54 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cee462c367422b8b3bbaebf66927cf0a.jpg 7a2a0715a9a85a96efcf2d635227eeda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Psy pasterskie w czasie zabawy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; zwierzęta gospodarskie ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia psy pasterskie o imionach Brinko i Bimba. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.2.14.1_01 Dolina Starobociańska hodowla zwierząt pasterstwo pies pasterski Podhale Rówień za Wodą wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565b97217507778a3ecea38dd9f097e6.pdf 756733bb32c56d579305664050a9d332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5698 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5297 Title A name given to the resource Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Przybyła, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jakub Przybyła Psycholog, filozof, psychoterapeuta psychodynamiczny. Absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikował w czasopismach: „Psychoterapia", „Anthropos?", „Pressje". IPsyckoawlitycsme uwagi na temat końca świata Pisanie na tematy społeczne i kulturowe z perspektywy psychoanalitycznej zawsze • wiąże się z kilkoma t r u d n o ś c i a m i . Głów­ / nym problemem jest sama m o ż l i w o ś ć ekstra­ polacji t w i e r d z e ń klinicznych, wypracowanych w kontakcie z pacjentem, na zjawiska społeczne, k u l t u r ę i sztukę. To zagadnienie wzbudza żywe dyskusje w ś r ó d przedstawicieli r ó ż n y c h dzie­ dzin nauk humanistycznych, ale r ó w n i e ż w ś r ó d samych p s y c h o a n a l i t y k ó w . N a pewno niniejszy a r t y k u ł nie jest miejscem, gdzie należałoby to rozstrzygnąć Proponuje on za to by p o t r a k t o w a ć koncepcie psychoanalityczne jako pewne narzedzie badawcze i interpretacyjne służące do opisa­ nia różnych zjawisk świata człowieka. Pomimo, że ujecie takie będzie zawsze p e w n ą formą psycho logicznego redukcjonizmu nie rości sobie wcale prawa do najlepszego i najbardziej podstawowego ooisu rzeczywistości Zamiast tego o r ó b u i e oóiść w t y m względzie za badaczami kultury, k t ó r z y korzystają w swoich analizach z p o m y s ł ó w J a c ą u es'a Lacana. D o b r y m p r z y k ł a d e m jest tutaj znany filozof słoweński Slavoj Żiżek, k t ó r y na bieżąco komentuje rzeczywistość społeczną u ż y w a j ą c ter­ minologii psychoanalitycznej. C i e k a w ą propozy­ cję u ż y c i a twierdzeń psychoanalitycznych przed­ stawił też ostatnio Jan Sowa , a n a l i z u j ą c historię p o l i t y c z n ą i e k o n o m i c z n ą Polski w kategoriach lacanowskich. M o ż n a oczywiście postrzegać takie ujęcie sprawy jako n a d u ż y c i e . C h c i a ł b y m jednak z a p r o p o n o w a ć punkt widzenia, k t ó r y traktuje koncepcie psychoanalityczne instrumentalnie jako n a r z ę d z i a hermeneutyczne. W y n i k i takiej redukcji psychologicznej m o g ą bowiem okazać sie przydatne, jeżeli połączy się ie z i n n y m i per spektywami badawczymi. 1 Podejście związane z badaniem rzeczywistości społecznej ma długą tradycję w psychoanalizie, k t ó r a od początku p r ó b o w a ł a opisać różne feno1 1 (19) P019 BARBARZYŃCA J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesn ą formą, Universitas, Kraków 2011. �Jakub Przybyła 100 meny k u l t u r y P r z y k ł a d e m takich analiz są spo­ łeczne i antropologiczne pisma samego Sigmunda Freuda . Z a jego p r z y k ł a d e m poszli n a j b l i ż s i w s p ó ł p r a c o w n i c y : Karl Abraham i O t t o Rank . Wymienieni badacze łączyli różne ustalenia k l i ­ niczne z m a t e r i a ł e m mitologicznym i etnologicznym. Starali s i ę p o k a z a ć , jak teksty kultur dawnych i tradycyjnych u j a w n i a j ą różne feno¬ meny n i e ś w i a d o m e g o życia psychicznego. Tego rodzaju badania prowadzili z powodzeniem rów­ n i e ż Bruno Bettelheim i Geza R ó h e i m . W publi­ kacjach tego ostatniego o d n a l e ź ć m o ż n a wiele analiz łączących elementy w i e r z e ń , o b r z ę d ó w 2 3 4 5 1 z w y c z a j ó w z danymi k l i n i c z n y m i . O c z y w i ś c i e taka postawa badawcza była mocno krytykowana przez badaczy t e k s t ó w kultur tradycyjnych, jako rodzaj redukcjonizmu psychologicznego. Przy­ k ł a d e m m o ż e tutaj b y ć Eleazar M i e l e t i n s k i , wybitny znawca mitologii. R ó w n i e ż n i e c h ę t n i e p r z y j m o w a ł tezy Freuda klasyk b a d a ń folklory­ stycznych W ł a d i m i r Propp. Nie przeszkadzało mu to jednak często samemu czynić uwag o natu­ rze psychologicznej . 6 7 W tekście t y m chciałbym zaproponować przyjrzenie się zjawisku k o ń c a ś w i a t a z perspek­ tywy psychoanalitycznej - p r ó b ę zrozumienia pewnych psychologicznych korzeni m y ś l e n i a o k o ń c u ś w i a t a i l ę k u przed n i m . W analizie c h c i a ł b y m posłużyć się teorią Melanie Klein oraz tekstami jej głównej kontynuatorki Hanny Segal. Obie badaczki stworzyły j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h koncepcji we współczesnej psychoanalizie, okre­ ślanej mianem „teorii relacji z obiektem". Ten nurt b a d a ń k o n t y n u o w a ł pracę Freuda głównie w zakresie psychologii popędów, eksplorowania znaczenia p o p ę d u śmierci a przede wszystkim - znaczenia relacji z obiektami wewnatrzpsychicznymi oraz relacji z obiektami z e w n ę t r z n y m i , jakie tworzy człowiek od najwcześniejszych faz swojego życia. 2 M o ż n a z a s t a n a w i a ć s i ę , dlaczego psy­ c h o a n a l i t y k ó w tak bardzo interesowały • teksty mitologiczne czy fenomeny kultur pierwotnych. Podobnie jak t e o r e t y k ó w innych orientacji, s z c z e g ó l n i e interesuje i c h powta­ rzalność pewnych w ą t k ó w i treści w tradycyj­ S. Freud, Pisma społeczne. Dzieła. Tom IV, tłum. nych utworach zbiorowych (jak np. tradycyjna R. Reszke, A. Ochocki, M . Poręba, KR, Warszawa twórczość ustna) oraz tekstach historycznych. 2009; S. Freud, Sztuki plastyczne i literatura. Dzteła. Obserwacja tych p r a w i d ł o w o ś c i d o p r o w a d z i ł a do Tom X, tłum. R. Reszke KR!Warszawa 2009. powstania np. antropologii strukturalnej, k t ó r a C. Abraham, Dreams and Myths. A Study in Race Psy­ cholog tłum. W A . White, „The Journal of Nervous p r ó b o w a ł a znaleźć n i e ś w i a d o m ą i n f r a s t r u k t u r ę andMentalDisease-6 1912. r ó ż n y c h zjawisk kulturowych. Warto zaznaczyć, O. Rank, The Myth ofthe Birth ofthe Hero. A Psychological że na to m y ś l e n i e , które zapoczątkował Claude Interpretation ofMythology, tłum. F. Robbins, S E . Jelffe, Levi-Strauss, w p ł y n ę ł a lektura dzieł Freuda. Levi„The Journal ofNervoufandMentalDisease" 1 1913. -Strauss pisał: B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuały inicjacji i za­ zdrość męska, tłum. D . Danek, Czytelnik, Warszawa Jeśli, jak utrzymujemy, nieuświadamiana działal­ 1989; B. Bettelheim, Cudowne pożyteczne. O znaczemach i wartościach baśni, tłum. D Danek, Wydawnic­ ność umysłu polega na nakładaniu form na pewną two W A B . , Warszawa 2010. treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame G. Róheim, Magie and Schizophrenia, International dla wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytUniversities Press, New York 1955. 8 2 3 4 5 t 6 7 8 E. Mieletinski, Poetyka mitu, tłum. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. Odniesienia krytyczne do Freuda, jak też hipotezy psychologiczne samego Proppa, są rozrzucone w tek­ ście obu jego najważniejszych publikacji: W. Propp, Morfologia bajki magicznej, tłum. P. Rojek, Wydaw­ nictwo NOMOS, Kraków 2011; W. Propp, Histo­ ryczne korzenie bajki magicznej, tłum. J. Chmielewski, KR, Warszawa 2003. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 101 nych, pierwotnych i cywilizowanych - co w sposób jaskmwy ukazuje badanie fiinkcji symbolicznej jako wyrażającej się w języku - to trzeba i wystar­ czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajo­ nej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać zasadę interpretacji stosowalną prawo­ mocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem, rzeczjasna, iż analiza doprowa­ dzona jest dostatecznie głęboko . 9 Fragment ten pokazuje, że Levi-Strauss odwo­ ływał się do kategorii nieświadomego, a bada­ nie symboliki tekstu, odniesienia do tego, co n i e u ś w i a d a m i a n e , u c z y n i ł g ł ó w n y m zadaniem antropologa. Aby w y j a ś n i a ć te fenomeny, Carl Gustaw Jung stworzył pojęcie archetypu: pewnego psy­ chologicznego, n i e ś w i a d o m e g o wzorca, k t ó r y multiplikuje się w różnych kulturach i okresach historii c z ł o w i e k a . Z jego p o m y s ł ó w czerpał Mircea Eliade, choć r o z u m i a ł archetypy raczej jako pewne wzorce kulturowe, n i ż psycholo¬ giczne. To, że pewne elementy m y ś l e n i a człowieka są niezmienne, podkreślał też Joseph Campbell , k t ó r y w tekstach współczesnej kultury w i d z i a ł odzwierciedlenie tradycyjnych, mitologicznych struktur. Z powodu wspomnianych regularno­ ści treści i p o d e j r z e ń o istnienie w s p ó l n e j i m gramatyki, zjawiska kultur pierwotnych, ale też mitologie starożytności w z b u d z a ł y emocje i zain teresowanie badaczy różnej proweniencji. Warto 10 11 ' C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. L S ^ " I X £ 10 badań Freuda. J. Prokopiuk, CG. Jung, czyli gnoza XX wieku, [w:] C. G. Jung, Archetypy symbole P sma wybrane, Czy­ telnik, WaLawa 1993, s. 20-22 (przypis od redakcji). J. Campbell, Potęga mitu, tłum. I . Kania, Znak, Kra­ ków 2009; J. Campbell, Bohater o tysiącu twarzy, tłum, A. Jankowski, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2013. t 11 1 (19) P019 w i ę c zacząć analizę tematu k o ń c a ś w i a t a od historycznych i mitologicznych przykładów. P r o p o n u j ę spojrzeć na p r z e w i j a j ą c y się w kul­ turze w ą t e k k o ń c a ś w i a t a jako przejaw projekcji treści psychicznych na rzeczywistość zewnętrzną. Kulturowe opracowanie tych różnych treści mia­ ł o b y p o m a g a ć c z ł o w i e k o w i w radzeniu sobie z n i m i . W różnych kulturach zawsze był ktoś, kto o d g r y w a ł rolę swoistego przewodnika w świecie. M o ż n a przyjąć, że w tradycyjnej kulturze miejsce psychoanalityka-psychoterapeuty z a j m o w a ł wiadacz mitów, bajarz, W dzisiejszym świecie tę funkcję obok psychoanalityka spełnia częściowo np. kino, jeśli zaufać Ż i ż k o w i . 12 W y o b r a ż e n i e k o ń c a świata jest dość powszech­ nym w ą t k i e m w tekstach mitologicznych. Założyć w i ę c m o ż n a , zgodnie z w c z e ś n i e j s z y m i uwagami, że ma ono w s p ó l n y substrat psychologiczny. Substrat ten byłby n i e z a l e ż n y od w a r u n k ó w spo­ łecznych czy okoliczności historycznych. Oczywi­ ście treść b y ł a b y tu zmienna i przybierała różne postacie, j e d n a k ż e jej infrastruktura byłaby stała i niezmienna. Przykładowo m o ż n a w s p o m n i e ć tutaj o stoickim w y o b r a ż e n i u cykliczności świata, k t ó r y p o d l e g a ł zniszczeniu, „ z o g n i e n i u " (ekpyrosis). I n n ą ideą, p o w s t a ł ą z kolei na granicy p o g a ń s k i e j starożytności i chrześcijaństwa była idea apokatastazy. Twórca świata, demiurg' m i a ł t w o r z y ć go, aby później w c h ł o n ą ć z powrotem W religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j koniec ś w i a t a został przedstawiony w postaci zagłady apokaliptycznej Ta wizja, j u ż jako fenomen kulturowy, w p ł y n ę ł a ^''~^^''^ZZ n^T^y^^ r^w^SobtTIwlfe^ b y ł y m i n różne w y o b r a ż e n i a prawosławnych t BARBARZYŃCA 12 The Pervert's Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006. �Jakub Przybyła 102 sekt ( s t a r o o b r z ę d o w c y ) , filozofów i t e o l o g ó w (np. W ł a d i m i r S o ł o w i o w ) , o c z e k u j ą c y c h k o ń c a ś w i a t a i odbudowania go w nowej formie . B y ć może najbardziej znanym z a k o ń c z e n i e m ś w i a t a w tradycyjnych, p o g a ń s k i c h mitologiach Europy jest bitwa b o g ó w Ragnarók . 13 14 15 16 l i w y m konflikcie nuklearnym. Dostrzegała, że za r ó ż n y m i kulturowymi ekspresjami wizji apokalip­ tycznych stoi opisany przez Freuda i Klein p o p ę d ś m i e r c i . Pisała: „ R e a k t y w a c j a p o p ę d u ś m i e r c i i jego ostateczne u c i e l e ś n i e n i e w postaci wojny atomowej p c h a j ą nas w stronę tego, co nazywam ś w i a t e m schizofrenicznym" . 17 Wszystkie przedstawione t u p r z y k ł a d y nie są jednak zagładą totalną. Po zniszczeniu świat się odbudowuje. Nastaje nowy, lepszy ś w i a t . W kategoriach psychoanalizy kleinowskiej m o ż n a by p o w i e d z i e ć , że ostateczne zwycięstwo Dobra nad Z ł e m jest wyrazem endopsychicznego zwy­ cięstwa miłości nad destrukcją. Ta wiara, że po zniszczeniu n a s t ą p i odrodzenie, jest wyrazem nadziei człowieka, k t ó r a p ł y n i e z d o ś w i a d c z e ń tzw. pozycji depresyjnej (co - m a m n a d z i e j ę - uda m i się p o k a z a ć w dalszej części tekstu). W tej pozycji n i e m o w l ę uczy się tolerować nie­ obecność matki i wykształca w sobie mechanizmy radzenia sobie z w y o b r a ż e n i a m i na temat w ł a s n e j d e s t r u k c y j n o ś c i . Tę t e n d e n c j ę rozwojową Mela¬ nie Klein na.zwa.ła. V6pctvctcjct To właśnie r e o a. r 3L~ cia Dozwala wierzyć w o d b u d o w ę W y o b r a ż e n i e o k o ń c u ś w i a t a zaczyna b y ć przerażające dopiero wówczas kiedy brakuje perspektywy odrodzenia Taka svtuacia zaniepokojona bvła kontynuatorka dzieła Klein Hanna Segal, k t ó r a w okresie zimnowojennym w i d z i a ł a niezwykłe zagrożenie w m o ż Wyznacznikiem takiego ś w i a t a jest lęk przed t o t a l n ą z a g ł a d ą . C a ł k o w i t a destrukcja n a s t ę ­ puje w ó w c z a s , kiedy człowiek traci p e r s p e k t y w ę symbolicznego przetrwania w postaci w ł a s n y c h w y t w o r ó w , dzieci, w n u k ó w . Po globalnej kata­ strofie nuklearnej nie ma j u ż nic. Takie wyobra­ żenie w e d ł u g Segal o d w o ł u j e się do najbardziej pierwotnych l ę k ó w d z i e c i ę c y c h przed zupełną a n i h i l a c j ą . Lęki te aktywowane są na. zasadzie w e w n ą t r z p s y c h i c z n e j regresji w r ó ż n y c h zabu­ rzeniach psychicznych, w szczególności schizo­ frenii. W pozycji schizofrenicznej nie ma. sza.ns na ocalenie i n a p r a w ę świata. B y ć m o ż e p o d o b n ą i d e ę w y r a ż a j ą apokaliptyczne wizje ś w i a t a po tragedii.biochemicznej jak w filmowej serii Resident Evil. Świat po katastrofie jest tam ś w i a t e m bez nadziei pustkowiem w y p e ł n i o n y m umar¬ ł y m i k t ó r z y p r a g n ą zniszczyć resztki życia. Taka wizja jest zgodna 7 t\^m co Seeal pisze na. teixia.t 18 l J nonrzedzaiacei nozvcie denresvina nozvcii L L l n o sciiizoiuaniej. chizoidalnH Podobnie ie.t w świecie iioiuaino rououme jesi ś wnara iecie nolifvki i crrnn s n o ł e r 7 n v r b - Jnnv sfaie sie obiek 13 14 15 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Tekstowe i plastyczne wi­ r m n r i V ł n i r V f W m i r tern projeKcji wia.snej a.gresji, czego ereKtem jest zje czasu Apokalipsy w piśmiennictwie starowierców, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), Czas apokalipsy "^Z^Z^clc^.W ^cycn właściwości . w pozycji p a r a ^n^^A^ Wizje dni ostatecznych w kulturze europejskiej, Wydaw­ nej agresja jest wyprojektowana w świat. Wraca nictwo Neriton, Warszawa 2013, s. 120-126. A. Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do re­ nesansu religijno-filozoficznego, WUJ, Kraków 2005, s. 560-561. Na temat wizji apokaliptycznych w prawosławiu zob. K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cn., s. 127-134. 16 17 A. Szrejter, Mitologia germańska, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2006, s. 63-65; L. P. Słupecki, Ragnarók. Wizja końca świata w mitologii i mitografii nordyckiej, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cit., s. 15-25. 18 19 11^2 H . Segal, Milczenie jest prawdziwa zbrodnią, [w:] idem, Psychoanaliza, literatura i wojna. Pisma z lat 1972-1995, tłum. D . Golec, M . Piskorska, G. Rut­ kowska, GWP, Gdańsk 2005, s. 217. H . Segal, Od Hiroszimy po Zatokę Perską, [w:] Ibid, s. 235. Mechanizm projekcji w odniesieniu do zjawisk spo­ łecznych w wielu miejscach i w wielu publikacjach opisuje Slavoj Żiżek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 103 p ó ź n i e j w postaci o b i e k t ó w p r z e ś l a d o w c z y c h : to Dopiero wojna ś w i a t o w a zniszczyła ten porządek. p o w r a c a j ą c y z z a ś w i a t ó w umarli. To właśnie try­ u m f zła nad dobrem i miłością, które katastrofa Pozwoliła u k a z a ć się wszystkim u k r y t y m n a p i ę ­ ciom s p o ł e c z n y m i t r u d n o ś c i o m ekonomicznym. globalna ostatecznie i bez nadziei u ś m i e r c a . Świat jest w ó w c z a s residuum zła. P o z w o l i ł a t e ż na rozpoczęcie procesu przeno­ szenia się centrum cywilizacyjno-kulturowego 3 do dynamicznie r o z w i j a j ą c y c h się S t a n ó w Zjed­ P o w y ż s z e refleksje m o g ą b y ć jednak m a ł o z r o z u m i a ł e bez odniesienia ich • do g ł ó w n e g o schematu psychorozwo- jowego, jaki stworzyła Melanie Klein i jego sta­ tusu na polu psychoanalizy. Punktem w y j ś c i a jest tutaj problem ludzkiej agresji i w r o g o ś c i . Freud d o p r a c o w a ł teorię ludzkiej a g r e s y w n o ś c i i d e s t r u k c y j n o ś c i dopiero w ostatnich dwudziestu latach swojego życia. Powszechnie łączy się jego zainteresowanie tym tematem z d o ś w i a d c z e n i a m i pierwszej wojny ś w i a t o w e j . S w o j ą drogą warto 20 zaznaczyć, że wojna ta w pewien sposób znisz­ czyła porządek społeczny kulturowy i cywiliza­ cyjny k t ó r y f o r m o w a ł sie przynajmniej od stu lat. Czas ten to przede wszystkim d ł u g o t r w a ł a dominacja i globalna rywalizacja kolonialnych potęg To okres europejskiego ładu ustalonego w 1815 roku w W i e d n i u . To w k o ń c u okres dominacji kulturowej Francii i o a ń s t w niemiec koiezvcznvch sunremacii gosnodarczei kolonia]" nego imnerium brvtviskiego To ś w i a t L r z ą d k u d v k t o w a L o n J l e wciąż rzadv monarchi Arzne knlnnLlnv wstem L n n d L z v i dość i Hn l"r europejski r n i i system r A lKulturowy, r r W rr jednolity, warto z a u w a ż y ć , ze powolny, niejako p o k o r n y rozkład tego systemu nie Dyl oczywisty dla m i e s z k a ń c ó w ówczesnej nuropy. Upisuje to w k o n t e k ś c i e życia samego Freuda historyk i psychoanalityk 1 eter ^ay . l o m i m o p o w t a r z a j ą c y c h się lal nastro­ j ó w antysemickich czy nawet wojen jak ta Austrii z I r u s a m i (1866 r.), mieszczańskie życie Wiednia nie przezywało znaczących wstrząsów. noczonych . Sama psychoanaliza w łonie tego u p o r z ą d k o w a n e g o ś w i a t a była pewnego rodzaju 22 siłą r e w o l u c y j n ą . Jak chce Eli Zaretsky , w p i ­ sała się ideologicznie w n a s t ę p u j ą c y w X X wieku 23 krach starego p o r z ą d k u . W ł a ś n i e dlatego tak c h ę t n i e p r z y j ę t o teorie Freuda w Stanach Zjed­ noczonych (pomimo pewnej n i e c h ę c i Freuda do zastanej tam kultury). Zaretsky a mentuje 21 Zob. P. Gay, Freud. Życie na miarę epoki, tłum. H . Jan­ kowska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2012, s. 426, a szczególnie rozdział „Rewizje 1915-1939". Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA że rewolucyjny p o t e n c j a ł psychoana¬ lizy dobrze pasował do i n n o w a c y j n o ś c i k u l t u r y amerykańskiej. Jak sugeruje Peter Gay, Freud p o c z ą t k o w o nie d o c e n i a ł w swojej teorii roli ludzkiej destruk­ cyjności właśnie ze w z g l ę d u na istnienie rozsy­ p u j ą c e g o się, ale do czasu wojny w c i ą ż silnego, mieszczańskiego p o r z ą d k u . Dopiero pod w p ł y ­ wem zachwiania się ś w i a t a , w k t ó r y m żył, pod w p ł y w e m ogromu ofiar i traum wojennych, doce­ nił rolę agresywności ludzkiej. Dlatego w 1920 roku w p r o w a d z i ł do swojej koncepcji p o j ę c i e popędu śmierci . To właśnie ó w p o p ę d śmierci m i a ł b y b y ć odpowiedzialny za l u d z k ą 3-gresywność i d e s t r u k c y j n o ś ć . Nieco w c z e ś n i e j , w 1917 24 2 2 2 3 2 4 2 0 u- Fernand Braudel sugeruje, że ostateczne przesunięcie się centrum gospodarczego z Europy do Stanów Zjed­ noczonych nastąpiło w 1929 r. Zob. F. Braudel, Dyna­ mika kapitalizmu, tłum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2013, s. 105. E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa hi­ storia psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska, Prószyński Mediaf Warszawa 2009. J. Laplanche, J.-B. Pontalis, Popędy śmierci, [w:] J. Laplanche, J.-B. Pontalis, D . Lagache (red.), Słownik psychoanalizy, tłum. E. Modzelewska, E. Wojciechow­ ska, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 225-231. �Jakub Przybyła 104 roku, w artykule Żałoba i melancholia ^ Freud opisał, jak w stanie depresji człowiek kieruje agre­ sję na samego siebie, d o p r o w a d z a j ą c się do autodeprecjacji, przytłaczającego smutku i myśli n i h i listycznych o bezsensie ś w i a t a i własnego życia. W ten sposób, posiłkując się danymi z własnej praktyki klinicznej, pokazał możliwość dominacji p o p ę d u ś m i e r c i nad p o p ę d e m życia. O b e c n o ś ć p o p ę d u ś m i e r c i i jego teoretyczny status w z b u d z i ł w łonie psychoanalizy liczne dyskusje. Melanie Klein uznała, że emocjonalna agresywność będąca ekspresją p o p ę d u śmierci, obecna jest w życiu człowieka od samych narodzin. 1 Do opisu pierwszego roku życia dziecka Klein ukuła terminy pozycji paranoidalno-schizoidalnej i pozycji depresyjnej. Użyła terminu „pozycja", aby podkreślić, że nie chodzi tu tylko o fazę rozwo­ jową, ale o specyficzną konfigurację m e c h a n i z m ó w obronnych i różnych psychologicznych procesów, które m o g ą zostać na powrót aktywowane - głów­ nie w przebiegu różnych zaburzeń psychicznych. Pozycja schizoidalna dotyczy w e d ł u g Klein pierw¬ szego półrocza życia człowieka. Jest to okres, kiedy dziecko nie różnicuje siebie od matki. Podobnie nie różnicuje rzeczywistości zewnętrznej od rzeczy­ wistości w e w n ę t r z n e j . To co rodzi sie w psychice dziecka w reakcji na sensomotoryczne doświadczęnia jest przeżywane przez nie jako jedyna realność. W tym sensie doświadczenia dziecka podobne są d o ś w i a d c z e n i o m osób psychotycznych, opanowanvch przez halucynacje i urojenia. Dziecko m i n w wvniku odczuwania ^łodu i i e zaspokaja' nia tworzy wizie świata zdominowana nrzez zło i dobro. Doświadczenia interakcji z ciałem matki T O Klein założyła, że istotną rolę w tych procesach odgrywa wrodzona agresywność dziecka i jego reakcje lękowe. Freud , idąc w tej kwestii częściowo za O t t o Rankiem , w swojej ostatniej wersji teorii lęku uznał t r a u m ę narodzin jako moment pojawienia się lęku i paradygmat dla jego późniejszego dozna­ wania. W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do Ranka nie twierdził, że k a ż d a patologia czy sytuacja l ę k o w a jest b e z p o ś r e d n i m odtworzeniem tej traumy. Dla Klein l ę k wywodzi się natomiast z wrodzo­ nego p o p ę d u ś m i e r c i . Popęd ten, jak r ó w n i e ż k r u c h o ś ć fizyczna m a ł e g o dziecka, p o w o d u j ą pojawienie się w n i m l ę k ó w przed śmiercią, anih i l a c j ą i rozpadem . N i e m o w l ę radzi sobie z t y m d o ś w i a d c z e n i e m p r o j e k t u j ą c go lub m ó w i ą c ina­ czej - e w a k u u j ą c - na zewnątrz. W ten s posób przypisuje potencjał destrukcyjny rzeczywistości z e w n ę t r z n e j , k t ó r a w ó w c z a s jest reprezentowana przez różne części ciała matki głównie k a r m i ą c e piersi K a r m i ą c a pierś iest w percepcji dziecka czymś dobrym Kiedy dziecko d o ś w i a d c z a l e k ó w nrzed zagada i stanów frustraci! nroiektuie ie w ciało matki co powoduje że odczuwa ie jako 26 27 28 złe M o ż n a zatem n o w i e d z i e ć nrocesów fizioloiicznych 2 7 28 2 5 Z. Freud, Żałoba i melancholia, [w:] idem, Psycholo­ gia nieświadomości. Dzieła. Tom VIII, tłum R. Reszke, KR, Warszawa 2009. _ Dominacja frustracji i zbytnia a g r e s y w n o ś ć dziecka powoduje, że d o ś w i a d c z a ono zalewu złych obiektów, co staje się p o d s t a w ą dla powsta­ nia l ę k ó w prześladowczych. Jednym ze sposobów, wyrwa prymitywnycn obiektów, w ten sposób powstaje psychiczna, w e w n ę t r z n a rzeczywistość człowieka. czarno b i a tymi obrazami obiektów. 26 oraz w ł a s n y c h że ś w i a t n i e m ó w leHaiestwvnełnionvnrvmitvwnvmi Z. Freud, Zahamowanie, symptom i lęk, [w:] idem, Histeria i lek. Dzieła. Tom VII, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2009. O. Rank, Trauma narodzin i jej znaczenie dla psycho­ analizy, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2011. M . Klein, Uwagi na temat niektórych mechanizmów schizoidalnych, [w:] eadem, Zawiść i wdzięczność oraz inne prace z lat 1946-1963. Pisma. Tom III, tłum. A. Czownicka, H . Grzegołowska-Klarkowska, GWP, Gdańsk 2007. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Psychoanalityczne uwagi 105 w jaki dziecko radzi sobie z t y m i l ę k a m i , jest roz­ szczepianie obrazu ś w i a t a i obrazu siebie na dwie biegunowo różne rzeczywistości. Klein pisze: Rozszczepianie ego i obiektów wewnętrznych na różne sposoby sprawia, że jednostka czuje, iż jego ego jest pokawałkowane. Uczucie to przy­ czynia sie do stanu dezintegracji. W normalnym rozwoju niemowlę doświadcza stanów dezinte­ gracji, które mają charakter przejściowy. Jednym z czynników pomocnych w przezwyciężeniu takich stanów schizoidalnych jest powtarzające się doświadczenie zaspokajania przez zewnętrzny dobry obiekt. Zdolność niemowlęcia do prze­ zwyciężania chwilowych stanów schizoidalnych ma związek z dużą elastycznością i odpornością umysłu małego dziecka . 19 Klein uznaje, że jeśli są dla dziecka n i e m o ż l i w e do przezwyciężenia i przedłużają się, m o g ą b y ć symptomem choroby schizofrenicznej. Dlatego za wyraz regresji do tych w c z e s n o d z i e c i ę c y c h sta­ n ó w uznaje stany depersonalizacji i schizofrenicz­ nych dysocjacji u dorosłych pacjentów. Warto w s p o m n i e ć , że to właśnie ze w z g l ę d u na ten związek pozycji paranoidalnej dziecka ze stanami schizofrenicznymi, Segal m o g ł a n a z w a ć świat w obliczu katastrofy nuklearnej ś w i a t e m schizofrenicznym. Pod koniec cytowanego arty­ k u ł u Melanie Klein o d w o ł u j e s i ę do Freuda i jego uwag d o t y c z ą c y c h przypadku paranoi Daniela Paula Schrebera. Freud odniósł się do słynnej na początku X X wieku pozycji Pamięt­ niki Y16T%V0%V0 chorego, gdzie Daniel Schreber opisał swoje paranoidalne d o ś w i a d c z e n i a . K l e i n zwraca u w a g ę na to, że Freud p o t r a k t o w a ł stany Schrebera i jego w y o b r a ż e n i a jako ekspresję prze30 31 29 ż y w a n e j n i e ś w i a d o m i e w e w n ę t r z n e j katastrofy, k t ó r a przybrała postać k o ń c a świata. D l a Klein było to potwierdzenie jej w ł a s n y c h d o c i e k a ń na temat l ę k ó w anihilacyjnych dziecka aktywowa­ nych w d o ś w i a d c z e n i u psychotycznym, k t ó r e m o g ą p r z y b r a ć - w ś w i a d o m o ś c i - formę l ę k u przed zagładą świata. Teoria Melanie Klein zakłada, że około szó­ stego miesiąca życia dziecko wchodzi w k o l e j n ą pozycję, t y m razem d e p r e s y j n ą . Z w i ą z a n e jest to z dojrzewaniem biologicznym i psycholo­ gicznym n i e m o w l ę c i a . Jeżeli poprzednia faza, dzięki dominacji sił miłości, libido, nad siłami p o p ę d u śmierci i destrukcji, z a k o ń c z y się p o m y ś l ­ nie, dziecko dostrzega d y s t y n k c j ę ja - ś w i a t z e w n ę t r z n y . Agresywne impulsy o d g r y w a j ą t u nadal bardzo dużą rolę. N i e ś w i a d o m i e n i e m o w l ę zaczyna się jednak b a ć , że ta agresja spowoduje ś m i e r ć obiektu miłości; że obiekt miłości - matka - opuści dziecko To powoduje m ó w i ą c skró­ towo, że n i e m o w l ę wycofuje agresję ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o i kieruje j ą na samo siebie. Prze­ ż y w a w ó w c z a s l ę k z w i ą z a n y z własną siłą destruk cii i ooczucie winy ze wzLdu na nia Te stany uznała Klein za oaradwrnLc/ne dla deoresH i reakcii depresyjnych w życiu dorosłym Sposo 32 bem na zdrowe P Doradzenie sobie z tvm y lekiem ę jiest nroces renaracir wzrost tendencii miłosnvch do obiektu i nwewnetrznienie d o b r L n w i e r 7 v ń V b" kr r r ł bn " nr' i k i" r skiego^ oDieKtu, o s u n i ę c i e projeKcji agre­ sji w świat z e w n ę t r z n y i wzrost wiary w statosc obiektu, w jego niezniszczalnosc. * Konfigurację zjawisk obecnych w pozy/ cji depresyjnej m o ż n a prześledzić w róż| tnych zjawiskach kultury. To właśnie te w y o b r a ż e n i a śmierci, zniszczenia, katastrofy, po / / Ibid., s. 10-11. 3 2 30 31 D.P. Schreber, Pamiętniki nerwowo chorego, tłum. R. Darda-Staab, LIBRON, Kraków 2006. M . Klein, Uwagi..., op cit., s. 24-25. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA _ M . Klein, Żałoba i jej związek ze stanami maniakałno-depresyjnymi, [w:] eadem, Pisma. Tom I. Miłość, poczu­ cie winy i reparacja oraz inne prace z łat 1921-1945, tłum. D . Golec, A Czownicka, GWP, Gdańsk 2007. �Jakub Przybyła 106 k t ó r y c h n a s t ę p u j e odrodzenie. B y ć może odpo­ w i a d a ł o b y to wierze ludzi w m o ż l i w o ś ć napra­ wienia świata. Wiara ta oparta byłaby wówczas na w c z e s n o d z i e c i ę c y m procesie reparacji. Warto z a u w a ż y ć , jak w y r a ź n i e się to przejawia w różnych ceremoniach religijnych, gdzie ofiara, u ś m i e r ­ cenie jej, ma z a d o ś ć u c z y n i ć grzechy pojedyn¬ czego człowieka, czy nawet całej społeczności. M o ż n a tak spojrzeć na różne ceremonie, podk t ó r y c h realnie lub symbolicznie s k ł a d a n y był w ofierze człowiek. Taki wymiar ma r y t u a ł eucharystyczny w religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Ofiara z p ł o d ó w ziemi (wino i chleb) typowa dla kultur rolniczych, zamienia się w ofiarę C h r y s t u s a - C z ł o wieka i Chrystusa-Boga. Jezus, p o z w a l a j ą c się u k r z y ż o w a ć , dokonuje aktu autoagresji samopo ś w i e c e n i a dla zbawienia i o d k u p i e n i a ' g r z e c h ó w (poczucia winy) ludzkości B y ć może obrzęd ten jest formą zbiorowej i kulturowej reparacji . 33 Podobnie m o ż n a s p o j r z e ć na inne obrazy mitologiczne, w k t ó r y c h pojawia się zniszczenie ś w i a t a i jego odrodzenie. W mitologii skandy­ nawskiej zniszczenie to n a s t ę p u j e poprzez samoofiarę b o g ó w w d n i u ostatniej bitwy. M o ż n a w i d z i e ć w t y m p e w n ą formę samoofiarowania się boga w akcie kreacji ś w i a t a (częsty motyw mitologiczny), k t ó r y jest „ w i e l k i m człowiekiem", Makroantroposem . Z c z ł o n k ó w ciała tego pier­ wotnego człowieka powstaje świat. Podobnie jest u S k a n d y n a w ó w - na trupach u m a r ł y c h i poko­ nanych b o g ó w powstaje kolejny cykl ś w i a t a W tej perspektywie r ó ż n i c a b ó g - c z ł o w i e k jest z ł u d n a , co pokazuje mitologia religii chrześcijanskiej. A zatem p o ś w i ę c e n i e boga w akcie samo34 35 3 3 3 4 3 5 bójczej śmierci jest formą autoagresji w służbie z a d o ś ć u c z y n i e n i a i reparacji. Dla Melanie Klein pozycja depresyjna była jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h zjawisk w rozwoju człowieka. Jeżeliby zgodzić się na takie w a r t o ś c i o ­ wanie, należy stwierdzić, że wielość o b r z ę d o w y c h , mitologicznych i religijnych o d n i e s i e ń do zjawisk tej pozycji powinna służyć kulturowemu ułatwie­ niu radzenia sobie przez człowieka z jego ś w i a t e m w e w n ę t r z n y m i t y m , jak odbiera rzeczywistość zewnętrzną. Być może dałoby się prześledzić podobne p r a w i d ł o w o ś c i w kulturze współcze­ snej, popularnej albo w zjawiskach społecznych, politycznych. Warto t u jednak p r z y p o m n i e ć , że taki w y w ó d jest mimo wszystko ryzykowny i grozi n a d u ż y c i e m . N a l e ż y p a m i ę t a ć , że każde zjawisko warto a n a l i z o w a ć z różnych perspek tyw a sama perspektywa kleinowska b y ł a b y tu znacznie wulgaryzuiaca i upraszczająca zagadnie nie W przypadku t e k s t ó w kultury tradycyjnej łatwiej iest szukać psychologicznych proiekcii ze w z g l ę d u na nrzyimowana nrzez cześć anronolo „ów i n s y c h o L ó w koncencie mówiąca o zbioro L J,rl fnornaracraf 9 ninieiszel artykułu^ W n teKsty^Kultur r k r k Ir tradycyjnycn 1 fn b Dy b łyoy b w t t y im sensie narracyjnym i o o r z ę d o w y m opracowaniem treści ; y *, , f m ° p o f , i c nawet w ó w c z a s , jeśli bada się te teksty ze w z g l ę d u na zmiany w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h , gospodarczo-cywilizacyjnych, czy formalno-strukturalny wymiar. P a m i ę t a j ą c o poczynionych z a s t r z e ż e n i a c h , warto p o w r ó c i ć do propozycji Hanny Segal, by z a a p l i k o w a ć psychoanalityczne ustalenia doty­ czące opisanych wcześniej pozycji rozwojowych do analizy zjawisk społecznych i politycznych. Zob. J. Przybyła, Msza święta jako restytucja piersi. Wyraz temu dała w różnych a r t y k u ł a c h , w k t ó ­ Refleksje psychoanalityczne, [w:] ,,Pressje" 32-33 2013, rych z w r a c a ł a u w a g ę na z a g r o ż e n i a p ł y n ą c e s. 85-94 M . Eliade, Kowale i alchemicy, tłum. A. Leder, Alethe- z w y ś c i g u zbrojeń, rozwoju arsenału nuklearnego ia, Warszawa 2007, s. 30. czy prowadzenia polityki opartej na agresji, 3- C O A. Szrejter, op. cit.,s. 65. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi za t y m idzie, na wzmacnianiu potencjału militar­ nego. O p i s y w a ł a agresywny dyskurs polityczny jako przejaw m y ś l e n i a psychotycznego, gdzie świat zostaje rozszczepiony na dobry i zły, gdzie g u b i ą się s z a r o ś c i . Agresja militarna byłaby t u r ó w n o w a ż n a z psychotycznym atakiem na k o g o ś , kogo w n i e ś w i a d o m y sposób samemu się uczy­ niło g r o ź n y m . To sytuacja, kiedy agresję i l ę k , k t ó r y ona w y w o ł u j e , obronnie projektuje się na zewnątrz, i tam - w tej zewnętrzności, widzi się wroga. O c z y w i ś c i e m o ż n a się z a s t a n a w i a ć , na ile poczynania d e c y d e n t ó w społecznych, gospodar­ czych i politycznych są dyktowane procesami n i e ś w i a d o m y m i , a na ile w y r a c h o w a n ą , ś w i a d o m ą analizą z y s k ó w Niemniej jednak, p r z y k ł a d y cionalnych zdarzeń- kataklizm wojen w i e l o ś ć p r z y p a d k ó w religijnych i etnicznych p o g r o m ó w p o k a z u j ą że chodzi t u o n i e ś w i a d o m e procesy które zachodzą w grupach społecznych 36 Segal p r ó b u j e r o z u m i e ć te zjawiska poprzez p s y c h o l o g i ę grupy z a p r o p o n o w a n ą przez W i l ­ frieda Biona . W swojej teorii dotyczącej procesu grupowego Bion przedstawił k o n c e p c j ę psychotyzacji grupy. Jest to sytuacja, kiedy grupa regresuje się do m e c h a n i z m ó w psychotycznych, tych właśnie, które opisała Melania Klein. Jest to m o ż ­ liwe, p o n i e w a ż grupa wytwarza w s p ó l n ą płaszczy¬ znę, którą m o ż n a n a z w a ć n i e ś w i a d o m y m grupy. Dlatego grupa., jak w przypadku poszczególnego człowieka, może się zregresować do poziomu psy­ chotycznych m e c h a n i z m ó w . To też powoduje, że członkowie zpsychotyzowanej grupy z a c h o w u j ą sie i działają poza racjonalnością Opanowani są przez mechanizmy pozycji paranoidalnei i schi zoidalnej. Jeżeli w y c i ą g n ą ć to zjawisko z prze strzeni z awisk klinicznych m o ż n a dzięki niemu p r ó b o w a ć z r o z u m i e ć funkcjonowanie w i ę k s z y c h zbiorowości społeczności , narodów. M o g ł o b y to 37 36 3 7 H . Segal, Od Hiroszimy..., op. cit, s. 235. H . Segal,Milczenie..., op. cit, s. 216. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 107 t ł u m a c z y ć , dlaczego indywidualna paranoja może stać się p a r a n o j ą zbiorową. D o b r y m p r z y k ł a d e m historycznym byłoby t u zjawisko nazyfikacji społeczeństwa niemieckiego w okresie I I I Rzeszy . Polityka hitlerowska w p i ­ suje się idealnie w świat schizofreniczny. Znisz­ czenia pierwszej wojny ś w i a t o w e j , które były prze­ cież w dużej części efektem agresywnej polityki bismarckowskich Niemiec, zostały przetworzone w poczucie krzywdy, a rodząca się złość i sja zostały wyprojektowane na zewnątrz. Ofiarą tego stał się porządek wersalski i określone grupy etniczne: Żydzi, Cyganie, Słowianie. Obiektem wrogim stał się r ó w n i e ż człowiek upośledzony, słaby, albo o odmiennych p o g l ą d a c h . Świat stał się czarno-biały. Efektem tego schizoidalnego postrzegania był l ę k prześladowczy, k t ó r y stał się podstawa do kolejnych a k t ó w agresji militarnej i chęci unicestwienia zagłady wrogich złych ele m e n t ó w reprezentowanych w dużei mierze przez Żvda TÓ oowtarzaiacv sie motvw w X X wieku morvw czystek etnicznych Wvnroiekrowanie agresji opartej na lekach d o t y c z ą c y c h własnego nn J s r w L J n n n i L i a i krzvwdv n o w o d o w l h ' rr ™ n" n" b k V L i 38 7 7 7 Pozwolę sobie z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że tak właśnie działo się podczas czystek etnicznych na W o ł y n i u , w Bośni, czy Rwandzie. W tych konfliktach nie chodziło j u ż o zwycięstwo sym­ boliczne, ale fizyczne: biologiczne unicestwienie wroga. Charakterystyczne było też postrzeganie wroga jako moralnie i fizycznie o d r a ż a j ą c e g o , a siebie jako dobrego, czy wręcz idealnego (co o d p o w i a d a ł o b y fantazjom omnipotentnym pozy­ cji schizoidalnej), w y s t ę p u j ą c e w treści wzajem­ nych oskarżeń (niech p r z y k ł a d e m będą t u losy s t o s u n k ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h w okresie m i ę d z y - 38 The Pervert's Guide to Ideology, reż. S. Fiennes, Irlan­ dia, Wielka Brytania 2012. �Jakub Przybyła 108 w o j e n n y m , albo też reakcje serbskich intelektu­ alistów na kolejne konflikty b a ł k a ń s k i e ) . 39 40 M o ż n a by zadać pytanie, dlaczego dochodzi do psychotyzacji m y ś l e n i a grupowego i ewaku­ acji agresji na zewnątrz, poprzez tworzenie sobie wyimaginowanego wroga? O d p o w i e d z i ą jest t u istnienie wspomnianego j u ż p o p ę d u ś m i e r c i . Jeżeli przyjąć za Freudem i Klein, że jest to wro­ dzona właściwość człowieka, to łatwiej zrozu­ m i e ć powszechność działań agresywnych i fanta­ zji o zagładzie i destrukcji. Wydaje się, że jest to p o g l ą d zgodny z koncepcjami etologów, pryma.t o l o g ó w i b i o l o g ó w ewolucyjnych . Z a k ł a d a j ą c dalej, za Freudem, że p o p ę d a m i rządzi logika ekonomii energetycznej, bo dążą one do rozłado­ wania, trzeba przyjąć, Że r ó w n i e ż p o p ę d śmierci będzie p o d l e e a ł b i o l ó e i c z n e i i psycholoeicznei k o n i e c z n o ś c i ujawniania się. N a poziomie psycholoeicznym rzadza t VJT1 o c z y w i ś c i e nieświa¬ dome mechanizmy i procesy. Hanna Segal pisała Popęd ś m i e r c i podobnie ak popęd życia dażv do a jest artykule n i m , oprócz śmierci, wła­ śniezaspokojenia, b ó l " . W innym zaznacza: 41 - 42 Głównym przejawem popędu śmierci jest atak na rzeczywistośćten fakt łączy moje rozważania z ostatnią teorią Freuda wyjaśniającą konflikt miedzy popędami życia i śmierci. Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie pozycji depresyj­ nej. Miłość do obiektu, miłość do własnego życia, a także życia jako takiego prowadzi do wycofa- 3 9 4 0 41 A. Garlicki, Siedem mitów Drugiej Rzeczypospolitej, Czytelnik, Warszawa 2013, s. 122-129, 183-189. Zob. I . Colović, Bałkany - terror kultury, tłum. M . Petryńska, Czarne, Wołowiec 2007. 4 W tej starej opozycji miłości i nienawiści, Erosa i Tanatosa, zawiera się psychoanaV _ > J • lityczna wizja ludzkiego życia p o p ę d o wego. Kreacja, wzrastanie, rozwój i trwanie jest ekspresją p o p ę d u seksualnego, libidalnego. Jak twierdzili Freud i Klein, agresywność, destruk­ cja, zadawanie bólu sobie i i n n y m jest wyrazem p o p ę d u śmierci. Tak jak miłość i jej różne formy p r z e j a w i a j ą się w życiu człowieka samoistnie, tak też podobnie jest z impulsami p o p ę d u ś m i e r c i . Tak jak pewne zjawiska kulturowe i społeczne można. uzna.ć za. wyra.z tendencji libidalnych, tak inne - jako efekt i m p u l s ó w tanatycznych. Popęd ś m i e r c i musi zatem p r z e j a w i a ć się w a k t y w n o ś c i ś w i a d o m e j i n i e ś w i a d o m e j człowieka. W t y m , co robi i w t y m o czym m y ś l i Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć t e n d e n c j ę ludzka do z a g ł ę b i a n i a sie w różne fantazje i wizje apokaliptyczne Mecha nizmv oozvcii schizoidalnej t ł u m a c z a oowszech ność l e k ó w nrzed zagada śmiercią zniszczę niem Kkróre sa wvdohvwane nrzez niem, i o r e są wyuouywane i wzmacniane przez różne nroresv kulturowe i snołerzne Tam odzie k nr r i r n r U / r ' n rr n 1" Konstytuuje się grupa, czy będzie to partia poli­ tyczna czy sekta w y z n a ń owa, m o ż l i w e jest zejście jej w psychotyczny styl tunkcjonowania, Który doprowadzi j ą do w y o b r a ż e ń mesjanistycznycn, poslanniczych, nihilistycznych, bądz katastroheznych. Wydaje się zatem, ze powtarzanie się takich zjawisk nieuniknione g l ę d u na ludzką n a t u r ę , jest w którą wpisany ze ,estw zpopęd destrukc,! D . Peterson, R. Wrangham, Demoniczne samce. Małpy człekokształtne i źródła ludzk ejprzemocy, tłum. M . Aupy riga, PIW, Warszawa 1999. A. Mościskier, Spór o naturę i c m i f*rr\ ludzką. Socjologa czy socjobiologia?, Wydawnictwo Uni­ i ś m i e r c i . wersytetu Warszawskiego, Warszawa 1998. t 4 2 nia projekcji. Dzięki temu można zadbać o swój obiekt, a uznanie własnej zależności umożliwia selfprzetrwanie w rzeczywistości. Miłość życia pro­ wadzi do dbania o przetrwanie obiektu i samego siebie, co wymaga uznania rzeczywistości. Zkołei popęd śmierci znajduje wyraz w pragnieniu znisz­ czenia łub unicestwienia rzeczywistości życia. Jego ostatecznym celem jest śmierć ^. H . Segal, O klinicznej użyteczności pojęcia popędu śnuerci, [w:] idem, PsychoanaUza..., op cit., s. 45 H . Segal, Fantazja i rzeczywistość, BARBARZYŃCA [w:] ibid., s. 68. 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi Kara i zagrożenie m o ż e p r z y b i e r a ć wedle psy­ choanalizy różne formy M o ż e chodzić tu o karę za impulsy edypalne, neurotyczne. W ó w c z a s zagłada przybiera postać przemijającego zalewu treści nie­ ś w i a d o m y c h , gdzie b e z w z g l ę d n e i surowe nad-ja (superego) znęca się nad ja (ego) i represjonuje seksualne pragnienia. To wizja, k t ó r ą wedle Slavoja Ż i ż k a przedstawia film Hitchcocka Ptaki. T y t u ł o w e ptaki są s y m b o l i c z n ą karą za seksualne fantazje d w ó j k i b o h a t e r ó w : kobiety i mężczyzny. Nad-ja jest tu reprezentowane przez m a t k ę boha­ tera m ę s k i e g o . Inaczej m o ż e w y g l ą d a ć jednak wizja ś w i a t a o g a r n i ę t e g o p s y c h o t y c z n ą l o g i k ą l e k ó w prześladowczych i wszechobecnego zagrożenią. To wizje zagłady, gdzie resztki życia bronią się przed zalewem c a ł k o w i c i e złych o b i e k t ó w . N i e ma nic bardziej u o s a b i a j ą c e g o popęd śmierci niż postać żywego rupa w kulturze popularnej. 44 groźnych, 109 Jednak najbardziej przerażającą wizją, wizją sięgającą najdalej w historię życia k a ż d e g o czło­ wieka, jest perspektywa katastrofy totalnej, po której nie ma j u ż życia. To wizja postnuklearnego ś w i a t a multiplikowana w w y o b r a ż e n i a c h o zde­ rzeniu się Z i e m i - residuum życia - ze śmier­ c i o n o ś n y m , martwym asteroidem. Te w y o b r a ż e ­ nia k o n f r o n t u j ą człowieka z n a j w c z e ś n i e j s z y m i n i e m o w l ę c y m i l ę k a m i przed p o k a w a ł k o w a n i e m i anihilacją. W i d a ć zatem, że psychologicznych, psychodynamicznych p rzyczy n w y o b r a ż e ń o kata­ strofie i zagładzie może b y ć kilka. O d w o ł u j ą się one do różnych faz rozwoju człowieka i związa­ nych z n i m i konfiguracji zjawisk m e c h a n i z m ó w i procesów psychicznych. W s p ó l n y m mianowni¬ kiem tych zjawisk może być zapewne fakt zaprze¬ czenia życiu i miłości czyli przewaga sił p o p ę d u ś m i e r c i Popęd ś m i e r c i k t ó r y jest psychologiczną reprezentacja biologicznej skłonności do agresii wvdaie sie o d p o w i a d a ć za wszelkie wariacie S P O ' łeczne i kulturowe w y o b r a ż e ń o zagładzie i k o ń c u SWicltcl 44 ThePenerń Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006; S. Żiżek, Lacrimae rerum. Kieślowski, Hitchcock, Tarkowski, Lynch, tłum. G. Jankowicz, J. Kutyła, K. Mikurda, P. Mościcki, Korporacja halart, Kraków 2007, s. 156-157. Psychoanalytical remarks on the end ofthe world The author ofthe article inyestigates millenaristic and apocalyptic elements in psychoanalytic theory and practice on the example of works by S. Freud, M . Klein and H . Segal. The author underlines the problem of unconsciousness' and it connections with the anthropological idea o f myth'. The author applies the psychoanalytic theories to selected phenomena and texts from popular culture, especially to literaturę and movies. Those, being repositories o f popular images and concepts, provide the data for analysis o f projections o f collectiyely shared desires and amdeties. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15b4038228a19c3bbd4651b2be1c3cbb.pdf 0678732bf0dbb728b13a874c39e8b2f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1433 Title A name given to the resource Psychoterapia w kultach zaar w Sudanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.161-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A C I E J ZĄBEK (Instytut Krajów Rozwijających Się, WGiSR UW, Warszawa) PSYCHOTERAPIA W KULTACH ZAAR W SUDANIE W Afryce północno-wschodniej, zarówno w społecznościach muzułmań­ skich jak i chrześcijańskich, spotykamy się z wierzeniami w tzw. duchy zaar. Są one przedmiotem zorganizowanego kultu noszącego tę samą nazwę. Duchy te uważa się za przyczynę chorób o charakterze psychicznym. Przy­ pisuje się im jednocześnie zdolności do ich leczenia dzięki opętaniom, do których są w ramach organizowanych obrzędów prowokowane przez zna­ chora noszącego tytuł szejcha. Adept do bractwa kultowego musi przejść chorobę i zostać z niej wyleczony podczas zorganizowanej przez niego ceremonii, która jest jednocześnie jego inicjacją na czciciela duchów zaar. Celem tego artykułu jest przedstawienie zasad organizacji kultu i opis obrzędów stanowiących jego element, wraz ze wskazaniem najbardziej widocz­ nych funkcji terapeutycznych. Nie jest natomiast moim celem szersze wyjaś­ nianie zjawiska, choć wierzenia te można by zapewne opisać w szerszym kontekście magii i szamanizmu. Przyjęte ograniczenia są spowodowane ciągle niedostatecznym stanem badań na ten temat. Opis tu zamieszczony opiera się natomiast na moich własnych obserwacjach z miejscowości Umm Keredim w Sudanie, w prowincji Kordofan i dotyczy tylko jednego z wielu typów obrzędów. Skorzystałem także z materiałów zebranych przez pana Bakriego Mirghani któremu, zawdzięczam wprowadzenie w tę tematykę . Prace innych autorów badających zaar mają, moim zdaniem, również charakter powierz­ chowny . Być może jedną z przyczyn są trudności w obserwacji kultu przez osoby z zewnątrz. Udział w ceremonii wymaga zazwyczaj wprowadzenia przez osobę zaprzyjaźnioną ze znachorem, lub zdobycia jego wcześniejszego zaufa­ nia a istotne momenty leczenia mają miejsce tylko między szęjchem i chorym. Szejchowie zaar są obecnie z reguły nieufni w stosunku do obcych, nie dlatego aby obrzędy te otaczano szczególną tajemnicą, ale ze względu na wzrost 1 2 1 W 1988 r. obronił on pracę doktorską pt. „Obrzędy Zár w północno-wschodnim Suda­ nie", napisaną pod kierunkiem prof. Z. Sokolewicz; Archiwum Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej, Warszawa. Na końcu zamieszczam listę najważniejszych publikacji dotyczących kultów zaar. 2 �162 MACIEJ ZĄBEK nastrojów fundamentalistycznych we współczesnym Sudanie. Obawiają się, że wkrótce zostaną one zakazane przez prawo, a zwiększająca się ilość nieprzy­ chylnych tym kultom artykułów w prasie świadczy, że ich obawy mogą okazać się zasadne. Potępia się je zarówno z powodu samej dogmatyki (wiary w ten rodzaj duchów), jak i praktyk obrzędowych (np. „nieprzyzwoitych" tańców kobiet, zabijania ofiary nie w imieniu Boga, picia krwi i alkoholu) niezgodnych z regułami islamu. Dochodzą do tego jeszcze nawoływania „postępowych racjonalistów" wskazujących na wysokie koszty, jakie muszą ponosić najbied­ niejsze warstwy społeczeństwa przy organizaqi tych obrzędów i zagrożenia dla zdrowia, jakie stwarza leczenie nieprofesjonalnych znachorów. Stosunkowo łatwiej niż w mieście obcy może wziąć udział w tych obrzędach na wsiach. Ale i tam, jak już wspomniałem, niezbędne jest uzyskanie zaufania szejcha. Osobiście miałem możność wielokrotnie rozmawiać z różnymi szejchami zaar na terenie moich badań w Dar Hamid w Kordofanie. Osoby, które były moimi przewodnikami w terenie (najczęściej nauczyciele lokaných szkół) nie cieszyły się jednak, jak sądzę, zbytnim zaufaniem uzdrowicieli zaar. Ponadto osoby te, ze względu na opinie w środowisku, nigdy nie chciały wziąć udziału w obserwaqi samych obrzędów. Tak więc właściwie mogłem uczestniczyć tylko w jednej ceremonii. Niemożliwe okazywało się uzyskanie informacji o czasie i miejscu następnych. Z drugiej strony na wyrażaną z mojej strony chęć ujrzenia zaar, proponowano mi odpłatnie zorganizowanie tańców specjalnie dla mnie. To oczywiście też nie wchodziło w rachubę. Innym razem w miejscowości Tayba uroczystość, którą obserwowałem przerwała policja pod pozorem zakłócania ciszy nocnej. Jedynie w Umm Keredim miałem możliwość obserwacji całego cyklu obrzędów. Było to możliwe, gdyż w miejscowości tej przebywałem kilka razy przez długie okresy podczas całego mojego blisko dwuletniego pobytu w Sudanie. Z miejscową szejchą i jej córką miałem wielokrotnie wcześniej kontakt przy okazji wywiadów na różne tematy i wydaje się, że zostałem przez nią zaakceptowany. Jednak brak tłumacza (który nie chciał w tym uczestniczyć) i niedostateczna znajomość przeze mnie arabskiego uniemożliwiła mi zrozumie­ nie wszystkich wypowiadanych tam kwestii. Nagranie magnetofonowe (dostęp­ ne w archiwum autora) okazało się także trudne do tłumaczenia ze względu na miejscowy dialekt, jak i używanie tam słów przedarabskiego, zapomnianego już języka określanego w Sudanie mianem rotana. Mimo tych ograniczeń, uważam za celowe podjęcie tego tematu. Zjednej strony ze względu na niewystarczającą, jak sądzę, znajomość przez polskich badaczy istotnej roli jaką spełniają kulty zaar w muzułmańskich społeczno­ ściach, a z drugiej - z powodu braku poważniejszych polskich publikacji na ten temat. W kulturze islamu bowiem nie jest to zjawisko marginalne. Choć występuje ono głównie wśród kobiet z niższych warstw społecznych to jednak spełnia tyle istotnych funkcji, że trudno pomijać je milczeniem. Niemal we wszystkich wioskach i miastach Sudanu mieszkają szejchowie zaar i chyba prawie wszyscy Sudańczycy słyszeli bądź uczestniczyli choćby biernie w tych obrzędach. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 163 P O C H O D Z E N I E KULTÓW ZAAR Istnieje wiele mitów na temat powstania duchów zaar. Jeden z nich (pochodzenia etiopskiego) mówi: „Ewa miała trzydzieścioro dzieci. Pewnego razu Bóg zapragnął je zobaczyć. Ewa jednak, obawiając się uroku, po­ stanowiła ukryć najładniejsze z nich. Obraziła tym zachowaniem Boga, który za karę uczynił schowane dzieci niewidzialnymi. Odtąd nazywano je dziećmi nocy i one to właśnie są tymi duchami zaar, które mogą się wcielać w ludzi wywołując u nich choroby. Sami zaś ludzie są potomkami tych brzydszych dzieci Ewy" (Messing 1958 s. 1120-1125). Mit ten znany jest również w Sudanie, choć częste są tam opowieści o przyniesieniu obrzędów zaar z zagranicy. Jedna z nich powiada że, roz­ powszechniła go żona tureckiego dostojnika w okresie okupacji tego kraju przez Turcję. Kobieta była przez dłuższy czas chora i nikt nie mógł jej pomóc, aż przybył pewien obcy, który śpiewał dla niej różne pieśni. Gdy ich słuchała - zdrowie powróciło. Obcy wówczas wyjaśnił, że został wysłany do niej przez duchy zaar z Nigerii. Potem duchy już same przychodziły do niej w snach, ucząc ją śpiewu i sztuki władania nimi, aż sama zaczęła leczyć chorych. Wielu też szejchów zaar twierdzi, że ich ojciec lub dziadek przybył z Etiopii lub z Egiptu i stamtąd przyniósł swą wiedzę na temat zaar, którą upowszechnił w Sudanie. Być może stąd liczne wśród niektórych badaczy teorie o etiopskim lub egipskim pochodzeniu tych wierzeń (Messing 1958, s. 1120-1125). Niejasna jest również geneza samej nazwy zaar. Niektórzy badacze poda­ ją mało prawdopodobne hipotezy pochodzenia tego słowa od nazwy miasta Zara w północnym Iranie lub arabskiej wsi Zar we wschodnim Jemenie (Walker 1935). Na większą uwagę zasługuje przypuszczenie, że nazwa ta wywodzi się od arabskiego słowa zaara lub zaar (odwiedzać), co może być interpretowane jako odwiedziny przez duchy (Fakhouri 1968 s. 111-117). Ale i ta hipoteza wydaje się myląca, gdyż słowo to w Sudanie (zwłaszcza na wsiach) nie jest używane . Po drugie słowo zaar jest czasownikiem, gdyż rzeczownik brzmi ziyaara (wizyta). Najbardziej prawdopodobne jest, że słowo to pochodzi z amharskiego i oznacza złe duchy (Trimingham 1965 S.174; do tej hipotezy skłania się większość badaczy). Nie oznacza to jednak etiopskiego rodowodu samego kultu, który występował w Sudanie już w okresie starożytności (Bakri 1988). Popularna dziś nazwa zaar może pochodzić z Etiopii, ale dawniej prawdopodobnie używano innnego słowa dla tych obrzędów. Być może było to będące do dzisiaj w użyciu słowo dastur*, również trudne do zinterpretowania. Ponadto czciciele duchów zaar nie uważają za stosowne nazywać ich po imieniu. Mówiąc o nich używają sformułowania aasyaad (panowie). Jest w zwyczaju nie wymawiać imion 3 3 4 Częściej zamiast niego używa się słowa jazuur. Dastur dosłownie znaczy konstytucja, forma lub struktura. �164 MACIEJ ZĄBEK vzzczy i osób, przed którymi należy czuć respekt lub się ich obawiać. Na przykład żona nie wymienia imienia swego męża, nazywając go tylko abw al-awlad (ojciec dzieci) lub al-hadż (pielgrzym). Jakby nie było, kulty zaar mieszczą się w systemie afrykańskich wierzeń rodzimych. Cechuje je m.in. wiara w magiczne siły i moce, które czarownicy potrafią sobie zjednać i posługiwać się nimi dla własnych celów. Moce te są jednocześnie czymś bardzo konkretnym, tak samo rzeczywistym jak świat materialny. Tak też rozumiany jest zaar przez swoich wyznawców, którzy mówią o nim jako o sile wcielającej się w człowieka i czyniącej sobie z niego niewolnika, czego zewnętrznym przejawem jest choroba. Arabskie słowo duch - ruh lub dżinn nie jest używane w stosunku do zaar. Stosowane tu przeze mnie określenie z braku innego, lepszego ułatwia tylko mówienie o tym zjawisku. Kulty noszące nazwę zaar występują w Etiopii, Sudanie, Egipcie i na półwyspie Arabskim. Jednak kulty tego typu pod pod innymi imionami są obecne w całej Afryce (np. w Somalii - sar, w Nigerii - bori, w Senegalu - holej). Także kulty synkretyczne znane m.in. z terenów Ameryki Łacińskiej takie jak np. voodu lub umbandyzm mają tą samą strukturę i cele jak wyżej wymienione obrzędy afrykańskie (Kowalak 1986). Być może więc, w sudańskich mitach mówiących o pochodzeniu nie­ których szejchów zaar z innych krajów, jest przysłowiowe ziarno prawdy. Jedną z cech afrykańskiej religijności jest łączenie różnych idei religijnych, które mogą przenikać z jednej grupy do drugiej na znacznych nieraz ob­ szarach (Piłaszewicz 1992, s.14). Obok bowiem etnocentrycznego charakteru większości wierzeń występuje duża tolerancja umożliwiająca przekraczanie granic grup etnicznych poszczególnym ideom i instytuqom. Dotyczy to na pewno kultów zaar, w których udział przedstawicieli różnych grup etnicz­ nych, zwłaszcza w miastach, jest wręcz normą, przyczyniając się do integraqi wieloetnicznych społeczności. Syntezą elementów wielu kultur są np. pieśni i tańce stanowiące element obrzędów zaar. Obecność tych kultów w społecznościach muzułmańskich nie powinna dziwić, jeśli uwzględniamy - zjednej strony - fakt pierwotnej elastyczności islamu, a z drugiej - dużą zdolność Afrykańczyków do przyswajania nowych zjawisk religijnych. Umożliwiło to stosunkowo bezkonfliktową islamizację części ludności afrykańskiej bez naruszania wielu rodzimych praktyk ma­ gicznych i religijnych. Z kolei występowanie obrzędów zaar w krajach na Półwyspie Arabskim jest rezultatem przeniesienia ich przez niewolników afrykańskich (Bakri 1988). 5 5 6 Ruh - duch, w znaczeniu duszy człowieka. Diinny - według arabskich wierzeń istoty niewidzialne, stworzone przez Boga przed ludźmi, znajdujące się pod władzą proroka Salomona. Mają szereg cech ludzkich, mogą być dobre i złe, sprzyjają człowiekowi lub mu szkodzą. W muzułmańskiej „czarnej" Afryce liczba dżinnów została rozszerzona o rodzime bóstwa i duchy afrykańskie. 6 �165 PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR Kulty zaar nie są jedynymi przedislamskimi wierzeniami wśród zislamizowanej ludności. Należy tu wspomnieć o muzułmańskich świętych awliya lub fugara*, obdarzonych nadprzyrodzoną mocą baraka jako o głównych postaciach afroislamskiego synkretyzmu. Obok szejchów zaar są oni naj­ ważniejszymi specjalistami od nieprofesjonalnych praktyk medycznych. Ich metody leczenia są bardziej dostosowane do muzułmańskiej formuły i mają szerszy zakres. Szejchów zaar traktują jako konkurencję. Z drugiej jednak strony zachowują wobec nich tolerancję, uznając ich kompetencje w przeciwieństwie do ortodoksów i fundamentalistów muzułmańskich, któ­ rzy negują w ogóle istnienie duchów zaar. Fugara uważają go za jeszcze jeden rodzaj muzułmańskich dżinnów, obok Qarin i Umm-assubjan , na­ zywając zaar - rich ahmar (czerwony wiatr). Sądzą tylko, że choroby, które wywołuje powinny być leczone przez nich samych słowami Koranu. Jednak zwykli ludzie w razie choroby zgłaszają się zarówno do jednych, jak i do drugich. Również różnego rodzaju znachorzy zazwyczaj najpierw usiłują leczyć sami, dopiero gdy ich terapia nie skutkuje - odsyłają pacjentów, do innych znachorów, a także do profesjonalnych lekarzy. 1 9 10 T Y P Y DUCHÓW 11 ZAAR Obrzędy zaar mogą występować w wielu wariantach. W Sudanie spoty­ kamy kilka ich odmian. Jednak podstawowe elementy struktury kultu są wszędzie takie same. Najważniejsze z nich to: 1. Wiara w szczególnego rodzaju duchy (siły), mogące wcielać się w czło­ wieka i wywołujące u niego choroby; 2. Wiara w możliwość wyleczenia przez „uspokojenie" duchów krwawy­ mi ofiarami, muzyką, perfumami i kadzidłem; 3. Konieczność pośrednika, mediatora między duchem, a chorym; I Wali (lm. awliya) - w Koranie strażnicy, przyjaciele lub sprzymierzeńcy Boga, w popular­ nym sensie od I X w. jako „najbliżsi Bogu" - święci. Ludzie uhonorowani przez Boga przywi­ lejem baraki - specjalnej siły dającej możliwość sprawiania cudów. Mianem tym określani są również sufi - mistycy muzułmańscy, tworzący tzw. bractwa sufickie. W Sudanie nie należy ich jednak mylić ze sobą gdyż sufízm rozwijany był przez ortodoksów, kult awliya zaś powstał wokół pojedynczych szejchów religijnych na gruncie religijności ludowej. Faki (hn. fugara) - pierwotnie prawodawcy. W Sudanie termin ogólnikowy, dla uczonych muzułmańskich, mistyków, nieprofesjonalnych kapłanów, uzdrowicieli, choć ostatnio próbuje się wrócić do pierwotnego znaczenia. Religijność ludowa niektórym z nich, najczęściej po śmierci, przypisuje moc baraki, zostają wtedy uznani za awliya. Baraka - łaska, świętość. Błogosławieństwo od Boga za zasługi. W „czarnym" islamie identyfikowana z wiarą w cudowne siły. Qarin (ż. carina) - dosłownie towarzysz. Dżinn, powodujący niemożność zawarcia związku małżeńskiego przez człowieka, którego opętał. Umm-assubjan - dosłownie matka dzieci. Dżinn brzydkich kobiet, powodujących poro­ nienie i choroby dzieci. 8 9 1 0 II �166 MACIEJ ZĄBEK 4. Obrzędy ku czci duchów, będące terapią i zarazem inicjacją na człon­ ka bractwa kultowego, obejmujące: a) specjalną symbolikę reprezentującą różne postacie duchów, określone ofiary, stroje i rekwizyty, napoje, i potrawy, b) śpiewy, grę na bębnach i tańce prowadzące do transu, c) rozmowy z duchem za pośrednictwem opętanej osoby; 5. Obowiązek stałego uczestnictwa w obrzędach zaar z chwilą wy­ leczenia. Znane mi są dwa typy obrzędów zaar w Sudanie, tzw. zaar bore i zaar tumbura, choć tylko pierwszy z nich mogłem obserwować w całości. Zaar tumbura jest o wiele rzadszy i uczestniczą w nim głównie mężczyźni, w bore natomiast biorą udział prawie same kobiety. Obrzędy tumbura odbywają się zawsze w domu szejcha, co nie jest konieczne w bore. Tumbura jest trudniejszy do obserwacji, gdyż nowicjusze podczas ceremonii są od­ separowani od pozostałych uczestników. W bore mogą oni brać udział we wszystkich rytuałach. Oprócz wymienionych typów obrzędów występują ponadto określone postacie duchów. Są one zwykle przedstawiane jako osoby pochodzące z różnych grup etnicznych, religijnych lub zawodowych. Jest ich wiele, można je jednak podzielić na kilka podstawowych grup. Wszystkie, które tu wymieniam znane były w Umm Keredim. 1. Habaszi, czyli zaar etiopski W grupie tej znajdują się takie postacie jak: Sułtan al Habasz, Sułtan Kasa, Nas Rumni i Baszir. Uważa się, że duchy etiopskie lubią czerwony kolor, picie kawy oraz napojów alkoholowych. Dlatego ich symbolem jest czerwona narzutka, kawa, merissa (piwo z prosa) i aragi (wódka z daktyli). Ofiarę należy zabić w niedzielę, a powinien nią być „czerwony" (tzn. brunatny) baran. Duchy „etiopskie" należą do najbardziej popularnych w Sudanie. Przyczyna tej popularności kryje się prawdopodobnie w tym, że mężczyźni w Sudanie lubią korzystać z usług prostytutek, przeważnie etiopskiego pochodzenia. Co więcej, z powodu tzw. obrzezania „faraońskiego" (tahur faraoni) preferują je niekiedy bardziej niż własne kobiety. Wydaje się, że Sudanki opętane przez „etiopskie" duchy uważają się za nie dość atrakcyjne dla swych mężów. 12 2. Zuruk lub Abid, tzw. „czarny" zaar Są to postacie Murzynów - niewolników. Do grupy tej należą: Szakir Manzu, Nakiri, Kamtir, Kulita, Abu Dżandara, Sirkin Bardża i Fellata. 1 2 Zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu łechtaczki, warg sromowych mniejszych i większych oraz^częściowym zaszyciu pochwy do ujścia cewki moczowej. Powszechnie prak­ tykowany na obszarze południowego Egiptu i północnego Sudanu. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 167 Uważa się ich za przyczynę wielu groźnych i szczególnie złośliwych chorób, np. ślepoty. Ten rodzaj duchów symbolizują tanie ubrania, włócznie i piwo z prosa. Ofiarę dla nich zabija się w sobotę i jest nią czarny kozioł. 3. 'Arab, rozumiany najczęściej jako koczownik W grupie tej są m.in.: Dżazar Mekka (Rzeźnik z Mekki), Nimir al-Chala (Tygrys pustyni) i Nimir al-Kindu. Poza nimi do tej grupy można zaliczyć innych zaar-koczowników pochodzących z plemion Bedża, takich jak: Suliman al-Bedawi, Ahmed al-Beszir al:Hadendawy, Dar Sollili i inni. Ich symbolem jest biała dżalabija , bat, turban i miecz. Ofiarą - biały baran zabijany w sobotę. 13 4. Chawadzia lub Nasrani (Nazareńczyk) - potocznie Europejczyk lub chrześcijanin Grupę tę reprezentuje m.in.: Nazir al-Zira (inspektor rolny) i Ali bej Hakimbaszi (ordynator). Symbolem tych postaci są części europejskiego ubrania, np. kapelusz, spodnie, skarpety, ponadto papierosy, piwo lub whisky, kon­ serwy, np. sardynki w puszce. Ofiarą powinien być biały indyk lub biały baran zabity w niedzielę. Europejczyk uchodzi za bogatego, jego duchy biorą więc w posiadanie przede wszystkim osoby mające poważne kłopoty finansowe lub pragnące mieć więcej pieniędzy. 5. Banaat zaar dziewczęcy Są to przeważnie ideały pięknych młodych dziewcząt, pochodzących z różnych krajów np. z Etiopii (Lolija, Mariam, Tibri), Sudanu (Nari, Amuna) i „czarnej" Afryki (Sirura, Miruda, Sabah). Symbolami tych du­ chów są elementy stroju panny młodej, henna, perfumy i inne kosmetyki, a wszystkie te rzeczy mają swoją erotyczną implikację. Kobieta opętana przez te duchy potrzebuje tych rzeczy, aby wyglądać ładnie i pociągająco dla swego męża. Na ofiarę dla duchów zabija się w niedzielę czerwonego koguta. Są jeszcze duchy starych kobiet jak haboba Arzagi, która jest przyczyną wzdęcia żołądka i haboba al-Sabur, sprawiająca, że człowiek jest zawsze zmęczony i śpiący. U C Z E S T N I C Y KULTÓW ZAAR Jak już wspomniałem, uczestnikami zaar typu bore są przede wszystkim kobiety. Nie jest jednak zabroniony udział w nich mężczyzn. Co więcej, mężczyzna stale uczestniczący w ceremoniach przeważnie zostaje szejchem. Równie często można spotkać mężczyzn, którzy są szejchami zaar, jak 1 3 Dżalabija - biała koszula długa po kostki. Narodowy strój mężczyzn w Sudanie. �168 MACIEJ ZĄBEK kobiety, mimo że jako zwykłych uczestników obrzędu widzi się ich niezmier­ nie rzadko. Mężczyzna opętany przez zaar uważany jest powszechnie za niemęskiego. Ponadto mężczyźni są o wiele bardziej niż kobiety związani z oficjalnymi praktykami muzułmańskimi, сю nie sprzyja ich udziałowi w kultach potępianych przez ortodoksyjny iskim. Bractwo kultowe zaar jest zorganizowane hierarchicznie i zgodnie z tą hierarchią przedstawiam poniżej wszystkich uczestników kultu. 14 1. Szejch lub szejcha zaar Jest to osoba pełniąca rolę pośrednika między duchami, a pacjentami, stojąca na czele całego kultu i będąca jego organizatorem. Podobnie jak wszyscy czciciele zaar musi być ona powołana przez duchy, tzn. zachorować na chorobę przez nie wywołaną, następnie - zostać wyleczoną i przez długi okres brać udział w praktykach zaar. Aby jednak awansować w hierarchi zaar należy spełnić kilka innych warunków. Trzeba być osobą budzącą zaufanie, umiejącą wczuwać się w sytuację innych, inteligentną, wykazującą umiejętność kierowania ludźmi. W dodatku - posiadać pewną wiedzę z zakresu medycyny ludowej, a także mieć dobry słuch i głos. Na koniec kandydat na szejcha musi zdać rodzaj egzaminu przed kilkoma znanymi szejchami zaar, którzy oglądają jak kieruje ceremonią i ewentualnie potem dają mu swoje błogosławieństwo. Często zdarza się, że tytuł szejcha przecho­ dzi np. z matki na córkę, nie oznacza to jednak, że staje się automatycznie dziedziczny. Wszyscy kandydaci podlegają tym samym warunkom. Szejcha zaar w Umm Keredim była 50-letnia kobieta o imieniu Nastura. Wyszła ona za mąż za swojego kuzyna w wieku 19 lat. Była jego drugą z kolei małżonką i musiała zamieszkać z pierwszą żoną w tej samej za­ grodzie, co jest praktyką rzadko spotykaną. Stało się to oczywiście powo­ dem licznych kłótni między obiema kobietami. Po urodzeniu drugiego dziec­ ka Nasturę opanowała długotrwała depresja, bez żadnego powodu zanosiła się płaczem. Zaprowadzono ją na początku do faki, lecz poprawa samopo­ czucia nie następowała. Wówczas matka postanowiła zaprowadzić córkę do szejchy zaar, u której sama była nagibą (pomocnicą). Mąż zgodził się i dał pieniądze na ceremonię. Nastura wyzdrowiała, ale po dwóch miesiącach zachorowała znowu. Skończyło się to rozwodem i zamieszkaniem u matki. Odtąd już stale brała udział w obrzędach u swej matki, która tym czasem awansowała na szejchę. Potem sama została jej pierwszą asystentką, a po 15 latach szejcha. Obecnie jedna z jej córek Fatma także bierze udział w ceremoniach zaar i jest jej pierwszą nagibą. 1 4 Szejch (ż. szejcha) - pochodzi od słowa szach - stary. Tytuł nadawany starszym ludziom, przede wszystkim tym ogólnie szanowanym, cieszącym sie autorytetem, wybitnym nauczycie­ lom i liderom grup politycznych i religijnych. W stosunku do kobiet rzadko używany, instytu­ cja zaar jest tu wyjątkiem. Na określenie szejchów zaar używa się również terminów ummija, kudija lub usta. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 169 2. Nagiby (pomocnice) Nagiby są następnymi osobami po szejchu co do ważności sprawowa­ nych funkcji w obrzędzie zaar. W zależności od funkcji, które pełnią są także hierarchicznie podzielone. Awans na nagibę zależy od czasu praktykowania, ale przede wszystkim od osobistych predyspozycji do tego zajęcia. Nagiba musi mieć cechy charakteru podobne do szejchy, poza tym nie może być obciążona obowiązkami rodzinnymi, gdyż stałe uczestnictwo wymaga duże­ go zaangażowania. Jest to właśnie powód częstszego awansowania mężczyzn w hierarchi zaar. Przeważnie jednak nagibami są starsze kobiety mające dorosłe dzieci, lub kobiety samotne, rozwiedzione, w tym również prosty­ tutki. Muszą one posiadać własne źródło utrzymania gdyż ich praca w zaar, w przeciwieństwie do szejcha, nie jest wynagradzana, w Umm Keredim nagibami były kobiety, które prowadziły na targowisku restauracje gahwa. Najważnieszą funkcją nagib jest zbieranie informacji dla szejcha dotyczą­ cych chorych osób, ich sytuacji rodzinnej i majątkowej. To zwykle za ich pośrednictwem chorzy kontaktują się z szejchem. Te nagiby, które przynoszą najcenniejsze informacje mają najszybszą możliwość awansu. Poza tym wy­ konują polecenia szejcha dotyczące organizacji obrzędu. W Umm Keredim szejcha miała do dyspozycji trzy nagiby, których historie przedstawiam poniżej: - Fatma - córka szejchy, ok. 28 lat, rozwiedziona W wieku 23 lat wyszła za mąż za kupca z Umm Keredim. Jej mąż wyjeżdżał na długie okresy i zostawiał ją samą. Pewnej nocy miała sen, w którym zobaczyła się w intymnej sytuacji z mężczyzną. Później nękały ją nieustępujące bóle głowy. Matka zinterpretowała to jako nawiedzenie przez zaar. Zdecydowała się na leczenie. Mąż jednak tego nie zaakceptował i roz­ wiódł się z nią. Odtąd stale uczestniczy w obrzędach, a niedawno awan­ sowała na nagibę swe] matki. - Amuna - ok. 40 lat Kiedy zmarła jej matka, zgodnie ze zwyczajem założyła tanie, proste ubranie ze zgrzebnej bawełny jako znak żałoby. Wkrótce jednak na całym jej ciele pojawiła się piekąca wysypka. Była u lekarza w El Obejd i zaczęła używać maść, którą jej przepisał. Nic to jednak nie pomogło. Faki, do którego też poszła, poradził jej aby udała się do szejchy zaar. Po inhalacji kadzidłem wpadła w obłąkanie. W tym stanie duch powiedział jej, że ta odzież jest dla niej zabroniona. Zorganizowała więc ceremonię i wysypka zniknęła. Odtąd, już od około dziesięciu lat stale uczestniczy w obrzędach. - Asza - ok. 60 lat, wdowa Kilka lat temu jej mąż i matka zmarli nagle w tym samym tygodniu. Spowodowało to u niej silny szok. Popadła w długotrwałą depresję, a w do­ datku pojawiły się silne bóle brzucha. Jej krewni zaprowadzili ją do znanej �170 MACIEJ ZĄBEK im szejchy z Saaty (wieś w Dar Hamid). Podczas obrzędu nie wpadła ona jednak w trans i jej stan jeszcze się pogorszył. Dopiero gdy poszła do szejchy Nastury, rozmawiała z duchem. Wyzdrowiała i zaczęła regularnie brać udział w obrzędach. 3. Mudify Mudifą zostaje każda osoba powołana przez duchy i wyleczona w ra­ mach obrzędu zaar, a przez to zobowiązana do stałego uczestnictwa w kul­ cie. Musi ońa przejść przez cały obrzęd, który jest dostępny tylko dla mężatek i wziąć udział w jego sfinansowaniu. Większość uczestników kultu to przede wszystkim mudify. Teoretycznie wszystkie mogą zostać nagibami lecz z powodów rodzinnych są przeważnie niezbyt zaangażowane i rzadko awansują. Niektóre z mudif w Umm Keredim: - Zahra, ok. 30 lat, rozwiedziona, troje dzieci Zmuszona była wyjść za mąż za kuzyna wbrew swej woli. Ten zabronił jej wychodzenia do swych przyjaciółek. Kłócili się bez przerwy aż w końcu zachorowała, popadając w depresję i przygnębienie. Matka zaprowadziła ją do szejchy, a po ceremonii samopoczucie się jej poprawiło, z mężem się jednak rozwiodła. Obecnie dość często uczestniczy w obrzędach. - Zainab 28 lat, mężatka, troje dzieci W Dar Hamid jest obca, gdyż pochodzi z plemienia Szajgija. Do Umm Keredim przyjechała z mężem, który jest policjantem. Początkowo miesz­ kała ze swoją teściową, z którą stosunki układały się fatalnie. Przez trzy lata cierpiała na nienormalne bicie serca i depresje. Lekarz, u którego była niczego nie stwierdził. Faki odkrył w niej złego ducha i próbował egzorcyzmów, także bez rezultatów. Dopiero jej krewna poradziła aby spróbowała zaar. Sekretnie konsultowała się z szejcha, gdyż mąż jako policjant nie mógłby jej pozwolić na udział zaar. Po ceremonii jej samopoczucie się poprawiło, ale depresja od czasu do czasu wraca. Obwinia o to teściową, która wtrąca się w jej prywatne życie. - Naffisa, 39 lat, od niedawna zamężna Przez długi czas była zaręczona ze swym kuzynem, który wielokrotnie odwlekał małżeństwo z mało ważnych przyczyn. Stawała się coraz starsza, a ciągle nie była zamężna. Zaczęły dokuczać jej bóle głowy. Lekarz nic jej na to nie mógł poradzić. Dopiero szejcha, do której poszła uznała, że posiadł ją jeden z duchów i powinna spełnić jego żądania. Po inhalacji kadzidłem duch nakazał jej zainteresować się jednym z mężczyzn z sąsiedztwa. Zrobiła to, a sąsiad zaproponował jej małżeństwo i przyrzekł sfinansować ceremonię zaar. W trzy miesiące po ślubie zorganizowała ceremonię i obecnie stale uczestniczy w obrzędach. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 171 - Katiera, 25 lat, rozwiedziona Opuściła męża za zgodą swego ojca, gdyż ten nie był w stanie jej utrzymać. Próbowała zarabiać sprzedając kawę i herbatę, ale zachorowała popadając w stan stałego przemęczenia, apatii, skarżąc się przy tym również na bóle brzucha. Matka zaprowadziła ją do szejchy. Mimo braku pieniędzy obiecała, że jeżeli córka wyzdrowieje zapłaci za ceremonię. Po leczeniu kadzidłem Katiera wyzdrowiała i zorganizowała ceremonię. Z czasem zarę­ czyła się z innym mężczyzną. - Mariam, 38 lat, mężatka Po ślubie najstarszej z córek dostała skurczu i drżenia rąk, a potem częściowego paraliżu. Zawieziono ją do szpitala w El Obejd. Po leczeniu w szpitalu jej kondyqa fizyczna trochę się poprawiła, ale depresja pozo­ stała. Siostry zaprowadziły ją do szejchy i po ceremonni poczuła się lepiej. Jednak po kilku miesiącach znowu miała atak jak poprzednio. Szejcha poradziła jej aby poszła do foki, gdyż przyczyną może być zauroczenie. Jednocześnie jednak nadal kazała jej brać udział w obrzędach. Stan kobiety poprawił się. 4. Inni uczestnicy obrzędów Jak już napisałem, mudifą nie może zostać kobieta, która nie była zamężna. Nie oznacza to jednak, że leczenie ich jest całkowicie wykluczone. Mogą one brać udział w niektórych ceremoniach i biernie uczestniczyć w obrzędzie. Poniżej przedstawiam przykład osoby, dla której zorganizowano opisaną dalej ceremonię leczniczą oraz innych osób, mających również swoje pro­ blemy, które jednak nie przeszły jeszcze przez pełną ceremonię leczenia, tzn. nie były inicjowane na członków bractwa kultowego zaar. - Amna, ok. 38 lat, zamężna, troje dzieci Mężem jej jest biedny zawodowy pasterz, spędzający cały okres pory suchej daleko od domu. W dodatku był już raz żonaty i ma z poprzedniego małżeństwa córkę, która mieszka razem z Amną. Amna miała z tego powo­ du wiele kłopotów, ale najwięcej cierpi z powodu braku środków do życia. Po urodzeniu ostatniego dziecka poważnie zachorowała. Objawiało się to uczuciem prześladowania, obojętnością i unikaniem towarzystwa ludzi, nawet własnych dzieci. Rodzina zaprowadziła ją do szejcha religijnego, który próbował (bez rezultatu) egzorcyzmów. Po miesiącu jednak krewne namówiły jej męża, aby mogła udać się do szejchy zaar i zorganizować obrzęd. Zgodził się i zapłacił za ceremonię. Szejcha Nastura stwierdziła, że opętał ją zaar chawadzia. W zorganizowanej ceremonii przywoływano więc przede wszystkim tego ducha. Po zakończeniu obrzędów już jej nie widzia­ łem, słyszałem jednak, że jej stan się poprawił. �172 MACIEJ ZĄBEK - Sajda, 35 lat, mężatka, sześcioro dzieci Mieszka w zagrodzie swego męża razem z jego rodzicami. Gdy zmarła jej matka, Sajda zaczęła się skarżyć na kłopoty żołądkowe i złe sny. Faki polecił jej szejchę zaar. Mąż jednak nie zgodził się zapłacić za ceremonię. Obecnie Sajda skarży się na bóle głowy i przychodzi do szejchy na inhalacje kadzi­ dłem. Stale kłóci się ze swoją teściową i sądzi, że ten konflikt jest przyczyną jej złego samopoczucia. - Amal, 30 lat, zamężna Mimo że od dawna jest mężatką ciągle nie ma dzieci i cierpi psychicznie z tego powodu. Jej mąż stara się o nową żonę. Poza tym drażni ją i wy­ śmiewa. Amal popadła w depresję i stany lękowe. Ludzie poradzili jej, aby spróbowała zaar. Poszła do szejchy i obiecała zorganizować ceremonię jeżeli będzie miała dzieci. - Sarnia, 17 lat, panna Sarnia chodziła jeszcze do szkoły. Na miesiąc przed końcem roku szkol­ nego zaczęła się czuć przemęczona, nie miała apetytu i motywaqi do nauki, czasami wpadała w histeryczny płacz bez powodu. W tym czasie przyjechały do niej kuzynki z El Obejd. Przy nich czuła się upokorzona, gdyż dziew­ czynki mieszkały w lepszych warunkach, miały telewizję, nosiły ładniejsze ubrania. Została zaprowadzona przez matkę do szejchy, która znalazła w niej znaki zaar i przeprowadziła częściowe leczenie (odpowiednie dla niezamężnych dziewcząt). Zaczęła się czuć lepiej i wróciła do szkoły. Ponadto w zaar biorą również udział małe dziewczynki, które śpiewają i klaszczą w ręce oraz pewna grupa tworząca publiczność. Osoby te nie są jeszcze zdecydowane na stałe uczestnictwo w obrzędach. Przychodzą ze względu na ogólną atmosferę relaksu i zabawy. Są jednak mile widziane przez szejcha, gdyż stanowią pewną bazę rekrutacyjną dla instytucji zaar. P R Z Y G O T O W A N I A D O OBRZĘDU 1. Fath el-'elba („otwarcie pudełek") Tak nazywa się spotkanie szejcha z pacjentką, na którym dochodzi do postawienia diagnozy. Nazwa pochodzi od otwarcia pudełek z kadzidłem, które spełnia główną rolę w diagnozowaniu choroby. Każdy rodzaj kadzidła jest przechowywany w oddzielnym pudełku, gdyż nie wolno dopuścić do ich pomieszania. Otwarcie pudełek jest znakiem rozpoczęcia praktyk zaar. „Zamknięcie pudełek" (golf el-'elba) znakiem zakazu ich praktykowania np, w okresie Ramadanu. Zasadnicze znaczenie ma odpowiedź na pytanie czy przyczyną choroby jest zaar. Niekiedy też szejch stara się ustalić, w jakich częściach ciała ulokował się duch. Daje on pacjentowi specjalnie przygoto­ wane kadzidło (bahur), którego dym wciąga on głęboko do płuc. Pacjent �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 173 płaci za nie dowolną sumę pieniędzy, tzw. bajaad (białość). Nazwa bierze się stąd, że pieniądze powinny być dane dobrowolnie, hojnie, bez żalu, „z białego", tzn. ze szczerego serca. Tylko wtedy badanie może być skutecz­ ne. Diagnoza zależy od reakcji pacjenta na atmosferę stworzoną przez kadzidło i odpowiedzi na pytania. Jeżeli szejch stwierdzi, że nie zaar jest przyczyną choroby, wówczas radzi pacjentowi, aby udał się do faki lub lekarza (hakim). Może też zabrać jedną z osobistych rzeczy pacjenta tzw. 'alak i spać z nią pod głową przez noc. We śnie przychodzi do niego zaar i rano można powiedzieć chorej, jaki rodzaj ducha ją posiadł. 2. Wadżbat al-gahwa (danie kawowe) Jest to rodzaj zebrań szejcha ze swoimi pomocnicami, organizowanymi systematycznie co jakiś czas, zwłaszcza przed mającą nastąpić ceremonią. Na spotkaniach tych nagiby zdają sprawozdanie z wykonanych poprzednio poleceń i przekazują opinie o chorej osobie, przeprowadzając wcześniej coś w rodzaju wywiadu środowiskowego. Ustalają też daty spotkań i ceremonii oraz dzielą między siebie związane z nimi prace: przygotowanie pożywienia oraz odpowiednich strojów i rekwizytów. Spotkanie to ma także swoją oprawę ceremonialną. Odbywa się zawsze w domu szejcha, po śniadaniu ok. godziny 11.00. Przed wejściem do pomieszczenia, w którym ma miejsce zebranie ustawia się glinianą kadzielnicę (mubhar) z kadzidłem i filiżankę na kawę. Każda z osób uczestniczących w spotkaniu dostaje najpierw od szej­ cha do powąchania kadzidło, a potem perfumy do natarcia twarzy i rąk. Po zakończeniu tej części ceremonii jedna z nagib podaje szejchowi dzbanek z kawą. W momencie podawania napoju całują oboje swoje własne dłonie, szejch rozlewa kawę do filiżanek, a nagiba rozdaje ją innym zebranym. Kawę pije się w milczeniu, powoli, z namaszczeniem aż do ostatniej kropli. Po wypiciu napoju oczyszczają palcami filiżanki z fusów i nacierają nimi swoje twarze. Szejch wstaje i błogosławi obecnych. Dopiero wtedy wszyscy mogą swobodnie rozmawiać na tematy, z powodów których się zebrano. Kadzidło i kawa są materialnym symbolem duchów zaar, dowodem ich obecności na zebraniu. Tak więc, całowanie rąk trzymających dzbanek kawy jest wyrazem hołdu dla zaar. Wdychanie zaś dymu kadzidlanego, picie kawy i natarcie twarzy jej fusami to czynności, dzięki którym przechodzi na człowieka baraka, czyli część tajemniczej siły zaar. 3. Osobiste przygotowania kobiet Mężczyźni, jeżeli nawet uczestniczą w zaar, nie są zobowiązani do niżej opisanych zabiegów. Co więcej, poza sytuacjami, gdy są one stosowane w celach leczniczych, udział w nich przynosi mężczyznom wstyd i jest w zasadzie zabroniony. Kobiety uczestniczące w ceremoniach zaar powinny być natomiast atrakcyjne, odpowiednio do wzorów piękności obowiązują­ cych w tej kulturze. Zabiegi kosmetyczne, które w tym celu stosują, związa­ ne są także z rozpoczęciem życia seksualnego. To z tego powodu aktywny �174 MACIEJ ZĄBEK udział we wszystkich ceremoniach jest dozwolony wyłącznie mężatkom, gdyż tylko one mogą wykonywać te zabiegi. Kobiety, które nie były jeszcze zamężne mogą być leczone, ale inhalacją kadzidłem lub namaszczeniem krwią z ofiary tzw. tasfirą i są biernymi obserwatorami obrzędu. Pierwszy z tych zabiegów to depilacja włosów z całego ciała. Nazywa się on halowa (dosłownie: cukierki), gdyż polega na przygotowaniu gęstego syropu z cukru z dodatkiem soku cytrynowego, który w postaci plastrów nakłada się na skórę porośniętą włosami, a następnie - gdy już zastygnie - zrywa się, usuwając wraz z nim włosy. Drugi z nich to rodzaj sauny dymnej zwanej duhan (dym). Rozebrana kobieta kuca nad dołkiem wypełnionym kawałkami drewna sandałowego, skropionego wodą, który paląc się wydziela dużo dymu o przyjemnym zapachu. Okryta jest dookoła aż po szyję tzw. szamlą (rodzaj koca z wełny wielbłądziej) i pozwala, aby ciało nasączyło się tym dymem. Gorący dym powoduje pocenie się i przenika przez pory skóry dając bardzo trwały zapach. Jest on znakiem przychylności seksualnej kobiety dla mężczyzny. Zabieg ten praktykowany jest przez kobiety nie tylko przed ceremonią zaar, ale przed prawie każdym stosunkiem seksualnym. Przez mężczyzn - tylko w celu leczniczym. Po duhan obowiązuje tzw. dylka, czyli masaż ciała kulkami ciasta z mąki prosa nasączonego dymem kadzidlanym. Jedna z kobiet macza te kulki w oleju sezamowym i naciera nimi drugą. W ten sposób przyjemny zapach zostaje jeszcze wzmocniony. Następny etap to barwienie palców oraz wewnętrznych części dłoni i stóp henną. Do proszku z henny dodaje się trochę wody i w postaci pasty nakłada na wcześniej posmarowane oliwą ręce i stopy, po czym czeka się aż pasta wyschnie. Po kilku godzinach usuwa się hennę, a w miejscach gdzie była położona, skóra zostaje zabarwiona na kolor pomarańczowoczerwony. W celu wzmocnienia koloru, aż do czarnego, najbardziej cenionego, należy te czynności powtórzyć kilkakrotnie. Dawniej zabarwiano na czarno całe powierzchnie dłoni i stóp. Obecnie coraz częściej barwi się dłonie i nogi, aż po kolana, w różnorodne wzory, przeważnie o motywach kwiatowych lub geometrycznych. Na wcześniejszy rysunek na skórze nakłada się pastę z hen­ ny, wyciskając ją z tubki papieru lub jednorazowej strzykawki. Kobiety zamężne używają henny dość często przed wszystkimi większymi uroczysto­ ściami. Chłopcy i mężczyźni - tylko z okazji ceremonii obrzezania i wesela, a także w celu leczniczym. Ostatni z zabiegów to ułożenie tradycyjnej fryzury zwanej muszat. Polega ono na zapleceniu dużej ilości cienkich warkoczyków (im są cieńsze tym fryzura będzie ładniejsza). Warkoczyki układa się na głowie w różny sposób w zależności od regionalnych lub plemiennych tradycji. Można je np. roz­ dzielić przedziałkiem do połowy głowy, tak aby z przodu swobodnie spa­ dały, z tyłu zaś były podniesione do góry i rozstawione w kształcie wachlarza lub ustawić pionowo na całej powierzchni w kształcie „antének". Wzory �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 175 piękności przywiązują także dużą wagę do długości włosów, z tego też względu przedłuża się je czasami za pomocą zakupionych włosów natural­ nych lub sztucznych. Kobieta idąca na ceremonię zaar powinna założyć odpowiednie ubranie. Od czasów Mahdiego obowiązującym strojem dla kobiet w Sudanie jest tzw. tob. Jest to jeden kawałek materiału, długości czterech i szerokości dwóch metrów, najczęściej kolorowy. Kobiety zarzucają jeden z jego rogów na lewe ramię, a resztą owijają plecy, przesuwając materiał najpierw pod prawą pachą, potem w poprzek lewego ramienia, podnosząc do góry ponad głowę i spuszczając w poprzek piersi. Ten prosty ubiór ma wiele odmian, a sposób jego noszenia nie jest jednakowy. Idąc na zaar kobiety wkładają najład­ niejszy, najlepiej nowy tob, za pomocą którego eksponują swój wdzięk, np. poprzez ścisłe naciągnięcie pierwszego zawinięcia poniżej pośladków, tak aby je wraz z biodrami uwydatnić. Pod spodem noszą fustán - prostą sukienkę za kolana, z otworem wokół szyi i krótkimi rękawami, gdyż podczas szybkich tańców toby czasami z nich spadają. Ponadto często wkładają na siebie swoją złotą biżuterię, w tym kolczyki na nos (zuman) i bransolety na ręce (ghuwaiszat). Wszystkie te upiększające zabiegi są wymagane przez szejcha. Celem ich jest stworzenie atmosfery święta podczas obrzędów - odpowiednie uhonoro­ wanie zaar. Daje to również satysfakcję mężowi, a wówczas łatwiej kobiecie zdobyć środki na tego rodzaju wydatki. OPIS C E R E M O N I I Ceremonie mają na ogół miejsce w zagrodzie chorej osoby. Wyjątkiem od tej reguły są sytuacje, gdy nie ma ona odpowiednich środków finan­ sowych lub praktycznych możliwości przyjęcia wielu gości. Wówczas ob­ rzędy odbywają się w domu szejcha. Raz do roku 27 ragab (7 miesiąc kalendarza muzułmańskiego) odbywają się ponadto obrzędy w domu szej­ cha poświęcone nie leczeniu konkretnej osoby, ale uhonorowaniu samego szejcha i oddaniu czci wszystkim duchom zaar. Czas, w którym się mają odbyć jest ustanawiany poniekąd przez zaar, gdyż określone duchy mają wyznaczony dzień składania dla nich ofiar. W dzień ten wypada kulminaqa obrzędów i musi być on zsynchronizowany z dniem ich rozpoczęcia. Mogą się one obywać w ciągu całego roku, z wyjąt­ kiem Ramadanu, aby uniknąć konfliktów z muzułmańskim stylem życia obowiązującym w tym miesiącu . 15 1 3 Według wierzeń muzułmanów, w świętym miesiącu Ramadan znikają szatany, złe duchy, itp. Nie ma więc miejsca i na zaar. Poza tym sam styl życia ludzi w tym miesiącu (wzrost żarliwości religijnej, ścisły post, przygotowania do wieczornego posiłku) uniemożliwia or­ ganizację obrzędu. �176 MACIEJ ZĄBEK Kolejność zdarzeń w różnych odmianach zaar bywa rozmaita, ponadto niektóre elementy występujące w jednym rodzaju ceremonii, nie występują w drugim. Obrzęd, który obserwowałem w Umm Keredim składał się z 6 oddzielnych ceremonii, trwających od 2 do 3 godzin w ciągu 4 dni. Ceremonie odbywały się w zagrodzie chorej osoby dwa razy w ciągu dnia - w południe pod wiatą ze słomy (w tzw. rakubie) oraz wieczorem na środku zagrody (hoszu). Tańczono zawsze na rozłożonym dywanie, przed którym na poduszkach siedziała szejcha wraz z nagibami, grając na bębnach zwanych deluka. Wokół dywanu siedziały inne kobiety i dziew­ czynki śpiewając, klaszcząc w ręce i potrząsając grzechotkami. Dalej stała lub siedziała publiczność. Wszystkie ceremonie były w swej zasadniczej formie podobne do siebie. Zaczynały się intonacją pieśni do określonej postaci ducha zaar oraz grą na deluce, którą podejmowała szejcha. Kobiety opętane przez ducha, którego wzywano w pieśniach wydawały z siebie jęki i przeciągłe okrzyki i nagle wypadały na środek dywanu, tańcząc jeden z bardzo szybkich tańców. Kulminacją większości tańców był trans. Potem przyłączały się następne, ale zawsze większość kobiet pozostawała na miejscu. Celem pieśni jest przywołanie określonego ducha. Zaczynają się one zwykle wolno, a kończą szybko, słowa powtarzają się w celu utrzymania szybkiego rytmu. Tańce zaar w początkowej fazie najczęściej nawiązują do ludowych tańców plemiennych, niekiedy z elementami pantonimicznymi. Wyrażają one za pomocą gestu charakterystyczne czynności i cechy ludzi z określonych grup, np. pracę na roli, żebractwo, ostentacyjne bogactwo, urodę i przebiegłość - symbolizując określone postacie duchów. Niezależnie od rodzaju tańca w pewnych momentach wykonawcy gwałtownie przyspie­ szają, aż do osiągnięcia transu. W Umm Keredim tańczono kilka rodzajów tańców. Dwa z nich, które najczęściej się powtarzały, spróbuję tu opisać. Pierwszy taniec zaczynał się wolno. Kobiety stały w jednym miejscu i poruszały ciałem, zgodnie z rytmem melodii. Następnie, gdy muzyka stała się szybsza, zarzucały na głowy swoje toby, poruszając coraz szybciej rękami zgiętymi w łokciach, tak jakby naśladowały trzepot skrzydeł ptaka. W tym samym czasie pochylały głowę na dół, uginając nogi w kolanach. Drugi z tańców wykonywany jest także podczas innych świąt i uroczy­ stości. Nazywa się tańcem gołębia i jest w Sudanie bardzo popularny. Nazwa pochodzi stąd, że wykonawcy naśladują taniec godowy gołębi. Ko­ biety trzymają dłońmi końce topu, i szeroko rozpościerają ręce na kształt ptasich skrzydeł. Ciało od pasa w górę przechylają natomiast możliwie najbardziej do tyłu, tak że włosy niemal dotykają ziemi. Głowę również mocno odchyloną do tyłu, trzymają sztywno, obracając nią powoli w obie strony. W tym czasie, na lekko ugiętych nogach, przesuwają się w rytm muzyki powoli do przodu nie odrywając stóp od podłoża. W momencie transu kobiety padają na kolana z wyciągniętymi do przo­ du rękami, gwałtownie bijąc o ziemię pokłony, niemal podskakując na �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 177 klęczkach. Potem zawsze następuje krótka przerwa, w czasie której kobiety zastygają w nieruchomych pozach, leżąc na dywanie lub wracają na swoje miejsca. Każda jednak ceremonia charakteryzuje się właściwymi tylko dla siebie wydarzeniami. Poniżej opisuję w skrócie te, których byłem świadkiem. Ceremonia pierwsza, po godzinie 18:00 Ceremonia rozpoczęła się od wprowadzenia chorej Amny na środek dywanu, nakrycia jej tobem i podania kadzielnicy z kadzidłem w celu in­ halacji. W tym czasie szejcha przywołała zaar dodając: „Ty przebaczasz i akceptujesz, panie!" Matka chorej podeszła wówczas do szejchy i zapłaciła jej bajaad. Szejcha spojrzała, czy tzw. kursi jest przygotowane. Kursi znaczy dosłownie krzesło, ale w obrzędzie zaar chodzi raczej o tron, albo ołtarz, po prostu o uhonorowanie ducha symbolizującymi go ofiarami. Na ofiary przeznacza się zwykle jakiś rodzaj pożywienia, który kładzie się na stoliku. Symbolizują one określonego ducha na cześć, którego odbywa się ceremo­ nia. W tym wypadku na tacy stojącej obok szejchy leżały orzeszki ziemne, daktyle, pestki arbuza, perfumy oraz papierosy. Rzeczy te przykryte były kawałkiem białego materiału. Szejcha odsłoniła je, pytając obecnych czy kursi jest kompletne, czy nie, na co wszyscy odpowiedzieli chórem.: „tak". Wtedy uderzyła dłonią w bęben i rozpoczęły się tańce. Pierwszego dnia tańczyły tylko te osoby, które miały już własną ceremo­ nię zaar i które przyszły z obowiązku towarzyszenia chorej lub dla zabawy. Był wtedy obecny także jeden z mężczyzn. Gdy trans mijał, wszystkie kobiety wydawały z siebie chrapliwe krzyki i starały się zwymiotować, jakby chciały z siebie coś wyrzucić. Ceremonia druga, następnego dnia o godzinie 13:00 Rozpoczęto ją od wypicia kawy przygotowanej przez nagiby. Potem szejcha zapaliła papierosa i uderzyła w delukę. Na początku było niewiele kobiet, zaczęły się one schodzić dopiero na odgłos bębnów. W pewnym momencie niektóre kobiety wyskoczyły z przeraźliwym krzykiem na środek dywanu, tańcząc jak oszalałe. Wkrótce upadły na kolana i wpadły w trans. W tym czasie chora początkowo leżała na macie, kaszląc i jęcząc. Po chwili zaczęła wywijać rękoma nad sobą, wreszcie wstała i w rytm muzyki przestępowała powoli z nogi na nogę. Obserwujące to kobiety wydały z siebie dźwięki zagharit . Chora jednak zrezygnowała z tańca, usiadła obok szejchy wyciągając ręce, jakby się przeciągała. Szejcha powiedziała jej: „to nic, że nie masz pieniędzy, wszystko to nic", więc znów zaczęła tańczyć, przestępując wolno z nogi na nogę i podnosząc rękę do czoła, jakby salutowała. Kobiety wzniosły na ten widok ręce do abszir i znów wydały z siebie głośne 16 11 1 6 Zaghruta (lm. zagharit) - przeciągłe dźwięki modulowane językiem wydawane przez kobiety w chwilach podniosłych lub w dowód czyjegoś uznania. Abszir - pstryknięcia palcami, także w dowód czyjegoś uznania. 17 �178 MACIEJ ZĄBEK zagharit. Zaczęto wówczas śpiewać do zaar Nimir (tygrysa). Amna jednak przewróciła się i zaczęła jęczeć, a potem wymiotować. Nagiba podała jej do picia piwo z prosa (merissę), po którym zwymiotowała ponownie, położyła się i jęczała. Szejcha natarła ją mocnymi perfumami richa, a nagiba przysy­ pała piaskiem wymiociny i wyniosła je z rakuby. Tańce transowe innych kobiet trwały nadal, aż do końca. Śpiewano pieśni do zaar hakim baszy (szefa doktorów), powtarzając słowa: „razem, razem z hakim baszą". Ceremonia trzecia, tego samego dnia o godzinie 20:00 Wraz z uderzeniem deluki kobiety natychmiast przystąpiły do tańców. Zaczęła się schodzić publiczność. Nagiby wzywały w pieśniach kolejne du­ chy. Po krótkiej przerwie szejcha razem z kobietami, które nie tańczyły zaśpiewała pieśń o nazareńczyku. W przerwach między tańcami kobiety kładły się na dywanie wydając z siebie syczące dźwięki. Po pewnym czasie nastąpiła dłuższa przerwa, a szejcha poszła do rakuby aby - jak się potem okazało, przebrać się w strój Europejczyka (chawadzia). Wyszła jednak owinięta w swój normalny tob i zaintonowała pieśń o nazareńczyku (jest on także odpowiednikiem chawadzi - Europejczyka-chrześcijanina). W pew­ nym momencie spadł z niej tob i pojawił się „wcielony w nią" chawadzia. Szejcha ubrana była w koszulę, spodnie, na nosie miała okulary, a na głowie słomkowy kapelusz i papierosa w ustach. Wcielony w nią duch chrapliwym głosem powiedział: „dzień dobry" po angielsku. Następnie szejcha chawa­ dzia usiadła na przygotowanym dla niej krześle, zapaliła kolejnego papiero­ sa, a osoby, które w przeszłości były opętane przez tego ducha podchodziły do niej i rozmawiały już po arabsku. Niestety, tego już nie słyszałem. Gdy skończyli - jedna z nagib uderzyła w bęben, szejcha nałożyła na siebie z powrotem tob i kobiety przez jakiś czas znowu tańczyły. Przerwano nagle, szejcha powiedziała: ,,koniec, wystarczy!" Bębny zamilkły i wszyscy zaczęli się rozchodzić, choć kobiety, które wcześniej tańczyły nadal leżały na dywa­ nie i zwijając się jęczały. Ceremonia czwarta, następnego dnia o godzinie 12:00 W tym dniu miał miejsce ważny rytuał zwany dżertig. Występuje on także podczas innych obrzędów przejścia takich jak: wesele, obrzezanie i narodzenie dziecka. Wydaje się być ich symbolem, ponadto oznacza czys­ tość i cnotliwość. Chora przyszła na uroczystość już z zabarwionymi henną na czarno dłońmi i stopami. Dżertig bowiem musi poprzedzać ten i inne zabiegi kosmetyczne opisane wyżej. Na przegubie ręki chorej szejcha zawią­ zała harir - pęk z jedwabnych czerwonych nici, a na głowę założyła jej mindil - czerwoną opaskę z trzema przyszytymi muszelkami wedia. Następ­ nie przygotowała tzw, dariire * z mielonego drz;ewa sandałowego nasączone1 18 Dariira - dosłownie przesiewanie, odzielenie ziarna od plew. Symbol czystości w ob­ rzędach przejścia. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 179 19 go tradycyjnymi perfumami humra i tą mocno pachnącą papką posmaro­ wała jej wierzch głowy. Śpiew szejchy przywołujący niektóre z duchów zaar rozpoczął ceremonię. Gdy uderzono w bębny kobiety natychmiast zaczęły tańczyć. Nagiby w tym czasie podały piwo. Chora wstała dopiero po przerwie. Była ubrana w białą sukienkę. Tańczyła powoli podnosząc co jakiś czas rękę do czoła. Zaczęła jęczeć. Kobiety mówiły, że odezwał się w niej wreszcie duch, który ją dręczył. W chwilę potem rozmawiała po cichu z szejcha, która następnie podała jej do powąchania kadzidło. Znów zaczęła tańczyć z rękami sple­ cionymi na czole, tym razem bardziej raptownie, po chwili padła na ziemię i uderzając rękoma o nią wprowadziła się w trans. W tym czasie inne kobiety dołączyły do tańców. Jedna z nich również wpadła w trans, a szej­ cha później podała jej kadzidło. Kobiety tańczyły, aż szejcha dała znać, że już koniec. Ceremonia piąta, o godzinie 20:00 Rozpoczęła się ona jak poprzednia. Kobiety wraz z uderzeniem w bębny przystępowały kolejno do tańców. W przerwach wszystkie podchodziły do szejchy, aby inhalować się kadzidlanym dymem. Pochylały głowy nad kadzielnicą, okrywały się górną częścią tobu aby skupić wokół siebie dym i mocno wciągały go do płuc. Potem znów tańczyły jak oszalałe, wpadając w trans na klęcząco. Chora także wstała i zaczęła tańczyć, lecz szybko przestała. Szejcha, uderzając w bęben tkwiący między nogami, śpiewając, jednocześnie spacerowała wśród tańczących. Wyskoczył także na dywan jeden z mężczyzn, który tańczył bardzo szybko aż do końca ceremonii. Po jej zakończeniu kobiety przez długi czas leżały nieruchomo w zastygłych pozach. Ceremonia szósta, następnego dnia o godzinie 11:00 Na początku szejcha zagotowała wodę z liśćmi z drzewa nim, którą następnie obmyła chorą, po czym zaintonowała pieśń na cześć ofiary (karamy). Mąż chorej wprowadził barana przykrytego białym workiem do raku­ by. Szejcha najpierw przepłukała starannie usta, wstała, wzięła za rękę chorą i powiedziała uroczyście: „Niech ta ofiara przyniesie nam pokój, szczęście i błogosławieństwo. Wzywam Ali bej hakimbaszi aby przebaczył wszystkim tu obecnym i wiedząc jaka jest nasza sytuacja przestał dręczyć Amnę. Amen." Wszyscy obecni wstali i powtórzyli po niej te słowa. Teraz akcja potoczyła się błyskawicznie. Nagle wyprowadzono barana przed rakubę, mężowi chorej zawiązano usta szmatą (aby nie mógł powiedzieć zgodnie z nakazem religii, że zabija go w imię Boga, gdyż słowo to przestraszyłoby duchy i chora nie zostałaby wyleczona) i ten jednym ruchem poderżnął 1 9 Humra - miejscowe perfumy z proszku drzewa sandałowego z dodatkiem kwiatów goździka i śluzu tchórza jako utrwalacza, gotowane z olejem o bardzo mocnym zapachu. �180 MACIEJ ZĄBEK baranowi gardło. Gdy krew chlusnęła, szejcha nabrała jej szybko do miski. Następnie nalała do filiżanki i wycisnęła trochę soku z cytryny, po czym wzięła chorą za rękę i chodząc z nią w kółko tłumaczyła jej coś po cichu. Na koniec podała jej filiżankę z krwią mówiąc dobitnie: „wyzdrowiejesz!" Chora wypiła krew powoli, z namaszczeniem, w absolutnej ciszy i nagle zaczęła szybko tańczyć. Wówczas przyłączyły się do niej inne kobiety. Szejcha zaś rzuciła między obecnych orzeszki ziemne, które każdy łapał i zjadał. Nagiba natomiast posmarowała wszystkim obecnym czoła i policzki pozostałą krwią barana. Była to tasfira stanowiąca fundament ceremonii leczniczej w zaar. Z kolej druga nagiba posmarowała humrą wszystkich pod nosem i na czole. W tym czasie oprawiano barana. Szejcha wyszła tylko na chwilę po flaki, które starannie nałożyła chorej na głowę jako znak, że ofiara została zabita. Chora tymczasem założyła skarpety i buty jako symbol ducha chawadzi i zaczęła tańczyć. Szejcha zaś zrzuciła tob i zmieniła się w jednej chwili w chawadzię tak jak poprzednim razem. Jako chawadzia ujęła chorą za rękę i wyprowadziła ją z rakuby, obeszła wokół jej własną zagrodę, bez przerwy coś do niej mówiąc. Następnie wprowadziła ją do jej chaty {gotiji) i długo rozmawiała z nią sam na sam. Po wyjściu rozmawiała jeszcze z jej mężem. W tym czasie bez przerwy trwała muzyka i taniec części kobiet. Inne natomiast smażyły mięso z barana. Po powrocie do rakuby chora siadła na specjalnie dla niej przygotowanym fotelu, a kobiety, wspólnie z szejcha w roli chawadzi, tańczyły. Kiedy mięso było już gotowe, szejcha wraz z chorą powróciły do swych normalnych strojów i rozpoczęła się uczta, na której spożywano smażone mięso ofiarnego barana z chlebem i warzywami. Na tym ceremonia została zakończona i - jak mówiono potem - chora wyzdrowiała. PRÓBA OKREŚLENIA P S Y C H O T E R E P E U T Y C Z N T C H F U N K C J I OBRZĘDÓW Kulty zaar mają wiele aspektów i omówienie ich wszystkich nie jest tu możliwe. Wymagałoby to zarówno większej ilości materiałów źródłowych jak też studiów specjalistów z różnych dziedzin, nie tylko antropologów, lecz również arabistów, religioznawców, psychiatrów i psychologów. Zwrócę więc uwagę tylko na niektóre najbardziej widoczne sprawy. Według miejscowych wierzeń, znakiem wcielenia się zaar w człowieka jest choroba. W ten sposób duchy biorą go w posiadanie, czyniąc z niego swego niewolnika. Jedynym sposobem wyleczenia jest „uspokojenie" zaar, m.in. za pomocą krwi z ofiary, kadzidła, perfum, muzyki i tańca. Mimo wyleczenia zaar zostaje jednak w człowieku na zawsze i aby zachować zdrowie nie wystarczy organizacja jednej ceremonii, ale trzeba w nich brać udział przynajmniej co jakiś czas. W ten sposób duchy zmuszają ludzi do stałej organizacji kultu na ich cześć. Osoby, które miały już raz swą własną �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 181 ceremonię, nadal czują się zobowiązane do brania w nich udziału. Innymi słowy, poprzez chorobę są inicjowane na czcicieli zaar i wchodzą do hierar­ chicznego bractwa kultowego pod przywództwem szejcha. Tak więc choroba i jej leczenie są głównymi aspektami kultów zaar. Dla znachora najważniejsze znaczenie ma tylko to czy choroba jest spowodowa­ na przez duchy, czy też nie. Odpowiada to z grubsza przyjętemu w medycy­ nie naukowej podziałowi na choroby psychiczne i somatyczne. Podział ten nie jest przy tym ostry, gdyż niektóre z chorób leczonych w ten sposób lekarze może uznaliby za somatyczne. Z drugiej strony wiadomo już, że wiele chorób cielesnych ma wyraźnie charakter psychosomatyczny, tzn. w ich etiologii znaczną rolę odgrywają powtarzające się stany napięcia emocjonalnego. Do takich schorzeń powszechnie zalicza się wrzody żołądka, nadciśnienie, astmę (Fraczek, Kofta 1976, s. 667). Przytoczone tu przypadki chorób są dobrze znane jako reakcje na przed­ łużający się stres. Wynika z tego, że terapia - o ile miałaby być skuteczna, powinna przebiegać podobnie zarówno w gabinetach psychiatrycznych, jak i podczas obrzędów u szejchów zaar. I jest tak w istocie, gdyż techniki terapii są na całym świecie zbliżone, a porównując psychiatrów i czarow­ ników więcej stwierdzamy podobieństw niż różnic (Torrey 1981, s. 107). Obserwacja obrzędów zaar tylko to potwierdza. Współcześnie do leczenia nerwic, psychoz, zaburzeń psychoseksualnych i innych zachowań uznanych za odstępstwo od normy, wykorzystuje się uznaną za najbardziej racjonalną i efektywną psychoterapię grupową. Są to sposoby oddziaływania psychologicznego, stosowane w grupach od 7-15 osób, polegające na podnoszeniu wiary pacjenta we własne siły za pomocą różnych technik, uspokajaniu go i wywoływaniu w nim nadziei na możliwość skutecznego leczenia (Mala Encyklopedia Medycyny 1988, s. 1026-1027). Odpowiednie techniki są wykorzystywane na wszystkich etapach obrzę­ du zaar. Większość technik psychospołecznych rozpoczyna się od wywiadu. Przeprowadzenie go już samo w sobie jest zabiegiem o działaniu leczniczym. Fakt, że pacjent może się wypowiedzieć, a terapeuta potrafi go wysłuchać, często prowadzi do ustąpienia symptomów. Szejcha podczas Fath al-elba wypytuje paqenta o jego zachowanie i sny, z odpowiedzi zaś wnioskuje czy choroba jest na tyle poważna, iż wymaga pełnej ceremonii leczniczej. Wia­ domo też, że interpretacja marzeń sennych to podstawowa technika psycho­ analizy. Ponadto już podczas samego obrzędu dochodzi do czegoś w rodzaju spowiedzi, kiedy to duch przemawia ustami kobiety wyznając wszystkie jej złe uczynki. Skuteczność spowiedzi w usuwaniu symptomów psychiatrycz­ nych jest powszechnie znana. Ma ona miejsce również podczas terapii gru­ powej, gdzie jej zalety się zwiększają. Celem jest tu zmniejszenie poczucia winy i lęku. Następną z form terapii psychospołecznej jest sugestia. Jej efekt może być wzmocniony przez inne równolegle działające czynniki, jak np. fizyczne �182 MACIEJ ZĄBEK wyczerpanie tańcami. Może też ona przybierać rozmaite formy, m.in. bez­ pośredniego nakazu, pod postacią zapewnienia: „wyzdrowiejesz!", lub zba­ gatelizowania kłopotów, z których chora nie widzi wyjścia: „to nic, że nie masz pieniędzy, wszystko to nic". Sugestia może mieć także postać symboliczną np. przez rytualne mycie - oczyszczenie chorej i zabicie ofiary podczas ostatniej ceremonii. Innym sposobem oczyszczania jest wywołanie torsji i wymiotów. Formą sugestii związaną z wiarą pacjenta w skuteczność leczenia jest też użycie placebo - substancji pozbawionych jakiegokolwiek działania farmakologicznego, lecz podawanych w charakterze lekarstw. Środki te działają, gdyż ludzie tego działania oczekują. W zaar środkami tymi są różnego rodzaju kadzidła, perfumy, pomazanie krwią, picie krwi ofiary jak również szereg ziół używanych również przez szejchów. Niektóre z ziół mają właściwości lecznicze, ale większość; to tylko placebo. Kolejną techniką stosowaną w grupach psychoterapeutycznych i cere­ moniach zaar jest „odegranie". Pozwala ono w sposób społecznie usan­ kcjonowany, przedstawić zachowania, które inaczej byłyby nieakceptowane. Temu wydaje się służyć zgoła teatralne wcielanie się uczestników zaar w po­ stacie z różnych grup etnicznych i zawodowych. Towarzyszy temu picie alkoholu i palenie papierosów, lub manifestowanie pewnych oczekiwań seksualnych poprzez zabiegi kosmetyczne i pieśni. Łączy się z tym także odreagowanie, czyli powtórne przeżycie jakiegoś emocjonalnego doświad­ czenia. Ma to miejsce w tańcu, podczas którego następuje wyrzucenie tych emocji z siebie w postaci przeraźliwych krzyków. W terapii tego typu wykorzystuje się ponadto w znacznie większym stopniu niż w psychiatrii oficjalnej manipulacje czynnikami środowiskowymi i procesami społecznej integracji. Szejch jest zwykle dobrze zorientowany w sytuacji rodzinnej pacjenta, nie tylko dzięki bezpośredniej rozmowie z nim i jego rodziną, lecz także dzięki informacjom uzyskanym od swych pomoc­ nic. Pozwala mu to wpływać skutecznie także na bezpośrednie środowisko chorej. Napomina np. męża i innych członków rodziny, aby zachowywali się wobec siebie poprawnie i życzliwie. Zalecone zachowanie obłożone jest sankcją - groźbą ponownego ataku duchów, które mogą zaatakować także innych członków rodziny. Angażując rodzinę w proces terapeutyczny osiąga się bardzo wiele. Rodzina, a mąż w szczególności, musi ponosić koszty leczenia, co zwiększa prawdopodobieństwo jego współdziałania z terapeutą. Często nawet sąsiedzi partycypują w ceremoniach. Najbliżsi przyjaciele peł­ nią podobną rolę. Jeżeli mężczyzna jest przeciwny organizacji ceremonii, oficjalnie z powodów religijnych, a w rzeczywistości raczej z uwagi na koszty, to starają się go przekonać i obiecują udział w wydatkach imprezy. Zwykle jednak mężowie kapitulują gdy teściowa rozłości się i powie, że duch weźmie w posiadanie także innych członków rodziny. Wyjaśnienia wymaga także fakt niemal wyłącznego uczestnictwa kobiet w tych obrzędach. Wydaje się, że przyczyny leżą tu w kulturowej dominacji mężczyzn nad kobietami. Sytuacja, gdy kobiety są zamknięte w domu, zajęte �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 183 wyłącznie gotowaniem i opieką nad dziećmi jest na dłuższą metę wystar­ czająco stresująca. Mężczyzna jest bardziej ruchliwy, ma większe szansę na zróżnicowaną aktywność i jeżeli nawet jego obowiązki i zadania są trudniej­ sze to również ma większe możliwości przezwyciężania sytuacji stresowych. W przypadku kobiet dochodzą ponadto inne kłopoty, które są przyczynami tego typu chorób, takie jak: sytuacja, gdy mąż bierze sobie drugą żonę, albo kiedy muszą dzielić dom z drugą kobietą, bezdzietność, lub kłopoty we współżyciu płciowym, co zdarza się często z powodu zabiegu obrzezania, jakiemu zostały poddane w dzieciństwie. Kulty zaar w Sudanie są więc główną, choć nie jedyną formą rekompen­ saty niższej pozycji kobiet. Uczestnicząc w grupie kultowej mają one możliwość przełamania izolacji, szanse na społeczną aktywność oraz rozryw­ kę, okazje do zabawy: tańców, śpiewów i plotkowania, co oczywiście także ma właściwości terapeutyczne. Pomiędzy kobietami powstają przyjaźnie, szczególnie między tymi, które są w posiadaniu tego samego ducha. Uczestnicząc w ceremonii, zwłaszcza po raz pierwszy, czują się ważne, cała uwaga bliskich skupiona jest na nich. Mają też możliwość zaspokojenia swoich materialnych potrzeb. Z okazji obrzędów muszą dostać od męża nową sukienkę i kosmetyki. Nierzadko duch może żądać złotej biżuterii i innych podobnych rzeczy. Na to wszystko mąż musi się zgodzić, gdyż żona zaspokaja tylko życzenia swego ducha. Trudno powiedzieć, do jakiego stopnia kobiety wykorzystują tę sytuacje, gdy chcą dostać np. nową sukienkę. Faktem jest jednak, że koszty obrzędów zaar mogą doprowadzić męża do takich wydatków, że ten zrezygnuje np. z zamiaru ożenienia się z drugą kobietą. Może także osiągnąć zmianę postępowania swojego męża w stosunku do żony, gdyż szejch przekona go, że to właśnie po kłótniach z nim duch ją niepokoi. Mąż wychowany w tej samej kulturze wierzy w to i na ogół ustępuje. W innym wypadku szejch może doprowadzić do społecznie aprobowanego rozwodu, co także bywa dla kobiety dobrym wyjściem z sytuacji. Tak więc kulty zaar, oprócz funkcji psychoterapeutycznych są także jednym z ważniejszych czynników zachowania równowagi między płciami. Ich wielka popularność w Sudanie bierze się stąd, że zaspokajają potrzeby i rozwiązują problemy, których nie można rozwiązać w inny sposób. W Su­ danie jest tylko jeden szpital i jedna klinika psychiatryczna w Chartumie, a więc w gruncie rzeczy profesjonalne leczenie chorób psychicznych na terenie tego olbrzymiego kraju jest nieznane. Lukę tę doskonale wypełniają kulty zaar. Ponadto terapia może być tylko wtedy skuteczna gdy pacjent i terapeuta „mówią tym samym językiem", czyli mają ten sam obraz świata albo - inaczej mówiąc - zachodzi między nimi zgodność w sferze poznawczej (Torrey 1981, s. 63-64). Psychiatra wykształcony w Europie niewiele miałby do powiedzenia prostej kobiecie z Kordofanu. Znacznie skuteczniejszy od niego jest tu szejch zaar, na którego sugestie jest ona podatna, gdyż wspólna jest im wiara w przyczyny choroby. �184 MACIEJ ZĄBEK LITERATURA A b b a s A. M o h m o d 1969 Al-Rih al Ahmer, Khartoum. Bashar Taha 1967 Al-Zar, Khartoum. Behman Francine 1953 The Zar Cult in Egypt, Cairo. Boddy J. 1989 Wombs and alien spirits; women, men and the zar cult in northren Sudan, Wisconsin. Falkhouri Hanni 1968 The Zar Cult in an Egyptian village, „Anthropological Quarter", vol.41, no 2, s. 111-117. F a t i m a A. I b r a h i m 1963 Das tur ya Asyady, Khartoum. F r a c z e k A., K o f t a M . 1976 Frustracja i stres psychologiczny, [w:] Psychologia, T.Tomaszewski (red.), War­ szawa. Hamer T.I. 1977 Spirit possesion and its Sociopsychological implications among the Sidamo of Southwest Etiopia, in David Landy Culture, „Studies in medical Anthropology". K e n n e d y J. 1977 Nubian Zar Ceremonies as Fpsyhotherapy in David Land, New York. K o w a l a k S. 1986 Umbandyzm. Nowa religia w Brazylii. Z zagadnień etnologii i religioznawstwa, Warszawa. L e i r i s M. 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de Gondar, Paris. 1988 Opętanie w kulcie zar, tłum. M . Mazurkiewicz, „Dialog", nr 2, s. 131. L e w i s I. 1971 Extatic Religion, „An Anthropological study of spirit possession and shama­ nism". Mala Encyklopedia Medycyny 1988 Hasło: Psychoterapia grupowa, Warszawa, s. 1026-1027. Messing D.S. 1958 Group Therapy and social status in the Zar cult of Etiopia, „Afričan Anthro­ pologist", vol. 60, s. 1120-1125. Mussa Issa 1962 Al-Zar, Khartoum. P i ł a s z e w i c z S. 1992 Religie Afryki, Warszawa. Sarnia E l N a g a r 1977 Al-Zar, Khartoum. Tayyash Fahd 1987 On the Relationship between the Zar songs and the Samiri dances, an appreciation of the recreation aspect, Doha - Qatar. Torrey E.F. 1981 Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa. T r i m i n g h a m J.S. 1965 Islam in the Sudan, London. Walker J. 1935 Folk Medicine in Modern Egypt, London. �185 PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR MACIEJ ZĄBEK P S Y C H O T H E R A P Y I N T H E ZÁR C U L T S I N S U D A N Summary The article presents the principles of organization of a cult worshipping certain spirits and supernatural beings together with the description of the ceremonies and rituals belonging to it. The spirits called Zár are worshipped in the organized cult of the same name in Sudan as well as in all North-Eastern Africa. Causing psychic ans psychosomatic illnesses is attributed to the Zar spirits, but, at the same time they are believed to be able to cure them in the states of possession provoked by witch-doctors (called Zár sheikhs) during special rituals. The author's description concerns one ceremony witnessed by him personally in the place Umm Keredim, the province of Kordofan, Sudan. In the first part probable origins of the cult are considered. Then the author presents essential elements of it and main categories of spirits which, according to native classifications are defined as coming from different ethnic, religious and occupational groups. Participants of the ceremonies, case studies of particular persons whose treatment was observed by the author are presented in the next part of the study. Concluding, the author tries to explain real psychotherapeutics function of the ritual. The Zar rituals are focused on treatment of mental and psychosommatic illnesses. All the cases connected with the Zar cult could have been defined as response to prolonged psychological stress. Therefore, assuming that the therapy is efficient, it must be comparable to those performed by psychiatrists and analysts in European culture. Hawing compared respective elements of both psychiatric methods the author proves that in their essence they are of the same kind. The importance and popularity of the Zar cult in Sudan result from the fact that it fulfills real needs solving successfully the medical problems which could not be solved in any other way. Official European psychiatry is almost absent in Sudan as well as in other countries of North-Eastern Africa. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Podobnie jak Siva-Nataradża, człowiek jest owym „tańczącym centrum" emisji ruchu a zarazem punktem odniesienia, wobec którego ruch jest waloryzowany JOLANTA KOWALSKA TREE OF LIFE DANCE CULTURAL UNIVERSALS I N MOTION Biblioteka Etnografii Polskiej nr 46 Letter Quality, Warszawa 1991 Polska wersja książki Jolanty Kowalskiej zatytułowana TANIEC DRZEWA ŻYCIA. UNIWERSALIA KULTUROWE W TAŃCU ukazała się w Serii Monografii Instytutu Archeologii i Etnografii PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a7c957ec9417a3ba1d75b0e8b130434.pdf 1df2736bdbac46883cb4b835d6a97dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Interrnet - badania antropologiczne etyka etnografia online Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5779 Title A name given to the resource Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych e Internecie/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.105-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jagiełło, Ewa A. Modnicka, Noemi Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 EWA A. JAGIEŁŁO NOEMI MODNICKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki PU ŁAPK I SIECI O ETY CZN Y M W YM IA RZE B A D A Ń A N TRO PO LO G IC ZN Y CH W IN TERNECIE W dzisiejszych czasach spotkanie badacza i badanego odbywa się coraz czę­ ściej w Internecie, w przestrzeni, która z jednej strony jest konstruktem złożonym ze słów, dźwięków i obrazów, z drugiej zaś strony tworzona jest przez ludzi wcho­ dzących ze sobą w interakcje różnego rodzaju. Ten nowy obszar, eksplorowany na wielorakie sposoby przez antropologów i innych badaczy jakościowych, bywa rów­ nież uwzględniany (zwłaszcza w publikacjach zagranicznych) w rozważaniach nad etyką zawodową. W polskim środowisku akademickim tymczasem wciąż brakuje, naszym zdaniem, pogłębionej dysputy dotyczącej potrzeby i możliwości dostoso­ wania czy choćby przeglądu istniejących zasad etycznych w świetle wyzwań, jakie niosą ze sobąbadania prowadzone w Internecie. Co więcej, dyskusje podczas kon­ ferencji czy seminariów poświęconych problemom etycznym, w których uczestni­ czyłyśmy w ostatnich latach, pokazują, że dyskutanci koncentrują się zazwyczaj na drobnych rozbieżnościach dotyczących kwestii praktycznych, nieświadomi tego, że różnice w ich podejściu do konkretnych zagadnień wypływają z głęboko zako­ rzenionych - choć często nieuświadamianych i niewerbalizowanych - sądów do­ tyczących prawa moralnego. Wprawdzie głównym celem artykułu jest prezentacja proponowanych, przede wszystkim w ramach literatury anglojęzycznej, podejść do zagadnień etycznych w badaniach jakościowych w Sieci, musimy jednak rozpo­ cząć rozważania od nakreślenia choćby pokrótce wzajemnych zależności między różnymi systemami normatywnymi. Między moralnością, normami etycznymi a prawem O zagadnieniach etycznych można mówić zarówno w sensie normatywnym (ustalając właściwe, tj. pożądane zachowanie), jak i w sensie opisowym (przed­ stawiając obraz poczynań ludzkich w danej dziedzinie w danym czasie). Gdy �106 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka podobne kwestie rozważa antropolog, nie aksjolog, może przyjąć za motto słynne (acz nieco żartobliwe) zdanie wypowiedziane przez Clifforda Geertza w eseju Anty-antyrelatywizm: „rozpraszanie wątpliwości to zajęcie dla innych, m y je rozbudza­ my” (Geertz 2003: 86). Stwierdzenie Geertza skłania nas zatem do pewnej po­ wściągliwości w ferowaniu sądów; powściągliwości, którą spróbujemy zachować, przyjmując raczej strategię opisową, to znaczy referując różne postawy przyjmo­ wane przez antropologów prowadzących szeroko rozumiane badania w Internecie. Nie sposób zabierać głos w kwestiach etycznych, nie przypominając, że - jak zauważa Maria Groenwald - „z perspektywy moralnej postępowanie ludzi jest podporządkowane trojakiego rodzaju wyznacznikom”: prawu moralnemu, nor­ mom etycznym i normom prawnym (Groenwald 2006: 183-184). W jaki sposób owe wyznaczniki czy systemy normatywne przejawiają się w życiu i działaniu badacza (w naszym przypadku - antropologa)? Świadomie przyjęte prawo moralne, czyli wartości i normy uznawane lub odrzucane przez jednostkę w zgodzie ze swym sumieniem, kształtują osobistą etykę badacza1. W dzisiejszych czasach prawdopodobnie bardziej niż kiedykolwiek wcześniej zdajemy sobie sprawę z istnienia różnych, nie zawsze zgodnych z sobą, systemów aksjologicznych. Najczęściej dyskutowanymi są bez wątpienia etyka deontologiczna (zwana także etyką powinności bądź etyką środków) i etyka teleologiczna (zwana także etyką celów). Pierwsza kojarzona jest z filozofiąi etyką Immanuela Kanta, druga zaś głównie z Arystotelesem12, choć jednym z najbardziej skrajnych jej przejawów jest XIX-wieczny utylitaryzm (związany z postacią Jeremy’ego Benthama)3. Autorzy publikacji przedstawiających różne stanowiska etyczne nie próbują zwykle wykazać wyższości jednego systemu etycznego nad innym. Pod­ kreślają jedynie konieczność uświadomienia sobie, że owo przyjęte przez jed ­ nostkę prawo moralne określa w największym stopniu ramy, w jakich porusza się badacz, i że właśnie owe ramy wyznaczają w istocie granice dla wszelkich podejmowanych przez niego decyzji, rozstrzygając jednocześnie o stosunku do dwóch pozostałych systemów normatywnych. Jedną z prób porównania etyki deontologicznej i teleologicznej podjął Nor­ man Geisler, który skontrastował je za pom ocą trzech kategorii. Pierwszym kryte­ rium odróżniającym te dwa stanowiska etyczne jest wzajemna zależność między zasadą a rezultatem (efektem, skutkiem). W przypadku etyki deontologicznej to zasada determinuje, określa rezultat czy skutek. W przypadku etyki teleologicz1Jako antropolodzy zdajemy sobie oczywiście sprawę z tego, że przyjęcie takiego a nie innego prawa moralnego nie jest wyborem czysto indywidualnym, ale wynika w dużym stopniu z nieuświadomionej internalizacji dominujących wzorów kulturowych przekazywanych nam w procesie szeroko rozumianej socjalizacji. 2 Tradycja bezpośredniego wywodzenia idei utylitarystycznych z filozofii i etyki Arystotelesa obec­ na jest w refleksji amerykańskiej. Świadome, iż jest to znaczne uproszczenie, przyjmujemy ją n a użytek tego artykułu, który opiera się przede wszystkim na literaturze anglosaskiej. 3 Współczesne opracowania przywołują jako odrębną kategorię np. etykę feministyczną zwaną również etyką troski (por. Środa 2010). �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 107 nej, etyki celu - rezultat, skutek determinuje zasadę (stąd popularne powiedzenie „cel uświęca środki”). Drugim kryterium jest dla Geislera to, co określa podstawę danego czynu. W odniesieniu do etyki deontologicznej konsekwentnie podstawą czynu jest zasada, etyka środków uznaje za podstawę czynu rezultat czy skutek działania. Omawiane stanowiska etyczne różnią się więc także w zależności od oceny zasad. Dla zwolennika systemu deontologicznego zasada jest dobra nieza­ leżnie od rezultatu, dla kogoś reprezentującego stanowisko teleologiczne zasada uznawana jest za dobrą ze względu na dobre skutki, jakie przynosi, dlatego też przewidywany rezultat może czasem spowodować złamanie zasady. Ten, kto re­ prezentuje stanowisko deontologiczne, nie lekceważy wprawdzie skutków dzia­ łań, ale rozpatruje je zawsze w świetle zasad i norm. Żaden przewidywany czy projektowany rezultat nie może - jego zdaniem - sam w sobie usprawiedliwić złamania prawa moralnego, czyli zasad (Geisler 2007: 24). Przyjęcie, głębokie zintemalizowanie konkretnego stanowiska etycznego, nie­ sie ze sobąpoważne konsekwencje. Niemniej ludzie często nie zdają sobie sprawy z tego, że wychowanie w rodzinie, partycypacja w grupach szkolnych, rówieśni­ czych i uczestnictwo w dyskursach kulturowych doprowadziło ich do internali­ zacji pewnego stanowiska moralnego. Prawidłowość ta dotyczy również antropo­ logów, wpływając w znaczący sposób na ich działalność zawodową (począwszy od wyboru tematu badań, poprzez pracę w terenie, aż po analizę i interpretację). Świadome bądź nieświadome opowiedzenie się za systemem deontologicznym czy teleologicznym wpływa zatem na wszystkie podejmowane przez badacza decyzje, nadając jednocześnie swoisty kształt dylematom moralnym, przed którymi staje. W zależności od przyjętego stanowiska niektóre z owych dylematów m ogąw ogó­ le nie być postrzegane jako kwestie do rozstrzygnięcia. Z myślenia w kategoriach teleologicznych wypływa bowiem przekonanie o tak zwanym „dobru badań”, które - traktowane jako cel - usprawiedliwia podjęte kroki. Tylko badacz skłaniający się ku utylitaryzmowi lub innej, łagodniejszej postaci teleologii, może używać argu­ mentów uzasadniających obserwację ukrytą lub okłamywanie badanych „dla dobra badania”, dla „zdobycia wiedzy”, dla „dokonania odkryć naukowych” itp. Badacz sytuujący się po stronie deontologicznej w ogóle nie dopuszcza tego rodzaju argu­ mentów, z założenia odrzucając pewne sposoby prowadzenia badań (jak choćby wspomnianą obserwację ukrytą)4. Drugi z trzech wymienionych przez Groenwald systemów normatywnych sta­ nowią normy etyczne, które, jak twierdzi (za S. Dziamskim) autorka: wyznaczają społeczne obowiązki jednostki oraz oceniająjej zachowania społeczne i funkcjonują jako niepisana umowa społeczna lub jako reguły spisane w kodek­ sach (...). Płaszczyzną odniesienia dla norm zawartych w kodeksach są stosunki 4 Świadome naszych preferencji deontologicznych, postaramy się jednakże możliwie bezstronnie przedstawiać istniejące wątpliwości, podkreślając, że ostateczne rozwiązanie konkretnych problemów będzie zdeterminowane uprzednio przyjętym przez badacza stanowiskiem etycznym. �108 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka międzyludzkie oraz koncepcja dobra moralnego, które uwzględnia interes wspól­ noty lub grupy społecznej (Groenwald 2006: 183). Normy etyczne powinny być zatem zgodne z obowiązującym (bądź po­ wszechnym) w danej grupie prawem moralnym - czyli wartościami i normami, co do których istnieje pewien społeczny konsensus. Do norm etycznych zaliczyć można nieformalne bądź formalne kodeksy zawodowe czy kodeksy środowisko­ we. Jak wyjaśnia Groenwald, kodeks określa szczegółowe zasady wykonywania zawodu lub podejmowanych czynności zawodowych, zawarte w nim normy cechuje precyzja mniejsza niż w przypadku norm prawa stanowionego i brak wyraźnych konsekwencji w razie odstępstwa od nich (Groenwald 2006: 184). Tworzenie sformalizowanych kodeksów na gruncie poszczególnych dyscyplin jest rzeczą dyskusyjną. Pojawiają się nawet wątpliwości, czy ich istnienie można uznać za rezultat rodzenia się większej moralnej odpowiedzialności i świado­ mości środowisk naukowych, czy też wręcz przeciwnie - świadczy ono o zani­ ku umiejętności przekładania ogólnych norm moralnych na konkretne działania zawodowe (por. Andrzejuk 2006: 255). Poszczególne gałęzie nauki różnią się podejściem do kodeksów zawodowych. Andrzej Kmiecik dostrzega związek po­ między istnieniem branżowych kodeksów etycznych a stopniem rozwoju danej dyscypliny. Twierdzi zatem, że dojrzałe zawody posiadają kodeks etyczny, który obowiązuje ich przedstawicieli. Złamanie kodeksu może pociągać za sobą odebranie prawa do wykonywania za­ wodu. Nad tym wszystkim czuwa społeczność danej profesji. Ta społeczność zaj­ muje się akredytacją szkoleń, przyznawaniem certyfikatów i licencji, sprawdza­ niem, czy kodeks etyczny jest przestrzegany (Kmiecik 2006: 306)5. Przytoczone spostrzeżenie Kmiecik odnosi do informatyki - szczególnie dy­ namicznie rozwijającej się w ostatnich latach dyscypliny o bardzo wyraźnym zastosowaniu praktycznym. Przestaje być ono jednak tak oczywiste, jeśli wzięli­ byśmy pod uwagę inne dyscypliny czy kierunki uniwersyteckie, które dają wy­ kształcenie, a nie zawód. Brak sztywnych kodeksów zawodowych nie musi za­ tem świadczyć o niedojrzałości dyscypliny, ale ojej celach i charakterze. Wstępne rozważania dotyczące zagadnień etycznych nie m ogą pominąć trze­ ciego z wymienionych przez Groenwald systemów normatywnych, stosowanych do oceny ludzkich zachowań, czyli norm prawnych, na mocy których pod groźbą kary egzekwowany jest obowiązek podporządkowa­ nia się im niezależnie od tego, czy ktoś określa je jako słuszne czy niesłuszne mo­ 5 W przeciwieństwie do Groenwald, Kmiecik uznaje, że złamanie zasad zawartych w sformalizowanym kodeksie może skutkować jasno określonymi konsekwencjami, takimi jak zakaz wykonywania zawodu. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 109 ralnie. Prawo jest bowiem stanowione przez państwo lub w jego imieniu. Obejmuje wszystkich obywateli, a na jego straży stoi system sankcji administrowanych przez uprawnionych do tego funkcjonariuszy lub instytucje (Groenwald 2006: 184). Normy prawne współkształtują zatem dopuszczalne w różnych dziedzinach nauki procedury i nakładają na badaczy rozmaite ograniczenia. Spójrzmy na ten problem w odniesieniu do badań społecznych w Internecie. W krajach Unii Euro­ pejskiej, w tym również w Polsce, obowiązuje szczególnie restrykcyjna Ustawa o ochronie danych osobowych (Dz.U. nr 133 poz. 883 z dn. 29 sierpnia 1997 r.): aby zbierać jakiekolwiek dane o tym charakterze, trzeba uzyskać świadomą zgodę zainteresowanych, którzy powinni zostać poinformowani o celu, w jakim się je gromadzi i mieć możliwość ich poprawienia, m ają też prawo odmówić udostęp­ nienia tego rodzaju informacji czy wycofać swoją zgodę. Dane te m uszą też być zabezpieczone przed wyciekiem do krajów o mniej restrykcyjnym prawie. Ochro­ nie prawnej podlegają jednak dane „rzeczywiste”, czyli takie, które dotyczą ziden­ tyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej, w szczególności jej numer identyfikacyjny, ale również czynniki określające tożsamość, takie jak cechy fizyczne, ekonomiczne czy umysłowe. Ponadto ustawa zastrzega, że infor­ macji nie uznaje się za umożliwiającą identyfikację tożsamości osoby, jeżeli taka identyfikacja wymagałaby nadmiernych kosztów, czasu lub działań. Jednocześnie ten sam akt prawny zakazuje przetwarzania takich danych, jak pochodzenie ra­ sowe, etniczne, przynależność religijna, poglądy polityczne, życie seksualne czy zdrowie, chyba że jest to niezbędne do prowadzenia badań naukowych, przygoto­ wywania publikacji lub zdobywania stopni naukowych. W tych przypadkach usta­ wa zobowiązuje badaczy do zachowania poufności: materiały nie m ogą być zatem publikowane w formie, która umożliwiałaby identyfikację uczestników badania. Innym dokumentem prawnym, który odnosi się do badań w Internecie, jest Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. nr 24 poz. 83 z dn. 24 lutego 1994 r.), w myśl której ochronie prawnej podlega każdy przejaw działal­ ności twórczej człowieka, mający indywidualny charakter, ustalony w jakikolwiek sposób. Korzystanie z tekstów, takich jak błogi czy inne wypowiedzi autorskie, podobnie jak z filmów lub zdjęć, musi zatem odbywać się z uwzględnieniem tej właśnie normy prawnej6. 6 Warto wspomnieć, że upowszechnienie Internetu w świecie i jego differentia specifica stanowią poważne wyzwanie dla prawodawców. Okazuje się bowiem, że prawo o ochronie danych osobowych ma wiele luk. Stąd zapowiedź zmian zawarta w strategii Komisji Europejskiej (Europa. Communiqués de presse RAPID, http://europa.eu/rapid, 15.05.2011) czy rezolucja wystosowana w listopadzie 2010 roku na 30. Konferencji Ministrów Sprawiedliwości Rady Europy w Stambule (por. Rekomendacja... 2010) oraz odnoszący się do tych kwestii projekt RESPECT dotyczący badań społecznych i ekono­ micznych w społeczeństwie informacyjnym (Respect. Professional andEthical Codes..., www.respectproject.org, 15.05.2011). Niejasności prawne wpływająteż na praktykę badawczą. Internet to przecież środowisko międzynarodowe, co zmusza do postawienia pytania, który porządek prawny powinien mieć zastosowanie przy badaniach prowadzonych wśród ludzi wywodzących się z różnych państw. �110 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka Podsumowując dotychczasowe rozważania, warto podkreślić, że wszystkie trzy systemy - prawo moralne, normy etyczne i normy prawne - są od siebie zależne, choćby w tym sensie, że prawo moralne decyduje o postawie wobec po­ zostałych systemów, zaś normy etyczne i normy prawne nie powinny wchodzić z nim w kolizję. Wszystkie trzy są również brane pod uwagę w działalności roz­ maitych instytucji, które - w oparciu o zasady wypracowane na gruncie poszcze­ gólnych dyscyplin naukowych - zajm ują się tworzeniem kodeksów zawodowych czy oceną projektów badawczych pod kątem etyki i norm prawnych. Działalność tego rodzaju organizacji może mieć na celu sprawowanie bezpo­ średniej kontroli nad etycznymi aspektami procesów badawczych, co skutkuje nie tylko lepszą ochroną uczestników badań, ale zabezpiecza także samą instytucję prowadzącą badania poprzez rozpatrywanie jej działań w świetle obowiązującego prawa. Przykładem takich struktur są amerykańskie Institutional Review Boards (IRB) - rady funkcjonujące przy uniwersytetach, które sprawują pieczę nad prze­ strzeganiem standardów etycznych w badaniach prowadzonych przez zespoły aka­ demickie, w oparciu o zasady prawa federalnego dotyczące ochrony podmiotów ludzkich (Protection o f Humań Subjects). W niektórych kraj ach Europy funkcjonu­ j ą odpowiedniki IRB (np. w Wielkiej Brytanii i w Skandynawii)7. Obok tak sformalizowanych struktur, w poszczególnych państwach działa­ j ą również inne organizacje, które formułują bardziej ogólne zalecenia czy też zwracają uwagę środowiska akademickiego na problematyczne i kontrowersyjne zagadnienia związane z etycznym wymiarem działalności naukowej, rozpatrując je w odniesieniu do konkretnych dyscyplin lub przedmiotu badań. Dotyczy to również interesującego nas tematu, czyli badań w Internecie. Do instytucji, które zajm ują się etyką badań w Sieci, należą między innymi Association o f Internet Researchers (AOIR), National Committee for Research Ethics in the Social Scien­ ces and the Humanities (NESH) czy The Interagency Advisory Panel on Research Ethics (PRE). Pierwsza z organizacji ma strukturę międzynarodową i multidyscyplinamą, co wymusza określoną strategię - we wskazaniach etycznych dla badaczy Internetu zawarte są raczej ogólne zalecenia niż sztywne zasady; każdy kontrowersyjny problem etyczny jest jednak poddawany szczegółowej analizie. Niewątpliwie służy to dobrze rozwojowi kultury badawczej. To właśnie świado­ mość problemu, a nie uniwersalne, gotowe rozwiązania stwarzają pole, na któ­ rym rozwija się pogłębiony dyskurs dotyczący standardów etycznych w nauce. 7 W Szwecji na przykład działa Central Ethical Review Board (CERB), organ, który dzieli się na sześć oddziałów regionalnych. Każdy z tych oddziałów jest niezależny i składa się z co najmniej dwóch sekcji, z których jedna zajmuje się szeroko rozumianymi badaniami medycznymi, druga zaś wszystkimi innymi rodzajami działalności naukowej. Sekcje skupiają mianowanych przez państwo, doświadczonych ekspertów o wysokich kwalifikacjach. Każda instytucja upoważniona do prowadzenia badań w danym regionie Szwecji podlega konkretnemu oddziałowi CERB, który ocenia pod kątem prawnym, czy zaproponowany projekt jest zgodny z obowiązującymi przepisami. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 111 Interesująco przedstawia się porównanie zaleceń AOIR orazN ESH, organiza­ cji działającej wNorw egii, która również poświęca uwagę etycznemu wymiarowi badań w Internecie. Proponowane przez nią zalecenia utrzymane są w duchu nor­ matywnym i wyraźnie wypływają z perspektywy deontologicznej - najważniej­ sze jest dobro badanego, nad którym piecza należy do podstawowych obowiąz­ ków badacza. Badani oraz osoby trzecie, które pośrednio m ogą zostać dotknięte skutkami badań, podlegają zatem najwyższej możliwej ochronie. Żadne cele czy racje nie m ogą zostać uznane za nadrzędne wobec szeroko pojmowanego dobra uczestników badania. The Interagency Advisory Panel on Research Ethics to organizacja powstała w Kanadzie dzięki porozumieniu trzech instytucji, z których każda zajmowała się problematyką etyczną w różnych gałęziach nauki - w badaniach medycznych, w dziedzinach technicznych oraz w badaniach społecznych i humanistycznych. Wśród różnych dokumentów dotyczących szerokiego zakresu zagadnień etycznych pojawiało się wyczerpujące opracowanie na temat badań internetowych, stworzone przez interdyscyplinarny komitet pracowników akademickich z różnych uczelni kanadyjskich. W opracowaniu, które powstało w 2008 roku, autorzy odnoszą się zarówno do zaleceń AOIR, jak i NESH, sami jednak przyjmują bardziej liberalną postawę. Prezentują wiele kontrowersyjnych obszarów, ale nie proponują konkret­ nych rozstrzygnięć, nawołują jedynie do namysłu i debaty nad nimi. Przechodząc na grunt polski, zauważmy, że nie istnieją opracowania komen­ tujące określone standardy etyczne w badaniach prowadzonych online. Musimy zatem odwołać się do tekstu zajmującego się kwestiami etycznymi na wyższym poziomie ogólności, mianowicie do publikacji istniejącego od 1992 roku Komi­ tetu Etyki w Nauce przy Prezydium PAN, pod znamiennym tytułem: Zbiór za­ sad i wytycznych pt. „Dobre obyczaje w nauce”. Jak piszą autorzy opracowania, publikacja (wydana po raz trzeci w 2000 r.) od początku spotykała się z krytyką środowisk naukowych - niektórzy negowali potrzebę regulacji tego rodzaju, inni mieli autorom za złe podjęcie próby narzucenia kanonu postępowania całej spo­ łeczności akademickiej. Adresowany do szerokiego grona dokument nie może ze swej natury uwzględ­ niać specyfiki poszczególnych dyscyplin. Jego autorzy ograniczają się zatem do najbardziej ogólnych zaleceń: badaniom z udziałem ludzi powinna towarzyszyć zasada dobrowolności, świadomej zgody oraz poufności. Uczestnik ma prawo wycofać się z badań w każdym momencie, zaś w wypadku projektów zakładają­ cych udział dzieci należy uzyskać pozwolenie ich prawnych opiekunów. W opra­ cowaniu wyraźnie przyjęto strategię teleologiczną. Nauka i jej cele usprawiedli­ w iają niedogodności, na jakie narażony może być badany: W przypadku badań dolegliwych obowiązkiem pracownika nauki jest analiza ko­ nieczności takich badań, ograniczenie ich rozmiaru, zminimalizowanie stopnia ich dolegliwości i przywrócenie osób badanych do stanu sprzed podjęcia badań. �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 112 Osoba badana powinna być w pełni uświadomiona co do charakteru, celu i skut­ ków badań. Naruszenie tej normy jest dopuszczalne tylko w tych szczególnych sy­ tuacjach, gdy uprzednia pełna informacja o badaniach mogłaby zniweczyć wartość wyników badań {Zbiór zasad i wytycznych... 2000: 7-8). Ten pobieżny przegląd dokumentów pokazuje, jak głębokie różnice dzielą tradycje badawcze różnych krajów i regionów. To jednocześnie świadectwo róż­ nego stopnia świadomości społecznej oraz refleksji dotyczącej nauki i jej roli. W zależności od przyjętej optyki - nakierowania na stanowisko teleologiczne lub deontologiczne - proponowane są i dopuszczane odmienne rozwiązania. Jesz­ cze większy dystans dzieli poszczególne dyscypliny. W naukach społecznych często przyjmowany jest model medyczny. W ramach tego paradygmatu mieści się szczególna troska o dobro i prawa tak zwanego ludzkiego podmiotu bada­ nia. W wielu naukach humanistycznych, ale również w psychologii społecznej, z uwagi na poprawność procedur badawczych dopuszcza się obserwację ukrytą (coraz powszechniej odrzucaną przez antropologów jako nieetyczną) czy utrzy­ mywanie uczestników badania w nieświadomości aż do jego zakończenia. Antropolog w Sieci - dylematy etyczne Przejdźmy do samych badań antropologicznych, koncentrując się zwłaszcza na badaniach prowadzonych w Internecie. Klasyczne już, acz skrótowe, zesta­ wienie podstawowych zagadnień etycznych ujawniających się z całą siłą w etno­ graficznych badaniach terenowych zawiera praca Martyna Hammersleya i Paula Atkinsona Metody badań terenowych (Hammersley, Atkinson 2000: 268-291). Autorzy zaliczyli do kwestii podstawowych świadomą zgodę, prywatność, szko­ dliwość, wykorzystywanie i konsekwencje dla przyszłych badań. Choć problemy związane z etycznym wymiarem badań łączą się ze sobą, przenikając się nawza­ jem i nie poddając się łatwej analizie, na potrzeby naszych rozważań spróbujemy spojrzeć na niektóre z nich bardziej szczegółowo, nie tracąc z oczu ich wzajem­ nych powiązań. W przypadku badań w Internecie szczególnie interesować nas będą świadoma zgoda i prywatność, oraz szkodliwość. Świadom a zgoda i pryw atność Podobnie jak w tradycyjnych badaniach antropologicznych, badaczom Inter­ netu zaleca się postępowanie według najbardziej fundamentalnej zasady - przede wszystkim nie szkodzić. Jest ona rekomendowana przez wszystkie organizacje i komitety zajmujące się etyką zawodową. Kiedy próbujemy przełożyć ową zasa­ dę na możliwe i rzeczywiste konsekwencje obecności antropologa w Sieci, ujaw­ �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 113 nia się szereg specyficznych problemów, które wynikają z bezcielesnej formy komunikacji pomiędzy badaczem a badanymi. Uzyskanie zgody biorących udział w badaniach - z całą świadomością za­ strzeżeń i wątpliwości, jakie budzi to zalecenie - jest obecnie standardem w an­ tropologicznych badaniach terenowych. Zalecenia sformułowane przez AOIR czy NESH, podobnie jak zasady etyczne rozważane, przyjmowane lub zalecane przez badaczy Internetu, kładą nacisk na konieczność uzyskania świadomej zgo­ dy również w projektach realizowanych online (por. Kozinets 2010; Markham 2009; Emerton 2003; Sveningsson 2004). Rzeczywistość wirtualna i szczególne formy obecności ludzi w tej rzeczywistości przysparzają jednak wielu dodatko­ wych kłopotów. Pojawiają się więc pytania o to, w jakich sytuacjach i na jakim etapie realizacji projektu uzyskiwać zgodę, kogo o nią prosić oraz w jaki sposób to robić, zważywszy, że kontakt pomiędzy uczestnikami badania często odby­ wa się poprzez tekst, a zatem wyłączone zostają „prawdziwe”, czyli zmysłowe formy rozpoznania drugiego człowieka. Owe trudności można sprowadzić wy­ łącznie do problemów technicznych czy logistycznych. Jeśli jednak przyjrzeć się uważniej, wyłania się bardziej fundamentalne pytanie o to, kim jest człowiek, z którym jako badacze kontaktujemy się poprzez Internet. Interesujących reflek­ sji na ten temat dostarcza Anette Markham. Autorka pokazuje, że w badaniach jakościowych procedura badawcza rozbita jest na dwa etapy, z których pierwszy polega na zmysłowym doświadczaniu terenu przez badacza, drugi zaś wiąże się z odcieleśnieniem tego doświadczenia i z przeniesieniem działań do sfery inte­ lektualnej, na poziom deskryptywny i analityczny. Spotkanie z innym człowie­ kiem w Internecie często wiąże się z pominięciem zmysłowego doświadczenia, cielesności i wizualności - dotyczy to zarówno badacza, jak i badanego. Takie badanie staje się zatem formą spotkania umysłów, czy może inaczej - zderzeniem intencji, by zaprezentować siebie bezcieleśnie poprzez tekst (uczestnik) i goto­ wości do przyjęcia i zrozumienia takiej prezentacji (badacz). Odcieleśniona oso­ ba wirtualna jest tym samym bardziej płynna, zmienna, możliwa do uchwycenia jedynie w cząstce wirtualnej przestrzeni (Markham 2009: 240-241). Problem świadomej zgody i relacji badacz - badany nabiera dodatkowego znaczenia wobec niejasnego statusu antropologa, który nieustannie występuje w podwójnej roli: prowadząc badania antropologiczne - nie przestaje być osobą pozostając prywatnym człowiekiem - nie przestaje być antropologiem. Jako oso­ ba uwikłany jest w szereg prywatnych interakcji online, które m ogą dostarczyć inspiracji bądź przerodzić się w zalążek przyszłego projektu badawczego. Owa płynność i przechodniość tożsamości staje się problematyczna, kiedy w publika­ cji naukowej opisać trzeba prywatne wirtualne doświadczenia badacza. O uzy­ skaniu świadomej zgody w takiej sytuacji najczęściej nie może być mowy. Ten rodzaj doświadczenia towarzyszy nam jednak nie tylko w świecie online, ale też w świecie rzeczywistym. Zwłaszcza współcześnie, w nurcie antropologii co­ dzienności, badacz nieustannie czerpie z prywatnych spostrzeżeń, jakich dokonał, �114 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka zanim jeszcze określił jasno sytuację badawczą i zdefiniował samego siebie jako badacza. Każdy z nas musi wciąż od nowa i w różnych sytuacjach stawiać czoło temu wyzwaniu. Owo uwikłanie antropologa w wielość ról wyjątkowo mocno uwypukla kolej­ n ą kwestię powiązaną z zagadnieniem świadomej zgody, a mianowicie moment, w którym należy jąuzyskać. Opisując swoje doświadczenia w Sieci, badacze poka­ zują, że przesunięcia w czasie - czyli proszenie o zgodę już po rozpoczęciu badania - m ogą skutkować nieufnością, złością lub gniewem uczestników (por. Hudson, Bruckman 2002). Choć również na gruncie antropologii pojawiają się projekty, których założenia wymagają wstępnej nieświadomości biorących w nich udział, to należą one do rzadkości (por. Wasilewska-Krawczyk 2010). Większość bada­ czy anglojęzycznych przyjmuje stanowisko deontologiczne: uczestnik musi zostać zapytany o zgodę jeszcze przed przystąpieniem do badań. Różnorodność typów komunikacji internetowej, podobnie jak forma obecności badacza w Sieci (obser­ wator lub uczestnik świata online), ma wpływ na sposób uzyskiwania owej akcep­ tacji. Z tego punktu widzenia istotne jest rozróżnienie na to, co w Internecie jest publiczne, a co prywatne. Wbrew pozorom, nie istnieje prosta odpowiedź na to py­ tanie. Poprzez swój zasięg i dostępność Internet bywa postrzegany jako przestrzeń „z natury” publiczna i anonimowa, w której działają ludzie świadomi charakteru medium, a tym samym gotowi do dzielenia się bez ograniczeń swoim wirtualnym istnieniem. Te optymistyczne i intuicyjne sądy w węższym lub szerszym zakresie towarzyszyły zagranicznym projektom na wczesnych etapach rozwoju, zaś w Pol­ sce - gdzie wciąż brakuje dyskusji nad kwestiami etycznymi w badaniach interne­ towych - przyjmowane bywają nadal jako milczące założenia. Tymczasem późniejsze badania nad obecnością i tożsamością ludzi w Sieci kazały w sposób jednoznaczny zrewidować te potoczne i - przyznajmy otwar­ cie - wygodne dla badacza przekonania. Ich wyniki uwzględnione zostały we wskazaniach publikowanych przez AOIR, NESH i PRE, które akcentują stopniowalność poczucia prywatności w poszczególnych formach internetowych - od ogólnodostępnych stron www, poprzez szerokie listy mejlingowe, otwarte fora dyskusyjne i grupy robocze, po przestrzenie, do których dostęp podlega ograni­ czeniu. Nie bez znaczenia jest zatem to, w jakim miejscu Sieci dochodzi do dzia­ łania badawczego czy interakcji z drugim człowiekiem. Musimy również zważać na to, że opinia badanych na temat zakresu prywatności danej przestrzeni może w znaczący sposób różnić się od perspektywy badacza, nawet jeżeli działania do­ tyczą najbardziej publicznych, ogólnodostępnych miejsc w Internecie. W krocze­ nie w konkretny obszar świata online jest równoznaczne z wejściem w określoną wirtualną społeczność, do czego należy się uważnie przygotować, nawet jeśli unikamy interakcji na rzecz badania archiwalnych, tekstowych danych. Prze­ studiowanie obowiązujących regulaminów i zasad netykiety8 może dać wstępne „Netykieta” to słowo używane do określenia etykiety obowiązującej w Sieci. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 115 pojęcie o tym, jak to, co publiczne i prywatne, jest definiowane przez samych zainteresowanych9. Istotny jest również sam temat projektu, „wrażliwość” da­ nych, jakie zbieramy, oraz ich rodzaj. Czy obraz lub film - formy często bardzo prywatne i pozwalające na „zmysłową” identyfikację ludzi - należy traktować z tą sam ą swobodą, co tekst? Nawet w wypadku dokonywania analizy zawartości, czyli poruszania się na najbardziej publicznym poziomie Sieci, pojawia się zasadnicza wątpliwość, czy ludzie są świadomi faktu, że generowane przez nich treści m ogą na różne spo­ soby zostać wykorzystane, czy też zobowiązani jesteśm y jednak do uzyskiwania ich zgody. A jeśli taka aprobata jest konieczna, czy powinniśmy otrzymać j ą od wszystkich zainteresowanych, czy tylko od administratora lub właściciela danej domeny? Nie istnieją gotowe rozwiązania tej kwestii. Jedni doradzają traktować takie materiały podobnie jak teksty w gazetach, przekazy telewizyjne czy obser­ wacje w rzeczywistym miejscu publicznym, takim jak skwer czy park (Extending the Spectrum... 2008). Inni jednakże stoją na stanowisku, że należy zachować ostrożność przy przyjmowaniu tego rodzaju metafor. Jak wskazuje Robert Kozinets, Internet nie jest w swej istocie ani przestrzenią ani tekstem, na pewno nato­ miast jest Internetem, czyli swoistą jakością która rządzi się własnymi prawami (Kozinets 2010: 142). Dopiero po przyjęciu takiego założenia można przymie­ rzyć się do użycia konkretnej metafory i płynących z tego konsekwencji. Markham kładzie nacisk na nierówny rozkład sił pomiędzy badaczem a in­ nymi uczestnikami badania, podkreślając jednocześnie różnicę pomiędzy ba­ daniami offline i online. W wywiadzie etnograficznym rejestrowane są również materiały audiowizualne, które dalej, na mocy umowy z badanym, pozostają w dyspozycji antropologa. Przed włączeniem dyktafonu lub kamery zawsze jed ­ nak pytamy o przyzwolenie na rejestrację. Wyrażając zgodę, nasz rozmówca ma szansę zaprezentować siebie w realnej sytuacji badawczej, co daje mu choćby minimalną kontrolę nad tym, co zostanie przekształcone w dane. To, co w ujęciu teleologicznym jest słabością takiej relacji, prowadzić może bowiem do gorszych wyników badawczych, w ujęciu deontologicznym jest jej siłą ponieważ daje wsparcie osobie stojącej na mniej uprzywilejowanej pozycji. Markham uważa, że materiały archiwalne, z których korzystamy w badaniach zawartości Sieci można potraktować jako coś pośredniego pomiędzy opublikowanym tekstem a zareje­ strowaną wypowiedzią. Musimy jednak pamiętać, że badany - nawet jeśli nie sprzeciwia się upublicznianiu treści - nie ma na nie wpływu. A zatem pozytywne z badawczego punktu widzenia ograniczenie zjawiska wymuszenia danych ma swoją drugą ciemniejszą stronę, daje bowiem badaczowi istotną przewagę. To on przecież - przeglądając zarchiwizowane wypowiedzi, kojarząc ze sobą po­ 9 Przytoczmy przykład ogólnodostępnych portali muzułmańskich. O ile stałych i przypadkowych gości zachęca się do odwiedzania forum, o tyle jedną z ważnych zasad jest omijanie przez osoby płci przeciwnej działów zarezerwowanych dla kobiet lub mężczyzn. �116 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka szczególne fragmenty i ewentualnie je cytując - konstruuje sytuację i sprawuje niepodzielnie kontrolę (Markham 2009: 248). W większości rozważań na ten temat zaleca się zasadę złotego środka, cze­ mu towarzyszy postulat poszukiwania etycznie właściwego rozwiązania przy uwzględnieniu takich właściwości, jak charakter miejsca, rodzaj zbieranych da­ nych, typ aktywności badawczej i domniemane założenia badanych co do stopnia prywatności danej przestrzeni wirtualnej. Podczas badania zarchiwizowanych treści na ogólnodostępnych stronach www, przy neutralnej tematyce i zakłada­ nej otwartości uczestników, dopuszcza się poprzestanie na uzyskaniu zgody ad­ ministratora (por. Ess 2002). Interesującą próbą częściowego „wyrównania” sił pomiędzy badaczem i badanymi oraz dostarczenia możliwie pełnej informacji, może być założenie strony www poświęconej opisowi badania, funkcjonującej w ramach serwisu instytucji delegującej badacza albo odesłanie chętnych do wła­ snej strony internetowej, na której antropolog prezentuje siebie, własne poglądy i dokonania (Kozinets 2010). Inaczej przedstawia się sprawa, gdy chodzi o miejsca z różnych względów de­ finiowane jako prywatne lub o sytuację nawiązywania bezpośrednich kontaktów z ludźmi. W takich okolicznościach jednoznacznie zaleca się dążenie do uzyska­ nia świadomej zgody od każdego uczestnika badań, czemu jednak nieuchronnie towarzyszą problemy praktyczne. Skład poszczególnych grup nie jest stały, obec­ ność ludzi w Internecie często ma przejściowy charakter, internauci na przykład logują się na czacie, a później szybko go opuszczają, nie pozostawiając po sobie śladu. Czy możliwe i konieczne jest więc zdobycie indywidualnej zgody wszyst­ kich osób obecnych w konkretnym miejscu w trakcie realizacji projektu, jeśli ba­ dacz uczestniczy w grupowych interakcjach definiowanych jako prywatne? I czy dobrym rozwiązaniem jest wysyłanie do wszystkich wiadomości mejlowych, które m ogą irytować i zostać odczytane przez internautów jako spam? Konieczność uzyskania świadomej zgody nastręcza kolejnego problemu. Ist­ nieją przecież grupy, na których ciążą pewne ograniczenia i powinno to zostać uwzględnione w konstruowaniu treści formularza zgody. W śród takich grup naj­ częściej wymieniane są dzieci, nieletni oraz niepełnosprawni umysłowo. Można jeszcze dodać czasowe ograniczenia związane z nietrzeźwością albo stanami po zażyciu środków psychoaktywnych, które w istotny sposób zaburzają zrozu­ mienie konsekwencji płynących z przystąpienia do badań. W przypadku projek­ tów z udziałem dzieci, rekomenduje się pozyskiwanie zgody od rodziców, zaś wśród młodzieży - jednocześnie od rodziców i samych uczestników badania. Zważywszy jednak na charakter interakcji, jedynie wybrane komunikatory inter­ netowe dają możliwość zmysłowej weryfikacji tożsamości deklarowanej przez daną osobę. Jeśli zatem poprzestajemy na elektronicznej formie pisemnej albo domagamy się przesłania jej faksem, nie wiemy, czy rzeczywiście jest to zgo­ da tej, a nie innej osoby i czy osoba ta nie podlega wymienionym wcześniej ograniczeniom. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 117 Ważnym zagadnieniem jest treść przesyłanego formularza świadomej zgody. Standardowo zamieszcza się w nim najważniejsze informacje przedstawiające możliwie najpełniej cele projektu, sposób prowadzenia badań, przechowywania danych i raportowania wyników, naświetlające równocześnie ewentualne zagro­ żenia, jakie m ogą towarzyszyć uczestnictwu w projekcie. Należy też zaznaczyć wyraźnie, jak ą formę przyjmie wieńcząca projekt publikacja w zakresie przyta­ czania cytatów oraz podawania informacji, które mogłyby pozwolić na identyfi­ kację uczestników. Przy podejmowaniu takich decyzji trzeba odrzucić milczące założenie, że Internet zapewnia anonimowość, a nasza obecność w wirtualnej rzeczywistości rządzi się prawami całkowicie odmiennymi niż w świecie praw­ dziwym. Przede wszystkim, rzeczywista i wirtualna tożsamość m ogą się krzyżo­ wać. Bywa, że pseudonim przekazuje bardzo osobiste informacje - o płci, wieku, zainteresowaniach, politycznych preferencjach, zawodzie, ideałach, stanie cywil­ nym czy orientacji seksualnej. Zachowanie poufności zgromadzonych danych nie powinno zatem ograniczać się jedynie do ukrycia rzeczywistej tożsamości uczestnika. Zdarza się często, że ludzie w Sieci budują swój wirtualny wizerunek wokół przyjętego pseudonimu lub pseudonimów i pracują na ich reputację przez długi czas10. W niektórych miejscach Sieci internauci bywają doskonale znani i rozpoznawalni nie tylko dzięki nickowi, ale również poprzez bardziej subtelne zabiegi formalne. Oto fragment opisu reguł obowiązujących w konkretnej wir­ tualnej społeczności, przedstawiony przez badaczkę, która podsumowuje własne doświadczenia: Osoby stanowiące w danym okresie grapę stałych bywalców któregoś z pokoi CZATerii tworzyły niepisany zbiór reguł, do którego, oprócz CZATykiety (reguł obowiązujących wszystkich CZATerian), każdy nowy bywalec pokoju musiał się dostosować, aby zostać zaakceptowanym. Na Fantastyce jedną z nich był zakaz kopiowania cudzych ustawień, czyli kolorów nicka i czcionki oraz stylu czcionki. W standardzie był czarny nich, czarna czcionka, bez pogrubień, podkreśleń czy kursywy. Zmieniając te ustawienia, wybierając kolor i styl, wybierało się wygląd, po którym dana osoba była rozpoznawalna. Wtedy nawet, jak któryś z użytkowni­ ków wszedł na Fantastykę pod innym nickiem, a zachował swoje ustawienia, był rozpoznawany przez członków grapy jako osoba znana im pod jego pierwszym nickiem (Deredas 2010: 99-100). 10 Słynna sprawa blogerki Kataryny wydaje się doskonałym przykładem, jak delikatną kwestią może być próba odkrycia prawdziwej tożsamości znanego internauty. Do maja 2009 r., publikująca pod pseudonimem Kataryna była jedną z najsłynniejszych komentatorek problematyki politycznej w polskiej sieci. Jej prawdziwa tożsamość była jednak wyłącznie przedmiotem licznych spekulacji. W maju 2009 r. „Dziennik Polska-Europa-Swiat” stwierdził, że zna tożsamość Kataryny, i nie podając jej nazwiska opisał ją w sposób umożliwiający łatwą i jednoznaczną identyfikację jej danych oso­ bowych. Więcej o sprawie Kataryny - m.in. na stronach: http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/ artykuly/150114,wiemy-kim-jest-kataryna.html (stanowisko „Dziennika”) oraz http://www.kataryna. salon24.pl/106346,jak-to-sie-robi-w-dzienniku (stanowisko Kataryny). �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 118 Stąd też istotną kwestią jest rozważenie, czy w publikacji będziemy używać prawdziwego imienia uczestników, prawdziwego pseudonimu używanego w In­ ternecie, czy może raczej pseudonimu stworzonego na użytek badania. Podobny problem pojawia się przy cytatach. Bezpośrednie przytaczanie wypowiedzi (nie mówiąc o zamieszczaniu linków) wiąże się z możliwością dotarcia do ich autora poprzez wyszukiwarkę, ponownie pojawia się więc problem z ochroną anoni­ mowości uczestnika i zachowaniem poufności w badaniu11. Niezależnie od de­ cyzji, jakie ostatecznie podejmie badacz w kontekście konkretnego tematu oraz rodzaju zbieranych danych, wybór ten należy jasno i rzetelnie zakomunikować w formularzu zgody. Badany powinien zostać poinformowany również o możli­ wości wycofania się z projektu, badacz natomiast musi starać się nie wywierać presji na osoby biorące udział w badaniach, tak by dokonane przez nich wybory były w pełni dobrowolne i jak najbardziej świadome. Zwłaszcza materiały NESH kładą nacisk na potrzebę dostosowania formy takiego dokumentu do możliwości percepcyjnych uczestników (autorzy m ają przede wszystkim na uwadze dzieci, z którymi komunikacja musi się opierać na odrębnych zasadach). Szkodliwość Martyn Hammersley i Paul Atkinson uważają, iż: o ile badania etnograficzne rzadko obarczone są tym samym potencjałem zgub­ nych konsekwencji co, na przykład, eksperymenty medyczne na pacjentach albo próby rozszczepienia jądra atomowego, o tyle mogą czasami powodować poważne następstwa dla badanych osób, a także dla innych ludzi (Hammersley, Atkinson 2000: 273). Niebezpieczeństwa te zagrażają w zasadzie na każdym etapie badań, zarówno w trakcie ich prowadzenia, jak i po ich zakończeniu, zwieńczonym publikacją wyników. Autorzy uczulają badaczy na kilka istotnych kwestii. Zwracają więc uwagę na to, że już sama świadomość uczestniczenia w procesie badawczym w roli ba­ danego może bądź wywołać bądź pogłębić dyskomfort psychiczny objawiający się na przykład uczuciem niepokoju czy lęku. To zastrzeżenie dotyczy głównie badań wśród ludzi znajdujących się już w potencjalnie stresującej sytuacji. Jako przykłady przywołuje się śmiertelnie chorych, ich krewnych czy personel lekar­ ski. W badaniach online analogiczne sytuacje m ogą powstać przy poruszaniu drażliwych kwestii. Może to dotyczyć choćby grup dzielących się na zamknię­ 11 Istnieje na przykład możliwość odkrycia geograficznej lokalizacji uczestnika badań poprzez jego adres IP, ujawniony w publikacji przez nieumiejętne zacytowanie wypowiedzi. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 119 tym forum swoimi fantazjami erotycznymi. Początkowe wyrażenie zgody na wkroczenie badacza-antropologa w ich życie wirtualne może zaowocować póź­ niejszymi obawami przed konsekwencjami takiego przyzwolenia. Inną kwestią wartą głębokiego namysłu są takie działania badawcze, które - wbrew intencjom samych antropologów - m ogą wzmagać nastroje rasistow­ skie, homofobię, szowinizm i ogólnie rozum ianą niechęć czy nienawiść do ludzi odmiennych ze względu na przeróżne kryteria. Takimi projektami są nawet nie­ winne z pozoru badania stereotypów, podczas których stawia się pytania o ty­ powe cechy przedstawicieli danych narodowości. Uczynienie z takich kwestii przedmiotu naukowej eksploracji może w odbiorze badanych nadać ich prze­ konaniom wysoką rangę i pozytywne znaczenie. Przy rozważaniu dylematów etycznych podnosi się zatem kwestię bierności lub aktywności badacza wobec rejestrowanych poglądów. Bierność badacza - uzasadniana zazwyczaj chłodnym, pozbawionym zaangażowania modelem podejścia badawczego - może spowo­ dować bardzo negatywne skutki, jak choćby właśnie umocnienie interlokutorów w przekonaniu o słuszności przedstawionych poglądów. Nadmierna aktywność - wypływająca z chęci przekonania rozmówcy o niewłaściwości i szkodliwości jego poglądów - zdaje się jednak nie przystawać do celów klasycznie rozumia­ nych badań. Stąd też w publikacjach poświęconych tej problematyce stawia się niejednokrotnie pytania o to, czy moralnie właściwe jest niereagowanie przez badacza na wypowiedzi rasistowskie lub seksistowskie, pozostawiając jednocze­ śnie odpowiedź do rozstrzygnięcia przez samego antropologa. W badaniach online problem ten zyskuje wręcz na intensywności. Anonimo­ wość, jak ą w odczuciu wielu uczestników świata wirtualnego zapewnia Internet (z całym dystansem wobec prawdziwości tego przekonania), skłania niejedno­ krotnie do intensyfikacji sposobów wyrażania emocji, także tych negatywnych, czego dowodem m ogą być choćby komentarze zostawiane pod artykułami pra­ sowymi zamieszczanymi na portalach internetowych. Z jednej strony same te­ maty poruszane w Internecie bywają bardziej drastyczne, z drugiej zaś - formy, w jakich ujawniają się ludzkie opinie przybierająjeszcze bardziej skrajną postać niż wypowiedzi w kontaktach tw arzą w twarz. Co więcej, jeśli badacz nie ograni­ cza się jedynie do zbierania zastanych informacji, ale zmierza do ich wywołania (prowokując na przykład dyskusję na czacie lub na forum), pytanie o szkodli­ wość takich działań, a co za tym idzie o moralną odpowiedzialność badacza, musi zostać postawione, nawet jeśli konkretne rozstrzygnięcia i decyzje w tej sprawie pozostawia się zazwyczaj samemu badaczowi. Nie należy zapominać i o tym, że o ile w przypadku rozmów tw arzą w twarz reakcje badacza na kontrowersyj­ ne opinie wygłaszane przez rozmówców m ają bardziej ulotny charakter i rzadko dokumentowane są w późniejszej publikacji, podczas badań w świecie wirtual­ nym ślady wszelkiej aktywności m ogą być dostępne także po zakończeniu badań (jak choćby komentarze badacza na forum dyskusyjnym lub wpisy w księdze gości). �120 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka Moment publikacji wyników badań przynosi szereg kolejnych kwestii wymaga­ jących poważnego namysłu, także o charakterze moralnym. Hammersley i Atkin­ son zwracająuwagę na to, że „publikacje m ogą nadszarpnąć reputację konkretnych osób, organizacji i miejsc, a także urazić uczucia zainteresowanych” (Hammers­ ley, Atkinson 2000: 275)12. Stąd też - jak przypominają autorzy - „kwestią za­ sadniczą w takich przypadkach nie jest problem prawdziwości publikowanych lub upublicznianych informacji, lecz implikacje, jakie one niosą (bądź jakie m ogą być im przypisane) dla badanych ludzi, instytucji, itp.” (Hammersley, Atkinson 2000: 276). Przy tej okazji trzeba też uświadomić sobie myśl, sformułowaną celnie przez Howarda Beckera, a zacytowaną przez Hammersleya i Atkinsona, że „socjologicz­ ny ogląd świata [podobnie jak antropologiczny - E.A.J., N.M.] (....) pozbawia ludzi złudzeń na temat samych siebie i swoich instytucji (...) sprawy dla nich cenne zostały potraktowane jako zwykły element klasy obiektów” (Hammersley, Atkinson 2000: 276). Bardzo osobiste doświadczenia, którymi dzielą się z nami rozmówcy, stają się w późniejszych opracowaniach jedynie przykładem, częścią szerszego wzorca, w który są wpisane. Uświadomienie sobie tego faktu może wprowadzić spory zamęt w ich obrazie samych siebie. Andrew Gamer przypomina antropologom o poważnej zmianie, jaka nastąpiła w sposobie uprawiania naszej dyscypliny (m.in. z powodu rozwoju technologicz­ nego), a mianowicie o tym, że opracowując wyniki badań piszemy w dzisiejszych czasach o ludziach, którzy będą naszymi czytelnikami (Gamer 2011). Nigdy nie jest to aż tak boleśnie prawdziwe, jak w badaniach online. Powinniśmy się spo­ dziewać, że jednostki, których spora część życia rozgrywa się w świecie wirtu­ alnym, bez trudu trafią na opublikowane przez nas wyniki badań (tym bardziej, że i nasze opracowania coraz częściej zamieszczane są w Sieci). Zwrot etyczny w antropologii i będące jego konsekwencjąrefleksje na temat odpowiedzialności badaczy prowadzą zatem do coraz śmielszych sugestii, by antropolodzy bądź konsultowali z pozostałymi uczestnikami badania ostateczny produkt, jakim jest publikacja wyników, bądź przynajmniej przedstawiali go im otwarcie13. Jak już wspominałyśmy przy okazji omawiania zagadnień świadomej zgody i prywatności, pomimo jasnej deklaracji występowania w roli badacza, którą skła­ damy zazwyczaj na samym początku badania, nie możemy uniknąć odgrywania podwójnej roli: badacza (rola zadeklarowana) i uczestnika interakcji społecznych 12O negatywnej reakcji uczestnikówna publikację pisze np. Fiona Bowie, relacjonując doświadczenie Rijka van Dijka, który po napisaniu artykułu opartego na pracy terenowej wśród młodych kaznodziejów z Malawi został wezwany przez zainteresowanych - urażonych tym artykułem - na prywatne spotkanie, na którym musiał się gęsto tłumaczyć ze sposobu, w jaki przedstawił badaną społeczność. „To, co akademickiemu antropologowi zdawało się sprawiedliwe, zrównoważone i niewinne, wywołało strach u społeczności, którą badał” - komentuje to zdarzenie autorka (Bowie 2008: 11-12). 13Jedną z sugestii uczynienia uczestników badań współautorami publikowanych tekstów i - co za tym idzie - zerwania z dominacją głosu badacza, była zaczerpnięta od Michaiła Bachtina, a rozwijana przez Jamesa Clifforda koncepcja polifoniczności tekstu etnograficznego, trudna jednak w praktyce do realizacji (Clifford 2000: 59-63). �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 121 (rola nie do uniknięcia). To właśnie fakt, że antropolog zawsze wchodzi w ba­ daną społeczność, że - jak pisze Geertz - „antropologiczne badania terenowe nie dopuszczają żadnej znaczącej separacji zawodowej sfery życia od jego czę­ ści osobistych” (Geertz 2003: 55), powoduje, iż w rozważaniach o charakterze etycznym musimy mieć na uwadze również zagadnienie relacji międzyludzkich, powstałych między badaczem a innymi uczestnikami badań. Ewa Nowicka zasta­ nawia się nad kwestią przyjaźni i jej miejsca w pracy antropologa, skupiając się zwłaszcza na kontrowersjach wokół przyjaźni jako narzędzia antropologicznego (Nowicka 2005). Nie wdając się w szczegółową analizę zagadnienia, które samo w sobie mogłoby stać się przedmiotem osobnego artykułu, warto zwrócić uwagę i na to, że przyjaźń może połączyć antropologa i niektórych uczestników badań jako skutek uboczny działalności naukowej, niosąc ze sobą wyzwania o charak­ terze moralnym. I choć pozornie podczas badań w Internecie, gdzie nie docho­ dzi do kontaktów tw arzą w twarz, sprawa przyjaźni badaczy z uczestnikami ba­ dań może nie wydawać się aż tak istotna, dla wielu ludzi relacje nawiązywane w Sieci są równie ważne, jak związki międzyludzkie w świecie rzeczywistym, a w skrajnych przypadkach może nawet ważniejsze. Kwestią, która niemal od samego początku pojawienia się nurtów antropo­ logii terenowej dręczyła odpowiedzialnych, wrażliwych badaczy (np. Franza Boasa), było ewentualne wykorzystanie informacji uzyskanych w trakcie badań do innych niż badawcze celów (Hammersley, Atkinson 2000: 276). W swoich wspomnieniach, zatytułowanych Apprenticeship under Boas („Terminowanie u Boasa”), Margaret Mead pisze, że jej mistrz zawsze czuł się odpowiedzial­ ny za użytek, jaki czyniono z antropologii, a z wyników badań jego zespołu w szczególności (Mead 1959). O jego zaangażowaniu w tę sprawę i bezkom­ promisowej postawie wobec nadużywania danych z badań etnograficznych świadczy również fakt, iż wystąpił stanowczo przeciwko tym z antropologów amerykańskich, którzy wykorzystywali pracę w terenie jako przykrywkę dla działalności szpiegowskiej na rzecz rządu amerykańskiego (por. Price 2000; Silverman 2007). Czy problem wykorzystywania wyników pozyskanych w terenie ma jakiś szczególny wymiar w badaniach online? Trudno to jednoznacznie rozstrzygnąć. Wydaje się jednak, że zwłaszcza publikacje w formie open access dają w zasa­ dzie wszystkim dostęp do wyników naszych poczynań badawczych. Nie mamy absolutnie żadnego wpływu na ich przyszłe wykorzystanie, tym bardziej więc musimy dogłębnie przemyśleć sposób prezentacji rezultatów pracy. I choć nie je ­ steśmy w stanie zapobiec ewentualnym nadużyciom, nie możemy czuć się zwol­ nieni z rozważania tej kwestii. Relacjonując rozpowszechnione poglądy, Ham­ mersley i Atkinson zwracają uwagę na to, że tu i ówdzie dają się słyszeć głosy, że wartość wiedzy naukowej i prawo opinii publicznej do poznania prawdy przeważają nad tego typu dylematami. Mimo wszystko wielu �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 122 etnografów przywiązuje dużą wagę do tego, by wiedza wytwarzana podczas badań służyła później słusznej sprawie (Hammersley, Atkinson 2000: 278). Margaret Emerton omawia dość szczegółowo niektóre zagrożenia, charak­ terystyczne właśnie dla badań online, twierdząc, że badacze m ogą zaszkodzić badanym bądź bezpośrednio, bądź umożliwiając takie działanie osobie trzeciej. Po pierwsze, jeśli uczestnik badań porozumiewa się z nami przez konto mejlowe, ktoś inny może zdobyć dostęp do umieszczonych tam, poufnych informacji. Po drugie, antropolog może popełnić błąd i wysłać wiadomość na niewłaściwy adres, dokonując tym samym wyłomu w poufności korespondencji (zdarza nam się przecież odpowiadać na mejle, cytując obficie naszych rozmówców). Po trze­ cie, należy pamiętać o kwestii przechowywania materiałów. W przypadku badań online, gromadzenie materiałów w Sieci, w łatwo dostępnym w każdej sytuacji miejscu, wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Jako badacze powinniśmy jed ­ nak uczynić wszystko, by zminimalizować ryzyko, że nasze - niejednokrotnie z trudem zdobyte - materiały wpadną w niepowołane ręce. Umiejętności współ­ czesnych hakerów czynią to zalecenie szczególnie trudnym, nie zwalniając nas jednak od odpowiedzialności (Emerton 2003: 19-21). W ostatnich latach rozumienie szkodliwości, postrzeganej jako potencjal­ ne niebezpieczeństwo grożące uczestnikom badań antropologicznych, zostaje wzbogacone o refleksję nad zagrożeniami, jakie spotkać m ogą samych badaczy (Linkogle, Lee-Treweek, eds., 2000), także tych prowadzących badania online. Antropolog musi się bowiem liczyć nie tylko z możliwością przywłaszczenia danych - co może nieść ze sobą większą szkodę dla badanych niż dla niego same­ go - ale także z kradzieżąjego tożsamości badawczej czy niebezpieczeństwami płynącymi z nękania, gróźb, zniesławienia czy nawet szantażu. Prowadząc badania w Internecie, musimy brać pod uwagę wszystkie z wy­ mienionych powyżej kwestii, jak również wiele innych, z którymi zapewne ze­ tkniemy się w trakcie konkretnych działań poznawczych. Wprawdzie trudno jest przewidzieć wszelkie potencjalne ryzyko płynące z naszych projektów dla bio­ rących w nich udział ludzi, niemniej obowiązkiem naszym jest stale mieć je na uwadze i modyfikować nasze postępowanie tak, by nie wyrządzać szkody tym, którzy zechcieli wejść z nami w interakcje, nawet jeśli są to interakcje w świecie wirtualnym. Zakończenie Celem niniejszego artykułu nie jest ani krytyka dotychczasowych badań, ani proponowanie jednoznacznych rozstrzygnięć, ani też stworzenie gotowego sche­ matu postępowania, lecz zainicjowanie dyskusji na temat etycznego wymiaru antropologicznych badań online oraz przedstawienie niektórych z podjętych już �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 123 w anglosaskiej antropologii zagadnień. Na zakończenie warto zastanowić się przez chwilę nad przyczynami braku pogłębionej dyskusji na temat etyki za­ wodowej w polskim środowisku antropologów kulturowych i etnologów. Czy ten stan rzeczy świadczy o głębokiej moralności wszystkich badaczy, którzy nie potrzebują szczegółowych regulacji dotyczących różnych obszarów ich działal­ ności? A może dyskusja o etyce w antropologii zbyt często bywa utożsamiana z dążeniem do stworzenia sztywnego kodeksu zawodowego i spetryfikowanych regulacji dotyczących procedur badawczych, co wzbudza powszechną niechęć? Świadome kontrowersji i różnych stanowisk wobec etycznego wymiaru badań, wierzymy jednak, że otwarta dyskusja i prezentacja własnego punktu widzenia jest lepsza niż pozostawienie tych kwestii w sferze milczących założeń. Niemal każda decyzja może być uzasadniona, powinna być jednak decyzją świadomą, opartą na wiedzy o możliwych konsekwencjach i odnoszącą się do standardów przyjmowanych w naszej dyscyplinie. Nie żyjemy w próżni prawnej, nasze działania m uszą być też zgodne z obo­ wiązującymi normami. Fakt, że polskie środowisko naukowe nie wykształciło instytucji podobnych do amerykańskich Institutional Review Boards (IRB) spra­ wia, iż cała odpowiedzialność za działalność naukową spoczywa na konkretnym badaczu. Bez otwartej dyskusji środowiskowej pozostajemy zdani wyłącznie na osobisty osąd i własne wybory. Sprowadzenie kwestii etycznych do sfery jed ­ nostkowych wyborów daje wprawdzie miłe poczucie wolności, często jednak prowadzi do zagubienia i działania po omacku. Łatwo więc o popełnienie błę­ dów, które m ogą się na nas zemścić, zwłaszcza gdy prowadzimy badania w śro­ dowisku wielokulturowym, jakim z pewnością jest Internet. Słowa kluczowe: etyka, etnografia online, Internet, badania antropologiczne LITERATURA Andrzejuk A. 2006 Etyka zadekretowana”? Dylematy moralne pracownika nauki, w: K. Kalka, A. Papuziński (red.), Etyka wobec współczesnych dylematów, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 255-268. Bowie F. 2008 Antropologia religii. Wprowadzenie, przeł. K. Pawluś, Kraków: Wydawni­ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Deredas A. 2010 Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład CZATerii, w: E.A. Jagiełło, P. Schmidt (red.), Homo Intemeticus? Etnogra­ �124 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka ficzne wędrówki w głąb Sieci, Lublin: Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edu­ kacja, s. 98-106, http://wiedzaiedukacja.eu/wp-content/uploads/2010/12/ Homo -Intemeticus .pdf (25.01.2011). Emerton M. 2003 Ethical and Methodological Problems in Online Research, http ^/collec­ tions.lib.uwm.edu/cipr/image/335.pdf (25.01.2011). Ess C. 2002 Ethical Decision-making and Internet Research: Recommendations from the AOIR Ethics Working Committee, http://aoir.org/reports/ethics.pdf (25.01.2011) . Extending the Spectrum... 2008 Extending the Spectrum: The TOPS and Ethical Issues in Internet-based Re­ search, Social Sciences and Humanities Research Ethics Special Working Committee: A Working Committee of the Interagency Advisory Panel on Research Ethics, Ottawa, Canada, http://www.pre.ethics.gc.ca/policypolitique/initiatives/docs/Intemet_Research_-_February_2008_-_EN.pdf (25.01.2011) . Gamer A. 2011 Ethical Dilemmas in Professional Practice in Anthropology, http://www. nomadit.net/asatest/networks/apply/ethics.htm (25.01.2011). Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Kraków: Univeristas. Geisler N.L. 2007 Christian Ethics. Options and Issues, Grand Rapids: Baker Academic. Groenwald M. 2006 Uwagi do kodeksu etyki egzaminatora, w: O wyższą jakość egzaminów szkolnych, Polskie Towarzystwo Diagnozy Edukacyjnej, s. 183-193 http:// www.ptde.org/file .php/1/Archiwum/XII/Uwagi_do_kodeksu_etyki_egzaminatora.pdf (25.01.2011). Hammersley M., Atkinson P. 2000 Metody badań terenowych, przeł. S. Dymczyk, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Hudson J.M., Bruckman A. 2002 IRC Français: The Creation o f an Internet-based SLA Community, http:// aoir.org/reports/ethics.pdf (25.01.2011). Kmiecik A. 2006 Metodologiczny aspekt konstrukcji etyki technologii informacyjnej, w: K. Kal­ ka, A. Papuziński (red.), Etyka wobec współczesnych dylematów, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 298-208. Kozinets R.V. 2010 Netnography. Doing Ethnographic Research Online, Los Angeles, Lon­ don, New Delhi, Singapore, Washington DC: Sage. Linkogle S., Lee-Treweek G. (eds.) 2000 Danger in the Field. Risk and Ethics in Social Research, London: Rout­ ledge. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 125 Markham A.N. 2009 Metody, polityka i etyka reprezentacji w etnografii online, przeł. M. Ziółkowska-Kuflińska, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 219-256. Mead M. 1959 Apprenticeship under Boas, w: W. Goldschmidt (ed.), The Anthropology o f Franz Boas: Essays on the Centennial o f Flis Birth, Memoirs of the American Anthropological Association 89: 5, Menasha: American Anthro­ pological Association, s. 29-45. Nowicka E. 2005 Przyjaźń jako narzędzie pracy antropologa. Wątpliwości etyczne, w: K. Zamiara (red.), Etyczne aspekty badań społecznych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 191-211. Price D. 2000 Anthropologists as Spies, „The Nation” 20.11.2000, http://www.thenation. com/article/anthropologists-spies (25.01.2011). Rekomendacja... 2010 Rekomendacja CM/Rec /2010/13 Komitetu Ministrów państw członko­ wskich w sprawie ochrony osób w związku z automatycznym przetwarza­ niem danych osobowych podczas tworzenia profili, www.giodo.gov.pl/plik/ id_p/2135/j/pl/ (15.05.2011). Silverman S. 2007 Krąg Boasa i narodziny antropologii kulturowej, przeł. J. Tegnerowicz, w: E Barth i in., Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyj­ ska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 287-305. Sveningsson M. 2004 Ethics in Internet Ethnography, w: E.A. Buchanan (ed.), Readings in Vir­ tual Research Ethics. Issues and Controversies, Hershey, London: Infor­ mation Science Publishing, s. 45-61. Środa M. 2010 Etyka dla myślących, Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca. Ustawa o ochronie... 1997 Ustawa o ochronie danych osobowych, Dz.U. nr 133 poz. 883 z dn. 29 sier­ pnia 1997 r. Ustawa o prawie... 1994 Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz.U. nr 24 poz. 83 z dn. 24 lutego 1994 r. Wasilewska-Krawczyk V. 2010 Antropolog on-line, a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyj­ ski, w: E.A. Jagiełło, P. Schmidt (red.), Homo Interneticus? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci, Lublin: Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja, s. 14-20, http ://wiedzaiedukacja.eu/wp-content/uploads/2010/12/Homo-Interneticus.pdf(25.01.2011). Zbiór zasad i wytycznych... 2000 Zbiór zasad i wytycznych pt. „Dobre obyczaje w nauce”, http://www.ken. pan.pl/images/stories/pliki/pdf/down.pdf (25.01.2011). �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 126 Źródła internetowe: Europa. Communiqués de presse RAPID, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do? re fe re n c e M P /10/63 & form at= H T M L & aged= & language= P L & guiL anguage= fr (15.05.2011) . Respect. Professional and Ethical Codes fo r Socio-Economic Research in the Informa­ tion Society, www.respectproject.org (15.05.2011). http://www.kataryna.salon24.phl06346, jak-to-sie-robi-w-dzienniku (15.05.2011). http ://wiadomosci.dziennik.pPwydarzenia/artykuly/150114,wiemy-kim-j est-kataryna.html (15.05.2011) . Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka TRAPS OF THE NET - ON THE ETHICAL DIMENSION OF THE ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ONLINE (Summary) Nowadays the encounter between researcher and participant in research takes place more frequently on the Internet - in a new space, which on the one hand is a complex construct of words, sounds and images, and which on the other hand is created by people interacting in various ways. This new domain, explored in many ways by anthropologists and other qualitative researchers, is taken into account, especially in foreign publications, when professional ethics is considered. In the authors’ opinion, the Polish anthropological community still suffers from the lack of deeper reflection on the challenges posed by re­ search on the Internet. The purpose of this paper is to present various approaches towards ethical issues in qualitative research on the Web and to highlight the areas of dispute that arise as a result of the adoption of different ethical positions, focusing mainly on the pro­ blems of informed consent, privacy and harm. Key words: ethics, ethnography online, Internet, anthropological research � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41dac23061be21485ebe0bc91558f5c1.pdf 2e00a50cb2c2a7a669f8930e2afd537a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2948 Title A name given to the resource Punk-Rock/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka PUNK - ROCK P u n k w języku a n g i e l s k i m oznacza t y l e co śmieć, o d p a d k i , F a k t dostrzożenia i w y k o r z y s t a n i a nowej i niezależnej t e n ­ rzeczy m a r n e i odrzucone, zaś od połowy l a t siedemdziesiątych d e n c j i w muzyco rock'owej nio wyhamował j o d n a k bardzo i n ­ także i nową falę młodzieżowoj k o n t r k u l t u r y . Próżno b y doszu­ 1 teresującego zjawiska j a k i m było masowe pojawionio się małych kiwać się jednej p r z y c z y n y tego zjawiska. N a powno należałoby niezalożnych wymienić przez grupę grających muzyków. skostnienie i komercjalizację poprzedniej, hippie- sowskiej k o n t e s t a c j i , większą aktywność l o k a l n y e h , s u b k u l t u r o wych grup młodzieży wielkich miast Zachodu powodowaną n a s t r o j a m i f r u s t r a c j i w s k u t e k bezrobocia i gospodarczoj recesji. Czy wreszcie tę najbardzioj prozaiczną przyczynę — chęć oży­ w i e n i a r y n k u z b y t u przoz animatorów i dystrybutorów k u l t u r y masowej, zaszokowanie konsumentów kolejnym wytwórni płytowych, zakładanych często tylko 3 M o d a n a „zrób t o s a m " stała się w krótkim czasie hasłem i stałym już elementem współczosnego r y n k u związanego z m u z y ­ ką r o c k ' o w a reprezontując w niedługim czasie wszystkie style i kierunki. I n n y m , równie c i e k a w y m , m a s o w y m zjawiskiem o charakterze skandalem, „zrób t o s a m " , który należy t u wymienić, było pojawienie się który z pewnością przyniesie z y s k i . Jest j e d n a k f a k t e m , że r o k 1976 stał się początkiem u j a w n i e n i a ogromnej ilości różnorodnych, skich zaprezentowała „fanzine". Te male k i l k u s t r o n i c o w e kserokopiczne p i s m a zawie­ szerszej publiczności nową formę a r t y s t y c z n e j w y p o w i e d z i , nową rały przeważnie informacjo o wydarzoniach związanych z r u c h e m estetykę i ideologię w r a m a c h młodzieżowoj k o n t r k u l t u r y ; szo­ p u n k , o k o n c e r t a c h i organizowanych w y s t a w a c h . Tworzyły nie­ sceny alternatywnej, która Początki wydawały się t y p o w o , b o w i e m już r o k później roklamę i promocję w i e l k i c h f i r m płytowych uzyskują najbardziej Stranglers, wydawnictw prasowych zwanych zależny margines k r y t y k i związany z muzyką r o c k ' o w a . Powielały kującą modę i agresywną muzykę — p u n k - r o c k . znane zespoły (Sex Pistols, małych wykonywanych i klubach, kolportowanych własnoręcznie przez kulturę masową W i e l k i e j B r y t a n i i , działającej już w m i e j ­ Clash), przynosząc p r o d u ­ m a n i f e s t y , krótkie u t w o r y l i t e r a c k i e i w y w i a d y . „Sniffin Glue — piszo D i c k Hebdige w słynnej książce Sub­ of Style — pierwszy „fanzine" i jeden z t y c h , culture. The Meaning c e n t o m i d y s t r y b u t o r o m ogromne z y s k i . N i e mniejsze chyba o d który osiągnął największy t y c h j a k i e z a r o b i l i n a nowej modzie właściciole salonów m o d y r o d z a j u pozycję propagandową proponując a w a n g a r d o w y image t a k d l a artystów j a k i d l a zwo­ głównej zasady p u n k o w e j f i l o z o f i i „zrób t o s a m " (do-it y o u r s e l f lenników nowogo s t y l u b y c i a . philosophy) — d i a g r a m przedstawiający t r z y pozycje p a k "w na Punk uderzał mocno. Agresywne zachowanie graniczące rozgłos, zawiorał jedyną w swoim d l a s u b k u l t u r y —• n a t e m a t g i t a r o w y m gryfie i napis n a górze: To j e d n a s t r u n a , a t u jeszcze z brutalnością. Twarze z a g r a f k a m i wpiętymi w p o l i c z k i i uszy. dwie, a teraz możosz już założyć swoją własną k a p e l ę . " Skórzane k u r t k i z w y m a l o w a n y m e m b l e m a t e m ulubionego zespo­ krótko mówiąc, zespół, w którym nio będzie t a k bardzo ważny łu l u b ze s t o s o w n y m hasłem mającym odzwierciedlić stosunek j o j t e k s t w y k r z y k i w a n y pomiędzy rytmiczną pułsacją właściciela do życia i całego otoczenia t y p u Zero me. a n i muzyczna w i r t u o z e r i a lecz sama aktywność, mieszcząca się Głowy ostrzyżono w przedziwne f o r m y , kolorowe włosy, f r y z u r y j e d n a k niezmiennie w k o n w e n c j i r o c k ' n ' r o l l ' a . Pisząc t u o k o n ­ l u b Kill 4 Czyli, dźwięków, przypominające przepisowo postrzyżonych rekrutów l u b u p i o r ­ w e n c j i m a m na myśli między i n n y m i t o , że m u z y k a r o c k ' o w a ne postaci z filmów grozy l a t czterdziestych. Wszystko to miało należy napawać lękiem i t a k właśnie zostało młodych, kontestujących odczytane. N o w a kreacja, szokujący s t y l b y c i a , d y n a m i c z n a wykonywana w k o n w e n c j i r o c k ' a t o zjawiska muzyka do najbardziej „tradycyjnych" sposobów pokoleń już od p o n a d wypowiedzi 30 l a t . N i e sposób dziś jodnoznacznio określić samego zjawiska, j a k i m jest przypisywane t a m u z y k a z całą różnorodnością o d m i a n i stylów, r o z u m i a n a każdomu n o w e m u , pojawiającemu się n a r y n k u k u l t u r y masowej głównie j a k o m e d i u m , środek w y r a z u , ekspresji d l a r o z m a i t y c h r u c h o w i k o n t e s t a c y j n e m u o d p o n a d 30 l a t . M u z y k a rock'owa młodzieżowych ideologii, stylów b y c i a , a r t y s t y c z n y c h manifestów. jest przecież żywiołową formą ekspresji, spontaniczną, miejską, Miejska, elektryczną muzyką opartą o najprostszy s y n k o p o w y r y t m , w y ­ tkwią w t a k i c h źródłach j a k jazz, bluos, b u r a i m e n t o •—• w a f r y ­ wołującą n i e k i e d y w i e l k i e emocje. kańskiej r y t m i c e Oprócz j e d n a k zjawisk t y p o w y c h i już p o w i e l a n y c h , które t r a d y c y j n i e już zasilają chłonny r y n e k masowej rozrywki ta nowa fala aktywności twórczej p r z y n o s i także i inne wstrząsy. N i e wszystkie elementy tego nowego r u c h u mogły być t a k łatwo i szybko zaadoptowane bądź powielone. Wielo b o w i e m z n i c h w y m i e r z o n y c h było wprost przeciw dotychczasowym sposobom konsumpcji sztuki w ramach dystrybucyjnej k u l t u r y masowej. „ R o k 1977 t o eksplozja p u n k - r o c k ' a . Zerwanio z dotychcza­ sowymi przyzwyczajeniami muzyczny elektryczna muzyka, i melodyce, której oraz inspiracje pośrednio w bozpośrednie europejskiej muzyce klasycznej i w ciągle powracających fascynacjach muzyką ludową w s z y s t k i c h o d m i a n i kontynentów. Na idoologie i manifesty poszczególnych młodzieżowych, k o n t e s t a c y j n y c h ruchów a r t y s t y c z n y c h związanych z muzyką r o c k ' o w a , formułowane w t o k s t a c h piosenek i widoczne w a r t y s ­ t y c z n y m image także wpływały różnorodne inspiracje estetyczne, t a k i e j a k r o m a n t y z m (new r o m a n t i c — s t y l p o p u l a r n y n a p o ­ czątku l a t osiemdziesiątych), surrealizm (początki zainteresowań i schematami. D o tego czasu cały tą formą a r t y s t y c z n e j ekspresji o d końca l a t 60-tyoh do dziś), biznes s k o n c e n t r o w a n y był w rękach wielkicłi w y ­ dadaizm (neo-dada) oraz f u t u r y z m i d e k a d e n t y z m (jako charak­ twórni płyt, dyktujących m o d y i nowo muzyczno style. Nagle terystyczne elementy p u n k - r o c k ' a . T e n aż n a d t o pojawienie postawiło się obraz komplikują rozmaito n u r t y p o l i t y c z n e i modne prądy k o n c e r n y płytowe w niezręcznej s y t u a c j i ; j a k zareagować na ten religijne. Rzoe b y można, iż m a m y t u do czynionia z prawdzie o d d o l n y r u c h , nie wymyślony przez n i c h ? e k l e k t y c z n y m systemem się całej armii punk'owych zespołów Trzeba przyznać, iż reakcja była n a t y c h m i a s t o w a . Wietrząc zapożyczeń, z t y p o w o kulturą, potrzobującą wciąż n o w y c h rozmazujący wielkomiejską i n s p i r a c j i , z ustawiczną, d o b r y biznes i mając świetne rozpoznanie r y n k u , wytwórnio te ciągle ponawianą próbą dostosowywania szybko zaangażowały najbardziej obiecujące ciągle zmieniających się realiów otaczającogo świata. formacje." 2 środków w y r a z u do 117 �I �P u n k - r o c k , w s w y m p o d s t a w o w y m przesianiu, s t a l się muzyką M a m l a t 25 — i życie przełamano j a k p a t y k . młodzieży, którą w w i e l u p u n k ' o w y c h manifestacjach i t o k s t a c h Co spojrzę wstecz — o k r o p n a czarna p l a m a piosenek określono m i a n o m n o w e j , o s t a t n i e j , straconej genoracji. — co spojrzę przed się —• t w a r d y — z i m n y głaz. Pokoleniem Okręt mój, nie mając kompasu a n i steru, p l y n i o w nieznaną dał... b u n t u przeciw k o m p u t e r o w e j c y w i l i z a c j i , bezrobo­ ciu, lęku przed coraz bardzioj prawdopodobną zagładą nuklearną. A więc nioch się wypełni mia,ra mojej p u s t y n i ! P o d względem a r t y s t y c z n y m t a m u z y k a jost pierwszym świado­ ósma godz. czwarta j a k noc a dzioń, hey niach do samych początków r o c k ' n ' r o l l ' a . ujęciu potocznym, jako zjawisko masowo, przowala się przoz e k r a n u k r y t y c h k a m e r punk-rock i pędzi pędzi śpiosząc niewiadomo gdzie utożsamiany jost z p o j a w i e n i o m się nowej m u z y k i i nowoj m o d y gdzie spojrzoó wszyscy wyglądają tale samo w W . B r y t a n i i o d drugioj p o l o w y l a t siedemdziesiątych, ale samo okroślenio w s t o s u n k u do muzyków r o c k ' o w y c h 7 A co z t y m tłumom n i o m y m ślepym szarym mie r e t r o s p e k t y w n y m r u c h o m , siegają,eym w swych poszukiwa­ W (...) odpychając się o d b a r i e r y czasu i przestrzeni. wykorzystano 8 było już wcześniej, u samych początków b u r z l i w i o rozwijającego Już jesionią 1977 r o k u pojawią się w Polsce piorwszo g r u p y siii r o c k ' n ' r o l l ' a . Między i n n y m i t y m właśnio m i a n o m określano próbujące grać i propagować nową, muzykę, ideologię i n o w y oalo rzesze młodych l u d z i , którzy u b r a n i i u f r y z o w a n i na wzór sposób b y c i a — p u n k - r o c k . Najciekawszą swych f i l m o w y c h i m u z y c z n y c h i d o l i z końca l a t 50-tych —• t a k i c h j a k James D e a n ( t e n z f i l m u Buntownik M a r l o n B r a n d o (ten z f i l m u Dzikus), bez powodu), B u d d y H o l l y , E l v i s Presley postacią Dzcdzej, tych nieśmiałych warszawski poeta początków jest i u l i c z n y śpiewak, wykonujący najchętniej swo u t w o r y w r u c h l i w y c h p o d z i o m n y o h przejściach. Śpiewał początkowo spokojne b a l l a d y akompaniując — próbują kopiować i c h artystyczne dokonania. W końcu l a t CO-tycli „odrzuceni" to przede w s z y s t k i m ci wykonawcy Wałek (Cyryl) m u z y k i r o c k ' o w e j , którzy świadomie o d c i n a l i się sobie na gitarze i h a r m o n i j c e u s t n e j , b y jesienią 1977 r o k u wziąć udział w zorganizowałюj przez siebie a r t y s t y c z n e j prowokacji od głównego n u r t u ówczesnej k o n t e s t a c j i zaangażowanej p o l i ­ w k l u b i e s t u d e n c k i m H y b r y d y j a k o założyciel i w o k a l i s t a efe- tycznie morycznoj g r u p y grającej żywiołowy r o c k ' n ' r o l l . (wojna w W i o t n a m i o , demonstracjo n a tle r a s o w y m , nowycli T e k s t y piosonok Dzodzeja nio realizowały potocznych walo­ rozwiązań estetycznych (nawiązanie do surrealizmu, m i s t y c y z m , rów pootyckości, były najczęściej p o z b a w i o n y m r y m u i r y t m u wyzwolenie k o m u n i k a t o m , gwałtowną wypowiedzią, melorecytacją niepokoje studenckie) czy od n u r t u poszukującego duchowe poprzez n a r k o t y k i ) . „Punk'owa scena wykrystalizowała się w A n g l i i w końcu l a t 70-tych alo j e j korzonio sięgają A m o r y k i Północnej. Już w końcu czaną pomiędzy Underground, The Nem York produkować n o w y rodzaj Dolls i Bamones pulsacją chropowatych, Tłum n a u l i c a c h w a l i j a k wojsko zaczynają Dziewiętnaście jodnostek m u z y k i r o c k o w e j , który świadomio Czasu b l o k u nawiązywał do s t y l u t a k zwanego ulicznego i do pesymistycznych wschodniego O t w i e r a oczy z a m y k a usta wyobr.iżoń n a t e m a t przyszłości. M o n o l i t y c z n y r y t m , chropowate I brzmienie i związki z nowojorską sconą awangardową sytuował G d y wowiiątrz turkoczą na każdym k r o k u tę nową muzykę z dala od bardzioj o p t y m i s t y c z n y c h sposobów N a każdyni r o g u — na każdej u l i c y pojmowania M i n i a p a r a t y nadawczo госк'а". świata i technicznej ogłady oficjalnego nurtu 5 pędzi piędzi j a k strumień k r v i odbiorcze I sio! Dla dalszej konsolidacji estetycznej ruchu nie jost bez znaczenia K i e d y chcą zawszo nio również t o , że m u z y k a młodzieżowa staje się pełnowartościowym K i o d y chcę środkiem w y r a z u d l a współczesnej s z t u k i awangardowej. B o w i e m K i o d y chcę amorykański o d p o w i e d n i k p u n k - r o c k ' a (znany t a m bardzioj j a k o Kierły chcą- zawsze nie, n , o , " i , n , n , ' u e . new wave) związany b y l ściślo z awangardową grupą twórców, w której należałoby wymienić takie postacie, j a k A n d y W a r h o l , W a y n e C o u n t y , D a v i d B o w i e , którzy świadomio a d o p t o w a l i r o c k i związano z t y m zjawiskiem możliwości a r t y s t y c z n o j k r o a c j i . Natomiast brytyjskio zospoły młodsze, słabiej zaznajomiono punk-roek'owo, zdecydowanie z istniejącymi już k o n t a k t a m i między muzyką r o c k ' o w a a sztuką awangardową (szezogólnie n u r t określony m i a n e m noo-dada utożsamiały się z młodą g».noraeją k u l t u r y robotniczej, trapioną p r o b l e m a m i t a k i m i , j a k bozrobocie, recosja, b r a k p e r s p o k t y w . kręgach kontaminaeja miejskiej tych subkultury T e k s t y spisywane były dużymi, d r u k o w a n y m i l i t e r a m i na k a r t ­ k a c h i układano n a podłodze, po to b y spolniać znakomicie rolę ściągawki j a k i podkreślać ulotność, ehwulowość i n i e p o w t a r z a l ­ ność w y k o n y w a n y c h utworów j a k i całego zdarzenia. D n i a 1 k w i o t n i a 1978 r . w w a r s z a w s k i m k l u b i e s t u d e n c k i m „ R e m o n t " odbył się pierwszy w Polsce o f i c j a l n y k o n c o r t p u n k r o c k ' a , n a który zaproszono angielski zespół The Raincoats dopołnienio, zorganizowanego w t y m s a m y m jako czasie, Między­ narodowego Spotkania Artystów „ I a m " , prezentujących awan­ młodzieżowej . pewnym 6 okresio Dopiero performans. O d tego toż czasu k l u b R o m o n t organizował regu­ larne „poniedziałki m u z y c z n o " , podczas których prezentowa­ niozależnych na była z płyt nowa m u z y k a p u n k - r o c k i now w a v e . Dosyć szybko, nurtów, o p a r t a o k a n o n żywiołowej m u z y k i rock'owej ukształ­ pojawią się też zespoły, które zaczynają grać w n o w y m s t y l u towała, ostatecznie dwóch, w 9 gardową sztukę „audio-vidoo", i zdarzenia parateatralne t y p u Ideologia, system wartości, sposób bycia sytuowały jo w róż­ nych wykrzy­ fałszywie brzmiących dźwięków. lat 00-tycłi i na początku 70-tych nowojorskie zespoły t a k i e j a k Velvet rytmiczną p u n k j a k o ciekawy, a r t y s t y c z n i e a k t y w n y , młodzieżowy ruch k o n t e s t a c y j n y . Skła,daty się nań po trosze i towarzyszące i r n g r u p y sympatyków, b y \vymienić t y l k o t o najbardziej znane, rozpoczynające swoją działalność sztuka p o p - a r t u , wpływy d e k a d e n t y z m u i dadaizniu przemieszano przód końcem 1979 r. — Deadlock •/. Gdańska, Kryzys w w y k r z y k i w a n y e h tekstach piosenek z p r o b l e m a m i życia co­ KSU dziennego; ciekawy w t y m czasie TtLT at-iyMye.zno głady zawarte koneepc je i przeczucie atomowej w prostej r y i i n r . v . c i f i ) ; buntowniczo za­ z U s t r z y k D o l n y c h , Brak z joszcze z Warszawy, z Łodzi i najbardziej chyba Warszawy. artystyczne Bez oficjalnych p r o m o c j i , licz r e k l a m y , t a k istotnej w maso­ m a n i f e s t y i anarchistyczne husk", wymierzono przeciw istniejącej wej k o n s u m p c j i s z t u k i , zospoły to skupiają się wokół Klubów sytuacji politycznej i społecznej. W z o r y młodzieżowej s u b k u l t u r y rockowej mają rozprzestrzeniania Studenckich, właściwość się bez względu n a odJeglość, granico obowiązujące systemy czy polityczne, choćby ze względu na, f i . k i , Miejskich dnmacb. \Y iyrlt Domów Kabury łub w prywatnych też miejoeach kształtuje -sio powielane później modele zachowań i formy artystycznej manifestacji. R u c h k o n ­ soliduje się głownio w w у liku nieoflojalnego obiegu i n f o r m a c j i , że głównym nośnikiem w y k r e o w a n y c h , n o w y c h sposobów b y c i a , w w y n i k u korzystania, z, , . t r a , d y c y j n y c i i sposobów' k o m u n i k a c y j ­ n o w y c h uico!o;j;ii, nowej mody bidzie miejska elektryczna m u z y ­ n y c h " t a k i c h j a k wspólne spot kanie, kmieci t , wspólne sluchauio ko rokowa. płyt, oraz dzięki niezależnym, niskonakładowym p i s m o m ksero- 119 �k o p i c z n y m t y p u „fazien" t a k i c h j a k „ P o s t " , „Szmata", „ K a n a ł " , G u r u (przezwisko — R.C.) puszczał płyty z Mistor H i t a . Nudę „Turysta", „ O r g a n " . próbował rozproszyć k o m p l e t n y ćwok, miejscowy Występy zespołów p r z y j m o w a n e były przez Krawczyk, młodą, publicz­ który nie umiał nawet porządnie się przedstawić. Było trochę ność ontuzjastycznie. W plebiscycie czytelników „Muzyki Mło­ zabawy, g d y przoraził się nakręcanego p t a k a , skaczącego w jego d y c h " na najpopularniejszych wykonawców 1979 r o k u , w k a ­ kierunku. t e g o r i i „talent rokujący największe n a d z i e j e " zajmujo zespół Kryzys, czwarte miejsce b y już w r o k u następnym zająć czołowe (...) W i d o w n i a w M D K składała się z punków, hipisów z Warsza­ w y , b r a m k a r z y — p i j a n y c h , bezmyślnych i agresywnych oraz miejsca w plebiscytach w i e l u p o p u l a r n y c h p i s m : t a k i c h j a k Gitohipów. C i o s t a t n i t o t a c y co noszą długie włosy, lubią h a r d r o c k „Panorama", i śmierdzą, alo są podziargani (posia,dają z n a k i t a t u o w a n e „Non Stop", „Na Przełaj", „Świat Młodych", „Słowo Powszechne" m i m o , że z twórczością tej g r u p y można było zapoznać się j o d y n i o n a k o n c e r t a c h l u b z kaset krążących w n i e o f i c j a l n y m obiegu. Jest już sprzęt, Kryzysi wchodzą na seonę, A f a (przezwisko — R.C.) ... A g a i n . . . I t ' s called... 1.2.X.U ( c z y t a j : ono, t w o , x , u : „ W d n i a c h 8 — 1 0 . V I I I . 1980 — i n f o r m u j e n a bieżąco j o d n o stronicowy — R.C.) i lubią lutować (bić —• R.C.) „fanzion" — odbył się w Kołobrzegu (amfiteatr) jest t o u d z i w n i o n a , bardzo p o p u l a r n a forma „odliczania" przed każdym u t w o r e m , służąca często do wyznaczania t e m p a m e l o d i i Pierwszy F e s t i w a l N o w o j F a l i (w Polsco). T r z y d n i wspaniałego — R . C ) . Sala podryw'a się i faluje, powstaje k o s z m a r n y roz­ przożyeia, z n a k o m i t o j atmosfery; robionej gardiasz: każdy tańczy gobba, p u n k i przewracają się i p o p y ­ przez nas i d l a nas (...) Ci co t a m b y l i nio zapomną. C i którzy chają, miejscowi n i o wiedzą co robić więc próbują się dostosować trzy dni muzyki przegapili, n i o dojechali, mogą posłuchać kasety First New Wave. F e s t i w a l był zorganizowany Polish f a t a l n i e . M u z y c y spali do s y t u a c j i , b r a m k a r z e lutują każdego k t o i m się nawinie p o d rękę. K a m i l n a p e r k u s j i przewraca talerze n a warszawskich u p a k o w a n i j a k śledzie n i o m a l p o d gołym niebom. M i m o tego hipisów i stara się trafić i c h pałkami, żeby było joszcze weseloj organizatorom Polandzi (SZSP) nałożą się słowa u z n a n i a za podjęcio r y z y k a . D o Kołobrzegu zjechały wszystkie polskie kapele i załogi — TILT, Fomit, KSU, Psychodeliki Deadlock, Kryzys, z Gary H a l l o m , Poverrocks, Nocne Szczury, plują na Kryzys. Zaraz po „Shitassie" b r a m k a r z , f i u t w j a s n y m s w o t e r k u zgarnia J u r k a na k o r y t a r z i chce go lutować. A f a z a t r z y m u j e zespól, k i l k u punków idzie n a pomoc. N a szczęście jakiś trzeźwy b r a m k a r z ( t a k , bywają tacy) uratował Рок..." N i e m a l o d początku j e d y n y m ważnym miejscem spotkań, sytuację i odciągnął tego pierwszego. N a sali n a d a l szał. O k r z y k i w y m i a n y i n f o r m a c j i , wzajemnego p o d p a t r y w a n i a się, prezen­ „gobba, gobba, h e y " . T u b y l c y zaczynają się orientować, co jest t o w a n i a n o w i n e k dotyczących s t r o j u i wszelkich f o r m a r t y s t y c z n e j grane. eksprosji był k o n c o r t . o k r z y k i : „ H e y ! " i wznosiły się w górę pałce w s y m b o l u V . P u n k i Tym niozwykłym widowiskiem rządzą równie niezwykłe Chcieli wykończyć punków psychicznio, rozległy zamiast i m przyłożyć wołali „ H a t e " (ang. nienawiść — się R.C.) p r a w a . Publiczność składa się t u głównie z t a k z w a n y c h „ z a ł ó g " i rzecz jasna k c i u k do dołu. Szkoda, że t y l k o V o x i K o l n o r (przo- łub „kontygentów" c z y l i zwolenników grających „ k a p e l " c z y l i zwiska — C R . ) b r a l i się do pięści. zospolów. A często psujące się „wiosła" czyli g i t a r y l u b „ p i e c y k i " W t y m szale można było i boz tego łatwo zaliczyć. (...) Kry­ — wzmacniaczo — opóźniają z w y k l e sam k o n c e r t l u b powodują zysi zagrali nowe n u m e r y — „Telewizja", „Disco G i r l " i inne. długotrwało p r z e r w y między „numerami" c z y l i u t w o r a m i . W Polandzi trakcio w y k o n y w a n y c h „numerów" obowiązuje taniec „ p o - g o " do wzmacniaczy. (...) lub popychanie s a m " . K a z i k usiłował śpiewać, ale co można usłyszeć, g d y m i ­ najbliżej stojących) mogą w każdej c h w i l i zamienić się w „za­ k r o f o n nie działa, a S z m i t śpiewa co innego do dobrego m i k r o ­ d y m ę " czyli bijatykę przeszkadzającą t y m , którzy przyszli t y l k o f o n u . Pietracho pracował za cały zospół, b o Pawoł p e r k u s i s t a , popatrzoć i posłuchać. co jakiś czas wstawał, podnosił wywrócony sprzęt i siadał z n o w u , „gobba" (rytmiczne p o d s k o k i , potrącanie i K o n c e r t y są formą w y p o w i e d z i całej g r u p y , „ k a p e l " i „ z a ł ó g " s p r y t n i e w y r z u c i l i Kryzysów zo sceny i podłączyli się Polandzi w y s t a r t o w a l i z „ N i e lubię siebie a S z m i t usiłował grać a k o r d a m i n a basio. Jeszcze d w a kawałki tworząc powion odrębny, n i e p o w t a r z a l n y k l i m a t , d l a którego i Paweł się załamał. W d o d a t k u teraz Kryzysi charakterystyczno Polandzi będzie wspólno skandowanio, możliwość p l u l i na Polandów. m i e l i i t a k mocno n e r w y bo atmosfora stalą się nie­ wpływu „ w i d o w n i " na kształt i przebieg k o n c e r t u . Często toż t a ciekawa. M i c k Neon (znany j a k o Guru) wyrzucił siłą S z m i t a ze z b y t gorąca atmosfora panująca na koncercie kończyła się i n t e r ­ sceny i zaanonsował występ g r u p y Mono. wencją służb porządkowych k l u b u — „bramkarzy", wyłączo- d a l i brakujące kawałki. W t y m czasio sytuacja punków na sali publiczności stała się niewesoła, bo na sali było już mało Kontyngentowców. niem a p a r a t u r y nagłaśniającej l u b wtargnięciem (...) Po Mono Kryzysi G i t o h i p y zaczęli bić naprawdę i zepchnęli nas w kąt sali. Po na scenę. Podczas występu „załoga" koncertującej właśnie „kapeli" koncercie k i l k u hipisów i tubylców pytało muzyków o cel p u n k a bierze bardziej a k t y w n y udział w tańcu, stara się, o ilo jest liczna, i t a k i e różne rzeczy. Wreszcie jedon z hipisów zrozumiał wszystko. a k t y w n i e wpłynąć n a przebieg zdarzeń t a k n a w i d o w n i j a k i n a Powiedział: „ T o j a już nic nio r o z u m i e m " . Toraz Grodzisk jest scenie. T w o r z y coś, co nazwać b y można k o m e n t a r z e m a d o k w a t - d l a nas s p a l o n y " . n y m do tego, co dzieje się właśnie n a scenie. Ciekawie z pierwszych i bardzo obrazowo zdecydowały Band Oczywiście, najłatwiejszym relacjonuje przebieg jednego p u n k - r o e k ' o w y c h koncertów w Polsce „fazien" „ S z m a t a " z października 1979 r . „ D o Grodziska się przyjechać kapele i nowa formacja Tajemniczego Kryzys, 1 0 Mazowieckiego Poland, M i c k a Noona — i najbardziej rzucającym się w oczy rozróżnieniem n a „ k a p e l e " i t y c h , którzy p r z y s z l i t y l k o popatrzeć i posłuchać jest strój. Bardzo c i o k a w y m i charakte­ r y s t y c z n y m zjawiskiem d l a każdego t y p u k o n t r k u l t u r o w e j m a ­ Oarage nifestacji jost t o , że n a początku strój t a k i nie pełni r o l i u n i f o r m u Mono. jednoznacznie określającego przynależność do g r u p y i w więk­ Któregoś paździornikowego d n i a „porządni o b y w a t o l e " Grodziska szym s t o p n i u jest improwizacją. I zostali zbulworsowani w i d o k i e m k o l o r o w o i z fantazją ubranej t a k często p i e r w s z y m s t r o j e m , a r t y s t y c z n y m imago prezentowa­ młodzieży, t a k niepodobnoj do t a m t e j s z y c h bywalców b u d e k n y m n a u l i c y l u b podczas k o n c e r t u b y l y n p . za dużo m a r y n a r k i , n a t e n dzioń w i e l k i k o n c e r t zwalił się z szaf rodziców i ośmieszone: robotniczo w a c i a k i i berety z „an- z piwom. Na zapowiedziany za krótkie spodnie, pomięto plaszczo; stroje j a k g d y b y K o n t y n g e n t W a r s z a w s k i , ale o godzinę za wcześnie, więo p u n k i rozeszli się po mieście a b y zwiedzić sklepy monopolowo i wypić p i w a . (...) Tymczasem w t a m t e j s z y m M D K m u z y c y dowiedzieli się, że głupi h i p i s — organizator nio załatwił p e r k u s j i . N i g d y nie wierz h i p i e j o w i ! 4 chłopaków pojechało do A n i n a p o sprzęt. W y r o b i l i się w dwie godz. Przez t e n czas w Grodzisku panowała zabójcza n u d a . M u z y c y brzdąkali n a g i t a r a c h , h i p i s i na p i a n i n i e , 120 właśnie zo względu n a to wyjęte tenką"... Dopiero później wyzna.czyć możemy powion s t a n d a r d , który można określić j a k o : czarna skórzana k u r t k a , motalowe ozdoby, obcisłe spodnio i ciężkie sznurowane za k o s t k u b u t y . K o n c e r t j e d n a k to przede w s z y s t k i m f o r m a p r z e k a z u , k o m u ­ n i k a t u , który realizowany jest głównie poprzez t e k s t y w y k o n y ­ w a n y c h utworów interpretacyjny. i muzykę stanowiącą nieodłączny olement �Tl. 2. M u l t i Fanzine, M i x Over D u b c W y k r e o w a n y świat k o n c e r t u , to miejsce, któro pozwala, n a realizację postaw, manifestowanie odrębności psychicznej, socjo­ w świecie, być może p r o s t y m i n a i w n y m , alo w zostawieniu z codziennością t a k bardzo nierzeczywistym ? logicznej czy n a w e t k u l t u r o w e j . Jost o n w zasadzie jodyną formą Jeżeli jost coś p o z y t y w n e g o i sposobem działania d l a polskiego r u c h u kontestacyjnego i t y m jeżoli jest coś co m a jakiś sens coś co każdy wio co zdecydowanie odróżnia polską, kontrkulturę o d zachodniej. T a nieznośna wręcz chęć bycia razem, wspólnego, masowego czego każdy chce uczestnictwa w b u d o w i e jakże k r u c h e j rzeczywistości, która trwa. chcę zobaczyć to teraz kilkadziesiąt m i n u t , a. czasem nawet k i l k a d n i powoduje, chcę zobaczyć t o t u tvlko iż t u możliwo są t a k i o niezwykłe zjawiska j a k F e s t i w a l w Jarocinie. W i e l o d n i o w e , wspólne manifestowanie b y c i a razem I t a k t u już nie m a nic do straconia (...) 121 �M y służymy sobio i w i e r z y m y w siebie i żyjemy teraz i żyjemy t u I t a k t u już nio m a nie do stracenia {Brygada „Ambicja to t w o j a umarła r e l i g i a " — śpiewał zospół Kryzys. „Wszyscy p o k u t u j e m y za t o że żyjomy" — skandował z publicz­ nością Sedes. Kryzys) „Młodzi ludzie —• napisał kiodyś M a r s h a l l M a c L u h a n — po­ zostający o d dziesięciu l a t p o d wpływem telowizji zupolnio n a ­ t u r a l n i e przojęli chęć do głębokiego zaangażowania, p r z y którym wszystkie odlegle, wizualnio przodst.awiouo cole k u l t u r y tra,dycyjnej wydają się nie t y l k o nierealno, ale nieistotno i nio t j d k o nieistotne, lecz wręcz anemiezno. M o z a i k o w y obraz t e l e w i z y j n y dajo młodym totalne zaaug '„żowanio wo wszystko, co się dzieje w d a n e j c h w i l i i co jest odbierano w s z y s t k i m i zmyślano. Ta n o w a postawa młodych nio m a nic wspólnego z p r o g r a m e m telewizji i wykształciłaby się nawet wówczas, g d y b y telowizja nadawała wyłącznie pozycjo o najwyższej wartości k u l t u r a l n e j . Z m i a n a postawy nastąpiłaby w każdym w y p a d k u , gdyż wywołuje ją sam obraz t e l e w i z y j n y . (...) Dziecko ery telewizyjnej nio umie patrzeć w przyszłość, gdyż chco zaangażowania, nio do przyjęcia są d l a niego t a k w nauee j a k i w życiu celo cząstkowe i sprowadzone do postaci w i z u a l ­ n e j . " To jakże interesująco stwierdzenie trafnie charakteryzuje pewion proces niezauważalnych i nie zawsze ЬгалуеЬ p o d uwagę z m i a n zachodzących w życiu c o d z i e n n y m . A l e idea bezczasowości, ciągłego toraz, p o j a w i a się także, jako element d o m i ­ nujący, w sztuco awangardowej. N a płótnach Jacksona Pollocka i naśladowczej g r u p y action p a i n t i n g zachlapana powiorzclmia przypadkową strukturą p l a m i l i n i i jest zapisem s t a n u a k t u a l n y c h odczuć, ekspresji twórczej, a sain obraz t y l k o p r e t e k s t o m , w y ­ c i n k i e m w istocie niekończącej się aktywności. Nieco inaczej ową ideę realizował A n d y W a r h o l i twórcy związani ze sztuką p o p - a r t u biorąc jakiś p r z e d m i o t codzionnego użytku, zo świata rzoczy codziennych, najbardziej banalno i opatrzone symbole, j a k nagłówki r o k l a m gazetowych, kolorowo o p a k o w a n i a , fotosy słynnych gwiazd k i n a . Przenosząc je n a płótno w sposób trądy cyjnio m a l a r s k i l u b motodą s i t o d r u k u u z y s k i w a l i efekt calkowicio o d m i e n n y od tego j a k i t y m p r z e d m i o t o m wyznaczyła k u l t u r a konsumpcyjna. 1 1 12 13 N a pewno t a f o r m a a r t y s t y c z n e j w y p o w i o d z i j e s ; wypadkową wielu przooiwstawnych sobie kierunków' i zjawisk związanych z życiem c o d z i e n n y m , z których j e d n y m może być n a w o t i tele­ w i z j a ; z drugiej j o d n a k s i r o n y jest ciekawą próbą syntezy, świadectwem a nawet może diagnozą s t a n u k u l t u r y współczesnej. Z podobną próbą s p o t y k a m y się także śledząc poczynania omawianej t u aktywności twórozoj w r a m a c h r u c h u kontesta­ cyjnego. I t u równioż n a p o t y k a m y w tekstach piosenek oraz w i c h a r t y k u l a c j i elementy charakterystyczno dla wspólczesnoj k u l t u r y i n d u s t r i a l n o j ; t a k i e j a k j o d u o w y r a z o w y ezy jodnozdan i o w y slogan r e k l a m o w y , hasło propagandowo l u b o k r z y k skandowany podczas ulicznej manifestacji. P r z y k o n t e s t a c y j n y m negowaniu u z n a n y c h i preforowanych wartości w k u l t u r z e masowej, w t y m i i n s t y t u c j i jaką jest tele­ wizja, system e d u k a c j i , etos p r a c y , r o d z i n y , uwarunkow'ania p o l i t y c z n e , wielo tekstów i i n t e r p r e t a c j i nawiązuje bezpośrednio do koiiiontowa,iiyeh w joj obrębie problemów. O/.ęsto więc. I I I koncertach usłyszeć można o ygui>i;y,-h s k u i k a e h wyścigu zbrojeń, o proteście przociw p r z e r y w a n i u efaży, o problemie n a r k o m a n i i ezy nawol o t r u d n y m życiu rolnika,. - Zespól A t a k podczas kone.eiiu wylcono.l utwór zotytulowa.ny „Agresja", był to w zasadzie jeden wyraz-hasln p o w t a r z a m w nieskończoność: ..agresja,, agresja, .agresja...". Dynamiczna m u z y k a i sugostywnoś ' ha.Oa. wyt wnrzyły uanięce. którego y d y n y m ja,k się zdawało, sensownym rozwiązaniom l„ ,!/.ie n w e l a bvó t y l k o . . . . . z a d y m a " i w rozul'a.oio przeia-amo k o u e e i t o . Pan sam zespół nawoązująe w jednej z piosenek do k a t a s t r o t y p o l skiego samolotu wykorzystał slog tu reklamowy РоЬкк-Ь L i n i i L o t n i c z y c h : ..Lataj LOT-еш, L O T e m bliżej do., z i e m i . " 1 1 122 Kryzys, Kryzys, Co się gapisz t y Twoje pokolonie Kryzys, Kryzys, Kryzys, Kryzys kretynie ginio Kryzys, Kryzys... (Kryzys) Sam tekst jednak, boz m u z y k i , staje się j a k b y m n i o j czytelny, to znaczy p o z b a w i o n y i n t e r p r e t a c j i , niorny. T r u d n o b o w i o m osą­ dzić czy słowa śpiewanej piosonki ilustrując jakieś wydarzenie l u b p r o b l e m , p o t r a k t o w a n o są żartobliwie czy z polną powagą. Prosty" tekst u s z t y w n i o n y w swoj s t r u k t u r z o k o n i e c z n y m i r y m a m i , l u b obowiązującym hasłem-sloganein staje się k o m u n i k a t o m bardzo n a i w n y m i dopiero w t r a k c i e i n t e r p r e t a c j i jost w p o l n i czytelny. Jeżeli p r o b l e m jakiś ma,sz — poczekaj do 1 9 Przyjaciół zaproś do d o m u toż — p r o g r a m rozwieje two wątpliwości D z i e n n i k T e l e w i z y j n y , D z i e n n i k Telowizyjny... Telewizja r a t u j o cię o d intelektualnego u p a d k u Musisz myśleć, chcosz czy n i e , t a k j a k każą ludzie 3 0 z ekranu D z i e n n i k T e l e w i z y j n y , D z i e n n i k Telewizyjny... (Kontrola W.) W wielu również tekstach sons przekazu b u d o w a n y jest n a za­ sadzie szokujących zestawień i właściwy k o m u n i k a t o d c z y t a n y być może bardziej n a zasadzio skojarzeń niż dokładnej analizy poszczególnych twiordzeń. Przeczytałem Biblię Potom Mein K a m p f Przeczytałem M a r k s a P o t e m Nitscho I stwierdziłem żo to wszystko jest kłamstwo System to w o j n y System to śmierć. Faszyzm t o system Systom — N I E ! (Moskwa) Najważniejsze oczywiście d l a każdego r u c h u kontestacyjnego i dla każdej s u b k u l t u r y , n i e t y l k o młodziożowej, jost ukazanie różnic dzielących d w a światy: N A S Z i I C H . M y jostośmy i n n i , m a m y swoją muzykę, swojo hasła, swój strój i swoje p r o b l e m y , swojo widzonio otaczającej rtas rzeczywistości. Odrębność t a b u d o w a n a jost najczęściej na zasadzio opozycji, d l a której linią podziału będzio próg szoku zownętrznych odbiorców k o m u n i k a t u , czyli reakcja n a m a n i f o s t o w a n y s t y l zachowania, modę i systom wartości. K r e o w a n i o t a k podzielonej rzeczywistości t y l k o formalnie jest j e d n o l i t o , t o znaczy I C H świat będzio bezduszny, małostkowy i zły, polon chaosu. N A S Z zaś... i t u niespodzianka, N A S Z E G O nio m a wcale, dopiero się staje. T r w a o ile N A S Z A aktywność p o f r a f i go wyki'oowa-ć. MASZ świat wymogą ciągłej aktywności, ponieważ M Y nie m a m y przyszłości — ..... żyjomy teraz i żyjomy t u " - - śpiewano, fh'ifq<i'ia. K r y z y s . ,,.Vio m a przyszłoś'i nic ma p o k o j u . . . " . Na.jnoUeoj zatem X V ^ Z świat eeatizuje się na, k o n eereio, w ej roju ^z.'kującym otoczenie, m i m o że po e/.czególno elementy takiego u n i f o r m u są wyjęte właśnie z otaczającego N A S świata, a, na, p r o d u k o w a n y ,,fa.nzier<" na, jego szatę т'.аГе zna składają się w y c i n k i z ogólnie dostępnych czasopism. Xaszo. k u b u r a jest tero2 Nasza k u l t u r a jest t u Popatrz ci sami ludzie przośladują nas od l a t �i l . :{. M u l t i Fanzine, M i x Over D u b O N I I MY Ci sarni ludzie z b u d o w a l i ten świat Świat m a m o n y . . . (/мме'1 T o k s l y луу1;опуtvanyoh utworów w r o z m a i t y c h wariantach ukazują reia.ejc, zarówno tę p o d s t a w o - ą : M Y i O N I , j a k i .różno­ Jesteście świnie — chcecie spalić swój d o m Jesteście świnie - ~ zostawiacie bałagan Jesteście świnie — za.s!aniacio m i słońce rodne j e j o d m i a n y . Może być to N A S Z E widzenie I C H świata, Jesteście świnio — nic dajecie m i żyć j a k i I C H wyobrażenia na t e m a t N A S Z E G O . Pamiętać jednak Jesteście świnie —• bo nie chcecie rozjemcy należy o bezwartościowym k o m e n t o w a n i u samegot e k s h r Jesteście świnie —- bo w v chcecie go zabić �11. 4. Załoga Jcateńcio świnie Gówno m n i e obchodzą waszo myśli i sny - ja nie pójdę za w a m i Szara rzeczywistość — wasza rzeczywistość nio Jesteście świnie •— antagoniści obchodzi (Sedes) mnie Nie potrzebuję was — chcę bye sam Zostawcie mnie — odczepcie się Zostawcie m n i e •— odczepcie się M a m to co m a m ~ - chcę czego ehoę Gówno m n i e obchodzi co o m n i o myślicie Zostawcie mnie —• odczepcie się Odczepcie się — chcę mieć własne życio Nie myślę t a k j a k w y —• jestem i n n y niż w y (Dezerter) �s u b k u l t u r , t a k społecznych j a k i e t n i c z n y c h działających w W i e l ­ М\ о Ю О Н W d o m u w szkole n a u l i c y wszędzie żyją j a d o w i c i k i e j B r y t a n i i : rockers, mods, skinheads, śmieszni głupi mądrzy m a l i truciciele różnoj s k a l i nowojorskiej a w a n g a r d y . Znaczy t o , że pojawiają się w obrębie tedyboys, rudis, rasta oraz lubią kaszę logu m i n y a n a co dzień kwaśne m i n y t e j twórczej aktywności elemonty afrykańskioj, k a r a i b s k i e j l u b o n i z b r o j n i armią czolgiom o n i m i e l i swoją wojnę miojscow ej m u z y k i l u d o w e j , hasła anarchistyczne obok ideologii mają szpiegów swego wroga mają wiarę w swego boga R a s t a f a r i i . Powrót do wczesnych doświadczeń m u z y k i rockowej mają grzocby i zasady oszczędności r a t y wkłady obok a w a n g a r d o w y c h śpią w k o l e j k a c h dyskutują stroją m i n y kopulują n i o w y c h p r z y w y k o r z y s t a n i u najnowszej t e c h n i k i . r żyć n o r m a h i i o d l a nieli bzdura p i o r w o t n i a k i w l u d z k i c h skórach poszukiwań n o w y c h możliwości b r z m i e ­ Nie jest t o oczywiście zjawisko nowo, charakterystyczne je­ d y n i e d l a pojawiającej się k o n t r k u l t u r y . Nasze d o m y — pisał kręcą nosem za postępom tolerancję zwalcz ustępem w 1957 r o k u E r n e s t V a n D e n H a g g — są dzisiaj prą do p r z o d u walczą z życiom a k t o i n n y w potylicę afrykańskimi m a s k a m i bogów, g o t y c k i m i k r u c y f i k s a m i , japoń­ (Śmierć Ciągle krzyczysz Kliniczna) dziwaczne szczopu. Czy pochodzą ono z m i n i o n y c h , c y w i l i z a c j i — włączając w t o swobodnie zachodnią wyższą kulturę i kulturę ludową — czy zo współczesnej N i o można umrzeć godnie A f r y k i , czy wiszą n a ścianach, czy się jo nosi, ogląda, tańczy albo Jestom już zmęczony m a m t a k dość ich słucha — t a k i e f r a g m e n t y , choćby ciekawo czy pouczające, To czasy zbrodniarzy są j o d y n i e l u k r o m n a torcie k u l t u r y p o p u l a r n o j . Nie zmieniają j e j Pucu i handlarzy c h a r a k t e r u , alo wzmacniają j e j synkrotyczną bezstylowość. Coraz więcej p u s t y c h t w a r z y Kalejdoskopiczna różnorodność ułamków, wziętych ze wszyst­ Coraz ciaśniej jost n a plaży k i c h n i o m a l k u l t u r świata, pomaga wyjałowić i zniszczyć każdą M a m t a k dość (Kryzys) O N I o NAS z n i c h , podobnie j a k b a i w y s p e k t r u m zlewają się w jednolitą białość jeżeli tarczę obracamy dostatecznie szybko. Rzecz d z i w n a , jesteśmy d u m n i z tego, że mieszamy różnorodne Jestem głupi m a m pierdolca k u l t u r a l n o wzorco. L u b i m y fostiwalo, na których w y k o n u j e się W u c h u k o l c z y k w d u p i e kolca tańce ludowe Jestem wTedny leń (czy pieśni) w s z y s t k i c h narodów, j a k b y t o nie pozbawiało tańców l u d o w y c h każdego N a r o d u tej treści, jaką mają N i o chcę p r a c y w żadnym biurze wzięte pojedynczo i nio sprowadzało i c h do rzędu i m p o r t o w a n y c h N i o chcę chodzić w g a r n i t u r z e с iekawostok." Jeździć pędnym autobusom 14 T o j e d n a k , co zostało nazwane synkretyczną bozstylowością I pracować p o d p r z y m u s o m nie w y d a j e się w pełni tożsamo z e k l e k t y z m e m p u n k - r o c k ' o w e j Jestem w r e d n y leń k o n t r k u l t u r y . Dystrybueyjność s z t u k i zastąpiona będzie przecież Jestem w i n n y m a m o t a t o próbą nowoj aktywności, choćby tą o charakterze ,,zrób t o s a m " , Czy dostanę w mordę za t o starającą się nie negować locz w o d m i e n n y sposób wykorzystać Głos m a m jakiś zachrypnięty t r a d y c y j n e media k u l t u r y m a s o w e j ; „Może k r z y k barbarzyński Chyba jostem pierdolnięty dzisiejszego p o k o l o n i a — Jestem zwiorzę n i c nie czuję pisał w końcu l a t 30-tych Juliusz K l e i n e r — rażący ucho l u d z i k u l t u r y przedwojonnoj, jost w o ­ Uczę się i kultywuję łaniem o wielką twórczość, która b y przekornponowała całe życie N i c nio myślę nic nie robię Bo m a m burdel w mojoj s k i m i d r z e w o r y t a m i —• i wszystko t o jost nie m n i e j niż c y l i n d e r n a głowie w o d z a na mnie że c i ciasno jost N i o można oddychać udekorowane zbiorowo i w dzieło s z t u k i zmieniła całą rzoczywistość." glowio 15 N i o sposób j o d n a k przewidzioć czy t a spontaniczna próba Jestem w r o d n y leń (Dezerter) P u n k - r o c k jest r u c h o m t y p o w o m i o j e k i m , w swej p i e r w o t n e j formie pojawił się j a k o konsolidacja i uogólnienio mlodziożowych tworzenia zamkniętych obiegów i n f o r m a c y j n y c h , o p a r t a często na t r a d y c y j n y c h formacłi k o m u n i k a c j i , łączenia w całość różno­ r o d n y c h elementów i i n s p i r a c j i jost nietrwałym, epizodem w r o z w o j u k u l t u r y masowej przelotnym czy nową nadzieją. P R Z Y P I S Y Zarówno określenie k o n t r k u l t u r a j a k i s u b k u l t u r a stosuje t u bez rozróżnień m i m o , iż można n p . zjawisko s u b k u l t u r y od­ nieść do tego co lokalne, zamknięte, za,ś k o n t r k u l t u r y do tego co ponadlokalne i o t w a r t o . D l a s u b k u l t u r y większe znaczenie mają różnoiodne podziały społeczno, ekonomiczno i etniczne. N a t o m i a s t k o n t r k u l t u r o w a a r t y s t y c z n a aktywność współczes­ n y c h ruchów k o n t e s t a c y j n y c h , j a k i m i były hippios i p u n k w przeciwieństwie do l o k a l n y c h g r u p s u b k u l t u r o w y c h , j a k uczniowie, r e k r u c i , więźniowie i t p . m a c h a r a k t e r bardzo u n i ­ wersalny, t a k w sensie geograficznym czy społecznym, e t n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . R u c h t a k i sta jo się dość szybko powszechnym sposobem b y c i a wśród różnorodnych g r u p społecznych, modą, b u n t o m t a k społocznyni j a k i a r t y s t y c z n y m . Przemysław Mroczek, Zrób to sam, N O N S T O P (dodatek do „Tygodnika D e m o k r a t y c z n e g o " , czorwiec 1986 г.). M o d a na małe i niezależne wytwórnie płyt (independent labols m o v e m e n t ) spowodowała nawet z m i a n y u w i e l k i c h po­ tentatów, do tego stopnia, iż w d y s t r y b u c j i wiotkich f i r m fono­ 1 2 3 graficznych ( t a k i c h j a k CBS, Polydor, W E A ) pojawiły się małe oddziały imitujące s w y m i t a j e m n i c z y m i i f a n t a z y j n y m i n a z w a m i niezależno w y d a w n i c t w a . D i c k Hobdigo, Subculture: The Meaning of Style, M e t h u o n a n d Co. N o w Y o r k 1979 Trie ia Н о ш у , Punk and Avant-Garde Art, „Journal o f P o p u l a r C u l t u r e " , State U n i v e r s i t y Bowding Greon, N r 4 V o l . 17, 1984 Zwraca na t o uwagę Hebdigo w cytowanej książce, p o r . szczególnie rozdział Boredom in Babylon, s. 27—29 Tadeusz Myciński, Mene — Mene — Thekel — Upharisim... Quasi una phantasia [ w : ] Pisma pośmiertne. Cykl pierwszy Lu­ cyfer, wydanie z rękopisów p o d redakcją A r t u r a Górskiego i Czesława L a t a w c a , Warszawa 1931, s. 49 i Zamieszczono t u d w a t e k s t y Dzedzeja pochodzą z p r y ­ w a t n y c h zbiorów Sławomira Gołaszowekiogo i za udostępnienie ich serdecznie dziękuję. M a r s h a l l M o L u h a n . Telewizja i bojaźliwy olbrzym [w:] 4 5 6 7 8 9 1 0 125 �Przekaźniki, czyli przedłużenie człowieka, Galaktyka Gutenberga, Poza punktem Zbiegu, przełożył z oryginału angielskiego K a r o l J a k u b o w i c z , wstępem opatrzył K r z y s z t o f Teodor Toeplitz, W A i F , Warszawa 1975. p o r . A l i c j a Kępińska, Żywioł i mit; Żywioł i chaos jako wartość w sztuce action pahding w świetle badań nad strukturą mitów i świadomością mityczną, W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e K r a ­ ków—Wrocław 1983 O różnorodności zainteresowań A n d y W a r l i o l ' a niecłi zaświadczą d w a skrajne a jednocześnie najsłynniejsze przykłady; płótno przedstawiające puszkę z u p y p o m i d o r o w e j f i n n y Cambell 1 2 1 3 Fotografie, I rcin-iMliiltcje i folom i f i l m w o l n y o d wszelkich zabiegów montazov.ych p t . E m p i r e , n a który składało się jedno, ośmiogodzinne, nieruchomo ujęcie nowojorskiego E m p i r e State B u i l d i n g . E r n s t v a n den H a a g , The Fabric of Society: an Introduction to the. Social Sciences, H a r c o u r t 1957, c y t . za: Kultura Masowa, opr. Czesław Miłosz, B i b l i o t e k a K u l t u r y , T o m X L I , I n s t y t u t L i t e r a c k i , Paryż 1959, s. 88 Juliusz K l e i n e r , U wrót nowej estetyki [ w : ] W kręgu Mickie­ wicza i Goethego, Warszawa 1938, c y t . za Juliusz K l e i n e r , W kręgu historii i teorii literatury, wybór i opracowanie A r t u r H u t n i kiowicz, Warszawa 1981, s. 098 1 4 1 5 OIOIŹH: \Yo.]Vi(vh АГаге1шо\уьк i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3225152c518d926e25d6be0e9f2a9f45.pdf c6882be0f82450128aa9d38e96a88234 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3155 Title A name given to the resource Pustelnicy - ludowi święci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.151-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz PUSTELNICY - LUDOWI ŚWIĘCI MONASTYCYZM A EWANGELIZACJA EUROPY W ś r e d n i o w i e c z n e j Europie d o k o n a ł a się swoista mutacja c h r z e ś c i j a ń s t w a : z r e l i g i i w a r s t w plebejskich, k t ó r e n a r z u c i ł y j ą cesarzowi i klasom p a n u j ą c y m , prze­ kształciło się w „ n o w e c h r z e ś c i j a ń s t w o " . C h r y s t i a n i ­ zacja s p o ł e c z e ń s t w Zachodu o d b y w a ł a się zasadniczo d r o g ą „ o d g ó r n ą " . Decyzję o p r z y j ę c i u nowej r e l i g i i po­ dejmowali w ł a d c y — d o c e n i a j ą c y korzyści p ł y n ą c e z p r z y j ę c i a chrztu dla k s z t a ł t u j ą c y c h się m o n a r c h i i feu­ dalnych — a wraz z n i m i ich najbliższe otoczenie. Dopiero w drugiej kolejności n a s t ę p o w a ł y — bardzo często dokonywane p r z e m o c ą — masowe chrzty pozo­ stałej ludności. Zastosowanie takiej „ m e t o d y misyjnej" oznaczało katolicyzację czysto f o r m a l n ą : nawracana l u d n o ś ć z a c h o w y w a ł a wierzenia, o b r z ę d y i zwyczaje przedchrześcijańskie. Z p r z y w i ą z a n i a w a r s t w l u d o w y c h do tradycyjnych k u l t ó w z d a w a ł sobie s p r a w ę p a p i e ż Grzegorz I W i e l k i (590—604), autor programu ekspansji Kościoła r z y m ­ skiego, k t ó r y w y z n a c z y ł k i e r u n k i p o l i t y k i papiestwa na najbliższe w i e k i *. Zalecał cn misjonarzom, ażeby nie l i k w i d o w a l i p o g a ń s k i c h miejsc i t e r m i n ó w ś w i ą t kultowych, lecz adaptowali je do potrzeb c h r z e ś c i j a ń ­ s t w a . J e d n a k ż e inicjatywa misyjna Grzegorza I nie s t a n o w i ł a n o v u m w zakresie takiej formy ewangeliza­ cji Zachodu. Palma p i e r w s z e ń s t w a w tej dziedzinie przypada m n i c h o m . W drugiej połowie I V stulecia na terenie G a l i i działa M a r c i n — m n i c h p r a k t y k u j ą c y przez pewien czas pustelnictwo na wysepce G a l l i n a r i a (koło Genui) i późniejszy biskup z Tours — inicjując w i e l k i ruch monastyczny . Jest on misjonarzem sto­ s u j ą c y m praktycznie a d a p t a c y j n ą f o r m u ł ę upowszech­ niania c h r z e ś c i j a ń s t w a : na miejscu ś w i ą t y ń p o g a ń s k i c h wznosi kościoły i k a p l i c e . Na p o c z ą t k u V w i e k u w Prowansji, na wyspie L ć r i n s , eremita Honorat z a k ł a d a klasztor b ę d ą c y w a ż n y m ośrodkiem chrystianizacji Około 415 r. t a k ż e w Prowansji (Marsylia) Jan Kasjan organizuje klasztor pod wezwaniem św. W i k t o r a . W i ­ d o w n i ą n a j w i ę k s z e g o rozwoju liczebnego m n i c h ó w staje i 3 4 5 e 7 się w V w i e k u I r l a n d i a . Preferowane w i r y j s k i m monachizmie idee zbiorowego eremityzmu znakomicie p r z y ­ s t o s o w a ł y się do starych w i e r z e ń celtyckich i t a m t e j ­ szej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Irlandzcy mnisi r e a l i z u j ą c ascetyczny nakaz „ w ę d r ó w e k dla Boga" prowadzili a k t y w n ą działalność m i s y j n ą i w k r ó t c e schrystianizow a l i celtyckich S z k o t ó w oraz P i k t ó w . N a s t ę p n i e misjo­ narze iroszkoccy podjęli a k c j ę e w a n g e l i z a c y j n ą w ś r ó d A n g l o s a s ó w i dokonali i n w a z j i na kontynent, gdzie sta­ r a j ą c się o jak n a j s k u t e c z n i e j s z ą infiltrację religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j do ś w i a t o p o g l ą d u nawracanego ludu, p r ó b o w a l i m . i n . obcy dla n e o f i t ó w ś w i a t pojęć c h r z e ś ­ c i j a ń s k i c h w y r a z i ć w miejscowym s ł o w n i c t w i e °. C h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą wczesnego monastycyzmu zachodniego jest r o z m a i t o ś ć jego f o r m . Obok zorga­ nizowanych w s p ó l n o t klasztornych istnieje mnóstwo w ę d r o w n y c h a s c e t ó w (gyrowagów), p u s t e l n i k ó w (rekluzów), „świętych ż e b r a k ó w " itp. Biskupi u s i ł u j ą zwal­ czać „ l u ź n y c h " m n i c h ó w ; p o w s t a j ą u c h w a ł y s y n o d ó w m a j ą c e na celu ograniczenie ich i l o ś c i . W p o s t ę p u j ą ­ cym procesie unifikacji życia monastycznego główną rolę przyszło o d e g r a ć regule ś w . Benedykta z N u r s j i . Poza t r a d y c y j n y m i cnotami i o b o w i ą z k a m i c e n o b i t ó w jak czystość, u b ó s t w o ( w s p ó l n o t a d ó b r ) , p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a d z i o n o w niej duży nacisk na p r z y w i ą z a n i e mnicha do domu zakonnego (stabilitas l o c i ) . Poparta zdecy­ dowanie przez papiestwo, a później przez odnowione cesarstwo k a r o l i ń s k i e , r e g u ł a b e n e d y k t y ń s k a zaczyna d o m i n o w a ć od V I I s t u l e c i a . Dla nas istotne jest, iż klasztory b e n e d y k t y ń s k i e często z a k ł a d a n o na miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h k u l t ó w , m a j ą c y c h t r a d y c j ę i po­ pularnych w ś r ó d okolicznej l u d n o ś c i . Nawet tak p o b i e ż n y szkic historyczny pokazuje, że w procesie krzewienia c h r z e ś c i j a ń s t w a poprzez akomodację — wzajemne przystosowywanie r e l i g i i c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e j i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h — o l b r z y m i ą rolę ode­ grał monastycyzm. Zrodzona na Wschodzie ideologia odosobnienia została wykorzystana w charakterze „ i n 8 1 0 11 12 13 14 151 �П. 3. Fot. XVII-wiecznego obrazu J ę d r z e j a Ż u r a w k a z kościoła parafialnego w Opatowcu nad Wisłą. Ptak — ż u r a w — p r z y n o s i ć m i a ł r y b y eremicie I I . 4. Obraz w T r o p i u , o ś r o d k u najżywszego k u l t u Swierada w Polsce. Przedstawia Andrzeja Swierada oraz jego towarzysza Benedykta strumentu misyjnego" do chrystianizacji s p o ł e c z e ń s t w Zachodu. W kolebce c h r z e ś c i j a ń s t w a i monastycyzmu, skalisto-piaszczyste obszary p u s t y ń s t a n o w i ł y k r ó l e s t w o szatana, miejsce schronienia dzikich bestii oraz złoczyń­ ców (zbójców i b a r b a r z y ń s k i c h n o m a d ó w ) . M n i s i do­ konali „ o s w o j e n i a " tych t e r e n ó w : przeobrazili d z i k ą p u s t y n i ę w obszar święty. Na Zachodzie a n a l o g i c z n ą rolę — przestrzeni obcej i wrogiej — spełnia las, b ę d ą c y „ p u s t y n i ą " ś r e d n i o ­ wiecznej Europy. Aż do k a r c z u n k ó w późnego ś r e d n i o ­ wiecza (i dłużej jeszcze) las dominuje w zachodnioi ś r o d k o w o e u r o p e j s k i m krajobrazie. P o k r y w a on zdecy­ d o w a n ą większość jej powierzchni. „Kiedy kończy się las, z a c z y n a j ą się pieszczyste pustkowia, bagna, torfo­ w i s k a " . L u d z k i e osiedla, otoczone polanami upraw­ nej ziemi, b y ł y oddalonymi od siebie oazami w ś r ó d roz­ ległych lasów. M i e s z k a ń c ó w w i ę k s z y c h osad Europy p o ł u d n i o w e j , o b y w a t e l i cywilizowanego ( = w y k a r c z o wanego) ś w i a t a , las p r z e r a ż a . J a w i się i m jako miejsce, w k t ó r y m żyją dzikie z w i e r z ę t a (wilki!), u k r y w a j ą się czyhający na w ę d r o w c ó w bandyci. Las jest r ó w n i e ż siedzibą sił nieczystych, p o g a ń s k i c h d e m o n ó w oraz ich barbarzyńskich wyznawców. 15 M a j ą c y w i e l k i e d o ś w i a d c z e n i e w walce z t y m i nie­ b e z p i e c z e ń s t w a m i atleci ascozy doskonale nadawali się do podjęcia z a d a ń misyjnych. N i e m a ł ą f u n k c j ę w t y m zakresie spełnili t a k ż e pustelnicy, k t ó r z y pomimo nie­ zbyt korzystnego dla siebie k h m a t u (tendencji l i k w i datorskich ze strony b i s k u p ó w ) , przez całe ś r e d n i o ­ wiecze „są wciąż obecni, wciąż n i e p o k o j ą i fascynu­ j ą " . W i ę c e j , b y w a j ą okresy szczególnego nasilania się r u c h ó w eremickich. Idee życia samotniczego bardzo i e 152 1 7 się p o p u l a r y z u j ą w wiekach X — X I I . Eksplozja erem i t y z m u w X stuleciu łączy się m.in. z przepowiada­ n y m na rok 1000 k o ń c e m ś w i a t a . Z tego r u c h u pustel­ niczego w X I w i e k u f o r m u j ą się eremickie zakony kontemplacyjne (kameduli, k a r t u z i , wallombrozjanie i in.) niemniej wciąż istnieje „ n i e p r z e l i c z o n e m n ó s t w o s a m o t n i k ó w — p u s t e l n i k ó w i pustelniczek — z w i ą z a ­ nych bardzo luźno z j a k ą ś r e g u ł ą i c a ł y m kościelnym systemem..." . Dla nas najbardziej i n t e r e s u j ą c e jest spotkanie tendencji e r e m i c k i i ń r potrzebami misyjny­ m i °. Dla etnologów kusząca jest hipoteza, iż z a l u d n i a j ą ­ cy lasy c h r z e ś c i j a ń s k i e j Europy pustelnicy nie osiedlali się w miejscach przypadkowych. S ą d z i m y , że ze w z g l ę ­ du na a n a c h o r e c k ą wizję p r z e s t r z e n i , bardzo p r a w ­ dopodobne jest z a k ł a d a n i e e r e m ó w w miejscach, k t ó r e już b y ł y u w a ż a n e za szczególnie sakralne: na g ó r a c h , przy źródłach, kamieniach, drzewach... Pustelnicy c h r y stianizowali b y ć może takie miejsca przez transpozy­ cję, n a d a j ą c i m nowy sens. W taki sposób ł a t w i e j mogli p o w o d o w a ć , p r z y k ł a d e m swojego życia, stopniowe zmia­ ny w m e n t a l n o ś c i o k r e ś l o n y c h społeczności lokalnych, a k c e p t a c j ę n o w y c h treści. Oczywiście zanim doszło do pełniejszego przyswojenia przez k u l t u r ę l u d o w ą r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , m i a ł a ona t r w a ć w synkretycznej sym­ biozie z w i e r z e n i a m i p o g a ń s k i m i jeszcze przez długie wieki . P o ś r e d n i c h ś l a d ó w owych skomplikowanych pro­ cesów s p r ó b u j e m y p o s z u k a ć w historycznym, hagiograf i c z n y m oraz etnograficznym materiale d o t y c z ą c y m po­ staci k i l k u — bliskich sercom m i e s z k a ń c ó w Podkar­ pacia — ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w . Zajmiemy się a n a l i z ą pewnych „ m i t ó w l o k a l n y c h " z a w i e r a j ą c y c h etiologię 1S 19 2 21 2 2 �przestrzeni geograficznej. M i t y te t ł u m a c z ą elementy przestrzeni h i s t o r i ą lub l e g e n d ą (mogącą b y ć czasami p r a w d z i w s z ą od historii), k t ó r a je u k s z t a ł t o w a ł a . Naz­ w y miejscowości, o k r e ś l e n i a miejsc, ich w y g l ą d , cha­ rakterystyczne cechy itp., z n a j d u j ą o b j a ś n i e n i e w zda­ rzeniach, k t ó r e się tam ongiś r o z e g r a ł y . 23 Takie m i t y p r z e k s z t a ł c a j ą amorficzną przestrzeń fizyczną w u p o r z ą d k o w a n ą , z r o z u m i a ł ą , „ s w o j s k ą " prze­ s t r z e ń k u l t u r o w ą . Elementy tej „ u s e n s o w i o n e j " prze­ strzeni f u n k c j o n u j ą w danym systemie s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m jako znaki i tak też należy je t r a k t o w a ć , zys­ k u j ą c „sposób badania zjawisk społecznych i ś w i a d o ­ m o ś c i o w y c h w y c h o d z ą c y od ich obiektywnych przeja­ wów..." . 2 4 I I . 5. Pustelnik Swierad, r z e ź b a z 1830 r. w y k . przez ludowego a r t y s t ę , Kaplica św. Swierada w Tropiu Chrzest źródeł, drzew i kamieni Nad Dunajcem, w pobliżu Jeziora Czchowskiego, leży wieś Tropie. Tutaj „każdy z a k ą t e k , k a ż d a ścieżka, k t ó r ą w ę d r u j e m y nad brzegiem rzeki przez las, drży o p o w i e ś c i a m i o ś w . Swieradzie zwanym Jędrzejem Ż ó r a w k i e m , pustelniku ż y j ą c y m na p r z e ł o m i e X i X I w i e k u " . Swierad (ur. około 980 г., zm. w r. 1034), pierwszy ś w i ę t y polskiego pochodzenia (kanonizowany w 1083 г.), uznawany jest za postać h i s t o r y c z n ą . Je­ d y n y m historycznym ź r ó d ł e m informacji o n i m jest V i t a napisana przez Maurusa biskupa Pięciukościołów. Dziełko to traktuje o ostatnich latach życia ś w . Swierada czyli okresie, w k t ó r y m — pod zakonnym i m i e ­ n i e m Andrzeja — p r z e b y w a ł w pustelniach: opodal klasztoru b e n e d y k t y ń s k i e g o na górze Zobor (koło N i t r y ) oraz na Skałce nad Wagiem niedaleko Trenczyna (Sło­ wacja). Tamtejsza tradycja łączy z jego imieniem m.in. p i e c z a r ę i źródło na górze Zobor, a t a k ż e g r o t ę (ze ś l a d a m i k r w i i o t w o r a m i p o s i a d a j ą c y m i moc lecze­ nia chorych r ą k ) w S k a ł c e . Przy czym erem w S k a ł c e kojarzony jest r ó w n i e ż z osobą ś w . Benedykta, pustelni­ ka i m ę c z e n n i k a , ucznia S w i e r a d a . O św. Benedykcie wspomnimy p ó ź n i e j , teraz w r ó ć m y do k u l t u A n d r z e j a -Swierada w T r o p i u , a l b o w i e m r z e c z y w i ś c i e „kult t r o p ski jest w y j ą t k o w o p a s j o n u j ą c y m tematem dla hagiologa-etnografa" . Najstarsze dane ź r ó d ł o w e dotyczące h i s t o r i i k u l t u na t y m terenie pochodzą od Jana D ł u ­ gosza. Z jego relacji w y n i k a , że już w połowie X V w i e k u i s t n i a ł a w T r o p i u pustelnia Swierada i ż y w e było przekonanie o jego pobycie w tych stronach. H i ­ storycy piszący o św. Swieradzie p r z y j m u j ą , iż bogactwo tradycji miejscowej w p o ł ą c z e n i u z i n f o r m a c j ą D ł u ­ gosza, dają d o s t a t e c z n ą p o d s t a w ę do uznania, że rzeczy­ wiście działał on t u t a j . L u d o w e podanie głosi, iż w miejscu eremu Swierada i s t n i a ł n i e g d y ś p o g a ń s k i gaj i ś w i ą t y n i a . G d y w t y m lokalnym ośrodku przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i e g o k u i t u p o j a w i ł się nasz pustelnik, n i k t z m i e s z k a ń c ó w nie chciał m u udzielić schronienia i przed bezdomnym Swieradem pękł d ą b , aby w jego dziupli mógł o s i ą ś ć . Z b u d o w a ł t u kaplicę, w y c i n a ł drzewa w lesie (zwanym przez długi czas „puszczą Swierada"), uczył uprawy r o l i i e w a n g e l i z o w a ł t u b y l ­ ców. W y s t ę p u j e więc w miejscowym folklorze r e l i g i j ­ n y m w charakterze swoistego bohatera kulturowego. 2 S 26 27 2 8 w i e l k ą pieczarę, k t ó r a s p e ł n i a ć m i a ł a funkcję łoża. W zbudowanej t u kaplicy 16 lipca o d b y w a j ą się u r o ­ czystości odpustowe k u czci ś w . ą t e g o , na k t ó r e rokrocz­ nie p r z y b y w a j ą rzesze okolicjnych m i e s z k a ń c ó w . Po­ wyżej kaplicy, w odległości k i l k u d z i e s i ę c i u k r o k ó w znaj­ duje się źródło, z k t ó r e g o pustelnik pijał w o d ę . W e d ł u g powszechnej opinii ma ona własności lecznicze . Sprzeczne są p o g l ą d y na temat miejsca pochodzenia S w i e r a d a . D l a nas i n t e r e s u j ą c y jest fakt, iż p o m y ł k a M a r c i n a Baroniusza z a i n s p i r o w a ł a r o z w ó j k u l t u A n d r z e ja-Swierada (vel J ę d r z e j a Ż u r a w k a ) w Opatowcu nad W i s ł ą . Jeszcze w pierwszych d z i e s i ą t k a c h X X w i e k u wskazywano t a m cudowne źródełko, koło k t ó r e g o ere­ mita miał mieć swoją p u s t e l n i ę . 3 8 3e 40 4 1 4 S 2 e 30 I I . 6. Cudowne źródełko św. Swierada 31 3 2 33 ?5 CG Przypisuje się m u t a k ż e moc czynienia c u d ó w . W e d ­ ług relacji M a r c i n a Baroniusza z J a r o s ł a w i a w dniu 16 lipca 1569 г., kiedy to „ h e r e t y c y " napadli na p r o ­ cesję tutejszej ludności ś w . Swierad zjawił się z k i j e m ognistym w dłoni i p r z e g n a ł „ n i e g o d n y c h l u t e r a n ó w " , w i e l u na ś m i e r ć p o r a ż a j ą c . Siadem tego wydarzenia jest odcisk stopy świętego na Krzemiennym głazie. 3 7 Zasadniczym jednak dowodem pobytu Swierada w T r o p i u (poza s z c z ą t k a m i d ę b u ) jest s k a ł a t w o r z ą c a nie- 153 �I I . 7. „Ci święci — to b y l i a r t y ś c i — najcudniejsze ustronia obierali sobie za siedzibę. To wzgórze z kapliczką (...) owiane czarem prze­ cudnych w i d o k ó w — tak p r z y k u ­ wa myśl i serce, iż nie dziw, że pustelnik t u pozostał, jako w m i e j ­ scu, gdzie Bóg m i a ł być wszyst­ kim..." ( M . S a n d o z ó w n a ) Cytowany M a r c i n Baran p r z y c z y n i ł się r ó w n i e ż do s p o t ę g o w a n i a lokalnego k u l t u innego pustelnika o i m i e ­ n i u Just. Z a n o t o w a ł on na p r z e ł o m i e X V I i X V I I w i e k u w Vitae sanctorum quatuor fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium confesscrum..., że w e d ł u g re­ lacji ludu z tych okolic gdzie żył święty Just, m i a ł on p u s t e l n i ę na górze Ł o b z ó w i był towarzyszem Swiera­ da. B r a k jest innych źródeł historycznych ś w i a d c z ą ­ cych o a u t e n t y c z n o ś c i tej postaci. Najprawdopodob­ niej i n s p i r a c j ą dla religijnego f o l k l o r u b y ł a legenda świętego Jodoka, pustelnika ryjącego na terenie Nor­ mandii w V I I wieku, k t ó r y mógł b y ć d r u g o r z ę d n y m patronem tutejszej p a r a f i i . Współcześnie na wzgórzu nad Dunajcem (koło T ę g o b o r z a przy Jeziorze R o ż n o w ­ skim), w miejscu pustelni Justa, znajduje się otoczony starymi l i p a m i drewniany kościółek. „Opowieść o jego życiu i cudach nabiera innej b a r w y ; w t y m otoczeniu, na tle miejscowej przyrody, treść jej staje się bliska, bardziej w z r u s z a j ą c a " . Pomimo, że tuż obok prze4 3 41 46 46 154 I biega r u c h l i w a szosa łącząca Brzesko z N o w y m S ą c z e m , podczas budowy k t ó r e j zasypano s t u d z i e n k ę z c u d o w n ą w o d ą — źródło świętego Justa ". Lecz legenda wciąż t r w a dlatego, że jest zawsze p i ę k n a i bliższa sercu n i ż r z e c z y w i s t o ś ć . 8 w r z e ś n i a k a ż d e g o r o k u (dzień odpustu) zbiera się t u po k i l k a tysięcy ludzi, nie tylko z bliska ale i z dalszych okolic, a ż e b y czcić p a m i ę ć swojego świętego. Trzecim pustelnikiem, l u d o w y m ś w i ę t y m czczonym w tych stronach jest święty Urban (Urbanek, j a k piesz­ czotliwie go t u z w ą ) . M i e s z k a ł on w lasach koło I w k o wej na w z g ó r z u i przy źródle, z k t ó r e g o woda „od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w " b y ł a u w a ż a n a za skuteczny ś r o d e k na chore oczy, g a r d ł o i „różne d e f e k t a " . K u l t ś w i ę ­ tego Urbanka t r w a tutaj od bardzo dawna pomimo, iż „postać pustelnika Urbana nie znajduje potwierdze­ nia w ż a d n y c h , nawet p ó ź n y j h ź r ó d ł a c h . . . " . Prawdo­ podobnie cześć dla Urbanka jest l o k a l n y m w a r i a n t e m rozpowszechnionego w całej Europie k u l t u świętego 4 48 49 �Kapliczka murowana, postawiona w X V I I I w. na miejscu pustelni Swierada: i l . 8. ryc. z p r z e ł o m u X I X i X X w.; i l . 9. Współczesny w y g l ą d kaplicy. T y l n ą ścianą stanowi głaz, t w o r z ą c y n i e w i e l k ą g r o t ę Urbana. Ten kanonizowany p a p i e ż (pontyfikat w l a ­ tach 222—230) czczony b y ł jako patron w i n n i c , b o w i e m dzień uroczystości patronalnej świętego Urbana I (25 maja) kojarzony b y ł z r o z m a i t y m i zwyczajami r o l n i ­ czymi, zwłaszcza u p r a w ą w i n o r o ś l i . Od p r z e ł o m u X V I i X V I I stulecia tradycja ludowa łączy w y r a ź n i e tych trzech p u s t e l n i k ó w : Swierada, Justa i U r b a n k a . U w a ż a n i są za w s p ó ł c z e s n y c h sobie t o ­ warzyszy (czy nawet braci): „mieszkali o n i na w z g ó r ­ kach, tak że się mogli w i d z i e ć " oraz „jedno źródło m i e l i , jeśli k t ó r e m u z a b r a k ł o wody, to do drugiego p r z y s z e d ł i ten m u j ą posłał c u d o w n y m s p o s o b e m " . W ogóle „lud rzewnem podaniem r o z j a ś n i a ich serdecz­ ny stosunek s ą s i e d z k i " . Zgodnie z w c z e ś n i e j s z ą zapowiedzią, poświęćmy jeszcze k i l k a słów ś w i ę t e m u B e n e d y k t o w i . Biskup M a u rus pisze o n i m , że b y ł uczniem Andrzeja-Swierada i ś w i a d k i e m jego heroicznego ż y w o t a . Po śmierci mistrza, przez trzy lata samotnie m i e s z k a ł w grocie na S k a ł c e . P r z y c h o d z ą c y m do niego ludziom udzielał rad i pomocy. Z n a ł się na właściwościach leczniczych ziół, k t ó r y m i k u r o w a ł ludzi i z w i e r z ę t a . Pewnego razu napadli n a ń zbójcy, uprowadzili, a n a s t ę p n i e zamordo­ w a l i i ciało w r z u c i l i do Wagu. Dopiero po d ł u ż s z y m czasie n i e t k n i ę t e zwłoki odnaleziono w wodzie, za wskazaniem o r ł a . K u l t Benedykta został zaaprobo­ wany na synodzie w ę g i e r s k i m w 1083 r. Jest czczony szczególnie na W ę g r z e c h , Słowacji i Morawach. Nato­ miast w Polsce aż do X V I wieku nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ślady k u l t u świętego Benedykta. Dopiero od tego stulecia k u l t w y s t ę p u j e zawsze łącznie z k u l t e m A n d r z e ­ ja-Swierada. W literaturze przedmiotu łączy sio. nie­ kiedy Benedykta z dwoma p o z o s t a ł y m i towarzyszami Swierada, lub u t o ż s a m i a z j e d n y m z Pięciu Braci M ę ­ czenników. 60 61 5 2 и 5,1 5 5 5 6 57 5 8 Z p o ł u d n i o w e j strony Karpat p r z e n i e ś m y się p o ­ nownie na polskie Podkarpacie, t y m razem o k i l k a ­ d z i e s i ą t k i l o m e t r ó w na p o ł u d n o w y wschód od naddunajeckiej okolicy wyznaczonej i r ó j k ą t e m T r o p i e - S w i ę t y Just-Iwkowa, w Beskid Niski. Około trzech k i l o m e t r ó w w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m od D u k l i , w pobliżu masywu Cergowej, „na Z a ś p i c i e " znajduje się sanktuarium zwa­ ne „puszczą b ł o g o s ł a w i o n e g o Jana z D u k l i " . O życiu i działalności bł. Jana nie ma wiele danych historycz­ nych. Urodził się b y ć m o ż e w r o k u 1414 w D u k l i . Jego lata dziecięce i m ł o d o ś ć są okryte t a j e m n i c ą . Zapewne około 1435 r. w s t ą p i ł do f r a n c i s z k a n ó w , gdzie dał się p o z n a ć m.in. jako zdolny kaznodzieja. W 1463 r. roz­ począł się b e r n a r d y ń s k i okres jego ż y w o t a monastycz­ nego, k t ó r e g o większość spędził we L w o w i e . Z m a r ł 29 w r z e ś n i a 1484 r. N i e m a l nazajutrz po pogrzebie roz­ poczyna się k u l t Jana z D u k l i , oficjalnie zaaprobowany w 1733 r. L u d o w a warsja Hagiografii b ł . Jana — uchwytna w ź r ó d ł a c h od X V I I stulecia — podaje, że w młodości był on pustelnikiem w lasach koło D u k l i . Tradycja miejscowa wskazuje lokalizację d w ó c h jego e r e m ó w : na Zaśpicie oraz u p o d n ó ż a góry Cergowej (przy „złotej studzience"). „ N a j p i e r w m i e s z k a ł błogosła­ wiony Jan z D u k l i przez jeden sezon na Cergowej, k o ł o złotego ź r ó d e ł k a . Potem m u s i a ł s t a m t ą d odejść, bo j a k się modlił to pastuchy r z u c a ł y w niego kamienia­ m i . P r z e n i ó s ł się na górę Zaszpit i b y ł tu trzy lata. Tutaj też w y k o p a ł ź r ó d e ł k o . Oba są bardzo popularne u l u d z i " . Ojciec Cz. Bogdalski O F M (który na prze­ ł o m i e X I X i X X w i e k u z e b r a ł „bardzo s k r z ę t n i e wszel­ kie opowieści o b ł o g o s ł a w i o n y m Janie, k u r s u j ą c e w ży­ wej tradycji w okolicach Krosna i D u k l i " ) wspomina m.in., że niedaleko K o m b o r n i jest źródło z w o d ą o u z d r a w i a j ą c e j mocy. Przy n i m m i a ł odpoczywać J a n . Z a s ł y n ą ł on r ó w n i e ż i n n y m i c u d a m i . ; 6 9 6 0 6 1 82 63 155 �K o l e j n y m etapem naszej w ę d r ó w k i ś l a d a m i pustel­ niczych tradycji b ę d z i e malownicza okolica nad rzecz­ k ą S t r a d o m k ą . Od wsi D ą b i e na p ó ł n o c y do Wierzbanowej na p o ł u d n i u , ciągnie się p o r o ś n i ę t y lasami długi w a ł górski, z trzema w y b i t n i e j s z y m i wzniesieniami: Grodziskiem, Księżą i Cietniem. U p o d n ó ż a wschod­ nich s t o k ó w Księżej leży n i e z w y k ł a osobliwość p r z y ­ rodnicza — Diabelski K a m i e ń . Stanowi go s p ę k a n a ł a ­ wica ciężkowickiego piaskowca o długości 55 m , wyso­ kości ponad 17 m i 12 do 25 m szerokości. D i a b l i K a ­ m i e ń w podaniach miejscowej ludności kojarzony jest z działalnością sił nadprzyrodzonych, zwłaszcza diabel­ skich. „ J a k budowali klasztor w Szczyrzycu, to d i a b e ł chcąc p r z e s z k o d z i ć w budowie w z i ą ł głaz i niósł na klasztor, żeby go zniszczyć. Kiedy z n a j d o w a ł się już blisko Szczyrzyca zapiał k u r , złe moce p r z e s t a ł y dzia­ łać, diabeł upuścił k a m i e ń . Teraz leży tutaj i są na n i m widoczne ślady p a z u r ó w diabelskich". 64 Dodajmy, że na P o g ó r z u znajduje się wiele podob­ nych m a s y w ó w skalnych. Należą do nich m . i n . tzw. Kamienie B r o d z i ń s k i e g o w pobliżu L i p n i c y M u r o w a n e j oraz skalne „grzyby", z k t ó r y m i są z w i ą z a n e analo­ giczne legendy. W bliskiej odległości od w s i Leksandrowa, na w z g ó r z u Bukowiec leży oryginalny grzyb skalny, zbudowany z k i l k u ł a w i c piaskowcowych o r ó ż ­ nej odporności, przy czym czapa grzyba jest z materia­ łu najbardziej odpornego. Podanie głosi, że k a m i e ń ten opuścił na ziemię w czasie piania koguta diabeł, k t ó r y chciał n i m p r z y w a l i ć klasztor k a r m e l i t ó w w N o w y m Wiśniczu. We wschodniej części rezerwatu „Diable S k a ł y " koło w s i Bukowiec (Pogórze Ciężkowickie), ster­ czy k i l k u n a s t o m e t r o w y skalny „ d i a b e ł " . W dolnej części skały są o d c i ś n i ę t e diabelskie szpony, w k t ó r y c h b y ł a niesiona z W ę g i e r , zanim upuszczono j ą na głos p i e j ą ­ cego koguta. Inne podanie o t y m głazie m ó w i , iż służył on za p o g a ń s k i c h czasów jako o ł t a r z c a ł o p a l n y . Rów­ nież na Jaworzynie K r y n i c k i e j znajduje się diabelski k a m i e ń w k s z t a ł c i e grzyba, o k t ó r y m k r ą ż y podobna legenda (diabeł chciał n i m n a k r y ć k r y n i c k i e źródła lecz gdy zapiał k u r , m u s i a ł go p r z e d w c z e ś n i e zrzucić na z i e m i ę ) . W y l i c z a n k ę t a k ą m o ż n a by jeszcze długo k o n t y n u o w a ć , użyjemy jedna* „ b r z y t w y Okhama", gdyż nie w n i o s ł a by ona wiele nowego. 65 66 e7 l e g ł y m echem podobnej f u n k c j i kamienia. Przyznajemy, że nasza hipoteza b r z m i dość r y z y k o w n i e . J e d n a k ż e szczęśliwie dla nas, w sukurs d o m y s ł o m e t n o l o g ó w i d ą d o m y s ł y a r c h e o l o g ó w . W 1952 л działała na tych tere­ nach n i e w i e l k a ekspedycja archeologiczna, w y k o n u j ą c powierzchniowe badania w trzech obiektach (Grodzis­ ko, Klasztorzysko, D i a b l i K a m i e ń ) , nazwanych umow­ nie z e s p o ł e m poznachowickim . W s t ę p n e badania prze­ prowadzone przy D i a b l i m K a m i e n i u , u j a w n i ł y dwie w a r s t w y k u l t u r o w e . Wykonano tu m . i n . m a ł ą o d k r y w ­ kę w u r w i s k u , z n a j d u j ą c elementy ceramiki (zaliczonej do typu ł u ż y c k o - p o m o r s k i e g o ) , p o ł u p a n e kości zwie­ rzęce oraz p e w n ą ilość w ę g i e l k ó w . Na podstawie do­ konanych u s t a l e ń , A. Ż a k i wysnuwa przypuszczenie o istnieniu w Podkamieniu miejsca k u l t o w e g o . Su­ geruje on ponadto k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia dal­ szych b a d a ń , przy innych tego typu grzybach skalnych. Nałożenie się d o m y s ł u a r c h e o l o g ó w na h i p o t e z ę etnologiczną dodatkowo j ą uprawdopodabnia. Niestety frag­ m e n t a r y c z n o ś ć m a t e r i a ł ó w nie pozwala nam, w c h w i l i obecnej, u z n a ć jej za u d o w o d n i o n ą . W k a ż d y m razie utrzymujemy, że istnienie miejsca kultowego przy D i a b ­ l i m K a m i e n i u jest m o ż l i w e , n możliwość nie należy do kategorii m a ł o prawdopodobnych. Dodamy jeszcze, iż na szczycie Diablego K a m i e n i a znajduje się — z pew­ nością nienaturalna — w n ę k a , z u t r z y m u j ą c ą się w niej stale w o d ą o p a d o w ą ( „ m a r t w a w o d a " ) . K o ń c z ą c tę d y g r e s j ę o diabelskich kamieniach na­ leży wreszcie w y j a ś n i ć , dlaczego ją t u w ogóle po­ czyniono. Jaki to ma z w i ą ż e * z pustelnikami? Otóż w ł a ś n i e w Podkamieniu zlokalizowany jest, zamieszki­ w a n y nieprzerwanie od p o c z ą t k u X I X w i e k u , prze­ p i ę k n i e p o ł o ż o n y erem. O jego historii i czasach obec­ nych napiszemy w i n n y m a r t y k u l e . Teraz chcemy s t w i e r d z i ć jedynie, że drewniany krzyż umieszczony na szczycie Diablego K a m i e n i a tuż obok pustelni, ma w y m o w ę głębokiego („dającego wiele do m y ś l e n i a " , choćby o t r w a ł o ś c i pewnych s t r u k t u r ) symbolu i spina k l a m r ą nasze — p e ł n e dywagacji — r o z w a ż a n i a na temat pustelnictwa w r e l i g i j n y m folklorze. n 74 75 7e 77 0 3 Wydaje się, iż przytoczone przykłady (pomimo skromnej ilości) u p o w a ż n i a j ą do stwierdzenia, że w l u ­ dowych podaniach d o t y c z ą c y c h diabelskich k a m i e n i w y ­ r a ż a się ich mediacyjny charakter (jednoczą opozycje typu: diabeł, siła niszczycielska, noc, obcość, zło — klasztor, kreacja, dzień, swojsicość, dobro itp.). P o t w i e r ­ dzeniem tej tezy jest t a k ż e fakt, że często głazy takie b y ł y wykorzystywane jako „ n a t u r a l n e " granice teryto­ rialne . Szczególnie w y r a ź n i e w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e naszego głównego bohatera, Diablego Kamienia spod Szczyrzyca, k t ó r y s t a n o w i ł miejsce graniczne p o m i ę d z y : p o s i a d ł o ś c i a m i , osiedlami, wsiami, ziemiami, powiatami, gminami, w o j e w ó d z t w a m i i Bóg wie czym jeszcze. W Podkamieniu schodzi się tak wiele granic, iż ś m i a ­ ło m o ż n a D i a b l i K a m i e ń n a z w a ć „ w ę z ł e m granicznym" lub „ g r a n i c ą granic". Owa, tak s p o t ę g o w a n a , graniczn o ś ć " w płaszczyźnie horyzontalnej, prowokuje do po­ stawienia hipotezy o jego meciiacyjności w płaszczyź­ nie w e r t y k a l n e j ; k a ż e się z a s t a n o w i ć nad wykorzysta­ niem Diablego K a m i e n i a do r c l i ł ą c z n i k a z rzeczywis­ tością t r a n s c e n d e n t n ą ( n a d p r z y r o d z o n ą ) . Na k o r z y ś ć do­ m y s ł u o u ż y w a n i u Diablego K a m i e n i a dla celów k u l t u , przemawia zanotowana w X I X w i e k u tradycja istnie­ nia w t y m miejscu pradawnej ś w i ą t y n i „ s ł o w i a ń s k i e g o bożyszcza P e r u n a " . Wspomniane wyżej podanie o jego z w i ą z k u z siłami diabelskimi, także mogło by b y ć o d ­ 6 9 Pustelnictwo a religijność ludowa P r z y s z ł a pora na podjęcie p r ó b y k r ó t k i e g o podsu­ mowania oraz s f o r m u ł o w a n i a przynajmniej n i e k t ó r y c h spośród n a s u w a j ą c y c h się w n i o s k ó w . Trzeba dodać, że nie jest to podsumowanie p i l n e — to u m i e ś c i m y w epilogu szkiców o pustelnictwie, po Obrazkach z życia pustelników. W y p u n k t u j e m y więc k i l k a konkluzji. Po pierwsze, wszystkie — f u n k c j o n u j ą c e głównie w folklorze r e l i g i j n y m — legendy o pustelnikach za­ c z e r p n ę l i ś m y ze stosunkowo niewielkiego obszaru Po­ górza Karpackiego. W y n i k a z tego, że tereny te są bar­ dzo bogate w tradycje erenvekie. S t ą d nasz postulat podjęcia szerszych b a d a ń etnograficznych nad t y m te­ matem. 70 7 1 72 156 Po w t ó r e , we wszystkich podaniach m a j ą c y c h z w i ą ­ zek ze zjawiskiem pustelnictwa ciągle p o w t a r z a j ą się pewne charakterystyczne miejsca, b ę d ą c e znakiem (śla­ dem i symbolem) działalności e r e m i t ó w . Dla uprosz­ czenia u j m i j m y tę k w e s t i ę w f o r m i e n a s t ę p u j ą c e j ta­ belki: Wypada zaznaczyć, że powyższa tabelka ma jedynie p o g l ą d o w y charakter i nie aspiruje do statystycznego zestawienia. J e d n a k o w o ż dość ewidentnie z niej w y n i ­ ka, iż z miejscem pobytu p u s t e l n i k ó w kojarzone są przede wszystkim źródła i kamienie (wzgórza, skały, groty). Bardzo silne jest przekonanie o szczególnej „ c u d o w n o ś c i " tych miejsc, �Nazwa eremu (określenie miejscowości związanej z działalnością eremitów) Imię pustelnika kojarzonego z danym eremem 1 Zobor Swierad + + + 2 Skałka Swierad, Benedykt — ""Г + Lp. 3 źró­ dło Swierad Tropie Opatowiec Swierad 5 Hw. Just Just 6 Iwkowa Urbrnek 7 Zaśpi t 8 Cergowa 9 Podkamień 4 Charakterystyczne miejsca Jan z Dukli - " 1 + Występowanie przekonania o sakralności kamień miejsca pobytu (wzgórze, pustelnika grota) drze­ wo + + + — — 4- + + 1 + i ~ь i + M o ż n a w y s n u ć z tego kolejny wniosek: działalność p u s t e l n i k ó w nie łączy się z d i w o l n y m i (przypadkowy­ mi) miejscami. W z w i ą z k u z t y m mamy n a s t ę p u j ą c e możliwości: a — pustelnicy osiadali w miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń ­ skiego k u l t u , c h r y s t i a n i z u j ą c je przez transpo­ zycję; b — z a k ł a d a l i eremy w miejscach o już w y r o b i o n y m znaczeniu (niekoniecznie k u l t o w y m ) , n a d a j ą c i m nowe t r e ś c i ; с — ze w z g l ę d u na a n a c h o r e c k ą wizję idealnego eremu (góra, jaskinia, źródło, drzewo), zamieszkiwali w miejscach „ ś w i a t o p o g l ą d o w o o b o j ę t n y c h " dla l o k a l ­ nej społeczności, semantycznie je n a z n a c z a j ą c do­ piero swoją działalnością; d —• wszystkie trzy w a r i a n t y są prawdopodobne i po trosze prawdziwe. G ł ó w n i e ze w z g l ę d u na brak odpowiednio szerokiej bazy m a t e r i a ł o w e j , k t ó r a notabene jest n i e m o ż l i w a do zdobycia, musimy t r w a ć w sferze d o m y s ł ó w . S ą d z i m y , że najbliższa prawdy jest wersja kompromisowa: dzię­ k i bliskiej ś w i a t o p o g l ą d o w i mitycznemu koncepcji prze­ strzeni c h r z e ś c i j a ń s k i eremityzm mógł zostać zaakcep­ towany i znaleźć t r w a ł e miejsce w kulturze ludowej. Niemożność jednoznacznsgo r o z s t r z y g n i ę c i a na k o ­ rzyść k t ó r e j ś z p o w y ż s z y c h hipotez jest w y m o w n a i na­ suwa n a s t ę p n ą k o n k l u z j ę : w swoich badaniach mamy do czynienia z religijnością l u d o w ą , k t ó r a nie jest ani „ c z y s t y m " c h r z e ś c i j a ń s t w e m , ani też nie zawiera w so­ bie „ k r y s t a l i c z n y c h " e l e m e n t ó w w i e r z e ń p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h . Stanowi natomiast system, b ę d ą c y ich prze­ t w o r z o n y m p o ł ą c z e n i e m . Bardzo charakterystyczne w t y m względzie jest częste p r z e w i a n i e się w tekście a r t y ­ k u ł u daty: p r z e ł o m X V I i X V I I stulecia. WÓWCZAS powstaje większość —• ż y w y c h do dzisiaj — ludowych p o d a ń i legend o pustelnikach. P r z e ł o m X V I i X V I I w i e k u to czas zasadniczego k s z t a ł t o w a n i a się r e l i g i j ­ nego f o l k l o r u . Kluczowa dla chrystianizacji wsi pol­ skiej rola okresu potrydenckiegc — wielokrotnie już uzasadniana — znalazła potwierdzenie także w t y m przypadku. — Uwagi + + 4~ U podnóża góry Na Diabel­ skim Kamie­ niu jest „mar­ twa woda" Wreszcie na z a k o ń c z e n i e — p a r a f r a z u j ą c s ł o w a H . Delahaye'a, k t ó r e ongiś z a i n s p i r o w a ł y L . S t o m m ę do b ł y s k o t l i w y c h w y w o d ó w — powiedzmy, że elementem o k a p i t a l n y m znaczeniu przy p r ó b a c h uchwycenia od­ ległych p o c z ą t k ó w k u l t u jest zgodność m i e j s c . Jest to drugi p r z y k ł a d dobitnie w s k a z u j ą c y t r w a ł o ś ć ludo­ wych przyzwyczajeń. 78 PRZYPISY 1 Por. J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 154 Por. E. Potkowski, Kościoły terytorialne i pań­ stwowe we wazesnym średniowieczu, [w:] Katolicyzm w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y , praca zbiorowa pod red. J. K e l ­ lera, Warszawa 1973 Zob. t a m ż e , s. 51; t a k ż e : H . Daniel-Rops, Kościół wczesnego średniowiecza, Warszawa 1969 Z r e s z t ą sam Grzegorz I posłużył się m n i c h a m i do chrystianizacji B r y t ó w , w y s y ł a j ą c ich g r u p ę dla zorga­ nizowania w A n g l i kościelnej h i e r a r c h i i . W 361 r. M a r c i n z Tours założył klasztor w L i g u g ś ; w r. 375 w M a r m o u t i e r . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie. Grupy życia wspólnego w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wie­ ku, K r a k ó w 1964, 83 n. Por. H . Daniel-Rops, dz. cyt. Zob. J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 71; t a k ż e : J. Le Goff, dz. cyt. P r a c ą p o d s t a w o w ą o i r y j s k i m monastycyzmie jest: J. Ryan, Irish monasticism. Origins and early develop­ ment, D u b l i n 1931. Zob. t a k ż e dzieło o postaci ś w . Pa­ t r y k a , misjonarza I r l a n d i i : L . Bieler, The Life and Legend of St. Patrick, D u b l i n 1949. R ó w n i e ż : S. Czar­ nowski, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Świę­ ty Patryk bohater narodowy Inandii, [ w : ] Dzieła, t. 4, Warszawa 1956 Por. L . Weisgerber, Die Spuren der irischen Mis­ sion in der E n t w i c k l u n g der deutschen Sprache, „ R h e i nische Vierteljahresblatter", 17, 1952, s. 8—41 O okresach w rozwoju historycznym monasty­ cyzmu zachodniego we wczesnym ś r e d n i o w i e c z u , zob. J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesnośrednio­ wieczny, [ w : ] Katolicyzm wczesnośredniowieczny, dz. cyt., s. 177—191 Por. E. Potkowski, dz. cyt., s. 19 п.; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , dz. cyt., s. 179 n . Zob. Starożytne reguły zakonne, Warszawa 1980, s. 179—234 Por. J. Wierusz Kowalski, dz. cyt., s. 181 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 13 157 I �5 4 Р о г . Т. Manteuffel, Zakony Kościoła katolickiego do potowy XIV wieku, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 7 P. R i c h ś , Zycie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979, s. 28 J. Le Goff, dz. cyt., s. 189 Por.: J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 183 п.; t a k ż e : T. Manteuffel, dz. cyt., s. 14; także: J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 K a ż d y spodziewany „koniec ś w i a t a " (a było ich w ś r e d n i o w i e c z u wiele), powoduje ogromny wzrost po­ p u l a r n o ś c i z a c h o w a ń ekspiacyjnych. Jednym z najbar­ dziej uznanych w z o r ó w takich d z i a ł a ń były ucieczki od świata. J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 Por.: J. K ł o c z o w s k i , Eremityzm na ziemiach Sło­ wiańszczyzny Zachodniej w X—XI w., „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i Wydawniczej i P o s i e d z e ń Naukowych oraz K r o n i k a Tow. Naukowego K U L " , t. 13, L u b l i n 1953, s. 91 A n a c h o r e c k ą wizję przestrzeni (jej rolę w k o n ­ taktach Bóg-człowiek; n i e j e d n o r o d n o ś ć ; c h a r a k t e r y s t y k ę idealnego eremu itd.), o p i s a l i ś m y w poprzednim szkicu Ojcowie pustyni Zagadnienie to było rozpatrywane w ogromnej ilości prac. Na szczególną u w a g ę zasługuje dzieło: F. Graus, Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger, Praha 1965, s. 140—195 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 404 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, War­ szawa 1970, s. 383 J. W i k t o r , Pieniny i ziemia sądecka, Kraków 1965, s. 426 L i t e r a t u r a o św. Andrzeju-Swieradzie jest bardzo bogata. O b s z e r n ą bibliografię prac t r a k t u j ą c y c h o tej i n t e r e s u j ą c e j postaci o p r a c o w a ł o. R. Gustaw O F M [ w : ] Hagiografia Polska, t. 1, P o z n a ń 1971, 89—93 Vita Sancioyum ertemitarum Andteae sen Zoerardi cpnfessoris et Benedicti martiris, a beato Mauro episoopo Quinqueecclesiastensi descripta została n a p i ­ sana w latach 1064—1070. Inne wczesne źródła — przede wszystkim Legenda Sancti Stephani regis (maior), z lat 1077—1083 — są od dzieła Maurusa zależne. Zob. J.T. M i l i k , Święty Swierad, Roma 1966, s. 8; t a k ż e : H . K a p i szewski, Cztery źródła do żywota św. Swirada, „Na­ sza Przeszłość", 19 (1964), s. 5—31 Por. H . Kapiszewski, Eremita Swirad w Panonii, „Nasza Przeszłość", 10 (1959), s. 17—69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 87. A u t o r wspomina tam r ó w n i e ż o pustelni w D ó m ó s . Por. Polski Słownik Biograficzny, t. 1, K r a k ó w 1935, s. 423; t a k ż e : Hagiografia Polska, dz. cyt., s. 114 J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 101 J. Dlugossii sen L o n g i n i Canonici Cracoviensis, Historiae Poloniae Libri X I I , 1, K r a k ó w 1873, s. 158 (pod r o k i e m 998); tegoż: Liber beneficiorum, 2, K r a ­ k ó w 1864, s. 248 Zob. T. Wojciechowski, Szkice historyczne jede­ nastego wieku, K r a k ó w 1951, s. 74—78; t a k ż e : W . Sem­ kowicz, Andrzej Swierad [ w : ] Polski Słownik Biogra­ ficzny, dz. cyt., s. 100 n. Zob. W. Demetrykiewicz, Dunajcem z niziny nad­ wiślańskiej w Tatry, K r a k ó w 1911, s. 56; t a k ż e : M . Sand o z ó w n a , Melsztyn i jego okolice, L w ó w 1911, s. 91; t a k ż e : J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428 п.; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, „Nasza Przeszłość", 23 (1966), s. 67; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity polskiego. Swirad nad Du­ najcem, „Nasza Przeszłość", 8 (1958), s. 63; t a k ż e : T r o ­ pie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 427; п.; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. M . Baronius Jaroslaviensis Clericus, Vitae sanctorum quatvar fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium oonfessorum..., Fors sectmda, Kraków 1609, s. 28 Odpust odbywa się 16 lipca zapewne na p a m i ą t k ę wspomnianego wydarzenia. P a t r c n a ł y polskie, s ł o w a c ­ kie i w ę g i e r s k i e w y m i e n i a j ą Andrzeja-Swierada (wraz z Benedyktem) pod r ó ż n y m i datami. P r z y k ł a d o w o : w X V I w . w y s t ę p u j ą w patronale polskim pod datą 1 lipca; od p o c z ą t k u X I X w. rubrycele m a j ą ich 21 lipca; Skarga pisze o J ę d r z e j u Polaku pod dniem 6 maja; F. Jaroszewicz natomiast — 17 lipca. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 2 6 27 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 8 4 3 5 3 6 3 7 3 8 158 1 3 9 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity.., dz. cyt., s. 63; t a k ż e : HP, dz. cyt., s. 86; t a k ż e : Tropie 1982 Sz. Morawski, Sądecczyzna, K r a k ó w 1863, s. 35. Autor u t o ż s a m i a wspomniany przez M . Baroniusza Opa­ towiec z Zakliczynem. Zob. t a k ż e : J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 108 Znacznie przesadzone jest zdanie H . Kapiszewskiego, że „ t r a d y c j a lokalna o pochodzeniu św. S w i r a ­ da z Opatowca ma znamiona wiarogodności...". Zob. tegoż: Eremita Świrad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 83. Por. HP, dz. cyt., s. 86 M . Baronius, dz. cyt., s. 30 n. Pozbawiona podstaw jest sugestia H . Kapiszewskiego, że „ J u s t był p o s t a c i ą r z e c z y w i s t ą i w s p ó ł c z e s n ą św. Swiradowi". Zob. tegoż: Tj/siqeleeie eremity..., dz. cyt., s. 69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 109. O J u ś c i e zob. t a k ż e : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., 105 n n . et passim; t a k ż e : J. W i k t o r , diz. cyt., s. 419; t a k ż e H. Kapiszew­ ski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65—71 et passim; t e n ż e , Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 75—79 J. W i k t o r , dz. cyt., s. 419 O istnieniu cudownego ź r ó d e ł k a na Sw. J u ś c i e w z m i a n k u j ą : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 109; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity, dz. cyt., s. 66, O jego zasypaniu inf.: Sw. Just 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 100. A u t o r k a p r z y ­ tacza tam r ó w n i e ż podanie n a s t ę p u j ą c e o źródle U r b a n ­ ka: „ J a k chłop puścił k a c z k ę u Urbanka do tej wody, jak poszła tak poszła i aż w C z ę s t o c h o w i e w y s z ł a " . Podczas b a d a ń terenowych w I w k o w e j (1982 r.) zano­ towano jeszcze inne podanie: „ D a w n i e j źródełko bar­ dzo s z u m i a ł o , ale j a k i ś pan w y k ą p a ł w n i m parszy­ wego psa, k t ó r y w y z d r o w i a ł — lecz ź r ó d e ł k o od tego czasu szum s t r a c i ł o " . M . Sandoz wspomina t a k ż e o ros­ n ą c y m przy kapliczce w i e l k i m grabie, na k t ó r y m obja­ wił się Urbanek. I n f . z I w k o w e j (opiekujący się kaplicz­ ką) twierdzi, że przed k i l k u n a s t u laty ściął grab, bo­ w i e m z a g r a ż a ł kapliczce. D o d a ł r ó w n i e ż , iż z n a j d o w a ł y się na n i m ś l a d y k r w i . H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 72 Dowodem słuszności naszej hipotezy o pustelni­ k u U r b a n k u jako zmitologizowanej w e r s j i hagiografii Urbana I — poza tradycyjnie o d b y w a j ą c y m i się t u u r o c z y s t o ś c i a m i z i e l o n o ś w i ą t k o w y m i (procesje do k a p ­ liczki Urbanka) — jest fakt, że z n a j d u j ą c y się w k a p ­ liczce obraz przedstawia w ł a ś n i e tego ś w i ę t e g o . Por. opis ikonografii Urbana I [ w : ] L . R ć a u , Iconographie de l'art Chretien, [ w : ] Iconogrrapfue des Saints, Paryż 1958—1959, s. 1294 Por. H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65 I w k o w a 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 96 t a m ż e . Na t y m absolutnie nie w y c z e r p a l i ś m y ist­ n i e j ą c e j nad Dunajcem t r a d y c j i ludowej o pustelnikach. P r z y k ł a d o w o : w Siemiechowie istnieje podanie, że żyło t u siedmiu m n i c h ó w (uczniów Swierada). Ponadto w Kamionce M a ł e j znana jest p o s t a ć pustelnicy K a t a r z y ­ ny. Zob. M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 110 п.; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 73; t e n ż e : Eremita Swirad na ziemi rodzinnej,, dz. cyt., s. 81 M . i n . na podstawie relacji Benedykta n a p i s a ł Maurus swoje Vita... Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 19 Por. HP, dz. cyt., s. 115 Por. t a m ż e , s. 112 Por. H.E. Wyczawski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Zycie i cześć pośmiertna, K r a k ó w 1957, 18 n . Trzciana 1981 C. Bogdalski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Wspomnienia z jego życia i czci pośmiertnej, Kraków 1903, s. 6 tamże, s. 25 Wykaz jego c u d ó w z a w i e r a j ą akta p r o c e s ó w bea­ tyfikacyjnych z lat 1615—1732 oraz akta z toczącego się od 1948 r. procesu kanonizacyjnego. Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981; Szczyrzyc 1981; D ą b i e 1981 Leksandrowa 1982 Por. W. K r y g o w s k i , Beskidy. Wyspowy, Sądec­ ki..., Warszawa 1977, s. 370 t a m ż e , s. 330 n. 4 0 4 1 4 2 i 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 6 0 5 1 5 2 5 3 6 4 5 5 5 8 5 7 5 8 5 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 �I I . 10. Na wzgórzu św. Justa stoi drewniany kościółek, na p a m i ą t k ę pustelnika. W g ó r n e j czę­ ści o ł t a r z a znajduje się obraz w y o b r a ż a j ą c y Justa jako starca z d ł u g i m i w ł o s a m i i b r o d ą , w b i a ł y m habicie II. ka 11. X V I I - w i e c z n a murowana kapliczka w lasach na I w k o w a , w miejscu eremu pustelni­ Urbanka. W kapliczce znajduje się malowany na desce obraz p r z e d s t a w i a j ą c y świętego w mitrze, prawdopodobnie jest to wizerunek p a p i e ż a Urbana I �9 8 Ciekawe podanie o skalnym grzybie w Bigoszówce podaje za A . G o r c z y ń s k i m S. Pagaczewski, Z tobołkiem za Kraków, K r a k ó w 1979, s. 132 O mediacyjnym charakterze granic pisał m . i n . L . Stomma. Zob.: t e n ż e , Słonce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, 34 n. O. R. Raj SOCist. b y ł ł a s k a w u d o s t ę p n i ć m i i n ­ f o r m a c j ę — w y d o b y t ą z dokumentu znajdującego się w szczyrzyckim klasztorze — z k t ó r e j jednoznacznie w y n i k a , że j u ż w X I V w. D i a b l i K a m i e ń t r a k t o w a n y był jako zwyczajowa granica między p o s i a d ł o ś c i a m i . Ponadto dla p r z y k ł a d u podajmy, iz obecnie rozgranicza on wsie: D ą b i e , K r z e s ł a w i c e i Pogorzany oraz woje­ w ó d z t w a krakowskie i n o w o s ą d e c k i e . P o d k a m i e ń —• to stare o k r e ś l e n i e najbliższej oko­ licy Diablego K a m i e n i a . Z a n o t o w a n ą przez A . G o r c z y ń s k i e g o w i a d o m o ś ć przytacza S. Pagaczewski. Zob. tenże, dz. cyt., s. 133 Zob.: A . Ż a k i , Zespół osadniczy Poznachowice Górne, pow. Myślenice, w świetle badań wstępnych, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", 4 (1957), s. 107—130 t a m ż e , s. 122 tamże. t a m ż e , s. 125 Wg inf. ter. (Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981): „ w o d a na D i a b l i m K a m i e n i u nigdy nie wysycha, ale jest ona m a r t w a . Jakby ktoś u ż y w a j ą c jej się na przy­ kład ogolił, to włosy p r z e s t a ł y b y m u r o s n ą ć " . Do za­ gadnienia „ m a r t w e j w o d y " na D i a b l i m K a m i e n i u po­ w r ó c i m y szerzej w n a s t ę p n y m a r t y k u l e . Por. L . Stomma, dz. cyt., s. 5 8 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 I I . 12. Ź r ó d ł o „ c u d o w n e j w o d y " w Zaszpicie k. D u k l i , w sanktuarium zwanym „puszczą bł. Jana z D u k l i " 11. 13. Jeden z „ d i a b e l s k i c h k a m i e n i " , w z g ó r z e B u k o ­ wiec k. Leksandrowej I I . 14. Erem w Podkamieniu, lata 30-te X I X w., Rye. K . Auera z albumu Galicja w obrazach; I I . 15. D i a b l i K a ­ m i e ń , widok od północy. K r z y ż na szczycie to symbol chrystianizacji p o g a ń s k i c h w i e r z e ń I I . 16. S z c z ą t k i d ę b u przy tropskim kościele, k t ó r y sam m i a ł się rozpaść aby w jego dziupli mógł z a m i e s z k a ć pustelnik �Fot.: Z. Zagajewski �т � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7e03f6b4c6b7e665992c4300316b3eb.jpg 39f633916534db85a5346052bb43fee9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Radełko do ziemniaków / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gola (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia płużne Description An account of the resource fotografia przedstawia radełko do ziemniaków z kółkiem z przodu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.28.VIII_F.5.18.5_01 Gola maszyny rolnicze narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi narzędzia płużne okolice Wieruszowa radło rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb8e8a0ce95d99af0167ff775dee206a.pdf 3884ff8a87015dddba4f0a59ba5b4d94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6414 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5987 Title A name given to the resource Rafaelillo, 9 października, Nîmes/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Szerszeń, Tomasz (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M I C H E L LE I RI S Rafaelillo, 9 października, Nîmes icasso rysował i malował kiedyś cherlawych młodzieńców. Ubrani niczym wypłowiałe arle­ kiny w ubogie trykoty upięte na spracowanym ciele, czasem umieszczeni wysoko, na kulach, zajęci czymś nieokreślonym, ci linoskoczkowie o wysmu­ kłych twarzach obdarzeni są ustami, których niepew­ na linia waha się między trwałością ekstazy i skurczem cierpienia. W ten sposób którejś niedzieli, objawił mi się młody Rafaelillo z Walencji. Większość dzisiejszych walk tauromachicznych wartych jest niewiele więcej niż puste ćwiczenie styli­ sty, ponad całą czystość pozy przedkładającego sztukę - ze szkodą dla tragedii. Wraz z Rafaelillem corrida odnajduje cały swój sens. Trzeba zobaczyć tego męż­ czyznę - drobnego, z poważną miną, poruszającego się o włos od rogów, jak gdyby jakaś sekretne namagneso­ wanie podtrzymywało nieustannie jego ciało na nie­ uchwytny dystans od ostrza - by zrozumieć, czym w rzeczywistości jest walka z bykiem. Bez zbędnych ornamentów - tylko tyle, ile trzeba, by odsłonić swą maestrię - bez fanfaronady, bez sztu­ czek teatralnych: Rafaelillo po prostu walczy. Ze sta­ rannością, z namiętnością i odwagą, nie uznając in­ nych podpisów [na całości swej pracy] jak zadraśnięcie na swym stroju spowodowane zbytnim zbliżeniem się do zwierzęcia lub jak prawa ręka skąpana we krwi, tuż po wbiciu ostrza z całkowitą szczerością. A więc, delikatny młodzieniec przypominający li­ noskoczków i innych przeklętych z pierwszych okre­ sów malarstwa Picassa, wątły młodzieniec - oczy ni­ czym ostrza noży, łagodny, objawiający kruchość uśmiech - dający widzom lekcję wielkości: naprawdę wartościowe jest jedynie to, co odbywa się bez oszu­ stwa, czego chcemy z całej woli i z całego serca, ujarz­ miając materię tak, jak powinno ujarzmiać się byka za­ raz przed decydującym pchnięciem. P Przełożył Tomasz Szerszeń „Droga J. Piszę do Ciebie kilka godzin przed moją pierwszą walką...” Tu list młodego toreadora staje się nieczytelny. Czy zginął na swej pierwszej novilladzie? Gdzie odbyła się pierwsza walka? Kim był młodzieniec? Kim była J.? Nigdy się nie dowiemy. Pozostała pocztówka - dowód na erotyczne związki pisania i tauromachii... * Od tłumacza: Tekst ten, relacja z corridy, która odbyła się 9 października 1938 w Nîmes, ukazał się ostatecznie w 1939 roku w „La Nouvelle Revue Francaise” (nr 304). Przewidziana na 2 października, corrida ta została prze­ łożona o tydzień z powodu międzynarodowego kryzysu związanego z porozumieniami monachijskimi. W walce wzięło udział 6 byków i 3 toreadorów: Vicente Barrera, Luis Gomez El Estudiante i Rafael Ponce Rafaelillo. R a­ fael Ponce Rafaelillo (1912-1972) pochodził z Walencji, walczył po raz pierwszy na arenie w 1935 roku. Po woj­ nie kontynuował karierę w krajach Ameryki Łacińskiej. Jego prosty, pozbawiony zbędnych ozdób styl był dla Michela Leirisa rodzajem objawienia. W liście do innego znawcy corridy, André Castela, pisał: „Nigdy, w żadnym dziele sztuki, nie znalazłem odpowiednika tego, co po­ czułem w Walencji oglądając walczącego Rafaelillo. (...) Wiem, że w moim życiu nie będzie mi nigdy dane do­ świadczyć czegoś podobnego”. (sierpień 1938). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c3d699000b8920d08522e2305448221.pdf 51b905b98e5eeadf38eafbe8ce696ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3441 Title A name given to the resource Raporty studentów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.92-93 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sejny Związki pracowników Katedry Kultury Polskiej z Krzysztofem Czyżewskim Z którymi założył w Sejnach na początku spolykcdiśmy się na różnych szlakach, w trakcie przedsięwzięć „Pogranicze", - a także z jego przyjaciółmi 1991 roku. Ośrodek „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów'' poszukujących i współpracownikami, sięgają lat osiemdziesiątych. żywych źródeł kultury i teatru. Gdy powstała Fundacja wśród członków jej Rady znaleźli się Michał Boni. Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Zbigniew Osiński i Sulima. O działalności Ośrodka pisano na łamach „Kontekstów" (zwalnia to mnie od obowiązku ich wraz Wtedy to R L. OC referowania). Od roku 1993 Ośrodek „Pogranicze "jest jednym z głównych partnerów Katedry w realizacji programu „Animacja kultury". Podstawową formą współpracy są organizowane rokrocznie staże studentów specjalizacji w Ośrodku „Pogranicze". 1993 r.. drugi - w marcu 1994 r. Właśnie jego dotyczą zamieszczone tu fragmenty Pierwszy Z nich odbył się w lut\ W stażu tym uczestniczyło dwudziestu sześciu studentów (pod opieką Rocha Sulimy i Grzegorza Godlewskiego). działalności „Pogranicza", zwłaszcza pogranicza, koegzystencji narodów, i wymiany międzyregionalnej. tych kierunków działalności m raportów. Celem jego było poznanie Ośrodka, które dotyczą tradycyjnych postaci kultury w warunkach kultur, religii - a także o przedstawienie problematyki „małych ojczyzn", zagadnień tolerancji Obok standardowych form prezentacji (filmy, dokumentacja, spotkania z pracownikami Ośrodka i tak dalej), studenci wzięli udział w specjalnie zaaranżowanych wyprawach do środowisk i miejsc stanowiących obszary bezpośredniej pracy „Pogranicza". Grzegorz Godlewski Przez, cztery dni byłam jak gwiazda filmowa, dla której przygotowano wspaniały program, precyzyjny co do minuty. Ciekawy i dający szersze spojrzenie na rzeczy, o których wcześniej nie wiedziałam. Byłam obserwatorką spraw ważnych, wyjątkowych. Byłam też obserwowana, nic tylko przez babcie w kościele i mieszkańców Sejn. ale i przez pracowników „Pogranicza". Polubiłam ich i chętnie znów przyjadę. (...) cześnie przekraczać granice własnego kraju w dążeniu do rzeczywistego zamieszkania w szerszym regionie, „dużej ojczyźnie".którą dla nas jest Europa Środkowa. Jest to znakomite antidotum na kompleks prowincji i zaściankowości, jedyne chyba lekarstwo na ksenofobię, postawy nieufności, podejrzliwości wobec innych, „nie-swoich". Paweł Piasecki Kinga Lewińska Pierwszy dzień stażu przeznaczony był na wyjazdy w teren. Uczest­ nicy zostali podzieleni na trzy grupy. Jedna udała się do wioski Gabowc Grądy, zamieszkałej przez starowierców. społeczność odseparowana od świata zewnętrznego, rządzącą się dość absolutystycznic rozumianym prawem religijnym (jej zwierzchnikiem duchowym jest wybierany przez społeczność n a s t a w n i k ) . Druga grupa przebywała w Sej­ nach, gdzie poznała krajobraz kulturalny miasta, między innymi, spotykając się z młodzieżą z Klasy Dziedzictwa Kulturowego. Jest to wspólna inicjatywa nauczycieli miejscowego liceum i „Pogranicza". Udział w zajęciach Klasy jest dobrowolny; chętni uczestniczą w dodat­ kowych lekcjach w szkole, zajęciach w Ośrodku i podróżach (między innymi do Siedmiogrodu), przybliżających im historię i kulturę szeroko pojętego regionu, a także uczących tolerancji wobec Innego (w sensie narodowym, wyznaniowym, kulturowym). Celem trzeciej wyprawy był Puńsk, główny ośrodek mniejszości litewskiej w Polsce. W sprawy lej lokalnej społeczności wprowadzało spotkanie z poetą Sigitascm Birgielisem. redaktorem pisma „Auśra".organu Stowarzyszenia Litwinów w Polsce. Z rozmowy wynikało, że wielu mieszkańców Puńska zamyka się w swym małym światku i jest przewrażliwionych na punkcie obrony narodowej tożsamości. W tym. co mówił pan Birgielis, wyczuwałem lęk przed obcymi, ludźmi z zewnątrz... Pierwszego dnia wszyscy uczestniczyli w wernisażu prac artystycz­ nych pacjentów szpitala psychiatrycznego w Suwałkach (kolejna próba „oswajania" inności i przezwyciężania międzyludzkich barier, tym razem między „chorymi" i „zdrowymi"), a wieczorem - spotkali się z kantorem żydowskim z Łodzi, Simche Kellerem. Było to wspólne śpiewanie pieśni chasydzkich, przerywane opowieściami o ich po­ chodzeniu, o sytuacjach obrzędowych czy rodzinnych, w jakich są wykonywane. Drugi dzień rozpoczął się od pokazu filmów prezentujących prace Ośrodka. Następnie zwiedziliśmy Centrum Dokumentacji Kultur Po­ granicza. Po obiedzie odbyło się spotkanie z zespołem Teatru NN z Lublina. Akcentem kończącym dzień było spotkanie z zespołem „Muzyki" z Grodna, grającym białoruską muzykę ludową. Przedpołudnie trzeciego dnia wypełniła dyskusja podsumowująca nasz pobyt w Ośrodku. Stalą się ona okazją do szerszych refleksji, dotyczących między innymi problemów narodowościowych (Polacy - Litwini, antagonizmy, „wychodzenie z getta") i stosunku do folkloru („cepelia" czy żywa tradycja). Mnie utwierdziła w przekonaniu, że dobrze jest mieć poczucie przynależności do „małej ojczyzny" i jedno­ 92 Miron Filipow niedługo umrze. Nie wiadomo, czy zdąży nauczć swojego wnuka czytania nut. prowadzenia mszy, czy przekaże mu wystarczająco dużo. by młody człowiek stał się jego godnym następcą Czy wiara młodych w Gabowych Grądach jest lak samo silna jak starców: tych. którzy nie musieli w y b i e r a ć między przeszloscbi a przyszłością, między tradycją a nową kulturą, w klórej tak trudno zachować tożsamość i odrębność? Może dlatego właśnie n a s t a w n i k zaprosił nas do swojego domu. jak gdyby mówiąc: „Patrzcie na to. co jest - bo. być może, to nasza ostatnia szansa". Słuchając tego osiemdziesięcioletniego z górą starca, klóry wciaz uśmiechając się opowiadał, śpiewał, a przede wszystkim przedstawiał się - próbowałem odgadnąć, ile w tym, co mówi. autentyczności, a ile gry („prezentacji"), wynikłej z sytuacji, w jakiej się znaleźliśmy Narzucił reguły, które musieliśmy przyjąć, by kontakt w ogóle mógł być udany. Przez, cały czas jednak nie mogłem pozbyć się „kompleksu turysty" oglądającego skansen - człowieka z. zupełnie innego świata Nie mogłem oprzeć się natrętnemu uczuciu, że ten oto człowiek, i jego rodzina, są dla mnie przedmiotem obserwacji para-antropologicznych. Grzegorz Sobaszek Litwini. Jest ich dwóch - przedstawiciele Stowarzyszenia Lirwino» w Polsce i Towarzystwa św. Kazimierza. Wylewają na nas swe tikChcą mieć szkołę litewską, bo dzieci polskie szykanują dzieci litewskie Te lekcje po litewsku w polskiej szkole odbywają się po siedemnaste) dzieci nie mają już sił na naukę Nic mają własnego radia i tylko my minuty miesięcznie w lokalnej telewizji. I pomnika im burmistrz t* chce postawić. A chyba im się należy. Chcą. aby miał pięć metro* M Profesor Mencwel w filmie Tomasza Lengrcna Pogranicze wspom> swój pobyt w Puńsku, miasteczku, gdzie Polacy stanowią dziesieo* procentową mniejszość: „Stoję oparty o ścianę i obok mnie człowiek, który jest Litwinem. Dosłownie cała praca, którą myW wykonywali, to było to, żeby nam się dłonie w pięści nie zaciskały Ij I tak obaj tajaliśmy przy sobie". Pan ze Stowarzyszenia Litw""' w Polsce twierdził, że konfliktów tu nie ma i rozdmuchuje je A pan od św. Kazimierza dodawał: „Tak! Tylko ta spalona Nasza grupa w burzliwej dyskusji w drodze do Klasy Dzi« Kulturowego doszła do wniosku, że Litwini mają syndrom 8*"*^ pytanie, czy utrzymują kontakty z. Wielką Litwą, odpowiedzieli " nic dostajemy od nich pieniędzy". - Ale ci Litwini nic byli szczerzy! - A widziałaś kiedy szczerego Litwina?! �Klasa Dziedzictwa Kulturowego bardzo nam się podobała. Naujjyciel nie lubił nowoczesnej muzyki młodzieżowej, reprezentowanej tej klasie przez osobę niejakiego Igora. Nasza grupa wyraziła Igorowi jgzere poparcie. Uczniowie powiedzieli nam, że „Litwini to normalni Ipdzie. Zależnie od sytuacji". Jedna z dziewcząt powiedziała, że pod jej blokiem dziecko litewskie wyzywa dziecko nielitewskie: „Ty Lit­ winie!"w Monika Purzycka wraca do tego punktu: historia sobie, zagadnienia tożsamości sobie, a śpiewanie podąża drogą zupełnie własną, zagarnia niedozwolone obszary i wszystko nagle zaczyna się zgadzać, choć umysł nic tu do rzeczy nie ma. Doświadczenie pewnej umysłowej niemocy wobec sytuacji, które są realne, naprawdę mają miejsce - jest niesłychanie cenne. Zwłaszcza jeśli za o w ą niemocą nie stoi pustka, ale radość nie podlegająca falsyfikacji. Po prostu - albo się chce brać w niej udział, albo nie. Małgorzata Litwinowicz Działo się dużo i szybko. Uczestnicy stażu, studenci, którzy w znako­ mitej większości znaleźli się na Wigrach trochę przypadkowo, trochę jnudów-. a trochę z ciekawości, najpierw zostali p r z e p r o w a d z e \ p r z e z p e w i e n r o d z a j d o ś w i a d c z e n i a . Trochę było tym może etnografii - jak w przypadku wyprawy do Gabowych Gradów, wioski starowierców; trochę socjologii - gdy trzeba było namawiać o Puńsku czy Sejnach z Litwinem. Chodziło chyba o to. by dotknąć świata, o którego istnieniu naprawdę niewielu ludzi wie. t w Dwudniowa wizyta gdziekolwiek - a w miejscu takim jak Sejny czy Puńsk szczególnie - nie może nawet w założeniu służyć dowiedzeniu się Btgoś. zrozumieniu czegoś. Ludzie, którzy wpadają gdzieś jak po ogień, są obcy i inaczej być nie może. Należą do innego świata i to. co się dzieje na pograniczu, to w ogóle nie jest ich problem. Spotkania organizowane przez „Pogranicze" to rodzaj r z e c z y w i s t o ś c i miłowanej. Całość jest chyba tak pomyślana, żeby w momencie wyjścia wszyscy zostali „zwróceni" swojej rzeczywistości po przejściu pewKgo doświadczenia. Po pierwsze jest to dotknięcie świata bogatego itklębioncgo. do rozumienia którego niewiele się przydają uniwersytec­ kie nauki: po drugie - doświadczenie ś w i ę t a , w którym wszystkie odmienności przestają mieć znaczenie, bo wszystko należy do wszyst­ kich, melodie żydowskie mieszają się z ukraińskimi, a w tańcach biorą udział mieszczuchy o niejasnym pochodzeniu. Poczuciu rzeczywistości izolowanej sprzyja miejsce, w którym spotkanie się odbywało, nasza „rezydencja". Kamedulski klasztor stoi IU górze specjalnie usypanej, chciałoby się powiedzieć - w połowie drogi między niebiem a ziemią, bo jest to świat poza światem. Cicho tam jest.jak mało gdzie. Nie ma w tym miejscu żadnych głosów, prócz tych. które się ze sobą przywiozło. Można więc się w siebie wsłuchiwać bez żadnych zakłóceń, a zdaje się, że dobra „słyszalność wewnętrzna" jest warunkiem jakiejkolwiek czułości na świat. Miejsce takie doskonale służyć może spotkaniu, które mniej służy poznaniu, bardziej - doświad­ czeniu. Działalność Ośrodka „Pogranicze" nie ma charakteru mediacyjnego. Można chyba powiedzieć - na szczęście, bo i tak nie byłoby to postrzegane inaczej, jak wtrącanie się w nie swoje sprawy. Pracują 'dziećmi, z młodymi ludźmi. Spotkanie Innego. Dialogi o tolerancji. Przedstawienia, przedsięwzięcie Dom - bardzo, bardzo piękne... Dla Wzi stamtąd może to wszystko jest naprawdę ważne. Powrót do tradycji nie jest możliwy. Zresztą nikt w „Pograniczu" nic ujmuje sią reanimacją przeszłości. Od mojej nowej znajomej z Klasy "Ziedzictwa Kulturowego dowiedziałam się. że kiedyś czytała „PoPcorn" i „Dziewczynę" i słuchała prawie wszystkiego. A teraz słucha *zyki chasydzkiej. Simche Keller, kiedy śpiewał, zawsze tłumaczył przedtem, co śpiewa J»kie to ma znaczenie. Żadna z tych melodii nie była przypadkowa. Suwana „kiedy się komu przypomni". Znał ich pochodzenie i prze­ czenie. Ktoś powiedział - kiedy Krzyś Czyżewski tańczy chasydzkie tańce, /zyż nie jest on chasydem? Nie wiem tego. A kiedy wszyscy śpiewają •fińskie dumki, to czy są Ukraińcami? A może chociaż śpiewają jak Ukraińcy? Na tym pograniczu kulturowym usadowiła się ostatnio jeszcze jedna kultura - antropologiczna. Młodzi ludzie z różnych stron kraju przyje­ chali, by stworzyć Ośrodek „Pogranicze", by badać, obserwować i interweniować. Przyciągnęła ich tu ciekawość i chęć służenia nauce. Z zaciekłością właściwą uczestnikom kultury wyznają słuszność własnych wartości, a co gorsza - ich uniwersalizm. Niosą innym kulturom własną ideę tolerancji (presuponując, że winna ona być uniwersalna). Zachęcają do zachwytu nad starociami i przeżytkami, do ich świadomego kultu. Szukają autentyku (to, rzecz jasna, c o ś omszałe­ go), tożsamości - ale głównie własnej. Nie są jednak niebezpieczni - są stowarzyszeniem hobbistów, którzy kilku wciągną do wspólnej zabawy. Określają się kroplą w morzu, lecz wierzą, że tak nie jest. Jak wiadomo - wiara nadaje sens. Przyjechali tu nie tylko po to, by wiedzieć. Chcą też działać w obronie kultur. By choć trochę zapobiec waśniom, pogodzić, nauczyć współ­ życia. By dawne przetrwało i mogło żyć obok innych dawnych. W tym celu organizują spektakl. Działalność teatralna to tylko jedna z jego form. Dzieci polskie i litewskie grają przed Cyganami Cyganów. Dzieci różnych kultur budują wspólny dom - prawdziwy, drewniany! Polacy spotykają się z Litwinami w dyskusji. Dyskusje o tolerancji to forma działalności, do której „Pogranicze" przywiązuje ogromną wagę. W dyskusjach tych wspaniale objawia się nietolerancja. Zaogniają się animozje, ludzie gotowi są pobić się za słowa. Jeśli zaś dojdą do porozumienia - wydaje mi się to jeszcze bardziej niebezpieczne. Kompromis zawsze oznacza pewną rezygnację. Rozpoczyna się dyfuzja. Tu antropologiczna szkoła przetrwania osiąga swój cel. Ludzie przeżyją razem, dogrzebią się swych korzeni, pomie­ szają je i stworzą nową jakość. Antropologowie uśmiechną się, witając nowych uczestników swej kultury. Spotkają się w spektaklu i wspólnej zabawie (nic daj Boże mizantropa - tego tolerować nie będziemy), w odtwarzaniu i pokazywa­ niu świadomym tego, że jest pokazywaniem. Stworzą nową osobowość, świadomie czerpiącą z siebie i z innych, z teraz i przedtem. Nie sformułują jednak tego w ten sposób, bo to trochę przeczy ich zasadom Sens w tej rozbieżności założeń i efektów, w dialektyce, którą godzi spektakl. Chętnie leż zadyskulują się na śmierć, merytorycznie nie dochodząc do niczego, ale mając poczucie spełnienia intelektualnego, które mylą z emocjonalnym. Lecz nie miejsce tutaj na zastanawianie się nad metodami humanis­ tyki. Tutaj metodą jest spektakl. Marta Zimniak l * może nie ma to tak naprawdę znaczenia, bo w atmosferze święta 'tystko staje się jednością, wspólnością i radość łamie wydumane T * * - Otwartość i przeplywowość stają się możliwe w stopniu ^yobrażalnym i - wszystko należy do wszystkich. Nie ma „cu™ ' i „swoich". 0 C ) C e s l ewa< n ż m I * * * * ' ' ' -' ' - * P ' ^ ' y ś l e ć . Wtedy wszystko przychodzi "J. a wspomniane wątpliwości wydają się rzeczywiście niesłychaT^myślne Jncńskic doświadczenie, któremu nas poddano, na tym chyba leż *e stawia przed sytuacjami „pozaumysłowymi". Wiele myśli Pogranicze to nie tylko „oddzielenie jednego państwa od drugiego" (wypowiedź celnika w filmie o Środkowoeuropejskim Forum Kultury), ale możliwość „spotkania z Innym". W ramach cyklicznego projektu Ośrodka pod tym tytułem realizowana jest idea porozumienia. „Inny" to ktoś żyjący odmiennie, ktoś innej narodowości, wyznania, ktoś o odręb­ nej kulturze, ktoś myślący inaczej: Litwin, Polak. Białorusin. Cygan, Żyd, pacjent szpitala psychiatrycznego, również animator kultury przybyły na staż. Zrozum go, poznaj. Jest inny, niech taki pozostanie Świat i ludzie nie mogą być tacy sami... Tolerować? Tolerancja zakłada bierność, eliminuje aspekt uczestnict­ wa, zawsze ktoś lepszy toleruje gorszego. Tolerancja nie stanowi więc właściwej drogi. Spotkaj się. pomów o tym, może twój dialog z innymi będzie miał jakąś wartość i przyniesie rozwiązanie, zrozum „odmieńca" - taką ideę popularyzuje ośrodek sejneński. Agnieszka Mioduszewska 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eaf75e2632274e5d64a58091352bf0b2.pdf 0f4810a42b1696e603f1bf1d6783b5e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6337 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5912 Title A name given to the resource Rapsod plemienny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY N a samej granicy zamieszkałego czasu uczono się cho­ dzić na dwóch nogach i wymawiać znaki nakreślone w zawsze dziecinnej księdze rodzaju. Opowiadałbym gdybym umiał wszystko co jedna pa­ mięć może zebrać na chwałę ludzi. Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz Czesław Miłosz, Rok M agdalena Abakanowicz od lat tworzy własny, ogromny corpus rzeźbiarstwa (i sztuk jemu pokrewnych), potężne, imponujące inwencją dzieło życia, które mieści w sobie tak wiele znaczeń, tre­ ści i konceptów wizualnych, że zrazu trudno je ogarnąć. Artystka żywi się indywidualnym i zbiorowym doświad­ czeniem człowieka; swoją intuicją, myślą, pracą za­ świadcza, jak bardzo potrzebna i zawsze aktualna jest pamięć o archetypach, „rzeczach pierwszych” wyłowio­ nych z głębi czasu, owych początkach, które wytyczały ścieżki rodzaju ludzkiego, jego historii i myśli poszuku­ jącej. Fascynuje ją wszystko, co żyje - człowiek, zwierzę, roślina, ich jakże różne „ciała”, które można stale, od nowa kształtować, przetwarzać, utrwalać i niemal po szamańsku zaklinać - powoływać do powtórnego istnie­ nia w rzeźbiarskim dziele, w formach antropomorficznych lub biomorficznych wyprowadzonych ze świata or­ ganicznego, bądź w konstrukcjach intencjonalnych, przeczutych, metaforycznych. Używa naturalnych two­ rzyw, m.in. włókien roślinnych, wełny, juty, lnu, kono­ pi, workowego płótna, skóry, końskiego włosia, drewna, żywicy, gipsu, betonu, ale też kamieni i rud metali wy­ dartych z wnętrza Ziemi. Wszystkie jej prace (nawet obiekty o mniejszych gabarytach) wyróżnia z jednej strony potężny zakrój monumentalny, z drugiej zaś niezwykłe mistrzostwo w zakresie sporządzania ruchli­ wych faktur, owych ciągle odmienianych, przerabia­ nych, rekonstruowanych tkanek skulptury, które są nie tylko zewnętrzną powłoką, „skórą” rzeźbiarskich figur, ale też określają ich sens plastyczny, bowiem w swoisty sposób budują bryłę i przenikają do jej wnętrza, wiążąc strukturę powierzchni z rdzeniem kompozycji. Magdalena Abakanowicz nieustannie sprawdza swoją siłę w coraz to nowych mutacjach rzeźbiarskiego kształtowania i nadawanych im sensów. Pragnie prze­ kroczyć potoczne spojrzenie na dzieło sztuki, „głęboką ślepotę przyzwyczajenia w stosunku do rzeczy, które nas otaczają”, bo „to, co z góry wiemy o przedmiocie, nie pozwala nam go naprawdę zobaczyć”.1 Odnosi się to szczególnie do tkactwa. Jej słynne Abakany burzą przyzwyczajenia, nie są dekoracyjne, praktyczne, użyt­ kowe, nie mają zdobić ściany ani wnętrza domu; wbrew tradycji są sztuką czystą, pozbawioną przydat­ ności. Ich materiały bywają niejednoznaczne, a nie­ konwencjonalne formy oscylują bardziej w kierunku otwartych, przeprutych, falujących, „skrzydlatych” brył niż płaskich powierzchni. Stają się więc samoistnymi, trójwymiarowymi obiektami, wielkimi miękkimi rzeź­ bami penetrującymi przestrzeń lub organicznie z nią związanymi. Owa spoistość Abakanów z otaczającym je „powietrzem” zyskałaby zapewne uznanie i aplauz Ka­ tarzyny Kobro i Władysława Strzemińskiego, twórców rewolucyjnej koncepcji rzeźby unistycznej materializującej się w strefie czterowymiarowej czasoprzestrzeni. Mięsiste, giętkie formy tkanych rzeźb, na przemian na­ cinane i zszywane, dziurawione otworami, prześwitami, szparami, przywodzą na myśl konotacje biologiczne, fi­ zjologiczną „mapę” ludzkiego ciała wraz z intymnymi zakamarkami jego wnętrza. Artystka posługuje się głównie dotykiem, pracując bez pośrednictwa narzę­ dzia. Palcami i całą dłonią bada konsystencję materii, wyczuwa jej grubość i wiotkość, wgłębienia, wypukło­ ści, szorstkość, gładkość, wilgotność bądź suchość, na­ wet temperaturę. Ta „dotykowa” wiedza o tworzywie sprawdza się we wszystkich rzeźbach Abakanowicz, nie tylko w spontanicznie (a zarazem perfekcyjnie) mota­ nych tkaninach, ale także w obiektach wykonywanych z drewna, kamienia czy metalu. Naturalność metod, ja­ kimi się posługuje, sprawia, że jej prace często noszą znamię szlachetnej zgrzebności i autentyczności, jaka wyróżnia wiele magicznych, symbolicznych wytworów „prymitywnej” sztuki etnicznej pochodzącej z odle­ głych czasów i najdalszych krańców Ziemi oraz nobili­ tuje „nieuczoną” twórczość ludową przekazującą wła­ sną prawdę o świecie. Szczególnym tworzywem jest dla niej nić i jej siostra olbrzymka: Lina „splatana z włókien jak drzewo”, mocna, lecz poddająca się skrętom i zasupleniom, ujawniająca swoje energetyczne napięcia w instalacjach rozwieszanych w krajobrazie miejskim i na salach wystawowych. Artystka widzi nić jako pod­ stawowy czynnik budowy świata organicznego, ponie­ waż - jak pisała w autokomentarzu - „nitka buduje wszystkie żywe organizmy, rośliny, tkankę liści i nas sa­ mych, nasze nerwy i kod genetyczny, nasze przewody żylne, nasze mięśnie [...]. Biorąc nić do ręki, dotyka­ my tajemnicy”. Dlatego jej dukt pojawia się na oddzie­ lonych od korpusów Głowach ze splątanymi włosami i na niemal anatomicznych studiach Postaci siedzących, na których nici rysują linie krwiobiegu, układu krąże­ nia, a w Embriologii naprawiają, „cerują” i zamykają pęczniejące, jajowate, szmaciane worki, z których coś się wykluje, gdy nadejdzie pora. 105 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ Figura człowieka przechodzi pod ręką A bakano­ wicz liczne metamorfozy, bywa niepełna, okaleczona, dzielona na części, i nie ma znaczenia, która z nich jest ważniejsza, bo każda mówi własnym językiem. Hieratyczne i kroczące postacie nie mają głów i czę­ sto są bezrękie; metaforyczne autoportrety artystki (które też pełnią funkcję „figur”) pojmowane są jako „twarze IN K A R N A CJI [które] odsłaniają chaos wnętrza ukrywanego za żywą twarzą” ; Postacie siedzą­ ce z wyprutym wnętrzem wyglądają jak „skorupowe negatywy objętości ludzkiego ciała”, a wydrążone, puste torsy pozbawione brzucha i klatki piersiowej pozostają już tylko Plecami pochylonymi w ostatecz­ nym znękaniu. Tu na marginesie przypomnę słowa rzeźbiarki wypowiedziane w Akademii Sztuk Pięk­ nych w Warszawie na konferencji Sculpture Network w maju 2006 roku: „Twarz człowieka może kłamać, plecy nigdy”. Kiedy się myśli o tej sztuce, której wektorami są: czas, doświadczenie, los człowieka, i wszystkiego, co ży­ je na naszej planecie, wyczuwa się, jak bardzo dzieło Abakanowicz pretenduje do wszystkich kultur (a także jak wgłębia się w nieożywioną materię kosmosu, sub­ stancję jego podstawowych pierwiastków). To, co od dziesięcioleci tworzy, integruje się w swojej genetycznej wspólnocie z innymi kunsztami i, zgodnie z zasadą „od­ powiedników”, włącza się w nurt correspondance des arts potwierdzającej duchową jedność sztuk zrodzo­ nych z duchowej więzi twórców poszukujących univer­ sum. Jej ustawione w szeregach rzeźbiarskie „figury” często przesycone są echem rytmów muzycznych bądź przylegają do wizji literackich. Miłośnik i znawca poezji łatwo odnajdzie punkty styczne, swoiste powinowac­ two, jakie zachodzi między twórczością autorki Pleców a słowami poetów, którzy siłą własnej wyobraźni przy­ wołują obraz homo universalis uwikłanego w egzysten­ cję, rozdartego, złamanego przez potężne siły. My próżni ludzie My wypchani ludzie Podpieramy się wzajem Niestety w głowach słoma Kiedy do siebie szepczemy Ciche i bez znaczenia Są nasze wyschłe głosy Jak wiatr dmący przez osty [...] Kształty bez formy cienie bez koloru Zastygła siła i gesty bez ruchu Ci którzy weszli nie spuszczając oczu W inne Królestwo śmierci Wspomną jeżeli wspomną Nie dusze gwałtowne Lecz wydrążonych ludzi Lecz wypchanych ludzi2 Thomas Stearns Eliot, Próżni ludzie (Wydrążeni ludzie) Nieposkromiona wyobraźnia Abakanowicz kieruje ją ku rzeźbie architektoniczno-urbanistycznej projek­ towanej w ogromnej skali. W latach 90. tworzyła wizje drzew-domów odpowiadających idei ekologii, które mogłyby polepszyć bytowanie człowieka w naturalnie zagospodarowanej przestrzeni miast. Według autorki, owe - przeznaczone dla Paryża - 25-metrowe, ageometryczne budowle arborealne, pozwolą na „konstrukcję mieszkań i maisonetek o dowolnych kształtach, bez ry­ goru sufitu wiszącego nad głową”. Pomyślane jako wer­ tykalne ogrody same będą produkować tlen, ponieważ „zieleń pnie się po konstrukcjach sieciowych, będą­ cych równocześnie systemem irygacyjnym dla roślin”. Takie „ogrodowe” założenie ułatwia też okoliczność, że japońska firma Takenaka Construction Company „opracowała rodzaj betonu do pokrywania fasad arborealnych budynków, pozwalający na sadzenie bezpo­ średnio na nim roślin [...]. Architektura ta bazuje na najstarszych doświadczeniach człowieka, które wdraża się za pomocą nowoczesnej technologii”.3 Innym brawurowo rozwiązanym pomysłem jest po­ święcony ofiarom ataku atomowego na Hiroszimę projekt Pomnika Ręki wyciągniętej ku niebu. Rzeźba ta miała świetną - rzec można - „siostrzaną” poprzed­ niczkę. W latach 50. Le Corbusier, budując miasto Chandigarh w indyjskim stanie Pendżab, w nowator­ ski sposób ukształtował scenerię jego architektury i przyrody, przydając jej - jak pisał Jan Białostocki „najprostszy symbol: ogromną ludzką dłoń otwartą uf­ nie ku niebu i całemu światu. W tym najpiękniejszym symbolu przez siebie utworzonym [...] wielki artysta powrócił do naturalnej, organicznej formy, poprzez którą rzeźbiarskim sposobem pragnął przekazać od­ wieczną prawdę wszelkiej sztuki: skrótowy obraz czło­ wieka i jego stosunku do tego, co jest poza nim - do innych ludzi i natury”.4 Chociaż sama idea wzniesionej ku niebu ręki łączy pomysły francuskiego architekta i polskiej rzeźbiarki, to jednak ich kształt plastyczny, skala i przesłanie zdecydowanie je odróżnia. W porów­ naniu z niższą, wpisaną w prostokąt i bardziej zwartą kompozycją Le Corbusiera (z dłonią osadzoną na ma­ sywnym bolcu), „lotne” dzieło Abakanowicz ma zu­ pełnie inne proporcje i nieporównanie większą skalę jest smukłą wieżą-ręką, „drzewem” wypiętrzonym do 640 metrów, na której to wysokości w 1945 roku eks­ plodowała nad miastem bomba jądrowa (dla porów­ nania: górująca nad Paryżem wieża Eiffla ma 300,5 metra). Ów niezwykły, wzniosły i, wydawałoby się, nierealny jak marzenie pomnik, został szczegółowo, po inżyniersku obmyślany. Autorka podaje, że będzie „wypleciony” z przezroczystej stalowej konstrukcji, a jego podstawa, (licząca 100x100 m) pozwoli na swo­ bodny przepływ ruchu miejskiego. „Wewnątrz biegną windy i urządzenia zasilające budowlę w prąd i wodę”. Szczyt konstrukcji wieńczy dynamicznie ukształtowa­ na dłoń z rozwartymi palcami, a jej przesłanie ewoku- 106 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ w - Agora, Chicago 107 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ je magiczne myślenie, że gdyby czas się cofnął, ręka ta mogłaby skierować bombę w inną przestrzeń, „odwró­ cić niszczycielską energię ku niebu i uratować miasto” (Michael Brenson).5 Powróćmy jednak do człowieczych figur Abakano­ wicz. Według klasycznej definicji figura to: postać, kształt, zjawisko. Jej pierwszy człon oznacza człowieka (lub zwierzę) i doskonale odpowiada duchowi tej gałę­ zi sztuk, jaką jest rzeźbiarstwo. „Ciało” żyjących istot (a także antropomorficznie wyobrażonych bóstw) stało się najważniejszym tematem i treścią skulptury wszyst­ kich czasów, bowiem od zarania dziejów człowiek od­ czuwał nieprzepartą potrzebę tworzenia postaci ukształtowanej na wzór i podobieństwo swoje, powta­ rzając niejako dzieło Stwórcy. Samoistność sztuki Mag­ daleny Abakanowicz objawia się przede wszystkim w perspektywie antropocentrycznej, w niezliczonych figuracjach anonimowych, nagich ludzi: stojących, kroczących, rzadziej biegnących - czasem wyobcowa­ nych, samotnych, zamkniętych w klatkach lub zgroma­ dzonych w wielkich populacjach, osadzonych w sta­ tycznym, nieruchomym tłumie. Ich nagość jest aseksualna; tylko niektórzy są zróżnicowani lub opisa­ ni płciowo (np. 7 postaci kobiecych, Ragazzi, Puellae), jednak w większości pozostają ludźmi w ogóle, przed­ stawicielami gatunku, bez wyraźnego rozróżnienia mę­ skości i kobiecości, istotami wywodzącymi się z mitu Androgyne, pojęcia rebis, „rzeczy podwójnej”, będącej wykładnią archaicznej formy dwójjedni (prajedni), której zasadą i celem było osiągnięcie pełni, stanu cał­ kowitej harmonii ducha i ciała przez integrację par przeciwieństw. „Androgyn rzutowany jest w przyszłość, tkwiąc jednocześnie w odległej, platońskiej przeszłości. Zresztą jest to równocześnie bardzo oczywisty symbol myśli, z natury rzeczy będącej obcą problemowi płci”.6 W sztuce Abakanowicz silnie przejawia się stygmat archaiczności, powrotu do źródeł pamięci, które ar­ tystka wpisuje w czasy najnowsze, tworząc swoisty mo­ del paraboli - przeniesienia, „przerzutni” łączącej epo­ kę mitów z naszym współczesnym życiem. Tym samym podtrzymuje idee Mircei Eliadego i Cypriana Norwi­ da, który uważał, że „żaden czas nigdy nie zaginął w tym, co stanowi istotę jego” oraz że „każdy moment życia jest ciągłą przeszłością i przyszłością, i każde dziś jest ciągle wczora i jutro”.7 Artystka wie, że ludzkie skłonności, talenty, imperatywy, motywacje są zapisa­ ne w kodzie genetycznym i że to on kieruje życiem, kondycją, losem człowieka. „Przyczyn tajemnicy, jaką jesteśmy sami dla siebie, [...] upatruję w konstrukcji i funkcjonowaniu naszego mózgu, w naszym kodzie ge­ netycznym. Nosimy w nim wiecznotrwałe ślady dzie­ dzictwa po naszych przodkach sprzed milionów lat [ ...] ”. Rzeźbiarka przypomniała swoje korzenie ro­ dzinne wywodzące się po kądzieli z polskiej familii, a po mieczu od Abaka-Chana, przywódcy mongol­ skich plemion (których cechą naczelną była azjatycka „dzikość serca” - siła, energia, waleczność, wytrzyma­ łość, upór, twarda determinacja w realizowaniu naj­ trudniejszych wyzwań). Żyła zawsze blisko natury i stąd bierze się m.in. jej fascynacja stadem, gromadą, rojem; kiedyś obserwowała, jak kłębią się komary „sza­ rymi masami [...] w tłumie wydającym wspólny dźwięk. To były komary czy ludzie? [...]. Gromada lu­ dzi czy ptaków, owadów czy liści, to tajemniczy zbiór wariantów pewnego zbioru. Zagadka działania natury, nieznoszącej dokładnych powtórzeń, czy nie mogącej ich dokonać [...]. Zaklinam to niepokojące prawo, włączając własne, nieruchome stada w ten rytm”. Odnajdywanie się w zbiorowości było od zawsze podstawową potrzebą człowieka. Ludzie chcą być ra­ zem, blisko siebie, tworzyć „stada”, wspierać się wza­ jem w obrębie wspólnoty, czerpać pożytki ze statusu życia plemiennego czy narodowego. Wszelkie kontek­ sty związane z istnieniem „człowieka zbiorowego” i Norwidowskim pojęciem „człowieka wiecznego” (lub ucieleśnionego bóstwa) przekładają się również na sztukę i funkcjonują w jej „obrazach”. Przykłady moż­ na mnożyć, ale wspomnijmy tylko chińską Terakotową armię z grobowca cesarza Shi Huangdi z dynastii Qin powstałą w III wieku p.n.e. w pobliżu miasta Xi’an wielotysięczny zastęp wiernych oficerów, żołnierzy i woźniców, którzy mieli strzec i bronić swego władcy do końca świata. Przypomnijmy też szeregi bez mała dziewięciuset posągów z Wyspy Wielkanocnej, kryją­ cych nierozwiązaną do dziś zagadkę pochodzenia ich twórców, czasu powstania, personifikacji postaci i ich kultowych(?) znaczeń. Abakanowicz gromadzi setki swoich figur w ryt­ micznych rzędach, hurmie, tłumie, ustawia je w pięk­ nych, ważnych, znaczących miejscach: na tle panoramy wielkich miast, w parkach, ogrodach, na łąkach i nad wodami. Wszyscy ci ludzie - opięci workowym płótnem lub odlani w brązie - są równocześnie naszymi dalekimi przodkami i współczesnymi osobami, które zdarza nam się mijać na ulicy. Mają też inną paradoksalną właści­ wość - są zarazem milczący i wymowni, zastygli w bez­ ruchu i gotowi do drogi; w ten sposób wywołują w od­ czuciu widza metaforyczny obraz niekończącej się, trwającej do dziś „wędrówki ludów”. Będą wędrować swoimi szlakami jak dawne plemiona koczowników, nomadów i jak tułacze wielu następnych pokoleń oka­ leczeni wszystkimi wojnami świata, napiętnowani do­ świadczeniem zmagań z żywiołami, katastrofami, nie­ szczęściami, lecz zawsze odradzający się, żywotni. [...] nareszcie idzie ludzkość cała nareszcie każdy trafił w krok cielęca skóra, pałki dwie rozbiły wieże i samotność i stratowane jest milczenie i śmierć niestraszna kiedy tłumna kolumna prochu nad pochodem 108 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ rozstąpi się posłuszne morze zejdziemy nisko do czeluści do pustych piekieł oraz wyżej nieba sprawdzamy nieprawdziwość i wyzwolony od przestrachów w piasek się zmieni cały pochód niesiony przez szyderczy wiatr i tak ostatnie echo przejdzie po nieposłusznej pleśni ziemi zostanie tylko bęben, bęben dyktator muzyk rozgromionych8 Zbigniew Herbert, Pieśń o bębnie Nieustannie zwracając się ku temu, co pierwotne, rzeźbiarka sięga np. do archetypicznej formy koła, które jest symbolem kosmosu, wieczności, ruchu, zmiany, po­ stępu, kręgu istnienia, szczęścia, prawdy, doskonałości, przeznaczenia, losu, następstwa pokoleń. Od zamierz­ chłych czasów koło było świętym znakiem bóstwa-Słońca, a także zaistniało jako dobroczynny, praktyczny wyna­ lazek umożliwiający wytwórczość ceramiczną i sprawną komunikację (pierwszy znany pojazd kołowy odnaleziono w Mezopotamii około 4000 lat p.n.e.). W dorobku Aba­ kanowicz odnajdziemy metalowe koła szprychowe i wiel­ kie drewniane wałki toczne, którym zwykle towarzyszy człowiek, oraz ogromne kuliste kręgi o surowo obrobio­ nych, chropowatych powierzchniach, „ociekające złotem słońca”, wykute ze skał wapiennych w kamieniołomie na pustyni Negew między Beer Szewa a Morzem Czerwo­ nym, a następnie przeniesione do ogrodu Israel Museum w Jerozolimie. Rzeźbiarka podejmuje również odwieczny wątek katharsis; stworzyła 33 odlane z brązu, na poły antropomorficzne figury umieszczone na terenie posiadłości Giuliano Gori w pobliżu Pistoi; ich głębokie wydrążenia (nawiązujące do „próżni” ludzkiego ciała) wskazują na transcendentny moment „przełomu” - oczyszczenia my­ śli, emocji i uczuć, odrzucenia wszystkiego, co złe, szkodli­ we, niepotrzebne. Nie zapomina też o zwierzętach. Rzeź­ bi m.in. głowy (czaszki) zwierząt kopytnych i umownie kształtowane, syntetyczne figury nieokreślonych gatun­ kowo czworonożnych stworzeń. Niektóre z nich, niegdyś udomowione, z pewnością bytują w pobliżu ludzi, inne, dziko żyjące - obserwują ich z daleka. Jeszcze innym cy­ klem są metaforyczne głowy zwierzęce, potężne jak megality, ustawione w Parku Olimpijskim w Seulu, na terenie tzw. Przestrzeni Smoka. Piętno agresji, wpisanej w naturę homo sapiens jest treścią serii Gry wojenne. N a poły abs­ trakcyjne rzeźby poświęcone „okropnościom wojny” walce, ruinie, zniszczeniu i śmierci - zbudowane są z drewna i metalu. Długie, horyzontalnie ułożone pnie, konary, kadłuby, kikuty drzew, ujęte w stalowe obręcze, kojarzą się z powalonymi jak drzewa rannymi ciałami i amputowanymi kończynami, ale też z machinami wo­ jennymi: armatnimi lufami czy rakietami. A Sarkofagi za­ mknięte w „szklanych domach” przypominają ogromne trumny i pokrywy reaktorów atomowych. Przesłania i znaczeń dzieł Abakanowicz nie można do końca wyjaśnić, odczytać, rozpoznać „szkiełkiem i okiem”. I nie ma nawet takiej potrzeby. Rzeźbiarka sama to potwierdziła: „Trzeba zostawić jako tajemnicę pewne sprawy, również w twórczości. Wyjaśniając, ka­ leczymy je albo unicestwiamy. Nałóg objaśniania wszystkiego jest katastrofą naszego czasu. Nie należy utożsamiać tajemnicy z problemem. Problem można podzielić na strefy poddające się analizie, tłumaczeniu, a tajemnica jest całością, która nas ogarnia, choć nie­ chętnie się do tego przyznajemy”. Być może nigdy nie będzie odsłonięta całkowicie. Wszelako tak się zdarza, że jej zasłonę uchyla czasem nagły błysk poezji. Dobranoc głowo —jakżeś wyglądała? Dobranoc twarzy —gdzie zabłyśniesz znowu? Nad jaką basztą —przy jak zimnym nowiu Straż ciebie ujrzy i uderzy w działa? Dobranoc ręce —w gips odlane jaki? Dobranoc stopy —idące w bezdroże Przez jaką ziemię i przez jakie morze Do —z psów i ludzi wyzbytej Itaki...9 Stanisław Grochowiak Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 109 Przy pisaniu tego tekstu powoływałam się na wypowiedzi Mag­ daleny Abakanowicz publikowane w katalogach jej wystaw, a zebrane w katalogu ekspozycji: Magdalena Abakanowicz, Cen­ trum Sztuki Współczesnej, Zamek Ujazdowski, Warszawa 1995 T.S. Eliot, Próżni ludzie (Wydrążeni ludzie), [w:] idem, Wybór poezji, wybór tekstów Krzysztof Boczkowski, Wanda Rulewicz, wstęp W anda Rulewicz, Wrocław 1990, s. 152-153 Cytaty z listów rzeźbiarki do Jaromira Jedlińskiego, [w:] Magda­ lena Abakanowicz, Architektura arborealna. Idea, koncepcja, pro­ jekt, Galeria Kordegarda, Warszawa i Muzeum Sztuki - Galeria „Księży Młyn”, Łódź, Warszawa 1994, s. 1-2, nlb. J. Białostocki, Znaczenie rzeźby w sztuce XX wieku, [w:] Sztuka X X wieku, materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Słupsk, październik 1969, Warszawa 1971, s. 64, 68 M. Abakanowicz, Projekt dla Hiroszimy: „Drzewo-Ręka”; M. Brenson, Idea architektury arborealnej, [w:] Magdalena Abakano­ wicz, Architektura arborealna, op. cit., s. 9, 12, nlb. J.E. Cirlot, Słownik symboli, przekład Ireneusz Kania, Kraków 2000, s. 68 C. Norwid, Piast i jego rewolucja, [w:] idem, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, t. 6, Warszawa 1971, s. 305; C. Norwid, List do Konstancji Górskiej z 1857 roku, ibidem, t. 8, Warszawa 1971, s. 303 Z. Herbert, Pieśń o bębnie, [w:] idem, 89 wierszy, wybór i układ Autora, Kraków 1998, s. 137-138 S. Grochowiak, [wiersz bez tytułu], [w:] idem, Poezje, wybór i wstęp Janusza Maciejewskiego, Warszawa 1980, s. 110 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8c96ae8448b881c2c843fe4e1a8472d.pdf fc65e8ce0111f5763ba6d94ca5b10e44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6149 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Afryka - pozyskiwanie żelaza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5735 Title A name given to the resource Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.253-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łapott, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 JACEK ŁAPOTT Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytet Szczeciński REAKTYWOWANIE ZAPOMNIANEJ AFRYKAŃSKIEJ TECHNOLOGII POZYSKIWANIA ŻELAZA W MALI Żelazo jest wytwarzane przez kowala. Tylko ci, co wytwarzają żelazo, są prawdziwymi kowalami1. Stare powiedzenie, cytowane wielokrotnie przez afrykanistów — Ex Africa semper aliquid novi, użyte przez Pliniusza Starszego w I wieku n.e. w drugim tomie jego Historii naturalnej, sprawdza się do dziś. Kontynent ten zaskakuje nas nie tylko skalą nierozwiązywalnych problemów, wymykających się nierzadko wszelkim racjonalnym ocenom i prognozom, ale także inicjatywami, o które być może nikt by dziś Afrykańczyków nie posądzał. Przez ostatnie lata zajmowałem się, rozległym w czasie i przestrzeni, tematem pozyskiwania żelaza na tym kontynencie (Łapott 2008). Zgodnie z moją wiedzą (oraz wiedzą innych badaczy zajmujących się tym zagadnieniem), ten fragment działalności Afrykańczyków został definitywnie zamknięty co najmniej przed 20-30 laty. Terry Childs i David Killick, podsumowując w jednej ze swoich prac historię metalurgii na tym kontynencie, pisali w 1993 roku: „Wytop żelaza nie istniał w wielu częściach Afryki już w czasie I wojny światowej, ale przetrwał w niektórych niedostępnych regionach Afryki zachodniej aż do lat 60. [XX wie­ ku — J.Ł.]. Ostatnie rodzime piece używane do wytopu żelaza na handel, które obserwowano w północnej części Wybrzeża Kości Słoniowej, zakończyły pro­ dukcję w 1983 roku, zamykając tradycję technologiczną istniejącą ponad 2500 lat” (Childs, Killick 1993: 325). W tym kontekście informacja o istniejących jeszcze w Mali kowalach, któ­ rzy do dziś zajmują się pozyskiwaniem żelaza w dymarkach, nie wydawała się* Z pieśni Bamana śpiewanej w Kolokani w trakcie wydobywania łupy z dymarki (1.02.2009). �254 Jacek Łapott prawdopodobna. Dotarła ona do mnie przy okazji innych badań prowadzonych aktualnie w tym kraju. Dowiedziałem się, że być może kilkadziesiąt kilometrów na północ od Bamako, między Noussambougou a Kolokani, mieszka kowal ob­ sługujący do dziś dymarkę dostarczającą mu żelazo. Rzeczywistość okazała się o wiele bardziej złożona. Informację tę uzyskałem w 2008 roku na przełomie pory deszczowej i suchej, jeszcze przed zbiorem plonów — w okresie, gdy w re­ jonie sawanny jest mnóstwo prac innych niż pozarolnicze zajęcia rzemieślnicze. Udało mi się dotrzeć do miejscowości Kena, potwierdzić tę wiadomość i zoba­ czyć dymarkę2. Wieś Kena znajduje się około 90 km na północ od Bamako (jadąc drogą na Kati w kierunku granicy mauretańskiej). Zarówno tę wieś, jak i cały region zamieszkują Bamana, znani lepiej w literaturze polskiej jako Bambara3. Jest to ludność rolnicza z tak zwanej grupy ludów Mande, uprawiająca na żyznej tutaj glebie proso, sorgo, orzechy arachidowe i inne rośliny strefy pogranicza sawanny i sahelu. Kena została założona w przeszłości przez ród Diarra (są oni dugule — miej­ scowymi notablami), potem dopiero zjawiły się na tym terenie rody Traore i Fane. Usytuowana jest około 8 kilometrów na wschód od drogi prowadzącej dalej na północ. Dojazd jest utrudniony, brak tutaj jakiejkolwiek komunikacji. Miejsco­ wość jest na tyle mała, że nie odbywają się w niej nawet tradycyjne, cotygodnio­ we targowiska. Kontakt ze światem zewnętrznym utrzymują wędrowni handlarze poruszający się na rowerach i oferujący „niezbędne” już produkty miejskie, takie jak cukier, zielona herbata, latarki, baterie, mydło, tkaniny fabryczne. Odkryta w 2008 roku dymarka była używana już wcześniej. Potwierdziło to moją wiedzę o afrykańskich dymarkach jako o urządzeniach wielokrotnego użyt­ ku. Obie strony zaangażowane w tę sprawę — my i rodzina Fane (nieco nieufne wobec siebie) umówiły się na luty 2009 roku, kiedy to dymarka zostanie ponow­ nie uruchomiona. Zarówno sama dymarka, jak i pokazywane nam fragmenty łupy potwierdzały możliwości techniczne miejscowych kowali. Trudny dojazd, brak jakichkolwiek osób obcych w bliższej i dalszej okolicy, poziom życia miejscowej ludności, gwarantował oryginalność działania, którego mieliśmy być świadkami. Z kolei Bamana nie byli chyba do końca pewni, czy, zgodnie z obietnicą, pomo­ żemy im finansowo w kolejnym uruchomieniu dymarki — poniesiemy koszty zakupu zwierząt składanych na ofiarę, koszty pozyskania i transportu rudy, zaku­ pu węgla drzewnego, prezentów itp. Niezależnie od tego, istniejąca i działająca współcześnie w Afryce dymarka była wydarzeniem, o którym jak najszybciej należało poinformować opinię publiczną. 2 W pierwszej penetracji w 2008 r. brali udział także mgr E. Prądzyńska i mgr K. Podyma. Właściwe prace badawcze prowadziłem w lutym 2009 r. w towarzystwie dr. L. Buchalika. Obecna publikacja jest swojego rodzaju kronikarskim zapisem tego wydarzenia. 3 Bamana należą do jednej z liczniejszych grup etnicznych Mali; stanowią obecnie ok. 25-30% po­ pulacji tego kraju, natomiast językiem bambara posługuje się ponad 80% miejscowej ludności. Bamana spotkać można także w Senegalu, Wybrzeżu Kości Słoniowej i w Burkina Faso. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 255 W Kolokani Kolejne spotkanie nastąpiło pod koniec stycznia 2009 roku i było „miłym rozczarowaniem” dla obu stron. Prace związane z uruchomieniem dymarki po­ suwały się do przodu, została ona już naprawiona, zgromadzono specjalną glinę na dysze, inną glinę na tynkowanie ścian itp. Największym zaskoczeniem okazał się dla nas fakt, że nie jest to jedyna dymarka w okolicy. Uruchomienie „naszej” przewidziane było za około dwa tygodnie, natomiast w nieodległym Kolokani już następnego dnia miała się odbyć uroczystość wyciągania łupy z tamtejszej dymarki. Kolokani to osada czy raczej miasteczko liczące około 20 tys. mieszkańców. Kilka miesięcy wcześniej miejscowy mer — F.T. Traore wydał zgodę na budo­ wę dymarki i pozyskanie przy jej pomocy żelaza. Według umieszczonej obok dymarki pamiątkowej tablicy, „realizatorami” tego planu byli Diatourou Fane z Kena, Bassourou Diarra z Kati oraz Datigui Fane z Kolokani. Mer w między­ czasie zmarł, natomiast okoliczni kowale kontynuowali projekt, którego finału mieliśmy być świadkami. W wigilię wyjmowania łupy, grupa kowali i okolicz­ nych mieszkańców udała się do zagrody mera, by złożyć wyrazy szacunku jego pamięci i jego rodzinie. Kowale tańczyli przy akompaniamencie miejscowych muzyków „taniec kowali z siekierą”. Trwało to z przerwami do późnych godzin nocnych. Wyciąganie łupy z dymarki w Kolokani było świętem dla całej miejscowości. Pojawili się wszyscy uczestnicy projektu, kowale z okolicznych wsi, starszyzna wioskowa, oficjalni przedstawiciele władz, muzycy, żony kowali, a nawet tele­ wizja z Bamako, razem kilkaset osób4. Część uczestników przyjechała z oko­ licznych miejscowości samochodami, część motorowerami, większość dotarła pieszo. Miejsce wytopu usytuowane zostało poza Kolokani, na jej północno­ -wschodnim skraju, niedaleko zagrody kowala Datigui Fane. Dymarka miała u podstawy około 1,8 m średnicy, a wyciągana z niej łupa stanowiła okrąg o wymiarze około 1 m i grubości 20-25 cm. Żeby nie zniszczyć dymarki przy wyjmowaniu łupy, należało ją wcześniej rozbić na kawałki. Po wy­ ciągnięciu i ocenie jakości łupy okazało się, że winna być ona „poprawiona” — żelazo zawierało za mało węgla, było zbyt miękkie. Z uwagi na to, że zgroma­ dzenie mieszkańców przy dymarce przerodziło się w rodzaj festynu, postanowio­ no do programu spotkania włączyć także „poprawienie” łupy. Kilkaset metrów od dymarki, na skraju drzew rzucających cień, zbudowano szybko specjalne, ot­ warte palenisko, podłączono do niego dwa miechy-dmuchawy (a po jakimś cza­ sie dodano trzeci) i rozpoczęto podgrzewanie fragmentów łupy. Trwało to ponad dwie i pół godziny. W końcu uzyskano żelazo o zadowalającej kowali jakości. 4 Wraz z L. Buchalikiem byliśmy jedynymi obecnymi Europejczykami. �256 Jacek Łapott Wszystkie działania były dokumentowane przez telewizję z Bamako, nagrywa­ no też wywiady z kowalami5. Procesowi poprawiania poddano tylko niewielki fragment łupy. Pozyskana łupa, po jej wstępnym oczyszczeniu, ważyła sto kilka­ dziesiąt kilogramów i została przewieziona do zagrody szefa kowali w bagażniku samochodu osobowego, który musiał w tym celu obrócić aż trzykrotnie6. W Kena Jak się potem okazało, rodzaj dymarki i sposób pozyskania żelaza w Kolokani różnił się od tego w Kena, ponadto dymarki w Kolokani i Kena były fragmen­ tami większego przedsięwzięcia. W trakcie rozmów uzyskaliśmy informacje, że podobne dymarki były używane współcześnie także w Tioribougou (23 km od Kolokani), Fanafiekoro (na południu, w okręgu Kati), Beneso, Faladje, Negela, Djinidja, Marena (także okręg Kati). W niektórych miejscach, jak Faladje czy Kena, dymarka była uruchamiana kilkakrotnie. Jednym z organizatorów tego przedsięwzięcia był wiekowy kowal Diatourou Fane, zwany Babou, mieszkający w Kena7. Jego wiek nie jest do końca znany. Na pewno przekroczył 100 lat, niektórzy twierdzą, że ma nawet 120. On sam przyznaje się do 106 lat. Miał trzy żony, które urodziły mu 10 synów i 4 córki. Po założeniu rodzin przez dzieci i wnuki kowala, jego rodzina liczy 126 osób. Jak mówi Babou, w dzieciństwie i młodości pracował z ojcem przy dymarkach w okolicach Kati („tam jest dobra ruda”), w takich miejscowościach, jak Dougabougou, Toula, Daforo, Djoko. „Kiedyś w okolicy Bamako było dużo dy­ marek. W tamtych czasach dymarki pracowały przez cały sezon suchy i zwykle było wiele wytopów. Praca była ciężka. Wszystko trzeba było nosić na własnych plecach — rudę, glinę i węgiel drzewny. To była praca dla silnych mężczyzn”. Do Kati wrócił w latach 60-70. XX wieku. W Kena osiadł niedługo potem, a około 10 lat temu wpadł na pomysł reaktywowania (po blisko 30 latach) dawnej, rodzi­ mej tradycji hutniczej Bamana. Niestety, nie było nam dane obejrzeć procesu budowy samej dymarki. Została ona wzniesiona kilka lat wcześniej — obecny wypał był już czwartym z kolei. 5 Również my prowadziliśmy dokumentację filmową i fotograficzną. Poszczególne fragmenty uro­ czystości były rejestrowane także przez kilku innych uczestników, z użyciem aparatów fotograficznych i telefonów komórkowych (!). 6 Oprócz łupy, efektem wytopu był piasek wypełniający dno dymarki (o którym trudno znaleźć in­ formacje w literaturze omawiającej wytop żelaza). Ustawiła się po niego kolejka kobiet, które zbierały go w chustki i plastikowe woreczki. Według powszechnej opinii, był znakomitym antidotum przeciw wrogim fetyszom, jak i — po dodaniu go do wody — skutecznym środkiem stosowanym w leczeniu chorób skóry oraz „dla urody”. 7 Zajmuje się on ponadto wróżbiarstwem, a konkretnie geomancją— wróżeniem ze znaków kreślo­ nych na piasku. W ciągu kilkudniowego pobytu w jego zagrodzie widzieliśmy codziennie kolejkę ludzi oczekujących na wróżby czy błogosławieństwo Babou. Nazwisko Fane jest tradycyjnym nazwiskiem kowali u Bamana. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 257 Głównym budowniczym dymarki był najmłodszy syn Babou — Mamadou (Madou) Fane, a pomagali pozostali męscy członkowie rodziny. Budowa dymarki trwała tylko jeden dzień. Wzniesiono ją z gliny (pochodzącej z termitiery), do której dodaje się rozbite kawałki liany, namoczone wcześniej w wodzie. Powo­ duje to lepsze utwardzenie gliny, co skutkuje także „wodoodpomością”. Takiej dymarki nie trzeba zabezpieczać przed porą deszczową8. Dymarka z Kena (podobnie jak ta w Kolokani) to typ dymarki szybowej. Mia­ ła kształt ściętego stożka o wysokości około 185 cm i średnicy u podstawy około 110 cm, a na górze, u wylotu 90 cm. Ściany dymarki miały grubość około 15-20 cm. Od strony południowej usytuowane były pełne, gliniane siedmiostopniowe schodki ułatwiające załadunek dymarki. Otwór do wyciągania łupy znajdował się od strony wschodniej, z kolei po przeciwległej stronie był szeroki (ok. 1 m) kanał z trzema szerokimi stopniami, sięgający poniżej podstawy dymarki, z otworem do spuszczania żużla. Wokół podstawy dymarki znajdowało się osiem otworów na pomieszczenie długich dysz (o średnicy ok. 12-14 cm, a długości ok. 140 cm), dwie kolejne dysze mocowano w otworze do wyciągania łupy, na specjalnych drewnianych widełkach. Wszystkie dysze po ich umieszczeniu w dymarce sta­ rannie oklejano i uszczelniano gliną, specjalnie wzmocnioną materiałem z termi­ tiery. Dysze montowane były ukośnie w dół, lekko zachodząc w środku na siebie. Na zewnątrz ich wyloty wystawały nie więcej niż 20 cm poza lico ścian dymarki. Ustawianie dysz było procesem długotrwałym i w całości nadzorowanym przez Babou9. Jeśli konieczne było stłumienie ognia w dymarce, dysze przykrywano specjalnymi, glinianymi pokrywkami. Przy żadnej z dysz nie było miechów, nikt także z miejscowych kowali Bamana nie słyszał o ich stosowaniu przy dymar­ ce. Potwierdzałoby to opinię Hermanna Amboma, który twierdził, że w piecach szybowych o wysokości powyżej 1,3 m powstawał w trakcie wytopu tak zwany efekt kominowy, na tyle duży, że pozwalał uzyskać temperaturę potrzebną do re­ dukcji tlenu z rudy, co było niezbędne w procesie produkcji (Ambom 1976: 29). Budowniczowie w Kolokani i Kena twierdzą, że wymiary dymarek są w zasadzie dowolne, poza tym, że nie mogą być one niższe niż 150 cm. Paradoksalnie, uży­ cie miechów w trakcie wytopu mogłoby doprowadzić do szybszego przepływu powietrza przez szyb dymarki i do obniżenia temperatury w jej wnętrzu10. 8W trakcie naszej wizyty w Kena w 2008 r. pod koniec pory deszczowej, ta sama, niezabezpieczona dymarka znajdowała się wśród pola dorodnego prosa. 9 Przygotowano 12 dysz, z uwagi na to, że (jak nam powiedziano) czasami podczas umieszczania w dymarce mogą się połamać (są wykonane z niewypalanej gliny zmieszanej ze specjalną trawą). 10 Niektórzy znawcy tematu, jak C. Francis-Boeuf, wyróżniają jednak w zachodniej Afryce dwa rodzaje dymarek: tzw. wielki piec (grandfurneau), z naturalnym nawiewem powietrza, oraz „zwykły” piec-dymarkę (furneau), ze sztucznym nawiewem powietrza przy pomocy miechów (Francis-Boeuf 1937: 427). Potwierdzone użycie tych ostatnich dymarek odnotowano tylko w kraju Lobi, na południowym-zachodzie Burkina Faso. Znana dzięki publikacjom R. Gardiego (1969) dymarka Kirdi z Kameru­ nu Północnego (a więc już spoza Afryki Zachodniej) ma miechy umocowane na szczycie, a powietrze tłoczone jest w dół. �258 Jacek Łapott Przygotowania do wytopu trwały kilka dni. Konieczne było dostarczenie rudy (przywiezionej ciężarówką z okolic Kati), zakup węgla drzewnego, zgromadze­ nie co najmniej trzech rodzajów gliny, naprawienie ścianek dymarki, wykona­ nie dysz itp. Te prace zostały wykonane przed naszym przybyciem. Natomiast bezpośrednie przygotowanie dymarki do wytopu, osadzenie dysz, napełnienie dymarki węglem i rudą oraz wytop zajęły dwa i pół dnia oraz dwie noce. Sam wypał trwał około 41,5 godziny11. Do wypełnienia dymarki potrzebne było 17 dużych koszy węgla drzewnego oraz 6 mniejszych koszy rudy. Układ zawartości koszy węgla drzewnego i rudy został spisany na kartce przez Babou. Rudę zwykle sypano wzdłuż ścianek dy­ marki. Zanim wsypano pierwsze kosze węgla drzewnego, dno dymarki oraz prze­ strzeń między zachodzącymi na siebie promieniście dyszami została wypełniona suchą trawą. Podpalenie dymarki nastąpiło przy pomocy długich kijów, zapalo­ nych na końcach, wkładanych przez dysze i sięgających tej trawy. Przed zapale­ niem dolną część dymarki do wysokości wylotów dysz (które umiejscowione są około 40 cm od poziomu) obsypano ziemnym nasypem, następnie obficie pola­ nym wodą. Wszelkie pęknięcia w ściankach dymarki naprawiane były na bieżąco specjalną gliną. Obie te czynności (polewanie i tynkowanie) powtarzane były wielokrotnie w ciągu tych dwóch dni i nocy. Ważny był nadzór nad dymarką, szczególnie w nocy, aby nie pękła czy nie doznała innego uszkodzenia (dysze za­ pychają się np. żużlem i trzeba je przebijać). W nocy ogień nad górną krawędzią dymarki unosił się na wysokość ponad metra. Po podpaleniu dymarki złożono w ofierze kozę, którą następnie poćwiartowa­ no i ugotowano. Zjedli jąwszyscy kowale zajęci przy wytopie. Łącznie pracowało tutaj (na zmianę) sześć osób oraz Babou. Pomimo, że był to kolejny wypał w cią­ gu ostatnich dwóch lat, cały czas pojawiali się „goście”, którzy chcieli przyjrzeć się temu, „co się dzieje”. Przynosili prezenty — miejscowe wino, piwo, zieloną herbatę, orzechy kola itp. Robili sobie zdjęcia (!) i słuchali opowieści kowali. Po południu drugiego dnia wybito otwór u dołu dymarki od strony zachodniej i spuszczono żużel do wspomnianego wyżej kanału. Na marginesie warto dodać, że stereotypowe wyobrażenia o wytopie żelaza w dymarce nie do końca odpowiadają opisywanej rzeczywistości. W procesie pro­ dukcji żelaza w dymarce nie otrzymuje się produktu finalnego w stanie płynnym. Jest on w stanie stałym i nosi nazwę łupy. Na łupę rzadko kiedy składa się li tyl­ ko dobre, kowalne żelazo. Zwykle po wyciągnięciu z dymarki jest ona zmieszana z żużlem, węglem drzewnym i piaskiem. Dopiero w procesie „poprawiania żelaza”, tak jak to było w Kolokani, poprzez jego powtórne podgrzanie i nawęglenie otrzy­ muje się metal nadający się do dalszej pracy w kuźni. Jedyną płynną substancją, którą usuwa się z dymarki przed jej ostudzeniem i wyciągnięciem łupy, jest żużel. 11 Od godziny 12, 11 lutego, do godziny 5.30 rano 13 lutego. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 259 Potwierdza to jednocześnie fakt, że w dymarkach afrykańskich nie otrzymywano raczej temperatury niezbędnej do stopienia się żelaza (1535° C). Wyciąganie łupy z dymarki rozpoczęło się o świcie. Dymarka wcześniej zga­ sła sama (wypalił się cały węgiel), ale była w dalszym ciągu gorąca. Szybko odkopany został wał ziemny, usunięto dysze (które się połamały) i odsłonięto otwór od strony wschodniej. Przewiew powietrza miał „ostudzić” całość. Jed­ nak niektórzy kowale, nie mogąc się doczekać finału próbowali rozbić łupę że­ laznymi drągami, chociaż w dalszym ciągu nie można jej było wyciągnąć z pie­ ca z powodu wysokiej temperatury. Sukcesywnie rozbijane kawałki łupy i dysz wyciągnięto w końcu przy pomocy długich, żelaznych cęgów. Usunięto także piasek spod łupy, umieszczony tam i ubity pierwszego dnia przed załadunkiem dymarki. Wówczas łupa jakby zawisa w powietrzu i łatwiej ją rozbić na kawał­ ki. Wyciągnięte, pierwsze fragmenty łupy rozbito niecierpliwie, aby sprawdzić jej jakość. Okazało się, że żelazo jest dobrej jakości. Miejscowi kowale, dumni z efektu, byli przekonani, że zawdzięczają to Babou — jego doświadczeniu, sta­ ranności produkcji oraz bliskim kontaktom ze światem nadprzyrodzonym. Otrzy­ mana łupa była względnie czysta i nadawała się od razu do dalszej przeróbki na niezbędne w życiu codziennym przedmioty żelazne12. Według szacunków, z tego wypału uzyskano około 70 kg łupy. Jak to się zaczęło? Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden, bardzo istotny aspekt tej sprawy. Jak wspomniałem, tradycja pozyskiwania rudy w dymarce zanikła przed około 40 laty także w okolicy Bamako i Kolokani. Byliśmy świadkami swoistej „reak­ tywacji kulturowej”, dokonanej z inicjatywy Diatouro Fane oraz grupy starszych kowali, którzy potrafili przekonać do tej idei nie tylko innych kowali, ale także, w przypadku Kolokani, mera tej miejscowości. Z uwagi na powszechne zainte­ resowanie miejscowych kowali tym przedsięwzięciem (każdy z kowali chciał otrzymać kawałek łupy)13, dymarka z Kolokani była prawie dwa razy większa niż ta w Kena. Interesujące, że projekt budowy dymarek w tym regionie (w ostatnich latach wykonano już co najmniej 9 wytopów) był inicjatywą wewnętrzną. Na jego re­ alizację złożyli się wspólnie wszyscy zainteresowani kowale. Nie otrzymano żadnych dotacji ani od administracji państwowej, ani od organizacji pozarządo­ wych. Informacje o tym przedsięwzięciu dotarły do nas przez przypadek. Nasza obecność skutkowała pokryciem części kosztów wytopu w Kena, jednak wytop i tak był wcześniej zaplanowany. Tego rodzaju wewnętrzne działanie, samoorga­ 12Otrzymane wyniki analizy fizyko-chemicznej potwierdziły tę opinię. 13 Podobnie jak w innych rejonach Afryki Zachodniej, także tutaj panuje przekonanie, że żelazo pozyskiwane z dymarki ma właściwości nadprzyrodzone. �Jacek Łapott 260 nizacja miejscowej ludności w celu „przypomnienia i kontynuacji tradycji”, jak powiedział jeden z kowali, jest czymś zdecydowanie nowym w tym rejonie. To także novum w obserwowanych, współczesnych kontaktach na linii Mali — „reszta świata”. W sąsiednim kraju Dogonów czy w odwiedzanych przez licz­ nych turystów Dżenne oraz Timbuktu (także w Mali), wśród miejscowej ludno­ ści przeważają postawy oczekiwania na pomoc, aby nie powiedzieć: postawy roszczeniowe. Niewykluczone, że sędziwy Diatorou Fane, z racji swego wieku i autorytetu, potrafił stworzyć w kraju Bamana zupełnie nową (choć silnie zako­ rzenioną w tradycji) rzeczywistość kulturową, której skutki będzie można ocenić dopiero w przyszłości. Właśnie w sąsiedniej wiosce, Bougoudiana (kilka km od Kena), mieszka Tiori Diarra. Jego matka, Konimba Diarra (ur. około 1895 r.), jest znana jako mistrzyni w malowaniu tradycyjnych tkanin Bamana, bogolan. Sam Tiori jest animatorem także nieco zapomnianej tradycji — teatru marionetek. To właśnie kontakt z nim naprowadził nas na trop dymarek. Współcześnie, dzięki takim ludziom, jak Tiori Diarra, nad Nigrem (w Segou, Markala) odbywa się co roku festiwal marionetek ściągający dużą liczbę turystów. Autor tego pomysłu nie bierze jednak udziału w festiwalu. Być może za jakiś czas ktoś wymyśli, w Kolokani czy Kena, festi­ wal dymarek. Ale czy będzie to ten sam projekt? Jaki będzie do niego stosunek miejscowych kowali? Czy odsuną się od niego tak, jak Tiori Diarra od festiwalu marionetek? Czy będzie to w dalszym ciągu „przypomnienie i kontynuacja tra­ dycji”? To już jednak zupełnie inna historia. BIBLIOGRAFIA A m bom H. 1976 D ie Bedeutung der Kulturen des Niltals fü r die Eisenproduktion im subsaharischen Afrika, Wiesbaden: Franz Steiner Verlag. Childs S.T., Killick D. 1993 Indigenous African Metallurgy: Nature and Culture, „Annual Review o f Anthropology” 22, s. 325-334. Francis-Boeuf C. 1937 L ’industrie autochtone du fe r en Afrique Occidentale Française, „Bulletin du Comité d ’Etudes Historiques et Scientifiques de l’Afrique Occidentale Française” 20: 4, s. 403-464. Gardi R. 1969 Unter afrikanischen Handwerken, Bem: Akademische Druck- u. Verlags­ anstalt. Łapott J. 2008 Pozyskiwanie żelaza w Afryce Zachodniej na przykładzie ludów masywu Atakora, Żory: Muzeum Miejskie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6ddab5669e3d5760e2f625fa5604cf9.pdf 83d906f7731912d5f6b90768a425c779 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2778 Title A name given to the resource Realizm i liturgia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.104-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Realizm i liturgia Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" Eliota Wiesław Juszczak Pamięci Janusza Pasierba To. co niepojęte, jest normą tego. co znane. (Simone Weil) 1 „Die Lehre' eines Denkers ist das in seinem Sagen Ungesagte : To, prześladujące mnie od lat, zdanie Heideggera, paradoksalne - lub paradoksalne z pozoru, jedno z pierwszych zdań z rozprawy o pojmowaniu prawdy u Platona, dobrze stosować się może do doktryny (Lehre) poety, który jest też i wielkim myślicielem Bo, powiedzmy na marginesie, Platon był także filozofem-poetą. Będziemy tu jednak mieli na uwadze twórcę, przy określaniu którego trzeba porządek epitetu odwrócić: Eliot jest poetą-myślicielcm, poetąfilozofem, a stąd jego doktryna, w odmiennym stopniu niż u Platona, musi być r e k o n s t r u o w a n a z „ m o w y " danej nam wprost. Dotyc/y to przede wszystkim głównego trzonu dzieła: wierszy, poematów dramatów. W mniejszym może stopniu daje się odnieść do krytycznych i historycznoliterackich esejów poety i do innych jego. nie „wprost artystycznych" wypowiedzi (np. listów), gdzie bezpośrednio mamy do czynienia z tezami o teoretycznym brzmieniu. Idąc wszakże za stwierdzeniem Heideggera, i w tych ostatnich sedna „ n a u k i " szukać by należało w „nic wypowiedzianym". Po prapremierze Morderstwa w katedrze, w 1935 roku, i po sukcesach, jakie sztuka ta odnosiła, poeta dostawał zamówienia na utwory podobnego typu: religijne i historyczne. Wszystkie je jednak odrzucał I niespodziewanie - niespodzianie nawet dla najbliższych, jak Martin Browne, reżyser wszystkich prapremier Eliota i jego doradca w sprawach dramaturgicznych - w dwa lata później, pewnego listopadowego wieczora. Eliot odczytał, właśnie w domu BrowneYrw pierwszą wersję swojej następnej sztuki. Zjazdu rodzinnego. Zestawione z Morderstwem. The Family Reunion musiało szokować najpierw może „podwójnym odejściem" od kształtu razem i tematu wcześniejszego dzieła. Jego wewnętrzny konstrukcyjny diapazon - gdy się to widzi w obrębie samej tylko europejskiej tradycji - został rozciągnięty między dwoma najodleglejszymi chronologicznie krańcami. Między antykiem greckim a współczesnością Tę zasadę stosował Eliot w następnych trzech swoich scenicznych utworach, utrzymanych w konwencji „salonowej", gdzie sobie tylko właściwą metodą korzystał z wielkich tragików piątego wieku. Po Eumemdach Ajschylosa. z których niejako wyrastał Zjazd rodzinny, przyszła kolej na Alkestis Eurypidesa w Coctail Party; tegoż Eurypidesa hm został wykorzystany w The Confidential Clerk, i wreszcie, może najdosłowniej, powtórzył poeta dramaturgiczny splot Edypa w Kolonos Sofoklesa w swej ostatniej sztuce The Elder Statesman. Wiele można by powiedzieć o tym. czym się różniła zasada transpozycji owych wzorów u Eliota, od powierzchownie podobnych „ p o w t ó r z e ń " klasycznych tragedii, dokonywanych j u ż przez pisarzy łacińskich, potem przez Racine'a,Goethego czy Shelleya, a w obecnym stuleciu samym przez niepoliczonych autorów, traktujących tematy mityczne lub ich starożytne artystyczne ujęcia ze zmienną dosłownością, zrozumieniem i głębią. Temat ten zresztą wciąż, jest drążony w literaturze o twórczości samego Elliota i , w generalnym planie, na takim stwierdzeniu można tu poprzestać. Na tak rozległym tle ten, bliski pospolitości zabieg, jawi się u autora Coctail Party jako decyzja 0 osobliwej wadze, i w dodatku decyzja nie odbiegająca daleko, gdy o istotę idzie, od sięgnięcia po średniowieczne moralitety przy tworzeniu Morderstwa w katedrze. W tym ostatnim przypadku gest „pożyczania" tłumaczony mógł być samym tematem. Wątek jednej określonej tragedii antycznej w Family Reunion nie da się wyjaśnić już tak prosto. Do wytłumaczenia jego tam obecności nie dostarczają także poważniejszych argumentów „arystofanejskie" motywy wczesnej, paradramatycznej kompozycji, j a k ą był Sweeney Agonistes. Być może „religijny" dramat o biskupie Canterbury, i sukces tego dramatu, jak wspomniano, przyczyniły się do urzeczywistnienia idei czy planu, dawniej już drążącego umysł Eliota. Plan ów był trudny: wymagał nieomal skoku w niebezpieczne i nie doświadczone. Lecz temu planowi wtórowała myśl nękająca największych artystów i filozofów współczesnych, docierająca do nich na różne sposoby 1 w różny, najczęściej bez wyraźnych wzajemnych zależności, sposób formułowana. Ta myśl, którą można wyrazić najogólniej w dwu płaszczyznach doświadczania jakiegoś kryzysu, dotyczyła religii (albo wprost wiary) oraz filozofii pojmowanej jako ontologia (ze zmiennymi dookreśleniami: „fundamentalna" „archaiczna", etc), w opozycji do widzenia jej niemal wyłącznie jako teorii poznania, w dodatku formowanej na wzór przyrodoznawstwa i nauk ścisłych. 104 �Strumień niepokoju, wywołanego takim stanem rzeczy, rozpoznanie samego tego stanu, jako sprzecznego z naturą i istota sztuki, przyznanie sztuce poznawczych funkcji, zasadniczo jednak odmiennych od naukowo zorientowanej filozoficznej epistemologii - wszystko to, jako rzecz uświadomiona i rzecz zadana sztuce do przezwyciężenia, pojawiło się chyba po raz pierwszy w naszym stuleciu u Rilkego. I , co znamienne, jego poezja stała się przedmiotem dyskusji na obszarze filozofii (tu przede wszystkim rozprawa Heideggera Wozu DichterT), jak i teologii (monografia Elegii pióra Romano Guardiniego), w obu przypadkach reprezentujących orientację nową. to znaczy antysejentyczną. egzystencjalną. Niezależnie od tego, czy będziemy, czy nie będziemy zgadzać się z dwiema wspomnianymi interpretacjami tego dzieła, w obu jest Rilke traktowany jako myśliciel, i w obu sztuka - jako miejsce odsłaniania (lub odsłaniania s i ę) prawdy. Założenie drugie stanowiło wyzwanie rzucone estetyce z tych samych pozycji, z jakich próby od­ budowywania ..filozofii właściwej".czyli ontologii, zwracały się przeciwko totalnej, od czasów Kartezjusza i Kanta, wyłączności pytania ..jak", a nie ..co" poznajemy, a razem z tym przeciwko przecenianiu czy wyłączności „podmiotowego filtra" w poznaniu wszelkim, a więc i artystycznym również. Z innej strony dobiegał głos Claudela. domagającego się „katolickości" od artystycznego dzieła, „katolickości" branej przede wszystkim etymologicznie, pierwotnie, tzn. powszechności, a razem z tym rzucającego postulat realizmu, rozumianego, rzecz jasna, inaczej aniżeli rozumiano to słowo w wieku poprzednim, a kręgu pozytywizmu zwłaszcza. Tutaj także miał to być „realizm totalny".ontologiczny tak, jak - z zachowaniem wszelkich prawideł lego zestawienia - ontologia Heideggera miała być „fundamentalna". Chociaż od niedawna dopiero te rzadko słyszalne, rozproszone głosy jesteśmy w stanie połączyć w jeden szereg czy chór. chór stopniowo wzrastający w liczbę, dziś nie może już ulegać wątpliwości, że na marginesach głośnych mód awangardowych, że poza tendencjami i manifestami budującymi nasz obraz, sztuki współczesnej, istniało dążenie w zasadzie sprzeczne z nimi. dążenie które, zwłaszcza po Wahrheit u/ul Methode Gadainera, nazwać by wypadało antyestetycznym: dążenie stojące w opozycji do sztuki „ w y z w o l o n e j " , wyzbytej reguł innych niż dyktowane przez podmiot tworzący, a zatem czyniącej z wszystkiego, co leży poza granicami tego podmiotu, zbiór „ p r z e d m i o t ó w " poddanych mu bezwzględnie i wydanych na łup jego manipulacji. Rzeczona tendencja dostrzegała jako niebezpieczeństwo, zdradę wobec rzeczywistości myślanej najszerzej, zamykanie po ludzku urządzanego świata przed „resztą ś w i a t a " , i kreowanie we wnętrzu ograniczonego świata ludzkiego enklawy dla kaniowskiego „ g e n i u s z a " , i jego romantycznych potomków, którzy zapominali już nawet o podnoszonym przez Kanta związku czy zależności geniusza z prawami natury, prawami rządzącymi zewnętrznym wobec człowieka światem. Wbrew „estetycznej", „aletheiczna" perspektywa tworzenia - tworzenia pojmowanego jako docieranie do prawdy nie dostępnej w poznaniu naukowym - nie umieszczała w swych programach hasła realizmu. Byłoby to zbyt wieloznaczne. Słowo było nadużyte i skompromitowane, zawężone nadto do oglądu zmysłowej rzeczywistości czy jej „ s t r o n y " . A jeśli, dla przykładu, wobec neoplastycznych kompozycji Mondriana powoływano się na „realizm"jakiegoś, znów - na przykład - „ p l a t o ń s k i e g o " typu, dokonywano na rzeczywistości innego cięcia, redukowano jej całość w inny sposób: przez odchodzenie, odwrotnie, od wszelkiej dosłowności tego, co zmysłowe, co w widzeniu potocznym bezpośrednio dane. i dane powszechnie. Realizm „niewidzialnego" miał wejść w miejsce „naśladowania zmysłowej strony rzeczy". I tu, i tam, trwał nakaz mimetyzmu, zawsze częściowego, zawsze oddzielonego jakimś murem od rozumienia pełni świata, i zawsze pozostającego w konflikcie z ogarnianiem poznawczym całości. Mimetyzm bowiem, powiedzmy na marginesie, zakładał bezmyślność i bierność poznawczą, a jedyne nań antidotum dostrzegano w arbitralnej deformacji zmysłowej, zwłaszcza, warstwy rzeczy, której to deformacji swoboda traktowana była jako ostateczny wyraz treści podmiotowych i równocześnie rzekomej wolności artysty, wolności tworzenia. Środków zaś czy wzorów deformacji dostarczała artystyczna tradycja. Bo nawet tam (może szczególnie tam), gdzie z. nią otwarcie zrywano, działała ona z ukrycia. Jej nie ujarzmione siły podsuwały rozwiązania, w których dopatrywano się najbardziej rewolucyjnego nowatorstwa - to zaś, gdy w swym pochodzeniu, w swej jednak od dziedzictwa zależności wykryte, tworzyło mity prekursorów. Mity owe - muszę powtórzyć to, o czym niejednokrotnie pisałem - dowodziły i dowodzą tylko jednego: uwięzienia sztuki (nie tylko nowoczesnej lecz i nowożytnej w znacznym stopniu) w sztuce, a przynajmniej w świecie ludzkich wytworów, o których trudno orzec, by były szczególnie atrakcyjnym i jakiejś tajemnicy dotykającym przedmiotem poznania. Ograniczenie tego ostatniego do człowieka i tego. co stanowi rezultat jego czynności, zdaje się być skutkiem wspomnianego już. filozoficznego minimalizmu, przekształcenia filozofii całej w epistemologię (z wyjątkami czynionymi dla etyki lub estetyki, a więc znów dla dziedzin zamkniętych dla oglądu wszystkiego co nie-człowiecze). Nie dopuszczanie do głosu ontologicznych pytań we współczesnym świecie przypomina lęk przed wyjściem z. miasta: za miasto wyjeżdża się samochodem, lub innymi, skonstruowanymi przez nas środkami lokomocji. To porównanie mówi. że lęk przed pytaniami fundamentalnymi jest, w znacznej bez wątpienia mierze, jednym z objawów rozwoju cywilizacji, skutkiem pozornego bezpieczeństwa i komfortu, jaki ona daje. Świat na zewnątrz jest coraz mniej znany, coraz bardziej wrogi. I choć nieustannie dręczą nas „cywilizacyjne" lęki, to co tajemnicze „na zewnątrz." odczuwamy z większą siłą jako zagrożenie. 105 �Odczuwamy jako zagrożenie autenlyczniejszc. i staramy się wszelkimi środkami odsunąć je. Lęk, wywołany myślą o wyjściu z miasta w nie opanowane do końca przez człowieka rejony, podobny jest lękowi lub niechęci do wejścia do kościoła (jeśli traktujemy go jako kościół, a nie odmianę muzeum). Unikamy miejsc, które zmuszają do pytań, na jakie odpowiadać trudno, zmuszają do refleksji niewygodnych, przenoszą nas w strefę ciszy, gdzie nie umiemy się zachować. Nauka przyzwyczaja nas do stawiania tylko takich kwestii, które da się rozwiązać - jeśli nawet nie od razu, to na pewno (jak utrzymujemy) kiedyś, w przyszłości. Nawykliśmy do poznawania tego tylko, co poznawalne, a w sztuce lo właśnie najmniej się liczy, jeśli liczy się w ogóle. Jeżeli zatem następuje odwrót od estetycznego traktowania twórczości artystycznej i poznawcze jej pojmowanie, naruszone zostają nasze najpotoczniejsze nawyki i nasz, z gruntu laicki, „obraz ś w i a t a " .Obraz gwarantujący względnie bezpieczne miejsce podmiotowi, który wciąż dbając o zachowanie owego bezpieczeństwa, kreuje i traktuje „ o b i e k t y " wedle ograniczonej miary swoich zdolności poznawczych. Wyrastające z „naukowego światopoglądu"(czy „światooglądu") i nim zdominowane myślenie, a dalej - cała nasza kultura, stanowi symptom cywilizacyjnych nawyków, konsumpcyjnych wygód, których pozbawieni, poza które wyrzucani niekiedy przypadłościami „ ż y c i a " (pojmowanego biologicznie lub psychologicznie, jak każą nam dziedziny tak nazywanych naukowych dyscyplin), popadamy w stan frustracji, i w dziedzinie naukowych odkryć szukamy ratunku. „Obwód bezpieczeństwa" jest zamknięty. Jeśli wychodzimy poza to, z pozorną śmiałością, nie pozbawioną masochistycznych akcentów, budujemy katastroficzne projekty i prognozy. Ale i one noszą znamiona „wentyli bezpieczeństwa", podobnie jak moda na horror w massmediach: karykaturalna postać estetycznego przeżycia „wzniosłości", gdzie odczuciu grozy towarzyszy dystans i pewność obcowania z czystą fikcją. Naukowe podstawy europejskiej kultury wytworzyły ogromną aparaturę, gwarantującą życie bezrefleksyjne, niekontemplacyjne życie „na ś l e p o " , z zamkniętymi oczami, bez zagadek, bez pytań o ostateczne. I z wszystkim tym razem, nieustannie nasze życic upływa jednak w lęku, żeby nie zobaczyć. Nie zobaczyć czego.' Tego nawet nie nazywamy. Ucieczka od ontologii jest wyrazem strachu. Strachu, który głuszymy racjonalizowaniem wszystkiego. Na takim też fundamencie wznosi się nasza koncepcja realizmu w sztuce. Zauważmy: od chwili zdecydowanego nazwania tego kierunku, koncepcja zawsze bliższa przyrodoznawstwu, socjologii, polityce, zawsze zależna od tej lub innej naukowej dziedziny - nigdy nie podsuwająca myśli o „ s k o k u " w niewytłumaczalne. Nigdy nie zwracająca się ku rzeczywistości takiej, jaką naprawdę jest. Boimy się świata, i na miarę naszych lęków tworzymy teorię poznania. I nawet wtedy, kiedy sztuce przypisujemy poznawcze funkcje, chcemy te funkcje przykroić do ograniczonych ram poznawalnego. Byle tylko nie odsłonić do końca naszej skończoności, którą w swej istocie sztuka, tak jak w swej istocie religia, ma właśnie odsłaniać. Jak jest z religijnością - zapytajmy jeszcze - w tej naszej, na nauce opartej prawie totalnie, świadomości? Jak jest z religijnością, by nie powiedzieć brutalnie: wiarą, w kulturze uformowanej przez naukę, do której należy leż bezwzględnie teologia? Religia stanowi już od wieków domenę administracyjnych manipulacji (by się ograniczyć do jednego przykładu: problem Kościół a państwo), dziedzinę naukowych dociekań (wspomniana teologia), i sferę uświęcających rozmaite (także zgoła niereligijne, a dajmy na to. narodowe) tradycje lub tradycyjne zachowania, przekonania czy puste gesty. W takim obszarze, autentyczne religijne doznania wegetują w swoistym „otorbieniu" na jego marginesie. Już. późne europejskie średniowiecze dostarcza dowodów potwierdzających ten stan. Ktoś powie, że podobnie bywa w kulturach, które do dzisiaj zachowały swe religijne korzenie, nie dając się zwieść postępowi naukowo-cywilizacyjnemu. Może. M i m o to, różnice kultur wyrosłych z hinduizmu, islamu, buddyzmu zwłaszcza, i innych, mniej rozległych terytorialnie systemów religijnych i wierzeń Wschodu, plemion afrykańskich, amerykańskich czy australijskich - różnice między nimi a kulturą Zachodu, wyrosłą z. - i odchodzącą od chrześcijaństwa, są znaczne. W nich, przeważnie, warstwa działań pragmatycznych, wchłaniająca cywilizacyjne odkrycia naszej kultury, stanowi coś powierzchniowego, akcydentalnego. nie decyduje o istocie głębokich zachowań, a ogranicza się do instrumentalnego obszaru praktyczności. Oczywiście dzisiaj jesteśmy świadkami gwałtownej erozji religijnych postaw i w tych „enklawach",jak je nazywamy, w naszym europoeentryzmie zapominając, że te kultury rozpościerają się na obszarach większych od „ n a s z e g o " świata. Ale tam. gdzie wciąż jeszcze mówić możemy o zasadniczej religijności kultur, gdzie naukowy obraz świata sytuuje się na marginesach, a nie w podstawach, obserwujemy coś, co nazwane aktywnością religijnego „poglądu na świat",ujawnia naszej kultury religijną bierność. Thomas Merton, referując w Dzienniku azjatyckim swoje rozmowy z. Dalajlamą, pisze, że został zapytany, czy chrześcijańscy mnisi, składając zakonne śluby, przyrzekają, że będą dążyć do osiągnięcia stanu mistycznego. Merton jest zaskoczony tym pytaniem i odpowiada, że nie. A Dalajlama mówi: „A p o w i n n i " . W rozmowie tej. w której nasza „strona" reprezentowana jest przez jednego z największych przedstawicieli współczesnej chrześcijańskiej duchowości, ujawnia się cała ogromna, chciałoby się powiedzieć wręcz: przepaść między laicką kulturą Zachodu, a j u ż nie religijną tylko lecz wręcz monastyczną kulturą 106 �buddyjskiego Tybetu. Najprościej dałoby się to zinterpretować lak: laska mistycznego przeżycia, absolutnej unii z Absolutem, jest pojmowana w lamaizmie jako rezultat usilnej duchowej (i cielesnej) pracy. W chrześcijaństwie — jako dar. który jest udzielany niejako niezależnie od „ p o d m i o t u " , dar, na który się czeka. A w czekaniu tym kryje się zawsze jakaś doza bierności. O w ą postawę, która zawiera nie tylko żywioł pracy, lecz i walki, postawę wpisaną w tybetańskie reguły monastyczne (by się tu do nich tylko ograniczyć), odnajdujemy w „archaicznej epoce" naszej religii także, chociaż jej świadectwa mają dla współczesnego chrześcijanina j u ż niemal posmak mitu. „Nie puszczę cię, aż mi nie będziesz b ł o g o s ł a w i ł ! " - mówi Jakub walczący z Aniołem. Młody książę Gautama siada pod drzewem bodhi i przyrzeka sobie, że nie poruszy się, nie wstanie, póki nie dozna Oświecenia. Ciągłe pokusy i próby, by jakoś obłaskawić, wytłumaczyć w naukowym trybie fenomen mistycznego przeżycia, są świadectwem, z pewnością bardzo uderzającym, kryzysu religii w naszym obszarze kulturowym, a nierzadko i słabości wiary w przypadkach indywidualnych. Są symptomem, mówiąc inaczej, religijnego niezdecydowania, cechującym nawet religijną postawę Europejczyka. Rzeczony fenomen usiłujemy tłumaczyć na gruncie psychologii i niekiedy psychiatrii. M y l i się go łatwo, lub utożsamia, z objawami wywoływanymi czysto fizjologicznym działaniem środków narkotycznych, na przykład. Szerzy się popularność powierzchownie zazwyczaj rozumianej i praktykowanej j o g i . I sztucznie wytwarzane stany rozmaitego typu „katalepsji" próbuje się identyfikować z „ m i s t y k ą " .Te pozorne praktyki „religiopodobne" funkcjonują na lej samej zasadzie, na jakiej funkcjonuje u nas masowo produkowana pozorna sztuka. Zjawiska „parareligijne" są odpowiednikiem „paraartystycznych" - sfery spychane w naszej kulturze na margines przez naukę przede wszystkim, wracają do „ c e n t r u m " pod postacią fantomów pozbawionych korzeni, sensu, autentyczności. Cały ten splot nieporozumień i fałszu jawi się z. osobliwą ostrością wówczas, gdy się staje treścią, gdy jest atakowany otwarcie przez sztukę - by o niej jedynie tu teraz, mówić. W roku 1928 Eliot napisał zdaniu, które - czego wówczas może sam nie przewidywał - brzmią dziś dla nas jak manifest późniejszej jego twórczości dramaturgicznej: „Jeżeli w jakimś momencie istnieje określony zespół wierzeń i praktyk religijnych, dramat może i powinien dążyć w kierunku realizmu - powiedziałem d ą ż y ć w к i e r u ń к u - a nic dotrzeć doń. Im bardziej określone są w danym społeczeństwie zasady religijne i moralne, tym swobodniej może dramat rozwijać się ku temu. co dzisiaj nazywamy fotografią. Im bardziej płynne i chaotyczne są przeświadczenia religijne i moralne, tym bardziej obrzędowa winna być forma dramatu. W ten sposób w każdym okresie uzyskamy stalą współzależność między dramatem a religią."' Byłoby, moim zdaniem, opaczne uznawanie za wypełnienie tego „ p r o g r a m u " takich jawnie religijnych (w planie tematycznym) scenicznych prób, jak The Rock i Murder in the Cathedral. Nie czegoś odsłoniętego w swym „realizmie" lub w swej „liturgiczności" każą się spodziewać owe postulaty, lecz utajenia, zatopienia gdzieś głęboko pod powierzchnią jednego zarówno, jak drugiego. Program ten, że tak to nazwiemy, w czterech głównych dramatach, od Zjazdu rodzinnego poczynając, urzeczywistnia się w formie niejako modyfikującej przytoczony postulał. Oceniając bez. wątpienia krytycznie współczesną sytuację religii i religijnych zachowań, poeta łączy „realistyczny" wektor swoich sztuk z „liturgicznością", przy czym realistyczna tendencja wyraża się, poza wszystkim innym, w zerwaniu z wszelką historycznością, koturnem i kostiumem, i w umieszczaniu akcji w sytuacjach zwyczajnych i dzisiejszych. Ten sposób przywoływania czy kontynuowania na scenie tego. co tuż poza sceną dane niemal tak samo, ma w sobie nieobliczalny ładunek wyrazu i możliwości dramaturgicznych, ponieważ pozoruje zwykłość po to. by gwałtownie odkrywać nic-zwykłość. „ R e a l i z m " Eliota polega na odzieraniu z pozorów, a nie na naśladowaniu tego, co potocznie za „rzeczywiste" zwykło się przyjmować. Rzeczywistość jest inna, jest czymś innym niż to, za co ją mamy w bezrefleksyjnym, pozbawionym wiary i wszelkich religijnych odniesień i gestów życiu, mówi. Rzeczywistością jest to. co powala nas i obnaża do końca - jest to sfera winy, grzechu i przebaczenia, potępienia i odkupienia, pełni duchowego życia i łaski, nawet łaski śmierci. Wobec tak „realistycznego" obrazu, nasz codzienny, pragmatyczny i zmysłowy tylko obraz świata okazuje się pusty. Przechodzenie z. owej pustki ku pełni, uświadamianie sobie istnienia rzeczywistości pełnej, to główny lemat tych dramatów i dramat ich bohaterów. W tę stronę wszystko tutaj z m i e r z a. Tylko zmierza, jak pisał Eliot. Bo nic sposób dotrzeć do kresu tej drogi, ani - tym bardziej może - pokazać jednoznacznie celu tak pojętego i przybliżanego tylko w zarysach. To z pewnością j u ż nie sprawa artysty i jego dzieła, który jest w stanie wyłącznie wskazać kierunek. : Jeśli poeta mówi - z drugiej strony - że dramat winien zmierzać w kierunku liturgii, nasze romantyczne nawyki w myśleniu o sztuce mogą tu automatycznie przywoływać figurę artysty-kapłana czy wieszcza. Ale na pewno nic o to chodzi. Liturgia znaczy publiczne formy kultu - Eliot chce osiągnąć w teatrze pewną powszechność, przeżycie zbiorowe „ c z e g o ś " . M o ż e to powszechność ta sama, co „katolickość" ukazywania rzeczywistości totalnej, postulowana przez Claudela. Obaj pisarze domagaliby się zatem twórczości wyrastającej z religijnego gruntu, i w obu wypadkach byłaby to sztuka w jakiś sposób prowadząca ku wspólnocie przeżywania podobnego do (albo. skromniej, tylko czerpiącego wzór z) modlitwy zbiorowej. 107 �Po drugie, nadaniu dramatowi liturgicznego wymiaru, umieszczeniu go w perspektywie liturgii, służy u Eliota parafraza tragedii antycznej. Ten stale obecny w czterech ostatnich sztukach wzór, ulega coraz silniejszemu „ u w e w n ę t r z n i e n i u " . W Zjeździe rodzinnym mamy niemal dosłowne powtórzenia z Ajschylosa (Furie i chór); w Coctail Party jedynie ślad chóru (w finale drugiego aktu), zatarcie głównej, tragicznej osi dramatu w ciągle powracających sytuacjach komediowych, osobliwe „ r o z d w o j e n i e " bohaterki Eurypidesa (Alcesta-Lawinia i Alcesta-Celia), której przez to nieledwie nie można rozpoznać tak, jak w Zjeździe A m y jest oczywiście Klytajmestrą, a Harry Orestesem. Wreszcie The Elder Statesman, powtarzając rysy dwu postaci Sofoklesa (Lord Claverton - Edyp, i Monika - Antygona), sięga jedynie do najgłębszej warstwy Edypa w Kolonos: motywu odkupienia i „dobrej śmierci".Niemniej wciąż trwający dialog z liturgicznym, w najmocniejszym sensie, greckim teatrem Wielkich Dionizjów wieku piątego, sytuuje wszystkie te sztuki Eliota w perspektywie obrzędu. Wciąż niejako je prześwietlający duch rytuału, każe myśleć - w momentach najbanalniejszych - o religijnym rodowodzie i religijnym przesłaniu tych dzieł. A rosnąca swoboda w korzystaniu z antycznych wzorów świadczy o coraz pewniejszym operowaniu przez Eliota własnym modelem „liturgiczności".Z nią się także wiąże, liturgiczność tę umacnia, poetycka forma dialogu. Biały, 0 nierównych miarach wiersz jest nieustannie obecny, i ma być niemal niezauważalny. Antagoniści mówią „niby-prozą", ale pulsowanie - jednak wierszowanej - mowy sprawia, że każda kwestia jest „ n a p i ę t a " w samym swym brzmieniu; leży niejako na napiętej cięciwie. Wyłania się z samego tego napięcia i gdy wygasa, nie powraca już nigdy do codziennej mowy. Jest w tym echo i Greków, i teatru elżbietańskiego, ale oba źródła są nieustannie znowu przewalczane i jedynie markują mocne tło dla uchwytnych dopiero j a k i m ś nowym zmysłem przeobrażeń języka. Tworząc swój teatr. Eliot pracuje bez przerwy nad samymi tymi środkami. I może na gruncie ich tworzenia toczy się jedna z zasadniczych batalii o liturgiczność zarazem 1 realizm. Interesującą analizę lego daje, wspomniany już, E. Martin Browne, w książce The Making of Т. S. Eliot's Plays (Cambridge 1969). Przygotowując premierę jakiejś sztuki, przy pierwszych czytaniach tekstu aktorzy muszą zwracać przede wszystkim uwagę na rytm wiersza. Opanowują akcenty, zazwyczaj ułożone tak, że - bez względu na miarę wersu samego - jeden pada przed średniówką, a dwa po niej. W dalszych etapach przestaje się zwracać na to uwagę i próbuje się mówić możliwie naturalnie. Ale akcenty pozostają „ w e k r w i " aktorów: kolokwializm jest zarazem spontaniczny i podskrórnie regulowany rytmizacją. Akcenty tej rytmizacji niejako automatycznie wyznaczają puls, tempo dialogu, wydobywają to, co ważne w danej kwestii. Dramat jest poetycki, choć niemal całkiem wyzbyły poetyckości w „ n o r m a l n y m " sensie i trybie: brak tu poetyckich figur, nie ma - prawie nigdy - narzucających się poetyckich obrazów. Dialog bywa nieledwie płaski w swej „prozaiczności": coś z poezji mieści się w samej owej podstawie, w rytmizacji mowy. i spełnia się ostatecznie w większych sekwencjach akcji, w samej wreszcie treści dramatu, ogarnianej na końcu. Dopiero po zapadnięciu kurtyny budzimy się jakby z transu, ze świadomością, że cały czas byliśmy w rękach, pod władzą wielkiego poety. I że, jakkolwiek by nie były prozaiczne (z pozoru) sytuacje i dialogi, uczestniczyliśmy w obrzędzie. Rytm wiersza, jako przynajmniej jeden z elementów, umożliwia poecie nagłe przejścia od sytuacji potocznych do patosu, od spraw najbanalniejszych, do najtrudniejszych filozoficznych sformułowań i pytań. W jednym przypadku, właśnie Coctail Party, podtytuł określa sztukę jako komedię. Jeżeli zapytamy naiwnie, o czym jest la sztuka, i odpowiemy, że jej głównym tematem jest męczeństwo, droga do męczeństwa i powołanie do świętości, tamto określenie zabrzmi absurdalnie i niemal bluźnierczo. Lecz głębiej odkrywamy w tym podtytule nawiązanie do poematu Dantego, najbardziej oczywiste, i może jeszcze do późnych „ k o m e d i i " Szekspira, gorzkich i ciemnych. Stąd wolno wnosić, że Eliot traktuje „komediow o ś ć " obrzędowo, jak Grecy. I ironicznie zarazem. Jego bohaterowie bywają śmieszni w swej małości i egocentryzmie. Ale w teatrze marionetek też się da wystawić tragedię. Jest, poza tym, taki, najstarszy rodzaj „komediowości",który otwiera horyzonty tragizmu. Kiedy śmiech zostaje gwałtownie zdławiony, to co go dławi może ostrzej uderzać swą prawdą. Kontrast wzmaga katartyczną siłę i poszczególnych sytuacji, i dramatu całego. W kulminacyjnym momencie Coctail Party, pod koniec ostatniego aktu, gdy ton dialogu graniczący z farsą zostaje nagle zerwany wiadomością o śmierci Celii, pani domu, Lawinia Chamberlayne, zwraca się do jednego z gości, którym jest wielki psychiatra, Sir Henry Harcourt-Reilly: LAWINIA Sir Henry, jest coś, o czym chcę panu powiedzieć. Gdy Alex opowiadał, co się z Celią stało, Patrzyłam na twarz pana. Z jej wyrazu wyglądało na to, Że wcale nie poruszył pana sposób, w jaki umarła, Ani to. że umarła, bo nie chciała zostawić Paru konających tubylców. 108 �REILLY Któż wie, proszę pani. Jaką to różnicą było dla tamtych, którzy umierali, Albo kto zna ich stan umysłu w chwili śmierci? LAWINIA Jestem skłonna się zgodzić. Ale uderzyło mnie to, Ze twarz pana nie pokazywała zdziwienia czy grozy Jaką śmiercią umarła. Nie wiem, czy pan znał ją. Podejrzewam, że znał pan. W każdym razie pan с o ś o n i e j wiedział. A jednak, pomyślałam, była w pana twarzy jak gdyby... satysfakcja! REILLY Widzę, proszę pani, że łatwo jest mnie przejrzeć, Albo też, że pani jest bardzo przenikliwa. Kiedy po raz pierwszy spotkałem pannę Coplestone, w t y m pokoju. Zobaczyłem za krzesłem jej stojący obraz, Obraz Celii, której twarz zdradzała zdziwienie W kilka minut po gwałtownej śmierci. Jeśli to zbyt naraża pani dobrą wiarę. Proszę tylko, by pani zechciała założyć to, Ze nagłe przeczucia, w umyśle niektórych, Mogą dążyć natychmiast do formy obrazu. Zdarza mi się to. czasem. Rzucało się w oczy, Żc tutaj jest kobieta skazana na śmierć. Żc to jej przeznaczenie. I jednym pytaniem Było wtedy: jakiego rodzaju śmierć? Nie mogłem wiedzieć, Bo to do niej należał wybór drogi życia. By się zwrócić do śmierci, i , nic znając końca, Jednak wybrać kształt śmierci. Wiemy, co wybrała. Ja nie wiedziałem, żc będzie umierać w ten sposób; O n a też nie. Więc wszystko, co tu mogłem zrobić, To wskazać jej na drogę do przygotowania. Droga ta. którą zechciała przyjąć, wiodła do tej śmierci. A jeżeli ta śmierć nie jest szczęśliwa, szczęśliwa jest k t ó r a ? 1 Trzeba znać wizerunek Cciii, zwłaszcza z pierwszego aktu, ażeby uzmysłowić sobie szok, jaki wywołuje na zebranych opowiadanie A l c x a o jej śmierci. Wszyscy, którzy spotkali j ą tu, przed dwoma laty, pamiętają piękną młodą dziewczynę, elegancką, wytworną, inteligentną liones.se salonów, w tym snobistycznego salonu Lawinii (z której mężem, w dodatku, łączy j ą romans, romans zerwany w pierwszej części sztuki). Alex, pracujący w dyplomacji, wraca właśnie z jakiejś nie znanej wysepki na Wschodzie, gdzie dokonała się tragedia: Celia, wstąpiwszy do zakonu o bardzo surowej regule, pracowała tam jako siostra miłosierdzia w małej stacji misyjnej. Wybuchła zaraza, ochrzczeni tubylcy nie byli w stanie się bronić przed napaścią pogan. Celia, nie chcąc opuścić chorych, została ukrzyżowana koło mrowiska. Oboje gospodarzy dręczy nadto poczucie winy. Lawinia, widząc Celię po raz ostatni, musiała żywić do niej nienawiść. Nie tyle z powodu zdrady męża. choć i to oczywiście nie było bez znaczenia, ile dlatego, że jej młody kochanek, Peter Quilpe, porzucił ją, bo zakochał się w Celii (bez wzajemności, o czym Lawinia nie wie). Edward Chambcrlayne, z kolei, ma powody przypuszczać, że zwrot w życiu Celii był spowodowany jego postępowaniem: zerwanie związku było ostatecznie jego winą. Winą jego niezdecydowania, egoizmu, lęku przed kompromitacją, lęku przed utratą ustabilizowanego życia, jakie zapewniała mu Lawinia, z którą - j a k mówił - wiązały go j u ż tylko nawyki. Edward próbuje zatem znaleźć pocieszenie, usprawiedliwienie, ulgę, gdy pyta Sir Henry'ego: Czy sądzi pan, że skoro taką śmierć wybrała. Nie cierpiała tak, jak cierpią zwykli ludzie? REILLY Nie sądzę lak, bynajmniej. Nie, odwrotnie raczej. Powiedziałbym: cierpiała to, co wszyscy byśmy cierpieli W lęku. bólu i wstręcie - we wszystkim tym naraz W oporze ciała, by nie stać się r z e c z ą. Powiedziałbym: cierpiała bardziej, bo bardziej świadomie, Aniżeli ktokolwiek z nas. Zapłaciła najwyższą cenę Cierpieniem. Taka jest część planu. 109 �..That is part of the design". Reilly odsłania tutaj coś, co najciemniejsze, dla wielu przerażające może: jedną z możliwości zawartych w tym, co do głębi rzeczywiste. Dostatecznie jasno mówi się tu o tym, że to nie przeznaczenie. Kiedy Sir Henry'emu pojawia się wizerunek martwej Celii, pojawia mu się skutek wyboru, jakiego dobrowolnie dokona. Słowa „skazana na ś m i e r ć " i „ p r z e z n a c z e n i e " padają wprawdzie, ale nie wolno ich pojmować deterministycznie. Wszystko jest w rękach Celii - a „ w s z y s t k o " oznacza wybór drogi i wejście na nią. Wybiera się właśnie to, co Reilly określa słowem ..design": plan, wzór życia ( „ w z ó r " nawet w znaczeniu ..pattern"), zarys drogi, projekt wypełnienia życia jako zadania. Wszystko to się mieści w totalnym „ p l a n i e " rzeczywistości, ale do jednostki należy wybór, wolny wybór jednego „ p l a n u " , j e d n e g o z wariantów możliwych. Zjawia się nawet sugestia, że wszystko to gdzieś się zbiega w jednym. T ę sugestię podsuwa Reilly, cytując - w opuszczonym wyżej fragmencie dialogu z L a w i n i ą - j e d e n ustęp z Prometeusza rozpętanego Shelleya. Mówi to, by zebrani łatwiej zrozumieli wybór i śmierć Celii. mówi, by zarysować właśnie „ p l a n " rzeczywistości im nie znany: zanim Babilon upadł w proch, wielki mag, Zoroaster, ujrzał zjawisko, jakiego nie oglądał żaden z ludzi. Napotkał przechadzający się po ogrodach swój własny obraz. I u Shelleya czytamy taki komentarz: For know there are two worlds of life and death: One that which thou heholdest; but the other Is underneath the grave, where do inhabit The shadows of all forms that think and live Till death unite them and they part no more! (Bo wiedz: dwa światy są życia i śmierci: Jeden ten, co oglądasz; ale drugi Jest pod mogiłą, kędy zamieszkują Cienie form wszystkich co myśli i żyje. Póki je śmierć jednoczy, by już nie rozdzielić!) Dlatego na twarzy psychiatry może się zjawić cień satysfakcji, co dostrzega Lawinia: nie pomylił się, plan się spełnił, dwa obrazy Celii zespoliły się na trwałe w tej śmierci, do której on, pełen niepewności i lęku, nie wiedząc do końca dlaczego, pokazał jej drogę. Sir Henry jest Hermesem z Alkestis: prowadzi bohaterkę, która poświęca swoje życie, by ratować życie męża. Edward jest Admelem w Coctail Party. Alcestą więc powinna być Lawinia. Tak się na początku wydaje: Lawinia odchodzi. Przypuszczamy, że odchodzi, by ocalić związek z mężem. Lecz okazuje się, że rzeczywistym motywem odejścia był raczej miłosny zawód: odkrycie uczucia Piotra do Celii. I zazdrość. Zazdrość podwójna. Lawinia chroni się w „ s a n a t o r i u m " Sir Henry'ego. 1 po dwu dniach wraca, sprowadzona przez Reilly'ego: wraca po to jedynie, by do końca ujawniły się wszystkie nieporozumienia, pozory jej małżeństwa z Edwardem, wreszcie jej zdrada, której on nie był świadomy. Ale jest i druga strona, jest i pozytywny skutek jej odejścia - Edward uświadamia sobie, że pragnie jej powrotu, że bez niej nie potrafi żyć. Przez to dochodzi do ostatecznego zerwania z Celią, która zarazem odkrywa całą powierzchowność i fałsz tego związku. Lecz miłość Celii była głębsza, niż miłość Lawinii. I to Celia gotowa jest do prawdziwego poświęcenia: odważa się zejść naprawdę do Hadesu, by odkupić swą winę i uratować ukochanego. Tajemnicze „ s a n a t o r i u m " Sir Henry'ego lo właśnie Hades z antycznej tragedii. Celia okazuje się Alcestą prawdziwą, i dopiero przed nią Sir Henry odsłania swą hermejską władzę, prowadząc j ą do lub ściślej: wskazując drogę do „świata pod m o g i ł ą " . Lawinia, „Alcestą pozorna", była - jak się okazuje - tylko pozornie w sanatorium, albo w „sanatorium pozornym".Kiedy, w akcie drugim, Edward domaga się, by Reilly go w jakimś sanatorium umieścił, głównym motywem tego żądania jest chęć ucieczki przed żoną, kłopotami życia, lęk przed własną słabością. Lawinia mówi do lekarza: Sądzę, że pan go pośle do tego samego sanatorium, W którym mnie pan umieścił. Bardziej potrzebuje tego, niż ja. RKILLY Cieszy mnie, że pani doszła do tego, by tak widzieć sprawę W tym momencie przynajmniej. Ale. proszę pani, Nigdy nie gościła pani w moim sanatorium. LAWINIA Co pan przez lo rozumie? Chciałam być wysłana I pan mnie tam umieścił. Jeśli to nie było sanatorium, To co? REILLY Rodzaj hotelu. Ustronie Dla tych. co imaginują sobie, że trzeba im wytchnienia 110 �Od codziennego życia. Wracają odświeżeni; A skoro mniemają, że to jest sanatorium. To zasadny powód, by ich do niego właśnie nie kierować. Ludzi, którym trzeba sanatorium mojego typu, Nie da się zwieść łatwo. Rozmowa z Celią, która też — za namową przyjaciółki, Julii Shuttlethwaite - przychodzi na rozmowę do gabinetu Sir Henry'ego, przebiega w zgoła innym tonie. Z zakończenia sztuki wiemy, co decyduje 0 stosunku lekarza do „pacjentki": irracjonalne przeczucie, jakiego Reilly doświadczył, widząc j ą po raz pierwszy, i może jeszcze bardziej, jej stosunek do prawdy, i do samej siebie. Należy ona do tych, których „nie da się zwieść ł a t w o " . Celia na początku przeprasza za to, że przyszła, i że zabiera Sir Henry'emu czas. Przyszła trochę zmuszona perswazją Julii, i przyszła doprowadzona do rozpaczy. Ale czuje się doskonale, może prowadzić aktywne życie, może pracować, jeśli jest coś dla czego pracować warto. Nie ma urojeń, że ktoś j ą prześladuje. Nie ma żadnych o m a m ó w : „Nic słyszę żadnych g ł o s ó w " - mówi. Nie ma żadnych złudzeń, „z tym wyjątkiem, że świat, w którym żyję cały jest jak u ł u d a ! " CELIA Cóż powiem? Że dwóch rzeczy nie mogę zrozumieć, Co mógłby pan wziąć może za symptom choroby. Ale najpierw muszę powiedzieć panu, Żc bym c h c i a ł a bardzo, naprawdę myśleć, że to ze m n ą Dzieje się coś złego, bo jeśli nie jest tak, coś złego. Lub przynajmniej coś bardzo innego niż nam się to zdaje. Dzieje się z światem samym — i to znacznie bardziej przeraża! To byłoby okropne. Więc chcę raczej wierzyć. Że coś dzieje się ze mną, co się da naprawić. Zrobię wszystko, cokolwiek pan mi powie, żeby wrócić do normalności. Reilly odpowiada na to, że trzeba przypadek poznać głębiej, nim się zdecyduje czym normalność j e s t . 1 pyta, jakie są te dwie rzeczy, o których Celia wspomniała. Pierwsza - odpowiada ona - to świadomość samotności. Nie chodzi o życiowy zawód, jakiego doznała, nie o rozwianie się jakichś złudzeń. To się zdarza wielu ludziom, i to bywa przezwyciężane, lub z tym się jakoś żyje dalej. Nic. Chodzi mi o to, że tamto zdarzenie mi uświadomiło, Żc zawsze byłam sama. Że każdy jest zawsze sam. To nie, po prostu, koniec jakiegoś jednego stosunku, Ani nawet odkrycie proste, że nie istniał wcale Lecz jakieś objawienie o moim stosunku Do к a ż d e g o. Czy wie pan Już się nie wydaje, żeby było warto m ó w i ć do kogoś! REILLY A więc nie chce pani nikogo widzieć? CELIA Nie... nie chodzi o to, że ja c h c ę być sama, Ale że każdy jest sam - lub tak mi się zdaje. Drugim symptomem jest poczucie grzechu. Reilly mówi, że to zupełnie do niej nie pasuje. Celia odpowiada, że i jej się to wydawało nienormalne. Ale nie ma ona na myśli grzechu w zwyczajnym potocznym znaczeniu „niemoralności",braku zmysłu moralnego. „Nie dostrzegłam nigdy - mówi - żeby niemoralności towarzyszyło poczucie grzechu". To nie uczucie dotyczące czegoś, co bym kiedyś z r o b i ł a , I od czego mogłabym odejść, ani czegoś we mnie samej, Z czego bym się mogła oczyścić - lecz poczucie pustki, zaniedbania Kogoś lub czegoś, co poza mną. I czuję, Że to muszę o d p o k u t o w a ć - t o właściwe słowo? A jak teraz, pyta Reilly. widzi ona człowieka, z którym była związana? Jak błąkające się po lesie dziecko, które bawiło się z wyimaginowanym towarzyszem, i które nagle odkrywa, że jest dzieckiem tylko, zagubionym w lesie, i chce wrócić do domu, mówi Celia. 111 �REILLY Współczucie może być j u ż tropem. Który p a n i pomoże znaleźć wyjście z lasu. CELIA Lecz nawet jeśli sama znajdę wyjście z lasu, Pozostanę z pamięcią nie do utulenia, 0 skarbie, którego wchodząc do lasu szukałam, 1 nie znalazłam nigdy, którego nic było tam, I być może nie ma nigdzie'.' Więc jeżeli nigdzie. Czemu czuję się winna, żc go nic znalazłam? Chwilami myślałam, że to uniesienie jest realne. Chociaż ci, co go doświadczają, mogą nie mieć realności żadnej. I jeśli wszystko to jest bez sensu, chcę być wyleczona Z nienasycenia czymś, czego nie mogę znaleźć. I ze wstydu, że nie znalazłam nigdy. Czy pan może mnie wyleczyć? REILLY Przypadek jest uleczalny. Choć sposób kuracji musi być pani własnego wyboru: Ja za panią nic mogę tego zrobić. Jeżeli tego pani sobie życzy, Mogę pogodzić panią z. ludzkim stanem. Ze stanem, do jakiego niektórzy, co zaszli tak daleko jak pani, Zdołali j u ż powrócić. Ci mogą pamiętać Tę wizję, jaką mieli, ale już. przestali żałować jej utraty, Broniąc się zwykłym biegiem spraw; Uczą się unikania przesadnych nadziei. Tolerują zarówno siebie, jak i drugich. Dając i biorąc, co w zwykłych działaniach Jest aby brać i dawać. Nie skarżą się: Ich zadowala ranek, który dzieli, 1 wieczór, co łączy ich znowu, przy ogniu, Przy banalnej rozmowie. Dwoje ludzi, co wiedzą, że jedno drugiego nie rozumie, Wychowujących dzieci, których nie pojmują. I które nie zrozumią ich nigdy. CELIA To najlepsze życie? REILLY To dobre życie. Choć jak dobre, tego nie wie się, Póki nie dojdzie się do końca. Lecz nie będzie pani chciała niczego więcej, A to życie inne będzie tylko jak książka, Raz kiedyś przeczytana, i zgubiona. W obłąkanym Świecie gwałtu, głupoty, chciwości... to jest dobre życie. CELIA Wiem, powinnam być zdolna pogodzić się z nim, Jeśli jeszcze mogę je mieć. Jednak ono jest mi obojętne. Być może jest to jeden z objawów choroby. Lecz czuję, że byłby w tym rodzaj zaniechania Nic, nawet nie zaniechania - bardziej może zdrady. Widzi pan. myślę, że j a rzeczywiście miałam wizję czegoś, Choć nie wiem, co to było. I nie chcę zapomnieć. Chcę z tym żyć. Mogłabym się obyć bez niczego, �Wszystko znieść, bylebym mogła się tym żywić. A poza tym, jak sądzę, byłoby naprawdę nieuczciwe Z mej strony, teraz, gdybym próbowała wiązać życie z Nie mogłabym nikomu dać tego rodzaju miłości Choćbym chciała - która należy do tamtego życia. Och, boję się, że to brzmi jakbym bredziła! Jakbym się chciała kłócić z panem... ale, Jeżeli nie ma innej drogi... jestem pogrążona. kimkolwiek! REILLY J e s t inna droga, jeśli nie brak pani odwagi. Pierwszą mogłem opisać w zwyczajnych wyrazach, Bo pani wciąż j ą widzi, tak jak i my wszyscy, Tak czy owak ilustrowaną życiem dookoła. Ta druga jest nieznana, więc wymaga wiary Takiej wiary, co się dobywa z rozpaczy. Tu miejsca przeznaczenia nie sposób opisać; Będzie pani wiedzieć bardzo mało, aż pani tam nie dotrze; Będzie pani wędrowała na ślepo. Lecz ta droga wiedzie do posiadania tego, Czego szukała pani w miejscu niewłaściwym. CELIA Brzmi w tym to, czego pragnę. Więc wybieram drugą. REILLY To przeraźliwa podróż. CELIA Ja się jej nie boję. Cieszę się. Sądzę, pewno to samotna droga? REILLY Nie bardziej niż tamta. Tylko że ci, którzy tę drugą wybierają. Mogą zapominać o swojej samotności. A pani o swojej nie zapomni. Każda droga znaczy samotność - i wspólnotę. Obie omijają krańcowe spustoszenie. Jakie rodzi samotność w tym widmowym świecie Wyobraźni, pokrętnych wspomnień i pożądań. CELIA To jest to piekło, w którym właśnie byłam. REILLY To nie piekło, Dopóki nie stanie się pani niezdolna do niczego innego. Więc - czy teraz czuje się pani pewna? CELIA Chcę tej drogi drugiej. Sir Henry mówi na to, że skieruje j ą do sanatorium. Celia odczuwa głęboki zawód: słyszała już o tym. Niewiele to zmieniało w życiu jej znajomych, którzy tam byli. Wracali do dawnego życia, nie dostrzegało się w nich żadnych zmian. Ci nigdy w sanatorium nie byli, powtarza Reilly to, co j u ż zdradził Lawinii. Prawdziwi pacjenci rzeczywistego sanatorium nie wracają. „ T o wygląda na w i ę z i e n i e " - mówi Celia. Miejsce musi być bardzo zatłoczone! Lekarz powiada, że to, że nie wracają, nie znaczy, że zostają tam: wybierają, nie są do niczego zmuszani, bardzo często prowadzą czynne życie w świecie. Wielu z nich, w sensie fizycznym, wraca. A w ogóle bardzo niewielu trafia do tego miejsca. W tych rzadkich przypadkach nie wchodzi w grę żadne honorarium. 113 �CELIA Wcale, zupełnie nie wiem. co j a robię, Ani dlaczego to robię. Nic innego zrobić się nic da: To jedyny powód. REILLY I to najlepszy powód. CELIA Ale wiem, że ja sama się zdecydowałam: To muszę wyznać panu. REILLY Córko, idź w pokoju. Pracuj usilnie na swoje zbawienie. W chwilę później Reilly powie Julii, czekającej na wynik rozmowy w którymś z sąsiednich pokoi, że sam nie rozumie dlaczego wymówił te słowa do tej osoby. Ale wie, żc ona zajdzie daleko. JULIA O tak. zajdzie daleko. I my wiemy dokąd ona idzie. Ale co nam wiadomo o przeraźliwości tej podróży'? Ni mnie. ani tobie nie jest znany przebieg, w którym to co człowiecze Transhumanizacji ulega: cóż wiemy O tym rodzaju cierpień, przez jakie przejść muszą Na drodze oświecenia? W ten sposób, w finale aktu drugiego, Sir Henry, Julia, a także Alex, zdejmują na chwilę maski, w których poruszają się w zwykłych sytuacjach, wśród innych ludzi. Są tymi. którzy z ukrycia czuwają nad ludzkimi losami, i tymi, co zarazem stanowią narzędzie potężniejszych sił. Istotnie są Stróżami (Guardians), za których — w scenie rozstania z Edwardem, w pierwszym akcie - Celia wznosi toast, mówiąc, że może nawet Julia, trochę nieznośna, grająca rolę roztargnionej i niezbyt mądrej, wścibska starsza dama: może nawet Julia jest Stróżem jej, Celii (angielskie ,,guardian", podobnie jak polskie „ s t r ó ż " , wywołuje skojarzenie z ,,guardian angel"). Intuicja, która okazuje się prawdziwa. Cala rozmowa Sir Henry'ego z Celią, w niczym nie naruszająca reguł sytuacyjnego i psychologicznego „realizmu",powoli granice potocznej rzeczywistości rozszerza. Można powiedzieć, że w dialogu tym rośnie napięcie i skala oglądania świata. Daje się tu przywołać znane porównanie naszego codziennego, pragmatycznego widzenia lego, co nas otacza, i widzenia nas samych razem z tym, do patrzenia na odwrócony dywan. Żyjemy w świecie bez „ w z o r u " . P a t r z y m y na świat tak, że wzoru nawet nie jesteśmy w stanic się domyśleć. Ograniczony do „rzeczy widzialnych" realizm zależny jest od takiego patrzenia. Porównanie to można połączyć z opowieścią o dwu drogach, o dwóch sposobach życia. Wizja, przeczucie dręczące Celię, pochodzi stąd, że nagle, przypadkiem ujrzała wzór. wycinek wzoru pod monotonnym, prawie bezbarwnym, pozornie chaotycznym splotem nici. Nie może i nie chce się wyrzec tamtego widoku. Chce ogarnąć całość. Musi odwrócić „dywan ś w i a t a " na właściwą stronę, stronę - trzeba ją nazwać - rzeczywistą. „Jeśli w danym momencie jest żywy pewien zespół wierzeń i praktyk religijnych" - powtórzmy za Eliotem - dywan ten leży tak, że widać jego desenie. Nie sposób ich wprawdzie ogarnąć i „ o d c z y t a ć " do końca, do końca zgłębić ich znaczeń, ale wszystko jest dane człowiekowi wprost, bezpośrednio, i opis tej rzeczywistości zależy od danego mu sposobu ujmowania świata, ograniczany jest jego skończoną - wobec nieskończoności „ w z o r u " - naturą. Nieskończoność jest dana wprost jako taka, i jako taka jest, na ludzką miarę, odczytywana. Religijnie brany i przeżywany świat jest święty, a - w sztuce realizm jest zarazem liturgią, wypada stwierdzić. Cóż jednak, kiedy słabnie nurt wiary, kiedy - by znów powtórzyć cytat - „płynniejsze i bardziej chaotyczne stają się wzorce religijne i moralne" ?Wówczas, chciałoby się powiedzieć, liturgia musi torować drogę do rzeczywistości bezgranicznej, bo w tym momencie ta właśnie jej cecha znika nam z oczu. „ R e a l i z m " ulega zarazem ograniczeniu, ponieważ realizm to w gruncie rzeczy tylko funkcja, albo „przedłużenie" dostępnego nam sposobu postrzegania. By zatem wrócić na drogę tamtego „pierwotnego realizmu", potrzeba liturgii, rozszerzającej nasze przeżywanie świata. Sama dramaturgiczna technika Eliota, właśnie w Coctail Party, zdaje się potwierdzać czy demonstrować tę tezę. Nie wyczuwamy żadnej sztuczności, żadnej nawet „różnicy materii" w tym, co nawet w potocznym, tradycyjnym znaczeniu określilibyśmy terminem „ r e a l i z m " . a liturgicznością rodem z dramatu greckiego. Bo - dodajmy - w tym planie, w planie tworzenia przynajmniej, dla Eliota (by przytoczyć tu formułę Blakc'a) „AU Religions are One": wszystkie religie są jedną. Ostra dychotomia „realizm-liturgia". 114 �zaznaczona, czy może pozornie dla nas się zaznaczająca w wypowiedzi poety z 1928 roku, zostaje więc złagodzona w praktyce. Bo nawet przecież w świecie religijnego i moralnego zamętu istnieją enklawy żywej wiary i religijnego życia o autentycznym napięciu. Dopóki istnieje rzeczywista, żywa liturgia, jest i miejsce na „obrzędowy realizm", realizm prawdziwy. Drugi akt Coctail Party kończy się jakby modlitwą, w której pobrzmiewa echo, rozłożonego na głosy, chóru z greckiej tragedii. Dziwi nas naturalność przejścia do tego od zwyczajnej rozmowy, przerwanej wejściem pielęgniarki, która wnosi tacę z karafką i kieliszkami. „ A teraz gotowi jesteśmy, by przystąpić do libacji" - mówi Reilly. ALEX Słowa za budowę domowego ogniska. REILLY Niech budują ognisko Pod ochroną gwiazd. ALEX Niech postawią krzesło z obu jego stron. JULIA Ё Oby istoty święte pilnie strzegły dachu, I oby Luna sama miała wpływ na łoże. ALEX Słowa za tych, co wyruszają w podróż. REILLY Opiekunie wędrowców Błogosław tę drogę. ALEX Miej Miej Miej Miej j ą w opiece na pustyni. j ą w opiece na górach. j ą w opiece w labiryncie na ruchomych piaskach. JULIA Ochroń Ochroń Ochroń Ochroń j ą od Głosów j ą od Zjaw j ą wśród zgiełku j ą wśród ciszy. Sir Henry Harcourt-Reilly, który w pierwszym akcie występuje jako Niezidentyfikowany Gość (Julia i Alex udają w salonie Chamberlayne'ow. że nie znają go), tutaj jawi się jako Hermes Psychopompos, „przewodnik dusz". K i m jest w istocie? Na to pytanie nie ma odpowiedzi ostatecznej. Ostatecznie: kim jest każdy z nas? Męćmierz, wrzesień '95 P R Z Y P I S Y 1 „ D i a l o g o poezji d r a m a t y c z n e j " . C y t . z a : T . S . E l i o t , Szkice krytyczne. Wybrała, p r z e ł o ż y ł a i w s t ę p e m o p a t r z y ł a M a r i a N i e m o j o w s k a , W a r s z a w a 1972, s. 2 6 3 . C z ę ś ć tego fragmentu przytacza w s w o i m p r z e k ł a d z i e , M i c h a ł S p r u s i ń s k i w „ P o s l o w i u " d o : T . S. E l i o t , Wybór dramatów. K r a k ó w 1982, s. 350, o d d a j ą c w przedostatnim zdaniu o r y g i n a ł przez: „ d r a m a t powinien z m i e r z a ć w kierunku l i t u r g i i " . S t ą d s ł o w o „ l i t u r g i a " w tytule obecnego eseju, c h o ć p r z e k ł a d N i e m o j e w s k i e j jest c h y b a wierniejszy. W Dialogu... m a m y i takie zdanie: „ Literatura nasza jest n a m i a s t k ą religii, podobnie j a k sama r e l i g i a " (s. 2 5 7 , op. cii.). S t ą d , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i d a n y m i w c y t a c i e poprzednim, dramat - z jednej s t r o n y - m u s i b y ć p o e t y c k i : „ T w i e r d z ę , ż e dramat p r o z ą jest j e d y n i e b ł a h y m produktem u b o c z n y m dramatu poetyckiego. W m o m e n c i e w i e l k i c h n a p i ę ć dusza ludzka d ą ż y do w y p o w i e d z e n i a s i ę w w i e r s z u . [...] dramat p r o z ą s k ł a n i a s i ę do p o d k r e ś l a n i a tego, c o p r z e j ś c i o w e i p o w i e r z c h o w n e ; j e ż e l i c h c e m y d o t r z e ć do tego, c o p o w s z e c h n e i t r w a ł e , w o l i m y w y p o w i a d a ć s i ę w w i e r s z u " (tamże, s. 259). I j e s z c z e j e d e n w a ż n y u s t ę p : .,[...] w ceremonii m s z y znajduje dramat s w ó j w y r a z n a j p e ł n i e j s z y [...], dramat w y w o d z i s i ę z. liturgii religijnej i nie w o l n o m u zbyt daleko od niej o d e j ś ć " ( s . 260). ' Cytaty z Coctail Party, w m o i m p r z e k ł a d z i e , z a drugim o s o b n y m w y d a n i e m sztuki: L o n d o n 1958. Faber and Faber L t d . ( W y d a n i e pierwsze: L o n d o n 1940). 2 775 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd8bc6c0d50e6d0dd66ee50bbcdc278.pdf ca7c0ade4c6365bdbd52a2ffbde0f86e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5550 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5161 Title A name given to the resource Recenzja- Przemysław Owczarek "Karol Wojtyła- Jan Paweł II"/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tabota, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 76 Karol Wojtyła-Jan Paweł II..., Przemysław Owczarek Świętość oczywista Karol Wojtyła -Jan Pawel II. Podhalańska opowieść o świętym Przemysław Owczarek Wydawnictwo Avalon, Kraków 2006 Niedawno na ulicy Grodzkiej w Krakowie pewien młody mężczy­ zna wręczył m i obrazek z Janem Pawłem I I . Podziękowałem i chciałem ruszyć dalej, gdy padło pytanie: „Prowadzi pan samochód?". „Tak", odparłem. „No to tu jest Św. Krzysztof, żeby się nic nie stało. A pan to jeszcze student.?". „No, tak". „A to jeszcze Św. Józef z Kupertynu. A imię to u pana jakieś popularniejsze.?". „Marcin". „Świetnie! Będzie. To co łaska proszę, byle się, wie pan, zwróciło". Ta scenka jest interesująca, pokazuje bowiem, w jaki sposób traktowany jest papież - jego świętości i potrzeby posiadania jego wizerunku po prostu się nie uzasadnia, jest to oczywiste. Tropem tego fenomenu podążył Przemysław Owczarek w opublikowanej nakładem wydawnictwa Avalon książce Karol Woj­ tyła -Jan Paweł II Podhalańska opowieść o świętym. Autor przemierza Podhale w poszukiwaniu śladów papieskiego kultu zarówno w pamięci górali, j ak i w przestrzeni publicznej. Praca ta jest efektem badań terenowych prowadzonych przez auto­ ra w latach 2000-2003, mających na celu odtworzenie zmityzowanego życiorysu Jana Pawła I I . Przeprowadzenie ponad dwustu wywiadów pozwoliło na bardzo głęboką interpretację zjawiska i dotarcie do wy­ powiedzi jednoznacznie wskazujących na funkcjonowanie papieża Polaka w oczach mieszkańców Podhala jako postaci ze wszech miar niezwykłej. Obserwacje autor podzielił na dwie części. Pierwsza po­ święcona jest analizie obrazów życiorysu Karola Wojtyły w świadomo­ ści badanych, począwszy od narodzin i dzieciństwa, poprzez drogę do kapłaństwa i na Stolicę Piotrowa, aż po zamach z 13 maja 1981 roku. Druga dotyczy przestrzeni, a ściślej - miejsc, w których przestrzeń zmienia swoją jakość i staje się hierofaniczna poprzez jej silne powią­ zanie z osobą Jana Pawła I I . Każda z części poprzedzona jest osobnym wstępem teoretycznym. W relacjach badanych odnajduje Owczarek ślady mitu bohaterskie­ go i poruszając się po dobrze przetartych ścieżkach interpretacyjnych, analizuje postrzeganie kolejnych faktów z życia Karola Wojtyły jako dowodów bycia „wybrańcem". Niemal każde istotne wydarzenie niesie ze sobą treści umożliwiające wpisanie Jana Pawła I I w schemat boha­ tera mitycznego. W dzieciństwie i młodości badani dostrzegają przede wszystkim fakt „uszlachetniającego" i mającego zaprowadzić na właś- BnABnHZYKO 1(111 P O D B �recenzje recenzje recenzje 77 ciwą drogę cierpienia. Równie ważną rolę odgrywają znaki, na przykład pochwycenie berła Matki Boskiej Ludźmierskiej. Przewijającym się wciąż motywem jest czuwanie Opatrzności i Matki Bożej nad losami Karola Wojtyły. Jej postać pełni w schemacie losów bohatera funkcję nadnaturalnego Pomocnika, którego istotność podkreślają Campbell i Greimas - na ich analizach autor w dużej mierze oparł swoją inter­ pretację. Kolejnym w a ż n y m elementem uprawomocniającym wnioski Przemysława Owczarka jest postrzeganie Jana Pawła I I jako herosa zmagającego się z Przeciwnikiem. Rywalem tym staje się komunistycz­ ny rząd traktowany w tym kontekście przez mieszkańców Podhala jako wcielenie Antychrysta. Te i wiele innych obserwacji pozwalają autorowi wykazać, że subiektywizacja życia papieża odbywa się według od dawna znanych etnologii schematów lokowania bohatera pomiędzy światem ludzkim i boskim, pomiędzy historią a mitem. Część dotycząca przestrzeni jest uzupełnieniem i konsekwentnie wynika z wcześniejszych rozdziałów pracy. Skoro Jan Paweł I I jest wpisywany w paradygmat bohatera mitycznego, dla którego w tym konkretnym przypadku pierwowzorem staje się Jezus Chrystus, to w sposób naturalny miejsca, które papież odwiedzał, stają się uświęco­ ne, a same jego wizerunki mogą być użyte do sakralizacji przestrzeni. Poruszając się po tatrzańskich szlakach, bardzo często natykamy się na ślady papieskiego kultu. Rozmaite kapliczki i graficzne przedstawienia Jana Pawła II mogą śmiało wyznaczać topografię Podhala. Te fragmenty książki są bogato ilustrowane, co pozwala unaocznić skalę i istotność zjawiska. Za pomocą metody hermeneutycznej i narzędzi interpreta­ cyjnych wypracowanych przez ujęcie strukturalno-semiotyczne autor tłumaczy znaczenie miejsc, które tworzą dla mieszkańców „święty obszar" Podhala. Szczególną rolę zajmują tu, rzecz jasna, miejsca sta­ nowiące strefy mediacji między tym, co boskie, a tym, co ludzkie, jak dom, świątynie czy granice. Jak pisze sam autor, książka ta ma charakter studium rozumianego za Jackiem Gutorowem jako „opracowanie naukowe niemające cha­ rakteru wykończonej kompozycji, krytyczny szkic, esej, podejście do dzieła, jedno z wielu, nieprzyznające sobie prawa do bycia absolutnym, jedynym, niekwestionowanym" i tak właśnie należy ją postrzegać. Dla­ tego też najsilniejszym, moim zdaniem, punktem tej publikacji jest fan­ tastyczny materiał etnograficzny, który może być punktem wyjścia do wielu prac dotyczących fenomenu Jana Pawła II. Serdecznie zachęcam do lektury, a także do samodzielnego zmierzenia się ze zgromadzonym przez badacza materiałem. 1 Marcin 1 1111) l\U J. Gutorow, Na Aresach społeczeństwa. BARBARZYŃCA Sześć esejów o dekpnstmkcji, Taboła Opole 2001, s. 75. �Bieguni, Olga Tokarczuk 78 Prawdy rozproszone Olga Tokarczuk Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007 Jednym z osiągnięć fizyki kwantowej jest wskazanie na niejednorod­ ność czasoprzestrzeni. Wygląda na to, że wszechświat jest zbudowany w sposób nieciągły i stanowi coś w rodzaju granulatu złożonego z czą­ stek wielkości pozamikroskopowej, wśród których funkcjonują zasady wywracające na nice naszą potoczną wiedzę o tym, jak działa świat: to, co do siebie lgnie, tam się odpycha, co jest proste - tam biegnie po łuku. U nas z pozoru wszystko wygląda normalnie, ale w niektórych bardzo szczególnych sytuacjach, na przykład na orbicie, ci, którzy wiedzą, na co patrzeć, zaczynają zauważać niepokojące drgnienia kwantowej podszewki. Na zegarku brakuje setnych części sekundy - to efekt re­ latywistyczny. W przestrzeni pojawiają się cząstki znikąd - fluktuacje kwantowe. Rzeczywistość zaczyna uwierać obserwatora i j u ż nigdy nie będzie taka sama. Ta powieść jest jak kwantowa czasoprzestrzeń: złożona z granulek - pojedynczych historii, notatek, luźnych myśli spojonych sworzniami kilku dłuższych wątków. Z dystansu wygląda jednak równomiernie: drobne elementy składają się na spójną, logiczną i domkniętą całość. Tokarczuk należy do tych, których niepokoją brakujące sekundy i przy­ padkowe mgnienia rzeczywistości. Pokazuje nam nieciągłe uniwersum fragmentów, które dzieje się równocześnie w czasie i przestrzeni, wokół i wewnątrz nas. W jego centrum stoi człowiek, a raczej nie stoi, a porusza się - bo Biegum to wielka literacka pieśń o napięciu pomię­ dzy ruchem - we wszystkich możliwych odmianach, wymiarach i kie­ runkach - a zrozumieniem oznaczającym sięganie po prawdy i małe, i ostateczne. Wyjdźmy od ciała. Jak Aronofsky w swoich filmach, ogarnięty ob­ sesją mózgu i fizjologii, tak Tokarczuk wielokrotnie powraca do archi­ tektury ludzkich kości, mięśni i narządów - oto początek niekończącej się podróży, rytm ruchu po orbitach arterii. Śmierć wcale nie stanowi tu kresu wędrówki: ciało jako preparat, jako figura na stole plastynatora czy wypchany Murzyn w kolekcji kuriozów arystokraty, funkcjonować może dalej, przechodząc w inne postacie materii, w nowe przestrzenie znaczeń. BnKBnRZUiO 1(111 P O D B �recenzje recenzje recenzje 79 Dalej, jak Aronofsky, Tokarczuk zacieśnia poznawczą spiralę bieg­ nącą od ciała do metafizyki, porusza się obsesyjnie wśród kawałków prawdy, które wciąż wymykają się wyciągniętym opuszkom palców Aronofsky wydaje się widzieć absolut umieszczony w punkcie central­ nym, wokół którego człowiek krąży, skomasowany w jakimś jednym, mistycznym - i ostatecznie niepoznawalnym - om, alefie, tetragramie; natomiast Tokarczuk chwyta prawdę w stanie rozproszenia, poszukuje wśród podpatrzonych zdarzeń, słów wymawianych w różnych języ­ kach, myśli, które przyszły jej do głowy i okazały się warte zanotowania. Wszyscy chyba bohaterowie książki pragną zrozumieć - świat, drugiego człowieka, taką czy inną zagadkę materii, historii, własnej biografii, związku partnera - ale każda prawda do której uda im się dotrzeć będzie prawdą ściśle prywatną o ograniczonym zasięgu a w dodatku krótkotrwałą. Próba rozumienia jest bowiem próbą unieruchomienia - jak w łacińskim comprehendere, chwytać, zamykać w wyznaczonych granicach - a rzeczywistość jest z założenia ruchoma i płynna, jej l i ­ nie podziału, a zarazem sensy i światy wartości, wyznaczamy my sami - my, których także nie można pojąć inaczej niż w procesie zmierzania skądś dokądś. Rozumienie to także zamknięcie w słowach; dlatego wiele dzieje się u Tokarczuk w strefie poza słowami. Bohaterowie kolejnych histo­ rii nie dlatego potrafią odczuwać między sobą bliskość, że uzgodnili swoje stanowiska i wyrazili je, lecz właśnie z tego powodu, że potrafią dopasowywać się wzajemnie do siebie na zasadzie jakiejś fototropii, ruchów pełzających. Tam gdzie zjawia się konieczność słów, obsesja mówienia czy wyjaśniania, tam zanika możliwość kontaktu i pryska marzenie o dotknięciu rzeczywistości. Relacje między postaciami to po­ dróż sensów, negocjacja tożsamości, wzajemne kształtowanie, a czasem nieoczekiwane i trudne odkrywanie przestrzeni martwej i komunikacji wygasłej, od której nadszedł czas uciekać. Zasadnicze pojęcia to dążenie ku czemuś i ucieczka od czegoś, ale przede wszystkim ciągłe i nieustanne regulowanie własnego kompasu, ustalanie punktu czasoprzestrzeni, w którym się znajdujemy, choć­ by rzeczywistość za oknem była pozornie wciąż jednakowa. Nie ma miejsc pogrążonych w bezruchu, a zanurzone w wiecznej i niezmien­ nej szczęśliwości raje, jeśli istnieją, są poza naszym zasięgiem, jak pal­ my na plakacie albo tajemnica liczb u Aronofsky'ego. To, co możemy osiągnąć, to prowizoryczne i chwilowe porozumienie z rzeczami, które nas otaczają, zabawkowymi prawdami zawartymi w hotelowych kos­ metykach i lotniskowych pogawędkach w czasie podróży z punktu A do punktu B. Jedna z przywołanych przez autorkę postaci ma pomysł, by eg­ zemplarze Biblii w hotelowych szufladach zastąpić aforystycznymi mi) enoa BARBARZYŃCA �80 książkami Ciorana, który znacznie skuteczniej opisuje współczesną rzeczywistość, a przy tym także daje się czytać metodą na chybił trafił. Do Biegunów można by odnieść tę samą propozycję - otwórz na losowo wybranej stronie i wkrocz w drżącą tkaninę ruchomej czasoprzestrzeni, którą Tokarczuk wie, jak obserwować. Może wówczas zauważysz, że na zegarku zaczęło brakować tysięcznych części sekundy. Rzeczywistość przejdzie w inny wymiar. D a r i u s z BARBARZYŃCA Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny) Michał Bator Weronika Chodacz (fotoedytor) Przemysław Ciura Joanna Florczak Artur Karwat Michał Niemewski Anna Nowak Katarzyna Nowak Marcin Taboła Dariusz Żukowski Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11 31-228 Kraków oraz Koło Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego ul. Gołębia 9 31-007 Kraków Ż u k o w s k i Adres redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. (12) 663 15 32 tel./faks (12) 663 15 31 Recenzje naukowe Prof. dr hab. Piotr Kowalski Projekt typograficzny i łamanie Wydawnictwo „jak" Andrzej Choczewski www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografia na I stronie okładki: Weronika Chodacz. Fotografie na I I i I I I stronie okładki: Olga Drenda. Druk Zakład Graficzny „Colonel" s.c. ul. Dąbrowskiego 16 30-532 Kraków W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26d8aa8cf33f72c67274ff42d60d4a01.pdf 88fadd5897dc001fe047774a3da14d9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5564 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5174 Title A name given to the resource Recenzja/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adriana Celińska N A R R A C J E Z SYGNATURĄ Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne Dariusza Czai to zbiór artykułów powstałych na przestrzeni kilkunastu lat, stanowiący barwną mozaikę tematów, bogaty zbiór fak­ tów, obserwacji, spostrzeżeń, anegdot, kalejdoskop różnokształtnych „fragmentów" na pierwszy rzut oka bardzo odle­ głych od siebie, jednakże prezentujących pewną spójną wizję świata, przede wszystkim zaś specyficznego ujęcia antropo­ logii kultury. Już we „Wprowadzeniu" autor definiuje swoje antropolo­ giczne podejście, które opiera się przede wszystkim na zasa­ dzie subiektywności, gdyż antropologia kultury dla Czai to próba opisu świata, ale z wyraźnie zaznaczoną „sygnaturą". Nie ma tekstów obiektywnych, autor jest obecny w każdym słowie. Krytyce poddawane jest tradycyjne, obiektywistyczne naukowe podejście - przede wszystkim za niemożność od­ krycia poprzez jego pryzmat zawartej w każdym elemencie świata tajemnicy. Drugi istotny postulat określa wybór przed­ miotu antropologicznych narracji. Czaja konsekwentnie uni­ ka tematów tradycyjnie kojarzonych z etnologią. Aby być an­ tropologiem niekonieczna jest egzotyczna podróż w poszuki­ waniu odmienności, gdyż możemy ją uchwycić tuż obok nas, w naszej kulturze. Autor, parafrazując Geertza, zgłasza postu­ lat: „być tu, pisać tu" i zaprasza czytelnika w podróż nie tyle czasową, co przestrzenną w poszukiwaniu źródeł sensu w otaczającej nas i dobrze nam znanej rzeczywistości. Pierwsza cześć książki, zbiór tekstów ujętych pod wspól­ nym tytułem „Gry wstępne", zawiera trzy eseje, w których od­ najdujemy definicję postawy antropologa w obrazie błazna, czyli uważnego obserwatora z zewnątrz, ponadto analizę związku nauki i sztuki, której punktem wyjścia są fascynujące opisy kolorów nieba autorstwa Bronisława Malinowskiego, a także postulat uprawiania antropologii życia interesująco zo­ brazowany konceptem puzzli z powieści George'a Pereca Życie: instrukcja obsługi. Cześć druga jawnie określa czasowy charakter p o d r ó ż y Sygnatura I fragment swoim enigmatycznym tytułem limtii illuminait l „Czas przeszły niedokonany". Początkowo podążamy za au­ torem do słonecznych Włoch. Najpierw do Toskanii i patrząc na nią oczami Muratowa, Lawrenca i Camusa, widzimy nie tyle konkretną geograficzną krainę, co za każdym razem odmienną materializację ludz­ kiej tęsknoty. Potem podążamy literackim śladem brytyjskich turystów, próbując zrozumieć źródła angielskiego sentymen­ tu do Półwyspu Apenińskiego. Udajemy się także na salę operacyjną, gdzie francuska artyst­ ka Orlan, poddając się kolejnym operacjom plastycznym, pra­ gnie doprowadzić do, wydawać by się mogło, niemożliwego - zmiany własnej tożsamości poprzez modyfikację ciała. Poza Wlsà*=M tym Czaja zaprasza czytelnika do rozważań nad dwuznacz­ nym fenomenem współczesnej obecności kiczowatych wize­ runków Aniołów Stróżów czy też reklamowych wyobrażeń raju. Na koniec opisuje węża zjadającego swój ogon, czyli nieunik­ nioną powtarzalność historii i relacjonuje próbę reanimacji brzmienia muzyki starożytnych Greków. W części trzeciej, „Wyrazić niewyrażalne", odnajdujemy roz­ ważania na temat symboliki krzeseł w wyobraźni współczesnych artystów, prezentację literackich tęsknot do Wenecji jako substy­ tutu obcowania ze sferą mistyczną, refleksje o sakralnym nie­ malże związku muzyki i języka w ujęciu steinerowskim oraz zilu­ strowany zdjęciami esej na temat meandrów ludzkiej pamięci. Na koniec „Zamiast zakończenia" czytelnik znajduje esej poświęcony fenomenowi pewnego południowo-włoskiego tań­ ca - taranteli; istotą tego tekstu jest to, że jest to opowieść 0 prywatnej fascynacji autora, czyli subiektywność przede wszystkim. Gdyż według Czai tylko to jest ważne, co nas oso­ biście wzrusza, dotyka, boli, cieszy. Rozrzut zainteresowań autora jak widać jest ogromny. Ese­ je dotykają tematów nie mających ze sobą na pierwszy rzut oka żadnego logicznego związku. Jednakże są to zawsze me­ tafory utajonych treści wpływających na kształt istnienia w kul­ turze. Dla autora ważny jest bowiem nie przedmiot, ale sposób ujęcia, który w wydaniu Czai przyjmuje kształt subiektywnej 1 niemalże literackiej interpretacji. Sam tytuł wskazuje zresztą, że autora interesuje zaledwie „fragment", odłamek rzeczywi­ stości, szczegół, bowiem w nim można dojrzeć istotę rzeczy. Odrzuca podejście holistyczne i całościowe i z różnorodności świata wybiera takie wyobrażenia, których widzialna powierzch­ nia pozwala uważnemu obserwatorowi dostrzec delikatny za­ rys niewidzialnego. Czaja zatem próbuje uchwycić te produkty ludzkiej wyobraźni, które są widoczne poprzez uczucia, jakie wywołują w ludzkiej duszy. Liczba zdań pytających sugeruje, że książka jest raczej zbiorem pytań niż gotowych odpowiedzi, obszarem poszukiwań niż kompendium wiedzy, a przede wszystkim zaproszeniem czytelnika do dziwienia się życiu. Warto jeszcze wspomnieć o istotnym elemencie silnie wpływającym na odbiór książki, a mianowicie o języku, któ­ rym Czaja konstruuje swoje opowieści, bo przecież podtytuł książki to „Narracje antropologiczne". I skoro nic, zdaniem autora, tak jak opowieść nie zbliża się do życia w jego auten­ tycznym kształcie, antropologia to przede wszystkim sztuka opowieści. Czaja lekko snuje swoje historie, sprawnie operu­ jąc bogatym i plastycznym językiem ubarwionym licznymi parafrazami, drobnymi żartami, lekką ironią. Żartobliwy i jed­ nocześnie wyszukany styl opiera się głównie na długich, sma­ kowitych proustowskich zdaniach, których spokojny rytm zwłaszcza na końcu esejów pobudzająco zaburzają krótkie a treściwe równoważniki i pytania, które zmuszają nas do głęb­ szej refleksji na temat otaczającego nas świata. Dariusz CZAJA, Sygnatura i fragment. Narracje Wydawnictwo UJ, Kraków 2004. PISMO ANTROPOLOGICZNE antropologiczne, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18473030001c81439e40169f983a5369.pdf 5a3ff2e9f1a674c4498b047afae06cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:383 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.439-480 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E BADANIA C NAD E KULTURĄ N J Z ROBOTNICZĄ WE WSPÓŁCZESNEJ E ETNOGRAFII CZECHOSŁOWACKIEJ Jedną z ważnych gałęzi współczesnej etnografii d a n i a n a d życiem i kulturą k l a s y robotniczej. W czechosłowackiej odgrywały t y l k o nieznaczną rolę. Z a główny b o w i e m p r z e d m i o t wówczas społeczność wiejską, a w dziono n a elementy tradycyjne, wagi W o s t a t n i c h l a t a c h poglądy n a p r z e d m i o t i z a k r e s etnografii ustrojowe uczonych osiągnięciami n a u k i Już z teorią materializmu stowskiej stanowiła wówczas ogólnopaństwowej konieczność i ściślejszego druga nacisk kła­ współczesnych. życiu państwa, j a k też i zapoznanie z dotychczasowymi etnografów czechosłowackich radzieckiej na pierwszej konferencji oparcia jej powiązania ogólnooaństwowa założenia teoretyczne tej d y s c y p l i n y z potrzebami konferencja etnografii. n a metodologii życia. D a l s z y etnografów w marksi­ krok naprzód kwietniu 1952 r., w czasie której s t a r a n o się podsumować w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h d y s k u s j i . W uchwał tej k o n f e r e n c j i czesnymi na plan pierwszy przeobrażeniami kultury te w i n n y ku rozwija t y m terenom, n a których zostały wysunięte b a d a n i a ludu wsi, jak w miastach. Badania czeskiego nad i słowackiego zarówno p r z y t y m kierować się p r z e d e się s o c j a l i s t y c z n y przemysł myśl współ­ na wszystkim względnie wy­ stępuje wyraźnie proces s o c j a l i z a c j i w s i » . Impuls do badań e t n o g r a f i c z n y c h partyjnych. W czasie uroczystego n a d klasą robotniczą wyszedł również z kół obchodu 700-lecia górnictwa czeskiego kiego w 1949 r. K o m i t e t C e n t r a l n y K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Czechosłowacji etnograficzne b a d a n i a terenowe z t y m akcja badawcza i słowac­ zainicjował n a d życiem i kulturą górników. Podjęta w przyniosła obfite materiały z okolic Mostu, związku Kładna, Przy- Zob. .Resoluce drvhé celostátní konference ethnoqrafú v Praze, „Radostna zemé", t. 2: 1952. £. 1—2: H . D y m e r o v a , 77 celostátní konference národovisnvch pracovníkú, „Radostna zemé", t. 2: 1952, s. 64; O. S k a l n i k o v a , 77 celostátní národopisná konference, .„Cesky L i d " , R. 39: 1952, s. 1—2. Przeobrażeń etnografii czechosłowackiej po w o j n i e dotyczą m. i n . następujące artykuły: Ó. N a h o d i 1, Za nové pojetí národopisná védy, „Cesky L i d " , R ; 38: 1951, s. 52—57; O. N a h o d i 1 — J . K r a m a f í k , O niekotorych idealisticzeskich tieczieniach w czechosłowacko] etno­ grafii w pieriod 1920—1940-ch godów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1954, n r 4, s. 79—87; J . K r a m a f í k , D e s e t let ćeske ethnografie, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 97—99. O. N a h o d i i , Deset let ceskoslovenské ethnografie (1945—1955), „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 3: 1955, s. 111—124. 1 " z w o l n a uległy z m i a n i e . historycznego w s t y c z n i u 1949 r. p o d d a n o r e w i z j i d o t y c h c z a s o w e Podkreślono te uważano i społeczno-gospodarcze, które w y - • sunęły klasę robotniczą n a czołowe m i e j s c e w ogółu etnografii przeobrażeń ba­ badania s t u d i a c h n a d j e j kulturą s p e c j a l n y n i e doceniając Wpłynęły n a to zarówno p r z e m i a n y się stanowią nauce przedwojennej �RECENZJE 440 bramia i Ostrawy . Niestety, 2 t y l k o n i e z n a c z n a i c h część została do tej pory opu­ blikowana . 3 Podjęte z w 1949 r. b a d a n i a utworzeniem przy przybrały Czechosłowackiej większe rozmiary Akademii Nauk w 1952 r. w Pracowni związku Etnograficznej, która w 1954 r. została połączona z Pracownią Badań n a d Pieśnią L u d o w ą w Instytut Etnografii przemianowana Słowackiej ficznej, i Folklorystyki . Odrębna 4 n a I n s t y t u t ) powstała Akademii istniejącej w N a u k . Stanowiła przy Akademii Pracownia ramach zreorganizowanej ona kontynuację od 1946 r . Etnograficzna dawnej Instytuty 5 słowacki i Słowacki stały się też głównymi o r g a n i z a t o r a m i (z w jeden czasem t y m czasie placówki etnogra­ Etnograficzne Czecho­ badań n a d kulturą r o ­ botniczą, współpracując n a t y m p o l u z u n i w e r s y t e c k i m i zakładami e t n o g r a f i c z n y m i . Na uwagę zasługuje również działalność Śląskiego Instytutu Badawczego S t u d i j n i U s t a v ) , który od początku swego i s t n i e n i a w 1948 r. uwzględniał w p r a c a c h problematykę robotniczą. O b e c n i e botniczej i w prowadzą cztery ośrodki badania ji (Slezsky swoich n a d życiem i kulturą k l a s y r o ­ etnograficzne: w Pradze, Brnie, w Opawie Bratysławie. Ośrodki te pracują został do tej p o r y — niezależnie od siebie, według s w y c h własnych planów. N i e o i l e w i e m — u s t a l o n y wspólny j e d n o l i t y p r o g r a m , który by w sposób szczegółowy określał z a d a n i a i m e t o d y e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą. C e l e i m e t o d y Niemniej Kontakt wspomniane t y c h badań krystalizują ośrodki pozostają t e n polega zarówno n a u d z i a l e niach terenowych dyskutowywaniu organizowanych problematyki się w jednak z toku praktyki sobą przedstawicieli w badawczej. pewnym kontakcie. j e d n e g o ośrodka w bada­ przez i n n e zespoły, j a k też n a wspólnym i metod prze- badawczych. Duże z n a c z e n i e d l a o r g a n i z a c j i studiów n a d kulturą robotniczą posiadała t r z e c i a ogólnopaństwowa k o n f e r e n c j a w Liblicach. G d y etnografów, która odbyła się w poprzednie konferencje miały charakter n a tej zajęto się p r z e d e w s z y s t k i m oceną d o t y c h c z a s o w y c h październiku 1953 r. głównie osiągnięć . 6 programowy, W trzy lata później, gdy p r a c e b a d a w c z e posunęły się z n a c z n i e naprzód, z o r g a n i z o w a n o rencję poświęconą s p e c j a l n i e p r o b l e m a t y c e niku 1956 r. w W przez robotniczej. Odbyła się ona w konfe­ paździer­ Smolenicach na Słowacji . 7 artykule niniejszym wymienione wyżej omówię cztery tychczasowych publikacjach. W osobno ośrodki, pewnej przebieg opierając i wyniki się przede badań podjętych wszystkim na m i e r z e korzystałam też z i n f o r m a c j i , miałam sposobność zebrać dzięki udziałowi w konferencji w Smolenicach. do­ jakie Uczest- Zob. O. S k a l n í k o v á , K oíázce národopisného vyzkumu íivota délnické trídy, „Cesky L i d " , R . 39: 1952, s. 147—151. Np. zbiór p o e z i i : Lidová poesie homická, P r a g a 1950. Zob. np.: J . K r a m a f í k , Národopisny Kabinet Ceskoslovenské Akademie Ved zahajuje svou ćinnost, ..Ceskoslovenská Ethnograíie", R . 1: 1953, s. 87—88; O. S k a l n í k o v á , Założeni Kabinetu pro Národopis Ceskoslovenské Akademie Ved, „Radostna Zemé", t. 3: 1953, s. 38; J . K r a m a f í k , D e s e t let ceské ethnografie, jw. i in. J . P o d o l á k , Desat rokov slovenského národopisu (1945—1955), „Slovensky Národopis", R . 3: 1955, s. 421—450. Zob. n p . : O. S k a l n í k o v á , Tíetí celostátní ethnografická konference, „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 241—243; J . P o d o l á k , Tretia celostátna konfersndn ethnografov, „Slovensky Národopis", R . 2: 1954, s. 196—202; Rozvinutí organisované terénní práce ceskoslovenskych ethnografú, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 293. Zob. s p r a w o z d a n i e z k o n f e r e n c j i w S m o l e n i c a c h : D. D o b r o w o l s k a , Konferencja etnografów czechosłowackich r.".*,.y*om>„ y.n^aniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej, „Etnografia P o l s k a " , t. 2, s. 417. 2 3 4 5 6 7 -1 í * # f ^ £ X ft) �RECENZJE 441 n i c t w o w tej k o n f e r e n c j i ułatwiło m i lepsze z o r i e n t o w a n i e się w sposobach p r a c y etnografów czechosłowackich. W zakończeniu artykułu będę się starała p r z e p r o w a ­ dzić analizę porównawczą, ustalić c e c h y wspólne, właściwe w s z y s t k i m ośrodkom, i cechy i n d y w i d u a l n e . 8 I. Etnografowie niczą P r a g i . Zadecydowały śledzić w Zagłębia p r a s k i m kilku formacjach rozmiarach, były w terenowe położonego o t y m następujące powody. W f e u d a l n y c h , np. H a b s b u r g ó w wspomniane ośrodku Kładneńskiego, w y c h kopalń powstała w drugiej kich w p r a s c y rozpoczęli zespołowe b a d a n i a od węglowego można Badania n a d kulturą r o b o t ­ n a północny zachód okręgu t y m rozwój społeczno-ekonomicznych. Większość miejsco­ połowie X V I I I w . j a k o własność w i e l k i c h panów („państwo buśtehradzkie"). Niektóre t y l k o , o n i e w i e l ­ posiadaniu zamożniejszych k o p a l n i e straciły c h a r a k t e r feudalny, chłopów. W ciągu X I X - w. a zamieniły się n a przedsiębior­ s t w a k a p i t a l i s t y c z n e , z c z a s e m o p a n o w a n e przez w i e l k i kapitał f i n a n s o w y . zapotrzebowanie botnicy wykwalifikowani górniczych w tworzyła z pobliskich lub dalszych przeludnionych napływali przeważnie się m i e j s c o w a klasa robotnicza kopalń w latach Z istniejących się wywołało miejscowych jej ośrodków elementów swoista szereg osadach masowa okolic. R o ­ t y c h różnorodnych i kształtowała powojennych życiu i k u l t u r z e górników. W spółdzielnie z dawniej C z e c h a c h , zwłaszcza z P r z y b r a m i a . Upaństwowienie zmian w Ponieważ n a siły robocze stawało się coraz większe, wytworzyła się i m i g r a c j a ludności w i e j s k i e j od górnictwa kultura. zasadniczych r o l n i c z y c h powstały produkcyjne. Zagłębie Kładneńskie zasługuje n a uwagę również ze względu n a s w e postę­ powe tradycje: w dobie k a p i t a l i z m u stanowiło dek r o b o t n i c z y C z e c h a c h . P o n a d t o o jego w y b o r z e j a k o p r z e d m i o c i e w decydował fakt, że j e s t to t e r e n j e d n o l i t y ono n a j b a r d z i e j rewolucyjny pod względem n a r o d o w y m , obejmujący zarówno osady przemysłowe, j a k rolnicze. F a k t t e n umożliwia p r z e b a d a n i e nego oddziaływania k u l t u r y robotniczej i chłopskiej. O w y b o r z e t e r e n u ośro­ badań z a ­ wzajem­ zadecydo­ w a ł a też z n a c z n a jego rozległość, która mogła sprzyjać w y t w o r z e n i u się tu s w o i s t y c h cech życia, odrębnych w porównaniu z i n n y m i ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i . ' 9 B a d a n i a . objęły do c h w i l i obecnej, w zasadzie niemniej okres jednak szy, w c z y m p r z y d a t n a była, pomoc Systematyczne badania terenowe, od l a t dziewięćdziesiątych zeszłego s t u l e c i a s t a r a n o się uwzględnić także o k r e s wcześniej­ historyków . •, 19 p r o w a d z o n e pod k i e r u n k i e m d r O l g i • Skalni- k o v e j , rozpoczęto w 1952 r. P o pobieżnym z a p o z n a n i u się z całym t e r e n e m w y b r a n o jedną z osad d l a dokładniejszych studiów. Była to g m i n a Brandyśek-Olśany w p o ­ wiecie Siany, która pierwotnie wchodziła w obręb „państwa ' buśtehradzkiegoi". W ciągu X I X w. przekształciła się o n a z małej w i o s k i w osadę przemysłową, liczącą obecnie około t r z e c h tysięcy mieszkańców, z których 80°/o s t a n o w i ludność górnicza Omawiając pracę w s p o m n i a n y c h ośrodków o g r a n i c z a m się wyłącznie do b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u . P o m i j a m więc s t u d i a f o l ­ k l o r y s t y c z n e n a d klasą robotniczą, które mają w Czechosłowacji już z n a c z n e osiąg­ nięcia. O. S k a l n í k o v á , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kladensku, ,..Ceskoslovenskś E t h n o g r a f i e " , R. 2: 1954, s. 219—231. M o t y w y w y b o r u Zagłębia Kładneńskiego j a k o p r z e d m i o t u badań p r z e d s t a w i a również O. Skalníková w s w o i m referacie n a konferencji w Smolenicach. Zob. np.: L . K a r n i k o v a , Púvod a postavení horních délníkú bu'stéhradskych vrchnostenskych dolú v 1 poloviné XIX století, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 112—119, 153—160. 8 9 1 9 • �RECENZJE 442 i h u t n i c z a . E t n o g r a f może śledzić w tej osadzie w s z y s t k i e t y p o w e ników, przejawiające w s t o s u n k a c h społecznych, w Na przykładzie w y b r a n e j rozwoju r u c h u robotniczego n y c h z o s t a t n i m i przeobrażeniami podjęte w i w poziomie oświaty. g m i n y można też było przebadać oddziaływanie chłopskiej n a robotniczą i proces p o w s t a n i a n o w y c h f o r m Badania cechy życia r o b o t ­ się zarówno w w a r u n k a c h p r a c y i k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , j a k kultury życia i k u l t u r y związa­ ustrojowymi . 1 1 1952 r. w osadzie B r a n d y śek * były w niej kontynuowane w r o k u następnym. W 1954 r. p r z e d m i o t e m badań były n a t o m i a s t t r z y inne okręgu kładneńskiego: 5vermov, przemysłowe później Vinafice od Brandyśka, i Libuśin. dopiero w Rozwinęły l a t a c h osiemdziesiątych, dziesiątych X I X w., gdy u r u c h o m i o n o tutaj k o p a l n i e . M i a s t o S v e r m o v wie dzisiaj przedmieściem Kładna, z którym łączy go gminy się one w regularna osady dziewięć­ jest właści­ komunikacja m i e j s k a . Korzystają z niej również V i n a f i c e . M i a s t o Libuśin n a t o m i a s t , liczące o b e c ­ n i e ok. 9000 mieszkańców, z a m y k a p a n e w kładneńską n a płn. w s c h o d z i e . W w y n i k u kilkutygodniowych badań zgromadzono materiał e t n o g r a f i c z n y dotyczący m i e s z k a ­ n i a , pożywienia, odzieży, stosunków r o d z i n n y c h i społecznych, życia Studia nad powiatu mieszkaniami kładneńskiego i robotniczymi rozciągnięto slanskiego . Badaniami 13 górników i hutników, j a k rolników cyjnych. W również były również w kulturalnego . 1 2 na terenowymi z r z e s z o n y c h obecnie ostatnich latach badania i inne objęto gminy zarówno spółdzielniach kontynuowane, nie produk­ dysponuję j e d n a k dokładniejszymi d a n y m i o i c h p r z e b i e g u . 14 J e s t rzeczą zrozumiałą, że z u w a g i n a dużą rozległość t e r y t o r i u m b a d a n i a w a d z o n o metodą reprezentacyjną, wanie jednej miejscowości. a p u n k t e m wyjścia Niestety, w było m o n o g r a f i c z n e opublikowanych pro­ opraco-' sprawozdaniach brak dokładniejszych i n f o r m a c j i o k r y t e r i a c h , które determinowały w y b ó r poszczególnych osad (z wyjątkiem przebadano stosowano gminy Brandyśek). N i e w i a d o m o również, w jakich rozmiarach s a m o Kładno j a k o główny ośrodek okręgu górniczego. W t r a k c i e badań normalne techniki pracy terenowej, uzupełnione studium materiałów a r c h i w a l n y c h , urzędowych itp. Dużą w a g ę przywiązywano do m o n o g r a f i c z n y c h dań poszczególnych r o d z i n . W czas u b a d a n e j związku z t y m etnograf zamieszkiwał przez ba­ dłuższy r o d z i n y , a b y j a k najdokładniej poznać sposób j e j życia. S p e c y f i c z n e cechy życia robotniczego — j a k podkreśla S k a l n i k o v a — tkwią b o w i e m n i e w odręb­ ności f o r m dzinnych zewnętrznych i społecznych. ( m i e s z k a n i e , u b r a n i e , pożywienie), ale w Jedynie dokładne poznanie życia w k i l k u g e n e r a c j a c h może ujawnić procesy r o z w o j o w e , rodzinne i społeczne, c h a r a k t e r k o l e k t y w u które miało być p r z e b a d a n e , pozwoli robotniczego . 15 stosunkach r o ­ poszczególnych rodzin zrozumieć s t o s u n k i Rozległość i krótki t e r m i n ukończenia p r a c y terytorium, utrudniały szersze z a s t o s o w a n i e tej metody. P o ogólnym z a p o z n a n i u się z większą ilością r o d z i n w y ­ b r a n o więc r o d z i n y t y p o w e Badania pracowali prowadzono przez cały czas d l a dokładniejszej metodą i c h obserwacji. kompleksową. folkloryści Z etnografami (reprezentujący bowiem wyodrębniony dział współ­ etno­ grafii), a od 1953 r. również h i s t o r y c y , językoznawcy, m a l a r z e i a r c h i t e k c i . " O Skalníková, Národopisny vyzkum kladenské prúmyslové oblasti, „Cesky L i d " , R. 40: 1953, s. 234—5. Zob. również tej s a m e j a u t o r k i , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kiadensku, jw. O. S k a l n i k ova, Zpráva o ethnografickém a folkloristickém vQzkumu na Kiadensku, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 285—286. E . B a l a s , Vyzkumy lidové architektury ústavu pro ethnografii a folkloristiku CSAV w roce 1954, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 286—287. S p r a w o z d a n i e J . S p i 1 k i , Ethnograficky a folkloristicky vyzkum na Kiadensku, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R. 5: 1957, s. 102, j e s t bardzo ogólnikowe. S k a l n í k o v á , Zpráva o ethnografickém..., s. 286. 1 2 13 1 4 15 �RECENZJE W c h w i l i obecnej badania neńskiego, o p r a c o w a n a 443 zostały już zakończone. M o n o g r a f i a w a n o t y l k o k i l k a artykułów, podsumowujących niektórymi Zagłębia zespołowo, m a wyjść z d r u k u w 1958' r. N a r a z i e dotychczasowe w y n i k i studiów n a d zagadnieniami. Problemowi mieszkań r o b o t n i c z y c h w okręgu K ł a d n a poświęciła osobny kuł O. S k a l n i k o v a . Jego podstawę źródłową stanowią głównie materiały uzyskane Brandyśek. 10 w gminie Warunki mieszkaniowe kształtowały się w sposób następujący. Z r o z w o j e m biorstw Kład- opubliko­ podejmowali budowę kolonii w Zagłębiu arty­ terenowe Kładneńskim przemysłu właściciele przedsię­ robotniczych dla pozyskania sobie stałych pracowników. W Brandyśku k o l o n i a t a k a powstała w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h X X w., a mieszkania w pochodzenia niej były w y n a j m o w a n e wiejskiego się dorobić własnego domy kolonii domku. przejdą przysporzyły ze s t r o n y podnajemców mieszkańców. opłatą. dyrekcji 25 l a t a c h płacenia że czynszu, kapitaliści zaczęli przed­ siębiorstw. a ilość spłaty poszczególnym r o b o t n i k o m i pomagali Z końcem X I X w. r o b o t n i c y Nie było to w y r a z e m wyzysku. poprawy Postawieniem parcele i m stawiać sprzedawali domy samodzielnie. zwiększonego własnego domu chcieli się chronić przed P o n a d t o dążenie do p o s i a d a n i a za d a w n y m , wiejskim własnego domu życia, a także z konieczności wynikało w kamienicach, czynszowych, budowanych ności, n i e były w y r a z e m ruchu z tęsknoty gospodarczych. j e d n a k robotników płaciło z n a c z n e czynsze j a k o l o k a t o r z y w d o m k a c h M i e s z k a n i a robotnicze utratą albo w r a z i e prześladowania z a udział w robotniczym. lub na domy. coraz częściej b u d o w a l i sobie bezrobocia stylem następnie i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , ' ale r a c z e j bowiem mieszkania na wypadek ziemi, sześćdziesiątych chciał kopalni, stałych robotników d l a s w y c h większą latach po Robotnicy bowiem stosować jeszcze inne sposoby p o z y s k i w a n i a Kupowali W z a pewną z n i c h k o r z y s t a l i , każdy Dopiero zapewnienie n a własność kolonii robotnikom niechętnie j e d n a k dla zysku-przez Wielu robotniczych drobną burżuazję. nie zaspokajały potrzeb m a t e r i a l n y c h i k u l t u r a l n y c h l u d ­ jej p o c z u c i a a r t y s t y c z n e g o . N a i c h wyglądzie odbijała się t r u d n a s y t u a c j a m a t e r i a l n a ogółu robotników. Różniły się one -znacznie od mieszkań chłopskich. wzorach Dawny trójdzielny w i e j s k i c h , został dom, złożony stopniowo wyparty z sieni, przez podwórzami, bez ogrodów, zamieszkałe p r z e z k i l k a przy domach dzinnego i komory, rodzin. Z oparty domki przez lato, a n i e r a z przez cały r o k m i e s z k a l i tutaj c z a s e m pojawiły wytwarzały starzy oddziaływały s i l n i e n a życie rodzinne się pomiędzy nimi poczucie łączności. rodzice. i społeczne r o b o t ­ Autorka artykułu że osiągnięciem k l a s y robotniczej, o ile c h o d z i o sposób życia, były n i e mieszkaniowe, sytuacji które zależały od gospodarczej, c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a środowiska w i e j s k i e g o nowego na z małymi przybudówki: p r a l n i e , letnie k u c h n i e . Były one ośrodkiem życia r o ­ M i e s z k a n i a robotnicze ników, izby kilkuizbowe środowiska rodzinnego o cele ogólniejsze. W i przełamanie i mieszczańskiego, p r z e z społecznego, t y m zagadnieniu ale uważa, zdobycze wychowującego ludzi izolacji wytworzenie walczących t k w i głęboki sens badań n a d m i e s z k a n i a m i robotniczymi. Inny neńskim wienie w artykuł w należy znacznej Skalnikovej latach do n a j b a r d z i e j mierze dotyczy dziewięćdziesiątych specyficzne pożywienia zeszłego konserwatywnych właściwości robotniczego stulecia . 1 7 dziedzin życia danej pożywieniem p r o w a d z o n o łącznie z b a d a n i a m i w Według kultury, Zagłębiu Kład­ autorki poży­ wyznaczających społeczności. B a d a n i a nad n a d całokształtem życia r o d z i n gór- S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu... S k a 1 n i k o v a, Hornickd strava na Kladensku v devadesatych minuleho stoleti, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 391—400, 16 17 letech �7 RECENZJE 444 n i c z y c h . G ł ó w n y m i i n f o r m a t o r a m i były stare k o b i e t y z r o d z i n górniczych. Specjalną uwagę zwrócono na rodziny imigrantów z dalszych okolic. P u n k t e m wyjścia studiów n a d pożywieniem r o b o t n i c z y m w i n n o być pożywienie ludu wiejskiego w danej okolicy, t a k j a k ono ukształtowało się w ciągu s t u l e c i . W c z e s k i e j w s i używano aż do połowy X I X w. produktów u z y s k a n y c h z własnego gospodarstwa. B y ł y to: mąka, z i e m n i a k i oraz m l e k o , uzupełniane mięsem i j a r z y ­ nami. Większość górników kładneńskich n i e miała j e d n a k produkty z i e m i i musiała w s z y s t k i e kupować. C i , którzy m i e s z k a l i n a w s i , wydzierżawiali n i e k i e d y małe p o ­ letka dla uprawy ziemniaków i k a p u s t y , c h o w a l i też drób i świnie. C h l e b i mąkę k u p o w a n o przeważnie w s k l e p a c h k o p a l n i a n y c h . Górnicy m i e l i b a r d z o budżet i m u s i e l i zamykać Większe zakupy robili wydatki n a pożywienie przeważnie w dniach w ściśle wypłaty, ograniczony określonych ponadto brali ramach. towary k r e d y t , co stwarzało duże możliwości nadużyć ze s t r o n y zarządu k o p a l n i . żywności przeważnie n i e m i e l i , stąd bezrobocie na Zapasów i s t r a j k i były katastrofą d l a r o d z i n y górniczej. Podstawą pożywienia były z i e m n i a k i i mąka, głównie p o d postacią chleba. Małe n a t o m i a s t było zużycie m l e k a , j a r z y n , mięsa i tłuszczu. Autorka omawia dokładnie różnice w pożywieniu różnych k a t e g o r i i w zależności od i c h dochodów i od p o s i a d a n i a p r z y t y m pożywienie w d n i e powszednie i świąteczne. Opisując sposób się poszczególnych członków r o d z i n y z w r a c a uwagę n a s p e c j a l n e przygotowanie d z i n a c h r o b o t n i c z y c h i sposób i c h spożywania. zakończeniu pomiędzy ośrodkach pożywieniem przemysłowych w w Zagłębiu tym samym W Kładneńskim od dziewięćdziesiątych przemiany w lat XIX w. strukturze zawodowej kreśla, że właściciele przedsiębiorstw t y l k o pod względem g o s p o d a r c z y m , do osady posiłków w r o ­ przeprowadza w po­ innych czeskich czasie.* I n n e z a g a d n i e n i a p o r u s z a artykuł J . P a t e r y Zycie śek a odżywiania uprzywilejowanie pracujących mężczyzn. Z i n n y c h zagadnień o m a w i a równanie robotników l u b dzierżawienia z i e m i . Wyróżnia 1938 r. i w społeczne Na 18 warunkach w gminie Brandy- wstępie omawia autor pracy górników. Pod­ s t a r a l i się uzależnić od siebie górników n i e a l e też k u l t u r a l n y m i ideologicznym. z przedstawicielami Kościoła dążyli do w y t w o r z e n i a czego, powiązanego ze świętami kościelnymi, o r g a n i z o w a l i Wspólnie swoistego ceremoniału górni­ również s p e c j a l n e czystości i p a r a d y górnicze. W s z y s t k o to miało n a c e l u w y t w o r z e n i e w uro­ świadomości górników p o c z u c i a przynależności do odrębnego s t a n u , o w y s o k i e j r a n d z e społecznej, łączącego zarówno pracowników f i z y c z n y c h , j a k umysłowych. T e g o r o d z a j u akcja miała więc zapobiegać r o b o t n i c z e m u uświadomieniu k l a s o w e m u . O t y m , że p l a n t e n się n i e powiódł, Ciała w świadczą chociażby rozruchy górników w czasie święta Bożego 1889 r. Opisując s t o s u n k i społeczne w Brandyśku i Olśanach a u t o r z a j m u j e się głównie życiem t o w a r z y s k i m , uroczystościami i obrzędami d o r o c z n y m i . J a k już no, omawiana osada była zamieszkana zarówno przez robotników, wspomnia­ j a k rolników. Już z końcem X I X w . j e d n a k robotnicy, którzy przeważali l i c z e b n i e , n a d a w a l i t o n życiu z b i o r o w e m u wpływom wsi. W swoich wiejskim, wykazywali przełożonych w organizacyj pochodzenia obrzędach i uroczystościach również pewną zakładach p r a c y . D o p i e r o rozwój oświatowych z ruchem ulegali się zaś n o w e f o r m y o n i zresztą s t o s u n k u do r u c h u robotniczego zmieniły tę sytuację. S t o p n i o w o chłopskiego, pojawiły związane z a z w y c z a j uniżoność w i zanikały d a w n e zabaw i nowe swych powstanie obrzędy uroczystości, robotniczym. J . P a t e r a , Spolećensky zivot v obci Brandysek od 90 let XIX stoi. do r. 1938. Pfispevek ke studiu zpusobu iivota a kultury delniku na Kladensku, „Ćes k o s l o v e n s k a E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 135—153. 1 8 t �RECENZJE 445 Omawiając s t u d i a etnografów p r a s k i c h n a d Zagłębiem Kładneńskim jeszcze wspomnieć o p e w n y c h b a d a n i a c h ośrodków r o b o t n i c z y c h . W w r a m a c h swojej dziesiątych działów okolicach K r a l u p badania do doby współczesnej. tej p r a c y , poświęcony terenowe zatytułowanej Okrąg pracy dyplomowej, rolnej i społeczne ta o m a w i a stosunki górników Kralup od lat tylko jeden robotników . 19 z roz­ Opracowane niestety p r a c y w drugiej Robek dziewięć­ połowie zo­ Skalnikovej XIX w. Praca zajęcia ludności, j e j kulturę materialną, życie r o d z i n n e i społeczne. P r o b l e m a t y k i robotniczej terenowe Przybramia pobliskich prowadził A . D o t y c h c z a s został ogłoszony gospodarce stały również okolice P r z y b r a m i a w n i e o p u b l i k o w a n e j Zycie należałoby i n d y w i d u a l n y c h , które dotyczą prowadzone dotyczą również w p e w n e j koło Z d ' a r a m i e r z e zespołowe na czesko-morawskiej badania wyżynie. O k o l i c e Zd'ara były w dobie f e u d a l i z m u ważnym okręgiem h u t n i c z y m . G d y j e d n a k w drugiej łowie X I X w. h u t n i c t w o tutaj upadło, stały się one jedną c z e s k i c h . P o z i o m r o l n i c t w a był b a r d z o z najuboższych n i s k i i większość chłopów musiała po­ ziem dorabiać różnymi zajęciami u b o c z n y m i , j a k chałupniczym t k a c t w e m , pracą w lesie, murarką. Corocznie całe rzesze małorolnych emigrowały do robót sezonowych. Dopiero w-1949 r. rozpoczęto tutaj budowę w i e l k i c h zakładów m e t a l o w y c h i z i e m i a żdiarska zmieniła s w o j e powstałych sprowadzano ich oblicze. M i e j s c o w i b e z r o l n i i małorolni znaleźli z a t r u d n i e n i e w zakładach jako robotnicy niewykwalifikowani. Fachowców nowo bowiem początkowo z i n n y c h ośrodków przemysłowych,' dopóki n i e w y s z k o l o n o na miejscu. Zmiany w strukturze zawodowej wywarły doniosły wpływ na całokształt życia ludności. Te właśnie czętych w chłopską, przeobrażenia 1952 r. j a k robotniczą. artykułach chciano Badaniami objęto uchwycić różne Dotychczasowe w badaniach dziedziny wyniki terenowych, kultury, studiów zarówno przedstawiono rozpo­ ludność w kilku sprawozdawczych . 2 0 II. B a d a n i a Ośrodek etnograficzny w ośrodku brneńskim w B r n i e , pozostający pod k i e r u n k i e m d r K a r o l a F o j t i k a , w y p r a c o w a ł następujący p l a n badań n a d kulturą robotniczą. B a d a n i a te rozpoczęto od stosunkowo niewielkiego okręgu górniczego, położonego w pobliżu B r n a . D r u g i m etapem (dawnym przemysłu planuje Moraw Zlinem), się — znanym przystąpienie B r n e m . Dopiero centrum do badań Zagłębia mają obuwniczego. n a d największym na podstawie Rosicko-Oslavanskiego, być s t u d i a n a d Po ośrodkiem wszystkich tych studiów Gottwaldowem i c h ukończeniu przemysłowym będzie można wyciągnąć w n i o s k i o kształtowaniu się k l a s y robotnicze; i j e j k u l t u r y n a t e r y t o r i u m całych M o r a w . O w y b o r z e Zagłębia R o s i c k o - O s l a v a n s k i e g o j a k o p r z e d m i o t u badań zadecydowały zarówno względy teoretyczne, j a k p r a k t y c z n e . J e s z c z e z końcem X V I I I w. był to okręg t y p o w o r o l n i c z y ; n a okres t e n przypadają dopiero początki górnictwa w ę g l o ­ wego. N a w przełomie posiadaniu panów XVIII i X I X w. m i e j s c o w e feudalnych przeważnie z B r n a l u b W i e d n i a . cjalnie pomyślny przeszły kopalnie n a własność pozostające dotychczas kapitalistów, przybyłych Odtąd rozpoczął się s z y b k i rozwój górnictwa, od l a t c z t e r d z i e s t y c h . Niektóre wsie przemieniły się A. R o b e k , Zemidelske hospodarem delniku na Kralupsku, „Cesky R. 42: 1955, s. 60—64. Zob. np.: Z. M i ś u r e c, Zpra.va z vyzkumu narodopisneho semindfe na sku, „ C e s k y L i d " , R. 39: 1952, s. 169—171; O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k soućasneho zpusobu zivota na Żddrsku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " R 4s. 5—24. 1 9 2 0 spe­ stopniowo Ud", Zdarstudiu 1956 �RECENZJE 446 w osady przemysłowe, i n n e j e d n a k zachowały swój c h a r a k t e r r o l n i c z y . Kształtowa­ nie się k l a s y robotniczej można więc tutaj śledzić od samego początku, p r z y c z y m — podobnie j a k w Zagłębiu Kładneńskim — b a r d z o wyraźnie występują środowiska robotniczego z chłopskim. Pracę ułatwiają m i a r y badanego terytorium, j a k i stosunkowo Już po wstępnych b a d a n i a c h do terenowych zarówno z n a c z n a ilość źródeł zadecydowano czej. P o z w o l i szerzenie to prześledzić r a m chronologicznych wyzyskania wszelkich 2 1 kultury tematu dostępnych źródeł n a przestrzeni wymagało i połączenia klasy półtora oczywiście studiów połowę X I X w., — przypadają początki m i e j s c o w e j rozwój roz­ archiwalnych . n i e ograniczać o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu, a l e objąć n i m i również pierwszą n a którą — j a k już w s p o m n i a n o powiązania niewielkie robotni­ stulecia. Roz­ j a k najpełniejszego badań terenowych d i a m i a r c h i w a l n y m i . B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto po o d p o w i e d n i c h ze s t u ­ przygotowaniach w 1953 r. Z e względu n a małą ilość pracowników w s t o s u n k u do rozmiarów tery­ t o r i u m posługiwano się również metodą reprezentacyjną. W p i e r w s z y m r o k u badań wybrano trzy gminy: t y p o w o górniczą osadę Zbyśov, górniczo-rolniczą N o w ą i t y p o w o rolniczą R e z n o v i c , położone w o s l a v a n s k i e j przez cały chiwum 22 czas współpracowali zarówno w Wieś etnografami terenie, jak w ar­ . Monografia do ściśle folkloryści, części Zagłębia. Z druku. Zagłębia Część Rosicko-Oslavanskiego etnograficzną opracował została dr już ukończona K . Fojtik, część i oddana folklorystyczną dr O. S i r o v a t k a . N a r a z i e o p u b l i k o w a n o t y l k o k i l k a sprawozdań z badań folklorystycznych) i artykułów podsumowujących wyniki . 2 3 (głównie N a specjalną uwagę zasługują d w a artykuły F o j t i k a i S i r o v a t k i poświęcone kształtowaniu się k l a s y r o ­ botniczej XIX w. i 2 4 jej kultury n a terenie Artykuły te opierają c i e k a w y przykład w y z y s k a n i a Kształtowanie podzielić na kilka niewielkie przybyła się k l a s y okresów. i pokrywała pierwsza fala omawianego Zagłębia się głównie n a m a t e r i a l e tego t y p u źródeł p r z e z robotniczej Przed je w Zagłębiu ludność byli pierwszej połowie i stanowią etnografów. Rosicko-Oslavanskim 1880 r. zapotrzebowanie całości imigrantów; w w archiwalnym miejscowa. n a siły Z można robocze było początkiem X I X w. robotnicy z Czech, to w y k w a l i f i k o w a n i którzy w krótkim czasie wrośli w n o w e środowisko społeczne. W związku z r o z b u ­ dowaną produkcją w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h i pięćdziesiątych przybyła n o w a f a l a imi­ grantów zarówno z C z e c h , j a k też z górskich okolic M o r a w . W t y m czasie ludność w e w s i a c h , w których znajdowały się k o p a l n i e , zwiększyła się d w u albo t r z y k r o t n i e . Rozwój górnictwa spowodował znaczne zmiany w życiu gospodarczym Zagłębia. W p r a w d z i e r o l n i c t w o jeszcze ciągle było głównym zajęciem ludności, a l e znaczenie jego stale malało w porównaniu z górnictwem. Również zmniejszało rzemiosł. G d y d a w n i e j synowie rolników, którzy nie otrzymali z a t r u d n i e n i e w rzemiośle, obecnie z o s t a w a l i górnikami. Często również wani rzemieślnicy s z l i do p r a c y w się znaczenie ziemi, znajdowali wykwalifiko­ kopalni. K . F o j t i k — O. S i r o v a t k a , Vyvoj homictví a iívot horníkü na Rosicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 3¬ 1955, s. 3. F o j t í k — S i r o v á t k a , j w . , s. 4. Np. O. S i r o v á t k a , Za délnickou písní na Oslavansku (Z vysledku a skusenosti folkloristického vyzkumu na rosicko-oslavansku v r. 1953), „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 4—11; O. S i r o v á t k a , K vyzkumu folkloru na Rosicko-Óslavansku, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 257—261. F o j t í k — S i r o v á t k a , Vyvoj homictví a zivot horníkú na Rosicku a Oslavansku..., s. 3—36; K . F o j t í k — O . S i r o v á t k a , K déjinám homictví na Ro­ sicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Casopis M a t i c e moravské", t. 73: 1954, s. 68—82. 21 22 23 2 4 �RECENZJE 447 Biorąc pod uwagę położenie m a t e r i a l n e górników można było wśród n i c h w y ­ różnić dwie grupy: a ) posiadających r o l n y c h , mieszkających własny „ n a komorze". dom i kawałek Pierwsi byli pola zazwyczaj oraz synami R z a d k o t y l k o mógł górnik swą własną pracą dorobić się domu. D r u d z y przeważnie spośród m i e j s c o w e j większość przybyszów. b) bez­ chłopskimi. pochodzili najuboższej ludności; do tej g r u p y również należała Położenie materialne górników było zbliżone do sytuacji chłopów małorolnych i komorników. O b i e t e kategorie ludności łączyło sporo wspólnych s z k a n i a górników, którzy p o s i a d a l i własne d o m y , chłopskich, podobnie ników-górników mieszkaniowej stych. j a k niewielkie budowa t e uzależniły się j e d n a k w różnice pomiędzy rolnych. mieszkaniami Pewną zmianę k o l o n i i , zapoczątkowana większym do w z r o s t u w y k a z y w a ł o również w i e l e ności w i s j s k i c j były komorników-robotników spowodowała Kolonie przyczyniły a rysów k u l t u r o w y c h . Mie­ n i e w i e l e różniły się od mieszkań stopniu solidarności w latach robotników robotniczej od komor- w .sytuacji czterdzie­ pracodawców, Pożywienie górników c e c h wspólnych z ' p o ż y ^ y i c n i B i i i uboższych w s r s 1 w l u d Napływowi odży w i s l i się p o d o b n i s j s k ludność m i e j s c o w a n a co mi/t d ta •' ł 'e h" C • K o m e t a m i , inaczej naroast p r z e a s t a w i a a się s p r a w a u o i o r u . u o r m c y m e n o s i l i b o w i e m t r a d y c y j n y c h strojów l u d o w y c h , u b i e r a l i się p o . m i e j s k u , co n i e pozostawało bez w p ł y w u n a strój m i 6 "sco^v c h chłopów Omawiając problem życie społeczne górników t w o r z e n i a się odrębnej w a r s t w y autorzy zwracają specjalną uwagę neńskim, zarządy kopalń starały się pozyskać górników przez o r g a n i z o w a n i e r o d n y c h uroczystości, p a r a d sposób c h c i a n o , uzyskać feudalną. Przez i zaprowadzenie poparcie specjalnego rzesz robotniczych w z a c i e r a n i e zaś różnic w różno­ s t r o j u górniczego. W sporach położeniu właścicieli ników. M i m o to ciężkie w a r u n k i p r a c y , siębiorcy przyczyniały warunki się do w z r o s t u do r o z w o j u ruchu ucisk z e strony pana solidarności robotniczej ten z e zwierzchnością kopalń, urzędników i zwykłych pracowników f i z y c z n y c h s t a r a n o się tłumić uświadomienie k l a s o w e wiednie na górniczej. P o d o b n i e j a k w Zagłębiu K ł a d - feudalnego i gór­ i przed­ stworzyły odpo­ robotniczego. Streszczając w y n i k i s w y c h badań stwierdzają a u t o r z y , że już w połowie X I X w . istniała s w o i s t a k u l t u r a górnicza. Powstała ona w o p a r c i u o kulturę miejscowych chałupników i komorników, posiadała j e d n a k szereg n o w y c h elementów, w dziedzinie w Zagłębiu Oprócz życia społecznego omówionych poświęcony powyżej Rosicko-Oslavanskim, k l a s i e robotniczej r u n k i p r a c y robotników w i omawia i świadomości najważniejsze artykułów, należałoby pobliskiego drugiej dziedziny a zarazem w całej ul. Czerwonej. tek, 5 ich kultury A u s t r i i , powstałą zaś r z e s z e robotników w przedstawia pierwszej badań w Fojtika nim w a ­ połowie X I X w. materialnej, j a k mieszkanie, latach osiemdziesiątych XVIII w. mieszkała dojeżdżały w robotników B r n a uległy przeludnionych do p r a c y kamienicach ze w s i , wracając poży­ Brnie, przy t r a d y c j i chłop­ znacznemu t y l k o spośród n i c h posiadało osobne d o m k i n a własny K . F o j t i k, Phspevek k poznani zpusobu polovine XVIII, a prvni polovine XIX stoleti, 224—226. 2 5 Autor wyniki artykuł n a n a j s t a r s z a kolonię robotniczą w czasu w a r u n k i mieszkaniowe Niewielu większość Brna-' . wymienić P l a n domów w tej k o l o n i i nawiązywał do d a w n y c h skich. Z biegiem pogorszeniu. przedstawiających jeszcze połowie X V I I I i w w i e n i e , odzież. Specjalną u w a g ę z w r a c a zwłaszcza społecznej. czynszowych. t a m n a niedzielę. uży­ Całe Przez źivota delnicke tfidy v Brne v druhe „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 58—65, �RECENZJE 448 tydzień r o b o t n i c y nych nocowali wspólnie p r z e z Końcowa w s w y c h zakładach p r a c y l u b w k i l k u l u b k i l k u n a s t u albo pod gołym część artykułu została poświęcona izbach wynajmowa­ niebem. pożywieniu i odzieży robotników B r n a , p r z y c z y m autor z w r a c a specjalną uwagę n a powiązanie t y c h działów k u l t u r y robotniczej z kulturą chłopską III. Etnografowie swoją u w a g ę są b a r d z o (zwłaszcza s i l n e w B a d a n i a śląscy w z a k r e s i e pożywienia). ośrodku zajmujący się o p a w s k i m problematyką robotniczą n a O s t r a w s k i m Zagłębiu W ę g l o w y m . T r a d y c j e stare, w y d o b y w a n i e w epoce f e u d a l n e j . rud metali stanowiło Początek górnictwa węglowego skoncentrowali górnictwa t u ważną jednak — n a Sląsku- gałąź gospodarki podobnie j a k w i n ­ n y c h zagłębiach — p r z y p a d a dopiero n a drugą połowę X V I I I w., a i n t e n s y w n i e j s z y jego rozwój n a połowę w i e k u X I X . Decydujący w p ł y w n a w z r o s t w y d o b y c i a węgla posiadało założenie h u t w i t k o w i c k i c h w 1829 r. i b u d o w a l i n i i k o l e j o w y c h w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h . S t a r s z e k o p a l n i e i h u t y p r z e z długi czas pozostawały pod zarządem f e u d a l n y m , co odbijało się u j e m n i e n a i c h r o z w o j u . D o p i e r o w 1843 r. h u t y w i t k o - w i c k i e , które należały do a r c y b i s k u p a ołomunieckiego, przeszły w p o s i a d a n i e wie­ deńskiego inne zakłady domu pracy podniesienia handlowego Rothschildów, stały się własnością rentowności Z reorganizacją wzrost ilościowy Zapotrzebowanie rezerwy z k a p i t a l i s t y c z n y c h . Dążenie wpłynęło na miejscowej, również niewykwalifikowani d u c h u k a p i t a l i s t y c z n y m nastąpił czemu sprzyjało również migrującej werbować pracowali masowo robotników zniesienie gwałtowny pańszczyzny. także Słowacy, z w s i okolicznych. W z Galicji. a jako 27 ziemi ostrawskiej znowu Ponadto jako wykwalifikowani W uległa z m i a n i e . Nastąpił związku robotnicy — Głównym d a l s z y pomyślny rozwój Ostrawy Zagłębiu znalazło pracę w i e l u robotników z całego k r a j u . organizatorem badań n a d kulturą robotniczą I n s t y t u t B a d a w c z y , powstały w 1948 r. w O p a w i e Opavske. Pozostając Śląskiem prowadzi w n a Śląsku Sbornik jest w nawiązaniu do d a w n e j Śląski Matice stałym k o n t a k c i e z i n n y m i i n s t y t u c j a m i z a i n t e r e s o w a n y m i on rozległą działalność badawczą i wydawniczą; m. i n . t r z y własne c z a s o p i s m a : „Slezsky S b o r n i k " , „Radostna Z e m e " decky Czesi ostatnich latach s y t u a ­ górnictwa i h u t n i c t w a , powstało s z e r e g osiedli górniczych z nową dzielnicą n a czele. W do ulepszeń 26 z i n n y c h zagłębi węglowych oraz N i e m c y i A u s t r i a c y . cja w wprowadzenie n a siły robocze było t a k duże, że n a jego p o k r y c i e n i e wystarczały ludności t y m zaczęto również o r g a n i z a c j i z b y t u węgla i żelaza . przedsiębiorstw w robotników, l a t a c h następnych przedsiębiorców przedsiębiorstw technicznych i na usprawnienie a w Ostravskeho Kraje" 2 8 . W badaniach nad i posiada on „Pfirodove- problematyką robot- V . 2 a ć e k, O hlavnich ukolech vyzkumu dejin hornictvi a hutnictvi v ostravskem kraji, „Slezsky S b o r n i k " , R. 50: 1952, s. 1—24. Zob. również: F . N e s v a d b a , K poćdtkum- dolovdni uhli a jinych nerostu na Ostravsku na pfelomu XVIII a XIX stoleti, tamże, 49: 1951, s. 145—155; J . C h l e b o w c z y k , K otdzce periodisace vyvoje hornictvi v ostravsko-karvinskem reviru, tamże, t. 51: 1953, s. 82—89; F . M a i n u ś , K e studiu dejin hornictvi a hutnictvi na Ostravsku, tamże, t. 51: 1953, s. 4 0 8 — 416 i i n . A . G r o b e l n y , Zdroje levn$ch praconnych sil pro ostravsky prumysl za k a pitalismu, „Radostna Zemć", t. 3: 1953, s. 3—6. Zprava o ćinnosti slezskeho studijniho ustavu v Opave do końce roku 1950, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 133—142; B . S o b o t i k , Je zapotfebl yedeckeho ustavu v ostravskem kraji?, S S U , 74, z p r a v a , ćerven 1955, s. 1—3. 2 6 2 7 28 �RECENZJE nłczą współpracują, z sobą: historycy, e t n o g r a f o w i e , . folkloryści, i — w pierwszych latach istnienia Instytutu — Etnograficzne badawczych przy etnograficzny badania językoznawcy, socjologowie . 29 n a d kulturą górniczą były p r o w a d z o n e p r z e z k i l k a współpracy etnografów I n s t y t u t u , pozostający z Pragi wówczas i Brna. pod Już w kierunkiem 1950 r. grup oddział zasłużonego łacza śląskiego i l i t e r a t a J a n a R o h l a , rozpoczął s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e dzia­ materiałów dotyczących w a r u n k ó w życia i p r a c y górników Zagłębia. S p e c j a l n y n a c i s k położono n a zagadnienie d a w n y c h t e c h n i k p r a c y w k o p a l n i a c h i n a f o l k l o r górniczy. wadzono również badania którymi d a w n y m i n a d życiem zwyczajami górników w starych górniczymi, o r k i e s t r a m i koloniach, górniczymi itp. Przepro­ nad nie­ 3 9 W t y m s a m y m czasie zostały podjęte s y s t e m a t y c z n e s t u d i a n a d sposobem życia i kulturą zarówno ludności chłopskiej, j a k robotniczej w okolicach Cieszyna. B a ­ d a n i a prowadziło tutaj k i l k a zespołów. Zespół doc. dr D. S t r a n s k i e j z u n i w e r s y t e t u praskiego po p r z e b a d a n i u w 1951 r. t r z e c h ;gmin łecznej: B y s t r z y c y n a d Olzą, N y d k a o różnorodnej badawczą w Jabłonkowie i najbliższej- jego o k o l i c y . W jąca pod k i e r u n k i e m Górną Łomnę, w W. także i n n a g r u p a e t n o g r a f i c z n o - f o l k l o r y s t y c z n a , Scheuflera i J . Cernego. 1951 r. zaś B u k o w i e c Badania i Morawkę, wsie m i e r z e p r z e z r o b o t n i k ó w . O d 1953 r. rozpoczęto prace innej w s i ziemi cieszyńskiej, badań został O. S i r o v a t k a z B r n a grafii uniwersytetu praskiego grup badań były ludności na wsi . A gminach następujące ostrawskiej przez w końcu w pod k i e r u n k i e m n o w e n a d życiem górników w Przedmiotem 3 3 zamieszkałej w 1950 r. znacznej Sobieszo­ Kierownikiem 1954 r. g r u p a studentów A. Robka rozpoczęła Dąbrowie i K a r w i n i e w zagadnienia: od robotników. badania pobliżu 1) sposób życia l a t dziewięćdziesiątych do pro­ pozosta­ zamieszkałe w n a d monografią 32 wie, te objęły spo­ akcję pobliżu Jabłonkowa 31 wadziła od 1950 r. b a d a n i a strukturze i K o s a r z y s k , skoncentrował z k o l e i swą etno­ tere­ Ostrawy. poszczególnych chwili obecnej i 2) różnice w sposobie życia Czechów i Polaków i kształtowanie się tutaj jedno­ litej k u l t u r y . 3 4 B a d a n i a n a d kulturą robotniczą n a Śląsku są i n t e n s y w n i e k o n t y n u o w a n e . ległość t e r y t o r i u m ich i skomplikowana ukończenie. D o tej pory problematyka opublikowano nie pozwala znaczną jednak ilość materiałów Roz­ n a szybkie terenowych, przeważnie n a łamach „Radosnej Z i e m i " . Składają się n a n i e b a r d z o c i e k a w e życio­ rysy, wspomnienia, opowiadania górnicze, oświetlające ciężką dolę robotników Z a - Zprdva o cinnosti..., tamże, Z vyhledoveho planu prace na rok 1954, S S O , 60 z p r a v a , l e d e n 1954, s. 1—3. Ke dni hornikń, S S U , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 1—2; S S t J , 28 z p r a v a , l e d e n 1951, s. 3; S S U , 32 z p r a v a , d u b e n 1951, s. 2; S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; H . P., O vyzkumech ndrodopisneho referatu SSU v roce 1953, „Radostna Z e m e " , t. 3: 1953, s. 88; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu SSU v r. 1953, „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 39—40. D. S t r a n s k a , Zprdva o ethnografickem vyzkumu na Teśinsku, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: f 1951, s. 426—429; ' S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; S S U , 52 z p r a v a , u n o r 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , l i s t o p a d 1953, s. 4. Zob. też: H . P., O v^zkumech ndrodopisneho... oraz H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu... S S O , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 4; S S U , 35 z p r a v a , z a r i 1951. s. 2; V . S c h e u f l e r , Zprdva o ethnografickem a folkloristickem pruzkumu Bukovce a Mordvky, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 585—588. S S U , 52 z p r a v a , unor 1953, s. 3; S S O , 56 z p r a v a , s r p e n 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , listopad 1953, s. 4; H . P., O v y z k u m e c h narodopisneho referatu... j . w.; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu..., tamże. A . R o b e k, Zprdva o vyzkumu zpusobu zivota delnicke tfidy na Ostravsku, „Cesky L i d " , R. 41: 1954, s. 288; zob. też: S S U , 62 z p r a v a , bfezen 1954, s. 3; S S U , 67 z p r a v a , zafi 1954, s. 3. 29 39 3 1 3 2 33 34 Etnografia Polska I I 29 �RECENZJE 450 głębia przed kilkudziesięciu l a t y . Duże zasługi w publikowaniu tych materiałów położył J . R o h e l . 3 5 Mniej liczne są natomiast opracowania materiałów terenowych. Ukazały się one przeważnie p o d postacią krótkich sprawozdań, j a k np. artykuł Z a h r a d n i k a Jak mieszkał nia i jak się ubierał Stranskiej kultury w osadach się j e d n a k niczej. P r o b l e m frysztackiej Zawierają 3 8 ludowej nie zajmują lud w ziemi i Scheuflera . 3 7 zamieszkałych zagadnieniem przed 80 laty one omówienie w znacznej lub 3 9 sprawozda­ różnorodnych mierze przez kształtowania się s p e c y f i c z n e j działów robotników, kultury robot­ t e n występuje n a t o m i a s t wyraźnie w artykułach S i r o v a t k i i R o b k a . Przedmiotem badań S i r o v a t k i i jego zespołu była wieś Sobieszowice, n a p o g r a n i c z u p o w i a t u mosteckiego położona i cieszyńskiego . Należy o n a do t y c h typowych 39 w s i r o b o t n i c z y c h , w których ogół mieszkańców łączy pracę n a własnym niewielkim g o s p o d a r s t w i e z pracą w przemyśle. Większość robotników stanowią t u górnicy z a ­ t r u d n i e n i w odległej larnej komunikacji o 15—20 k m k o p a l n i . W autobusowej górnicy c i n o c o w a l i (powstała w miejscu pracy w okresie, gdy n i e było jeszcze o n a dopiero specjalnych domach o d w i e d z a l i t y l k o d w a r a z y w tygodniu. G o s p o d a r s t w e m pracujące ponadto n a j e m n i e we w latach noclegowych, tury górniczej d w o r z e l u b u zamożniejszych -chłopi Krzyżowanie występuje utrzymywali tradycjonalistyczną na n a św. P r o k o p a . wiejskich gospodarzy. z odrębnymi wyraźnie zwłaszcza n a przykładzie ogół dawne obrzędy doroczne, p r z y c z y n i a l i się do z a c h o w a n i a górniczych, np. m o d l i t w y i tradycji Z przed drugiej zjazdem jednak a wzrost elementami nawet swoją starych także w dziedzinie zajęć g o s p o d a r s k i c h . Pociągało to z b i e g i e m postawą zwyczajów krytycznej z r o d z a j e m p r a c y i z n o w y m i k o n t a k t a m i przyczynił się do n a r a s t a n i a kul­ Górnicy- uroczystości n a św. postawy Autor kulturę l u d ­ zwyczajów. niektórych do k o p a l n i , strony a wieś zajmowały się żony i dzieci, s t a r a się zanalizować w p ł y w p r a c y w k o p a l n i n a chłopską p i e r w o t n i e ności Sobieszowie. regu­ trzydziestych), Barbarę związany racjonalizmu czasu zaniechanie d a w n y c h obrzędów związanych z rozpoczęciem p r a c w i o s e n n y c h , z w y g a n i a n i e m by­ dła n a paszę i t p . Robek w swoich artykułach w specjalnie budowanych 40 zajmuje się głównie górnikami mieszkającymi k o l o n i a c h . W k o l o n i a c h t y c h o s i e d l a l i się m i e j s c o w i bez­ r o l n i , częściowo zaś p r z y b y s z e z d a l s z y c h okolic, zwłaszcza z G a l i c j i . N a 30 000 gór­ ników z a t r u d n i o n y c h w 1894 r. w k o p a l n i a c h Zagłębia ok. 10 000 mieszkało w niach. W l a t a c h pięćdziesiątych do siedemdziesiątych s p e c y f i c z n a k u l t u r a , której późniejsi i m i g r a n c i w nili. Autor wienie, omawia zwyczaje życie rodzinne, górnicze, sytuację rozwój ruchu zaczęła się tutaj kolo­ wytwarzać z a s a d n i c z y sposób już n i e z m i e ­ materialną, m i e s z k a n i e , robotniczego w odzież, poży­ osadzie Dąbrowa Zob. np. w s p o m n i e n i a robotników z a p i s a n e p r z e z R o h l a , Z pameti stareho havife, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 116—121; t e n ż e , Havifovo vyprdveni, tamże, t. 2: 1952, s. 67—71; t e n ż e , Zwot hornicke rodiny na Ostravsku, tamże, t. 4: 1954, s. 7 — 8 ; t e n ż e , Hornicke kapely, tamże, t. 4: 1954, s. 77—79. R o h e l w y d a ł r ó w ­ nież szereg o s o b n y c h p u b l i k a c j i poświęconych f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u , które s t a ­ nowią c e n n y materiał źródłowy. J . Z a h r a d n i k, Jak bydlel a jak se oblekał lid na Frystdtsku pfed 80 lety, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 132—133. P o r . p r z y p i s 31. P o r . p r z y p i s 32. O. S i r o v a t k a, Zemedelske hospoddrstvi Horniku v SobeSovicich. K po­ znani zpusobu zivota Horniku na Ostravsku v 1 pol. XX stoi., „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 1—^6. A . R o b e k , Vyzkum zpusobu zwota a kultury Horniku v Doubrave, „Ra­ d o s t n a Z e m e " , t. 5: 1955, s. 30—32; t e n ż e , Zpusob zwota Horniku v koloniich v Doubrave v 90 letech minuleho stoleti, „Radostna Z e m e " , t. 5: 1955. s. 104—115. 35 3 6 3 7 38 3 9 4 0 �RECENZJE 451 a zwłaszcza w k o l o n i a c h r o b o t n i c z y c h tej osady. M. i n . z w r a c a uwagą n a u t r z y m y ­ wanie w się d a w n y c h t r a d y c j i chłopskich w k u l t u r z e mieszkańców k o l o n i i , do czego z n a c z n e j m i e r z e przyczyniało się stałe osiedlanie się t u n o w y c h przybyszów ze wsi. Niemniej jednak tradycje wiejskie zanikały wśród górników w koloniach o w i e l e s z y b c i e j niż wśród górników mieszkających w e w s i a c h . Z i n n y c h zagadnień p o r u s z a autor p r o b l e m krzyżowania się k u l t u r y p o l s k i e j i c z e s k i e j . I m i g r a n c i p r z y ­ bywający z G a l i c j i p r z y n o s i l i ze sobą odrębny sposób życia i odrębną kulturę, która na skutek odmiennych warunków gospodarczych w n o w y m środowisku s z y b k o z a ­ nikała. P e w n e jej e l e m e n t y j e d n a k przeszły do wspólnej k u l t u r y robotniczej całej osady. Z i n n y c h artykułów o p u b l i k o w a n y c h p r z e z ośrodek śląski należałoby wspomnieć o d r o b n y c h , a l e wartościowych p r z y c z y n k a c h dotyczących różnych d z i e d z i n k u l t u r y górniczej. W grę t u wchodzą np.: J . R o h e l i J . S v a t e k , Górnicze szej połowy XVIII b r a d n i k , Górnicy IV. w. A . H o l a n , Najstarsze 41 — lekarze Badania Zadaniem ludowi siekiery oświetlania ośrodka słowackiego w dania ośrodka słowackiego było o d t w o r z e n i e r o l i k l a s y robotniczej podzielono ośrodki n a trzy robotnicze, które w etapy. pierw­ J . Za- B r a t y s ł a w i e rozwoju t u r y robotniczej n a Słowacji od o k r e s u feudalnego do c h w i l i obecnej właściwej z kopalń**; ,itp. 13 etnograficzne-go sposoby kul­ i wykazanie t w o r z e n i u się k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Ba­ 44 W pierwszej początkami swymi fazie postanowiono sięgają epoki uwzględnić feudalnej. W grę te tu weszły ośrodki górnicze przeważnie n i e w i e l k i e , powstałe w e w s i a c h . T r a d y c j a p r a c y najemnej, chociaż niejednokrotnie przerywana, istnieje tu od szeregu pokoleń. W d r u g i m etapie b a d a n i a m i zostaną objęte większe c e n t r a przemysłowe, które r o z ­ winęły się w o k r e s i e k a p i t a l i z m u , zwłaszcza w drugiej połowie X I X w . K l a s a r o b o t ­ n i c z a s t a n o w i w n i c h zwartą masę, a o d e r w a n a od środowiska w i e j s k i e g o , rego w z n a c z n e j m i e r z e pochodzi, wytworzyła n o w y s p e c y f i c z n y sposób życia kulturę. P r z e d m i o t e m w latach badań w ostatnich, w które z n i c h nawiązują likwidacji w okresie końcowej fazie socjalistycznego do d a w n y c h staną się zakłady uprzemysłowienia przedsiębiorstw okresie międzywojennym, z a p i e r w s z e j pracy z któ­ i nową powstałe Słowacji. przemysłowych, które Nie­ uległy republiki. Pracownikami tych zakładów są przeważnie l u d z i e młodzi, którzy znalazłszy w n i c h odpowiednie w a ­ r u n k i życia dobre z a r o b k i , w y g o d n e m i e s z k a n i a w n o w o założonych o s i e d l a c h zrywają n a ogół z pracą n a r o l i . 4 5 B a d a n i a rozpoczęto w 1952 r. od rolniczo-górniczej osady Żakarowce, położonej w e w s c h o d n i e j Słowacji, w powiecie g e l n i c k i m . P o o d p o w i e d n i m przygotowaniu te­ o r e t y c z n y m p r z e p r o w a d z o n o zespołowe b a d a n i a terenowe w l a t a c h 1953—1954, a u z u ­ pełniono j e s z c z e i n d y w i d u a l n y m i w y j a z d a m i . Każdy z członków zespołu i n n e zagadnienie. W r e z u l t a c i e powstała o b s z e r n a m o n o g r a f i a , u schyłku 1956 r . opracował która wyszła z d r u k u 4 0 Żakarowce stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y przykład w s i , której mieszkańcy zajmują J . R o h e l — J . S v á t e k , Hornické sekery z 1 pol. XVIII stoleti, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 114—116. A . H o l á n , Nejstarśi zpúsoby osvétlovaní dołu, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 123—124. J . Z a h r a d n í k , Hornictí lidoví lékafi, „Radostna Zemé", t. 5: 1955, s. 53—54. Zob. P o d o 1 á k, s. 437. Banická dedina Zakarovce, B r a t i s l a v a 1956, s. 7. jw. 41 4 2 43 4 4 45 4 6 �RECENZJE 452 się górnictwem od s z e r e g u pokoleń. N a j s t a r s z e wzmianki o tej osadzie pojawiają się w X I V w. O d w i e k u X V należała o n a do „państwa r y c h n a w s k i e g o " , sto zmieniało s w o i c h właścicieli. P i e r w o t n i osadnicy które czę­ t r u d n i l i się prymitywną spodarką rolną n a w y k a r c z o w a n y c h p r z e z siebie t e r e n a c h leśnych, rąbaniem go­ drzewa i w y p a l a n i e m węgla d r z e w n e g o d l a p o b l i s k i c h kopalń i kuźnic. Z X V I w. pochodzą pierwsze wiadomości o p r a c y mieszkańców Żakarowiec w okolicznych kopalniach r u d y . Początkowo p r a c a t a należała do i c h obowiązków pańszczyźnianych, o t r z y m y ­ w a l i jednak pewne wynagrodzenie nagrodzenie to przeszło w w postaci części w y d o b y t e j zapłatę w w o l n y c h robotników. Zdarzały pieniężną, się też w y p a d k i , s w e własne n i e w i e l k i e k o p a l n i e o d k r y w k o w e kopalnie nie mogły jednak dawni wytrzymać zaś rudy. Z czasem w y ­ poddani że r o d z i n y zmienili chłopskie się posiadały (od X V I I w . do końca X I X ) . T e d r o b n e konkurencji większych przedsiębiorstw i s z y b k o upadały. Zniesienie pańszczyzny niło się j e d n a k liczby do c o r a z bezrolnych, zapoczątkowało bardziej żyjących pomyślny narastającego tylko z pracy rozwój rolnictwa, rozwarstwienia najemnej. W przyczy­ w s i , do latach wzrostu siedemdziesiątych X I X w., g d y Słowacja została dotknięta k r y z y s e m g o s p o d a r c z y m , w i e l u z t y c h r o l n y c h wyemigrowało do Stanów Zasadnicze talistycznej z m i a n y w życiu w s i nastąpiły z końcem X I X w., w k o n c e n t r a c j i przemysłu. w posiadanie wielkiego bez­ Zjednoczonych. Kopalnie w Zakarowcach i okresie okolicy kapi­ przeszły a u s t r i a c k i e g o k o n c e r n u przemysłowego, co zapoczątkowało o k r e s i c h i n t e n s y w n e j r o z b u d o w y . N i e t y l k o cała ludność m i e j s c o w a znalazła w n i c h z a t r u d n i e n i e (oprócz mężczyzn pracowała również p e w n a ilość kobiet), a l e sprowa­ dzono też robotników z G a l i c j i i z Siedmiogrodu. D o b r a k o n i u n k t u r a gospodarcza n i e trwała jednak robocie. długo. C z a s y p i e r w s z e j Rozpoczęły się z n o w u republiki masowe przyniosły migracje w ciągłe k r y z y s y i poszukiwaniu pracy. bez­ Obecnie groźba bezrobocia już n i e i s t n i e j e . Mieszkańcy Żakarowiec pracują n i e t y l k o w p o ­ bliskich kopalniach, ale i w wielu i n n y c h zakładach przemysłowych powstałych w ostatnich czasach. Charakterystycznym jest fakt, że do końca X I X w. większość mieszkańców w s i uważała się z a rolników, a swą pracę w górnictwie traktowała t y l k o j a k o d o ­ datkowe acja źródło dochodu. O d czasów j e d n a k dobrej k o n i u n k t u r y w przemyśle uległa z m i a n i e . Decydującą która p r z y n o s i niezłe z a r o b k i . W struktury społecznej wsi. Na otrzymania pracy najemnej posiadający gospodarstwa małe spadł głównie n a k o b i e t y przerwami aż do c h w i l i wagę zaczęto przywiązywać t y m czasie również nastąpiło p e w n e skutek rozdrobnienia przeważającą (do poświęcony gruntów, kategorią ludności 2 ha). Ciężar i dzieci. T a k i a W został pierwszy się z Żakarowiec od i c h p o w s t a n i a rozdział zatytułowany Zakarowce rozdziale drugim łatwości się górnicy gospodarki też s t a n r z e c z y utrzymał pracy, obejmujący rolnej pewnymi w aż do c h w i l i ponadto matykę stosunków r o d z i n n y c h . D o t y c h s a m y c h zagadnień nawiązuje dział monografii, wyrównanie zarazem w s i stali prowadzenia sytu­ najemnej, obecnej. Społeczno-gospodarczemu r o z w o j o w i obecnej do p r a c y proble­ ostatni i t r z e c i m omówiono d w a najważniejsze zajęcia mieszkań­ ców w s i : r o l n i c t w o i górnictwo. Charakteryzując rozwój g o s p o d a r k i r o l n e j w r o w c a c h a u t o r z w r a c a uwagę n a j e j zależność od s t r u k t u r y w s i . Z małymi r o z m i a r a m i gospodarstw, roz­ przeszłości. Zaka­ społeczno-gospodarczej z t r a k t o w a n i e m r o l n i c t w a j a k o zajęcia d o ­ datkowego, którym trudniły się głównie kobiety, łączył się b o w i e m m i t y w i z m t e c h n i c z n y . Rozdział poświęcony górnictwu obejmuje znaczny pry­ opis t e c h n i k i , o r g a ­ n i z a c j i i w a r u n k ó w p r a c y , sprawę płac r o b o t n i c z y c h , p r a c y k o b i e t i dzieci, opieki �RECENZJE 453 społecznej. A u t o r k a p r z e d s t a w i a w n i m również przebieg d n i a p r a c y górnika, z w r a c a uwagę n a s t o s u n k i pomiędzy Trzy różnymi kategoriami robotników. dalsze rozdziały p r a c y dotyczą k u l t u r y m a t e r i a l n e j Żakarowiec, w szcze­ gólności m i e s z k a n i a , pożywienia, odzieży. Przedstawiając te d z i e d z i n y k u l t u r y rzy starają - się uwypuklić i c h zależność od społeczno-gospodarczej i auto­ zawodowej s t r u k t u r y w s i . Zależność ta występuje wyraźnie n a przykładzie odzieży. W okresie gdy mężczyźni i kobiety z a t r u d n i e n i b y l i równocześnie t a k w g o s p o d a r s t w i e rolnym, jak i w pracach zazwyczaj miała wiele wym rysów zajęciem zaczęła się powierzchniowych wspólnych. G d y j e d n a k mężczyzn, zaznaczyło przystosowywać do przy wydobywaniu praca się wyraźne ich zawodu w kopalni r u d y , odzież i c h stała zróżnicowanie. podstawowego, się podstawo­ Odzież mężczyzn cechowała ją coraz większa prostota, aż w końcu upodobniła się do u b i o r u robotników z i n n y c h o k o l i c Słowacji. Mężczyźni przejęli ostatecznie ubiór m i e j s k i w l a t a c h k r y z y s u za pierw­ szej r e p u b l i k i . Przyczyniły się do tego częste w ę d r ó w k i z a pracą, w c z a s i e których u n i k a l i wyróżniania się s w y m w y g l ą d e m od i n n y c h robotników w ośrodkach mysłowych. W podobny sposób w a r u n k i p r a c y i s y t u a c j a m a t e r i a l n a n a stopniowe przeobrażenia w ubiorze kobiet. Przeciążenie k o b i e t pracą — w gospodarstwie rolnym, jak w pewnych n a z a n i k d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a okresach w prze­ oddziaływały górnictwie — zarówno wpłynęło n p . stroju. T r z y następne rozdziały zajmują się w y b r a n y m i z a g a d n i e n i a m i z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y społecznej i umysłowej. W rozdziałach t y c h omówiono m. i n . z w y c z a j e (łącznie z wierzeniami, przesądami i lecznictwem), folklor literacki i ludowe muzyczny. C h a r a k t e r y s t y c z n y m jest f a k t , że te d z i e d z i n y k u l t u r y Żakarowiec w wyższym s t o p ­ n i u pozostają pod w p ł y w e m t r a d y c j i r o l n i c z y c h niż górniczych. Można to w y t ł u m a ­ czyć zarówno d a w n y m p r y m a t e m gospodarki r o l n e j , j a k też większą pewnością b y t u , jaka z nią była związana. P r z y nicza n i e stanowiła chody. Monografię karowiec Na grafii oparty kończy k o n i u n k t u r z e gospodarczej wspomniany już uprzednio praca że d a w a ł a rozdział robot­ większe do­ o przeszłości Ża­ n a materiałach a r c h i w a l n y c h . marginesie nasuwają tej się słuszne podzielenie nadzwyczaj pewne uwagi zagadnień wstępny i końcowy, które w poświęcone zmiennej p e w n e g o źródła u t r z y m a n i a , p o m i m o ciekawej i gruntownie krytyczne. Przede związanych z przeszłością z n a c z n e j m i e r z e omawiają historii w s i , oparte głównie n a źródłach opracowanej wszystkim osady mono­ nie wydaje na dwa się rozdziały: te s a m e k w e s t i e . Studium archiwalnych, powinno sta­ nowić j e d e n ze wstępnych rozdziałów p r a c y , j a k o p o d s t a w a d l a d a l s z y c h j e j części, dotyczących o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu. O p i s przeobrażeń społeczno-gospodarczych w najnowszej epoce można b y połączyć ze wstępnym rozdziałem h i s t o r y c z n y m l u b przedstawić go odrębnie. W każdym r a z i e p o w i n i e n on się opierać zarówno n a m a ­ teriale terenowym, j a k i n a w s z e l k i c h i n n y c h dostępnych źródłach (archiwalnych, urzędowych itp.). Pewne zastrzeżenia budzi została omówiona w m o n o g r a f i i w sposób (przejście bardzo również fragmentaryczny. od w i e l k i e j rodziny zakres tematyki. O ile kultura wyczerpująco, o t y l e życie społeczne Takie zagadnienie do r o d z i n y np. j a k s t o s u n k i indywidualnej, przemiany d z i n n y m s p o w o d o w a n e pracą zawodową mężczyzn a o k r e s o w o kobiet) społeczno-gospodarczemu stosunków rozwojowi w s i . Pominięty sąsiedzkich, t o w a r z y s k i c h , współżycia ności w i e j s k i e j (np. ludnością miejscową nień nie w y c z e r p u j e z natury pomiędzy a przybyszami). został różnymi w rodzinne życiu r o ­ zasługiwałoby n a dokładniejsze omówienie, niż to u c z y n i o n o w rozdziale p i e r w s z y m , głównie materialna przedstawiono poświęconym także Wszystkich tych r z e c z y rozdział o z w y c z a j a c h problem grupami rodzinnych i lud­ zagad­ dorocz­ n y c h , zawierający zresztą w i e l e interesujących wiadomości. Można by też postulować �RECENZJE 454 opracowanie wstępu, który omawiałby założenia b a d a w c z e , P r z y d a t n e byłoby również w zakończeniu p o d s u m o w a n i e , o kształtowaniu monografia się k u l t u r y robotniczej Zakarowiec stanowi w Żakarowcach. nie t y l k o wartościową źródła i metody Mimo powyższych pozycję w w a c k i e j , ale też j e s t c e n n y m w k ł a d e m do tej d z i e d z i n y etnografii zainteresowaniami swoimi obejmuje V. również kulturę k l a s y Wnioski nictwo etnografów posiadało zarówno w ustroju feudalnym, wydobywano tu rudy w Kutnej Horze o znaczeniu robotniczej. w dotyczy życiu środowiska gospodarczym jak kapitalistycznym. Od prowa­ górniczego. Czech i były od końca X I I I najdawniejszych europejskim. Z w. do początku X V I I rozwojem gospodarki ośrodkiem feudalnej coraz Gór­ Słowacji, czasów różnorodnych m e t a l i , m . i n . złota i s r e b r a . K o p a l n i e odgrywało w y d o b y w a n i e szcza znaczenie sło­ światowej, która ogólne czechosłowackich, olbrzymie uwag etnografii C h a r a k t e r y s t y c z n y jest fakt, że większość badań n a d kulturą robotniczą, dzonych przez pracy. zawierające ogólne w n i o s k i srebra górniczym większą rolę żelaza. Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k pokłady r u d m e t a l i , z w ł a ­ s z l a c h e t n y c h , zostały w y c z e r p a n e . p l a n wysunęło się n a t o m i a s t W drugiej połowie X I X w. n a górnictwo węglowe, ściśle związane pierwszy z rozwojem ko­ l e j n i c t w a i ciężkiego przemysłu. W t y m właśnie o k r e s i e rozpoczął się s z y b k i rozwój zarówno Zagłębia ośrodkiem W Ostrawsko-Karwińskiego, węglowym c h w i l i obecnej gałęzi gospodarki nowa Czech, jak też które wkrótce Zagłębia stało się iCładneńskiego i górnictwo węglowe i ciężki przemysł należą do Czechosłowacji. Wielkim najważniejszych ośrodkiem przemysłowym s o c j a l i s t y c z n a O s t r a w a , której budowę rozpoczęto p r z e d k i l k u Nic więc przedmiotem Treścią tych sięgających stępowej dziwnego, studiów że studiów było niejednokrotnie roli górnictwo stało etnograficznych, górników w zarówno daleko się w latach skierowanych zagadnienie w powiednie ludności wiejskiej warunki do m i a s t do badań powojennych tradycji feudalnej, się k u l t u r y rozwój górnictwa i h u t n i c t w a w l a t a c h p o w o j e n n y c h , migracje i ośrodków n a d współczesnymi staje się też laty. k u problematyce ciągłości głąb e p o k i kształtowaniu największym Pilzneńskiego. głównym robotniczej. kulturalnych, j a k też p r o b l e m narodowej. Ponadto po­ szybki a w związku z t y m m a s o w e przemysłowych, przeobrażeniami stworzyły kultury od­ robot­ niczej. Na marginesie omawianych studiów nasuwają się j e s z c z e p e w n e u w a g i ogólne, które dotyczą założeń b a d a w c z y c h , p r o b l e m a t y k i , metod i o r g a n i z a c j i badań związa­ n y c h z kulturą robotniczą. S t u d i a w s z y s t k i c h omówionych wyżej ośrodków się n a z a ł o ż e n i a c h więc b a d a n i a teoretycznych m a t e r i a l i z m u historycznego. n a d kulturą robotniczą p r o w a d z o n e są po u p r z e d n i m się z historią d a n e g o okręgu przemysłowego, p o g r u n t o w n e j społeczno-gospodarczego. wątpliwości, Stanowisko że z jego realizacją to łączą należy trudności. nie reguły zaznajomieniu a n a l i z i e jego zaakceptować, się p e w n e opierają Z rozwoju ulega jednak Nie zawsze bowiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze danego ośrodka przemysłowego są w y s t a r c z a ­ jąco p r z e b a d a n e stąd przez historyków, w y c h studiów, a n i e r a z g r u n t o w n y c h celowe tworzenie historycznych Dalsze realizowane, ekip badawczych, zainteresowanych założenie teoretyczne choć r z a d k o n a etnografa spada dodatko­ związku z t y m złożonych z p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n problematyką etnografii robotniczą. czechosłowackiej, wyraźnie formułowane, się k l a s y robotniczej które to powiązanie który j e s t j e j twórcą i n o s i c i e l e m . Stąd też przywiązywanie n a d kształtowaniem obowiązek badań źródłowych. Byłoby w jest p r z e z nią kultury z ludem, dużej w a g i do badań danego okręgu, do studiów n a d pocho- �RECENZJE dzeniem poszczególnych stanowisko, 455 ugrupowań, które się n a nią c h a r a k t e r y s t y c z n e też d l a etnografii Zaznajomienie się z p o c h o d z e n i e m złożyły. R z e c z j a s n a , że to radzieckiej, jest bardzo słuszne. społecznym, t e r y t o r i a l n y m , n a r o d o w y m robotni­ k ó w j e s t obok badań n a d i c h aktualną sytuacją gospodarczą i społeczną wym warunkiem d l a z r o z u m i e n i a kształtowania się k u l t u r y Słuszny również jest postulat, by b a d a n i a zać w ze studiami odniesieniu ludności, nad do środowiskiem ośrodków, względnie do w osad, n a d środowiskiem r o b o t n i c z y m chłopskim. których w Należy współżyją których go uwzględnić z sobą robotnicy obydwie, rekrutują się i stwa, warstwami którego i w pewnych społecznymi, sposób życia, a zwłaszcza o oddziaływaniu dążenia i nawyki ideały, w zwrócić rewolucyjne jeszcze o j e d n y m baczną dążenia okresu, znaczne kategorie drobnomieszczań­ sytuacjach postulacie często w y s u w a n y m jest uwagę n a postępowe mas robotniczych, niewątpliwie zróżnicowanie jej zapoznane słuszne. Należy k l a s y robotniczej, badaniach tradycje. często jednak gdy chodzi w Hasło, b y przez ujawnić naukę równocześnie o stopień j e j oma­ nad klasą poprzed­ uwzględnić uświadomienia społecznego, ścieranie się — j a k w i a d o m o — w j e j obrębie różnorodnych i ze z innymi kla­ środowiskach stanowią wzór d l a r o b o t n i k a . W y p a d a wspomnieć niego te pewnych w i a n y c h p r a c a c h . Kładzie on szczególny n a c i s k n a to, b y w robotniczą wią­ zwłaszcza przeważnie w s i : N i e można j e d n a k zapominać o powiązaniach k l a s y robotniczej sami podstawo­ robotniczej. wpływów tendencji. Parę u w a g w y p a d a życia i kulturą dokładniejszego rowiec, Z która jeszcze poświęcić p r o b l e m a t y c e robotniczą. W opracowania dotyczy niku specyficznego „Etnografii stanowi środowiska o charakterze programowym, badań, zasługuje Analizując 47 narodowym Czech zapytuje etnografia. autorka, w Odpowiada: są właściwym p r z e d m i o t e m sposobem monografia Zaka- chłopsko-robotniczego. opublikowanych w okresie n a uwagę artykuł S k a l n i k o v e j w p i e r w s z y m Czechosłowackiej" . uczestniczyć badań n a d się zapoznałam, n i e znalazłam j e j całokształtu. Wyjątek jednak n i e l i c z n y c h artykułów podejmowania s t u d i a c h , z którymi j a k i m stopniu w „Dokładnym etnografii. znaczenie rocz­ w życiu s t u d i a c h n a d n i m może badaniem S t u d i u m sposobu górnictwa t y c h zagadnień, życia i k u l t u r y które górników, i c h osiedli i m i e s z k a n i a , odzieży, pożywienia, narzędzi p r o d u k c j i i t e c h n i k , s t u d i u m życia w społeczeństwie i rodzinie, analizą ludowej I d a l e j : „Naszym z a d a n i e m jest s k o n c e n t r o w a n i e górników, zgromadzenie materiałów b r a l i udział w życiu n a r o d o w y m do naszego W zakończeniu opracowany dzieckich. o t y m , j a k żyli, Kwestionariusz Zbadanie mierze ją oświetla. tytułu) poruszone rodzaj postępowych artykułu własnych tradycji, w ten m a przytacza doświadczeń stanowić Składa się są następujące część drugą: Zycie autorka terenowych tylko podstawę których jaki tkwią zagadnienia: społeczne kwestionariusz, i doświadczeń do części ogólne i n f o r m a c j e osadnictwo, i rodzinne, ra­ przeprowadzenia problematyki, niemniej w on z t r z e c h części. W i w a r u n k i p r a c y ludności m i e j s c o w e j , wienie. N a życia tworzyli, 48 w y w i a d ó w , nie z a w i e r a więc pełnego o p r a c o w a n i a nej i klasowego" . wspomnianego n a podstawie pracowali artystycznej". sposobu w przeszłości i teraźniejszości, j a k i był i c h w k ł a d życia k u l t u r a l n e g o . k o r z e n i e i c h uświadomienia twórczości się n a p r z e b a d a n i u pierwszej o danym pew­ (bez okręgu, m i e s z k a n i a , odzież, poży­ składają się rozdziały: społeczne, s z k o l n i c t w o i oświata, życie rodzinne, z w y c z a j e l u d o w e i z a b a w y , życie religia, O. S k a-l n i k o v a, K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych Horniku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 153—162. S k a l n i k o v a , j w . , s. 156. 4 7 4 8 �RECENZJE 45(J wierzenia i przesądy, wiedza ludowa. Przez „życie społeczne" rozumie autorka układ stosunków n a t e r e n i e zakładu p r a c y , c h a r a k t e r i n s t y t u c j i skupiających towarzyskie gminy, stosunków między górnikami a innymi ludności i t p ' O s t a t n i a część k w e s t i o n a r i u s z a (Ludowa zawodowymi styczna) problem obejmuje problematykę twórczości literackiej, życie kategoriami twórczość muzycznej i arty­ plastycznej górników . 49 Pomijając strzeżenia wyrazem matyki i na budzi tym miejscu zwłaszcza niewątpliwie badawczej. duchową słusznego Autorka samą również monografii badanej dążenia stara tendencję w już kwestionariusza należy do objęcia się do szerokiego zarówno J a k już wspomniałam, szerokiej kulturę on proble­ materialną zagadnień ośrodka zwężenie p r o b l e m a t y k i b a d a w c z e j Żakarowiec. za­ że j e s t i całokształt życia uwzględniania pracach (pewne podkreślić, Dadaniami uwzględnić opublikowanych ośrodków c z e s k i c h . P e w n e w omawianego robotników, j a k też i c h sytuację ekonomiczną łecznego. Tę widzimy ocenę s y s t e m a t y k a zagadnień) spo­ społecznych praskiego i innych z a z n a c z a się n a t o m i a s t stosunki społeczne na terenie osady są tutaj t y l k o w słabym s t o p n i u uwzględnione. Z a p e w n e jest to w y ­ n i k i e m n i e t y l e założeń t e o r e t y c z n y c h autorów, i l e r a c z e j k o n k r e t n y c h warunków, w j a k i c h p r a c a powstała. Niemniej we jednak n a podstawie w s z y s t k i c h ośrodkach tury materialnej zakresu opublikowanych najlepiej dotąd robotników. Należy uwzględnia się zarówno została przy dawne prac nasuwa opracowana t y m podkreślić, że w formy życia O ile bowiem mitywnych czesnymi narzędzi p r o d u k c j i i technik pracy w g r a n i c a c h możliwości etnografa narzędzi, o tyle trudno skomplikowanymi urządzeniami badań p r z e s u w a się w t y m w y p a d k u nienie człowieka stosunku od niego n a terenie problem budowy problematyka Więcej chowej. uderza wątpliwości Zarówno np. f a k t sugeruje, w budzi natomiast wyodrębnienia zwyczajów osobny osady t e c h n i c z n y c h , do zagad­ stosowania interesować etnografa pozostaje życia społecznego jak w w mocy które pojawiają zasługują się w rodzinnych i dorocznych zwyczajów zaś z sobą. dorocznych Podobnie, pełny proces p r z e m i a n przy gdy warunkach społecz­ już zani­ zanikające, j a k życia, chociażby miały one życia przyjętymi w środowisku i n t e l i g e n c k i m l u b też w y d a j e rodzinnych z innych z a ­ górnicze, stopniowo dawne, du­ Skalnikovej ujęcie p r o b l e m a t y k i zarówno z w y c z a j e nowych i kultury kwestionariuszu rozdział. T a k i e że c h o d z i t u t y l k o o d a w n e t r a d y c j e drobnomieszczańskim. Dlatego zwyczajów współ­ ciężkości kształtowania się stosunków społecz­ badanie Żakarowiec, w i e l e c e c h wspólnych z f o r m a m i stawienie zajmował n a problematykę ściśle społeczną, n a osiedli r o b o t n i c z y c h , ale n a d a l monografii kające. T y m c z a s e m n a uwagę też nowe, się społeczna m i e s z k a n i a . gadnień życia społecznego w nej by P o d o b n i e zresztą p r z e s t a j e współczesnych jedy­ fabrykach. leży opis d a w n y c h t e c h n i k i p r y ­ wymagać, do narzędzi, do ulepszeń zakładu p r a c y . tradycji wątpliwości b u d z i kopalniach lub że kul­ z tego do t e c h n i c z n y m i . Sądzę, że p u n k t n o w y c h t e c h n i k itp., w r e s z c i e n a zagadnienie nych w uwaga, studiach nawiązujące chłopskich, j a k też n a r a s t a n i e elementów n o w y c h . P e w n e nie z a g a d n i e n i e się problematyka na tle m i się, że n a j b a r d z i e j całokształtu omawianiu chodzi życia współżycia o kulturę celowe j e s t p r z e d ­ społecznego wszystkich duchową, (np. n a r a s t a n i e myślenia r a c j o n a l n e g o rodziny, mieszkańców należałoby uwzględnić u robotników, czyn­ n i k i , które się n a to złożyły itp.), a nie t y l k o d a w n e przesądy, w i e r z e n i a itp. T e n p u n k t w i d z e n i a został zresztą przyjęty w pełni w z a k r e s i e f o l k l o r y s t y k i . W " związku z powyższymi uwagami S k a l n i k o v a, jw., s. 158—162. nasuwa się jeszcze sprawa stosirnku �RECENZJE 457 j robotniczą ! i ekono- i I etnografii krzyżują ' misty jak do innych nauk. się z a i n t e r e s o w a n i a W drodze W badaniach h i s t o r y k a , etnografa, p r a k t y k i ustalił się już p e w i e n już wspomniałam — n a d problematyką socjologa, folklorysty podział p r o b l e m a t y k i , n i e m n i e j — i s t n i e j e szereg k w e s t i i wątpliwych. W c i e m i kulturą robotników n a j b a r d z i e j { s t u d i a c h n a d ży- c h y b a celowe są b a d a n i a k o m p l e k s o w e , ; pro- wodzone przez p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n . Są już one zresztą na dużą skalę jakikolwiek zarówno problem w z Czechosłowacji, zakresu kultury jak ZSRR. robotniczej Etnograf powinien n a j s z e r s z y m kontekście i n i e ograniczać się do t r a d y c y j n e j ficznej Nie jest w t y m w y p a d k u istotne ścisłe oddzielenie organizowane badając go jednak ująć w problematyki jak etnogra­ z a k r e s u poszczególnych • n a u k (posiadające, w z n a c z n e j m i e r z e i tak c h a r a k t e r u m o w n y ) , ale j a k najpełniejsze odtworzenie W całego b o g a c t w a rzeczywistości. zakończeniu p r a c y kilka Etnografowie uwag botniczą opierają się z a z w y c z a j archiwalnych materiałów prace danych W i w itp. poznania Taka kultury postawa o r g a n i z a c j i robotniczej badawcza jest ' ro­ j a k też n a źródłach przykładem odtworzenia się do materiałów i n a d problematyką terenowym, Wartościowym do j a k najpełniejszego stości n i e można ograniczać metodach studiach swoich tak na materiale dla Sirovatki. dążeniu źródłach, urzędowych archiwalnych Fojtika słuszna o czechosłowaccy wyzyskania są • w s p o m n i a n e niewątpliwie i zrozumienia uzyskanych tylko w ! i już bardzo rzeczywi­ t e r e n i e , lecz wyzyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła. W opublikowanych pracach o t e c h n i k a c h p r a c y terenowej, niej omawiają te i sprawozdaniach zagadnienia sprawozdania n i c h można dodać, że p r z y d a t n e metody ankietowej, zwłaszcza do większych kształcenie również ponadto że w gruntowne mogłoby zbieranie centrów robotników ośrodka być w znalazłam życiorysów tych drogą n a d większymi technik wiadomości Nawiązując wypadkach ze względu sprawia | się to na trudności. przemysłowymi się metodą ! do stosowanie konkursu. Odnosi których nie ośrodkami s t u d i a s t a t y s t y c z n e i posługiwanie praskiego. pewnych przemysłowych, w stosowanie badaniach niewiele s t o s o w a n y c h p r z e z poszczególne ośrodki. N a j d o k ł a d - wy­ Sądzę konieczne są kartograficzną. W s t u d i a c h etnografów czechosłowackich u d e r z a dobra o r g a n i z a c j a p r a c y , s z y b ­ kie opracowywanie podkreślić materiałów że omawianą i publikowanie dziedziną etnografii wyników zajmuje cowników'naukowych, przeważnie młodych. B a d a n i a skały już pełne prawo obywatelstwa z j a k i m są prowadzone, c z e r w i e c 1957 w etnografii s t w a r z a j a k najlepsze dr Jana Slovenska Mjartana, Akademia Prace Vied, Narodopisneho przy t y m n a d kulturą robotniczą czechosłowackiej. pra­ uzy­ Rozmach, P R O B L E M O W E J Banickd Sekcia Spoloćenskych Ostavu Slovenskiej Vied, : j j dedina pod r e d . Akademie Vied, Z v . 1, B r a t i s l a v a 1956 : Instytut Ludoznawczy Słowackiej A k a d e m i i górniczej w s i Z a k a r o w c e *. terenowe przeprowadzone i p e r s p e k t y w y n a przyszłość. Danuta Dobrowolska K I L K A U W A G NA M A R G I N E S I E M O N O G R A F I I Zakarovce, badań. Należy się t a m z n a c z n a ilość Praca N a u k w y d a ł w r. 1956 monografię ta powstała w oparciu o kompleksowe w l a t a c h 1953—54. Została ukończona i o d d a n a badania w końcu 1954 r. P u b l i k a c j a ta składa się z szeregu opracowań obrazujących całość k u l t u r y o p i * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a . ! do d r u k u c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ i I �RECENZJE 458 osady. Są to p r a c e : B. F i l o v a , Spolećenske sywanej PoVnohospoddrstvo; lak, iel'stvo; M. M a r k u s , Ludovd Zvyky,l'udove kultura; Każdą który liecenxe; strava; v a pfibuzenske praca; folklor; vztahy; odev; powinien kultury ludowej. na zagadnienia one n i e z w y k l e być zrecenzowany Na marginesie bogaty S . B u r l a s o v a , L'udovd przez i różnorodny specjalistów opublikowanej hudobnd od jednej wybranego z a ­ materiał etnograficzny, poszczególnych pracy warto z a k r e s u badań e t n o g r a f i c z n y c h w w a n i a monografii stavi- E . Cajankova, minulosti. z t y c h p r a c można traktować j a k o odrębną monografię Zawierają J . Podo- L'udove J . Mjartan, S . K o v a c e v i c o v a , L'udovy M . K o s o v a , Slovesny J . M a r k o v , Zakarovce gadnienia. Banicka J . Patkova, jednak działów zwrócić uwagę w s i oraz sposobu opraco­ problemowej. C y t o w a n a p r a c a powstała w w y n i k u n o w a t o r s k i c h badań n a d kulturą k l a s y r o ­ botniczej. Równie obszerną publikacją z tej d z i e d z i n y nie mogą się j e s z c z e pochwalić etnografowie z i n n y c h krajów s o c j a l i s t y c z n y c h . C e l e m p u b l i k a c j i , j a k zaznaczono w e wstępie p r a c y , jest p o k a z a n i e warunków, w j a k i c h powstawała słowacka k l a s a robotnicza oraz wyodrębnienie rodzimego cha­ r a k t e r u jej k u l t u r y , gdyż — j a k w y n i k a z badań — większość słowackiej k l a s y r o ­ botniczej pochodzi ze w s i i przechodząc do p r a c y w przemyśle przyniosła w i e j s k i s t y l życia, który dopiero z c z a s e m uległ z m i a n o m . D o badań w y b r a n o typową d l a powstałego w rolniczym. W dalszej okresie f e u d a l n y m fazie badan górnictwa, osadę o c h a r a k t e r z e etnografowie osad powstałych w okresie rozwijającego swój osadę słowaccy chcą przejść do pół- badania się k a p i t a l i z m u , a w r e s z c i e w o k r e s i e b u ­ dującego się s o c j a l i z m u . Powstaje pytanie, czy i w jakim stopniu w pracy zrealizowano zamierzone cele b a d a w c z e ? Ponieważ w badanej w s i występują równolegle zajęcia r o l n i c z e i gór­ nicze, p r z y c z y m s t o s u n e k jednego zajęcia do drugiego ulega różnym z m i a n o m , p o w s t a j e te d w i e p o d s t a w o w e gałęzie R e d a k c j a przyjęła problem, jak w zostały autorzy w pracy trzymają zasadę, że w s z y s t k i e o m a w i a n e przedstawione się n a przestrzeni czasu w s i górniczej przedstawić gospodarki. n i c t w o z hodowlą, górnictwo, b u d o w n i c t w o , itp.) monografii działy k u l t u r y l u d o w e j strój, odżywianie, z w y c z a j e równorzędnie. tradycyjnej W poszczególnych s y s t e m a t y k i n e j . Np. w r o z d z i a l e poświęconym b u d o w n i c t w u (roi- 'i»; i wierzenia '.'I rozdziałach ~\ e t n o g r a f i c z ­ autor p r z y o m a w i a n i u d o m u daje 2Ll między i n n y m i opis współczesnego d o m u górnika z a w o d o w e g o i opis k o l o n i i górni¬ czej p r z y k o p a l n i , jednocześnie z a z n a c z a , że w Żakarowcach p r a w i e w każdym d o m u m i e s z k a górnik, n i e można więc w o b e c tego mówić o jakimś t y p o w y m niczym. Podobnie wszelkich odmian strój górniczy tradycyjnego n i k u takiego ujęcia, p o m i m o przedstawiony stroju, bardzo jakie jest wśród występują obszernego w domu szczegółowego Żakarowcach. gór- ' k j opisu W wy­ i wyczerpującego materiału w jego m a s i e ginie n a m z oczu górnik i jego k u l t u r a . W n a s z y m m n i e m a n i u jest rzeczą podlegającą d y s k u s j i , czy w p r a c y , która m a n a celu omówienie k u l t u r y górnika, celowe inwentarza k u l t u r y badanej osady, jest p o d a w a n i e pełnego średnio pomagają n a m zrozumieć genezę i specyfikę badanej drogę pośrednią, podając skiej przemian się w ludowej tym samym z zaznaczeniem środowisku kultury częściowo w p r a c y o gospodarce rolnej). W pewnym sensie p r z e w o d n i k i e m warunkowanych robotniczej (momenty w t y m ogromnym w y c h mógłby stać się rozdział p i e r w s z y bezpo­ przez nas klasy łecznej. E w e n t u a l n i e można b y w y b r a ć kultury typologicznego c z y też t y l k o t y c h j e j aspektów, które inwentarz spo­ wiej- # j kształtowaniem :M\ te podkreślone m a t e r i a l e faktów są kulturo­ p r a c y o s t o s u n k a c h społecznych badanego środowiska. Jednakże ze zrozumiałych względów (rok p r z y g o t o w a n i a p r a c y do d r u - >y ' *f �RECENZJE 459 k u ) zaciążyły n a n i m błędy s c h e m a t y z m u , które n i e pozwoliły autorce n a w n i k l i w e • i pełne z o b r a z o w a n i e brak jakiegoś wało uwagi b a d a n e g o środowiska. O b e c n i e w o m a w i a n e j ogólnego s y n t e t y c z n e g o podsumowania, i w n i o s k i rozrzucone w różnych p r a c y o d c z u w a się które zebrałoby i N a zakończenie chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę n a interesujące problemu Zakarovce (J. M a r k o v , pozytywnym stali v minulosti). jest to, że p r z y zwolnieni z obowiązku czego etnograf Ma to' swoje t a k i m ujęciu gromadzenia którzy a u t o r z y wyłamują i komentowania h i s t o r y k a i etnografa Osobnej autentyczne strują materiałów bardzo historycz­ rozdział rozumienie informatorów stosunek do z a w o d u Z drugiej się one prawie h i s t o r y c z n e j (zresztą się w w y n i k u które- w szerokie wypowiedzi ^^ydaje że ideałem byłaby każdym i zo­ nie­ ścisła opraco^vaniu z n a etnograficzny wreszcie w z m i a n k i wymaga uderza Momentem artykułów gdyż opierają bez p e r s p e k t y w y się z tego ujęcia) lazłby się materiał h i s t o r y c z n y i którym poszczególnych praca. artykule często nie j e s t w stanie przeprowadzić p o p r a w n i e . wyłącznie n a m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m współpraca w osobnym dobre i złe strony. autorzy s t r o n y ujęcie t a k i e zubożyło poszczególne rozdziały w rozwiązanie w y k o r z y s t a n i a materiałów h i s t o r y c z n y c h , j a k i e p r z y n o s i powyższa W s z y s t k i e dostępne materiały h i s t o r y c z n e zostały z g r u p o w a n e nych uszerego­ artykułach. o poświęcony terminu charakterze folklorowi, Przytoczone subiektywnym, górnika, t r u d y i radości p r a c y d z i a l e t y m są z a m i e s z c z o n e z a l e d w i e t r z y typowe ustnemu „folklor". są które ilu­ zawodowej itp. W roz­ opowiadania. W naszym rozumie­ n i u do f o l k l o r u możemy zaliczyć twórczość słowną dającą się zaszeregować do k o n - k r e t n e g o r o d z a j u literackiego, n a t o m i a s t nazwą tą t r u d n o razowe, indywidualne wypowiedzi t y p o w y c h opinii c z y p o s t a w Wydanie etnografii monografii nawet wtedy, kiedy c h y b a obejmować są one o d b i c i e m jedno­ pewnych społecznych. Żakarowiec słowackiej, t y m b a r d z i e j jest niewątpliwym i znacznym osiągnięciem że materiał i l u s t r a c y j n y j e s t bogaty i bardzo s t a r a n n i e d o b r a n y , s z a t a g r a f i c z n a golną u z n a n i a i ... zazdrości. W y d a j e się n a m j e d ­ n a k , że o m a w i a n a m o n o g r a f i a może być p u n k t e m wyjścia do d y s k u s j i n a d z a k r e s e m badań e t n o g r a f i c z n y c h w w y b r a n e j w s i i n a d sposobem o p r a c o w a n i a zgromadzonych materiałów, u s z e r e g o w a n y c h i p r z e d s t a w i o n y c h tak, by p r o b l e m n a c z e l n y był z całą wyrazistością wszystkie kowane uwypuklony, zas inne zagadnienia były mu i podporząd­ i k o n s e k w e n t n i e z m m powiązane. BvOTlist ETIENNE J U I L L A R D , La géographie sociale vie rurale (Publications dans de la plaine la Faculté de des 0-10(1 tJ&IVOTSrCCl Basse-Alsace. Lettres Essai de dz l'Université i de S t r a s b o u r g , fasc. 123), P a r i s 1953, s. 582 — 4 m a p y . Autorem monografii przede wszystkim dzenie procesu jest f r a n c u s k i uczony, geograf 1 h i s t o r y k , geografię zmian społeczną. zachodzących w Autor postawił społeczności sobie reprezentujący za zadanie wiejskiej prześle­ dolnoalzackiej od r. 1700 do c h w i l i obecnej, w możliwie s z e r o k i m z a k r e s i e , szukając powiązań i w z a ­ j e m n y c h uwarunkowań między c z y n n i k i e m geograficznym, społecznym, n y m i p s y c h o l o g i c z n y m . P r a c a m a ważne znaczenie d l a etnografii. wiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze czasowych na wspomnianym i i c h dynamikę w szerokich dziedzinie' k u l t u r y t r a d y c y j n e j . znaczenie pracy dotyczy pod t y m względem europejskich, które bo­ ramach ! obszarze, ułatwia w w y s o k i m s t o p n i u r o z u m i e n i e p r z e ­ m i a n , j a k i e zaistniały i zachodzą w krajów ekonomicz­ Odsłaniając przeszły Instruktywne nie t y l k o A l z a c j i , lecz także i n n y c h analogiczny rozwój pod wpływem impaktu '•i �RECENZJE 400 kapitalizmu. W r e c e n z j i n i n i e j s z e j uwzględniamy p r z e d e J u i l l a r d a , które mają Równina tradycje Dolnej znaczenie d l a Alzacji, obszar rolnicze. Z rozwojem l a t a c h n i e poszedł j e d n a k w w s z y s t k i m te części dzieła etnografii. wyjątkowo urodzajny, uprzemysłowienia k r a j u w parze rozwój rolnictwa. posiada wielowiekowe o s t a t n i c h kilkudziesięciu Obecnie Dolna Alzacja za­ rolę że r o l n i c t w o w życiu g o s p o d a r c z y m r o l n a n a s k u t e k coraz większego nienia i w gruntów, coraz kraju, produkcja uniemożliwiającego słabszym stopniu rolnictwa, narastaniem ralne, które jednym by autor jako z ważnych motywów przez odpowiednie problemu Praca oparta jest jest rynku rozdrob­ stosunkowo lokalnego. Z niska- upadkiem w s i wiążą się przeobrażenia społeczne i k u l t u ­ tradycyjnej powstania omawianej przyczynić się społeczności pracy do wiejskiej. jest pragnienie Toteż autora, konstruktywnego rozwiązania statystycznych, na materiałach Alzacji. n a bogatych oraz b o g a t y c h techniczny, potrzeby kryzys badania rolnego w D o l n e j terenowych zaspokaja urbanizacji określa postęp odgrywa nadal doniosłą grożona jest k r y z y s e m r o l n y m . P o m i m o publikacjach materiałach a r c h i w a l n y c h rodowym F r a n c j i (Archives Nationales), w zawartych archiwach w Archiwum departamentalnych Na­ i archi­ w a c h g m i n n y c h . A u t o r wyzyskał też b a r d z o s t a r a n n i e z b i o r y m a p i ksiąg k a t a s t r a l ­ nych oraz zbiory archiwalne m i o t u , regionalnej statystyczne. L i s t a wykorzystanej P r a c a składa się z dwóch części. W p i e r w s z e j biazgowością, w literatury tradycyjną gospodarce r o l n e j społeczność wiejską (w szczególności w śledzi autor, z właściwą m u d r o - od r. 1700—1850 pod kątem zakresie u p r a w y zbóż, roślin Rewolucji i po R e w o l u c j i . turze własności rolnej rozwojowi runków i w pierwszej demograficznemu morfologicznych, innym) oraz Druga Zmiany ośrodków klasyfikacji wiejskich m u j e o k r e s od r. 1850 do c h w i l i obecnej. pod ziemi według względem (wa­ urodzajności architektonicznym. poświęcimy więcej u w a g i , o b e j ­ tradycyjnej społeczności gra­ wiejskiej o k r e s u gwałtownych p r z e m i a n , j a k i e dokonały się pod w p ł y w e m r e ­ przemysłowej. Wieś drugiej autor R o k 1850 (nie s z t y w n i e pojęty) j e s t nicą, która oddziela dość p o w o l n y okres r o z p a d u wolucji struk­ n a tle c h a r a k t e r y s t y k i środowiska geograficznego część, której w n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u od kolejnego przededniu te, wyraźnie się zarysowały w połowie X I X w. Dużo m i e j s c a poświęca klimatycznych, typologii zmian pastewnych i i n n y c h oraz hodowli), z m i a n zachodzących w. s t r u k t u r z e społecznej w Wielkiej przed­ i ogólnej, j e s t wręcz imponująca (s. 555—571). alzacka zmienia nieustannie swoją strukturę zawodową począwszy połowy X I X w. Świadczą o t y m następujące dane l i c z b o w e : ludności od wiej­ skiej żyjącej z r o l n i c t w a w r. 1861 było 79°/o, w r. 1875 — 7 4 % , w l a t a c h 1907 do 1910 — 6 5 % , a w r. 1936 — 4 4 % ogólnej l i c z b y ludności (s. 395). W b a d a n y m sie występuje kształtuje nowa się tutaj kategoria często j a k o dem, najczęściej lenie n a północy k r a j u , problem rezultat przemysłowym. wzajemnych słych skutków społeczna mniejsze dwóch n a południu. Z stosunków między m i a s t e m są p r z y c z y n y robotnicy-rolnicy. łączenia zajęć Łączenie społecznych, e k o n o m i c z n y c h Interesujące ludzi: Ta okre­ kategoria rolniczych z innym zawodów posiada t y m zagadnieniem zawo­ większe nasi­ wiąże autor a wsią i płynących stąd donio­ i kulturalnych. z m i a n , które zaszły w strukturze zawodowej. We­ dług badań a u t o r a s z y b k i e tempo i n d u s t r i a l i z a c j i i k o n c e n t r a c j i przemysłu n a p r z e ­ łomie X I X i X X w . przyczyniło się do u p a d k u tracą nabywców i szybko ubożeją, rzemiosła w i e j s k i e g o . nie wytrzymując konkurencji m i e j s k i c h . D o t k l i w i e u c i e r p i e l i n a t y m garncarze, t k a c z e , k o w a l e , Rzemieślnicy przedsiębiorców szewcy. W rezul­ tacie u p a d k i ; rzemiosła rzemieślnicy ograniczają się albo do r o l n i c t w a , o i l e posiadają ziemię, albo migrują do m i a s t a . Już w końcu X I X w. obserwuje się też bardzo ł f �iT RECENZJE 4gl ważne z j a w i s k o , które w poważnym stopniu pobudza cie z a c h w i a n i e Tak np. w równowagi między płacami r. 1850 płaca miesięczna w migracje przemyśle robotnika równała a ze w s i , a ceną mianowi­ płodów rolnych. się 2 k w i n t a l o m zboża, w r. zaś 1910 równała się 4 k w i n t a l o m , a w r. 1928' — 6 k w i n t a l o m (s. 403). Ważnym w c z y n n i k i e m wpływającym przemyśle, rodzinnymi XIX to silne rozdrobnienie i przyrostem na migracje gospodarstw n a t u r a l n y m , który w. P o n a d t o • postęp t e c h n i k i r o l n e j ze w s i do rolnych był miast, silny jeszcze w odegrał rolę drugiej Powstała powrót konieczne. P r a c a w Ewolucja siły, działające n a przełomie X I X i X X w . przesunię­ c z a s u atrakcyjność do wyłącznych przemyśle bowiem w s i dolnoalzackiej pracy zajęć w przemyśle uzyskała wysoką poszła spowodowała rolniczych jest traktowany więc przede rangę z rolnictwa lub przemysłu, autor zło kierunku łą­ społeczną. wszystkim wyróżnia różne też, jako w c z e n i a p r a c y n a r o l i z pracą w przemyśle. Stosując k r y t e r i u m p r z e w a g i czerpanych spo­ wiej­ ze w s i do m i a s t . z biegiem że e w e n t u a l n y . rolnych t e n obecnie n i e j e s t j e s z c z e zakończony), spowodowały poważne cia siły roboczej połowie o g r a n i c z e n i e siły roboczej, co szczególnie o d c z u l i , w y r o b n i c y scy, tracąc podstawę b y t u . W y m i e n i o n e (proces pracy podziałami c z y n n i k a pobudzającego t e n r u c h . W p r o w a d z e n i e m a s z y n r o l n i c z y c h w większych g o s p o d a r s t w a c h wodowało bowiem do wywołane typy dochodów gospodarstw. Z a z w y c z a j p r a c a w przemyśle s t a n o w i dodatek do dochodu z r o l n i c t w a , l u b o d w r o t ­ nie, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i turę gospodarstw od 5 do 10 h a i powyżej w badanym rejonie, Wypadki 10 h a . K a t e g o r i a gospodarstw jest związana t y p u „życia m i e s z a n e g o " wyżej do odchyleń w stopie życiowej. Analizując (le genre łączenia p r a c y z pracą w w przemyśle i prowadzi do n a r o l i z pracą w przemyśle w gospodarstw strukturze gospodarstwach po­ jest też n i e l i c z n a . wsi dolnoalzackiej charaktery­ zuje rozwój s y t u a c j i społecznej p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Już w l a t a c h sześćdziesią­ tych przemian od 0,5 do 2 h a , dominująca najemną de v i e m i x t e ) . 10 h a są r z a d k i e . T a k a t e g o r i a Dynamikę struk­ r o l n y c h wyróżnia i c h 4 k a t e g o r i e : od 0,5 do 2 h a ; od 2 do 5 h a ; ubiegłego s t u l e c i a t a k a t e g o r i a majątków ziemskich wskutek lała kategorię ona nazywa społecznej ludności była wprowadzania drobnorolnych gospodarzy. cudze usuwana Bardzo gospodarzy W bardzo porównaniu do rolników trudna. L a t a złego p o p y t u pełnorolnych często ci właśnie są p o ­ i robotników, k a t e g o r i i społecz­ ich sytuacja była n a i c h pracę były d l a n i c h katastrofą, gdyż d o ­ chody ze swojego drobnego g o s p o d a r s t w a Bardzo zasi­ pogardliwie gospodarstwa. W r o k u 1936 p r o l e t a r i a t r o l n y p r a w i e że nie stanowił osobnej nej. z wielkich r o l n i c z y c h . Przeważnie Takich się „le K ù h b ù r " l u b „paysan à v a c h e " . s i a d a c z a m i k o n i i uprawiają stopniowo maszyn uzupełniali pracą najemną charakterystyczne dla tych rodzin jest to, że posiadały w troje rolnictwie. lub czworo dzieci. Widać wyraźnie, s t w i e r d z a autor, że dzięki n i m u t r z y m u j e się p r z y r o s t n a ­ t u r a l n y n a w s i . Dzięki n i m też utrzymują się w niektórych g m i n a c h p e w n e wymagające dużego nakładu pracy, np. tytoń. rolnego do k a t e g o r i i małorolnych pozostaje własności przeobrażenia w strukturze do r a d y k a l n y c h z m i a n w rozpatruje wsi przejście uprawy proletariatu w ścisłym związku z r o z p a d e m wielkiej rolnej. Powyższe kwencji Częściowe autor społecznej w s i doprowadziły kulturze materialnej niestety t y l k o dość ogólnie w r o z d z i a l e i duchowej. w Te poświęconym konse­ problemy urbanizacji (s. 444—477). U podstawy t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j leży posiadanie g o s p o d a r s t w a rol­ nego i związany z t y m p r y m a t z a w o d u rolniczego oraz zwartość wewnętrzna chłop­ stwa w środowisku wiejskim, niekiedy bardzo zhierarchizowanym. To wszystko �RECENZJE 462 jest i dzisiaj zachwiane cywilizacją Francji, a w Alzacji. rozdrobnieniem funkcjonować kontaktu (s. 444). P r o d u k c j a szczególnie wszystkim W pod w p ł y w e m miejską Przyczyny gospodarstw. w oparciu o gospodarstwa nielicznych tylko wsiach jest z wielkim tej niedomogi Rolnictwo dolnoalzackich przemysłem niedostateczna w ogóle wywołane bowiem zbyt małe i zbyt k i m s t o p n i u rzemiosło (obróbka d r z e w a ) , duma chłopstwa rolna nie są może we przede sprawnie podzielone. utrzymuje się j e s z c z e w niewiel­ n i e zamarło t u też zamiłowanie do z i e m i , chłopska ze s w o i c h zwierząt, ze swojego gospodarstwa. dzinne uległo s i l n e m u rozluźnieniu. G r u p a rodzinna, oparta Chłopskie życie r o ­ n a gospodarstwie roi- n y m , rozsypała się w s k u t e k częstych stosunków z m i a s t e m . Indywidualizm z życia ności zwyczaje gospodarczy, wiejskie tradycyjnej, u który (i płynące podłoża których ogarnął życie ] chłopskie, wyeliminował stąd korzyści), t a k dominujące leżała uprawa wspólna w społecz­ gminnych gruntów i wspólne w y r u s z a n i e do p r a c y . D o t a k i c h zwyczajów należało m . i n . wspólne r o z poczynanie żniw, sianokosów, wspólne winobranie. -\ Podział wspólnych ' gruntów g m i n n y c h n a początku X X w. zlikwidował uprawę kolektywną. Podstawową rolę w r o z w o j u indywidualizmu chłopskiego g r a pieniądz. często wyposażenie i u s p r a w n i e n i e g o s p o d a r s t w a cyjnymi. wiejską Łączy się to oczywiście cechuje z ewolucją ciągłe p o s z u k i w a n i e Wpływ miasta przejawia stopy nowych w. było w y s o c e był z w y c z a j życiowej. O b e c n i e źródeł domów w r a z mieszkania, ubrania mieszkaniowe n i e h i g i e n i c z n e . J e s z c z e za czasów budowania społeczność dochodów. się przede w s z y s t k i m w sposobie i odżywiania się ludności w i e j s k i e j . B u d o w n i c t w o XIX Bardzo jest przesłonięte c e l a m i k o n s u m p ­ jeszcze w I I cesarstwa z oborą. U l i c e w i e j s k i e ^ połowie powszechny ze s w o i m i kałużami, dołami n a o d p a d k i urągały e l e m e n t a r n y m z a s a d o m s a n i t a r n y m . G r u n t o w n e zmiany zaszły pod t y m względem już n a początku X X w . Z b i e g i e m c z a s u u l i c e w s i o t r z y ­ mały bruki mach. i zostały s k a n a l i z o w a n e . Nowe znacznie domy mieszkalne się powiększyła. są Mimo Cegła i dachówka odłączone to j e d n a k od domy widnieje obory. na nowych Powierzchnia i aspekt B a r d z o r a d y k a l n e z m i a n y zaszły w s t r o j u . Służące powracające z m i a s t a pierw­ t r a d y c y j n y . Czystość w s i a l z a c k i e j wywołuje zachowują dzisiaj podziw swój plan do- ' j mieszkań turystów. sze wprowadziły z m i a n y w s t r o j u w i e j s k i m . O n e to porzucają strój t r a d y c y j n y , z a ­ prowadzając nowe fryzury, kolczyki, rękawiczki. domokrążcy w r o z p o w s z e c h n i e n i u m i e j s k i e j m o d y czyźni, wracając ze służby w o j s k o w e j , Niemałą koloru niebieskiego, odegrali kupcy z końcem ub. s t u l e c i a zaczęli nosić k o s z u l e z kołnierzykami, m a n k i e t a m i . Około 30 lat t e m u t r a d y c y j n e rynarka rolę w s t r o j a c h . Również młodzi męż­ wyszywana białymi ubranie naszywkami, robocze: znana ma­ była już ! t y l k o w n i e l i c z n y c h w s i a c h w okolicy H a n a u . S t r o j e obrzędowe można dziś jeszcze i spotkać t y l k o w p e w n y c h o k o l i c a c h z o k a z j i świąt. O d z y s k a n i e niepodległości przez \ Alzację w W . j 1918 r. przyśpieszyło z a n i k strojów r e g i o n a l n y c h . odżywianiu też zaszły z m i a n y . W jadłospisie coraz częściej występuje mięso. Użycie c u k r u i c z e k o l a d y stało się p o w s z e c h n e . linie R e n u została p r z e p r o w a d z o n a E l e k t r y f i k a c j a w s i alzackiej w do- w 95%>. Dlatego też r a d i o można spotkać n i e m a l w każdym d o m u w i e j s k i m . K i n o objazdowe o d w i e d z a i - i j wieś 8—15 r a z y n a miesiąc. \"f T e istotne z m i a n y s y t u a c j i życiowej mieszkańców w s i idą też w p a r z e z rozszerzę- i niem horyzontów myślowych. W zakończeniu podnosi autor, że proces u r b a n i z a c j i w s i n i e o g r a n i c z a się t y l k o do naśladownictwa życia m i e j s k i e g o . P r o c e s t e n według a u t o r a został dopiero poczęty i dotyczyć będzie bardziej głębokich, bardziej roz- ; z a s a d n i c z y c h z m i a n , które ' t r u d n o d z i s i a j przewidzieć. W oparciu o dotychczasowe wywody przeprowadza autor trafną klasyfikację '' i i - t �RECENZJE typów w s i według klasyfikacji i c h dominującej 463 funkcji gospodarczej. Punktem j e s t podział ludności w i e j s k i e j n a t r z y k a t e g o r i e ków, nierolników i n a kategorię mieszaną: robotników-rolników. się n a d tą klasyfikacją z uwagi na jej znaczenie wyjścia tej zawodowe: n a r o l n i ­ Warto d l a studiów zatrzymać porównawczych. J u i l l a r d wyróżnia więc: 1. W s i e rolnicze (villages agricoles), w których więcej niż połowa gospo­ d a r z y żyje z r o l n i c t w a . Wśród w s i t y c h wyodrębnia: a) w s i e z t z w . „wielką wą", w których n a ogólną darstw przekraczających uprawą", w których powierzchnię g o s p o d a r s t w 10 h a w y m a g a kategoria poniżej 15%: w s p o m n i a n e j sił poniżej Wedle klasyfikacji „małą spada „specjalne" (villages m i x t e s ) . W grę wchodzą t u w s i e , w których o d ­ 50, lecz p r z e k r a c z a 1 5 % . W przedmieścia 15%. Wsie dzielą (villages roli jest zaniedbana, te n i e wykazują Juillarda się a) osiedla ou faubourgs a ludność r o l n i c z a j e s z c z e wyraźnych na: takich wsiach pozarolniczymi. r o b o t n i c z e o u v r i e r s ) . Są to w s i e , w których u p r a w a spadła z tytoń). z a s a d a łączenia zajęć r o l n i c z y c h z zajęciami albo tzw. najemnych p r z e z n a c z a się pod t z w . u p r a w y setek ludności r o l n i c z e j spadł poniżej 3. W s i e sił wyżej p o w i e r z c h n i ; c) z t z w . „małą u p r a w ą " . W e w s i a c h (rośliny przemysłowe, j a k b u r a k i c u k r o w e , dominuje wymagających upra­ 0,5 h a 1 5 % gospo­ n a j e m n y c h ; to) w s i e gospodarstw t y c h więcej niż 1 0 % g r u n t u u p r a w n e g o 2. W s i e m i e s z a n e powyżej funkcji miejskich. robotników („dortoirs" d ' o u v r i e r s ) . T e w s i e n i e posiadają n a m i e j s c u ośrodka przemysłowego l u b posiadają bardzo słabo rozwinięty; b) w s i e z własnymi Wśród a) m i a s t wyróżniają handlowe; b) Znakomite ośrodkami się ze względu przemysłowymi. n a i c h funkcję gospodarczą miasta: gospodarcze. dzieło J u i l l a r d a może służyć z a przykład g r u n t o w n e j czywistości społeczno-gospodarczej m i e n n e zgromadzenie opartej faktów, w s p a n i a l e n a bogatym materiale uchwycone procesy analizy rze­ źródłowym. S u ­ historyczne, ustawicz­ ne w y k r y w a n i e współzależności między w a r u n k a m i n a t u r a l n y m i , społecznymi, nomicznymi i psychologicznymi m i a n w s i możliwie Obraz J u i l l a r d o w i odtworzyć dynamikę eko­ prze­ adekwatnie. nakreślony s k i m i . Także w pozwoliło przez J u i l l a r d a n a s u w a Polsce obserwujemy liczne analogie podobne procesy. S k u t k i szego k r a j u pociągają w i e l e p o d o b n y c h ze s t o s u n k a m i pol­ industrializacji n a ­ k o n s e k w e n c j i , j a k i e dotknęły wieś alzacką. Podjęcie p o d o b n y c h badań w o d n i e s i e n i u do w s i p o l s k i e j , z a k r o j o n y c h n a dużą skalę, staje się u nas palącą potrzebą. Antoni MONOGRAFIE WSI Żywą w prac dyskusję WE kręgu WSPÓŁCZESNEJ" S O C J O L O G I I socjologów, I n s t y t u t u Socjologicznego Wurzbachera Das an der 46 Doerjen Dorf Unesco im Spannungsjeld und Weilem i nie tylko w Kolonii. industrieler einer westdeutschen Pflaum, pod kierunkiem G. Wurzbachera Guy Renatę P f l a u m Sauteer, j e s t poza Irmgard Schulz, Entwicklung. I tom Gerharda Untersuchung Gemeinde (ss. 307, w y n i k u d w u l e t n i c h badań przez Ingrid Bretzke, Ferdinand Esser, Marie Karrenberg, wywołał n i m książka laendlichen S t u t t g a r t , 1954 r.). Książka ta n a p i s a n a została w wadzonych NIEMIECKIEJ socjologów, Jest Stojak zespół Fuchs, Adolf Johannes t y m autorką k i l k u rozdziałów w osobach: pro­ Renatę Hellmich, Friedrich Stemmler i Wolf Ziegel. (2, 6, 7 i 8) tej książki. Posłowie do książki napisał C o n r a d M . A r e n s b e r g ( C o l u m b i a U n i v e r s i t y , N e w Y o r k ) , i n i c j a t o r i z w o l e n n i k tego t y p u badań. Wstęp pisał dr A n d e r s o n , d y r e k t o r i n s t y t u t u . �RECENZJE 464 Oprócz wstępu niego, i jako metodzie nej, i poslowia badań. D r u g i trzeci omawia łach poruszono szenia Pierwszy warsztatu wprowadzający zawodową . oraz opis badanej instytucje (powrócę pracy) mówi jednostki społeczne w do o celu społecz­ badanych w okresie m n i e j więcej 70 lat. W następnych pięciu r o z d z i a ­ (8). Rozdział Książka n a p i s a n a patrz zawiera (6), społeczeństwo gminie stawień — 9 rozdziałów. t e m a t y szczegółowe: r o d z i n a (4), sąsiedztwo (5), związki i s t o w a r z y ­ społeczne badanej zawiera d l a nas od strony strukturę wsiach w ich rozwoju w książka do n a j c i e k a w s z e g o i kościół (7), władze 9, to p o d s u m o w a n i e j e s t żywo, c i e k a w i e , z a w i e r a szereg c z y t a ją się z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m n a przykład: Unesco-Instituts, dr Rene drukowane Die Koenig w i organizacje wyników wykresów, (co podkreślają Zeitschrift fuer tabelek, ze­ recenzenci Gemeindeuntersuchung „Koelner społeczne badań. des Soziologie — deutschen und Sozial­ p s y c h o l o g i e " , S o n d e r h e f t n r 1, K o e l n 1956, s. 172—184). Myślą przewodnią nom, książki jest teza, że życie społeczne podlega ciągłym których szybkość zależna jest od t e c h n i z a c j i życia, od jej tempa. zmia­ W życiu społecznym n i e należy stosować żadnych n o r m w p o s t a c i : „dobry", „zły", „słuszny", „niesłuszny". W s z y s t k i e są względne te n o r m y b o w i e m zmieniają Zadaniem przejawów, badacza ale życia wykrycie społecznego postępowych, przyszłość, t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h . meinde, w się z s a m y m p r o c e s e m życia, (historyczne). literaturze jest a n i e ocena więc takich czy innych słusznych, mających B a d a n i a n a terenie gminy amerykańskiej community studie) jego przed sobą (Soziologie der G e ­ mają wielkie znaczenie, gdyż g m i n a to l a b o r a t o r i u m życia społecznego (tu j e d n a k t r z e b a od r a z u zaznaczyć, że w l i t e r a t u r z e z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i amerykańskiej i s t n i e j e w tej c h w i l i 94 s o ­ c j o l o g i c z n y c h d e f i n i c j i g m i n y i w i e l k i spór n a i c h temat. S a m W u r z b a c h e r p r a c y n i e daje Dla żadnej etnografów książka j e s t interesująca nografia w s i zachodnioniemieckiej łecznego oraz wyborze terenu jako przykład kierowano się t r z e m a d l a przeciętnej przede ze s p e c j a l n y m zespołowych w pobliżu K o l o n i i , b y badacze tzn. typową w swojej definicji, co r e c e n z e n c i słusznie m u zarzucają). wszystkim jako uwzględnieniem badań, i c h organizacji kryteriami: m i e l i łatwy 1) wieś dojazd; w s i zachodnioniemieckiej, życia spo­ i metody. Przy winna 2) w i n n a jeżeli ciekawa m o ­ jej znajdować być wsią chodzi się przeciętną, o stopień j e j uprzemysłowienia (posłużono się t u s y s t e m e m typów n i e m i e c k i e j współczesnej w s i , ustalonym przez Paula 3) wieś w i n n a Hessego); być też „politycznie" przeciętna. P o w y b r a n i u miejscowości ( w y b r a n o gminę o 45 w s i a c h i przysiółkach o łącznej liczbie ludności ok. 5000) uznać z a węzłowe tematu 0 (patrz dużych długo zastanawiano i najważniejsze tytuły wysiłkach i tematyka się nad problemami, d l a rozwiązania rozdziałów). postawionego Rozważania które sobie te mówią niemieckich uczonych, podejmowanych celem b- wyraźnie uściślenia t y l k o pojęć, ale i t e c h n i k i badań społecznych. C z y się to już udaje, to i n n a C i e k a w e są same należy głównego nie sprawa. tendencje. Jeżeli chodzi o z b i e r a n i e materiałów, zakreślono pięć etapów: 1) w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów s t a t y s t y c z n y c h ; 2) p r z e s t u d i o w a n i e istniejących dokumentów badanej gminy; badanej jednostki politycznym, 3) własna obserwacja (uczestnictwo towarzyskim w przez życiu itd. gminy); okresowe społecznym, 4) r o z m o w y (z miejscową inteligencją i władzami); 5) w y w i a d y zamieszkanie kulturalnym, z osobami na terenie sportowym, poinformowanymi i a n k i e t y z 6 , 3 % ogólnej liczby mieszkańców, t j . powyżej 21 l a t . Wywiady 1 wniosków. w tekście i ankieta — to już Ankieta-wywiad książki. W i e m y sprawdzenie miała gotowych 43 strony. t y l k o , że j e d e n badacz Niestety, w zasadzie nie opracowywał obserwacji zamieszczono w ciągu jej 60 d n i �- fT RECENZJE 40 a n k i e t (wracając do każdego d o m u 4g5 po k i l k a r a z y ) . C z a s o p r a c o w y w a n i a jednej a n k i e t y pomnożony p r z e z czas p r z e z n a c z o n y n a b a d a n i a i ilość b a d a c z y dał właśnie cyfrę 6 , 3 % p r z e b a d a n y c h niki badawczej, pełnoletnich mieszkańców g m i n y . N i e jest to ideał t e c h ­ ale zwykła konieczność. W u r z b a c h e r , p r a c y , stoi n a g r u n c i e m e t o d y r e p r e z e n t a t y w n e j badanych j a k można sądzić z całości i w c a l e n i e uważa, że p r o c e n t p r z e ­ osób m u s i być b a r d z o w y s o k i . P r z e s t r z e g a natomiast bardzo ściśle, b y r e p r e z e n t a c j a była przeciętna. Książka w kawe całości s t a n o w i interesującą wnioski. Wnioski ne i oględne, szczególnie te, które dziny i autorytetów siedzkich rodzinnych, i ich przyczyn s a m y c h zagadnień w pozycję, z e b r a n y materiał n a s u w a n a t o m i a s t wysunięte p r z e z b a d a c z y , dotyczą z a g a d n i e n i a oraz wnioski zainteresują zmian materiał Bieżąca literatura a zwłaszcza j e j genezy etnograficznymi, 1956. U w a g i historyczna przynosi etnografów s z e r s z e omówienie stosunkach dla są­ tych Polsce. HISTORYCZNY, zainteresowanie w porównawczy Liii KWARTALNIK cie­ ostroż­ zmian strukturalnych r o ­ tyczące nas jako b a r d z o zresztą zajmujących ostatnio więcej pozycji, polskiej t y m czaso­ artykułów, które mogłyby przeglądzie badaniami „Kwartalnika H i s t o r y c z n e g o " . Jeżeli w l a t a c h 1953—1955 ukazało się w kilka t y m krótkim n a przyszłość jej z rocznikiem tylko w budzą ludowej, ostatnim piśmie się które kultury społecznego. Pozostawiając l i t e r a t u r y h i s t o r y c z n e j pod kątem powiązania zajmiemy Szwengrub recenzyjne. się p r o b l e m a m i i uwarunkowania Maria zainteresować etnografa, rocznik 1956 przyniósł i c h z n a c z n i e więcej. Przegląd t e n należy zacząć od odbytej w c z e r w c u 1956 r. Dyskusji stanem i możliwościami rozwojowymi naszej Niektóre z z a n o t o w a n y c h t u w y p o w i e d z i jaka miała m i e j s c e w w rozwinięcia naukowego, życia porządkowania tych wypowiedziach na i wykorzystywania n a poważną sytuację w brak porusza podnosi w n i m konieczność p r o w a d z e n i a przez autora dyskusji oraz w przeszłości i w Polsce m n i e j s z y c h jednostek mniejszych artykuł Ludowej chodnich" ośrodkach prowincjonalnych. polityki lokalnej (s. 465), z w r a c a N i e ulega sprawę nowych, uwagę na i centralnej, ważne wątpliwości, Wiele przy opracowywa­ c e l u ożywienia spraw rozwoju badań zwłaszcza badań etnograficz­ regionalnych badań badań „uwzględnienia h i s t o r i i r e g i o n a l n e j w zajęciach dla etno­ historycz­ n y c h z r e g i o n a l n y m i b a d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i jest b a r d z o w s k a z a n e . G o d n y j e s t też postulat a u t o r a bywał n a ziemiach z a ­ podejmowaniu regionalnych życia poruszonych n i e k i e d y regionów znaczenie że powiązanie Regionalne S. Herbsta, badań r e g i o n a l n y c h , t a k d l a działalności p r a k t y c z n e j , b a r d z o istotne również graficznych. zagad­ szerszego na gromadzenia terytorialnych, jak i w artykułu m a istotne z n a c z e n i e także w niewłaściwej etnograficznej, podobnym (nr 4 — 5 , s. 456—468). A u t o r n y c h . Z d a n i e , iż „brak znajomości h i s t o r y c z n e j d r o b n y c h powodem była metodologicznych, źródeł też interesujący historyczne w obecnym m . i n . uwagę n a konieczność istniejących badania naukowego i poświęcona nad (nr 6, s. 72—86). historii kultury. Podobne zagadnienia nia monografii historycznej są zbieżne z treścią d y s k u s j i k w i e t n i u tegoż r o k u nieniom. Zwracano nauki uwagi uniwersy­ tetów" (s. 467). D a l s z e artykuły, poświęcone k o n k r e t n y m z a g a d n i e n i o m według t r z e c h p o d s t a w o w y c h polskiego w związku z r o z w o j e m wiejskiej; h i s t o r y c z n y m , omówimy zagadnień: a) przeobrażenie s t r u k t u r y społeczeństwa k a p i t a l i z m u ; b) s y t u a c j a i w a r u n k i b y t u ludności c) położenie k l a s y robotniczej. Etnografia Polska I I 30 �RECENZJE 466 Kształtowanie się n a r o d u nia niektórych polskiego n a s z y c h historyków, obrażenia k l a s o w e j i zawodowej było od d a w n a przedmiotem ale i c h rozważania s t r u k t u r y polskiego słabo zainteresowa­ uwzględniały społeczeństwa, szy n a c i s k położono w o s t a t n i c h l a t a c h . Z p r a c o tej t e m a t y c e należy w roczniku wymienić kształtowania przede się burżuazji wszystkim polskiej rozprawę R . Kołodziejczyka omawianym zagadnień Z (nr 1, s. 12—54). Dokładna a n a l i z a s t r u k t u r a l n a p o l s k i e j burżuazji m a i s t o t n e z n a c z e n i e d l a wyodrębnienia t y c h k l a s i w a r s t w społeczeństwa, które określane m i a n e m l u d u pracującego, są szczególnie tem z a i n t e r e s o w a n i a etnografów. Wyodrębnienie zakwalifikować do burżuazji, tu n a p c w 13o o b f i t s z y m i do XIX w n iem rłnniprn n d n r w ^ a t k u w rlmach 7 S S r a i U tpi klasv f autor że h i s t o r y k w odbvwa zaimuie Polsce sip w v ^ n Z o « ^ ^ ^ W W l^^f klasy społeczna problemy. Zwraca stycznego uwarstwienia z kolei uwagę n a rozmaitość społecznego, j e d n o s t k i przedostały zwłaszcza się n a w e t drog ^ 0 ^ » Śląsku w Królestwie. W podstawą polskiej Galicji, ourzuazji a bardziej było Przechodząc do a n a l i z y p r o b l e m u raczej w okresie (s. 36). Chłopstwo miejskiej przejścia nie do odegrało kapitalizmu, zjawiskiem. Dalej autor burżuazji było k u p i e c t w o rodzime że jeszcze w s t a p i a n i a się z burżuazją „zwrócenie uwagi 5 n P z którego g d y biedota r z e najbardziej Wielkopolsce i na [...] mają obejmującym roli w swój stulecie kształtowaniu stwier­ początek 1764—1864" się burżuazji „głównymi źródłami polskim rekrutacji polskiej i napływowe, rzemiosło, a r y s t o k r a c j a i s z l a c h t a n a uwadze charakter polską kapitalistów obcego p o c h o d z e n i a p i a n i e się z p o l s k i m p r o l e t a r i a t e m jest Z drobnomieszczaństwo. oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u bogate chłopstwo" (s. 38). Mając i drogi , się k a p i t a l i ­ rzemiosła ub. w i e k u , co było dość s p e c y f i c z n i e konkluduje, A ™ chłopskiego w t y m z a g a d n i e n i u autor poważniejszej aż do l a t sześćdziesiątych ^ s t r o n y z a z n a c z a się w z m o ­ dza, że „różnice w s t o s u n k a c h k l a s o w y c h na wsi p o l s k i e j właśnie lud* poważne burżuazji, a z drugiej ^ żony napływ chłopstwa do niektórych gałęz! rzemiosła. P r o c e s y te były zaawansowane z n » ^ P ™ kształtowania n a odcinku do bogatej m i e s l m c z a p r z e c h o d z i do k l a s y robotniczej, terenem s t w ToważneiTzesd rautowały określonej snnsóh wszystkim które: do śledzić ł H t a / ^ r ^ zaliczeń e odniesieniu należy sr>Pf vfir7nv nrzede sie należy dysponuje źródłami, zwłaszcza w się burżuazji ikrntn^rS S T ^ T T t n rzemiosłem nieliczne zaborów C Ó r n Z l bur^ił imT/rJw nL KroWw^ nowv^h" ~Ro7wm naszego przedmio­ społecznych, które łatwiejsze, dokładnymi kształtowanie XTX w noszozeeóWh warstw może być o t y l e i bardziej autora prze­ n a co s i l n i e j ­ oraz elementów n i e m i e c k i c h i żydowskich n a narodowościowe i wyznaniowe zróżnicowanie p o l s k i e j " (s. 41). Następnie autor z w r a c a u w a g ę n a swoiste drogi sta­ konieczne burżuazji układania się p o ­ wiązań między burżuazją miejską a o b s z a r n i c t w e m , p r z y u t r z y m y w a n i u się wrogości chłopów do o b s z a r n i c t w a , Tu leżało skiej, w swej do źródło a drobnomieszczaństwa obojętnego, rozwiązania historii okresu negatywnego kwestii »burzy politycznej, w konsolidowaniu agrarnej. i naporu« do e l i t a r n y c h w a r s t w stosunku burżuazji „Burżuazją polska burżuazji. do s p r a w y [...] nie (s. 54) i dlatego j e j r o l a w chłop­ przeżyła działalności się n a r o d u polskiego była mała, ograniczona". U w a g i k r y t y c z n e o powyższej p r a c y przedstawił W. R a d k i e w i c z (nr 6, s. 8 8 - 9 5 ) . Podkreślając skomplikowany charakter t r a k t o w a n i e m i n t e l i g e n c j i „już w o w y m zagadnienia wypowiedział się on z a p o ­ o k r e s i e j a k o odrębnej w a r s t w y społecznej (s. 94). A u t o r j e s t z d a n i a , ze „me można ignorować z a s a d n i c z y c h rożnie e k o n o m i c z ¬ n y c h w położeniu i n t e l i g e n c j i i s t e r d r o b n o m i e s z c z a n s k i c h , t y m bardziej ze s a m o �RECENZJE pojęcie drobnomieszczaństwa wymaga dla 467 tego okresu ścisłego sprecyzowania" (s. 95). Konieczność ścisłego p r e c y z o w a n i a pojęć w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m a z n a c z e ­ nie podstawowe, gdyż t a k i e określenia, j a k „dawne drobnomieszczaństwo" (u R . K o ­ łodziejczyka, n r 1) i „kształtujące się drobnomieszczaństwo" n r 4 — 5 , s. 124), użyte d l a tego samego m n i e j więcej (u Z . Mańkowskiego, okresu, wprawiają c z y t e l n i k a w poważną rozterkę. P r z y c z y n e k J . D e r e s i e w i c z a Zmiany istnienia (nr Rzeczypospolitej szlacheckiej 4 — 5 , s. 23—28) r o z p a t r u j e w strukturze załamywanie Skąpa baza materiałowa, n a której oparł przyjęć się f e u d a l n e j m i a s t a mógł zostać t y l k o człowiek posiadający m. i n . co do tego, c z y Tagloehner społecznej w zwierciadle zawód zasady, pod nasuwa koniec miejskiego iż rzemieślniczy się autor, i Handarbeiter miast do prawa obywatelem lub kupiecki. pewne wątpliwości, robotnik, należy tłumaczyć j a k o wyroonik. czy r a c z e j Podobnego r o d z a j u z a g a d n i e n i a p o r u s z a Z. Mańkowski, Analiza Warszawy w latach 1820—1831 (nr o „istotę klasową m a s p l e b e j s k i c h " j a k o c z y n n i k a p r z e m i a n (s. 116). O s t a t n i a w o j n a klasowa 4 — 5 , s. 116—126). A u t o r o w i chodzi plebsu głównie społeczno-politycznych zniszczyła większość materiałów a r c h i w a l n y c h dotyczących tego z a g a d n i e n i a i a u t o r oparł się głównie n a p u b l i k o w a n y c h sów Królestwa K o n g r e s o w e g o . statystykach z cza­ W e d ł u g jego obliczeń w przeddzień p o w s t a n i a l i s t o ­ padowego ludność p l e b e j s k a wynosić miała 60—70%> ludności W a r s z a w y . Do plebsu w l i c z a autor t a k i e k a t e g o r i e ludności, j a k grupę 11 679 l u d z i „z jałmużny w talach żyjących" oraz „nie mających służDy i pewnego wyrobników sposobu blisko się", wszelkiego rodzaju śledniejszej k a t e g o r i i (głównie s z e w c y , stolarze), przekupniów itp. B r a k n i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h uniemożliwia oraz utrzymania 20 000. rzemieślników dokładniejszą analizę ności p l e b e j s k i e j . Biorąc pod uwagę w y p a d k i rozgrywające listopadowego, z plebsem, a zwłaszcza p r z e j a w y autor mieszczaństwo stwierdza, jako że najwyższą warstwę L - J traktować plebsu, kształtujący się p r o l e t a r i a t , służba d o m o w a (s. 124). T e n podział niektórych budzi terminów pewne lud­ drobnomieszczańskich trzon się drobno­ stanowią: czeladź, oraz biedota bez stałego m i e j s c a p r a c y " wątpliwości („kształtujący ugrupowania kształtujące którego po­ odpowied­ się w czasie p o w s t a n i a solidarności elementów „należy szpi­ 42 942 także się p r o l e t a r i a t " z uwagi na nieokreśloność l u b „kształtujące się drobno­ mieszczaństwo") i stąd niejasność i c h zakresów. W tej grupie zagadnień zasługuje także n a uwagę obszerny artykuł r e c e n z y j n y G. L a b u d y Z nowszych ności Pomorza literaturę badań zachodnio-niemieckich Gdańskiego przedmiotu i w roku koryguje nad składem etnicznym lud­ 1772 (nr 2, s. 108—119). A u t o r uwzględnia s z e r o k o wywody niemieckiego uczonego M. Dabbinusa, który w s w y c h b a d a n i a c h j a k o p i e r w s z y wykorzystał k a t a s t e r fryderycjański. kawe są również u w a g i Przechodząc do metodyczne zagadnień artykułu C . Bobińskiej Pewne riale małopolskim w drugiej związanych aspekty połowie Cie­ autora recenzji. z ludnością użytkowania XVIII wieku wiejską, „zakupnego" zaczniemy ziemią na od mate­ (nr 4 - 5 , s. 8 1 - 1 0 1 ) . Autorka s t w i e r d z a , że w Małopolsce „zakupieństwo miało [...J, zwłaszcza w d r u g i e j połowie X V I I I w i e k u , s z e r o k i e r o z p o w s z e c h n i e n i e " (s. 83). K o n t r a k t „zakupny" chłopu m . i n . d z i e d z i c z e n i e z i e m i , p r a w o j e j sprzedaży, był d l a chłopa d a l e k o k o r z y s t n i e j s z y niż u m o w a gwarantujący nieusuwalność z gruntu, dzierżawna, gdyż stawiał go n i e ­ j a k o w p r a w a c h właściciela g r u n t u . A l e „stopień realności g w a r a n c j i k o n t r a k t o w y c h określał ostatnich nie sam kontrakt, decydującą była lecz rzeczywiste pańszczyzna; ona stosunki też ekonomiczne. wdarła się do Wśród tych kontraktu jako �RECENZJE 468 conditio sine q u a n o n , stając się w a r u n k i e m jego prawomocności niezależnie od c e n y »zakupnej«. Stanowiło to wewnętrzną sprzeczność k o n t r a k t u , która sprawiała, że już w dość samym t y m dokumencie iluzorycznie" prawo zakupne czynsz pieniężny, (s. na 93—94). Podhalu, a chłop uprawnienia Korzystniej gdzie w »własnościowe« przedstawiało miejsce praktycznie z wyglądały jednak pańszczyzny korzystał chłopa się dla chłopa występował uprawnień zawsze właściciela. Mimo s w y c h n i e k o r z y s t n y c h d l a chłopa s t r o n p r a w o z a k u p n e , j a k s t w i e r d z a a u t o r k a , było zjawiskiem postępowym, k o r z y s t n y m zarówno d l a reformującej swe gospodarstwa s z l a c h t y , j a k i d l a chłopów, u których budziło się z a i n t e r e s o w a n i e towarowej" chłopa sprzyjało wobec też s t a b i l i z a c j i g o s p o d a r k i dworu Na marginesie chłopskiej, omawianego dla umacniało artykułu można stwierdzić, byłoby rzeczą interesującą podjęcie s p e c j a l n y c h badań n a d p r o b l e m e m we wsiach sieniem w których dominował z a k u p n y pańszczyzny wyższy był poziom stosunek Artykuł S. w Królestwie oparty z Polskim jest w latach o ciekawe 1846 r. możliwości niż O Sreniowskiego 3-morgowe, miały prac zarobkowych. być i 50-tych archiwalne. rodzin chłopów XIX wieku związku rozwiązane przede pańszczyźnianych (nr 4 — 5 , s. 159—179) z postanowieniami chłopskich, mających gospodarstwa wszystkim przez nadziały i własny ukazu mniejsze zapewnienie im rolnego 1 j e d ­ Możliwości p r o d u k c j i nadziałowego g o s p o d a r s t w a nej s t r o n y , a r o z m i a r y p r a c y z a r o b k o w e j mający W znie­ i o i l e wpłynęło okresie „zarobkowaniu'' 40-tych źródła bytowe gospodarki iż czy i o i l e chłopa do z i e m i p r z e d chłopskiej to n a d a l s z y rozwój k u l t u r y w s i w późniejszym produkcji stanowisko z drugiej, świadczą o t y m , że „chłopi [...] »odpowiedni« inwentarz przestali już być właściwie r o l n i k a m i [...]. C i chłopi egzystują wyłącznie »zarobkowaniem« f u r m a n k a m i i pieszo. Są to w tej c h w i l i wyraźnie robotnicy z nadziałem" (s. 169). M a m y rodzaju problem rolnej. Autor czej chłopa-robotnika artykułu próbuje Zagadnienia rozszerzały odrobkowy zastrzegając się jednak, „Kwartalnika s. 299—315), który badawczych, pracy. rekonstrukcja Historycznego" W siły r o b o ­ zakończeniu takich Źródłowych zawiera m. in. w do pewne historii zarob­ „budżetów" uposażeni b l e m nędzy i ciężkiej s y t u a c j i b i e d o t y " i proletariatu robotniczej o źródłach z a k r e s i e badań n a d położeniem w. (nr 4 — 5 , s. 102—115) jest d r o b n y m (s. 102). A u t o r P o l s c e są w omawia­ bardzo Z p r a c warszawskiego klasy informacje w reprezentowane J . Fijałka Z zagadnień dobroczynności publicznej miast gospodarki (s. 179). Wydawnictw XIX t u więc swego feudalnej co do wysokości dochodów że Wymienić należałoby t u artykuł Ż. K o r m a n o w e j w system związane iz położeniem k l a s y robotniczej roczniku misji się t r u d n a . W każdym r a z i e da się stwierdzić, że chłopi „mniej żyli z z a r o b k ó w " nym które a u t o r przytoczyć p e w n e d a n e chłopów jest bardzo rozpadającej s t w i e r d z a dalej, że chłopi nadziałowi b y l i źródłem taniej na folwarkach, kujących okresu w skromnie. zespołu Polsce i sformułowania k l a s y robotniczej. w łódzkim okręgu zadań Artykuł przemysłowym p r z y c z y n k i e m , poruszającym j a k o ważny składnik badań n a d przedstawia działalność szpitala Ko­ (nr 4 — 5 , „pro­ rozwojem dla ubogich w P a b i a n i c a c h około połowy X I X w. P r a c a t a może mieć p e w n e z n a c z e n i e także ze względów porównawczych. Kończąc powyższy przegląd można wyrazić p r z y p u s z c z e n i e , że z n a c z n y ilościowy artykułów h i s t o r y c z n y c h przynoszących poważne i n f o r m a c j e dla problematyki storycznych i etnograficznej etnograficznych jest nad zapowiedzią bliższego powiązania kształtowaniem się wzrost i rozwiązania społeczeństwa badań h i ­ polskiego i jego k u l t u r y . Edward Pietraszek �RECENZJE PRZEMYSŁ Z LUDOWY zadowoleniem I A R T Y S T Y C Z N Y — k w a r t a l n i k , z. 1—3, z a r o k 1956. należy „Przemysł L u d o w y 469 powitać ukazanie się w 1956 r. n o w e g o i A r t y s t y c z n y " , wydanego przez Centralny kwartalnika Związek Spółdziel­ czości P r a c y z i n i c j a t y w y C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . O d w y d a w a ł o się k o n i e c z n e , a b y C P L i A , skupiająca mysł l u d o w y , posiadała własne w y d a w n i c t w o w swym ręku p r a w i e zapoznające s z e r o k i ogół s t w a z z a k r e s e m j e j działania oraz trudnościami i osiągnięciami w pracy Zadania dakcji" Czytamy t a m między innymi* związanych prze­ społeczeń­ dotychczasowe! n o w e g o c z a s o p i s m a zostały określone w krótkim a r t y k u l e zamieszczonym w nr 1 dawna cały Od R e ­ Ukazanie próbie— dla d vy s k u s rn , dla k' A nnlu, a a a n a l i z y i k rj U y c z n e i oceny wyniKow a z i' a łm 1n o s' c i• n a txym p ' a m y . Z P a rowmez o d s t a w o w e za c e l poprzez poszczególnych j™ z a d £ spółdzielni niejednokrotnie ^ ° a publikację P - -^espo. lsma redakcyjny stawia bogato i l u s t r o w a n y c h m o n o g r a l i i przemysłu dowej, a także i n d y w i d u a l n e j , nej n e artystycznego, zachowanie ośrodków dla dorobku c e n n y c h , a łatwo ulegających sooie o działalności wytwórczości polskiej zapomnieniu - kultury lu­ material­ wartości". C e l t e n został całkowicie osiągnięty. J u z p i e r w s z e zetknięcie się z p i s m e m w y w o ł u j e u c z y ­ telnika zainteresowanie ze względu produkcję poszczególnych i niewątpliwie wpłynie na spółdzielni. n a wzrost bogaty Posiada materiał to ilustracyjny, duże zainteresowania znaczenie twórczością obrazujący propagandowe CPLiA. Zapowie­ d z i a n y n a t o m i a s t przez redakcję układ treści p i s m a , którego poszczególne miały stawie to być poświęcone podobnej trzech dotychczas jednak ujemnej t e m a t y c e , n i e został, j a k można wydanych strony. k w a r t a l n i k a przeznaczonego Wydaje zeszytów, się całkowicie bowiem, że sądzić osiągnięty. popularny numery na pod­ Nie stanowi charakter nowego d l a s z e r o k i c h odbiorców w y m a g a zróżnicowania tema­ tycznego, zwiększy to b o w i e m jego atrakcyjność, zwłaszcza ze względu n a materiał ilustracyjny. Przechodząc do omówienia poszczególnych artykułów należy zwrócić uwa­ gę n a wprowadzający n i e j a k o w zagadnienie C P L i A artykuł Stanisława Stroińskiego Przemysł ludowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Autor podkreśla wstępie rolę, jaką odegrała powołana w 1949 r. C P L i A w u j e d n o l i c e n i u f o r m nizacyjnych, objęciu nadzoru i roztoczeniu planowej opieki nad spółdzielniami przemysłu ludowego i a r t y s t y c z n e g o . Trudności, n a j a k i e napotykała w latach swej wisko nic przejmowania profil z wielu zakładów przemysłem produkcji Spółdzielczości Pracy CPLiA. oraz ludowym Dopiero była według i organizowania nowych, artystycznym, wpływało dokonana autora s z y m ciągu artykułu a u t o r regionalnych omawia ośrodków w momentem żeniu niedociągnięć i o d z y s k a n i u przez C P L i A badaniami pierwszych p r a c y , wiązały się z u s t a l e n i e m z a k r e s u j e j działania. Ż y w i o ł o w e wspólnego ogólny na orga­ decydującym s z t u k i ludowej, zja­ mających ujemnie 1954 r. r e o r g a n i z a c j a j e j właściwego działanie a p a r a t u nie w na całej przezwycię­ charakteru. W dal­ h a n d l o w e g o oraz pracę n a d mające na celu reaktywowanie niektórych z n i c h . Zadania przedmiotów stojące przed posiadających przemysłem oprócz artystycznym, wartości użytkowej a mianowicie wartości produkcja pozwalające spokoić poczucie e s t e t y k i i piękna u odbiorców, w y m a g a j ą — j a k t w i e r d z i autor współpracy etnografów z twórcami l u d o w y m i , plastyków z rzemieślnikami, nikami autor handlu zwraca odgrywa i a d m i n i s t r a c j i . Omawiając uwagę n a i c h stały rozwój szkolenie pracowników działalność poszczególnych i podkreśla rolę, jaką produkcyjnych i aparatu w za­ — pracow­ spółdzielni, t y m procesie administracyjnego. Po- �RECENZJE 470 dane jej cyfry ilustrują osiągnięcia CPLiA w zakresie eksportu i określają wartość ogólnej produkcji. Trudno j e s t ocenić artykuł S. Stroińskiego, n i e będąc z o r i e n t o w a n y m nie w działalności wydaje C P L i A , mogliby się, że p e w n e poruszone uczynić to j e d y n i e leżałoby z artykułami również omawiającymi zastanowić Jednakże przez a u t o r a z a g a d n i e n i a , odnoszące się do p r a c y spółdzielni, c e c h u j e z b y t duży o p t y m i z m , zwłaszcza występuje stawieniu dokład­ jej p r a c o w n i c y . działalność się, czy podane to wyraźnie w poszczególnych przez autora cyfry, w o s t a t n i c h l a t a c h , wiążą się ze w z r o s t e m dukcji, wspólnego ludowym niestety niewiele wyroby Tadeusz mającej te z n a j d u j e m y Seweryn bezpieczeństwa w bardzo swoim pseudoludowości z przemysłem często n a półkach artykule porusza w adaptacji na pro­ i artystycz­ CPLiA. bardzo sztuki Na­ wskazujące znaczny wzrost produkcji C P L i A nym; ze­ placówek. ważne ludowej. zagadnienie Analizując nie­ warunki, które przyczyniły się dó p o w s t a n i a tego z j a w i s k a , a u t o r u j m u j e z a g a d n i e n i e z p u n k ­ tu widzenia jego h i s t o r y c z n e g o gospodarczymi oraz prądami rozwoju i uzasadnia je warunkami społecznymi. Niebezpieczeństwo politycznymi, pseudoludowości jest według a u t o r a b a r d z o s i l n e i w c h w i l i obecnej. Powtórzono b o w i e m n i e t y l k o w i e l e błędów o k r e s u p r z e d - i międzywojennego, tej ale poczyniono n i e k o r z y s t n e j s y t u a c j i może nastąpić, j a k s t w i e r d z a padku, jeżeli przejmowaniem wzorów ludowych szereg n o w y c h . autor, będą tylko w zajmować Zmiana tym w y ­ się wyłącznie p l a s t y c y o dużym w y r o b i e n i u a r t y s t y c z n y m i w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n e j ś w i a ­ domości. P o r u s z o n a przez T a d e u s z a Seweryna sprawa pseudoludowości rzędu zagadnień, które budzą niepokój i stanowią p r o b l e m wymagający n i e t y l k o u n a s , ale w e wszystkich krajach, w których sztuką ludową. Należy więc przypuszczać, że u j a w n i e n i e istnieje należy do rozwiązania zainteresowanie źródła tego z j a w i s k a p o ­ w i n n o ułatwić z a d a n i e . W y d a j e się j e d n a k , że droga w s k a z a n a p r z e z a u t o r a , dająca szerokie u p r a w n i e n i a a r t y s t o m p l a s t y k o m w z a k r e s i e p r z e n o s z e n i a o r n a m e n t u z j e d ­ nego t w o r z y w a pewnych n a inne i z jednej wypaczeń. Jakie t e c h n i k i n a drugą, może doprowadzić znów do bowiem zastosować kryterium oceniające, czy talent danego p l a s t y k a upoważnia go do k o r z y s t a n i a , j a k określa s a m autor, „ze s p e c j a l ­ nej dyspensy". Treść większości artykułów k w a r t a l n i k u „Przemysł ludowy i a r t y s t y c z n y " dowiodła, j a k słuszną było rzeczą umożliwienie p r a c o w n i k o m zamieszczonych w CPLiA, którzy n a j l e p i e j orientują się zarówno w p e w n y c h b r a k a c h , j a k i osiągnięciach tej instytucji, wypowiedzenie się n a łamach własnego p i s m a . Przykładem t a k i m może być artykuł J a n i n y Orynżyny G o s p o d a r c z o strona ka, analizując zagadnienie definicji sztuki opieki ludowej, nad sztuką ludową. zastanawia się Autor­ nad sprawą metod o p i e k i n a d nią ze s t r o n y C P L i A , która b y i s t o t n y c h cech i wartości ludowej nie tylko nie wypaczyła, rozwój. Wartość s z t u k i danego w środowiska ludowej s u r o w i e c był p r z y g o t o w a n y i surowca pozwala przeznaczeniu. W mentacji, której Poruszone kresie norm surowca. przedmioty polega doskonałe omówione zagadnienia spółdzielni, niektórych zbytu jej tradycją osiągnięcia t a m , gdzie zarówno zostały dokładna w zna­ formie, zagadnienia w jak doku­ produkcji rękodzieł i t e c h n i k . dotyczące p e w n y c h organizacji z otrzymano n a u t r z y m a n i u tradycji regionalnej reaktywowania sztuki dalszy Największe p r z e z s a m y c h twórców. T y l k o b o w i e m p r z e z autorkę ustalania właściwego d a l s z y m ciągu artykułu sprawa powodowała ceramiki i innych wyrobów tworzyć zadanie współczesnej, oraz przeciwnie jest, z d a n i e m a u t o r k i , ściśle związana i zastosowaniem zakresie tkanin ludowych, jomość ale wręcz i niedociągnięć kalkulacji cen w za­ stanowią również p r z e d m i o t dociekań autorów artykułów omawiających działalność p o s z c z e ­ gólnych placówek innymi podległych C P L i A , Podkreślają oni między zagadnienie �RECENZJE 471 b r a k u k i e r o w n i c t w a a r t y s t y c z n e g o w w i e l u spółdzielniach, có odbija jakości w y k o n y w a n y c h Sprzedaży, interesujących wypadkach może Spółdzielnia przedstawia nie oraz często złe f u n k c j o n o w a n i e towarem łatwym do zbycia, n i c wspólnego z przemysłem l u d o w y m . „Opoczynianka". osiągnięcia i trudności, Bolesław na jakie w Kowalec swej się u j e m n i e n a Regionalnych ale dużego wysiłku kierownictwa t k a l n i , które sprzyjałyby wykonuje związanych planów ze produkcyjnych. zbytem niu wpływała finansowej swoim dotychczasowej pracy towaru. w stworzeniu p r a c y , spółdzielnia Przyczyny Niewłaściwie Ze organizowanie należy takich warun­ szukać zorganizowany w trudnościach przez Regionalne sprzedaży r a t a l n e j , która w z n a c z n y m s t o p ­ względu produkcji n a dobro przedmiotów spółdzielni p e w n e , że t y l k o osoby bezpośrednio wadzić właściwa i sytuacji n i e związanych dotychczasowy zainteresowane wysiłek Zaręba jej rozwojem przedstawiając warunki pracy garncarstwa n a t y m terenie. zarówno pod względem formy, A Najwyraźniej jednak CPLiA się artykule J a n a Loefflera talnika. Dokonanie jak rysuje w przecież ludowych pozwala­ bowiem potrafią popro­ jest z Chałupek w Kie­ c z y n n i k i e m hamującym ceramika j a k i ornamentu, mógłby znaleźć duży z b y t n i e t y l k o w artystycznej jej i z b y t u posiadają i i n n e spółdzielnie. artystów l e c k i e m s t w i e r d z a , że trudności te były w w i e l u w y p a d k a c h runków p r a c y z CPLiA gospodarkę. Podobne trudności w z a k r e s i e p l a n o w a n i a i na­ od dłuższego c z a s u jąc s a m y m członkom decydować o c h a r a k t e r z e i wielkości p r o d u k c j i . J e s t stało, tego artykule włożony w j e j k i e r o w a n i e należałoby skończyć z odgórnym p l a n o w a n i e m , rozwój wielu Przykładem w n a zwiększenie obrotów, z m u s z a spółdzielnię do r a t o w a n i a poprzez charakterem. spółdzielni twórczej B i u r a Sprzedaży h a n d e l , z l i k w i d o w a n i e A. Biur w „Opoczynianka". Mimo ków w się n i e mającym być potykała przedmiotów, kielecka, na pewno interesująca towarem, który k r a j u , ale i z a granicą. zagadnienie dyskusyjnym krytyki Aktualne dotychczasowych problemy wa­ wytwórczości i Mieczysława N o w a k a , z a m i e s z c z o n y m w n r z e 3 k w a r ­ głębokiej a n a l i z y istniejącego s t a n u r z e c z y p r z e p r o w a d z o n e stwierdzają sami autorzy, pod wpływem uchwał X X Zjazdu zo­ KPZR ogólnego dążenia społeczeństwa do k r y t y c z n e g o przeglądu przeszłości i w y t y c z e ­ n i a drogi n a p r a w y j a k i c h dokonano nie p r z e z C P L i A podstawowego zadania w Działalnością słem d o t y c h c z a s o w y c h błędów. A u t o r z y wskazują n a szereg pomyłek, do c h w i l i obecnej. C h o d z i tu w p i e r w s z y m rzędzie o n i e w y k o n a ­ CPLiA zostały objęte artystycznym. Trzykrotna cel s p r o w a d z e n i e z a k r e s i e j e j zobowiązań zakłady n i e mające reorganizacja tej kulturowych. n i c wspólnego instytucji, z przemy­ stawiająca sobie j e j działalności do właściwych rozmiarów i p r o g r a m o w y c h nie spełniła pokładanych w szukać źródeł w a d l i w e j niej n a d z i e i . A u t o r z y gospodarki w błędach przyczyna tkwi w braku skrystalizowanego stwierdzają za zadań, dalej, że n i e należy ogólnonarodowych, główna poglądu n a cele i z a d a n i a bowiem całej orga­ n i z a c j i . Wskazują następnie n a niewłaściwą politykę w z a k r e s i e k a d r p r a c o w n i c z y c h . Zbyt mała ilość plastyków i etnografów ogólnej działalności C P L i A . A u t o r z y do k r y t y k i dotychczasowego o r g a n i z a c y j n y c h , pragną przyczynić się do rzemiosła się j e d n a k usytuowania postulaty, CPLiA". projektem których r e a l i z a c j a I c h punktem na wyłącznie zmian mogłaby wyjścia jest Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o m a z a z a d a n i e ujęcie o r g a n i z a c y j n e nej, odbić się u j e m n i e s t a n u ; w związku z o p r a c o w y w a n y m przedstawić p e w n e „właściwego s t w i e r d z e n i e , że K r a j o w y musiała siłą f a k t u artykułu n i e ograniczają artystycznego i i e k o n o m i c z n e l u d o w e j wytwórczości a r t y s t y c z ­ drobnego przemysłu artystycznego, które łącznie należałoby nazwać wytwórczością artystyczną. Rozwijając następnie t o s t w i e r d z e n i e , autorzy I ^ — precyzują — dokładnie — pojęcie tych grup i określają • , i c h zadania. Zarówno -L �RECENZJE 472 projekty tyki z m i a n podane p r z e z dotychczasowego autorów, j a k i r z e c z o w y s t a n u , widocznego nawet ton p r z e p r o w a d z o n e j d l a osób kry­ n i e związanych średnio z C P L i A , świadczą o właściwym z r o z u m i e n i u potrzeb bezpo­ i n s t y t u c j i , której są pracownikami. P o l e m i c z n y c h a r a k t e r artykułu J . L o e f f l e r a dyskusję już w samym Kolegium s k u s j i jest artykuł M . S i m b i e r o w i c z a Autorzy artykułu występują krytyki stosowanej w oświetlaniu przez faktów i kwartalnika. n a wstępie z o s t r y m z a r z u t e m w brak dyskutantów. dialektycznego polityki w stytucji. T r u d n o powiązania odpowiadających j e s t kwestionować tej dy­ 3 nrze. s t o s u n k u do Zarzucają metod jednostronność z warunkami zakresie rozwoju i a r t y s t y c z n e g o rzemiosła i przemysłu widzą w przepisach i normach, nie zawsze zrozumiałą Odbiciem i J . W r e d e , z a m i e s z c z o n y również w poprzednich w s t a n i a . Błędność d o t y c h c z a s o w e j wej i M. N o w a k a w y w o ł a ł Redakcyjnym ich po­ wytwórczości ludo­ źle pojętym p l a n o w a n i u oraz żywotnym i n t e r e s o m danej i n ­ słuszność tego a r g u m e n t u , wydaje się jednak, że n i e można usprawiedliwiać n i m w s z y s t k i c h błędów C P L i A . Również tłumaczenie przez autorów f a k t u organizowania chęcią zrzeszonym zapewnienia p r o d u k c j i , którą można b y nazwać w o k r e s u złej k o n i u n k t u r y , w y m a g a CPLiA rzemieślnikom własnych k o n c e p c j i odnośnie do nowej s t a n u r z e c z y nie w y s u w a j ą organizacji pracy. N a zakończenie t r z e b a r a z jeszcze podkreślić, że n o w y i przyczynił się „uboczną", przetrwania — j a k sądzę — d y s k u s j i . Należy również dodać, że a u t o r z y artykułu dokonując k r y t y k i dotychczasowego zadanie możności niewątpliwie k w a r t a l n i k spełnił do' spopularyzowania działalności swoje CPLiA. Miejmy nadzieję, że w d a l s z y c h z e s z y t a c h zostaną poruszone nie tylko sprawy tyczące organizacji ścierających CPLiA, lecz można będzie ustalić p r o g r a m kulturalne w także CPLiA w toku dyskusji j a k o jednej i z placówek do­ się zdań organizującej życie Polsce. Paprocka Wanda WZNOWIENIE KRAJOZNAWCZEGO CZASOPISMA „ZIEMIA"* R u c h k r a j o z n a w c z y w Polsce, podobnie j a k w E u r o p i e , p o s i a d a bogatą historię. Zasługi, j a k i e położył w p o z n a w a n i u k r a j u , a także w z b i e r a n i u materiałów g r a f i c z n y c h , są ogólnie znane. Dużą rolę w p r o p a g o w a n i u ozasopisma: bądź młodzieżowe, jak „Orli L o t " , będący k r a j o z n a w c z y c h , bądź „Ziemia", j a k o organ Polskiego W ruchu o s t a t n i c h l a t a c h nastąpiło chodzić wyżej większym „Ziemia", wymienione zahamowanie c z a s o p i s m a , których zainteresowaniem które w śledzimy krajoznawstwa szkolnych od r. s i l n i e się kół Turystycznego. krajoznawczego, brak wznowienie c z a s i e swego i s t n i e n i a — organem Towarzystwa etno­ odgrywały przestały wy­ zaznaczył. Z t y m krajoznawczego czasopisma 1910, z przerwą wojenną, do r. 1950 — cieszyło się dużą poczytnością i u z n a n i e m . J a k o o s t a t n i wyszedł w r. 1950 tom 34. C z a s o p i s m o posiadało szereg działów, pretendując do objęcia całokształtu z j a w i s k w świecie, zyskując t y m s z e r o k i e rzesze czytelników. T a k więc dużo m i e j ­ sca poświęcono siadała b a r d z o jednak ograniczono z rozwiniętym znanie przyrodzie, geografii, historii i s z e r o k i z a k r e s ; obejmował się ruchem własnego kraju. wyłącznie do problemów krajoznawczym, Dział etnografii etnografii. Dawna on początkowo także k r a j e który dotyczących z a c e l stawiał reprezentowany tyczące zwłaszcza wierzeń, obrzędów i zwyczajów. W był „Ziemia" obce. Polski, w po­ Potem związku sobie dokładne po­ przez artykuły do­ niektórych n u m e r a c h istniała nawet K r o n i k a Ludoznawcza. * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a , c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ �RECENZJE Pierwszy numer miesięcznik, wznowionej organ Polskiego „Ziemi" 473 ukazał Towarzystwa się w listopadzie r. 1956, j a k o Turystyczno-Krajoznawczego. p i s m o to s t a r a się być k o n t y n u a t o r e m d a w n e j Czaso­ „Ziemi", która śmiało może być w z o ­ r e m do naśladownictwa. W słowie wstępnym: „Od r e d a k c j i " , c z y t a m y : „Oprócz tytułu chcemy Na po d a w n e j »Ziemi« odziedziczyć szlachetne treść p i s m a składają się artykuły popularnonaukowe, niekiedy w przyczynki formie i ciekawostki o przystępnej, p r z e z n a c z o n e matów artykułów w y d a j e szerokim wachlarzu d l a szerokiego się być d o w o l n y intencje kręgu i przypadkowy, jej organizatorów". zwłaszcza źródłowe, problematyki, czytelników. podane Dobór te­ choć jest sprawą sporną, c z y w tego r o d z a j u w y d a w n i c t w a c h zachodzi konieczność jednolitej k o n c e p c j i . Każdy numer zawiera etnografia, meru artykuły z poszczególnych historia i przyroda, i n n y m regionom Polski dyscyplin naukowych, jak z różnych s t r o n P o l s k i . Poświęcanie przyczyniłoby się może archeologia, każdego n u ­ do lepszego i c h poznania, a także do zwartości c z a s o p i s m a . Stosunkowo np. d o m o m dużo m i e j s c a podcieniowym poświęcono n a Żuławach a r c h i t e k t u r z e , n a ogół drewnianej, jak z Warmii, Ma­ (1957, n r 3 ( 5 ) , w i a t r a k o m z u r i Powiśla (1957, n r 2 (4), c z y c e r k w i o m w pow. h r u b i e s z o w s k i m Wartość tych zwyczajom artykułów wielkanocnym 4 (6) z 1957 r. N a i dobry podnoszą materiał poświęcono uwagę we szereg a pierwszym też z a m i e s z c z a n e w (1957, n r 4 (6). plany. Ludowym kwietniowym czasopisma rzędzie reportaże j a k i c h k o l w i e k artykułów p r o b l e m o w y c h , niekiedy artykułów wszystkich numerach ilustracyjny, w „Ziemi" w p ł y w a j ą liczne fotografie, fotografie. fotograficzne. numerze zasługuje Na Brak w d y s k u s y j n y c h c z y n i z niego bogaty atrakcyjność czasopiśmie jedynie zbiór z inicjatywy prof. wiadomości. O b o k r e c e n z j i w p r o w a d z o n e zostały stałe działy: p i e r w s z y , dr K . Moszyńskiego, „Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h zabytków piśmiennictwa", u m i e s z ­ czający szczególnie druków l u b manuskryptów, oraz 0 rozwoju ciekawe pod względem drugi, krajoznawczym „Krajoznawstwo fragmenty z z a granicą", dawnych informujący tego r u c h u w poszczególnych państwach i wychodzących w nich p i s m a c h k r a j o z n a w c z y c h . Zasługuje też n a uwagę i u z n a n i e w p r o w a d z e n i e 1 (3) z 1957 r. nowego, stałego działu „Dawne poczty czaso­ w nrze p o l s k i e " . N i e chodzi w tej c h w i l i o ten, c z y i n n y temat, ale s a m a myśl założenia odrębnych, ciągłych działów, którym poświęca się m i e j s c e w kolejnych numerach, kontynuować. S t w a r z a to p e w n e g o r o d z a j u czasopismo p o w i n n o Wznowienie potrzeb roku jest słuszna i należałoby jednolitość i systematyczność, do dążyć. „Ziemi" było w y n i k i e m konieczności z a s p o k o j e n i a naszego odradzającego 1953 Zarząd Główny się r u c h u k r a j o z n a w c z e g o . PTTK zawiesił w y d a w a n i e najistotniejszych Szkoda, że pod KERN, D e r Beginn der Weltgeschichte, Szromba B e r n 1953. P r z e d pięciu l a t y ukazała się w S z w a j c a r i i , w zbiorze S a m m l u n g sująca książka w y b i t n e g o Der i Beginn der w Weltgeschichte. dziedzinę Dalp, intere­ n i e m i e c k i e g o h i s t o r y k a F r i t z a K e r n a (ur. 1884, z m . 1950), Kern u s t r o j u , a także myśli społecznej również koniec tego c z a s o p i s m a . Zofia FRITZ ją czego historii był przede i prądów politycznej, wszystkim historykiem umysłowych. Jego etnografii i etnologii, prace prawa wkraczały historii religii i archeologii. Poruszał więc K e r n szeroką tematykę badawczą, w b a r d z o rozległych r a m a c h c z a s o w y c h , choć jego zasadniczą domeną było średniowiecze. Z zamiłowa­ n i e m stosował metodę porównawczą. Dzięki t e m u jego dzieło: Gottesgnadentum Widerstandsrecht im früheren Mittelalter (1914—1915), poświęcone und stosunkowi �RECENZJE 474 władcy i l u d u , zdobyło duże u z n a n i e w nauce światowej. D o dziedziny etnografii i archeologii należą niektóre późniejsze p r a c e K e r n a , m. i n . D i e Weltanschauung eiszeitlichen Europäers Zur (1926), r o k u w y d a ł rozprawę Die Anfänge wiedzią na wydane Methode der Rassengeschichte der Weltgeschichte, r o k wcześniej des (1928). W 1932 będącą swego r o d z a j u Weltgeschichte dzieło O. M e n g h i n a odpo­ der Stein­ zeit. P r z e z 30 l a t z górą pracował autor n a p o g r a n i c z u h i s t o r i i , archeologii i etnolo­ gii, stąd jego o s t a t n i a książka o początkach h i s t o r i i p o w s z e c h n e j budzi szczególne z a i n t e r e s o w a n i e . Referując omawianą książkę będę się starał dość dokładnie stawić jej treść i podać trochę u w a g krytycznych. Wypada zaznaczyć, że śmierć a u t o r a n i e pozwoliła m u n a ukończenie p r a c y , ale postać, w j a k i e j została wydana, zawiera przezeń zasadnicze poglądy autora, o czym świadczy choćby * przed­ napisana przedmowa. M o t y w e m p r a c y K e r n a była n i e t y l k o r e k o n s t r u k c j a n a j d a w n i e j s z e j epoki dzie­ j ó w ludzkości. J e g o z d a n i e m b o w i e m : „Współczesność postawiła n a s w o b e c k r y z y s u ludzkości rozsadzającego r a m y , w które w y g o d n i e j s z e Ktokolwiek pozwoli t r o s z c z y się o przyszłość naszego p o k o l e n i a ujmowały rodzaju, historię. t e n u z n a , że t y l k o h i s t o r i a rozwiązać n a s z n a t u r a l n y porządek życia i ukazać możliwości n o w e j łeczności l u d z k i e j . Jeżeli c h c e m y rozumieć dzień d z i s i e j s z y , m u s i m y poznać n i e j s z e k i e r u n k i e g z y s t e n c j i " (s. 9, W książce K e r n a s p o t y k a m y " spo­ najdaw­ Przedmowa). sporo porównań, przeciwstawień i analogii, autor przeprowadził między rekonstruowaną s z y m i . Zaciążyło to n a o p r a c o w a n i u , epoką historyczną t y m bardziej jakie a c z a s a m i później­ ze język a u t o r a n i e j e s t łatwy n i j a s n y i w niektórych m i e j s c a c h c z y t e l n i k m a trudności w u s t a l e n i u , gdzie kończy się r e k o n s t r u k c j a , a gdzie z a c z y n a k o m e n t a r z autora. N a s u w a się przede w s z y s t k i m p y t a n i e , j a k i okres dziejów ludzkości uznał a u t o r za początek historii powszechnej, o k r e s u , w r e s z c i e n a j a k i e j bazie jakie kryteria materiałowej, nienie w y b o r u określonych r a m c z a s o w y c h wotniejszej Dane wykorzystał autor części książki posłużyły m u p r a c e zentujących z szkołę czasopismem Referując wydzielenia zostało dla archeologii rekonstrukcji z a p u n k t wyjścia a przede książkę najpier­ i etnografii. najdawniej­ zasad­ etnologów repre­ wszystkim pominę tego uzasad­ i podstawę teoretyczne i t e r e n o w e historyczno-kulturową, „Anthropos". współpraca tylko szych postaci k u l t u r y materialnej. Natomiast niczej do oparte oraz s a m a próba o d t w o r z e n i a k u l t u r y . J a k n a t y m tle w y p a d a archeologiczne posłużyły dowodowej, odłam te rozdziały, związany w których a u t o r o m a w i a w sposób b a r d z o z w a r t y pochodzenie r a s l u d z k i c h , najdawniejszą turę materialną okresy i problemy wczesnodziejowe chronologii. jest Treścią IV k r y t y k a typologicznego rozdziału i kul­ Archeologiczne pt. chronologicznego uporząd­ k o w a n i a k u l t u r w archeologii. Z d a n i e m a u t o r a h i s t o r i a k u l t u r y n i e może się posłu­ giwać określeniami i t e r m i n a m i archeologii, jest ścisłe. „Naszymi gicznego są straten), oznaczenia, [...] oznaczeniami niechronologiczne które warstwy tworzymy ności) za R e l l i n i m , M e n g h i n e m nił K e r n (w zamieszczonej „Protolitikum beuterische obejmuje, Völker) kulturowe swobodnie i Spindenem" n a s. 33 tabelce) według epoki naszej lodowej, gdyż i c h u m i e j s c o w i e n i e d l a uporządkowania zaś czasowe materiału ( K u l t u r s c h i c h t e n bzw. (bez chronologicznej propozycji, łowców „eolityczną ludy łowiące dziczyzny ' Kultur- dwuznacz­ (s. '33). J a k o pierwszą epokę warstwę nie archeolo- wymie­ i protolityczną". dziczyznę (Wildbeuter) (wild- będziemy po dziś dzień określać j a k o protolitoidów, także n a w e t jeśli n i e mają już d a w n e g o * k a m i e n n e g o i n w e n t a r z a , ze względu n a równomierny, p o d s t a w o w y zrąb i c h ogólnej S k u l t u r y " (s. 34). «T W następnym r o z d z i a l e s t a r a się a u t o r przedstawić charakterystykę i główne c e c h y jego k u l t u r y . J e s t to więc epoka d r o b n y c h protolitu narzędzi k r z e m i e n n y c h , �RECENZJE 475 tłuków ręcznych.i noży, mieszcząca w sobie grupy k u l t u r od s z e l s k i e j po oryniacką. Technika wyrobu nie wyżej narzędzi k r z e m i e n n y c h stała w p e w n y c h o k r e s a c h tej e p o k i z n a c z ­ niż u współczesnych n a m protolitoidów. Z zagadnień k u l t u r y i społecznej ludności tej e p o k i r o z p a t r u j e znaleziska -Tien, archeologiczne wskazujące nastręczają autor t y l k o p r o b l e m tu same n a istnienie kanibalizmu zagadki. lub Zabytki jakiegoś duchowej r e l i g i i . Jego z d a n i e m jaskini C z u - K u - kultu zmarłych w epoce, są według K e r n a niewytłumaczalne w r a m a c h k u l t u r y protoldtycznej. leziska autor w przejściu grocie doliny Tarnina kwalifikuje do m i o l i t u staje podobnie magia. Dane się w i d o c z n y archeologiczne jako k u l t zmarłych miolityczne. Dopiero (cmentarz protolitu. „Pytania i p y t a n i a , nieroz­ wiązanie p r z y pomocy materiałów a r c h e o l o g i c z n y c h . Jeśli c h c e m y w p e w n y m dotrzeć etnograficzne. do obrazu najwcześniejszej »Zrekonstruować na z L a Ferrasie), dają więc n i e z m i e r n i e skąpe wskazówki d l a r e k o n s t r u k c j i k u l t u r y społecznej i d u c h o w e j bliżeniu tej Zna­ rozwój kultury duchowej, d a w n e g o człowieka oto śmiałe żądanie w o b e c l u d o z n a w s t w a " Z a s t a d i a te uważa K e r n w a r s t w y przy­ to poprzez n a każdym dane stadium«, (s. 48). k u l t u r o w e . „Badania w c z e s n o d z i e j o w e oprócz chronologii własnych, s p e c j a l n y c h kręgów k u l t u r o w y c h , wydobyły n a światło d z i e n ­ ne także w i e l k i e w a r s t w y kulturowych. epoki" Warstwy kulturowe te łączą (s. 58). Dążenie [...] różne do w y k r y w a n i a storii i etnologii. „Oddzielanie w a r s t w , kulturowych, etnologia zgodne zamykające znacznie większą ilość kręgów kręgi jest z kulturowe kręgów przez wspólny kulturowych styl całej jest wspólne prehi­ dzięki któremu d o c i e r a m y do t a k i c h warstw historyczno-kulturowymi i p r e h i s t o r i a " (s. 58). Stopniowo, podstawami, jakie stosuje dając opisy poszczególnych w a r s t w , bę­ dzie można dojść do s y n t e t y c z n e j h i s t o r i i kręgów k u l t u r o w y c h , a t y m s a m y m odtworzenia historii najdawniejszych sługuje się poza jęciem k u l t u r y wamy podstawowym przypada w w a r s t w y „Kulturą udziale pismem. k u l t u r o w e j podstawową człowiekowi w także (Grundkuitur) określonych etnografa pt. Etnograficzne warunkach budzą wyjaśnienie- szczególnie rozważania zawarte wirstwy kulturowej. najdawniejszej w rozdziale Zdaniem gospodarowania oraz o r g a n i z a c j i życia społecznego, pozwalają co do na wyodrę­ b n i e n i e spośród współczesnych n a m ludów p r y m i t y w n y c h te, które odpowiadają kulturą k u l t u r z e protolitu, tj. p r o t o l i t o i d a l n y c h łowców d z i c z y z n y . A u t o r dalej, że dzięki licznym wyprawom, ryczno-kulturowej, kulturowe zbadano z ludami podjętym szereg protolitu. ludów przez etnologów wykazujących Kern wymienia wych Z i e m i O g n i s t e j , C h e n c h u z I n d i i oraz skądinąd Kalifornijczyków, czyków. „Nie należą prymitywnych, Praalgonkinów, tu natomiast w Australijczycy Prasamojedów, rozrzucone histo- pokrewieństwo Pigmejów afrykań­ A e t a ) , Negrillów, m i e s z ­ z n a n y c h północno-środkoPrakorjaków i Tasmań- ogóle, uważani często błędnie z a szczególnie (częściowo wtórnie m e n i , E s k i m o s i l u b W e d d a " (s. 66). P o p r z e d n i o nowią w y s e p k i swą stwierdza ze szkoły bliskie t u szczególnie s k i c h ( B a t w a , G e ) , Negrytów (Andamańczycy, S e m a n g o w i e , kańców po­ nazy­ a u t o r a podobieństwa t e c h n i k i , a w związku z t y m dające się wysnuć analogie sposobu do K e r n po­ przez jego naturę" (s. 59). Zainteresowanie VII pojęciem podstawowej. kulturę, j a k a wytworzonych k u l t u r nie dysponujących prymitywni), wymienione Samojedzi, ludy Busz- prymitywne wśród ludów wyżej rozwiniętych, a więc n i e są sta­ wolne od i c h w p ł y w ó w . Poglądy K e r n a z a w a r t e w zakończeniu tego rozdziału w a r t o nie. ,-,Wyrazom znaczny i równoznacznie sens i wartość, zastrzegając etnologicznie to, »prymitywne« warstwy co z n a j d u j e m y go d l a n a j d a w n i e j s z e j , t a k dalece, j a k dalece d a n y archeologicznie we przytoczyć dosłow­ »ludy natury« p r z y w r a c a m y wczesnej dającej się jedno­ uchwycić s t a n rzeczy nie w y k r o c z y i środkowej epoce lodowej. poza Ta �RECENZJE 476 warstwa ucieleśnia tkwiącą w szczególnie naturze ludzkiej interesująco (jako kulturę takiej) podstawową, potrzebę kultury jak nazywamy rodzaju rzeczowego i osobowego oraz i c h r ó w n o w a g i " (s. 66). Inaczej turowe Kern „nie gicznym stwy niż M e n g h i n , który starał się porównać z trzema etnologicznymi chce się w d a w a ć znaczeniu", kulturowej" łowców lecz w żadne zająć i uchwycić dziczyzny pierwszego trzy protolityczne „prakulturami", wyodrębnionymi protolityczne się badaniem ją n a podstawie stopnia kręgi „żyjących kul­ Schmidta, kulturowe „wielkiej (zrekonstruowaną kręgi przez w etnolo- prymitywnej przykładów". etnologicznie) war­ „Kulturę nazywamy protolitoidalną, prymitywną, naturalną ( n a t m w o l k l i c h ) , ucieleśniającą w początkowy sposób kulturę p o d s t a w o w ą " błędów „progresywizmu" (s. 67). W t e n sposób etnologicznego, który uniknie „nadmiernie d ó w n a t u r a l n y c h " , a „rzeczywiście p r y m i t y w n y m i ludami się, z d a n i e m rozciągał i formami autora, pojęcie l u ­ życia pogar­ dzał i odrzucał j e " (s. 67). Jeszcze r a z w r a c a K e r n do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y łowców d z i c z y z n y w dziale poświęconym i c h gospodarce. N i e u z a s a d n i a j e d n a k spośród ludów p i e r w o t n y c h wybrał wystarczająco, t r z y , które służą m u zarówno roz­ dlaczego z a podbudowę d l a s y n t e z y „naturalnej" k u l t u r y łowców d z i c z y z n y , j a k też d l a r e k o n s t r u k c j i e l e ­ mentów p r o t o l i t y c z n e j kultury duchowej i społecznej e p o k i lodowej. W y b r a ł n o w i c i e Pigmejów I t u r i ze strefy z w r o t n i k o w e j , m a n a z Z i e m i Ognistej Chenchu z podzwrotnikowej mia­ iY a - j a k o p r z e d s t a w i c i e l i strefy s u b a r k t y c z n e j . P o z a krótką c h a ­ rakterystyką t y c h ludów a u t o r n i e a n a l i z u j e i n i e porównuje i c h k u l t u r , zaś w d a l ­ szych rozdziałach idalnej tworzy n a podstawie syntetyczne przykładów ujęcia różnych działów dobranych z życia i kultury kultury protolito- któregoś z tych P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a K e r n a w t w o r z e n i u tej s y n t e z y są przede wszyst­ ludów. k i m z j a w i s k a związane ze stroną obyczajową, moralną, p r a w n ą życia ludów, e l e m e n t y pierwotnej filozofii życiowej i ideologii, w opisywanych szczególności n i e n i e s t o s u n k u człowieka do człowieka i jego m i e j s c a w o p i s y w a n e j zagad­ społeczności. T y l k o te z a g a d n i e n i a mogą być z d a n i e m a u t o r a b r a n e pod uwagę, gdybyśmy c h c i e l i spojrzeć pewne n a czasy dziedziny przestrzeni n a m współczesne kultury dziejów duchowej, zupełnie innego przez pryzmat zwłaszcza rodzaju kultury religia prymitywnej, i moralność, niż k u l t u r a gdyż wykazują n a materialna rozwój, n i e wiążący się z postępem (s. 56). Już w r o z d z i a l e o gospodarce z w r a c a u w a g ę c z y t e l n i k a w i e l e r y z y k o w n y c h r o z ­ ważań p s y c h o l o g i c z n y c h . Z d a n i e m Kerna działanie gospodarcze łowców d z i c z y z n y , w b r e w poglądom progresywistów, „składa się z n i e z a c h w i a n i e w o l n y c h ślanych postanowień" (s. 85). C o więcej, nasze własne poznanie w i przemy­ porównaniu z p o z n a n i e m t y c h l u d z i „wykazuje duże m a n k o w s y s t e m a t y c z n y m , i n t e l e k t u a l n y m gromadzeniu i ugruntowanym opiera wpływa wyraźnie n a jego c h a r a k t e r . „ Ł o w c a prowizacyjnie, się n a s z a przetwarzaniu którym kultura rzeczowa" planowego (s. 88). S t y l eksperymentowania, pracy łowcy dziczyzny pracuje: 2) n i e s p e c j a l i s t y c z n i e [...], 3) i n d y w i d u a l i s t y c z n i e 1) na dziczyzny sportowo-im- [...], 4) p r z y nie­ stałym sposobie z a m i e s z k a n i a i m i n i m u m sprzętu domowego, 5) w b l i s k i m sąsiedz­ t w i e życiowym ze s t w o r z e n i a m i , wśród których urządził się, rozumiejąc s i ę ' z n i m i i walcząc" (s. 92). Stąd człowiek t e n n i e c i e r p i m o n o t o n i i , jego s t y l życia j e s t n a pół z a b a w o w y , a podporządkowanie Trzy następne moralności i p r a w a tej p o w s z e c h n a rozdziały i pracę przymusową poświęcone są n i e m a l społeczności p r y m i t y w n e j . jest w i a r a Autor w znosi j a k cierpienie. całości problemom s t w i e r d z a , że w w j e d y n e g o B o g a . P o l i t e i z m n i e byłby wiary, społeczności w tej k u l t u r z e możliwy. Bóg z n a n y j e s t t a m j a k o „ojciec", zgodnie z wysoką pozycją o j c a w r o - �RECENZJE 477 I dżinie łowców (s. 123). W dziczyzny. Obce jest tej k u l t u r z e I X r o z d z i a l e poświęconym także czarownictwo najdawniejszym wierzeniom, i animizm jedno z waż­ n i e j s z y c h zagadnień (Die altertümliche Gewissensgläubigkeit und die jüngere M a c h t ­ politik) przedstawił referując wiedzę i poglądy tralafrikanischen W Kivu-Pygmäen, autor organizację społeczną i n a t u r a l n e związki: m a ł ą zwierzchnika negryckiego Zen­ B d I I , Brüssel 1950). następnym r o z d z i a l e : Społeczeństwo patruje starego p r z e z P. S c h u m a c h e r a ( E x p e d i t i o n zu-den ludu znad jeziora K i w u , zanotowane i kultura łowców w życiu koczowniczym, dziczyzny. W y m i e n i a rodzinę, sąsiedztwo, jako roz­ pierwotne będące najczęściej „zmien­ ną aglomeracją koczujących r o d z i n s p o k r e w n i o n y c h l u b n i e " , liczącą n i e w i e l e dzie­ siątków l u d z i , h o r d ę , głów j (s. 155—156). | i wreszcie Z l u d , względnie dalszych rodzinie Silny 70 s t r o n tego i wychowaniu, n a c i s k położył między j a k o „gminę posiadającą jednostką szczep, złożony z pewnej najobszerniejszego resztę Kern życiu w ziemię", o setce l u b więcej ilości rozdziału obrębie n a s t o s u n k i między a społeczeństwem. U d e r z a ponad większych hord 30 poświęcił zespołów poszczególnymi niemal autor niż r o d z i n a . jednostkami sielankowy obraz oraz stosunków r o d z i n n y c h . Przeważają małżeństwa z miłości, w których „obie s t r o n y mają wybór współmałżonka" i wychowanie czyzny jako browolnym (s. 179). P o d s t a w o w y m dzieci. K o b i e t a w y r a b i a jest posiadanie sobie równoprawną pozycję i s z a c u n e k m ę ż ­ t o w a r z y s z k a p r a c y , a „jej podporządkowaniu" c e l e m małżeństwa wolny dobre, kobiece (s. 188). W hordzie, właściwości jaśnieją mimo w do­ istnienia zwierzchnika czy r a d y s t a r s z y c h , w s z y s t k i e r o d z i n y są równe, t a k j a k równe są j e d n o s t k i w r o ­ dzinie. W d a l s z y c h rozważaniach o życiu społecznym p r z e p r o w a d z a autor wiele sze­ r o k i c h porównań, nawiązując także do zagadnień współczesnych, p r z y c z y m często nie stara się o wystarczającą precyzję. Np. wychowanie, jakiemu jest poddany łowca d z i c z y z n y , mogłoby zrobić go świętym (dosłownie!), g d y b y n i e w r o d z o n a mu szorstkość i surowość. M a on w y s o k i e poczucie własnego h o n o r u . Żyje chętnie i j e s t do życia przywiązany. „Przyszłość n i e trwoży go; wystarcza mu teraźniejszość, a w t y m , co teraźniejsze, p o s i a d a on to, co bezczasowe, każdy dzień m a swą pełną treść d l a w i e c z n y c h p r a w w społeczności d o b r y c h przodków, których z w y c z a j jest p i e r w s z y m i o s t a t n i m słowem h i s t o r i i " (s. 229). O s t a t n i rozdział tej książki j e s t może n a j b a r d z i e j żoną p r z e z a u t o r a w p r z e d m o w i e . różnorodne nowożytne poglądy W obciążony tendencją t y m krótkim r o z d z i a l e usiłuje a u t o r na prawo naturalne z faktycznym wyra­ zestawić stanem prawa u łowców d z i c z y z n y , a następnie wyciąga z tego porównania d a l e k o idące w n i o s k i . Autor zestawił więc l u d z k i e ( h u m a n e ) się do s u m i e n i a , oraz zwierzęce popędu życia, a oparte system do u (s. »prawa« o egoizm silniejszego ambiwalentnej natury oraz stwierdza, że już „ludzkie w prawo naturalnego, tego p r a w a , ludzkie prawo naturalne człowieka samym prawa wymogi które odwołują odwołujące i dążenie do siły i z n a c z e n i a . „ O b y d w a łowców d z i c z y z n y „nigdy p r a w o 248). W r e s z c i e wymogi (bestiale) już w kulturze silniejszego tytule natury współżyją prymitywnej" odpowiednio (s. 246). A l e n i e m a obowiązującego ostatniego odpowiada punktu tych rzeczywiście się do systemy, znaczenia" rozważań autor pozytywnemu, od­ w i e c z n e m u p r a w u , niezależnie c z y odwołuje się do niego Świadomie, c z y n i e " (s. 249). Na tych ostatnich s t r o n a c h s w e j książki w y l e w a autor najwięcej żalów i zarzu­ tów pod a d r e s e m późniejszych k u l t u r , a zwłaszcza c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j . Przeprowadzenie krytycznej t l i w e . Należy t u mieć n a u w a d z e autora próbę najdawniejszej oceny omawianego dzieła j e s t niełatwe i jego z a s a d n i c z y aspekt, to j e s t zamierzoną r e k o n s t r u k c j i niektórych elementów kultury duchowej i kłopo­ przez społecznej e p o k i w h i s t o r i i społeczeństwa ludzkiego, podjętą w o p a r c i u o d a n e j j ! 1 �RECENZJE 478 etnologii, oraz s t w o r z e n i e z a r y s u s y n t e z y wyodrębnionej przez autora k u l t u r y p r o - tolitycznej. Zaczynając od' założeń m e t o d o l o g i c z n y c h a u t o r a należy stwierdzić, że przyjął on nieco z m o d y f i k o w a n e p r z e z siebie założenia etnologów ze szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u - rowej, koło „Anthroposu". zgrupowanych wąskiej, j e d n o s t r o n n i e dobranej się n a bardzo bazie materiałowej. Z a m i e s z c z o n y w książce W związku z t y m oparł wykaz p u b l i k a c j i , z którymi a u t o r się „ w jakiś sposób z g a d z a " rzystał, obejmuje 104 pozycje, przeważnie uczonych i z których z a p e w n e niemieckich. Ale n a której autor się oparł f a k t y c z n i e , i n a którą się powołuje daleko skromniejsza i ogranicza się do k i l k u n a s t u autorów w ko­ literatura, t o k u książki, jest zbliżonych do kręgu W i l h e l m a S c h m i d t a . Najwięcej k o n k r e t n y c h materiałów zaczerpnął K e r n od M . G u sinde (zwłaszcza Feuerland z Die Indianer, S c h u m a c h e r a , a także z p r a c K o p p e r s a , 1939) i Schebesty ze w s p o m n i a n e j już i S c h m i d t a , którego pracy koncepcje, j a k się zdaje, najwyraźniej wpłynęły n a a u t o r a . K e r n pominął w zupełnie n i e u z a s a d n i o n y sposób w y n i k i badań etnologów spoza wymienionego etnografii zbieżne i ugrupowania i archeologii w pewnych stratygraficzną, szkoły historyczno-kulturowej. punktach z metodami 0 n i m wspomniał do w y m o g u funkcjonalnego zwłaszcza żywej teorii podstawowych nego, j a k t e o r i i m i t u , r e l i g i i , gospodarki ludzkich w i in., w współpracy jako chronologiczną i i n . (s. 49 n.). N i e z a ­ badania było t y m większym błędem tego k i e r u n k u dążyli do w y p r a c o w a n i a badań etnografii o tej szkoły, społeczności, choć (s. 55). Całkowite zaś pominięcie p r z y tego r o d z a j u tezy osiągnięć szkoły f u n k c j o n a l n e j potrzeb archeologii, a także koncepcją kręgów k u l t u r o w y c h stosował się j e d n a k Mówiąc miał n a myśli t y l k o osiągnięcia i m e t o d y oparciu próbie syn­ a u t o r a , że u c z e n i działów życia społecz­ o analizę podstawowych określonych w a r u n k a c h b y t u . K e r n zignorował również w y n i k i r a d z i e c k i e j , posiadającej wiele c e n n y c h p r a c poświęconych ludom p r y m i t y w n y m , pomijając także cały ewolucjonistycziny k i e r u n e k w etnografii. Rzucił tylko kilka zdań lekceważącej krytyki nego, pod którym rozumiał z a p e w n e pod a d r e s e m „progresywizmu" obok d a w n e g o e w o l u c j o n i z m u i etnologiczwspółczesny m a r k s i s t o w s k i k i e r u n e k w etnografii, pomawiając go o „zarozumialstwo" i „tenden­ cyjność", bez p r z y t o c z e n i a j a k i c h k o l w i e k rzeczowych dowodów (s. 57). Przejdźmy t e r a z do samego postępowania r e k o n s t r u k c y j n e g o K e r n a . Interesujące jest, n a z a s a d z i e j a k i c h kryteriów wyodrębnił K e r n spośród współczesnych społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h te, które nazwał „pierwotnymi" i „protolitoidalnymi" i uznał, że i c h k u l t u r a , t a k m a t e r i a l n a , j a k społeczna rakterem, a co więcej, nawet i duchowa, treścią, k u l t u r z e ludów odpowiada „warstwy swym W y b r a ł on spośród współcześnie z n a n y c h ludów p r y m i t y w n y c h te, które gospodarkę zbieracko-łowiecką beuterisch" (autor i „Wildbeuter", które wprowadza tłumaczę „łowiectwo d z i c z y z n y " ) . A l e to n i e jest j e d y n e k r y t e r i u m . Spośród ludów sobie z d o b y w a n i a prowadzą n a jej określenie t e r m i n y jako cha­ protolitycznej". dziczyzny" i „wild„łowca o jednakowym pożywienia wyeliminował te, u których występuje a n i m i z m , k u l t przodków, t o t e m i z m itp., a r o d z i n a n i e j e s t wyraźnie spo­ czafownictwo, monogamicana 1 p a t r i a r c h a l n a . C o więcej, p r z y j m u j e z a etnologami z kręgu W. S c h m i d t a t w i e r d z e ­ nie, że z a p r a w d z i w i e pierwotne i p r y m i t y w n e , a więc p r o t o l i t o i d a l n e można p r z y ­ jąć t y l k o te l u d y , wśród których z n a n a jest w i a r a w jednego Boga. J e s t -to właści­ wie aprioryczne badania i całkiem naukowe, jakoby l u d y , które posiadają jak i najprostszą dowolne zarówno formę założenie, najpierwotniejsze najprostszą rodziny nie potwierdzone i najbardziej formę i najprostszą gospodarki formę przez prymitywne wiary, konkretne były te (zbieracko-łowiecką), przy c z y m te dwie f o r m y w y m i e n i o n e p r z e z K e r n a można uznać z a n a j p r o s t s z e t y l k o z jakiegoś s z c z e ­ gólnego p u n k t u w i d z e n i a . Jeśli zaś chodzi o ową w i a r ę w jednego B o g a u w s p ó ł - �— } RECENZJE 479 ezesnych p r y m i t y w ó w , t o należy podkreślić, że szczególnym odkryli ją tylko zwolennicy W. Schmidta, z zawodu zbiegiem misjonarze, okoliczności natomiast nikt i n n y z etnologów, o ile w i e m y , podobnego o d k r y c i a n i e dokonał. K o n s t r u k c j a n a ­ z w a n a przez K e r n a „kulturą protolitoidalną" p o s i a d a więc u s w o i c h p o d s t a w sadnicze b r a k i , m i a n o w i c i e : czeństwa l u d z k i e g o 1) a p r i o r y c z n e założenie, iż p r y m i t y w n ą cechuje koniecznie r o d z i n a p a t r i a r c h a l n a i m o n o t e i z m ; że o d k r y c i e m o n o t e i z m u u niektórych ludów n a j p r a w d o p o d o b n i e j 2 za­ formę społe­ 2) f a k t , n i e nastąpiło n a drodze p o z n a n i a n a u k o w e g o autorów, n a których się K e r n powołuje, lecz n a drodze pewnej s p e k u l a c j i , a więc s a m f a k t w rzeczywistości nie i s t n i e j e . Taką sztuczną konstrukcję u z n a j e K e r n za „podstawowy zrąb ogólnej kultury" także d l a ludów epoki l o d o w e j s p r z e d dziesiątków tysięcy l a t , a więc z a podstawę „kultury p r o t o l i t y c z n e j " . C o więcej, z tą „kulturą podstawową" cech psychicznych, postaw moralnych, poglądów h a życie łączy cały itp., które I szereg są według niego równie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a prymitywów współczesnych, j a k ludów żyjących w epoce lodowej. Całkowita bezzasadność takiej „rekonstrukcji" jest wręcz oczy­ w i s t a . Przecież n a w e t współczesne c y w i l i z o w a n e społeczeństwa różnią się t a k dalece w zakresie mimo swej psychiki, postaw współcześnie jednakiej bazy moralnych, ocen materialnej i jednakowego itp., że d l a r o z u m i e n i a i c h , systemu gospodar­ czego, t r z e b a prowadzić s z e r o k i e p r e c y z y j n e s t u d i a hristoryczno-porównawcze. K e r n w tym wypadku omawianych całkowicie p o m i j a społeczeństw, możliwości e w o l u c j i kich warunków w p ł y w liczącego dziesiątki tysięcy l a t zapoznaje i przekształcania rolę środowiska geograficznego, się p s y c h i k i l u d z k i e j mimo rozwoju nie pozornie widzi jedna­ bytowania. Całą tę niezwykłą hipotezę skonstruował K e r n właściwie d l a u z a s a d n i e n i a tezy, że i s t n i e j e odwieczne, właściwe „naturze l u d z k i e j " p r a w o n a t u r y , które n i e u z n a j e gwałtu i p r z e m o c y człowieka n a d człowiekiem. A l e s p e k u l o w a n i e naukowej pod nazwą m u s i wzbudzić s p r z e c i w choćby było podjęte w n a j b a r d z i e j etnografii B o n n , H . T r i m b o r n a , który pisze, że książka K e r n a j e s t „we w s z y s t k i c h częściach dostosowana a on s a m j a k o etnograf t y k i etnograficznej pracy szlachetnych c e l a c h . T y m większe z d z i w i e n i e b u d z i p r z y t y m słowo wstępne profesora na uniwersytecie w j 1 do dzisiejszego s t a n u odpowiednich ;\ „wita szczególnie radośnie f a k t , że autor włączył do t e m a - ' i ! kulturowo-morfologiczny Należy jednak przyjąć postaci społeczeństwa }j gałęzi b a d a ń " , raczej i funkcjonalny z a słuszne, że ludzkiego, jaką starał próba się punkt widzenia" (s. 7). rekonstrukcji najdawniejszej dać w swej ostatniej f ;. ! książce F r i t z K e r n , j e s t t y l k o chybioną hipotezą. Edward Pietraszek li � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e30c6b002f0d566d77b06a80ab023b12.pdf 01c8052c3966c4e1004292058ef00499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:494 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:450 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.387-412 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „WIERCHY" (1923-1959) W 1923 r. z inicjatywy Oddziału Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego zosta! wydany pierwszy rocznik pisma „poświęconego górom i góralszczyźnie", któremu nadano tytuł „Wierchy". Była to realizacja postulatu wysuniętego przez Jana Gwalberta Pawlikowskiego jeszcze przed 1 wojną światową, na zjeździe w Krakowie, poświęconemu 40-leciu istnienia Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Wysunięcie tego postulatu uzasadnione było koniecznością zmiany charakteru organu Towarzystwa, którym do tego czasu był „Pamiętnik Tatrzański", pismo poświę­ cone przede wszystkim sprawozdawczości i działalności Towarzystwa. Nowe pismo miało mieć charakter szerszy. Miało ono nie tylko informować o działalności, lecz także i krzewić wiedzę 0 górach i góralszczyźnie. Do 1939 r. wychodzi 16 roczników pisma o przeciętnym nakładzie 3 tys. egzemplarzy. Wybuch I I wojny światowej przerywa działalność redakcji, która traci w tym okresie wielu współpracowni­ ków. Po zakończeniu wojny w 1947 r. zostaje wydany przez nowo powstały komitet redakcyjny 17 z kolei rocznik „Wierchów", dedykowany „ludziom gór, którzy odeszli od nas czasu wojny". Otwiera go długa lista zmarłych, poległych i zamordowanych w latach 1939-1947. Do roku 1950 „Wierchy" są organem Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Po odbytym w tym samym roku w Warszawie zjeździe Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajo­ znawczego, który stworzył nową organizację: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, pismo nie przerywa swej ciągłości wydawniczej.' Staje się odtąd organem nowej organizacji. Nie zmienia jednak swojego profilu. Przez cały czas istnienia „Wierchów" na ich układ składają się dwa działy: artykuły i kronika. Grupa pierwsza zawiera publikacje naukowe z zakresu przyrody, geografii, historii, etnografii, językoznawstwa itp., a także artykuły popularne o tematyce krajo­ znawczej i turystycznej. Zadaniem kroniki jest dawać stały i wyczerpujący przegląd bieżących spraw związanych z ochroną przyrody, parkami narodowymi, uzdrowiskami oraz osiągnięciami turystyki górskiej. Umieszczony jest tu również dział recenzji oraz sprawozdań z prac naukowych. W rocznikach powojennych rozbudowany jest szeroko dział bibliografii. Format i układ pisma pozostaje niezmieniony. Charakteryzując zawarty w „Wierchach" materiał dotyczący historii kultury ludowej terenu Karpat trzeba podkreślić, że artykuły umieszczone w tomach przedwojennych są na ogół publi­ kacjami naukowymi, natomiast w rocznikach powojennych spotykamy się z opracowaniami typu popularnonaukowego. W rocznikach powojennych jest tego materiału bez porównania mniej. Prawie w każdym z szesnastu roczników wydanych przed wojną znajdujemy po jednym albo dwa artykuły o tematyce etnograficznej, nie licząc krótkich licznych informacji w kronice. W dwunastu rocznikach „Wierchów" powojennych znajdujemy z tego zakresu przede wszystkim krótkie infor­ macje w kronice. Większych artykułów jest niewiele i dotyczą niemal wyłącznie tylko Podhala 1 Tatr. Przechodzę do szczegółowszego omówienia najważniejszych artykułów o tematyce etnogra­ ficznej. Rozpatrywać je chcę pod kątem widzenia ich przydatności dla badań nad historią kultury karpackiej. Przegląd ten rozpoczynam od zagadnień osadnictwa. �RECENZJE 388 Zagadnieniu osadnictwa terenu Karpat, w tym przede wszystkim obszaru Podhala, poświęcono bogatą literaturę. Również i „Wierchy" poświęcają mu sporo miejsca. Wśród licznych prac okresu przedwojennego nie znalazła się jednak żadna poświęcona najwcześniejszym okresom tego osad­ nictwa. Dopiero w 1955 r. Andrzej Żaki w artykule Początki osadnictwa w Karpatach Polskich wspomina, iż istnieją poszlaki wskazujące na możliwość pobytu człowieka paleolitycznego w Tatrach. „Od tego czasu datuje się historia osadnictwa Karpat Polskich, historia, której początki podzielić można na trzy główne okresy ". Autor charakteryzuje rozwój osadnictwa w Karpatach Polskich w okresie paleolitu i mezolitu, następnie: neolitu, epoki brązu i żelaza oraz w trzecim okresie: wczesnym średniowieczu. Wykazuje na podstawie ostatnich wykopalisk archeologicznych, że w każdym z okresów mamy do czynienia z postępującym nasileniem osadnictwa na tych terenach. Stan badań nad osadnictwem Podhala*, dotyczący późniejszych okresów chronologicznych, omawia w 1928 r. praca Stanisława Kupczyńskiego. Autor daje przegląd literatury przedmiotu począwszy od omówienia źródeł historycznych aż do lat dwudziestych bieżącego wieku i na tej podstawie charakteryzuje rozwój osadnictwa na terenie Podhala. Uwzględnia również osadnictwo krain sąsiadujących z Podhalem. Niezależnie od ogólnego omawiania stanu badań znajdujemy w „Wierchach" również artykuły i recenzje poświęcone konkretnym, węższym okręgom historii osadnictwa terenu Karpat. I tak w 1929 r. Ignacy Moczydłowski zestawia dokumenty z wieku X I I I D. e. dotyczące lokacji Nowego Targu . Również w oparciu przede wszystkim o materiały ręko­ piśmienne z ubiegłych stuleci Józef Broda w artykule drukowanym po wojnie w 1955 r. stara się dać możliwie wszechstronną ilustrację procesu powstawania i rozwoju wypaleniskowych karczunków leśnych w Beskidzie Żywieckimi Wcześniej, bo w latach 1950-1951, Marian Gotkiewicz recenzuje obszernie pracę W. Chaloupeckego Valaśi na Slovensku . Autor dorzuca do zagadnień osadnictwa na Podhalu garść uwag na temat kolonizacji wołoskiej, której w tym czasie poświęca tyle uwagi w swych studiach (nie drukowanych już tym razem w „Wierchach") najlepszy w Polsce znawca tych zagadnień, Kazimierz Dobrowolski. Do studiów nad zagadnieniami osadnictwa w Karpatach zaliczyć trzeba równićż studia toponomastyczne. I w tym zakresie „Wierchy" dostarczają materiałów. Przynosi je cenna praca Witolda H . Paryskiego, drukowana w 1952 r. . Autor charakteryzuje bibliografię naszych i obcych prac dotyczących zagadnień toponomastycznych. Z kolei posługując się własnymi materiałami przed­ stawia historię nazewnictwa tatrzańskiego. Wspomina, że w opracowaniu tematu posługiwał się między innymi zbieraniem materiału u baców i juhasów. Temat kontynuuje referując go ostatnio w rozpoczętym wydawnictwie zbiorowym Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, pod redakcją Włodzimierza Antoniewicza. Na łamach „Wierchów" w okresie powojennym dużo miejsca poświęcono h i s t o r i i w a l k k l a s o w y c h oraz ruchów społecznych na wsi. Tak więc szczegółowo opracowane zostały kwestie warunków bytowych i ucisku chłopa w dobie pańszczyźnianej oraz bunty chłopskie na Podhalu. Wyczerpująco omówiono metody oporu górali wobec ucisku innych jako przykład walki klasowej na wsi podhalańskiej. Między innymi przedstawiono w nowym świetle zagadnienie zbójnictwa w Tatrach. Jan Reychman w artykule W sprawie ruchów społecznych na Podhalu* konkluduje, że „ . . . zagadnienie zbójnickie traktowane było dotąd głównie bądź jako objaw z dziedziny kry1 2 4 6 7 1 A. Ż a k i , Początki osadnictwa w Karpatach Polskich, „Wierchy", R. 24: 1955, s. 99-116. Ż a k i , op. cit., s. 115. S. K u p c z y ń s k i , Stan badań nad osadnictwem Podhala, „Wierchy", R. 6: 1928, s. 8-51. J. M o c z y d ł o w s k i , O założeniu Nowego Targu na Podhalu i nazwie tego miasta, „Wierchy", R. 7: 1929, s. 29-38. J. Broda, Chłopskie karczunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki fol­ warcznej, „Wierchy", R. 24: 1955, s. 20-42. 6 M . G o t k i e w i c z , O tzw. Wołochach na Słowacji, „Wierchy", R. 20: 1950-1951, s. 192-195. W. H . Paryski, O nazewnictwie Tatr i Podtatrza, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 152-172. J. R e y c h m a n , W sprawie nowych badań nad przeszłością ruchów społecznych na Podhalu, „Wierchy", R. 20: 1950-1951, s. 93-113. 2 3 4 5 7 8 �389 RECENZJE minalistyki, bądź jako przejaw jakiegoś romantyzmu góralskiego". Właściwsza była ludowa tra­ dycja o zbójniku jako o tym, „co świat równa", a więc jest bojownikiem o sprawiedliwość społeczną . W dalszym ciągu wyjaśnia, że zbójnicy rekrutowali się z chłopów zamieszanych w bunty chłopskie, dezerterów z wojska, inteligentów skłóconych z władcami, nieraz głosicielami nowej wiary, oraz z różnych innych ludzi nie mogących znieść zaciskającej się obręczy pańszczyźnianej. Wspomina również, że „niektórzy historycy rumuńscy skłonni są nawet migracje wołoskie w Karpatach przy­ pisywać ucieczce przed represjami" 10 za udział w powstaniach chłopskich. Tak więc tradycje zbój­ nickie na Podhalu badać należy na podstawie wyjaśnienia społecznej roli tego zjawiska. Krótko 0 zbójnictwie jako zaszczytnym udziale w walce klasowej na wsi góralskiej wspomina również Adam Przyboś w artykule Ruchy chłopskie na Podhalu w XVII w. S t o s u n k i e k o n o m i c z n e panujące na Podhalu w ubiegłym wieku, przejawiające się między innymi w wędrówkach zarobkowych ludności góralskiej, oraz obrazy z życia najuboższych warstw tejże ludności są tematem artykułów Wandy Jostowej. Są to artykuły: Z życia góralskiej biedoty w 19 w. i Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, drukowane w latach 1953 i 1955!2. Zagadnienie wędrówek górali podhalańskich przedstawia ponadto w r. 1956 w artykule Na tulaczych szlakach górali Marian Gotkiewicz. Autor charakteryzuje dzieje trzech polskich osad założonych w rumuń­ skich górach Bukowiny w latach 1834-1842!3. Jeśli chodzi o gospodarkę na terenach Karpat, przewaga jest w „Wierchach" artykułów przy­ noszących charakterystykę g o s p o d a r k i p a s t e r s k i e j . Wyszły one w latach 1930 i 1936 spod pióra znanej badaczki tego zagadnienia, Zofii Hołub-Pacewiczowej. Jest ona autorką obszernej, porównawczej pracy, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim *. Jak zaznacza sama, ogranicza się „do podkreślenia pewnych ciekawych szczegółów podobnych do pasterstwa kar­ packiego i alpejskiego, a nasuwających refleksje co do genezy życia pasterskiego w systemie gór karpacko-alpejskim"! . Autorka przedstawia historię i stan aktualny badań nad pasterstwem w Karpatach, po czym na podstawie wielu przykładów z kultury materialnej, społecznej i duchowej wskazuje na pewne charakterystyczne podobieństwa, jakie zachodzą między kulturą ludności w Karpatach i w Alpach. W opisie wycieczki, Przez Pireneje od Morza do Oceanu , tej samej autorki, znajdujemy garść uwag o pasterstwie i o szałaśnictwie terenów Hiszpanii. Autorka wspo­ mina o analogiach między karpacką kulturą pasterską a kulturą pasterską Basków w Pirenejach. O pasterstwie z terenu Gorców dowiadujemy się z artykułu Sebastiana Flizaka . W krótkim szkicu charakteryzuje autor pracę i zwyczaje owczarzy. Jako uzupełnienie jego artykułu można traktować luźne uwagi tegoż autora o wierzeniach, zwyczajach itp., opracowane w artykule Opo­ wieści ludowe z gór *. W 1947 r. z propozycją rozwiązania palącego problemu zmiany organizacji hodowli owiec w Tatrach występuje Jan Kolowca w artykule Uwagi nad projektem uzdrowienia stosunków w pasterstwie i hodowli na Podhalu . Zagadnienie to było od dawna tematem obrad 1 konferencji, jednakże próby rozwiązania tej sprawy natrafiały na opór miejscowej ludności, przede wszystkim właścicieli hal i owiec. Autor artykułu na podstawie danych statystycznych wykazuje stały 9 11 1 5 16 17 1 19 9 R e y c h m a n n , op. cit., s. 100. R e y c h m a n n , op. cit., s. 103. " A. P r z y b o ś , Ruchy chłopskie na Podhalu w XVII w., „Wierchy", R. 21: 1952, s. 47-72. W. Jostowa, Z życia góralskiej biedoty w 19 w., „Wierchy", R. 22: 1953, s. 110-130; t e n ż e , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, „Wierchy", R. 24: 1955, s. 141-153. M . G o t k i e w i c z , Na tulaczych szlakach górali, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 89-100. Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, „Wierchy", R. 8: 1930, s. 89-121. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , op. cit., s. 85. Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Przez Pireneje od Morza do Oceanu, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 25-67. S. F l i z a k , Z życia owczarzy gorczańskich, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 69-80. 18 S. F l i z a k , Opowieści ludowe z gór, „Wierchy", R. 27: 1958, s. 172-186. J. K o l o w c a , Uwagi nad projektem uzdrowienia stosunków w pasterstwie i hodowli na Pod­ halu, „Wierchy", R. 17: 1947, s. 170-175. 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 9 �RECENZJE 390 wzrost ilości owiec wypasanych w Tatrach w okresie wojny i po wojnie. Możliwość uzdrowienia zagadnienia w odniesieniu do Podhala widzi (biorąc na wzór analogiczną sytuację w Hiszpanii) w przewożeniu owiec koleją na tereny połemkowskie. Wiemy, że projekt ten został wprowadzony w życie i że od 1900 r. owce z Podhala są przewożone koleją na tereny Bieszczad i Beskidu Niskiego. Zastosowanie tego sposobu odciążenia nadmiernie eksploatowanych wypasami owiec obszarów Podhala było punktem zwrotnym w historii organizacji pasterstwa w Karpatach Polskich. W pracach dawniejszych, dotyczących już historycznych dziś zagadnień szałaśnictwa paster­ skiego, wartościowy materiał terenowy znajdujemy w krótkim artykule Stanisława Leszczyckiego, Szałasy kamienne w Beskidzie Małym . Szałasy te, posiadające stare, prymitywne szczegóły kon­ strukcji, należą do osobliwości etnograficznej. Nigdzie indziej w Karpatach Polskich nie występo­ wały tak licznie. Przy omawianiu kultury pasterskiej należy wspomnieć o dwóch ważnych artykułach: Czerpaki, Adama Fischera , oraz Oszczypek, Janusza Królikowskiego . Pierwszy z nich to studium porów­ nawcze, zestawiające materiał dotyczący występowania czerpaków glinianych i drewnianych w Kar­ patach Polskich z podobnymi wyrobami z innych terenów. Autor stara się wysunąć wnioski doty­ czące historii i rozpowszechniania się wytworów. Artykuł drugi opisuje formę oraz sposób wyrobu serów noszących wymienioną nazwę. Publikowane w „Wierchach" artykuły poświęcone a r c h i t e k t u r z e w większości dotyczą budownictwa miejskiego, jak i budowy schronisk wysokogórskich. Przez wiele lat toczy się na łamach tego pisma walka o zachowanie w budownictwie tym stylu kształtowanego na motywach budownictwa ludowego. Jeśli chodzi o materiały do historii budownictwa ludowego, na specjalną uwagę zasługuje krótki artykuł Stanisława Leszczyckiego, Górny zasięg dachów krytych słomą na Podhalu . Autor załącza mapę, według której zorientować się można, że zasięg tego typu pokrycia obejmuje kilka wsi, „...nie można go więc tłumaczyć kulturą czy zwyczajem miejscowym, lecz brakiem odpowiedniej do pokrycia słomy, to zaś uwarunkowane jest podłożem, a bezpośrednio glebą i klimatem" . Kilka ilustracji typowych dworów podhalańskich oraz krótkie ich omówienie znajdziemy w artykule Dwory i dworki pod Tatrami Jana Reychmana . Szerzej rozpracowuje ten temat w arty­ kule Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej — przyszłe orawskie muzeum regionalne Bohdan Treter . Autor charakteryzuje budownictwo ludowe na Orawie, porównuje chałupę podhalańską z chałupą orawską, a w końcu opisuje sam dwór Moniaków, jego konstrukcję, rozplanowanie i wnętrze. Autor konkluduje: „Jeśli teraz popatrzymy na dwór Moniaków stawiany w r. 1784, to zdumiewa nas jego wielkie podobieństwo do chałupy orawskiej i od pierwszego wejrzenia stwierdzamy, że mamy przed sobą typ takiej samej chałupy, tylko rozwiniętej w nowy, okazalszy organizm archi­ tektoniczny" . W artykule obok wniosków brak nam naszkicowania historii omawianego obiektu. Stosunkowo dużo znajdziemy w „Wierchach" materiałów i opracowań dotyczących m u z y k i l u d o w e j . Melodie podhalańskie, różniące się charakterem od innych melodii ludowych naszego kraju, zajmują odrębne miejsce w polskiej muzyce ludowej. Muzyce tej poświęcono wiele cennych publikacji. Przegląd badaczy interesujących się muzyką podhalańską podaje Stanisław Mierczyński w artykule Muzyka podhalańska *. W artykule tym charakteryzuje on muzykę podhalańską, 20 21 22 23 24 25 26 27 2 2 0 S. Leszczycki, Szałasy kamienne w Beskidzie Małym, „Wierchy", R. 10: 1932, s. 120-123. 21 A. Fischer, Czerpaki, „Wierchy", R. 5: 1927, s. 63-71. J. K r ó l i k o w s k i , Oszczypek, „Wierchy", R. 2: 1924, s. 36-47. S. Leszczycki, Górny zasięg dachów krytych słomą na Podhalu, „Wierchy", R. 11: 1933, s. 208-210. Leszczycki, op. cit., s. 210. 5 J. Reychman, Dwory i dworki pod Tatrami, „Wierchy", R. 16: 1938, s. 52-61. B. Treter, Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej — przyszłe orawskie muzeum regionalne, „Wierchy", R. 16: 1938, s. 62-70. Treter, op. cit., s. 65. » S. M i e r c z y ń s k i , Muzyka podhalańska, „Wierchy", R. 10: 1932, s. 65-76. 2 2 2 3 2 4 2 2 6 2 7 2 �RECENZJE 391 daje opis instrumentów oraz szkicuje życiorysy wykonawców, zwłaszcza ogólnie znanej badaczom Podhala postaci Bartusia Obrochty. Charakterystykę i analizę muzyki związanej z kulturą pas­ terską, opracowane na podstawie materiałów zebranych przez Eugeniusza Janotę (żyjącego w wieku X I X ) , znajdziemy w artykule Z dawnej pasterskiej poezji i muzyki górali podhalańskich najlepszego znawcy muzyki tego terenu, Adolfa Chybińskiego . Za rękopisem Eugeniusza Janoty autor opi­ suje melodie grane na tzw. trąbicie, a więc na dętym instrumencie pasterskim dawno już zaginionym na Podhalu. Autor podaje również opis trąbity. Artykuł swój ilustruje tekstami pieśni dotyczących obrzędów pasterskich według kolejności ich występowania, a więc: związanych z rozpoczęciem życia pasterskiego na halach, pobytem i zejściem z hal. Na pytanie: „kim są dziś żyjący autorzy dzieł s z t u k i l u d o w e j na Podhalu" — stara się dać odpowiedź na podstawie materiałów terenowych Wanda Gentil-Tippenhauer . Autorka stara się udowodnić, że Podhale w dobie obecnej jest regionem posiadającym największą ilość żyjących i tworzących ludowych artystów. Z prac dawniejszych, dotyczących specjalnie ubiorów ludowych, ciekawym studium porównawczym jest artykuł Konstantego Kietlicz-Rayskiego . Autor, z zawodu plastyk, daje szczegółowy opis stroju męskiego i kobiecego górali szczawnickich, jaki zastał na tych terenach w 1919 r. W drugiej części artykułu pisze o pewnej osobliwości etnograficznej, jaką są sło­ miane ramy do obrazów na szkle, oraz szerzej omawia histerię tego typu zdobnictwa. Również o stroju pisze malarz Józef Pieniążek . Ilustruje on artykuł własnymi akwarelami. Opisuje stroje chaiakterystyczne dla terenów górskich i różnych regionów kraju. Próbuje dać zarys historyczny rozwoju ubiorów ludowych, przy tym-podkreśla również wpływy obce. Autor wspomina o współczesnym bezrobociu wytwórców stroju ludowego wskutek wypierania ubioru ludowego przez odzież miej­ ską. Terenów Beskidu Śląskiego dotyczy z kolei niewielka praca Władysława Oszeldy o słynnych białych koronkach cieszyńskich . Autor daje krótki zarys historyczny tej dziedziny sztuki ludowej, charakteryzując okresy rozwoju, upadku i obecnego renesansu wyrobu koronek we wsiach cie­ szyńskich. Występuje w obronie nie docenianej przez odbiorców (głównie CPLiA) dużej wartości koronkarstwa. Proponuje, aby zainteresować nimi nie tylko rynek krajowy, ale przede wszystkim rynki zagraniczne. Oprócz wspomnianych artykułów specjalnych, dotyczących różnych dziedzin historii kultury ludowej terenu Karpat Polskich, interesują nas w tej chwili również zamieszczone w „Wierchach" prace o charakterze wielotematycznych monografii regionów. W pracach tych znajdziemy również materiały dotyczące historii kultury ludowej omawianych obszarów. Są to, aby przypomnieć tylko najważniejsze zamieszczane w pierwszych rocznikach pisma, dwa szkice Kazimierza Sosnowskiego, poświęcone opisom regionu babiogórskiego i Beskidu M a ł e g o . W numerze 11 zamieszczają „Wierchy" pracę zespołową dotyczącą Czarnohory ?. Przy omawianiu tego regionu wspomnieć należy o artykule Henryka Gąsiorowskiego, Uwagi o rozmieszczeniu siedzib huculskich ^, w którym autor polemizuje z Szuchiewiczem, autorem Huculszczyzny, i udowadnia nieścisłości wypływające z jego pracy. Podobny charakter, co praca O Czarnohorze, nosi zespołowa monografia O Śląskim 29 30 31 32 33 34 3 3 2 9 A. C h y b i ń s k i , Z dawnej pasterskiej poezji i muzyki górali podhalańskich, „Wierchy", R. 1: 1923, s. 98-111. W. G e n t i l - T i p p e n h a u e r , Wytwórcy ludowi na Podhalu, „Wierchy", R. 23: 1954, s. 186¬ -194. K . K i e t l i c z - R a y s k i , Sztuka u górali szczawnickich, „Wierchy", R. 1: 1923, s. 69-82. J. P i e n i ą ż e k , O ginącym stroiu ludowym i ostatnich jego wytwórcach, „Wierchy", R. 12: 1934, s. 34-65. W. Oszelda, Białe koronki z Zielonego Śląska, „Wierchy", R. 27: 1958, s. 185-205. K . Sosnowski, Babia Góra, „Wierchy", R. 1: 1923, s. 52-69; t e n ż e , Beskid Mały, „Wier­ chy", R. 3: 1925, s. 119-159. 35 Praca zbiorowa, O Czarnohorze, „Wierchy", R. 11: 1933, s. 71-131. H . G ą s i o r o w s k i , Uwagi o rozmieszczeniu siedzib huculskich, „Wierchy", R. 4: 1929j s. 79-118. 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 6 �RECENZJE 392 37 Beskidzie . Wszystkie te prace zawierają stosunkowo niewiele danych o kulturze ludności tych terenów. Znacznie więcej materiałów znajdujemy m. in. w pracy Seweryna Udzieli, Górale od Żywca *, w której autor opiera się wyłącznie na materiale terenowym. W artykule szczególny nacisk położono na przedstawienie kultury duchowej oraz stosunki społeczne panujące na wsi żywczańskiej. Mniej miejsca poświęcono kulturze materialnej. Specjalnie dużą grupą monografii regionalnych, jakie znalazły miejsce w przedwojennych rocznikach „Wierchów", są prace poświęcone terenom łemkowskim. Jest to w pierwszym rzędzie zespół prac drukowanych w 1935 r. pod wspólnym tytułem: O Łemkowszczyźnie . Są to w przeważnej mierze wyniki prac prowadzonych w 1934 r. na terenach łemkowskich przez grupę specjalistów z najrozmaitszych dziedzin, obejmujących zagadnienia: geomorfologia obszaru, gleba, szata leśna, materiał hodowlany, studia nad gwarą łemkowską, opracowanie problemów demograficznych, analiza osadnictwa i zagadnienia etnogeograficzne. Spomiędzy artykułów wynrenionej pracy interesować nas będą zwłaszcza Stanisława Leszczyckiego Zarys antropogeograficzny Łemkowsz­ czyzny , ponadto opis monograficzny wsi mający charakter ciekawego reportażu, przygotowany przez Witolda Mileskiego i Jana Reychmana, Osturnia. Wieś spiska na kresach Łemkowszczyzny . Pracami badawczymi nad etnografią zachodniej Łemkowszczyzny zajmował się Roman Reinfuss, część wschodnią badali z ramienia Lwowskiego Instytutu Etnologicznego J. Falkowski i B. Pasznycki. Artykuły te szkicują całokształt zagadnień związanych z życiem, gospodarką i obszarem Łemków na terenie Beskidu Niskiego. Uzupełnieniem tej pracy jest gruntowny artykut Romana Reinfussa, Łemkowie* . Jest to „opis etnograficzny", w którym autor przedstawia niektóre zagad­ nienia kultury wg klasycznego podziału: kultura materialna, społeczna i duchowa ludności łem­ kowskiej. Najbardziej ogólnym podsumowaniem stanu badań dotyczącym kultury pasterskiej w Kar­ patach jest zamieszczone w ostatnim roczniku „Wierchów" streszczenie referatu wygłoszonego przez Kazimierza Dobrowolskiego na Międzynarodowej Konferencji Karpackiej, zorganizowanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie w dniach 25-26 lutego 1959 r. Treś­ cią referatu, jak podaje autor, były następujące zagadnienia: 1) kultura pasterska jako więź spa­ jająca różne kraje wspólną problematyką naukową; 2) udział różnych krajów i dyscyplin naukowych w badaniach nad kulturą pasterską; 3) główne problemy sporne; 4) ogólne uwagi oceniające obecny stan badań; 5) próba ustalenia spornych zagadnień; 6) podstawowe postulaty badawcze dotyczące Polski; 7) znaczenie współpracy międzynarodowej w badaniach nad kulturą pasterską; 8) znaczenie współpracy polsko-słowackiej; 9) Karpaty jako niezwykle cenne laboratorium dla studiów nad zasadniczymi problemami teorii kultury; 10) nowa rola uczonego we współpracy międzynarodowej w państwach socjalistycznych. Referat ten zapowiada nowy etap badań, w które pod egidą Polskiej Akademii Nauk włączają się również inne instytucje naukowe, jak na przykład katedry uniwer­ syteckie, muzea, a współpraca pomiędzy naukowcami różnych dziedzin wykracza poza granice naszego państwa. We wspomnianej wyżej konferencji brali udział przedstawiciele Słowackiej Aka­ demii Nauk. W dalszym ciągu zapowiedziany jest udział również szeregu innych narodowości. 3 39 40 41 2 43 Maria Lechowska-Bujak * 37 Praca zbiorowa, O Śląskim Beskidzie, „Wierchy", R. 9: 1931, s. 1-74. 38 S. U d z i e l a , Górale od Żywca, „Wierchy", R. 2: 1924, s. 151-166. 39 Praca zbiorowa, O Łemkówszczytnie, „Wierchy", R. 13: 1935, s. 51-117. S. Leszczycki, Zarys antropogeograficzny Łemkowszczyzny, „Wierchy", R. 13: 1935, s. 62-88. 1 W. M i l e s k i , J. Reychman, Osturnia, „Wierchy", R. 13: 1935, s. 117-140. « R. Reinfuss, Łemkowie, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 1-24. K . D o b r o w o l s k i , Kultura pasterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina między­ narodowej współpracy naukowej, „Wierchy", R. 28: 1959, s. 217-221. 4 0 4 4 3 �393 RECENZJE GRONIE, R. 1-2: 1938-1939 W 1938 r. począł ukazywać się kwartalnik „Gronie", dla spraw Żywiecczyzny. Pismo wyda­ wane przez Sekcję Miłośników Żywiecczyzny przy kole Towarzystwa Szkół Ludowych im. A. Asnyka w Żywcu było jednym z nielicznych periodyków poświęconych całkowicie zagadnieniom regionu. „Gronie" wydawane przez dwa lata składają się w sumie z 7 zeszytów. Rocznik pierwszy zawiera 212 stron, rocznik drugi 147. W 1939 r. „Gronie" liczyły 300 prenumeratorów, którzy niestety nie mogli utrzymać pisma. Stąd apele redakcji do czytelników o werbowanie nowych sympatyków. Trzy pierwsze zeszyty 1938 r. redagowane były przez Komitet, a redaktorem odpowiedzialnym był W. Nowotarski; od numeru 4 (1939) kierowane były przez M . Jeziorskiego i S. Szczotkę. Układ wewnętrzny pisma pozostał niezmienny przez 2 lata. Tworzyły go działy: artykułów, materiałów i kronika. Warto zwrócić uwagę na jego staranną szatę graficzną i dobre ilustracje, które niewąt­ pliwie dodają pismu wartości. W artykule wstępnym redakcja „Groni" formułuje w dużym skrócie cele, jakie stawia przed wydawanym czasopismem. Zamierzano: „wyzwalać narastającą i prężącą się w sobie samowiedzę Żywiecczyzny, wskazując jej równocześnie zdrowy kierunek rozwoju, przetwarzając tę samowiedzę w wielką siłę motoryczną wszelkich poczynań...", chciano „utrzymać łączność ojczystego zagonu z tymi, którzy się z niego wywodzą, a których los rozproszył po całej Polsce, informować uczciwie i rzetelnie liczne rzesze turystów i letników o urodzie fizycznej i swoistości charakteru ziemi ży­ wieckiej, leżącej o miedzę od zadymionych centrów przemysłowych Zagłębia Śląskiego i Dąbrow­ skiego, spragnionych górskiego powietrza, słońca, zieleni lasów i śnieżnych dali naszych grani" . Potrzeba pism regionalnych zrodziła się w Polsce na długo przed rokiem 1938. Była ona wyni­ kiem ożywionego ruchu regionalistycznego, który poruszył umysły przedstawicieli różnych dys­ cyplin naukowych oraz osób zajmujących się organizacją życia kulturalnego prowincji. Bogata literatura dotycząca tego tematu, zestawiona częściowo przez A. Patkowskiego , pozwala na za­ poznanie się ze wszelkimi aspektami tej sprawy. Liczni autorzy, wypowiadający się za koniecznością ożywienia regionalizmu w Polsce, przemawiają z punktu widzenia potrzeb politycznych , gospo­ darczych czy kulturalnych. Osobnym zagadnieniem było znaczenie tego ruchu dla etnografii. W szeregu artykułów dotyczących tego tematu omawiano znaczenie ruchu regionalistycznego dla ożywienia zainteresowań kulturą ludową, która jest jednym z elementów decydujących o odręb­ ności regionu . W wyniku ożywienia wspomnianego ruchu postulowano potrzebę zakładania muzeów terenowych, w których etnografia będzie zajmowała jedno z ważniejszych miejsc . Zain­ teresowania regionem znajdują swe odbicie również w badaniach nad zagadnieniami z nim związa­ nymi, rodzi się potrzeba wymiany poglądów, polemiki. W związku z tym w ogólnopolskiej dyskusji nad istotą i celowością regionalizmu w naszym kraju podniesiono sprawę pisma regionalnego, któremu przeznaczono dużą rolę . A. Patkowski w artykule omawiającym program i zadania czaso­ pism regionalnych stwierdza, że „Czasopismo regionalne kształtuje i odtwarza całokształt życia 1 2 3 4 5 6 7 1 Nasze zadania, „Gronie", R. 1: 1938 nr 1, s. 1. A. Patkowski, Ruch regionalistyczny w Polsce. Bibliografia za lata 1922-1932, [w:] Puch regionalistyczny w Europie, t. 2, Warszawa 1934, s. 274-391. A. P a t k o w s k i , ldeje przewodnie regionalizmu, „Przegląd Współczesny", R. 3: 1924 nr 30, s. 1-4; W. Staniewicz, Zagadnienia regionalizmu w Polsce, „Ziemia", R. 10: 1925 nr 1, s. 2-4. W. O r m i c k i , Regionalizm gospodarczy w Polsce, [w:] Ruch regionalistyczny w Europie, t. 2, Warszawa 1934, s. 21-77; S. P a w ł o w s k i , Regionalizm geograficzny i jego rozwój w Polsce, tamże, s. 3-20. K . M o s z y ń s k i , Regionalizm wobec etnografii, „Ziemia", R. 10: 1925 nr 1, s. 11-16; S. U d z i e l a , Etnografia i krajoznawstwo, „Ziemia", R. 11: 1926 nr 8, s. 116-118; R. D a n y s z -Fleszarowa, Krajoznawstwo a regionalizm, „Ziemia", R. 11: 1926 nr 1, s. 11-12. K . M o s z y ń s k i , Etnografia w muzeach regionalnych, [w:] Muzea regionalne, ich cele i zadania. Warszawa 1928, s. 98-170. K . K w i a t k o w s k i , Prasa regionalna, „Ziemia", R. 14: 1929 nr 14, s. 238-240. 2 3 4 5 6 7 �RECENZJE 394 8 środowiska, i to w jego dynamicznej, a więc zmiennej, postaci" . Wymagano od tego typu czaso­ pisma, by ogniskowało życie kulturalne swego regionu, by nie zrywając z jego odrębnością dbało o podniesienie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Powinna budzić zainteresowania sprawami otoczenia oraz odzwierciedlać wszelkie przejawy życia własnego środowiska*. F. Bujak w wypowiedzi przenaczonej dla „Groni" uważa, że m. in. należy do zadań pisma regionalnego „poznanie i stwierdzenie charakteru regionu, czyli tworzenia jego syntezy" . Realizować ten program należałoby przez zamieszczanie artykułów o różnej i szerokiej tematyce, przez nawiązy­ wanie kontaktów z ludźmi regionu, niejednokrotnie pozostającymi poza jego granicami. Nasuwa się pytanie, jak wobec tak pojętych celów czasopisma regionalnego spełniały swe zadania „Gronie"? Otóż w sposób wyjątkowo udany łączyły one cele naukowe z popularyzacją, realizując większość z ambitnych zamierzeń. Przede wszystkim „Gronie" nie cofały się przed podej­ mowaniem i próbą rozstrzygnięcia węzłowych zagadnień z życia regionu, jak np. połączenie Żywiec­ kiego ze Śląskiem, co byłoby korzystne ze względów gospodarczych . Poza tym uderzająca jest różnorodność tematów podejmowanych w artykułach, które prawie wszystkie podają swój materiał w sposób żywy i nie nużący. W obu rocznikach „Groni" zamieszczano artykuły z dziedziny historii (22), etnografii (12), archeologii (1), numizmatyki (1), sfragistyki (1), literatury (4), krajoznawstwa (7). Kilka artykułów (3) dotyczy ówczesnej sytuacji wsi, a więc struktury demograficznej i rolnej powiatu żywieckiego, stanu szkolnictwa oraz poziomu opieki lekarskiej na wsi. Poza artykułami cennym działem pisma jest kronika, która zawiera wszelkie aktualności dotyczące Żywiecczyzny, ujęte w formie drobnych notatek. „Gronie" informują w tym dziale np. o uroczystościach z okazji stulecia huty w Węgierskiej Górce, o wznowieniu prac wykopaliskowych na Grójcu, podają wypowiedzi na temat „Groni" zamieszczone w prasie codziennej. Informacji jest wiele i z pewnością były z zaintersowaniem przeglądane przez czytelników. Wspomnieć trzeba również o rubryce nekrologów, zawierającej charakterystyki zmarłych działaczy zasłużonych dla Żywiecczyzny. Spośród wszystkich artykułów nas interesować będą prace o tematyce etnograficznej. Nie są one reprezentowane zbyt licznie, mimo że po historycznych stanowią najpoważniejszą grupę. Są to prace materiałowe, nie silące się na uogólnienia i nie sięgające na ogół do materiałów porów­ nawczych. Głównie dotyczą one zwyczajów, natomiast uderza brak zainteresowania zagadnieniami z zakresu kultury materialnej względnie organizacji społecznej. Dwa artykuły dotyczą pasterstwa w Żywieckiem. Jeden z nich omawia dokumenty z X V I I i X V I I I w. odnoszące się do gospodarki halnej w Zawoi , drugi zawiera materiał dotyczący życia pasterzy w paśmie babiogórskim . Ciekawym przyczynkiem do medycyny ludowej jest artykuł J. Nowaka, w którym autor wy­ mienia wszelkie zioła lecznicze znane i stosowane we wsiach żywieckich . Region żywiecki kon­ taktował się w przeszłości dość żywo ze Słowacją, czego ślady pozostały chociażby w języku. Udo­ wadnia to S. Szczotka na przykładzie tekstu szopki żywieckiej z X V I I I w . 5 Jest to niezwykle ciekawy dokument mogący stanowić materiał porównawczy do badań nad współczesnymi tekstami szopek. 10 11 12 13 14 1 8 A . P a t k o w s k i , Program i zadania czasopism regionalnych, „Polska Oświata Pozaszkolna" R. 9: 1932, s. 39-47. Program regionalizmu polskiego, Kraków 1926, s. 3. i " F. Bujak, Czym winny stać się Gronie?, „Gronie", R. 1: 1938 nr 3, s. 101-104. n Z. D o l l i n g e r , O złączenie Żywiecczyzny ze Śląskiem, „Gronie", R. 2: 1939 nr 2-3 (6-7), s. 84-87. Z. K a r c z m a r c z y k , Trzy dokumenty z XVII i XVIII w. odnoszące się do gospodarki halnej w Zawoi, „Gronie", R. 1: 1938 nr 4, s. 196-198. A . K u t r z e b i a n k a , Życie pasterzy w paśmie babiogórskim, „Gronie", R. 1: 1938 nr 2, s. 50-55. 1 J. N o w a k , Z medycyny ludowej w Żywieckim, „Gronie", R. 1: 1938 nr 2, s. 67-78. is S. Szczotka, Szopka żywiecka, „Gronie", R. 1: 1938 nr 4, s. 198-205. 9 1 2 1 3 4 �395 RECENZJE Stary zwyczaj, tzw. jukace (tradycja napadu w Nowy Rok zbójników na Żywiec), opisuje w swoim artykule Harnaś z Beskidu , a E. Pohoska podaje zwyczaje związane z Zielonymi Świąt­ k a m i . Oba artykuły są skrupulatnie zanotowanymi materiałami terenowymi. Ten sam charakter posiadają prace J. N o w a k a : Przepowiednie pogody, dobrego roku i urodzaju... * oraz Wyobra­ żenia astronomiczne ludu żywieckiego . Jednym z ciekawszych artykułów jest praca S. Stoińskiego o dudach żywieckich . Autor potraktował temat szerzej niż wszyscy pozostali i nie ograniczał się do opracowania materiałów; wychodząc od dokładnego omówienia budowy, stroju i skali tego instrumentu porusza zagadnienie zapożyczeń pomiędzy różnymi regionami. Poszukując uzasadnienia form dud żywieckich w zapo­ życzeniach daje przyczynek do ogólniejszego problemu przenoszenia się pewnych elementów kul­ turowych pomiędzy różnymi grupami etnograficznymi. Drugim ciekawym zagadnieniem poru­ szonym przez autora jest możliwość powstania podobnych melodii u różnych ludów pasterskich na skutek posiadania zbliżonego instrumentu. Zagadnienia związane ze sztuką ludową uwzględnione są niestety tylko w dwóch artykułach: A . Kutrzebianki i J. Grabowskiego . Wobec możliwości, jakie przedstawia w tym zakresie Żywieckie, powyższe pozycje jedynie sygnalizują potrzebę zwrócenia uwagi na tę, tak istotną dla omawianego terenu, problematykę. Ostatnim artykułem etnograficznym zamieszczonym w „Groniach" jest J. B i e l a t o w i c z a Żywiecka poezja ludowa, gdzie zapoznaje nas autor z mało oryginalną zresztą, jeżeli chodzi o treść i język, twórczością kilku poetów ziemi żywieckiej . Poza artykułami o tematyce wyłącznie etnograficznej dla badacza kultury ludowej ciekawe są również pozostałe artykuły, które pozwalają na wytworzenie sobie obrazu przemian zachodzą­ cych na wsi żywieckiej. Wszystkie prace zamieszczane w omawianym piśmie stanowią ważny przy­ czynek dla badaczy Karpat, i to określa już rolę „Groni", jaką spełniały w ciągu krótkiego istnienia. Należy żałować, że wojna przerwała wydawanie tego cennego periodyku i że inicjatywa nie została podjęta po jej zakończeniu. Anna Zambrzycka-Kunachowicz 16 17 1 19 20 21 22 23 ACTA ARCHAEOLOGICA CARPATH1CA, t. 1: 1958 z. 1 Karpaty stały się w ostatnich latach ośrodkiem szczególnie żywego zainteresowania archeo­ logów. Od roku 1951 działa na ich terenie grupa młodych badaczy, która z inicjatywy i pod kierun­ kiem doc. A . Żakiego przeprowadza systematyczne badania północnych stoków Karpat i Pod­ karpacia. Grupa ta, pracująca pierwotnie przy współudziale innych instytucji archeologicznych, z chwilą utworzenia Oddziału P A N w Krakowie, a następnie Komisji Archeologicznej przy tym Oddziale, związała się z nią organizacyjnie tworząc Karpacką Stację Archeologiczną przy Oddziale P A N w Krakowie. Na jej czele stoi inicjator całej akcji, doc. Żaki. Organem Stacji stały się „Acta Archaeologica Carpathica". Redakcja tego periodyku posta­ wiła sobie jako naczelne zadanie opracowanie archeologicznych problemów ogólnokarpackich ł « H a r n a ś z Beskidu, Jukace, „Gronie", R. 1: 1938 nr 4, s. 170-173. E. Pohoska, „Żrej żytko, żrej", „Gronie", R. 2: 1939 nr 2-3 (6-7), s. 74-77. J. N o w a k , Przepowiednie pogody, dobrego roku i urodzaju, według dni Świętych Pańskich w okresie zimowym, „Gronie", R. 1: 1938 nr 1, s. 44-45. J. N o w a k , Wyobrażenia astronomiczne ludu żywieckiego, „Gronie", R. 1:1938 nr 1, s. 34-37. <> S. M . S t o i ń s k i , Dudy żywieckie, „Gronie", R. 1: 1938 nr 1, s. 25-34, nr 2, s. 58-66, nr 3, s. 144-153. A. K u t r z e b i a n k a , Zdobnictwo w stroju, drzewie i metalu, „Gronie", R. 2: 1939 nr 1 (5), s. 42-44. J. G r a b o w s k i , Tragedia artysty ludowego, „Gronie", R. 1: 1939 nr 1 (5), s. 44-47. J. Bielatowicz, Żywiecka poezja ludowa, „Gronie", R. 2: 1939 nr 2-3 (6-7), s. 89-106. 1 7 1 8 1 9 2 2 1 2 2 2 3 �RECENZJE 396 (dotyczących zarówno Karpat Polskich, jak i pozapolsklch) oraz podjęła się służby informacyjnej w zakresie poczynań naukowych na całym obszarze tych gór. Stąd zamieszczanie artykułów doty­ czących partii Karpat leżących poza granicami naszego państwa i obszerne streszczenia artykułów, a nawet notatek i recenzji w językach francuskim i rosyjskim. Ogólne założenia czasopisma, a tym samym Karpackiej Stacji Archeologicznej, podaje na­ czelny redaktor A. Żaki we wstępnych Prenotacjach redakcyjnych. Cytuję je dosłownie: „Rzecz oczywista, że czas najwyższy podjąć jeśli już nie zespołowe badania uczonych krajów karpackich, to przynajmniej prace w jakimś, choćby niewielkim, stopniu skoordynowane, prace oparte o dokładny przegląd poczynań i osiągnięć wszystkich specjalistów zajmujących się problemami historii Karpat. (Postulaty te idą całkowicie po myśli etnografów, którzy wystąpili z identyczną koncepcją tworząc Międzynarodową Komisję do Badań Kultury Ludowej Karpat — przyp. recenzenta.) Zadaniem niniejszego nowo powstającego czasopisma będzie częściowa realizacja tych postulatów... tu w pierwszym rzędzie zamieszczane będą opracowania czołowych problemów historii tego teryto­ rium, krótkie komunikaty o wynikach eksploracji polowych oraz wiadomości o wszelkich nowościach w zakresie metod i technik badawczych" [s. 5]. Słuszne wydają mi się nie tylko założenia, ale i układ tomu. Ponad połowę jego objętości zajmują artykuły problemowe lub monograficzne z zakresu archeologii i nauk z nią związanych (antropologia, numizmatyka, toponomastyka). Po nich następują Komunikaty — krótkie spra­ wozdania z prac wykopaliskowych lub poszukiwań powierzchniowych, orientujące czytelnika, co bieżąco bada się i odkrywa na terenie Karpat. Niemal wszystkie dotyczą Polski, z wyjątkiem jed­ nego, gdzie mowa o Rumunii. Należałoby sobie życzyć, żeby i inne kraje, na których terenie leżą Karpaty, zechciały zasilić czasopismo podobnymi komunikatami. Pewnym niedopatrzeniem Redak­ cji jest zamieszczanie tylko badań prowadzonych przez Stację, z pominięciem prac innych insty­ tucji naukowych, które w tym czasie działały na terenie Karpat Polskich. Obniża to nieco wartość czasopisma jako źródła informacji o tym, co zrobiono w archeologii Karpat. Trzeci dział to Rejestr nowych stanowisk i znalezisk ~ krótkie, w jednym lub najwyżej paru zdaniach zawarte wiadomości o nowych punktach, gdzie dokonano odkryć archeologicznych, na razie tylko z terenu Polski; dział ten pomyślany jest jako rejestr stanowisk z całych Karpat. Po nim idzie dział Recenzji; wreszcie novum dla naszego czasopiśmiennictwa, niechętnie wychodzącego poza własne podwórko — dział zatytułowany Z archeologii innych gór. Całość zamyka Kronika. Przejdźmy z kolei do szczegółowego omówienia wszystkich działów. Serię artykułów otwiera podsumowanie tego, co dotychczas zrobiono w archeologii na terenie Podkarpacia i Karpat Pol­ skich. Pisze o tym S. Nosek w Badaniach nad archeologią Polskich Karpat. Obok zestawienia prowadzonych tutaj badań autor daje ich krytyczną ocenę, dołączając w przypisach wykaz publi­ kacji z archeologii Karpat Polskich. Jak się dowiadujemy z artykułu S. Noska, początki zaintereso­ wania archeologiczną przeszłością Karpat sięgają połowy X I X w. (w 1863 r. ukazuje się książka Szczęsnego Morawskiego, Sądeczyzna). Od tego czasu przez z górą 60 lat, poza paroma zaledwie systematycznymi badaniami, spotykamy tylko sygnalizowanie przypadkowych odkryć. Sytuacja zmienia się dopiero około 1925 r., kiedy to problematyką karpacką zainteresował się młody wówczas, ale obdarzony szerokimi horyzontami badacz, J. Żurowski. On pierwszy postawił sobie za zadanie przebadanie przeddziejowego osadnictwa Pogórza Karpackiego i Karpat właściwych. Przeprowadza systematyczne poszukiwania i publikuje ich wyniki. Uwieńczeniem jego krótkich, bo niespełna 10 lat trwających, prac jest referat wygłoszony w 1935 r. na I I Zjeździe Prehistoryków Polskich w Krakowie, w którym daje już pewne wnioski i podsumowania dotyczące historii osadnictwa przeddziejowego północnych zboczy Karpat Zachodnich i Małopolski — bo ten odcinek stanowił 1 1 Tu drobne sprostowanie: Autor w przypisie 19 podaje, że wykopaliska w Szaflarach koło Nowego Targu prowadził R. Jamka „z ramienia Ostinstitutu pod kierunkiem W. Radiga". Istotnie wykopaliska te prowadził R. Jamka, przy współudziale m. in. S. Noska, ale z ramienia Muzeum Archeologicznego P A U pod zarządem powierniczym Abteilung Wissenschaft und Unterricht, a nie Ostinstitutu. �RECENZJE 397 teren jego zainteresowań. Stwierdza tam np.: nasilenie stanowisk neolitycznych w stosunku do okresów późniejszych, koncentrowanie się osadnictwa w dolinach rzek i zmniejszanie ilości stano­ wisk w miarę podnoszenia się terenu ( /3 stanowisk przypada na Pogórze, a tylko '/3 na Beskidy). Po śmierci Żurowskiego, w 1936 r., Karpaty z powrotem stają się terenem przypadkowych, nie powiązanych jakąś wspólną myślą badań archeologicznych. Dopiero w 1951 r. inicjatywę Żurowskiego podejmuje A . Żaki, przenosząc jednak swoją działalność na zupełnie niemal nie zbadaną archeologicznie wschodnią część Karpat Polskich i Podkarpacia. Jak wynika z danych w artykule Noska, dzięki 7 latom prac Żakiego i jego zespołu sieć punktów osadniczych niezwykle się zagęściła. Naczelnym celem badawczym postawionym sobie przez Żurowskiego było udowodnienie, że Karpaty nigdy nie były pustką osadniczą, że tutaj — podobnie jak na nizinach — od najdawniejszych czasów człowiek zakładał swoje siedziby, a co za tym idzie, znajdował środki utrzymania. Cel ten został osiągnięty, problem zasiedlenia Karpat rozwiązany, a dalsze badania przyniosą już tylko pomnożenie punktów na mapie. Jak wynika z artykułu, w chwili obecnej baza źródłowa przedstawia się, w zestawieniu z okresem sprzed 1950 r., wcale pokaźnie. W związku z tym — jeśli wolno nam, przedstawicielom pokrewnej dyscypliny, wysuwać postulaty pod adresem archeologów — pragnęlibyśmy jak naj­ szybciej widzieć to, czego dokonał Żurowski, tzn. próbne, choćby zupełnie robocze, podsumo­ wanie wyników badań osadniczych. Niewątpliwie rezultat, zwłaszcza w zestawieniu z takim podsumowaniem Żurowskiego, byłby niezwykle interesujący. Dalsze artykuły poświęcone są zagadnieniom szczegółowym. I tak J. K o z ł o w s k i i P. S i k o r a w artykule Człowiek neandertahki na terenie Karpat, omawiają znaleziony w Ganowcach nad Popradem odlew wnętrza czaszki człowieka z okresu paleolitu i towarzyszące mu wyroby krze­ mienne. J. Reyman publikuje Uwagi o roli Przełęczy Użockiej w świetle znalezisk monet rzymskich. Zwraca on uwagę na rolę przełęczy karpackich (Dukielskiej, Łupkowskiej i zwłaszcza Użockiej) w przedostaniu się na ziemie polskie monet rzymskich w I - I V w. n. e. W. B u d i n s k y - K r i ć k a , W kwestii kurhanów słowiańskich na Słowacji, daje opis kurhanów wczesnośredniowiecznych wystę­ pujących na południowych słowackich stokach Karpat. Następny jest artykuł A . Ż a k i e g o , Topo­ grafia wczesnośredniowiecznego Przemyśla, w którym autor zwrócił uwagę na Przemyśl jako naj­ wcześniej w historii wspomniane miasto Podkarpacia. Zebrał więc wyniki dotychczasowych prac archeologicznych na terenie miasta oraz dane historyczne i przygotował tymczasowe podsumo­ wanie, aby na jego podstawie wysunąć hipotezy robocze i opracować dalszy plan badań. Serię artykułów kończy rozprawa K . A n d e l a , Toponomastyczne ślady pobytu ludów koczowniczych na Słowacji. Autor zebrał szereg nazw wsi i łączy je z różnymi plemionami, które się tutaj kiedyś zapuszczały: np. Pieczyngami, Uzami, Tatarami, oraz usiłuje powiązać znaleziska archeologiczne, w tym wypadku groby staromadziarskie, z odpowiednimi toponimami; nie udaje mu się to, gdyż we wschodniej Słowacji istnieją groby staromadziarskie, a nie ma natomiast Madziarów w topo­ nomastyce. O Komunikatach i Rejestrach nowych stanowisk i znalezisk mówiłam już poprzednio. Ciekawie przedstawia się również dział Recenzji, gdzie szczególnie daje się zauważyć międzynarodowy charak­ ter imprezy karpackiej — omawiane są bowiem dzieła węgierskie, rumuńskie, słowackie i ukraińskie. Jeśli idzie o rubrykę Z innych gór, w pełni popieram punkt widzenia Redakcji, że wyświetlenie niektórych problemów karpackich możemy uzyskać dzięki znajomości innych górotworów. Ale, moim zdaniem, powinny się tu znaleźć jakieś syntetyczne ujęcia, omówienia węzłowych problemów, akcji badawczych na wielką skalę itp., a nie luźne informacje dotyczące oderwanych i niekoniecznie ważnych szczegółów, nie mówiąc już o takich notatkach, w których autor zupełnie oczywiście nie rozumie sam tego, co pisze, jak w artykule Andy — wysokogórskie eksploracje archeologiczne. Tom zamyka Kronika. Znajdujemy w niej sprawozdanie z bogatej działalności Karpackiej Ekspedycji Archeologicznej w roku 1957. Szkoda tylko, że brak relacji z działalności innych ośrod2 �398 RECENZJE ków, o czym już wspomniałam. Ostatnią pozycję stanowi sprawozdanie pióra A. Ś r o d o n i a , Paleobo'aniczne prace w Karpatach z zakresu najmłodszego plejstocenu i holocenu w latach 1954¬ 1957. Pomysł publikowania w formie zwięzłych sprawozdań przebiegu i rezultatów prac innych dyscyplin na interesującym nas terenie jest i nowatorski, i wyjątkowo szczęśliwy. Z notatki tej widzimy, jak bardzo potrzebna i owocna może stać się współpraca różnych, na pozór odległych, dyscyplin. Zamykając krótkie omówienie pierwszego zeszytu pierwszego tomu „Acta Archaeologica Carpathica" powtórzę raz jeszcze, że zarówno pomysł stworzenia czasopisma poświęconego wy­ łącznie problematyce pewnej, zamkniętej krainy geograficznej, jak i zainteresowanie tą inicjatywą innych narodów z Karpatami związanych uważam za bardzo pożyteczne, układ pisma zaś i dobór tematów za bardzo dobre. Poziom artykułów i notatek jest co prawda niezupełnie wyrównany, ale przecież to dopiero pierwszy zeszyt, niejako pierwsza próba generalna. Anna Kowalska-Lewicka R U D O L F ŚMIAŁOWSKI, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich (Archi­ tekturę et manieres de construire les chalets dans le Tatra Polonais), Kraków 1959, ss. 88, wyd. PWN. W drugiej połowie 1959 roku ukazało się z wielu względów interesujące studium z 1958 roku przeprowadzone przez profesora architektury, R. Śmiałowskiego, o zanikającym budownictwie pasterskim w Tatrach Polskich, wydane w serii prac Politechniki Krakowskiej. Zaraz na wstępie należy podnieść, że publikacja ta, niewielka rozmiarami, ale w całej pełni oparta na metodycznie przeprowadzonych badaniach terenowych, nie tylko poważnie przyczynia się do poznania zanikających w Karpatach drewnianych pomieszczeń gospodarczo-hodowlanych (przedstawiając nowy sposób podejścia do zjawisk architektonicznych), ale nadto dla etnografa stanowi dobry przykład opracowania budownictwa ludowego i może zachęcić, zgodnie z wyrażoną intencją autoia, do kontynuowania tego typu badań. Już w przedmowie prof. Śmiałowski zwraca uwagę na konieczność większego niż dotychczas zwrócenia uwagi na badanie materiału i konstrukcji jako podstawowych cech budownictwa ludo­ wego, z uwzględnieniem przy tym analizy jego formy i funkcji. Autor, wprowadzając czytelnika w zagadnienie, krótko charakteryzuje budownictwo pasterskie, a przede wszystkim jego zakres, przeznaczenie i charakter. Następnie uzasadnia cel publikacji, którym jest m. in. konieczność utrwalenia i przekazania ginących form drewnianego budownictwa tradycyjnego, stanowiącego nie tylko wartościowy materiał do historii rozwoju architektury, ale także zawierającego poważny dorobek i wynik doświadczeń przeszłości, godne wykorzystania w budownictwie współczesnym. Autor zastrzegając się, iż nie zamierza wyczerpać tematu, podaje zaledwie kilka, ale typowych przykładów budownictwa pasterskiego z hal tatrzańskich. Jednakże na ich przykładzie można wyrobić sobie w zupełności pojęcie o cechach charakterystycznych i typach tej architektury w prze­ badanym regionie. Przedstawione więc zostały architektoniczne zdjęcia pomiarowe pięciu szałasów i jednej stajni z hal: pod Upłazem Miętusim, Na Stołach, pod Tylkowymi Kominami, z Jaworzynki oraz z Doliny Pięciu Stawów Polskich. Poza pełną inwentaryzacją tych sześciu obiektów podano rzuty poziome sześciu szałasów oraz jednej stajni z hali Jaworzynka i Na Stołach, obrazujące różne odmiany rozplanowania wnętrza z określeniem jego przeznaczenia. Materiał rysunkowy został uzupełniony licznymi i dobrymi fotografiami. W dążeniu do przejrzystości wykładu autor nie obciąża tekstu nużącymi opisami szczegółów, odsyłając czytelnika do materiału ilustracyjnego, którego staranny dobór — uwzględniający wszyst­ kie ciesielskie węzły, wręby i zaciosy - w pełni wyjaśnia wszystkie zagadnienia konstrukcyjne przedstawionego działu budownictwa. �399 RECENZJE Prof. Śmiałowski, poddając dokładnej analizie konstrukcję szałasów, precyzuje określenia, którymi posługuje się w toku wykładu. W jasny sposób charakteryzuje materiał budowlany oraz zasady budowy, a równocześnie bierze pod uwagę wszystkie detale, nie zapominając o prymityw­ nych fundamentach czy dokładnym opisie stropów i podłóg. Jako przykład metodycznego i wnikli­ wego postępowania może posłużyć omówienie konstrukcji ścian. Autor rozpoczyna wykład od zwięzłego, popartego rysunkami przeglądu wszystkich odmian zamków ciesielskich, jakie wystę­ pują w zinwentaryzowanych budynkach, a następnie przechodzi do szczegółowego opisu konstruk­ cji, omawiając ją w porządku zgodnym z przebiegiem budowy. Podobnie postępuje z ujęciem więźby dachu która została opracowana w najdrobniejszych szczegółach na przykładzie jednego ze starych szałasów z hali Na Stołach. Reprodukowane przy tym rysunki wraz z dokładnymi objaśnieniami wszystkich wiązań i złączy dają możność pełnego poznania sposobów konstrukcyjnych. Należy więc jeszcze raz podkreślić, iż praca ta — zgodnie z założeniami autora — przynosi rzadko spoty­ kaną w opracowaniach budownictwa ludowego pełną analizę zagadnień konstrukcyjnych, tak bardzo pożyteczną nawet na tym wąskim odcinku budownictwa pasterskiego, przedstawionym przez autora. Nadto uwzględnione zostało częściowo nazewnictwo ludowe elementów i szczegółów konstrukcyj­ nych, co oczywiście podnosi jeszcze bardziej wartość materiałową opracowania i . W miarę możności autor czyni pewne uogólnienia i generalizuje niektóre zjawiska, a ponadto uwzględnia ich zmiany zachodzące w czasie. W analizie układu konstrukcyjnego wskazana jest jego celowość i dokładność ciesielska oraz walory architektoniczne. Autor zwraca jednocześnie uwagę na dojrzałość techniczną, dostosowaną przy tym do tworzywa, a uzyskaną przy użyciu bardzo prostych narzędzi. Silnie podkreślony również został związek budownictwa pasterskiego ze środowiskiem, a więc zastosowanie miejscowego materiału budowlanego, zależność usytuowania budynków od rzeźby terenu i w ogóle topografii z uwzględnieniem możliwości prawnych, a wreszcie dostosowanie konstrukcji do warunków klimatycznych. Specjalne miejsce zajmuje omówienie funkcji budownictwa pasterskiego w surowych, górskich warunkach bytu. Tak więc w opisie rzutu poziomego przeanalizowany został jego rozwój od naj­ prostszych jednoizbowych form do rozbudowanych przez połączenie z pomieszczeniami dla zwie­ rząt. Poza tym szczegółowo została określona funkcja poszczególnych pomieszczeń, a także dokładny opis wyposażenia wnętrza szałasów, z podaniem nazw i określeniem przeznaczenia wszystkich urządzeń i sprzętów. Ze szczególnym umiłowaniem przedmiotu rozważa autor walory architektoniczne szałasów pasterskich. Podnosi zharmonizowanie bryły szałasu z otaczającą przyrodą. Rozważa wyraz plas­ tyczny zrębu w połączeniu z połaciami dachowymi oraz detali podkreślających walory całości. Ponadto zwraca uwagę na konieczność zrewidowania dotychczasowych prób unowocześnienia pasterstwa wysokogórskiego w zakresie budownictwa. Wnioski końcowe zbierają przeanalizowane w toku pracy cechy charakterystyczne architektury i budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich, jako mające znamiona „swoistej klasyczności" architektonicznej i doskonałości konstrukcyjno¬ -technicznej. Dla dopełnienia obrazu związku budownictwa pasterskiego ze środowiskiem przyrodniczym w najszerszym znaczeniu oraz jego roli kulturowej autor zamyka swe rozważania rozdziałem Szałas a człowiek, gdzie na tle zarysowanych trudnych warunków środowiskowych przedstawia zakres pracy pasterzy na halach, przytaczając opis ich czynności i zwyczajów. W dążeniu do naukowej precyzji autor poświęca jeden z rozdziałów krytyce znanej pracy H o ł u b - P a c e w i c z o w e j , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu , a właś; 2 1 Większość z wymienionych nazw gwarowych zgodna jest z podanymi w: M . M a ł e c k i , K . N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934; J. K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, Kraków 1900-1911. Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu, Kraków 1931. 2 �RECENZJE 400 ciwie jej fragmentów, zarzucając nieścisłości oraz błędy przede wszystkim w określaniu funkcji szałasów i prymitywności konstrukcyjnej. Praca ta posiada, o czym już wspomniano, specjalne walory dla badaczy kultury ludowej, łącząc doskonały opis techniczny z wnikliwym uzasadnieniem funkcji użytkowej i celowości obie­ któw budownictwa pasterskiego. Maria Gładyszowa PASTERSTWO W SŁOWENII Pasterstwo w Jugosławii od wielu lat jest przedmiotem zainteresowania naukowego. Tereny te omawiali autorzy zajmujący się Półwyspem Bałkańskim, jak Cvijic , J. Dedijer , a w latach międzywojennych B. Milojevic . Rozmiary hodowli bydła, a zwłaszcza owiec, w Jugosławii do dziś są znaczne, przede wszystkim w Macedonii, Bośni i Hercegowinie ; mniejsze rozmiary ma ona w Słowenii. Jednakże według zebranych przez nas informacji (być może niepełnych) po ostatniej wojnie etnografowie jugosłowiańscy nie poświęcają specjalnej uwagi pasterstwu wysokogórskiemu. Do wyjątków należy ośrodek uniwersytecki w Ljubljanie, pod kierunkiem doc. dr Vielko Novaka, który ma pewien dorobek w tym zakresie. Ze względu na rosnące u nas zainteresowanie proble­ matyką górską podajemy poniżej materiał faktograficzny z zakresu pasterstwa w Słowenii na pod­ stawie dwóch prac V. N o v a k a , Ovcarstvo pod Stolom in v Planicy („Etnolog", R. 15: 1942), i Odkup in ureditev slużnostih pasnih pravic v Bohinju („Zbornik Filozofske Fakultete Univerza v Ljubljani", t. 2: 1955), oraz opracowania R. L o ż a r a , Plansarstvo in pastirstvo (Narodopisje Slovencev, podręcznik, t. 1, Ljubljana 1944). Prace te są pracami materiałowymi, nie zawierają teoretycznych uogólnień, niemniej zestawienie ich z materiałami polskimi wydaje się nam celowe. V. Novak w artykułach swoich opisuje pasterstwo tych okolic, gdzie w latach 1915-1930 owczarstwo prawie zupełnie zaginęło. Podobna sytuacja jest w całej Słowenii, gdyż ilość wypasanych owiec w ostatnich sześćdziesięciu latach stale maleje. W roku 1900 hodowano w Alpach Julijskich i Karawankach ok. 75000 owiec. W roku 1910 tylko 50 000, po chwilowym wzroście pogłowia obserwowanym zaraz po I wojnie światowej liczba owiec w 1934 r. spadła do 35 318 sztuk. Główną przyczyną upadku owczarstwa po I wojnie była parcelacja wiejskich pastwisk, które pozwalały na trzymanie większych stad bydła i owiec . Do zaniku hodowli owiec przyczyniło się też wykupywanie górskich pastwisk przez wielką własność, a ponadto wyniszczenie lasów, które odbiło się ujemnie na klimacie górskim. Owce hodowane są nadal jedynie w okolicach oddalonych od ośrodków przemysłowych, krowy hodowane są tam, gdzie są możliwości zbytu produktów mlecznych . W roku 1944 na pastwiskach górskich Słowenii, o powierzchni około 30 000 do 40 000 ha, wypasało się do 12000 sztuk bydła . Jedna z opisywanych przez Novaka miejscowości leży na północnych stokach Alp Julijskich, sąsiadując z terenem Bohinji, który jest przedmiotem zainteresowania Novaka w drugiej jego pracy. Owce z miejscowości Rateć wypasano między innymi w tej samej dolinie Zajezerom, co 1 2 3 4 5 6 7 1 J. Cvijic, La péninsule balcanique, Paris 1918. J. D e d i j e r , La transhumance dans les pays dinarique, „Annales de Géographie", 1916. B. M i l o j e v i c , Les hautes montagnes dans le Royome de Yougoslavie, Beograd 1939 (cyto­ wane za Berezowskim). S. Berezowski, Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego, [w:] Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 1, Wrocław 1959, s. 108. 5 V. N o v a k , Ovcarstvo pod Stolom in v Planicy, „Etnolog", R. 15: 1942, s. 89; por. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Hodowla w kulturze tradycyjnej Podhala, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 5: 1957 nr 2, s. 297. R. L o ż a r a , Plansarstvo in pastirstvo, „Narodopisje Slovencev", t. 1: 1944, s. 167. L o ż a r a , op. cit., s. 155. 2 3 4 6 7 �RECENZJE 401 owce z Bohinjis. Druga miejscowość leży w Karawankach położonych na wschód od Alp Julijs­ kich. W RateS około 1912 r. organizowano wypas zbiorowy owiec na dwóch pianinach (halach). W dniu 23 V I wyprowadzano owce na pastwisko. Owce prowadzili pasterze pod wodzą głównego pasterza, zwanego voci majster. Gospodarze naprawiali na pastwisku zagrody dla owiec i szałas. Następnego dnia odbywało się uroczyste mierzenie mleka, merni dan. Dziewczęta myły naczynia do dojenia, a mężczyźni doili owce. Przy odbieraniu umytych skopków oblewano dziewczęta wodą. Mleko od swoich owiec każdy gospodarz wlewał do naczynia pomiarowego z bukowego drzewa, zwanego nafa. Kto miał jedną nafę mleka, dostawał jeden ser. Do karbowania ilości mleka służył rovaś. Owce na pastwisku dojono dwa razy dziennie. Koło szałasu pasterskiego, zwanego klieta, były porobione zagrody dla owiec do dojenia, czyli tamar. Miejsce do dojenia, moża, mieściło się pod wystającym okapem szałasu. Mleko udojone zakwaszano przy użyciu podpuszczki, zwanej sirisnilc. Robiono ją z żołądka cielęcia lub jagnięcia. Do rozbełtywania ściętego mleka używano rodzaju motyczki drewnianej, trnjac. Zbierano ser rękoma, a następnie wkładano do drewnianego skopka, w którym ugniatano go, ażeby usunąć nadmiar serwatki (podobnie jak u nas przy wyrobie oszczypków). Gdy ser był dostatecznie wygnieciony, wykładano go do formy i przyciskano kamie­ niem. Po kilku dniach ser wyjmowano z formy i posypywano solą, najpierw z jednej, a potem z dru­ giej strony. Pozostałą po wyrobie sera serwatkę gotowano, a następnie przechowywano w stojących przy wejściach do szałasu naczyniach, zwanych dieza. Ser robił spravnik, który nie zajmował się wypasem. Zarówno spravnik, jak i pasterze dosta­ wali wynagrodzenie w serze. Sprawnik miał do pomocy kuchcika, zwanego zakotlam (nazwa ta wywodziła się od jego miejsca spania, które znajdowało się za ogniskiem, a więc za kotłem). Owczarz miał do pomocy poganjaća i do wypasu kóz kozara. Pasterze przez całe lata żywili się polentom, czyli bryją z mąki kukurydzanej z mlekiem. Po św. Jakubie (26 V I I ) , kiedy robiono ser już tylko raz dziennie, zbierali z mleka śmietanę i gotowali na niej meśtco, przysmak pasterski, odmianę polenty. Owce i kozy wypasano przez cały dzień, przy czym owce bezmleczne wracały z pastwiska tylko na noc. Bardzo uroczyście obchodzony był dzień powrotu z szałasu. Na przedzie jechał wóz ze sprzętem i całym serem wyprodukowanym przez lato. Za nim pasterze pędzili owce. Ze wsi wychodzili na­ przeciw gospodarze z wódką. Chłopcy nieśli dzwonki, które zakładali wracającym owcom. Kapelusze i laski mieli ubrane zielenią. We wsi zaganiano owce do zagrody jednego z właścicieli i tam je roz­ dzielano. Tam też odbywało się rozmierzanie wyprodukowanego sera. Po powrocie z pastwiska owce trzymano na wybiegach przy domu. Część wydzielano do tuczenia na ubój, który odbywał się około Św. Marcina (11 X I ) . Do pozostałych dopuszczano barany, które przez lato zostawały we wsi. Gdy spadł śnieg, owce zamykano w szopach położonych blisko wsi na łąkach sianokośnych. Każdego dnia gospodarze chodzili je karmić lub posyłali specjal­ nie w tym celu najętych pasterzy. W roku 1942 w Rateć chowano pewną ilość owiec, lecz nie prowadzono gospodarki mlecznej. W lecie wypędzano owce na pastwisko wysoko w góry, pozostawiając je tam bez opieki. Jedynie raz na tydzień, w niedzielę, idą gospodarze z solą skontrolować wypas. Jedyna korzyść, jaką przy­ noszą owce, to wełna i mięso. Kozy można spotkać tylko wyjątkowo. Obecnie w okolicy Rateć tylko na hali pod Mongrtem produkuje się ser. Obok pasterstwa z okolic Rateć V. Novak opisuje również owczarstwo w Zirovnicy pod Stolom w Karawankach. Podobnie jak w Rateć okres jego rozkwitu należy do przeszłości. Niewiel­ kie ilości owiec wypasane są tu razem z bydłem. W okresie prowadzenia badań zaledwie 12 rodzin w dwóch wsiach miało do 50 owiec. Przeciętnie na gospodarstwo przypada 1-5 sztuk. Do roku 1938 w Zirovnicy był osobny pasterz do owiec. Bogatsi gospodarze mieli nawet swoich własnych pasterzy. 8 L o ż a r a , op. cit., s. 159. Etnografia polska, t. V 26 �RECENZJE 402 Stado wypasane przez jednego pasterza nosiło nazwę trop. Pasterz miał na pastwisku szałas, zwany bajto, posiadający jedno pomieszczenie i pokryty drzewem, dilami. Szałasy pasterskie były tak niskie, że przy wchodzeniu trzeba było mocno się pochylić. Po 1 wojnie zaczęto budować szałasy beto­ nowe. Na pastwiskach Zirovnicy nie produkowano nigdy sera. Proces hodowlany ograniczał się do wypasu. Główny pasterz, ćedank, miał do pomocy tretinka, chłopca około 16 lat. Pasterze otrzymywali wynagrodzenie od każdej wypasanej sztuki owiec i krów oraz pridau, czyli przydział żywności (żyto, brukiew, fasola). Przy wypasie pomagały pasterzom psy, które dla ochrony przed niedźwiedziem i wilkami posiadały gradanico, żelazną obrożę z kolcami. Artykuł Novaka przynosi sporo materiału szczególnie ciekawego, gdy go zestawimy z danymi karpackimi, gdyż widać wtedy podobieństwa i różnice. Wyjście na pastwisko górskie oraz powrót z niego, podobnie jak i u nas, miały charakter uroczysty. Ciekawe są dane o zawieszaniu owcom dzwonków na czas schodzenia z szałasów, który to zwyczaj spotykamy również i w Tatrach Polskich. Świadczyłoby to chyba o dominującym znaczeniu magicznym dzwonków. Miejsce i kolejność wypasu w Rateć i Zirovnicy określić można, według nomenklatury lansowa­ nej przez Berezowskiego, jako typowy „letni wypas w górach"*. W Rateć był to wypas etapowy, połą­ czony z zimowaniem stad w szopach na łąkach sianokośnych. Warto tu zaznaczyć, iż pisząc o tej odmianie pasterstwa Lożara podkreśla jej związek z gospodarką uprawną ". Z pracy jego wiemy, że w Słowenii w okresie rozkwitu owczarstwa można było spotkać transhumancję wahadłową , przede wszystkim w okręgu Zilje, skąd owce i bydło w zimie wędrowały na odległe nieraz nizinne pastwiska . Podobnie w Alpach Julijskich już w X V I w. wypasano owce w górach, a na zimę pędzono je na niziny, gdzie pasterze słoweńscy mieli możność zetknąć się z pasterzami włoskimi, i tym tłumaczą się wpływy włoskie w słoweńskim nazewnictwie pasterskim . Dotyczą one przede wszystkim sprzętu związanego z produkcją mleczną (np. nazwa naczynia pomiarowego nafa), jednakże sama produkcja przypomina bardzo karpacką. Nieliczne terminy wspólne w nazewnictwie słoweńskim i spotykanym u nas są pochodzenia słowiańskiego (rogata — nazwa owcy, kozar — koźlarz, zvara — gotowana serwatka, poganjać — pomocnik owczarza naganiający owce do do­ jenia) *. Stosunkowo mało wiadomości przynoszą wymienione prace odnośnie do stosunków włas­ nościowych i ich wpływu na organizację pasterstwa. Novak interesuje się przede wszystkim ginącym owczarstwem, podczas gdy Lożara pisze, iż w górach Słowenii poza wypasem owiec przypomi­ nającym nasze karpackie szałaśnictwo możemy spotkać wypas bydła mlecznego, połączony z pro­ wadzeniem gospodarki mlecznej, oraz wypas bydła jałowego. Ponadto wypas bydła i owiec na pastwiskach gromadzkich we wsi. Przeważającą formą wypasu na Słowenii jest wypas bydła połączony z gospodarką mleczną. Posuwając się wzdłuż pasm górskich, począwszy od doliny Soczy na zachodzie, a skończywszy na Pohorju na wschodzie, spotykamy najróżniejsze rodzaje wypasu. W południowo-zachodniej części A l p Julijskich w okolicy miasta Tolmin znajdują się liczne hale, na których do niedawna szczególnie była rozwinięta gospodarka mleczna i serowarstwo. Znajduje się tam mnóstwo małych hal, na których wypasa się prawie wyłącznie bydło, zmniejszając stale liczbę wypasanych owiec . Z halami tolmińskimi sąsiadują od północy hale trentarskie. Pod Triglavem i w dolinie Zajezerom pasą swe bydło gospodarze z Bohinji. Wypas owiec w tej okolicy, podobnie jak w poprzednio oma1 11 12 13 1 15 9 10 u 12 1 Berezowski, op. cit., s. 81. L o ż a r a , op. cit., s. 160. Berezowski, op. cit., s. 81. L o ż a r a , op. cit., s. 160. L o ż a r a , op. cit., s. 155-156. W pracach omawianych nie znalazłam terminu krdel, cytowanego przez Z. G o ł ą b a , Wyrazy poludniowo-slowiańskie w polskich gwarach góralskich, „Język Polski", R. 32: 1952, s. 206. 15 Dane o stanie pasterstwa pochodzą sprzed 1944 r. 3 1 4 �RECENZJE 403 wianej, zaginął już prawie całkowicie. Na północ od miejscowości Zilje w latach trzydziestych kwitła gospodarka pasterska, szczególnie na pianinie bystrzyckiej, która miała 400 ha powierzchni. Wypasano na niej bydło jałowe i mleczne oraz konie i świnie. Owce i kozy wypasano na tych samych pianinach, tylko w najwyższej partii gór. Podobnie w innych okolicach wypas wołów odbywa się na tych samych pastwiskach, co i wypas dobytku mlecznego. Osobne wolarnie najliczniej wystę­ pują w koroszskiej części Karawanków. Dalej ku wschodowi na kamniszckich pianinach (Alpy Savinjskie) rozwinięty jest wypas bydła mlecznego. Spotyka się tam prawdziwą gospodarkę wysokogórską typu alpejskiego. Hale są bardzo żyzne, lecz okres wypasu bydła mlecznego jest krótki (zaledwie cztery tygodnie). W drugiej połowie lipca na hali zostają tylko woły i jałówki. Owczarstwo rozwinięte było tylko nad Gornjim Gradem. Na halach Pohorja wypasu już prawie nie ma. W końcu X I X w. wypasano tam duże stada owiec oraz bydła, czasem z odległych nawet stron. Niestety w literaturze słoweńskiej nie ma opisów pasterstwa z tych okolic. Z artykułu Novaka dowiadujemy się, jaka była organizacja wypasu owiec i mechanizm podziału sera we wspólnej gospodarce. Opisany przez Novaka próbny udój mleka występował nie tylko w okolicy Ratec, lecz także i na tolmińskich pianinach . Podobne mierzenie mleczności owiec spotykamy również szeroko w Karpatach . System podziału ze Słowenii wśród sposobów karpac­ kich należy do prostszych, gdyż objętość mierzonego mleka przeliczano od razu na umówioną ilość sera , natomiast nie stosowano tam skomplikowanego przeważania mleka, celem przeli­ czenia go na ser, jak np. przy mirze podhalańskiej, huculskiej czy w podziałach stosowanych w północnej Rumunii. Artykuł Novaka nie przynosi żadnych informacji dotyczących zasad, na jakich się zrzeszał zespół właścicieli pastwiska i owiec. Z pracy Lożary wiemy, że prawo wypasu na pianinach w prze­ ważającej części Słowenii jest prawem serwitutowym. Prawo użytkowania, zwane roźa, mają potom­ kowie gospodarzy, którzy zdobyli to uprawnienie w przeszłości. Noszą oni różne nazwy, jak staniki czy lastniki. Bydło na planinę mogą również oddawać gospodarze nie posiadający uprawnień, których nazywają stojino. Tam, gdzie nie prowadzi się gospodarki mlecznej, organizacja jest prosta, gdyż gospodarze nie posiadający uprawnień wypasowych płacą współwłaścicielom pastwiska opłaty od sztuki wypa­ sanego inwentarza. Równie prosta jest organizacja tam, gdzie pianina ma jednego właściciela, który sam wypasa swoje owce i produkuje dla siebie sery. Przed laty gospodarze, którzy mieli duże stada owiec, często wypasali je indywidualnie pod opieką własnych pasterzy (jak to występuje w Żirovnicy). Szczegółowe wiadomości mamy jedynie odnośnie do wypasu w Kanalskiej Dolinie. Zespół wypasowy zwany tu był kompanije. Na czele gospodarki stał sprarnik, który kupował sól dla owiec. Właściciele większych stad, zwani mezdarji, wybierani w liczbie ośmiu przez cały zespół, dawali po jednym pasterzu do wypasu i pomocy sprawnikowi. Mleko dzielono nie według mlecz­ ności owiec, lecz rozdzielano udoje: udoje z pierwszych dni szły na rachunek zespołu, mleko z czwar­ tego dnia dostawał spravnik, udoje od 5 do 10 dnia współwłaściciele pastwiska, następnie po jednym udoju właściciele bydła, 3 dni pasterze, a potem znowu zespół. Udój w dniu św. Wawrzyńca (5 I X ) przeznaczony był na zakup kotła. Gdy okres gospodarki, zwany pianina (w tym wypadku odpo­ wiednik naszego szałasu jako organizacji), był zakończony, robiono dokładny rachunek strat i zysków. Lożara opisując tę gospodarkę robi uwagę, że jest ona nietypowa dla Słowenii ! , my ze swej strony możemy dodać, iż podobną można spotkać w wielu okolicach Karpat. 16 17 18 1 1 6 1 L o ż a r a , op. cit., s. 164. 17 w Tatrach Polskich, Bieszczadach, u Bojków, w Gorganach na Huculszczyźnie, na Sło­ wacji i w Rumunii. Podobny sposób spotykany był w latach międzywojennych na Słowacji: V. M a c h a , Pastevnictvi na Slovensku, Praha 1925, s. 88; Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstw v Nizkich Tatrach, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", R. 27-28: 1933-1934, s. 34. L o ż a r a , op. cit., s. 169. 1 8 1 9 �RECENZJE 404 W innym miejscu artykułu Loźary spotykamy wzmiankę, że w okolicach Gornjego Gradu gospodarką wypasową zajmują się zespoły nazwane przez niego „pasne zadrugi" , ale brak jest wyjaśnienia, jak są one zorganizowane. Więcej natomiast możemy dowiedzieć się o pasterzach. Trzodami mieszanymi opiekuje się kilka ich kategorii, a jeden osobnik (przypominający karpackiego bacę) trudni się wyłącznie gospo­ darką mleczną. On też stoi na czele zespołu pasterzy. Ciekawostką jest, iż w okolicy miasta Trźic w Alpach Savinjskich sprawy sporne zespołu sądził zawsze koźlarz. W gospodarce owczej Sło­ wenii nie spotykamy kobiet. Na pastwiskach, podobnie jak w Tatrach, kobiety zajmują się wyłącznie krowami. Na zakończenie chcielibyśmy kilka słów powiedzieć o pracy Novaka poświęconej zagadnieniu regulacji serwitutów w Bohinji. Na wstępie pracy analizuje on istotę prawa serwitutowego i historię jego powstania na Słowenii. Serwituty pastwiskowe dzieli na serwituty w obrębie wsi i paszy na pianinach. Osobno omawia ponadto innego typu służebności, jak prawo poboru drzewa budul­ cowego, opałowego, przegonu bydła itp. W opracowaniu swym na podstawie dokumentów Komisji do Regulacji Serwitutów, planów i zapisów katastralnych z początku X I X w. daje pełny materiał dotyczący służebności we wszystkich wsiach Bohinji (8 wsi) i na wszystkich pianinach (27 pianin). W opracowaniu tym przedstawiony jest stan rzeczy w momencie regulacji serwitutów, jak również w wielu wypadkach przedstawione są zmiany, jakie zachodziły w stosunkach własności ziemi w pierwszej połowie X I X w. Zestawienie to stanowi doskonałą podbudowę i punkt wyjścia do dal­ szych badań zarówno pasterstwa, jak i gospodarki wiejskiej w Bohinji. Dla czytelnika polskiego interesujące jest śledzenie metody opracowania materiałów, przy czym budzi ona pragnienie, żeby i Karpaty Polskie doczekały się podobnego opracowania. 20 Bronisława Kopczyńska-Jaworska I . I . RUSSU, Din trecutuł pastoritułui rominesc [Z przeszłości pasterstwa rumuńskiego], „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 ci 1958" [„Rocznik Transylwańskiego Muzeum Etnograficznego za rok 1957 i 1958"], Cluj 1958, s. 135-156. Prof. Russu od dwudziestu lat prowadzi badania nad podłożem języka rumuńskiego. Wyniki jego badań po zestawieniu z wynikami badań archeologicznych i etnograficznych rzucają również światło na wiele zagadnień związanych z życiem pasterskim Rumunów oraz innych ludów zamiesz­ kujących północne Karpaty (jak Ukraińcy, Polacy, Słowacy, Czesi itd.). Pasterstwo, podobnie jak i gospodarka rolna, odgrywało zawsze ważną rolę w życiu narodu rumuńskiego. Już w starożytności i średniowieczu dorównywało rolnictwu i stanowiło przewa­ żający typ gospodarki, wysuwając się na plan pierwszy przed pracą w lesie i innymi zajęciami. Dowodem tego jest wielka liczba pasterskich wyrazów autochtonicznych (trako-dackich), rzym­ skich i słowiańskich w języku rumuńskim. Specjalną uwagę poświęca I . I . Russu terminologii pochodzenia przedrzymskiego, trako-dackiego. Na podstawie analizy etymologicznej, historyczno-porównawczej i etnograficznej wyróż­ nia 32 słowa przejęte przez język łacińsko-rumuński, a jego zdaniem pochodzenia przedrzymskiego. Kontynuuje w ten sposób linię badań zapoczątkowaną przez B. P. Hacdeu , odrzuca natomiast stanowisko O. Densucianu , które uważa za nienaukowe. Wyselekcjonowane wyrazy dzieli się na trzy grupy, a więc dotyczące zwierząt, organizacji pasterstwa, wyrobów mlecznych. Z grupy nazw, które dotyczą zwierząt domowych, wymienia: minz, das (jagnięta), clrlan, vdtuiu, (ap, basca (ostrzyżona sierść owcza), ghiara, soriciu, capusa, 1 2 2 0 L o ż a r a , op. cit., s. 158. B. P. Hasdeu, Etymologicum Magnum Romaniae, Bucuresti 1887-1898, s. 2595. 2 O. Densucianu, Aspecte lingvistice ale pastoritułui, t. 1, Bucuresti 1933-1934, s. 89-94. 1 �RECENZJE 405 strepede, galbeazd, buiestm, barz, murg, stdrnut, sterp, sut (bezrogi), baligd. Ciekawe są również nazwy odnoszące się do organizacji i sprzętu pasterskiego, jak np.: baciu, stind(T), (arc, strungd, ca(a, ghioagd, caciuld. Interesujące są również nazwy dotyczące wyrobów mlecznych: marcat (mleko kwaśne), strdgheatd, brinzd, zdr, zora, wda, sarbdd. Z tych wyrazów niektóre dotarły do polskiego języka, np.: wetula, cap, szuty, baca, córek, stranga, brindza, dzer, urda. Powyższe 32 wyrazy pochodzenia autochtonicznego i indoeuropejskiego wyróżnił autor nie drogą selekcji, lecz metodą wewnętrznej analizy języka rumuńskiego oraz w oparciu o badania porównawcze języków indoeuropejskich. Wyróżnienie w terminologii pasterskiej słów pochodzenia przedłaciriskiego uważa autor za wielkie osiągnięcie, gdyż są one „Najważniejszym dowodem rzeczowym starożytności pasterstwa u Rumunów i mówią o jego początku i strukturze przedrzymiańskiej" [s. 17]. Według I . I . Russu w języku rumuńskim, oprócz wyżej wymienionych słów z terminologii pasterskiej, przetrwało do dziś 130 słów pochodzenia trako-dackiego, które dotyczą różnych dziedzin życia ludzkiego. Autor tłumaczy to tym, że ludność tubylcza w Dacji, składająca się z Traków i Geto-Daków, nie została zniszczona ani usunięta przez Rzymian, tylko uciskana uległa wyna­ rodowieniu i romanizacji. Ludność trako-dacka uprawiając pasterstwo używała swojej własnej terminologii o archaicznym charakterze indoeuropejskim, kultywując je wśród innych form kultury narodowej na terytorium dawnej Dacji. Tłum. Bronisława Jaworska Nicolae Dunare (Cluj) NICOLAE D U N A R E , Problema cercetarii etnografi.ee a pdstoritului [Problem badań etnograficz­ nych życia pasterskiego], „Studii si cercetari de istorie", t. 7: 1956, s. 173-176. N . Dunare, pracownik zespołu etnograficznego Rumuńskiej Akademii Nauk w Cluj, w krót­ kim szkicu poddaje pod dyskusję proponowany przez siebie zakres badań nad pasterstwem w Rumu­ nii. Ze względu na toczące się w środowisku polskim dyskusje nad badaniem kultury ludowej Karpat, a w szczególności kultury pasterskiej, wydaje się pożyteczne omówienie dla porównania tego arty­ kułu. Na wstępie autor stwierdza, iż w literaturze rumuńskiej brak jest nie tylko syntetycznej pracy dotyczącej pasterstwa, lecz także etnograficznych opracowań wszystkich regionów pasterskich. Podjęcie badań terenowych w tej dziedzinie jest konieczne ze względu na szybkie tempo prze­ mian gospodarczych. O ile z opracowaniem końcowym można zwlekać, o tyle badania powin­ ny być zorganizowane jak najszybciej, gdyż stare formy giną bezpowrotnie, a wspomnienia i do­ kumenty nie zastąpią nigdy żywych faktów, dostępnych obserwacji. Badania winny być zdaniem N . Dunare zorganizowane przy współudziale specjalistów z pokrewnych dyscyplin, zorientowa­ nych jednak w problematyce etnograficznej. W proponowanym planie pracy badawczej całość badań nad pasterstwem dzieli N . Dunare na sześć działów: A . Morfologia, B. Kultura materialna, C. Życie pasterskie, D . Kultura duchowa, E. Uwarunkowania pasterstwa, F. Rola i rozwój pasterstwa w RRL. Problematyka morfologiczna zdaniem autora powinna objąć zasięg występowania pasterstwa w przeszłości, obecny jego zasięg wraz z analizą gospodarczą oraz omówienie typów pasterstwa. Omawiając historię pasterstwa i zasięg jego występowania N . Dunare zwraca uwagę na zmiany, jakie zachodziły w gospodarce pasterskiej w zależności od lokalnych warunków naturalnych oraz ogólnego etapu rozwoju gospodarczego. Przy czym wykształcenie się zawodowej grupy pasterzy podczas wypasu poza wsią uważa za jeden z etapów likwidacji gospodarki naturalnej. Osobne miejsce poświecone jest zagadnieniu rozmieszczenia pastwisk, drogom wędrówek pasterskich oraz zmianom, jakie w nich zachodziły, a w związku z tym rejonizacji pasterstwa. W części dotyczącej życia pasterskiego omówione są zagadnienia związane ze społeczną orga­ nizacją pasterstwa, a więc organizacja zespołów pasterskich, pasterstwo jako zawód i zagadnienie walki klasowej w życiu pasterzy. Biorąc pod uwagę specyfikę pasterstwa rumuńskiego autor prze-* �406 RECENZJE ciwstawia pasterstwo zorganizowane w oparciu o zespół rodzinny pasterstwu zawodowemu, a w związku z tym pasterstwo z udziałem kobiet pasterstwu wyłącznie męskiemu. Osobno uwzglę­ dnia podział pracy i tryb życia w zespołach pasterskich. Ponadto omawia rekrutację społeczną pasterzy, hierarchię zawodową, wreszcie wpływ zajęcia pasterskiego na inne dziedziny życia. Mówiąc o walce klasowej pasterzy ciekawe jest, oprócz omówienia spraw walki z panami feudalnymi o past­ wiska, zwrócenie uwagi na rolę bogaczy wiejskich w zespole pasterskim (walka o nawóz, ser) oraz sprawę wynagrodzenia pasterzy, możliwości wyzysku i związane z nim stosunki między pasterzami. Wskazówki dotyczące zakresu badań nad kulturą materialną są bardzo ramowe. Jest to właś­ ciwie wykaz problematyki mający służyć za podstawę do opisu kultury materialnej: gospodarka pasterska, opis osiedli i architektury pasterskiej, opis sprzętu zarówno produkcyjnego, jak i wypo­ sażenia pasterzy, opis wyrobu i zbytu produktów mlecznych oraz odzieży i odżywiania pasterzy. Kultura duchowa w planie nie została prawie zupełnie rozpracowana. Autor podaje jedynie schematyczny podział na: sztukę plastyczną, zwyczaje i tradycje, literaturę pasterską, język oraz wiedzę i wyobrażenia związane z życiem. Badania uwarunkowań pasterstwa dzieli autor szkicu na uwarunkowania ekonomiczne, przez które rozumie zależność pasterstwa od stosunków produkcyjnych i stanu sił wytwórczych na różnych etapach rozwoju historycznego, oraz uwarunkowanie pasterstwa środowiskiem geograficznym, to znaczy warunkami orograficznymi, a co za tym idzie — rozmieszczeniem i naturalną bazą paszową. Na końcu omawia wpływ stosunków demograficznych na rozwój pasterstwa. Chodzi tu przede wszystkim o przyrost ludności, rozwój osiedli, który wpływa na kształtowanie się gospodarki pasterskiej. Omawiając rolę i rozwój pasterstwa w Rumuńskiej Republice Ludowej autor szkicu sygnalizuje wpływ gospodarki pasterskiej na tworzenie się rumuńskiej kultury narodowej. Dalej zwraca uwagę na proces ograniczania pasterstwa w poprzedniej epoce gospodarki kapitalistycznej (selekcja owiec ze względu na wełnę, proces industrializacji i jego wpływ na życie i ekonomikę wsi). Wreszcie oma­ wia socjalistyczne formy organizacji gospodarki pasterskiej. Szkic swój kończy N . Dunare wskazaniami dotyczącymi pracy badawczej, która jego zdaniem powinna polegać na stosowaniu założeń metodologii marksistowskiej, przedstawianiu badanych faktów w procesie historycznym oraz umiarkowanym stosowaniu metody porównawczej. Omówiony powyżej plan badań nie może być naturalnie uważany za reprezentacyjny dla całej etnografii rumuńskiej, przedstawia on jedynie postawę badawczą autora. W planie tym uderza chęć pogodzenia dawnego tradycyjnego antropogeograflcznego podejścia do problematyki pasters­ twa z podejściem nowym, w którym na czoło wysuwa się problematyka ekonomiczno-historyczna. Ujęcie takie tłumaczy historia rozwoju etnografii, która w Rumunii występowała przede wszystkim jako nauka pomocnicza geografii, oraz socjologiczne przygotowanie autora. Plan ten, podobnie jak wiele innych, zakrojony jest bardzo szeroko i dopiero realizacja jego założeń pokaże jego przy­ datność, walory i braki. Na zakończenie trzeba nadmienić, że o ile pełny zakres problematyki zawar­ tej w szkicu N . Dunare jest niewątpliwie ciekawy, o tyle jego układ jest często niejasny, a niektóre kwestie poruszane są po kilka razy w różnych miejscach. Bronisława Kopczyńska-Jaworska LASZLÓ N A G Y CZIROK, Pdsztorekt a Kiskunsagon [Życie pasterskie na Kis-Kunsdg], Buda¬ pest 1959, ss. 384, tabl. kol. 30, ilustracje w tekście, wyd. „Gondolat". Nizinne życie pasterskie na Węgrzech jest od dawna jednym z głównych zagadnień etnogra­ ficznych badanych metodycznie. Pionierskie badania w tym zakresie prowadził w ubiegłym wieku Otto Herman, a potem każde pokolenie badaczy wzbogacało je swoimi wynikami. Istvan GySrffy, Istvan Ecsedi, Margit Luby, Laszló Madarassy, Sandor Szucs, Istvan Talasi i inni usystematyzo­ wanymi i starannymi opisami dali bogaty obraz form hodowli bydła, pokazując różnorodność �407 RECENZJE sposobu wypasów, uzależnionych od zwyczajów panujących w danej okolicy. Wiele z tych badań poświęcono historii rozwoju nizinnego życia pasterskiego (Istvan Balogh, Sandor Takats i inni). Obecnie mniej więcej dobrze orientujemy się, w jaki sposób w X V I - X V I I I w., po wyniszczających walkach tureckich, zdobył na długi okres decydujące znaczenie pierwotny chów bydła na terenie Wielkiej Niziny Węgierskiej o zmienionej strukturze osiedleńczej. Zoologowie wykazali prawdo­ podobieństwo wschodniego pochodzenia dawnych gatunków nizinnego bydła domowego. Podobnie wyniki niektórych badań etnograficznych, a między innymi prace Beli Gunda, wskazują, że również sprzęty pasterskie posiadają elementy świadczące o ich pochodzeniu z okresu starowęgierskiego osadnictwa ( I X w.) na terytorium dzisiejszych Węgier. Chociaż te zależności nie zostały jeszcze wykazane z całą jasnością, pewne jest, że pasterze zgodnie ze swoim zawodem, prowadząc trady­ cyjny tryb życia, wytrwale zachowują archaizmy, jak np. sprzęty, ubiory, wierzenia czy śpiewy, tak bardzo charakterystyczne dla węgierskiej kultury ludowej, czego na innych terenach etnogra­ fowie wykazać nie mogą. Badania węgierskiego nizinnego pasterstwa objaśniają nie tylko sposób pasterskiego życia, ale pomagają poznać różnorodność warstw starej ludowej kultury węgierskiej. Dlatego należy powitać z osobliwą radością nowe, bogate w treści wydanie o nizinnym pasterstwie. Laszló Nagy Czirok urodził się na opisywanych w swej pracy terenach Kis-Kunsag ; należy też do potomków legendarnych, bohaterskich zbójników. Etnografem został nie dzięki studiom uniwersyteckim, lecz na skutek wielkiego umiłowania kultury ludowej. Materiały do swojej książki gromadził przez kilkadziesiąt lat, rozpoczynając ich zbieranie od wczesnej młodości. Poszczególne rozdziały książki zawierają też różnorodność i wielostronność ujęcia, będącego wynikiem poprzed­ nich badań. Mimo iż tom zawiera wiele historycznych danych, wydobytych z miejscowych zbiorów archiwalnych, to przecież treść pracy, a nawet jej styl oparte są na tradycyjnym materiale folklo­ rystycznym, a więc pieśniach, opowiadaniach, anegdotach, opowieściach historycznych itp., wzię­ tych wprost od starych pasterzy i chłopów żyjących współcześnie z autorem, a pamiętających stare, miejscowe zwyczaje. Pracą swoją autor przysporzył etnografii wiele ciekawych elementów pozostających w węgierskiej tradycji. Literatura dotycząca życia pasterskiego może być znakomitym przykładem, jak badacze w każdej epoce umieli połączyć naukowe opisy z właściwym obrazem życia. Najwięcej danych pochodzi z Kiskun-Halas, gdzie urodził się autor. Jest to miejscowość posiadająca licznych mieszkańców i wielkie obszary ziemi. W połowie ubiegłego wieku należało do niej ponad 76000 hołdów gminnych pastwisk . Stada bydła były strzeżone przez ponad 300 pasterzy. Autor opierając się na opowiadaniach starców z Kiskun-Halas i na danych archiwalnych rozróżnia dwa sposoby hodowli bydła. Pierwszy, całkiem pierwotny, polegał na tym, iż bydło przez cały rok znajdowało się na pastwiskach, pod otwartym niebem, a więc nawet zimy nie spędzało pod dachem. Natomiast drugi, według którego pasterze paśli bydło od wczesnej wiosny do późnej jesieni, tworzył tzw. półdziki system hodowlany. Autor w dobrze usystematyzowanych rozdziałach charakteryzuje rozmaite formy życia pas­ terskiego, różne jego przejawy i cechy. Opisuje sposoby wykorzystania i podziału pastwisk, zrze­ szenia pasterzy oraz sposoby państwowej kontroli nad ich pracą. W obszernych rozdziałach tego dzieła mówi szczegółowo o różnorodnym sprzęcie pasterskim, rozmaitych zjawiskach życiowych pasterzy towarzyszących wypełnianiu ich pracy. Opisuje także własne stada pasterzy, ich sposoby odżywiania się oraz zabezpieczania stad olbrzymią ścianą z ple­ cionej trzciny (lesa), której dolną część wkopywano w ziemię. Takie obudowanie chroniło bydło przed wiatrem. Poza tym przedstawia nam dokładne obrazy codziennej pracy pasterskiej, rozmaite sposoby wypasania i chronienia stada w czasie złej pogody i obrony ich przed wilkami. Często wspomina autor o pasterzach, którzy doskonale znali się na zjawiskach przyrody czy leczeniu 1 2 1 Kraina Kis-Kunsag znajduje się na południowy zachód od Budapesztu, pomiędzy rzekami Dunajem i Cisą, stanowiąc środkową część Wielkiej Niziny Węgierskiej (Nagy Magyar Alfold). Hołd 'jednostka miary ziemi', ok. 5200 m , mniej więcej jak morga, joch itp. 2 2 �RECENZJE 408 3 bydła. Wartościowe i zupełnie nowe są materiały dotyczące stosunków prawnych organizacji pasterskich, a także regulujących sprawy moralności. Dokładne relacje o przeżytych ciężkich zimach, walkach z wilkami i betydrami przeplatane są opowieściami o wesołych zabawach pasterskich. Mamy tu dokładne opisy przyjmowania kandydatów na pasterzy, zwyczajów związanych z wypę­ dzaniem (wiosenny redyk) i spędzaniem z pastwisk bydła (jesienny redyk), rozmaitych uroczystości pasterskich, z których np. wspomina strzyżenie źrebaków. Nie pominięto także opisów tańców pasterskich czy zabaw w karczmach puszty*. Osobny rozdział zajmują opowiadania z życia dawnych, znanych postaci pasterzy lub z nimi zaprzyjaźnionych betydrów. Ostatni rozdział tej książki zajmuje się historią podziału i zaorania olbrzymich pastwisk ( X I X w.) oraz losem pasterzy, którzy pozostawali bez chleba. Książka zawiera także słownik, dokładnie objaśniający znaczenie wyrazów gwarowych, stanowiących niekiedy terminologię pasterzy z Kis-Kunsag. L . Nagy Czirok w dobrze przemyślanych rozdziałach swej książki oddaje w pełni piękno nizinnej mowy węgierskiej, czego niestety nie może ocenić człowiek obcy, przedstawiając przy tym jednolity pogląd na świat dawnych pasterzy. Opisane obserwacje i wspomnienia o pasterzach z Kis-Kunsag zaszeregowuje tę bogatą w treść książkę do jednej z najcenniejszych, jakie ukazały się o nizinnym pasterstwie węgierskim. Nie tylko etnografowie, ale i wszyscy interesujący się starą ludową kulturą węgierską, z radością i pożytkiem mogą wziąć do ręki tę książkę, która jest wspa­ niałym pomnikiem minionych form życia puszty. 4 Tłum. Józef Tómri Tamds Hofer E. A D A M S O N HOEBEL, The Law of Primitive Man, A Study in Comparative Legal Dynamice, Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, 1954, ss. V I I I , 357. Nazwisko E. A. Hoebla jest dobrze znane w piśmiennictwie z zakresu antropologii kulturo­ wej (etnologii). Hoebel, co jest zjawiskiem raczej wyjątkowym, łączy kwalifikacje etnologa z wykształ­ ceniem prawnika-teoretyka. Głównym przedmiotem jego zainteresowań jest zjawisko prawa w społe­ czeństwach prymitywnych. W latach trzydziestych współpracował Hoebel blisko ze znakomitym prawnikiem i jednym z głównych przedstawicieli amerykańskiej szkoły realistycznej, Karlem N . Llewellynem. Owocem tej współpracy jest książka o instytucjach prawnych Indian Cheyenne . Hoebel ogłosił ponadto szereg rozpraw dotyczących organizacji politycznej i życia prawnego ludów północnoamerykańskich, zaś w opublikowanym niedawno podręczniku antropologii kulturowej poświęcił wiele miejsca problematyce prawa. Jako prawnik-teoretyk pozostaje Hoebel pod wpływem instrumentalizmu zapoczątkowanego na kontynencie europejskim przez Rudolfa Iheringa, a upra­ wianego potem niezależnie przez szkołę realistyczną w Stanach Zjednoczonych. Na poglądach Hoebla zaciążyły nadto nauki amerykańskiego teoretyka prawa z lat dwudziestych, W. N . Hoch¬ felda, zaś z Europejczyków — niemieckiego prawnika-filozofa, Josepha Kohlera. Łatwo w nich również dostrzec wpływy Bronisława Malinowskiego, którego prace zresztą Hoebel dość surowo krytykuje. Założeniem Hoebla jest, że prawo winno być rozpatrywane jedynie z kontekście innych, równoległych zjawisk kulturowych. Gdy chodzi o poglądy na kulturę, Hoebel zalicza się do zwolen1 2 3 Por. L . N a g y C z i r o k , Pdsztortdrvenyekes szabdłyok u. n. reguldk a Kiskunsdgban [Prawa i reguły pasterzy na Kis-Kunsdgu], „Neprajzi Ertesitó", Budapest, t. 36: 1954, s. 259-272. Betydr 'rozbójnik'. Puszta step'. 1 K . N . L l e w e l l y n , E. A. Hoebel, The Cheyenne Way: Conflict and Case Law in Primitive Jurisprudence, Norman 1941. E. A . Hoebel, Man in the Primitive World, Mc Graw-Hill, 1958. Książka ta zawiera cąłr kowitą bibliografię prac E. A . Hoebla. 4 5 2 c �RECENZJE 409 ników tzw. tezy ponadorganicznej. Kultura jest według niego „zintegrowaną sumą wszystkich wyuczonych wzorów zachowania się, w których uczestniczą i które manifestują członkowie społe­ czeństwa.,Skoro jednostka zastaje te wzory rodząc się i skoro trwają one po jej odejściu, to należy im przypisywać charakter ponadorganiczny, t j . wybiegający poza zakres pojedynczego organizmu. Nie odbiera to kulturze charakteru zjawiska naturalnego". Hoebel podkreśla, że kultura jest w rów­ nej mierze zjawiskiem naturalnym, jak zjawiska chemiczne czy fizyczne. Prawo jako jeden z aspek­ tów kultury dzieli z nią ów ponadorganiczny i ponadjednostkowy charakter [s. 8]. Za Ruth Bendix przyjmuje Hoebel, że każda kultura, wytwarzając swoiste dla siebie wzory zachowań się, dokonuje określonego wyboru z olbrzymiej ilości możliwości, które stoją przed gatunkiem ludzkim. Wyniki tego wyboru zdeterminowane są przez treść leżących u podstaw kultury zapatrywań, dotyczących wartości. Zapatrywania te decydują o tym, co ma uchodzić za godne pożądania, a co za bezwartościowe. Słowne sformułowanie tych zapatrywań tworzą tzw. podsta­ wowe postulaty (aksjomaty) określonej kultury. Członkowie społeczeństwa traktują je jako rozu­ miejące się same przez się prawdy. Postulaty owe nie zawsze jednak są ze sobą zgodne. Każda kultura wykazuje pewien stopień odporności na zjawisko sprzeczności, leżących u jej podstaw postulatów i , stanowiących ich rozwinięcie, zasad szczegółowych. Jeżeli jednak sprzeczność ta osiąga określone nasilenie, następuje dezintegracja danej kultury [s. 14]. Hoebel odróżnia normy w rozumieniu statystycznym (jako pewne regularności występujące w zachowaniu się ludzi) i normy w rozumieniu właściwym. Te ostatnie są elementami systemu kontroli społecznej [s. 15]. Należą do nich normy prawa, tj. szczególnego rodzaju normy społeczne, utrzymywane w mocy przez system swoistych sankcji. Nie wszystkie podstawowe postulaty kultur rowe znajdują swój przejaw w normach prawa, gdyż system prawa nie pretenduje bynajmniej do kontrolowania wszystkich dziedzin i faz życia ludzkiego. Za Kohlerem przyjmuje Hoebel, że zadaniem prawoznawstwa porównawczego winno być wykrycie zasad, które leżą u podstaw badanego systemu. Wykonanie tego zadania nastręcza szcze­ gólne trudności, gdy chodzi o społeczeństwo prymitywne. Na każdym kroku czyha tu na badacza niebezpieczeństwo zniekształceń i nieporozumień wywołanych pokusą opisywania faktów odno­ szących się do prawa ludów prymitywnych, przy zastosowaniu aparatury terminologicznej dostoso­ wanej do opisywania instytucji prawnych ludów cywilizowanych. Hoebel odcina się zdecydowanie od formalistycznych metod stosowanych na przełomie X I X i X X w. przy badaniu prawa ludów afrykańskich przez Niemców. Metody te koncentrowały całą uwagę na brzmieniu odpowiednich zasad, z pominięciem realiów funkcjonowania badanego systemu. Nieco bliższa jest mu holen­ derska szkoła prawoznawstwa etnologicznego, zapoczątkowana przez van Vollenhovena i posłu­ gująca się w dużej mierze metodą badania poszczególnych przypadków. Hoebel poświęca dość wiele miejsca krytyce metod stosowanych przy badaniu prawa ludów prymitywnych przez Bronisła­ wa Malinowskiego. Zdaniem Hoebla Malinowski budował zbyt łatwo śmiałe i wielkie syntezy nie oparte dostatecznie na studiowaniu poszczególnych przypadków. W całym Crime and Custom analizuje on nie więcej jak 6 konkretnych przypadków prawniczych, i to — zdaniem Hoebla — w sposób niewystarczający. Hoebel przeciwstawia Malinowskiemu jako poprawniejsze pod tym względem badania Bartona nad prawem ludu Ifugao i Rattraya nad prawem ludu Ashanti. Hoebel zarzuca nadto Malinowskiemu nielojalną jego zdaniem krytykę przeciwników, a w szczególności takich, jak Maine, Hobhouse i Steinmetz. Zdaniem Hoebla najlepsze wyniki, gdy chodzi o badania prawa ludów prymitywnych, osiągnąć może etnolog działający w roli tzw. uczestniczącego obserwatora (participant observer). Nie znaczy to jednak, by etnolog rezygnować miał z zasięgania wiadomości o treści funkcjonujących w badanym społeczeństwie norm. Uzyskanie takich wiadomości jest często trudne, gdyż nie wszystkie kultury wykazują tendencję do werbalizowania reguł postępowania. Hoebel przeciwstawia sobie pod tym względem kulturę Polinezyjczyków, którzy mają skłonność do słownego formułowania zasad postępowania, i Komanczów, którzy na pytanie, jak postępują w określonych sytuacjach, odpowiadają: „to zależy" [s. 40"]. Przy badaniu kultur owego drugiego rodzaju dopiero ana- �RECENZJE 410 liza poszczególnych przypadków pozwala na ujawnienie działania pewnych uogólnionych wzorów. Zasadniczą funkcję prawa upatruje Hoebel w sprawowaniu kontroli społecznej, tj. w zapo­ bieganiu temu, by ludzie odbiegali od wytworzonych przez kulturę wzorów postępowania. Tam, gdzie formy i procedury prawne nie zostały jeszcze wytworzone, funkcje te spełniać mogą inne mecha­ nizmy, w szczególności zaś magia. Prawo jest jednak „naturalnym wrogiem" owych prymitywniejszych od niego mechanizmów i stara się mechanizmy te wypierać [s. 274]. Funkcjonowanie prawa jest z reguły związane ze stosowaniem przymusu. Jedna ze szczególnych funkcji prawa polega na określaniu, kto i w jakich warunkach stosować może siłę fizyczną. Inna z tych funkcji polega na ustalaniu zakresu władzy związanej z zajmowaniem pewnych stanowisk. Hoebel podkreśla z dużym naciskiem zależność między funkcjonowaniem systemu norm i ocen a uwarstwieniem społecznym. Przykładem tego zjawiska jest między innymi panujące wśród ludu Ifugao przekonanie, że kadangyang (tj. członek wyższej klasy) nie kradnie, lub panujące wśród ludu Kiowa przekonanie, że dapom (tj. członek najniższej z czterech klas) okrada nawet swoich krewnych [s. 43]. Przekonania takie zniekształcają oczywiście relacje o postępowaniu członków poszczególnych klas. Charakterystyczne jest zresztą, że w relacjach pochodzących od badanych występują pewne szczegóły dodawane dowolnie dla uzyskania większego realizmu opowiadania, a biorąc ściśle, dla uzyskania efektu, który w oczach badanych uchodzi za realistyczny. Rozwój prawa nie przybiera zdaniem Hoebla postaci linearnej i pozbawionej odchyleń ewo­ lucji. Błędem byłoby przypuszczać, że wszystkie kultury przebiegały w swojej historii przez analo­ giczne stadia [s. 289]. Dającą się zauważyć tendencją w rozwoju kultur jest stale zwiększający się stopień skomplikowania. Dotyczy to między innymi rozwoju prawa. Pierwotne społeczeństwa nie potrzebują takiej ilości norm, jak społeczeństwa cywilizowane. Nie oznacza to jednak bynajmniej, by społeczeństwa pierwotne były z reguły w mniejszym stopniu uporządkowane. Po prostu pewne funkcje, które w społeczeństwach cywilizowanych spełnia prawo, wykonywane są w społeczeństwach pierwotnych przez inne, nieformalne mechanizmy kontroli. Rozwój prawa zdeterminowany jest w dużym stopniu przez rozwój form gospodarowania. Tak na przykład rozwój prawa rzeczowego zaczyna się od chwili przejścia do gospodarki rolnej. W szczególności pewne formy stosunku do ziemi, pozbawione znaczenia przy gospodarce zbieractwa czy pasterstwa, nabierają po przejściu do stałej uprawy znaczenia zasadniczego. Zdaniem Hoebla pewien odłam prawa ludów cywilizowanych wykazuje, na obecnym szczeblu rozwoju, duże podobieństwa z prawem ludów prymitywnych. Odłamem tym jest prawo między­ narodowe. Podobieństwo polegać ma na tym, że w sferze tego prawa, podobnie jak w prawie ludów prymitywnych, użycie siły nie jest poddane kontroli całej społeczności (międzynarodowej). Tak, jak w prawie ludów prymitywnych, siłę stosować tu mogą czynniki i grupy partykularne. Hoebel wyraża przypuszczenie, że stan ten ulegnie w niedługim czasie zmianie [s. 333]. Blisko /s książki zajmują rozważania ogólne, których najważniejsze tezy starałem się po­ krótce przedstawić. Resztę książki stanowią następujące kolejno po sobie opisy życia prawnego kilku ludów (Eskimosów, ludu Ifugao zamieszkującego Filipiny, niektórych ludów indiańskich Ameryki Północnej, Trobriandczyków i Ashanti). Opisy te uszeregowane są w taki sposób, że czytelnik poznaje najpierw życie prawne ludu o niezwykle luźnej, niemal nie istniejącej, strukturze prawnoustrojowej (Eskimosi), aby stopniowo przechodzić poprzez obrazy ludów, które rozwinęły u siebie bogatsze formy ustrojowe, do wiadomości o urządzeniach prawnych ludu, który stworzył duże państwo plemienne (Ashanti). Opisy te oparte są tylko w części na badaniach własnych autora. Każdy z nich rozpoczyna się od wyliczenia podstawowych postulatów, wyznaczających sposób życia opisywanego ludu i płynących z nich konsekwencji w postaci zasad szczegółowych. Opisy uwzględniają charakterystyczny dla danego ludu sposób pojmowania wykroczeń i przedstawiają stosowane przez ten lud procedury reagowania na naruszenie norm i załatwiania sporów. Z opisa­ nych przez Hoebla zwyczajów najciekawsze to chyba: pojedynek pieśniowy Eskimosów, rozstrzy­ gany oklaskami audytorium i dający antagonistycznym nastrojom uczestników ujście w sferę, 2 �RECENZJE 411 w której nie są one już niebezpieczne dla grupy, oraz funkcjonująca u ludu Ifugao instytucja pośred­ ników, kursujących między stronami sporu i doprowadzających stopniowo do ustalenia wysokości pokutnego. Książka Hoebla stanowi próbę jednolitego zinterpretowania obfitego materiału zebranego przez badaczy reprezentujących różne orientacje naukowe. Materiał ten eksponuje Hoebel na ramie, którą wyznacza konsekwentna podbudowa teoretyczna dzieła. Niektóre elementy owej leżącej u podstawy książki teorii prawa budzić mogą wątpliwości. Dotyczy to zwłaszcza koncepcji naczel­ nych postulatów kultury. Droga, w której autor dochodzi do sformułowania owych postulatów, nie jest bynajmniej jasna. Nadto pojmowanie całego systemu prawa jako rozwinięcia pewnych zasad podstawowych prowadzić może do dużych trudności. Wydaje się niekiedy, że Hoebel nie zdołał się całkowicie ustrzec przed błędem, który sam zarzuca Malinowskiemu, tj. przed błędem zbyt śmiałych uogólnień. Niezwykle żywo napisana i niezwykle interesująca książka Hoebla uchodzi za jedną z najcelniejszych współczesnych prac o prawie ludów prymitywnych. Franciszek Studnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace08abcf15de70284424cf58b7840d2.pdf d2607b8db42060c6fdb4932810d0ceef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:518 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:473 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.407-460 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E SOWIETSKAJA C E ETNOGRAFIJA, N Z J E 1960 P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a kolejnego rocznika czasopisma „Sowietskaja Etnografija", za rok i960, trzeba s t w i e r d z i ć od razu, że n a l e ż y on do najciekawszych powojennych roczników. Nie t y l k o z powodu dużego — j a k zwykle — bogactwa a r t y k u ł ó w , m a t e r i a ł ó w i s p r a w o z d a ń w n i m zawartych, ale przede wszystkim ze w z g l ę d u na znaczną ilość rozpraw teoretycznych lub m a j ą c y c h w y r a ź n i e j zaznaczo­ ny aspekt teoretyczny oraz metodologiczny. W ś r ó d tych a r t y k u ł ó w na pierwsze miejsce w y b i j a się referat S. P. T o ł s t o w a o podstawowych problemach teoretycznych współczesnej etnografii radzieckiej , w y ­ głoszony na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie E t n o g r a f ó w i A n t r o p o l o g ó w w P a r y ż u (lato 1960). Ze w z g l ę d u na szczególną doniosłość poruszonych w n i m z a g a d n i e ń za­ sługuje on na bardziej obszerne o m ó w i e n i e . Autor zaczyna r o z w a ż a n i a od sprecyzo­ wania zakresu etnografii i stwierdza, że w nauce radzieckiej, podobnie jak w przed­ rewolucyjnej nauce rosyjskiej, termin „etnografia" m i a ł inne, szersze znaczenie niż w nauce zachodniej. Na Zachodzie etnografia jest tylko w ą s k o pojętą, o p i s o w ą dyscypliną w ramach etnologii lub antropologii społecznej w z g l ę d n i e kulturowej, natomiast w Z w i ą z k u Radzieckim termin „etnografia" oznacza „cały zespół nauk bada­ j ą c y c h specyficzne właściwości k u l t u r y i życia n a r o d ó w tak europejskich, jak i nie­ europejskich" (s. 10). Autor podkreśla, żc etnografii radzieckiej, j a k i przedrewolu­ cyjnej etnografii rosyjskiej obcy jest podział n a r o d ó w na „ k u l t u r a l n e " i „ n a t u ­ ralne", na „historyczne" i „niehistoryczne". Dalej autor w y r a ż a zdanie, iż na Zacho­ dzie terminy „etnografia" i „etnologia", podobnie jak termin „antropologia społeczna", u ż y w a n e są t y l k o w odniesieniu do l u d ó w nieeuropejskich, o n i s k i m rozwoju k u l ­ tury, w odniesieniu zaś do l u d ó w europejskich u ż y w a n e są inne, odpowiednie ter­ miny, j a k w krajach anglosaskich „folk-lore", niemieckich „ V o l k s k u n d e " , r o m a ń s k i c h „les traditions populaires" i t p . j Wypada t u zaznaczyć, że w y s u w a j ą c takie twierdzenie autor nie bierze pod u w a g ę rozwijających się od dość dawna b a d a ń antropologicznych nad s p o ł e c z e ń s t w a ­ m i cywilizowanymi, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, a t a k ż e w Europie (np. przedmiotem b a d a ń paryskiego Institut de l'Ethnologie Sociale jest współczesne społeczeństwo francuskie, i to wielkomiejskie, m . i n . Paryż), choć na i n n y m miejscu wspomina o nich. Podobnie przedwojenna etnografia polska, pozostająca pod w p ł y ­ wem etnografii zachodniej, odnosiła n a j w y r a ź n i e j zakres tej nauki do tzw. k u l t u r ludowych n a r o d ó w europejskich. W ogóle u ż y w a n i e o k r e ś l o n y c h t e r m i n ó w w od­ niesieniu do zakresu z a g a d n i e ń obejmowanych przez etnografię jest niejednolite, za­ leżne od r ó ż n y c h p r z e s ł a n e k i wykazuje w i d o c z n ą z m i e n n o ś ć w swej h i s t o r i i . Z a s t a n a w i a j ą c się z kolei nad przyczynami wspomnianych różnic terminologicz­ nych między Z w i ą z k i e m Radzieckim a Zachodem, autor stwierdza, że źródło ich leży w t y m , iż uczeni rosyjscy nigdy nie t r a k t o w a l i l u d ó w zamieszkujących teren 1 S. T o ł s t o w , Osnownyje tieorieticzeskije etnografii, SE, nr 6: 1960, s. 10—21. problemy sowriemionnoj sowietskoj �416 RECENZJE p a ń s t w a rosyjskiego jako ludy kolonialne i że związek m i ę d z y badaniem opisowym i teoretycznym był w etnografii rosyjskiej, a zwłaszcza obecnie w etnografii radziec­ kiej, silniejszy niż na Zachodzie. Sam podział nauk na teoretyczne i opisowe, poza pewnymi w y j ą t k a m i (nauki filozoficzne, fizyka teoretyczna, matematyka), nie jest do przyjęcia dla nauki radzieckiej. Ten punkt widzenia rzutuje r ó w n i e ż na ujmowanie etnografii, k t ó r a jest w nauce radzieckiej traktowana jako „ d y s c y p l i n a b a d a j ą c a wszechstronnie kulturowo-bytowe cechy r ó ż n y c h n a r o d ó w lub grup etnograficznych w e w n ą t r z takiego czy innego naro­ du i r o z p a t r u j ą c a k a ż d e zjawisko w jego rozwoju historycznym" (s. 12). S. P. Tołstow stwierdza dalej, że uczeni radzieccy u j m u j ą etnografię jako n a u k ę p o g r a n i c z n ą , stojącą m i ę d z y zespołem dyscyplin historycznych a zespołem dyscyplin geograficz­ nych. Tak jak geografia gospodarcza stanowi pomost m i ę d z y geografią a e k o n o m i ą , tak etnografia stanowi pomost między geografią a historią. G ł ó w n ą m e t o d ę etnografii stanowi „ o b s e r w a c j a bezpośrednia''. Częścią s k ł a d o w ą etnografii jest etnografia histo­ ryczna, k t ó r a w y r ó ż n i a sic t y l k o tym, że opiera się na ź r ó d ł a c h w ł a ś c i w y c h historii. A u t o r p o d k r e ś l a szczególnie w a ż n e znaczenie k r z y ż o w a n i a b a d a ń terenowych z w y ­ korzystywaniem źródeł archiwalnych. Gałęzią etnografii jest też paleoetnografia, k t ó r a łączy się ściśle z archeologią i przez wykorzystanie źródeł archeologicznych dąży do rekonstrukcji etnograficznych. Geografia etniczna jest częścią etnografii stojącą bardzo blisko geografii. P o g r a n i c z n ą gałąź między etnografią a literaturo­ znawstwem stanowi folklorystyka, rozumiana bardziej w ą s k o niż na Zachodzie, jako nauka o ustnej twórczości ludowej. Wreszcie pograniczne stanowisko między etno­ grafią a biologią zajmuje antropologia, k t ó r a dzieli się jeszcze na szereg dyscyplin specjalnych (antropologie etniczna, paleoantropologia itd.). N a s t ę p n i e autor przedstawia obraz działalności etnografii radzieckiej i stwier­ dza, że współczesne badania radzieckich e t n o g r a f ó w k o n c e n t r u j ą się na 3 podstawo­ wych problemach: „1. badanie przebiegających w p r z y ś p i e s z o n y m tempie p r o c e s ó w w życiu i kulturze licznych n a r o d ó w ZSRR, k t ó r e jeszcze niedawno stały na zupeł­ nie r ó ż n y c h stopniach rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego; 2. badanie treści narodowych i narodowych cech k u l t u r y i życia ludności globu ziemskiego; 3. badanie p r o c e s ó w rozwoju historycznego n a r o d ó w , k t ó r e w niedawnej przeszłości nie m i a ł y swego p i ś m i e n n i c t w a i z a c h o w a ł y liczne p r z e ż y t k i dawnych e t a p ó w rozwo­ j u l u d z k o ś c i " (s. 14). Z kolei daje autor bliższą c h a r a k t e r y s t y k ę prac e t n o g r a f ó w ra­ dzieckich w zakresie trzech wymienionych p r o b l e m ó w badawczych. W jej ramach szczególnie i n t e r e s u j ą c e są r o z w a ż a n i a autora o konieczności dążenia do m o ż l i w i e najbardziej d o k ł a d n e g o ustalania chronologii badanych w y d a r z e ń i zjawisk, zwłasz­ cza chronologii b e z w z g l ę d n e j . A u t o r przedstawia dalej w a ż k i e dowody ważności śledzenia p r z e o b r a ż e ń poszczególnych l u d ó w na tle zmian w a r u n k ó w ich bytu, p o d d a j ą c ostrej krytyce koncepcję u w a r u n k o w a ń rasowych oraz t r w a ł y c h w z o r ó w k u l t u r y . Rzecz ciekawa, że badania nad współczesną k u l t u r ą i życiem radzieckiego c h ł o p s t w a kołchozowego i klasy robotniczej zostały w referacie Tołstowa u s u n i ę t e na plan dalszy, gdy tymczasem jeszcze tak niedawno były one wymieniane jako jedne z czołowych p r o b l e m ó w badawczych radzieckiej etnografii . W zakończeniu powyższych uwag należy jeszcze raz podkreślić, że a r t y k u ł S. P. T o ł s t o w a należy do najciekawszych, najbardziej w a ż k i c h teoretycznie i programowo rozpraw, jakie się u k a z a ł y ostatnio w literaturze etnograficznej. Do z a g a d n i e ń programowych oraz teoretycznych etnografii radzieckiej n a w i ą z u j e t a k ż e T. A . Ż d a n k o w artykule o aktualnych problemach p o l i t y k i narodowej w związ2 2 P o r ó w n a j rec. E. P i e t r a s z e k . „Sowietskaja grafia Polska", t. 4: 1960, s. 410—419. Etnografija" 1946—1959, „ E t n o ­ �RECENZJE 417 ku z u c h w a ł a m i X X I Zjazdu K P Z R Autor podkreśla, że problem narodowy jest w ZSRR przedmiotem b a d a ń r ó ż n y c h nauk, w ś r ó d nich etnografii, k t ó r ej zaintereso­ wania k o n c e n t r u j ą się na zagadnieniach konsolidacji n a r o d ó w socjalistycznych oraz na drogach rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i i grup etnograficznych w okresie budowa­ nia komunizmu. Autor p o d k r e ś l a w a ż n o ś ć b a d a ń nad p r z e o b r a ż e n i a m i z a r ó w n o do­ k o n u j ą c y m i się w dziedzinie gospodarki i p o l i t y k i , jak też w dziedzinie k u l t u r y du­ chowej oraz „ u k ł a d u psychicznego" poszczególnych n a r o d o w o ś c i (s. 20). Problem rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i w Z w i ą z k u Radzieckim jest przedmiotem paru innych a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorzy d ą ż ą też do teoretycznego podbudowania swych w y ­ wodów. Doniosłe zagadnienia metodologiczne p o r u s z a j ą autorzy k i l k u a r t y k u ł ó w dotyczą­ cych folkloru. Najważniejszy z nich to W. K . Sokołowej Folklor jako źródło hisforyczno-etnograficzne'. A u t o r k a stwierdza istnienie niekorzystnej sytuacji w y r a ż a j ą ­ cej się rozdziałem w nauce radzieckiej b a d a ń folklorystycznych od etnograficznych, chociaż folklor jest jednym z ważniejszych d z i a ł ó w k u l t u r y ludowej i ź r ó d ł e m dla b a d a ń historyczno-etnograficznych. Autorka omawia cechy folkloru na różnych etapach rozwoju historycznego oraz jego walory poznawcze dla rekonstrukcji minio­ nych zjawisk. Stwierdza również, że ostatnio sytuacja na omawianym odcinku poprawia się, czego dowodem s ą nowe prace w y k o r z y s t u j ą c e folklor do b a d a ń histo­ ryczno-etnograficznych. Niejako k o n t y n u a c j ą a r t y k u ł u Sokołowej jest rozprawa B . I . P u t i ł o w a o obecnych zadaniach w zakresie b a d a ń nad folklorem rosyjskim '. Autor p o d k r e ś l a w n i m podstawowe znaczenie b a d a ń nad folklorem dla poznania p o c z ą t k ó w i źródeł sztuki, j a k też znaczenie h i s t o r y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h b a d a ń nad folklorem i jego formami. W t y m samym numerze opublikowanych jest jeszcze k i l k a a r t y k u ł ó w dotyczących konkretnych b a d a ń nad folklorem, k t ó r y c h autorzy o p i e r a j ą się na przedstawionych w y ż e j z a ł o ż e n i a c h metodologicznych. Na szczególną u w a g ę w ś r ó d nich zasługuje rozprawa W. P. A n i k i n a o badaniach nad e p o k ą po­ wstania p r z y s ł ó w , p r z y p c w i e ś c i i zagadek oraz N . Poliszczuka o p i e ś n i a c h g ó r n i ­ czych jako materiale s ł u ż ą c y m do poznania w a r u n k ó w życia robotniczego '. r (; Z innych prac w y m i e n i ć n a l e ż a ł o b y interesujący, o szerszych aspektach teoretycz­ nych a r t y k u ł A . S. O r ł o w e j . p o ś w i ę c o n y miejscu i r o l i tradycyjnych a u t o r y t e t ó w w społeczeństwie a f r y k a ń s k i m . Został on ogłoszony jako a r t y k u ł dyskusyjny. A u t o r k a analizuje zagadnienie na tle klasowego z r ó ż n i c o w a n i a s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń ­ skich i w p ł y w ó w europejskich. Z a g a d n i e ń etnografii polskiej dotyczy k r ó t k i a r t y k u ł W. A . J ó z w i e n k o o w s p ó ł p r a c y polskich i u k r a i ń s k i c h folklorystów pod koniec X I X w . A u t o r omawia zwłaszcza w s p ó ł p r a c ę I . F r a n k i z Towarzystwem L u d o ­ znawczym we L w o w i e . 8 0 :l T. A. Ż d a n k o, Leninskaja nacjonalnaja politika na nowom istoriczeskom etapie, SE, nr 2: 1960, s. 7—20. ''' W. K. S o k o ł o w a . Folklor kak istoriko-etnograficzeskij istocznik, SE, nr 4: 1960. s. 11—16. B. I . P u t i ł o w, Ob oczeriednych zadaczach izuczenija istorii russkogo fol­ kloru, SE, nr 4: 1960, s. 17—28. ' ' W . P. A n i k i n, Ob istoriczeskom priuroczenii posłowie, pogoworok i zagadek, SE, n r 4: 1960, s. 53—63. N. P o l i s z c z u k , Priiskowyje i szachtiorskije bytowyje pieśni kak matierial dla izuczenija polożenija i by ta roboczych, SE, nr 6: 1960, s. 92—105. A . S. O r ł o w a, O miestie i roli tradicjonnych włastiej afrikanskogo obszczestwa w prov>łom i nastojaszezrm, SE. nr 6: 1960, s. 92—105. W. A . J ó z w i e n k o , Iz istorii ukraińsko-polskich folkloristiczeskich swiaziej końca XIX wieka, SE. nr 4: 1960, s. 156—158. 5 7 8 9 Etnografia Polska, t. V I 27 �418 RECENZJE Na koniec k i l k a ogólniejszych informacji i uwag o omawianym roczniku „Sowietskiej Etnografiji". P o d k r e ś l i ć należy z uznaniem wprowadzenie w szerszym n i ż d o t ą d zakresie grupowania w j e d n y m numerze a r t y k u ł ó w dotyczących pokrewnych t e m a t ó w lub z tej samej dziedziny etnografii. I tak nr 3 jest p o ś w i ę c o n y w większej części etnografii k r a j ó w n a d b a ł t y c k i c h , nr 4 zagadnieniom folkloru, a nr 6 proble­ mom k r a j ó w a f r y k a ń s k i c h . Wydaje się też, że poziom prac zamieszczonych w oma­ w i a n y m roczniku „Sowietskiej Etnografiji" jest wyższy niż w latach poprzednich. Ś w i a d c z y to, że wysiłki redakcji, zmierzające do nadania temu czasopismu należycie wysokiej rangi, są realizowane z powodzeniem. Z drobniejszych spraw w y t k n ą ć niestety trzeba przepuszczanie dość licznych b ł ę d ó w w obcojęzycznych cytatach (m. i n . nr 4, s. 156—158; nr 6, s. 15). Czasopismo z a c h o w a ł o swój tradycyjny u k ł a d z a g a d n i e ń . M i m o konsekwentnego wymieniania w t y t u ł a c h działów antropologii w omawianym roczniku nie u k a z a ł a się ż a d n a rozprawa z jej zakresu. W ż a d n y m z a r t y k u ł ó w nie została też poruszona współczesna problematyka c h ł o p s t w a kołchozowego lub klasy robotniczej. W po­ szczególnych działach ogłoszono n a s t ę p u j ą c ą ilość pozycji: a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 7, z z a g a d n i e ń etnografii ogólnej i antropologii — 4, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii 1 antropologii ZSRR — 17, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii k r a j ó w obcych — 14, z z a g a d n i e ń etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej — 7, z historii etnografii — 1, a r t y k u ł ó w dyskusyjnych — 1, w dziale „ N a r o d y ś w i a t a " — 6, sprawo­ z d a ń —• 23 (w t y m 5 dotyczących k r a j ó w obcych), w kronice — 25, personalia — 1, recenzji i a r t y k u ł ó w recenzyjnych — 38 (w t y m 21 pozycji odnoszących się do ZSRR, 2 do Czechosłowacji, 1 do Węgier, 8 do A z j i poza ZSRR, 1 do A f r y k i , 2 do A m e r y k i , 3 do A u s t r a l i i i Oceanii); obcych prac o m ó w i o n o 10 (polskich pozycji w ś r ó d nich nie ma). W ś r ó d a u t o r ó w p r z e w a ż a j ą nadal zdecydowanie etnografowie z Moskwy, k t ó r z y opracowali 66 spośród 137 wszystkich zamieszczonych w sześciu numerach pozycji. N a s t ę p n i e idą autorzy z Leningradu — 34 pozycje, z innych o ś r o d k ó w — 31 oraz autorzy zagraniczni — 6 pozycji (Bułgaria 2, Anglia, Ghana, Korea, Vietnam). Wszystkie podstawowe a r t y k u ł y zaopatrzone są w k r ó t k i e streszczenia angielskie, spis treści zaś p o w t ó r z o n y jest po francusku. S k ł a d redakcji uległ w 1960 r. p e w n y m zmianom. Ustąpili z jej s k ł a d u G. G. Stratanowicz i S. A . Tokariew, weszli zaś nowi członkowie: Ł. F. Monogarowa i A . I . Perszic jako zastępcy redaktora naczelnego oraz Ł. N . Terentiewa i N . N . Czeboksarow. N a k ł a d czasopisma u t r z y m a ł się bez zmian w wysokości 1900 egzem­ plarzy, a objętość poszczególnych n u m e r ó w w granicach 168—216 stron. Edward CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, R. 8: Pietraszek 1960 x Omawiany rocznik „ C e s k o s l o v e n s k a Ethnografie" , w y d a w a n y w Pradze przy nie zmienionym składzie Rady Redakcyjnej , zbiegł się z p i ę t n a s t ą rocznicą istnienia demokratycznego p a ń s t w a czechosłowackiego. Rocznica ta stała się o k a z j ą do pod­ sumowania dotychczasowej działalności etnograficznej w Czechosłowacji, j a k też wytyczenia dalszych p l a n ó w naukowych. Trzy a r t y k u ł y umieszczone w kolejnych 2 1 Por. recenzję: Z. S z r o m b a , Ceskoslouenskd Ethnografie, R. 1—7: 1953—1959, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 4: 1961, s. 360—366. Należy zwrócić u w a g ę , że od 1958 r. uległa zmianie w Czechosłowacji pisownia słowa etnografia. S z r o m b a . op. cit., s. 361. 2 �419 RECENZJE numerach „ C E " miały służyć temu celowi. Pierwszy z nich, O. Nahodila i A . Robka, Patndct let ćeskoslovenske etnografie , d a ł ogólny przegląd teoretycznych z a g a d n i e ń stojących przed obecną e t n o g r a f i ą czechosłowacką, z a k ł a d a j ą c , że do szeregu teorii dających się zastosować przy opracowaniu m a t e r i a ł u czeskiego i słowackiego dochodzi się przez w n i k l i w e studia z zakresu historii społeczeństw pierwotnych oraz innych plemion i n a r o d o w o ś c i pozaeuropejskich. Badania etnograficzne w dziedzinie historii społeczeństw pierwotnych, k t ó r y m poświęca się obecnie wiele uwagi, mogą b y ć pomocne przy opracowywaniu m a t e r i a ł u z w ł a s n e g o kraju. Teoretyczne założenia w dziedzinie etnografii Czechów i S ł o w a k ó w przede wszystkim dotyczą prac nad syntezą historii k u l t u r y ludu czechosłowackiego. W ś r ó d zadań stojących przed w s p ó ł ­ czesną etnografią w y ł a n i a się problematyka etnografii s ł o w i a ń s k i e j , badanie w s i spółdzielczych, k u l t u r y klasy robotniczej, j a k też ludności polskiej i u k r a i ń s k i e j mieszkającej na terenie Czechosłowacji oraz r e p a t r i a n t ó w z Wołynia i R u m u n i i . Te szerokie założenia czechosłowackiej etnografii są obecnie m o ż l i w e do zrealizowa­ nia dzięki istnieniu odpowiednich p l a c ó w e k naukowych, a zwłaszcza TJstavu Pro Etnografie a Folkloristiku CSAV w Pradze, z o d d z i a ł e m w Brnie i Slezskem Ustave w Opawie, Narodopisneho Ustavu SAV w B r a t y s ł a w i e , z o d d z i a ł e m w Koszycach, jak też dzięki katedrom uniwersyteckim w Pradze, Brnie i B r a t y s ł a w i e . W o m a w i a n y m p i ę t n a s t o l e c i u w z r o s ł a znacznie opieka nad muzealnictwem etnograficznym, k t ó r e może poszczycić się p o w a ż n y m i osiągnięciami. Temu w ł a ś n i e zagadnieniu poświęcony był w omawianym roczniku „CE" a r t y k u ł L . Kunza , dający przegląd etnograficznej działalności m u z e ó w czechosłowackich. Trzy centralne muzea w Pradze, Brnie i M a r t i n i e liczą obecnie ponad cztery m i l i o n y e k s p o n a t ó w , w 250 powiatowych i w o j e w ó d z k i c h muzeach krajoznawczych Czech i M o r a w zbiory sięgają 400 000 p r z e d m i o t ó w , a wraz ze zbiorami s ł o w a c k i m i dochodzą do liczby 800 000 e k s p o n a t ó w . Częste są r ó w n i e ż na terenie Czechosłowacji muzea powiatowe, gdzie obok z b i o r ó w historycznych i przyrodniczych eksponaty etnograficzne w a h a j ą się w granicach 5000 do 20 000 p r z e d m i o t ó w . N i e k t ó r e z nich, jak np. w Pilznie, D o m a ż l i cach, V y ś k o w i e , U h e r s k i m H r a d i ś t i , są w ł a ś c i w i e o d r ę b n y m i muzeami etnograficz­ n y m i . W muzealnictwie duży nacisk położony jest na akcję p o p u l a r y z a t o r s k ą , w k t ó r e j ramach wydawane są bogato ilustrowane prace z zakresu sztuki ludowej, jednotematyczne publikacje, czasopisma muzealne. Trzeci z wyżej wspomnianych a r t y k u ł ó w dotyczył folklorystyki . H i s t o r i ę zainte­ r e s o w a ń folklorystycznych w Czechosłowacji m o ż n a by ująć w trzy etapy: 1. okres tzw. czeskiego odrodzenia z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X w . i z w i ą z a n y z n i m początek z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t y k ą ; 2. dziewięćdziesiąte lata X I X w. i przypada­ jąca na nie Wystawa Etnograficzna w Pradze; 3. czasy obecne zyskujące sobie miano „trzeciego renesansu folkloru", k t ó r y odnosi się do okresu po 1953 r., kiedy została z w o ł a n a I O g ó l n o p a ń s t w o w a Konferencja Folklorystyczna i folklorystyka w y o d r ę b n i ł a się jako samodzielna nauka. Reorganizacja w y d z i a ł u filozoficznego uniwersytetu w Pradze w 1958 r. s p o w o d o w a ł a utworzenie o d d z i a ł u etnografii i folklorystyki, przyczyniając się po raz pierwszy w historii tej nauki do wychowania m ł o d y c h kadr specjalistów. W r a c a j ą c do o m ó w i e n i a ostatniego rocznika i jego w e w n ę t r z n e g o podziału, należy podkreślić, że u k ł a d zagadnień został ograniczony t y l k o do k i l k u działów. P r z y j m u j ą c 3 4 5 „CE", R. 8: 1960 nr 2. s. 111—118. ' ' L . K u n z , Patndct let narodopisneho nr 3, s. 227—230. •' J. J e c h . Folkloristika v socialistickem s. 339—345. musejnictvi v CSSR, Ceskoslovensku, „CE" R 8' 1960 „CE", R 8- 1960 nr 4 �420 RECENZJE jednak, że objętość całego rocznika liczy 434 strony, nie m o ż n a w y m a g a ć , by r ó w n o ­ miernie zostały potraktowane wszystkie zagadnienia n u r t u j ą c e etnografię czecho­ słowacką. Liczba a r t y k u ł ó w ogłoszonych w poszczególnych działach omawia­ nego rocznika ,,CE' przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 4, z z a g a d n i e ń teoretycznych — 1, czechosłowackiej etnografii — 6, obcej etnografii — 3, historii nauki — 1, m a t e r i a ł ó w — 4, p r z e g l ą d u etnograficznych prac zagranicz­ nych — 1, dyskusji — 7, k r o n i k i — 2, k r y t y k i bibliografii — 10 oraz drobnych wiadomości — 3t>. Zagadnieniom teoretycznym poświęcony jest obszerny a r t y k u ł O. Nahodila. Matefsk-j kulty'', którego d r u k ciągnął się od pierwszego numeru z 1959 r. do ostatniego z omawianego rocznika. A r t y k u ł ten, oparty na bogatej literaturze, uka­ zuje odbicie matriarchatu w kultach religijnych, j a k t e ż zależność religii od rozwoju społecznego. Siedząc k u l t y z w i ą z a n e z e p o k ą matriarchatu m o ż n a w y k a z a ć , j a k bardzo ż y w o t n e są jeszcze we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie pierwotne w y o b r a ż e n i a religijne. Za podstawowe zadania etnografii — wielokrotnie p o d k r e ś l a n e na ł a m a c h ,CE'" — zostało uznane badanie k u l t u r y ludu czechosłowackiego. Temu też należy przypisać, że większość miejsca w omawianyrn roczniku została poświęcona w ł a ś n i e wspomnianemu zagadnieniu, o b e j m u j ą c e m u ponadto tylko k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , a tery­ torialnie niemal wyłącznie W y ż y n ę C z e s k o - M o r a w s k ą i Morawy. Z tzw. Vyskovska (część Moraw) m a m y bardzo i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł V. Buriana 0 ludowych osiedlach i budynkach . A r t y k u ł oparty jest na materiale terenowym, literaturze, ź r ó d ł a c h ikonograficznych i archiwalnych, a zwłaszcza mapach katastral­ nych z lat 1826—1833 i 1.843—1845. Na podstawie rozwoju u k ł a d u w n ę t r z a domu, zdobnictwa i m a t e r i a ł u * budowlanego przebadanych 11 633 o b i e k t ó w autor w y k a z a ł związek tutejszego budownictwa z terenem sąsiedniej Hany, czego g ł ó w n y m dowodem jest w y s t ę p o w a n i e na terenie Vy*kovska tzw. zudru, czyli rodzaju ganku. A r t y k u ł zamyka 14 tablic, p o d a j ą c y c h m. i n . wykaz wszystkich b u d y n k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na o m a w i a n y m terenie w latach 1826- 1833, spis d o m ó w z źudrami, ich rozmiary 1 usytuowanie w latach 1826—1833 oraz 1945—1958, podział chlewów, stodół i szop w e d ł u g m a t e r i a ł u budowlanego itp. Drugi a r t y k u ł z budownictwa dotyczył r ó w n i e ż terenu Moraw, a ściślej pograni­ cza M o r a w i S ł o w a c j i . Jest to dopiero pierwsza część szerzej zakrojonego a r t y k u ł u , opartego na materiale terenowym, k t ó r a po k r ó t k i m w s t ę p i e geograficzno-ekonomiczn y m omawia społeczne rozwarstwienie budownictwa i rozwój poszczególnych części domu mieszkalnego. Do nowatorskich prac w dziedzinie czechosłowackiego rzemiosła ludowego n a l e ż y a r t y k u ł V. P r a ż a k a o technologii w y r o b ó w garncarskich . W ś r ó d a r t y k u ł ó w z a j m u j ą ­ cych się r z e m i o s ł e m l u d o w y m daje się wciąż z a u w a ż y ć brak prac, k t ó r e u j m o w a ł y b y to zagadnienie od strony techniki, a nie tylko ornamentu i kształtu w y r o b ó w . Omawiany a r t y k u ł ma w ł a ś n i e na celu w pewnym stopniu zapełnienie tej l u k i przez ukazanie wszechstronnego rozwoju w poszczególnych okresach historycznych, z u w z g l ę d n i e n i e m organizacji pracy, c e c h ó w i t p . jednego ośrodka garncarskiego w K u n ś t a c i e , w najbardziej wschodniej części W y ż y n y Czesko-Moraw skiej. Do; 7 ,s 9 r u „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 3—20; nr 2, s. 119—138; nr 3, s. 231—252; nr 4, s. 346—370. V . B u r i a n , Vesnickd sidła a lidovś stavby na Vyśkovsku. .,CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 21—68. " S. S v e c o v a, LSudoue staviteVstvo v obci Kostice, R. 8: 1960 nr 3, s. 273—294. V. P r a ż a k. Technologie hrnćirske vyroby v Kunśtdte, „CE", R. 8: 1960 n r 4, s. 371—383. 7 ;t �421 RECENZJE tychczas u k a z a ł się tylko w s t ę p do tej obszernej pracy, jak też o m ó w i o n e zostały geologiczne podstawy k u n ś t a c k i e g o garncarstwa. Słabo r ó w n i e ż opracowane jest w etnografii czechosłowackiej zagadnienie za­ p r z ę g u b y d ł a , k t ó r y m zajmuje się w o m a w i a n y m roczniku „CE" J. K r a m a f i k . O p i e r a j ą c się na systematyce jarzm, podanej przez niemieckiego uczonego W. Jaco­ beita, jednego z najlepszych specjalistów w tej dziedzinie, autor a r t y k u ł u odnosi do terenu Czechosłowacji w y o d r ę b n i o n e przez Jacobeita dwa podstawowe typy jarzm, bliżej z a j m u j ą c się obszarem Posumavi, zamieszkiwanym do 1945 r. przez o s a d n i k ó w niemieckich. W y s t ę p u j ą c e na t y m obszarze tzw. jarzmo szyjowe, charakte­ rystyczne dla k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , przeszło na teren Posumavi prawdopodobnie w średniowieczu, r o z p r z e s t r z e n i a j ą c się z biegiem lat. Autor podkreśla, że Czechy były zawsze terenem przejściowym między k u l t u r ą s ł o w i a ń s k ą a g e r m a ń s k ą , na k t ó r y p r z e n i k a ł y różne p r ą d y kulturowe, t y m samym t a k ż e w dziedzinie zaprzęgu bydła. 1 0 Dowodem utrzymani:; się we współczesności tradycyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y i sposobów życia ludu pod w p ł y w e m o k r e ś l o n y c h w a r u n k ó w ekonomicznych i k u l t u ­ ralnych jest a r t y k u ł J. Stankovej o tkaninach ludowych terenu Z d ' a r s k o " , położo­ nego na Wyżynie Czcsko-Morawskiej, gdzie tradycyjne tkaniny ludowe, wykonywane prostymi sposobami domowymi, s t a n o w i ą p r z e w a ż a j ą c ą część m a t e r i a ł ó w z u ż y t k o w y w a n y c h we w n ę t r z u domów, jak też w ubiorze. Dla e t n o g r a f ó w zajmujących się zagadnieniem osadnictwa i rolnictwa duże zna­ czenie posiada a r t y k u ł historyka L . U l ć a k a o u k ł a d a c h gruntowych, rodzajach gleb i z w i ą z a n y c h z n i m i typach osiedli aż do X V I w. Wszystkie w yżej o m ó w i o n e a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej nie tylko p r z e w a ż a j ą ilościowo w recenzowanym roczniku, ale także c h a r a k t e r y z u j ą się na ogół dojrzałą formą, p o w a ż n ą objętością i szerokim zakresem omawianych tematów. Pobieżniej zostały potraktowane pozostałe działy „CE". Godny p o d k r e ś l e n i a jest c y k l a r t y k u ł ó w z etnografii egzotycznej, o m a w i a j ą c y c h zbiory muzeum Naprstkova w Pradze. Z terenu Nowej Gwinei zamieszczono a r t y k u ł o tarczach oraz maskach tanecznych, u ż y w a n y c h w n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h inicjacji . Trzeci a r t y k u ł poświęcony został jorubskim okpö-Ifa, czyli schowkom na szesnaście ziaren palmy, służących do celów w r ó ż b i a r s k i c h W dziale „Historii n a u k i " u k a z a ł się natomiast odczyt C. L o u k o t k i wygłoszony w Instytucie ,,Bandeirantes" na uniwersytecie w K u r y t y b i e na temat udziału Czechów w poznawaniu Brazylii . 12 r 1 3 Vi ,5 ,7 ](1 J. K r a m a f i k , Zdpfah skotu v Posumavi, „CE", R. 8: 1960 nr 3, s. 253—272. J. S t a n k o v ä . Lidovi tkaniny v tradicnim odevu a interieru, „CE", R. 8: i960 nr 4, s. 384—413. U U l ć a k , K vyvoji pluilny do końce 16. stoleti, „CE", R. 0: 1960 nr 2, s. 139—167. R ó w n i e ż w dziale „ M a t e r i a ł y " drukowane są a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej, jak np. J. K r a m a f i k , Nekolik poznämek k ćldnku prof. K. Chotka „Stare spüsoby präce v ceskoslovenskem zemedslstvi. Zatva srpem", „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 87—91; S. S v e c o v ä , Abergläubische Vorstellungen und Praktiken im Volksbauwesen in der Slowakei, „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 197—207. M . S t u c h l i k , Stlty z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea vseobecneho ndrodopisu v Praze, „ĆE", R. 8: 1960 nr 3, s. 295—311. M . S t u c h l i k , Tanecni masky z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea, „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 69—81. L . H o l y , Jorubsk? okpö-Ifa ve sbirkdch Naprstkova musea, „CE", R 8" 1960 nr 2, s. 168—183. C. L o u k o t k a , Cim pfispeli Cesi k poznani Brazilie, „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 82—86. n Vi Vi 14 1 5 lłl u �422 RECENZJE W „ Ć E " dobrze reprezentowany jest dział recenzji, w k t ó r y m o m ó w i o n o r ó w n i e ż dwie prace polskie: książkę H . Noconia o p a ń s t w i e I n k ó w oraz Zeszyt próbny Polskiego atlasu etnograficznego . Druga recenzja podaje k r ó t k ą h i s t o r i ę prac atlasowych w Polsce oraz d o k ł a d n ą t r e ś ć Zeszytu próbnego. W omawianym roczniku „ C E " mamy t a k ż e dwie m a ł e wzmianki o pracy J. K r z y ż a n o w s k i e g o Mądrej głowie dość dwie słowie (nr 2) oraz Z. Poniatowskiego Wstęp do religioznawstwa (nr 2). Jeżeli j e s t e ś m y już przy tematyce polskiej poruszonej w ó s m y m roczniku „CE", w a r t o w s p o m n i e ć o artykule I . Tłoczka, Przegląd badań nad architekturą ludową w Polsce w latach 1945—1959 , umieszczonym w osobnym dziale „ P r z e g l ą d etno­ graficznych prac zagranicznych", k t ó r y zmierza do zapoznania czytelnika „ C E " z pra­ cami zagranicznych uczonych. Należy podkreślić, że na 7 a r t y k u ł ó w , k t ó r e dotychczas u k a z a ł y się w t y m dziale w c a ł y m czasopiśmie, w y c h o d z ą c y m od 1953 r., trzy z nich pochodzą od uczonych polskich. 1 8 19 2n Omawiany rocznik ,,CE" poza „ K r o n i k ą " i „ D y s k u s j a m i " , w k t ó r y c h w y w i ą z a ł a się ciągnąca się przez trzy numery polemika między A. Robkiem a V. K a r b u s i c k i m na temat pracy Kladensko, posiada jeszcze jeden dział, z a m y k a j ą c y k a ż d y numer czasopisma, „ Z p r a v y " , czyli drobne notatki. Można je podzielić na dotyczące b a d a ń terenowych (5), konferencji (3), m u z e ó w i towarzystw (1), publikacji (21), poszczegól­ nych uczonych czechosłowackich (5) oraz „ r ó ż n e " (1), gdzie J. V. Horak komunikuje o znaczeniu, jakie mogą m i e ć dla etnografii n i e k t ó r e mapy administracyjne i histo­ ryczne w y c h o d z ą c e obecnie w Czechosłowacji (nr 1). Cały rocznik „ C E " jest bogato ilustrowany, nie brak też w i e l u kolorowych ilustracji podnoszących w a r t o ś ć czasopisma. Streszczenia w j ę z y k u niemieckim po­ s i a d a j ą tylko n i e k t ó r e a r t y k u ł y z działu etnografii czechosłowackiej, natomiast spis treści drukowany jest w j ę z y k u angielskim i rosyjskim. Zofio S L O V E N S K Y NARODOPIS, Szromba R. 8: 1960 Slovensky Narodopis, organ Słowackiej Akademii Nauk, wyszedł w 1960 r. jako k w a r t a l n i k . Cztery zeszyty tego pisma, z a w i e r a j ą c e w sumie 670 stron, przygotowy­ wane są przez r a d ę r e d a k c y j n ą , w k t ó r e j skład w c h o d z ą n a s t ę p u j ą c y etnografowie: Rudolf Bednarik, Sona Burlasova, Emilia Horvatnova, Sona K o v a ć e v i ć o v a , M i c h a ł Markus, A n d r e j M e l i c h e r ć i k , Jan M j a r t a n , Jan Podolak. Redaktorem naczelnym jest B o ż e n a Filova. Oceniając charakter tego periodyku, w y c h o d z ą c e g o na Słowacji już od roku 1953, trudno nie z a u w a ż y ć d u ż y c h zmian, jakie n a s t ą p i ł y w 1960 r. Przede wszystkim ude­ r z a j ą c a jest nowa, cenna tendencja nadawania k a ż d e m u zeszytowi określonego profilu, w y r a ż a j ą c e g o się przede wszystkim w jednolitej tematyce. Zeszyt pierwszy poświęcony jest głównie tematom z w i ą z a n y m z r ó ż n y m i typami gospodarki, jak uprawa winorośli i rolnictwo. Natomiast w zeszycie drugim znajdujemy sporo m a t e r i a ł u i n f o r m u j ą c e g o o zmianach, jakie n a s t ą p i ł y w p i ę t n a s t o l e c i u powojennym w zakresie k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej w różnych regionach Słowacji. Numer ten zawiera poza t y m a r t y k u ł y z zakresu pasterstwa, k t ó r e poza ciekawymi 18 1 9 C. L o u k o t k a , Polska, kniha o fisi Inku, „CE", R. 8: 1960 n r 1, s. 99—100. D. K r a n d ż a l o v , Polski atlas etnograficzny, „CE", R. 8: 1960 n r 3, s. 324— 328. 2U „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 184—196. �423 RECENZJE uwagami o charakterze syntetycznym dają skrupulatnie zinwentaryzowany m a t e r i a ł opisowy. Zeszyt trzeci p o ś w i ę c o n y jest wyłącznie budownictwu, k t ó r e g o ciekawe formy z r ó ż n y c h części Słowacji omawia czterech a u t o r ó w . W ostatnim zeszycie znajdujemy prace dotyczące r ó ż n y c h t e m a t ó w z zakresu k u l t u r y duchowej. Są t u o m ó w i e n i a jarmarcznych pieśni, uwagi krytyczne nad motywami zawartymi w znanej pieśni ludowej „ W y d a ł a matka" oraz np. szczegó­ łowe o m ó w i e n i a p r z e k a z ó w tradycji ustnej dotyczącej legendarnej postaci M i c h a ł a Vdovca. W omawianym roczniku obserwuje się t e n d e n c j ę do zamieszczania d u ż y c h arty­ k u ł ó w , w k t ó r y c h autorzy m a j ą możność podania z a r ó w n o uwag uogólniających, jak i m a t e r i a ł u opisowego. Wszystkie większe i mniejsze rozprawki u p o r z ą d k o w a n e są w e d ł u g stałego, nie­ zmiennego u k ł a d u w e w n ę t r z n e g o , przyjętego w c a ł y m roczniku 1960. K a ż d y zeszyt o t w i e r a j ą „ A r t y k u ł y " , po nich n a s t ę p u j e dział „ M a t e r i a ł y i archiwa" lub „Rozhlady" . Zeszyt jest z a m k n i ę t y „ R e c e n z j a m i " , k t ó r y c h wciąż jeszcze jest w „ S N " dość m a ł o . Uderza szczególnie niewielka stosunkowo liczba recenzowanych prac p o z a s ł o w a c k i c h i czeskich. Tak j a k w latach poprzednich, „SN" w 1960 r. zamieszcza głównie a r t y k u ł y o m a w i a j ą c e poszczególne, konkretne tematy z zakresu k u l t u r y ludowej, nieliczne są natomiast rozprawy z zakresu metodologii. S t ą d też z zainteresowaniem czyta się p r a c ę B. Filovej p o ś w i ę c o n ą zagadnieniom metodycznym e t n o g r a f i i . W tej stosun­ kowo niewielkiej pracy autorka częściowo porusza k i l k a w ę z ł o w y c h p r o b l e m ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e są przedmiotem dyskusji w ś r o d o w i s k u n a u k o w y m nie tylko s ł o w a c k i m . Interesuje ją przede wszystkim sprawa przedmiotu b a d a ń etnografii oraz w i ą ż ą c a się z t y m potrzeba wypracowania nowych metod pracy przy badaniach nad ś r o d o w i s k i e m robotniczym. A u t o r k a zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na zmiany, jakie na­ stąpiły —• zwłaszcza w piętnastoleciu powojennym — w t r a k t o w a n i u pojęcia ^ u d " , k t ó r e tradycyjnie łączono ze ś r o d o w i s k i e m chłopskim, s t a n o w i ą c y m g ł ó w n y przed­ miot b a d a ń etnografii. i 2 R o z p r a w ę swoją kończy B. Filova stwierdzeniem, że zainteresowania etnografa idą obecnie w k i e r u n k u badania i o b j a ś n i e n i a tradycyjnych treści we współczesnej kulturze oraz śledzenia nowo p o w s t a ł y c h form. W ś r ó d a r t y k u ł ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h m a t e r i a ł odnoszący się do gospodarki sło­ wackiej znajduje się praca E. Kahounovej, m ó w i ą c a o uprawie winorośli na terenie M a ł y c h K a r p a t . A u t o r k a zajmuje się przede wszystkim kilkoma miejscowościami z tego terenu: B r a t y s ł a w a , Raca, Sw. Jerzy, Myślenice, Pezinok, H l i n i k , Modra, po­ r ó w n u j ą c z m a t e r i a ł e m z terenu Hor, O r e ś a n y , okolic Grobu, Seredi, Trnavy. Oma­ wiana praca porusza dwa zasadnicze zagadnienia: organizację gospodarczo-społeczną uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli w r ó ż n y c h okresach historycznych oraz proces technologiczny i n a r z ę d z i a pracy z w i ą z a n e z tą gałęzią gospodarki. 3 1 W „ R o z h l a d a c h " zamieszczone są a r t y k u ł y o r ó ż n o r a k i e j tematyce, jak np. poruszające zagadnienia skansenu w Norwegii, i n f o r m u j ą c e o postępie prac grupy n a u k o w c ó w z a j m u j ą c y c h się problemami ateizmu, czy wreszcie referujące w s p ó ł ­ p r a c ę p o m i ę d z y etnografami polskimi i s ł o w a c k i m i na tle b a d a ń nad k u l t u r ą paster­ s k ą w Karpatach. Zamieszcza się tam r ó w n i e ż wspomnienia p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m badaczom k u l t u r y ludowej. B. F i 1 o v a, K niektórym aktualnym metodologickym otdzkom ndrodopisnej vedy, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 177—188. E. K a h o u n o v a . V i n o ł i r a d m c t t ; o Maluch Karpat, „SN", R. 8: 1960 n r 1, s. 3—72. J 3 �424 RECENZJE Uprawa winnej latorośli znana w Małych Karpatach od dawna jest dla tej części Słowacji c h a r a k t e r y s t y c z n ą f o r m ą gospodarki. E. Kahouno</a przedstawia i analizuje wszelkie przekazy źródłowe, na k t ó r y c h podstawie m o ż n a o d t w o r z y ć przebieg rozwoju w i n n i c t w a od czasów najdawniejszych poprzez feudalizm, kapita­ lizm do współczesności. W obszernej części pracy odnoszącej się do okresu feudalizmu znajdujemy sporo m a t e r i a ł u orientującego w organizacji uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli, k t ó r a wieloma cechami przypomina organizację cechową, orientuje też w organizacji zbytu oraz w stosunkach p a n u j ą c y c h między w i e l k ą własnością ziem­ ską a c h ł o p a m i . Niestety o wiele pobieżniej potraktowany został okres kapitalizmu. Z dość lakonicznego opisu dowiadujemy się o znacznych zmianach, j a k i m uległ w t y m okresie teren M a ł y c h Karpat: praca w w i e l k i c h winnicach coraz częściej opiera się teraz na najemnej sile roboczej, co zasadniczo zmienia stosunki pomiędzy poszczególnymi grupami społecznymi. N a s t ę p u j e zmiana daniny na podatek. K a p i ­ talizm przynosi ze sobą w z m o ż o n ą dążność do spieniężania otrzymanych plonów,, a więc poszukiwanie nowych r y n k ó w zbytu. Niestety bardzo pobieżnie omówiono w i ą ż ą c e się z tym, a tak w a ż n e dla tego okresu prawo konkurencji, k t ó r e — jak się wydaje — p o w a ż n i e zaciążyło na organizacji zbytu w Małych Karpatach. Okres powojenny r ó w n i e ż potraktowany został dość pobieżnie. Dużo uwagi po­ święcono zmianom w n a r z ę d z i a c h , natomiast niewiele m a t e r i a ł u znajdujemy o d n o ś n i e do .różnych sposobów organizacji pracy, szczególnie w gospodarstwach i n d y w i d u a l ­ nych. Zagadnieniom z w i ą z a n y m z rolnictwem poświęcone są w „SN" 3 a r t y k u ł y . Praca V. Urbancovej jest przyczynkiem i n t e r e s u j ą c y m dla n a u k o w c ó w szeregu dys­ cyplin, z a j m u j ą c y c h się historią narzędzi rolniczych, i ma n i e w ą t p l i w i e znaczenie nie t y l k o dla nauki słowackiej '\ Na podstawie m a t e r i a ł ó w muzealnych przedstawia autorka n a r z ę d z i a orne u ż y w a n e na terenie Słowacji do w i e k u X I X i X X . W y r ó ż n i a 5 t y p ó w narzędzi do o b r ó b k i ziemi, a mianowicie r a d ł a bezpłozowe i płozowe, pługi c z w ó r d z i e l n e i trójdzielne z k r z y w y m i lub prostymi grządzielami oraz pługi z że­ lazną o d k ł a d n i c ą pochodzenia kowalskiego lub fabrycznego. U ż y w a n e one były obok siebie przez całe stulecie. V. Urbancova u w a ż a , że najstarsze typologicznie jest r a d ł o bezpłozowe, k t ó r e p r z e t r w a ł o do naszych czasów jako n a r z ę d z i e służące do obradlania z i e m n i a k ó w . N a s t ę p n i e analizuje, na jakiej drodze n a s t ę p o w a ł y zmiany konstrukcji w r a d ł a c h i w pługach, oraz porusza istotne zagadnienie zapożyczeń nowych form narzędzi rolniczych. Na marginesie tych r o z w a ż a ń wysuwa postulat, aby badania nad ewentualnymi zapożyczeniami w n a r z ę d z i a c h ornych poprzedzić szczegółowymi badaniami nad formami rodzimymi. R o z w a ż a n i a swoje k o ń c z y autorka słuszną uwaga., ze m a t e r i a ł etnograficzny dotyczący n a r z ę d z i rolniczych nie może b y ć t r a k t o w a n y jako w y s t a r c z a j ą c y i w y ­ maga pomocniczych b a d a ń archeologicznych i historycznych. Etnografia może b y ć t y l k o j e d n ą z dyscyplin, k t ó r a dołączy swoje w y n i k i do r o z w i ą z a n i a zagadnienia pochodzenia i rozwoju n a r z ę d z i rolniczych. S p r a w ę przetrwania pewnych archaicznych form uprawy ziemi w n i e k t ó r y c h regionach Słowacji porusza ta sama autorka w drugim numerze „ S N " . W k i l k u miejscowościach, jak Myjava, Krajna, Brezowa, p r z e t r w a ł do naszych czasów t r ó j polowy system uprawy ziemi. Co ciekawsze, system ten wykazuje t r w a ł o ś ć raczej 5 V. U r b a n c o v a, K vyvoju slovenskeho orneho ndradia na zdklade z muzealnych zbierok, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 73—120. V. U r b a n c o v a , Prićiny pretrvania archaickych pol'nohospoddrskych v niektórych oblastiach Slovenska, „SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 255—267. s materiału foriem �42.1 RECENZJE w dużych gospodarstwach rolnych, a zanika w m a ł y c h , gdzie posiadanie niewielkiej ilości ziemi uprawnej nie pozwala na jej ugorowanie. Na Liptowie w miejscowości Huta p r z e t r w a ł a do czasów współczesnych ręczna uprawa ziemi. Ciekawe to zjawisko w y w o ł a n e zostało specyficzną s y t u a c j ą ekonomiczno-historyczną. W Hucie prowadzenie gospodarstw rolnych należało do kobiet, natomiast mężczyźni zarobkowali jako robotnicy w pobliskich hutach szkła. Zwyczaj uprawy ziemi motykami zaczął z a n i k a ć około 1930 r., gdy wysokie zarobki robotni­ k ó w H u t y pozwoliły na najem oraczy z terenu Orawy. Podane przez U r t a n c o v ą wypadki przetrwania archaicznych f o r m uprawy w rolnictwie są p r z y k ł a d e m dużego w p ł y w u lokalnych s t o s u n k ó w ekonomicznych i historycznych na k s z t a ł t o w a n i e się gospodarki wsi. Czysto m a t e r i a ł o w ą p r a c ą jest a r t y k u ł J. N i ż n a n s k i e g o m ó w i ą c y o sposobach ugorowej i p ó ł u g o r o w e j uprawy ziemi w Bresto/anach . Praca szczegółowo i syste­ matycznie przedstawia rośliny uprawiane i sposoby uprawy z w i ą z a n e z t y m syste­ mem gospodarki w badanej wsi. „Sloyensky Narodopis" zamieszcza w 1960 r. dwa a r t y k u ł y poświęcone n i e k t ó ­ r y m zagadnieniom gospodarki hodowlano-pasterskiej, tak charakterystycznej dla Słowacji. W jednym z nich J. Stika m ó w i o pochodzeniu i sposobach szałaśniczego wypasu na terenach zachodniej i północno-zachodniej Słowacji '. D o k ł a d n i e omawia organizację s z a ł a ś n i c t w a , budownictwo z w i ą z a n e z t y m typem hodowli, g o s p o d a r k ę mleczną, zwyczaje p a n u j ą c e na hali oraz nieszałaśnicze formy chowania dobytku zwierzęcego w górach. Przedstawione w tej pracy w y n i k i b a d a ń p o z w a l a j ą na stwierdzenie wielu analogii z terenami M o r a w i Śląska, zwłaszcza Cieszyńskiego. T ł u m a c z y ć to m o ż n a podobnymi na obu terenach stosunkami historycznymi, eko­ nomicznymi oraz wzajemnym o d d z i a ł y w a n i e m politycznym i gospodarczym. Na terenie Horehronia, jednej z p r o w i n c j i s ł o w a c k i e j , spotyka się w paster­ stwie 3 różne sposoby zimowania owiec: zimowanie w pomieszczeniach, k t ó r e są częścią z a b u d o w a ń gospodarczych w o b r ę b i e wsi, zimowanie owiec w otwartych ogrodzeniach (tzw. mraznicach) w g ó r a c h oraz zimowanie w polnych, z a m k n i ę t y c h pomieszczeniach. Zimowanie w ..mraznicach" jest sposobem najstarszym, prawdopo­ dobnie znanym dawniej w całych Karpatach. Temat ten rozpracowuje w „SN' J. P o d o l a k w a r t y k u l e Tradićn? sposoby zimovania dobytka na Horehroni". Zeszyt trzeci „SN" poświęcony został budownictwu. J. Mjartan w słowie w s t ę p ­ nym, p o p r z e d z a j ą c y m cykl a r t y k u ł ó w z w i ą z a n y c h z t y m tematem, daje k i l k a istot­ nych uwag, k t ó r e w p e w n y m sensie mogą być potraktowane jako podsumowanie w n i o s k ó w tego cyklu. Zmiany zachodzące w okresie socjalizacji wsi, n a s t ę p u j ą w szczególnie szybkim tempie w kulturze materialnej: budownictwie, odzieży, u r z ą d z e n i u w n ę t r z a . Ruch budowlany przyczynia się do szybkiego zaniku cennych z a b y t k ó w tradycyjnej architektury. Stąd konieczność jak najszybszego opracowa­ nia budownictwa ludowego. Konieczność ta w y p ł y w a nie t y l k o z potrzeby zinwen­ taryzowania ginących obiektów, ale t a k ż e wypracowania w z o r c ó w dla nowego bu­ downictwa wiejskiego, k t ó r e s p e ł n i a j ą c w a r u n k i stawiane przez n o w o c z e s n ą archi­ t e k t u r ę b a z o w a ł o b y na tradycjach regionalnych. Potrzeba wypracowania takich w z o r ó w jest o tyle pilna, że nowo p o w s t a j ą c e budownictwo wiejskie sięga po po­ mysły do architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , na skutek czego p o w s t a j ą zabudowa,; '' J. R. N i ż n a n s k y , Priprava a osev uhoroveho a pouhoroveho pol'a v Brestoimnoch, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 121—152. ' J . S t i k a , Salasnictvi v porażske a kysucke oblosti, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 323—370. J. P o d o l a k , Tradióne sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „SN", R. 8~ 1960 nr 2, s. 268—322. 8 �426 RECENZJE nia u d e r z a j ą c e b r z y d o t ą i niejednokrotnie nie spełniające t a k ż e w a r u n k ó w posta­ wionych przez inwestora. Na marginesie tych podstawowych p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z n o w ą s y t u a c j ą e k o n o m i c z n ą wsi powstaje pytanie, co należałoby zrobić z opuszczonymi budynkami tradycyjnymi. Przeniesienie ich do s k a n s e n ó w jest n i e m o ż l i w e chociażby ze w z g l ę d u na t r u d n o ś c i organizacyjne i finansowe. Pozostaje wykonanie d o k ł a d n e j inwentary­ zacji. Sprawy te porusza w swoim artykule V. P r a ż a k . Po tych pracach, o m a w i a j ą ­ cych aktualne zagadnienia z w i ą z a n e z budownictwem wiejskim, n a s t ę p u j e k i l k a a r t y k u ł ó w poświęconych b u d o w n i c t w u różnych r e g i o n ó w Słowacji. Są to prace o charakterze opisowym, p o d k r e ś l a j ą c e cechy regionalne . Bogaty i r ó ż n o r o d n y folklor s ł o w a c k i budzi zrozumiałe zainteresowanie w i e l u e t n o g r a f ó w . W „SN" jeden z n u m e r ó w poświęcony jest w y n i k o m b a d a ń nad pieśnią, l i t e r a t u r ą , t a ń c e m r ó ż n y c h grup etnicznych Słowacji. L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a zwraca u w a g ę na rzadko poruszany w literaturze te­ mat znaczenia i treści pieśni jarmarcznych, k t ó r e przez długi okres były j e d n ą z tych form literackich, k t ó r e silnie z a w a ż y ł y na charakterze twórczości ludowej . A u t o r k a słusznie stwierdza, że przy badaniach twórczości ludowej w y r a ż a j ą c e j się w pieśniach zbójnickich, weselnych itp. nie m o ż n a p o m i j a ć pieśni jarmarcznej, czy też pieśni p o w s t a j ą c e j w ś r o d o w i s k u robotniczym. Ich poznanie jest nieodzowne do zrozumienia całokształtu twórczości artystycznej ludu słowackiego. J e d n ą z najstarszych pieśni, z n a n ą z różnych t e r e n ó w Słowacji, do k t ó r e j analogii m o ż n a s z u k a ć w zachodniej Europie, jest pieśń „ V y d a l a mati, vydala ceru..." Z. Horalkova z a n o t o w a ł a ją we wsi Jawornik na H o r n a c k u . Pieśń ta od dawna i n t e r e s o w a ł a takich badaczy, j a k J. Horak, F. Kolessa, A . Melichercik. W y ­ suwano nawet hipotezę, ze była ona znana już w czasach przedfeudalnych. Dzięki zastosowanej metodzie notowania wersji tej p i e ś n i u r o z m ó w c ó w w r ó ż ­ n y m w i e k u zdołała autorka z a n o t o w a ć zmiany zachodzące w czasie, r z u c a j ą c ś w i a t ł o na proces deformacji w twórczości ludowej. L u d gemerski posiada w swoich legendach postać bohatera Michała Vdovca, k t ó r y podobnie j a k Janosik w y s t ę p o w a ł w obronie u c i ś n n i o n y c h . V. Ga3parikova omawia szczegółowo tę legendę, k t ó r ą u w a ż a za jeden z w y r a z ó w protestu ludu na ucisk feudalny Zagadnieniem t a ń c a na terenie Słowacji z a j m u j ą się dwie a u t o r k i : Z. Jelinkova i Z. Rokesova , k t ó r a p o ś w i ę c a swój a r t y k u ł k i l k u zespołom t a ń c a Sło­ wacji, t j . ludowemu zespołowi Lućnica, wojskowemu zespołowi artystycznemu, 9 10 11 l2 r 1 4 !l ,5 V. P r a ż a k , Nejnalehavejśi ukoi dneska-celostdtni pruzkum nasi Udovś archi­ tektury, .,SN", R. 8: 1960 n r 3, s. 389—399. J. M j a r t a n, Novśie prispevky k vyskumu juhoslovenskeho domu, „SN" R. 8: 1960 nr 3, s. 400—431; S. M r u ś k o v i ć, Prispevok k studiu Vudovych pol'nohospoddrskych stavieb na Zdhori, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 431^167; S. S v e c o v a , Stavby s pristennymi stipmi na zdpadnom Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 468— 493: J. V. S c h e y b a l , K nekterym. oldzkdm pastroveho stavitelstvi na Slovansku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 494—501. L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a , Jarmaćnd pieseń v nasej ndrodnej kul­ turę, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 529—553. Z. H o r a 1 k o v a, Prispevky k motivickemu a strofickemu rozboru pisni vydala mati, vydala ceru, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 591—627. V. G a ś p a r i k o v a , Obraz zbójnika Michała Vdovca vo folklórnej tvorbe gemerskeho l'udu, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 554—590. Z. J e l i n k o v a , Zprdva o pruzkumu chorovodu na Slovensku, „SN", R 8: 1960 m* 4, s. 641—651. Z. B o k e s o v a, K otdzkam vyvoja profesiondlnych suborov Vudovych pieśni a tancov na Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 227—239 10 11 1 2 1J Vi 10 �427 RECENZJE u k r a i ń s k i e m u zespołowi pieśni i t a ń c a przy teatrze w Preszowie oraz młodzieżo­ wemu zespołowi w B r a t y s ł a w i e . Instytut folklorystyczny w Bukareszcie o r g a n i z o w a ł badania nad folklorem d w u wsi w R u m u n i i : Nova H u t a i B o d a n o ś . W ramach tych b a d a ń S. B u r l a s o v á b a d a j ą c a S ł o w a k ó w tam m i e s z k a j ą c y c h stwierdziła, że mimo oderwania od rodzimego ś r o d o ­ wiska folklor s ł o w a c k i jest w R u m u n i i żywy . Ciekawe by byjo szczegółowe przeba­ danie podłoża tego zjawiska i dziedzin, w k t ó r y c h słowaccy emigranci w Rumunii w y k a z u j ą w i ę k s z ą zdolność a d a p t a c y j n ą w n o w y m środowisku. E. H o r v á t h o v á w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m n i e k t ó r y m historyczno-etnograficznym problemom z w i ą z a n y m z g r u p ą C y g a n ó w daje wiele ciekawych u w a g . Przede wszystkim omawia istniejące w ś r ó d C y g a n ó w grupy o r ó ż n y m pochodzeniu, a n a s t ę p ­ nie wielorakie ugrupowania zawodowe r z e m i e ś l n i k ó w , r o b o t n i k ó w , m u z y k ó w wiejs­ kich, handlarzy. R ó ż n o r o d n o ś ć zajęć w p ł y w a na powstawanie pewnych o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h i obyczajowych. A u t o r k ę interesuje przede wszystkim sprawa przysto­ sowania się C y g a n ó w do społeczeństwa. CSRS po roku 1945, kiedy w ł a ś c i w y stosunek do mniejszości narodowych stał się t r o s k ą o g ó l n o p a ń s t w o w ą . W ramach tej p o l i t y k i rozpoczęto w ś r ó d C y g a n ó w akcję l i k w i d o w a n i a analfabetyzmu i u d o s t ę p n i a n i a ogól­ nonarodowych zdobyczy kulturalnych. „Slovensky N á r o d o p i s " cechuje starannie opra-cowana szata graficzna. Fotografie i rysunki objaśniają tekst, k t ó r y staje się przez to w a r t o ś c i o w y m m a t e r i a ł e m dla c z y t e l n i k ó w spoza Słowacji. W 1960 r. po raz pierwszy wprowadzono kolorową, estetyczną o k ł a d k ę pisma, na k t ó r e j zamieszcza się reprodukcje w y t w o r ó w k u l t u r y ludowej. Anna Zambrzycka-Kunachowicz 16 1 1 A C T A A R C H A E O L O G I C A C A R P A T H I C A , T. 1: 1960 z. 2 1 Recenzując pierwszy zeszyt „Acta Archaeologica C a r p a t h i c a " zreferowałam między i n n y m i program, z j a k i m na w s t ę p i e w y s t ą p i ł a Redakcja czasopisma. Zanim przystąpię do o m ó w i e n i a zeszytu drugiego tego czasopisma, p r a g n ę podkreślić, że realizuje on w pełni w y s u n i ę t e poprzednio postulaty. Pismo coraz w y r a ź n i e j przy­ biera charakter organu o g ó l n o k a r p a c k i e g o , z a r ó w n o jeśli chodzi o t e m a t y k ę a r t y ­ kułów, jak i w s p ó ł p r a c ę uczonych r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . W dziale „ A r t y k u ł ó w " spotykamy obok autora z Polski także Rumuna i W ę g r a ; „Rejestr nowych stanowisk" przynosi zestawienie o d k r y ć dokonanych w 1957 r. na terenie Czechosłowacji, Węgier i Polski (te ostatnie są tylko u z u p e ł n i e n i e m rejestru umieszczonego w zeszycie poprzednim); wreszcie w dziale „Recenzji" omawiane są prace r u m u ń s k i e , s ł o w a c k a i polska. Dla problematyki Karpat jako całości n i e w ą t p l i w i e najciekawsze są a r t y k u ł y p o r u s z a j ą c e zagadnienia o g ó l n o k a r p a c k i e . Do takich n a l e ż ą a r t y k u ł y J. K o z ł o w ­ s k i e g o i T. L e w i c k i e g o . Pierwszy z nich, W sprawie tzw. kultury łowców nie­ dźwiedzia jaskiniowego (s. 243—260), z n i e z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w (to, że inspirowany był przez a r t y k u ł Malinowskiej w „ W i e r c h a c h " , nie odbiera m u w a r t o ś c i a r t y k u ł u ) umieszczony został w dziale „Dyskusji i polemik"; daje bowiem niezwykle ciekawe, 1,1 S. B u r 1 a s o v a, K otdzkam hudobneho folkloru Slovdkov v Rumuńsku, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 628—640. E. H o r v a t h c v a, Niektóre historicko-etnograficke problemy pri rieśeni ciganskej otdzky po r. 1945, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 240—254. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Acta Archaeologica Carpathica, t. 1, z. 1, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961, s. 395—398. 1 1 1 �•428 RECEN'ZJE oparte na polskim materiale wykopaliskowym i wyczerpująco zestawionej literaturze ś w i a t o w e j o m ó w i e n i e „ k u l t u r y łowców n i e d ź w i e d z i a jaskiniowego". Jednym z najbar­ dziej znanych w Polsce stanowisk tej „ k u l t u r y miała być grota Magury w Tatrach, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przeprowadzono badania archeologiczne. Tzw. k u l t u r a łowców niedźwiedzia jaskiniowego rozwijała się rzekomo w paleo­ licie; cechowały ją prymitywne n a r z ę d z i a kamienne, bardzo liczne n a r z ę d z i a kościa­ ne o k s z t a ł t a c h obłych i niejasnym przeznaczeniu (na ogół u w a ż a n o je za gładziki), wreszcie w y j ą t k o w a rola, j a k ą w tej „ k u l t u r z e " o d g r y w a ł n i e d ź w i e d ź jaskiniowy. Roli tej dopatrywano się w olbrzymich ilościach kości n i e d ź w i e d z i a zalegających namulisko grot górskich, k t ó r e rzekomo zamieszkiwali ludzie tej kultury, oraz w o d k r y w a n y m tam celowym p o c h ó w k u czaszek niedźwiedzia, co miało świadczyć o kulcie, j a k i m otaczano to zwierzę. Przytoczone przez Kozłowskiego liczne dowody, zaczerpnięte z całej Europy, gdzie obok Karpat miała w y s t ę p o w a ć „ k u l t u r a niedźwiedzia jaskiniowego", ś w i a d ­ czą, że ..kultura" taka nigdy nie istniała. Wiele grot, rzekomych jej stanowisk (między i n n y m i grota Magury), okazało się nigdy przez człowieka nie zamieszkany­ m i (brak śladu ognisk i pewnych w y r o b ó w ręki ludzkiej); wyroby kamienne tej „ k u l t u r y " zakwalifikowano do różnych o k r e s ó w i k u l t u r paleolitycznych; „ w y r o b y " kościane — jak stwierdzono — p o w s t a ł y na drodze erozji, a p r z y k ł a d } ' „ p o c h ó w k u " czaszek niedźwiedzia były albo naturalnym zapchaniem przez erozja kości tych z w i e r z ą t we w n ę k i b r z e g ó w jaskini, albo są co najmniej niepewne, gdyż ich doku­ mentacja okazała się tendencyjna; wreszcie udowodniono, że niedźwiedź nie grał istotnej roli w gospodarce l u d ó w paleolitu, a wielkie ilości jego kości w grotach górskich, nawet tych n i e w ą t p l i w i e zamieszkanych przez człowieka, ś w i a d c z ą t y l k o , że przez tysiące lat n i e d ź w i e d z i e chroniły się do jaskiń, by tu zakończyć życie. Sprawa „ k u l t u r y ł o w c ó w niedźwiedzia jaskiniowego" ma bardzo istotne znacze­ nie dla zagadnienia K a r p a t i dlatego wszelkie dyskusje na ten temat m u s z ą żywo i n t e r e s o w a ć każdego, kto zajmuje się historią osadnictwa gór. Co prawda Karpaty nie były zamieszkane przez „łowców niedźwiedzia", a w wysokich jaskiniach ta­ t r z a ń s k i c h nie chronił się człowiek paleolitu, j e d n a k ż e j u ż w tych odległych czasach nie s t a n o w i ł y one bariery nie do przebycia. Dowodzi tego a r t y k u ł L . V e r t e s a . Surowiec krzemienny pochodzenia polskiego w węgierskim paleolicie i mezolicie (s. 167—169). Okazuje s:ę, że n a r z ę d z i a z polskiego krzemienia ś w i o c i e c h o w s k i e g o zna­ leziono na terenie Węgier, o 400 k m od miejsca jego wydobywania. Ludzie, którzy przenieśli go na t a k ą odległość, musieli p r z e w ę d r o w a ć przez Karpaty. Do czasów z pogranicza prehistorii i historii odnosi się a r t y k u ł T. L e w i c ­ k i e g o Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX—Xl w, (s. 191—201). Dowiadujemy się, że w t y m czasie istniał w i e l k i szlak handlowy u ż y w a n y przez k u p c ó w arabskich, a wiodący z północnej A f r y k i przez H i s z p a n i ę i Italię, n a s t ę p n i e przez całą E u r o p ę ś r o d k o w ą i w s c h o d n i ą do Chazarii, na północny Kaukaz, do ujścia Wołgi i nad Morze Kaspijskie. Warianty tego gigantycznego szlaku przecinały K a r ­ paty na trasach: Praga — K r a k ó w — K i j ó w oraz p ó ł n o c n e W ę g r y — Słowacja — K a r p a t y — Kijów. Zainteresowanie, j a k i m Arabowie darzyli w n ę t r z e Europy, w i ą ż e się ponadto z ich ś m i a ł y m i planami połączenia d r o g ą l ą d o w ą Syrii z posiadłościami arabskimi w Hiszpanii (z o m i n i ę c i e m m ó r z penetrowanych przez Bizancjum). S t ą d mnogość relacji k u p c ó w i specjalnych w y s ł a n n i k ó w o krajach, m i ę d z y i n n y m i t a k ż e karpackich, jak dzisiejsza Polska, Czechosłowacja i Ukraina. W relacjach tych w y s t ę p u j ą Karpaty b ą d ź j a k o nie nazwane góry, dające się z p e w n o ś c i ą zidentyfi­ k o w a ć z Karpatami, bądź zwane „ G ó r a m i K r a k o w s k i m i " , wreszcie pod s w ą dzisiej­ szą n a z w ą Karpat (oczywiście zniekształconą przez t r a n s k r y p c j ę i błędy kopistów). 1 �RECENZJE 420 Karpaty w y s t ę p u j ą również na ówczesnych mapach arabskich, zresztą jako zupełnie fantastyczne g ó r o t w o r y ; np. w dziele geografa Ibn Hawqala łączą się w jeden ł a ń ­ cuch górski z jednej strony z Kaukazem, z drugiej z A l p a m i i Pirenejami. Najstarsze wzmianki o Karpatach w źródłach wschodnich pochodzą z I X w., spotykamy je n a s t ę p n i e aż do k o ń c a X I I w . : natomiast późniejsze przekazy nie wspo­ m i n a j ą j u ż o Karpatach. Autor zwraca u w a g ę na ciekawy fakt, że w stosunku do arabskich źródeł pisanych i źródeł archeologicznych w postaci znalezisk monet arabskich ilość p r z e k a z ó w dotyczących Karpat jest bardzo nieliczna i raczej są to tylko lakoniczne wzmianki. .,Być może — pisze autor — nie i n t e r e s o w a ł a ich [ A r a b ó w ] zbytnio geografia fizyczna Europy, gdyż uwaga ich skierowana była g ł ó w n i e na zwyczaje i k u l t u r ę l u d ó w zamieszkujących te obszary oraz na handel z n i r n i " (s. 201). Dla nas n i e w ą t p l i w i e ciekawy jest f a k t . żc j u ż pod koniec pierwsze­ go tysiąclecia n.e. istniały stałe szlaki w i o d ą c e poprzez Karpaty. D o d a t k o w ą d o k u m e n t a c j ę w y w o d ó w T. Lewickiego przynosi a r t y k u ł M . C z a pk i e w i c z o w e j umieszczony w dziale „ K o m u n i k a t ó w " , Moneta arabska znaleziona iv Gorlicach (s. 213—216). Chodzi t u o znalezisko felsa, monety zdawkowej ze stopu żelaza i miedzi o bardzo niskiej wartości, pochodzącej z lat 822—828/829. P o n i e w a ż felsy nie były w y w o ż o n e z k r a j ó w arabskich ani jako kruszec, ani jako pieniądz, autorka dochodzi do wniosku, że „nasz fels dostał się do Polski zupełnie przypadko­ w o " (s. 216). Chodzi t y l k o o to, na czym polegał ten ..przypadek'-. M o i m zdaniem autorka mogła z u p e ł n i e śmiało pokusić się o stwierdzenie, że jeśli fels nie był przedmiotem w y m i a n y , musiał p r z y w ę d r o w a ć do Gorlic, a przynajmniej do Polski, nie jako przedmiot w y m i a n y podawany z r ą k do r ą k , ale wraz z kupcem z k r a j ó w arabskich, k t ó r y zapewne przez zapomnienie zostawił go w swym mieszku, a n a s t ę p ­ nie zgubił, w y r z u c i ł lub p o d a r o w a ł — bo nie w y m i e n i ł , skoro fels nie m i a ł w a r t o ś c i w handlu zagranicznym. Fels gorlicki może więc być dowodem obecności m i e s z k a ń c a kalifatu na północnej stronie Karpat. W ś r ó d k o m u n i k a t ó w dotyczących archeologii polskiego Podkarpacia specjalnie i n t e r e s u j ą c y ze względu na p o r u s z o n ą w n i m t e m a t y k ę osadniczą jest a r t y k u ł A. Ż a k i e g o, dotyczący p r o b l e m ó w osadniczych ziemi sądeckiej, Naszacowice — Podegrodzie — Stary Sącz (s. 219—224). Autor, z e s t a w i a j ą c w y n i k i dotychczasowych b a d a ń terenowych, stwierdza, że w Starym Sączu nie znaleziono d o t ą d miejsca, gdzie mógłby się mieścić w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y gród k a s z t e l a ń s k i ; równocześnie badania s o n d a ż o w e prowadzone tutaj nie w y k a z a ł y m a t e r i a ł u starszego niż z X I I I w. O t y m ostatnim czytamy w artykule M . T r z e p a c z - C a b a l s k i e j , Badania sondażowe w Starym Sączu, pow. Nowy Sącz (s. 227—231), k t ó r a p r z e p r o w a d z i ł a t u 14 p r ó b n y c h w y k o p ó w , przy czym s t w i e r d z i ł a lokalizację dawnego miasta tam, gdzie i dziś znaj­ duje się jego centrum, oraz określiła, że najstarszy znaleziony m a t e r i a ł ceramiczny pochodzi z X I I I w. Fakty w s k a z u j ą więc na to, że Stary Sącz p o w s t a ł w czasie, z k t ó r e g o pochodzi jego akt lokacyjny, czyli w X I I I w. W poszukiwaniu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e j kasztelanii A . Ż a k i dochodzi do grodziska Grobla we wsi Podegro­ dzie, k t ó r e g o położenie i rozmiary świadczą, że było w a ż n y m centrum osadniczym, a m a t e r i a ł ceramiczny datuje je na X I — X I I I w . Upadek Podegrodzia w X I I I w. w i ą ż e się zapewne z założeniem Starego Sącza. Naszacowice, gdzie znajduje się gro­ dzisko starsze od Grobli w Podegrodziu, wedle przypuszczeń autora s t a n o w i ł y jesz­ cze starsze centrum osadnicze. Centralny gród ziemi sądeckiej trzykrotnie z m i e n i a ł ­ by więc swoje miejsce, przenosząc się z Naszacowic do Podegrodzia, stąd 'ło Starego Sącza, a wreszcie do Nowego Sącza. Tego rodzaju niestałość centrum administracyj­ nego jakiegoś o k r ę g u jest zjawiskiem raczej rzadkim w historii osadnictwa połu­ dniowej Polski. �430 RECENZJE O „Rejestrze nowych stanowisk i znalezisk" oraz dziale „Recenzji" p i s a l i ś m y j u ż w y ż e j ; należy jeszcze w s p o m n i e ć o dziale d o t y c z ą c y m archeologii innych t e r e n ó w górskich, k t ó r y w t y m zeszycie w y p a d ł z u p e ł n i e zadowalająco, w n o s z ą c ciekawe w i a d o m o ś c i z zakresu ogólnej problematyki osadnictwa górskiego. W sumie zeszyt drugi „Acta Archaeologica Carpathica" przedstawia poziom znacznie bardziej w y r ó w n a n y niż zeszyt pierwszy i stanowi bardzo cenny w k ł a d do poznania roli Karpat w przedhistorycznej i historycznej przeszłości. Anna Kowalska-Lewicka R O C Z N I K S Ą D E C K I , Nowy Sącz, t. I : 1939, I I : 1949, I I I : 1957, I V : 1960 Dwa pierwsze tomy „Rocznika", wydane przez Miejską Bibliotekę i m . J. Szujskie­ go w N o w y m Sączu, redagowane były przez dr T. Mączyńskiego. Po dłuższej prze­ rwie w 1957 r. reaktywowano w y d a w n i c t w o staraniem O d d z i a ł u Polskiego Towa­ rzystwa Historycznego w N o w y m Sączu, pod r e d a k c j ą K . Golachowskiego. Przed­ mowa nowego zespołu redakcyjnego do t. I I I zapowiada druk „ p r a c i a r t y k u ł ó w o tematyce sądeckiej z historii ogólnej i nauk pokrewnych, jak archeologia, etno­ grafia, etnologia, historia literatury, historia sztuki". J e d n a k ż e profil w y d a w n i c t w a jest zdecydowanie historyczny w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Etnografa m o g ą tu z a i n t e r e s o w a ć n a s t ę p u j ą c e pozycje: w t. I — J. F l i s , Sądeczyzna i jej granice, s. 1—20 (ustalenie granic regionu sądeckiego na podstawie danych osadniczych i historycznych granic administracyjnych — kasztelanii, a potem powiatu); E. P a w ł o w s k i , Z geografii wyrazów polskich: podelga i podyma, s. 264—269; t. I I I — W. B a z i e 1 i c h, Zeznania niektórych uczestników powstania chochołowskiego, s. 347—375 ( m a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e — protokoły pierwszych p r z e s ł u ­ c h a ń ) ; K . G o l a c h o w s k i , Bibliografia Sądeczyzny, s. 393—418 (zestawia pozycje wszystkich dyscyplin, a t a k ż e i beletrystyczne, dotyczące S ą d e c z y z n y ; u w z g l ę d n i a w szerokim zakresie m a t e r i a ł y zamieszczane w prasie); t. I V — A . Ż a k i , O po­ łożeniu wczesnośredniowiecznego Sącza, s. 1—50 (interesująca, choć może nieco zbyt ś m i a ł a p r ó b a rekonstrukcji pierwotnego zespołu osadniczego); H . B a r y c z , Relacja o roku 1846 w Sądeczyźnie (tekst Nikodema Gojskiego), s. 187—210; t e n ż e , Stani­ sław Łempicki. Z pamiętnika sądeckiego, s. 211—237 (szczególnie i n t e r e s u j ą c y frag­ ment o dziadach n o w o s ą d e c k i c h ) ; w Kronice notatka „ W y s t a w a pokonkursowa sztuki ludowej Sądeczyzny", s. 301—302. Helena Bur char downa PASTERSTWO T A T R POLSKJCII I P O D H A L A pod red. W. Antoniewicza: t. I . Fizjografia i geografia pasterstwa Tatr Polskich i Podhala, W r o c ł a w 1959, ss. 224; t. I I . Pastwiska podgórskie i górskie Tatr Polskich i Podhala. Teraźniejszość i przy­ szłość, W r o c ł a w 1960, ss. 209; t. I I I . Hodowla owiec i bydła w Tatrach Polskich i na Podhalu. Teraźniejszość i przyszłość, W r o c ł a w 1961, ss. 191; w y d . Ossolineum W latach 1959—1961 u k a z a ł y się trzy pierwsze tomy zakrojonego na bardzo s z e r o k ą skalę wydawnictwa, k t ó r e g o celem jest wszechstronne, monograficzne przed­ stawienie zagadnienia owczarstwa na terenie Tatr i Podhala — tła, na j a k i m się ono r o z w i n ę ł o i rozwija nadal, jego przeszłości, teraźniejszości oraz perspektyw rozwojo- �RECENZJE 431 wych na przyszłość. Nie mamy d o t ą d w literaturze p e ł n e j syntezy pasterstwa jed­ nego regionu, inicjatorowi więc i redaktorowi w y d a w n i c t w a , a t y m samym i nauce polskiej przypada w udziale zasługa p i e r w s z e ń s t w a w skali ś w i a t o w e j . Prace przygotowawcze do tego wielkiego dzieła rozpoczęły się j u ż w pierwszych latach powojennych przez zbieranie m a t e r i a ł ó w do architektury pasterskiej, po czym przyszły pertraktacje z licznymi autorami, k t ó r y c h prace złożą się na całość w i e l k i e j monografii, a k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą wszystkie działy nauki z w i ą z a n e z zagadnieniami pasterskimi. Wydawnictwo zaplanowane jest na 10 t o m ó w , z czego trzy pierwsze, wymienio­ ne w tytule naszej recenzji, już się ukazały. N a s t ę p n e dotyczyć b ę d ą historii i organi­ zacji pasterstwa t a t r z a ń s k i e g o (t. I V ) , s t u d i ó w nad pasterstwem Tatr i Pod­ hala (t. V), s ł o w n i c t w a i nazewnictwa pasterskiego w Tatrach Polskich i na Pod­ halu (t. V I ) , budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich (t. V I I ) , pasterzy t a t r z a ń ­ skich i ich sztuki (t. V I I I ) , folkloru pasterskiego Tatr Polskich i Podhala (t. I X ) , ikonografii i bibliografii pasterstwa w Tatrach Polskich i na Podhalu (t. X ) . Wydanie całości przewidziane jest do roku 1964. Najciekawsze dla historyka k u l t u r y ludowej zagadnienia znajdą się dopiero w tomach przygotowywanych do druku. O m a w i a j ą c więc wydane j u ż trzy pierwsze tomy, o g r a n i c z ę się do sprawozdawczego i c h o m ó w i e n i a i p o d k r e ś l e n i a p r o b l e m ó w szczególnie ciekawych z p u n k t u widzenia z a i n t e r e s o w a ń etnografii. N a j w i ę c e j uwagi poświęcono w omawianych trzech pierwszych tomach racjonal­ nej gospodarce hodowlano-pasterskiej. Wprowadzeniem do tych z a g a d n i e ń jest Zarys fizjografii Tatr i Podhala (t. I , s. 27—75), opracowany przez Z. R a d w a ń s k ą - P a r y s k ą , dalsi autorzy z a j m u j ą się przede wszystkim aktualnym zagadnieniem stworzenia dla pasterstwa odpowiedniej bazy paszowej, przy czym o m a w i a j ą stan współczesny, dokonywane przez specjalistów eksperymenty i najbardziej racjonalne nowoczesne metody gospodarowania. Zagadnieniu bazy paszowej p o ś r e d n i o i bez­ p o ś r e d n i o p o ś w i ę c o n e są a r t y k u ł y tomu I I ; zagadnieniom czysto hodowlanym, i to nie t y l k o hodowli owiec, ale t a k ż e b y d ł a rogatego, poświęcono tom I I I . Obszernie potraktowano r ó w n i e ż stosunek pasterstwa do ochrony przyrody. Mówi o t y m głów­ nie a r t y k u ł Z. R a d w a ń s k i e j - P a r y s k i e j (t. I , s. 175—192); ponadto z a j m u j ą się n i m — choć j u ż ubocznie — inne a r t y k u ł y , zwłaszcza w tomie I I . Z etnograficznego p u n k t u widzenia jest k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h arty­ k u ł ó w rozsianych we wszystkich trzech tomach, k t ó r e t u osobno o m ó w i ę : Tom pierwszy po k r ó t k i e j przedmowie S. Leszczyckiego otwiera a r t y k u ł W. A n t o n i e w i c z a , inicjatora i redaktora w y d a w n i c t w a , poświęcony Dziejom badań pasterstwa górskiego w Polsce (s. 9—26). Omawia je autor wedle ,,linii rozwojowych b a d a ń nad pasterstwem", przy czym p o d k r e ś l a duży w k ł a d do tych b a d a ń geogra­ fów, h i s t o r y k ó w , j ę z y k o z n a w c ó w , a stosunkowo mniejszy etnografów, co jest słusz­ n y m stwierdzeniem o d n o ś n i e do czasów dawniejszych. Ostatnio sytuacja ta uległa zmianie dzięki pracom przede wszystkim B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j oraz innych etnografów, o czym świadczyć będzie w y m o w n i e tom I V Pasterstwa. Wprowadzeniem w o g ó l n o e u r o p e j s k ą s y t u a c j ę w pasterstwie jest a r t y k u ł S. B e ­ r e z o w s k i e g o , Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego (t. I , s. 77—146). Po klasyfikacji wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Europy t y p ó w w ę d r ó w e k paster­ skich przechodzi autor do opisu g ł ó w n y c h t e r e n ó w pasterstwa w ę d r o w n e g o w Europie i charakterystycznych dla każdego z tych t e r e n ó w t y p u w ę d r ó w e k , t r a k t o w a n y c h już nie w oderwaniu, ale na tle specyficznych w a r u n k ó w miejscowych. Dzięki szerokiemu spojrzeniu autora i bogatemu m a t e r i a ł o w i p o r ó w n a w c z e m u , j a k i przy­ tacza, szczególnie plastycznie w y s t ę p u j e nasza rodzima forma pasterstwa. �432 RECENZJE A r t y k u ł W. H . P a r y s k i e g o poświęcony jest Szlakom pasterskim w Tatrach i na Podtatrzu (t. I , s. 147—174). Szczegółowo opracowuje autor najpierw ogólne szlaki komunikacyjne na Podtatrzu na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych, n a s t ę p n i e szlaki w i o d ą c e z Podhala w Tatry, wreszcie najdawniejsze drogi przez Tatry, k t ó r e w swych p o c z ą t k a c h były drogami pasterskimi (najdogodniejsze) i m y ­ ś l i w s k i m i (mniej dostępne). Nowością w literaturze jest opis szlaków dziennego wypasu, w i o d ą c y c h z szałasu na pastwiska, k t ó r e to zagadnienie było dotąd pomijane przez badaczy. Jak we wszystkich innych pracach W. H . Paryskiego, i tu t a k ż e uderza ścisłość i precyzyjna znajomość terenu oraz s k r u p u l a t n o ś ć w wykorzysta­ niu źródeł. Ostatnim wreszcie ze specjalnie dla etnografa i n t e r e s u j ą c y c h a r t y k u ł ó w jest Owczarstwo podhalańskie i jego rozwój A. D r o z d o w s k i e g o (t. I I I , s. 41—99). Jest to studium współczesnego owczarstwa p o d h a l a ń s k i e g o , podbudowane d o s k o n a ł ą znajomością tradycji, najzupełniej poprawne z p u n k t u widzenia metody etnograficz­ nej, a wzbogacone o uwagi krytyczne i w a r t o ś c i u j ą c e , p ł y n ą c e z faktu, że autor nie t y l k o wie. jak jest, ale i jak b y ć powinno. O m ó w i w s z y pasterstwo przedwojenne i współczesne t a t r z a ń s k i e , daje on szczegółowe dzieje (z przytoczeniem pełnej dokumentacji) wyruszenia owiec z Podhala na wschód, najpierw na J a w o r k i , a póź­ niej w Beskid Niski i Bieszczady. G ł ę b o k ą znajomość współczesnej góralskiej rzeczywistości w i d a ć r ó w n i e ż w projektach zmian podawanych przez autora. W prze­ c i w i e ń s t w i e do akademickiego stanowiska innych a u t o r ó w Drozdowski w i d z i perspektywy zmian w granicach realnych m o ż l i w o ś c i ; u w z g l ę d n i a nie t y l k o postulaty nauki, ale i przez wiele w i e k ó w n a r a s t a j ą c e tradycje gospodarcze, społeczne i oby­ czajowe górali. Daje on, ogólnie biorąc, m o n o g r a f i ę tradycyjnego i współczesnego owczarstwa t a t r z a ń s k i e g o . U z u p e ł n i e n i e m jego historii rozwoju pasterstwa jest k r ó t k a , raczej literacka relacja J. K o l o w c y , Wielki redyk (t. I I I , s. 115—130), i mapa współczesnego prze­ pędu owiec i bydła rogatego z Podhala na nowe tereny wypasu wraz z o b j a ś n i e n i a m i (t. I I I , s. 131—135), k t ó r e m a j ą w a r t o ś ć dokumentu przy studiowaniu najnowszych form wypasu. W a r t o ś ć dzieła W. Antoniewicza, j a k to j u ż wspomniano na wstępie, jest ogromna. Dzięki kompleksowemu ujęciu daje on, po raz pierwszy w dziejach nauki, pełny obraz owczarstwa. Z a r ó w n o dla e t n o g r a f ó w , j a k i przedstawicieli i n n y c h nauk z a j m u j ą c y c h się t ą p r o b l e m a t y k ą jest to rodzaj encyklopedii, gdzie b ę d ą mogli znaleźć p e ł n e opracowanie wszystkich kwestii z w i ą z a n y c h z pasterstwem. Etnograf znajdzie t u w y t ł u m a c z e n i e szeregu f a k t ó w znanych z k u l t u r y tradycyjnej, znajdzie podstawowe, potrzebne m u w i a d o m o ś c i z zakresu ł ą k a r s t w a , zootechniki i t d . , na­ tomiast zootechnik l u b ł ą k a r z dowie się, j a k n a p r a w d ę w y g l ą d a tradycyjne paster­ stwo, z k t ó r y m się spotyka. O m a w i a j ą c Pasterstwo jako całość w s p o m n i e ć należy o starannym, przejrzystym i celowym u k ł a d z i e t o m ó w , jak r ó w n i e ż o wzorowo opracowanych przez W. H . Pa­ ryskiego indeksach. Osobna wzmianka n a l e ż y się wreszcie doskonałej szacie graficznej i ilustracyjnej (można m i e ć pewne zastrzeżenia tylko co do jakości papieru) i wysokiemu poziomowi artystycznemu fotografii. Anna Kowalska-Lewicka �433 RECENZJE H A N N A P I E Ń K O W S K A , Podtatrzańskie obrazy na szkle, barwnych i l . 16; Polskie W y d a w n i c t w o Muzyczne. K r a k ó w 1961, ss. 33 + 1, Z radością należy p o w i t a ć wznowienie akcji wydawniczej przez Muzeum T a t r z a ń s k i e i m . Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem — mam t u na myśli świeżo w y d a n ą b r o s z u r ę H . P i e ń k o w s k i e j o Podtatrzańskich obrazach na szkle. A u t o r k a zajmuje się g r u p ą o b r a z ó w z Orawy, Spiszu i Podhala, t r a k t u j ą c je łącznie, jako pochodzące z polskiego Podtatrza. Ś w i a d o m i e odrzuca ona etnograficzne aspekty zagadnienia, stara się natomiast „oceniać je [obrazy na szkle] od strony artystycznej, jak dotąd jedynie marginesowo u w z g l ę d n i a n e j przez badaczy" (s. 5). Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m przeprowadza w n i k l i w ą analizę w a l o r ó w artystycz­ nych o b r a z ó w na szkle, na podstawie k t ó r e j dochodzi do wniosku, że mimo ruchliwo­ ści tego rodzaju o b i e k t ó w sztuki dadzą się w y o d r ę b n i ć pewne specyficzne cechy o b r a z ó w spotykanych na polskim Podtatrzu i że „ p o r ó w n a n i e naszych o b r a z ó w na szkle z obrazami t e r e n ó w sąsiednich pozwala w y o d r ę b n i ć twórczość charaktery­ styczną w pierwszym rzędzie dla naszej ziemi. Na czoło w y s t ę p u j e t u w y r a ź n i e grupa o b r a z ó w syntetycznych, k t ó r y c h w tej ilości i o t y m walorze artystycznym — j a k m o ż n a sądzić z dotychczasowych publikacji — nie znajdujemy w zbiorach czeskich i słowackich. Są one r ó w n i e ż obce ziemi ż y w i e c k i e j " (s. 20,21). Stwierdzenie to jest t y m ciekawsze, że nieliczne zresztą dane, j a k i e posiadamy, p r z e m a w i a j ą raczej prze­ c i w temu, jakoby obrazy te wykonywane były przez a r t y s t ó w pochodzących z p o l ­ skiego Podtatrza. W y o d r ę b n i w s z y polskie p o d t a t r z a ń s k i e malarstwo na szkle próbuje autorka ustalić jego chronologię na podstawie p o r ó w n a ń z ustalonymi w czasie k i e r u n k a m i sztuki ogólnoeuropejskiej — co wobec ludowości tego malarstwa zupełnie zawodzi. Stara się n a s t ę p n i e z w i ą z a ć je z h u t a m i szkła, c z y n n y m i przede wszystkim w X V I I w. na terenie Polskich Karpat i Podkarpacia, i z o ś r o d k a m i masowych pielgrzymek odpustowych, j a k np. K a l w a r i a Zebrzydowska — i t u r ó w n i e ż rezultaty są nega­ tywne. Malarstwo na szkle pozostaje w dalszym ciągu zawieszone w próżni chrono­ logicznej i nie z w i ą z a n e z polskimi miejscami kultu. Wobec pełnej a n o n i m o w o ś c i tego malarstwa powraca autorka do jego w a l o r ó w w y ł ą c z n i e artystycznych i podkreśla ich t r w a ł e znaczenie, jakie zawdzięczają „ w y ­ sokim w a r t o ś c i o m plastycznym", oraz ich bliskość ze współczesną sztuką. Stwierdza, że „obrazy na szkle posiadają w a r t o ś c i zgodne z pojęciami leżącymi u podstaw plastyki współczesnej"' (s. 29) — stąd ich o d d z i a ł y w a n i e na odbiorcę wychowanego na zasadach współczesnej estetyki. Praca P i e ń k o w s k i e j , dzięki nowemu spojrzeniu na malarstwo na szkle, stanowi c e n n ą pozycję w literaturze dotyczącej sztuki ludowej Karpat. W a r t o ś ć jej podnosi jeszcze doskonalą oprawa graficzna i dobre, wierne kolorystycznie ilustracje przed­ s t a w i a j ą c e obrazy na szkle najbardziej typowe dla w y r ó ż n i o n y c h k i e r u n k ó w artys­ tycznych. Anna Kowalska-Lewieka P A U L C H O M B A R T DE L A U W E [red.], Famille et habitation, Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociale, Centre National de la Recherche Scientifique, I . Sciences humaines et conceptions de Vhabitation, Paris 1959, ss. 214, I I . Un essai d'obser­ vation expérimentale, Paris 1960, ss. 364. Do zjawisk najbardziej charakterystycznych dla współczesnej cywilizacji prze­ m y s ł o w e j należy rozwój wielkich zbiorowisk miejskich, s k u p i a j ą c y c h setki tysięcy lub miliony m i e s z k a ń c ó w . Powstawanie tych olbrzymich aglomeracji pociąga za sobą zasadnicze p r z e o b r a ż e n i a w warunkach życia ludności, w jej d ą ż e n i a c h , aspiracjach, Etnografia Polska, t. V I 28 �434 RECENZJE zachowaniu się, w stosunkach społecznych, w funkcjonowaniu r ó ż n o r o d n y c h insty­ tucji. Obok p r z e j a w ó w postępu społecznego i kulturalnego zaznacza się niejedno­ krotnie dezorganizacja społeczna, izolacja poszczególnych grup lub jednostek, w y ­ stępują liczne sprzeczności i konflikty, k t ó r e m o g ą nieść zgubne skutki na przy­ szłość. W dążeniu do zapobiegania t y m n i e p o ż ą d a n y m zjawiskom, do ś w i a d o m e g o k s z t a ł t o w a n i a życia społecznego od dawna j u ż rozpoczęto studia nad w i e l k i m i ośrod­ kami miejskimi. W c h w i l i obecnej rozwijają się one g ł ó w n i e w krajach, w k t ó r y c h procesy urbanizacyjne w y s t ą p i ł y najwcześniej i najintensywniej, t j . w A n g l i i , Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. Spośród zespołów badawczych z a j m u j ą c y c h się ś r o d o w i s k i e m wielkomiejskim do najciekawszych należy tzw. Groupe d'Ethnologie Sociale w P a r y ż u pod k i e r u n ­ kiem prof. P. H . Chombarta de Lauwe. Zespół ten, istniejący od 1950 r., łączy punkt widzenia socjologiczny, etnograficzny i psychologiczny. Prof. Chombart de Lauwe d u ż ą w a g ę przywiązuje do b a d a ń etnograficznych nad miastem. „Jeżeli w y s t ę p o w a ł a we Francji tendencja — pisze w jednej ze swoich prac — do ograniczania przed­ miotu etnografii do społeczeństw archaicznych, był to naszym zdaniem błąd. Istnie­ je etnografia w i e l k i c h miast p r z e m y s ł o w y c h , tak jak istnieje socjologia l u d ó w pry­ m i t y w n y c h . Zaniedbywanie etnografii wielkich miast oznacza brak obiektywizmu w spoglądaniu na w ł a s n ą cywilizację" . Grupa Etnologii Społecznej o p u b l i k o w a ł a dotąd szereg prac dotyczących środo­ wiska wielkomiejskiego. W znanych studiach o P a r y ż u , Paris et Vagglomération pa­ risienne, poruszono zasadnicze zagadnienia ekologiczne z w i ą z a n e z rozwojem w i e l ­ kiego miasta. Życiu rodzinnemu p o ś w i ę c o n a jest monografia C h o m b a r t a de L a u w e La vie quotidienne des familles ouvrières' ï k i l k a mniejszych rozpraw' . S p e c j a l n ą uwagę zwrócono na problem dzieci i młodzieży w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o ­ wych*. Badania z tego zakresu są w toku. A w końcu w a ż n e miejsce w pracach Grupy zajmuje problematyka mieszkaniowa . 1 2 1 5 t P . H . C h o m b a r t de L a u w e [red.], Paris et l'agglomération parisienne, Paris 1952, t. I , s. 25. -P. C h o m b a r t de L a u w e , La vie quotidienne des familles ouvrières (Recherches sur les comportements sociaux de consommation), Centre National de la Recherche Scientifique Paris, 1956 (Travaux du Centre d'Etudes Sociologiques). Zob. np. P. H . i M . J. C h o m b a r t d e L a u w e. Facteurs du milieu et perturbations du groupe familial. Séminaire International de Recherches sur la Famille. VNESCO-Cologne, [ w : ] Recherches sur la Famille, t. I I , T û b i n g e n 1956; P. ÏÏ.Chomb a r t de L a u w e . La naissance des aspirations à des formes nouvelles de la famille. Séminaire.,., [w:] Recherches sur la Famille, t. I , Tubingen 1956; t e n ż e , Les rapports entre le milieu social et la famille en relation avec V'organisation de l'espace, Actes du T r o i s i è m e C o n g r è s M o n d i a l de Sociologie, t. 4, Amsterdam 1956, s. 35—40; P. H . i M . J. C h o m b a r t de L a u w e , L'évolution des besoins et la conception dynamique de la famille, „ R e v u e F r a n ç a i s e de Sociologie", t. 1: 1960, s. -¿03—125. Zob. np.: M . J. C h o m b a r t de L a u w e , Psychopatologie sociale de l'enfant inadapté, Centre National de la Recherche Scientifique, Paris 1959 (Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociale); J. J e n n y , Les bandes spontanées d'adolescents. Hypothèses de recherches d'après une enquête, „Revue Trimestrielle de la Section UFO V A L de la Ligue de l'Enseignement". N° 10: 1959, s. 5—14. Logement et comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération parisienne. Enquête-pilote du Centre des Groupes Sociaux (1955—56). „Cahiers du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 30: 1957, s. 40; J. J e n n y , L . C o u v r e u r , P. C h o m b a r t de L a u w e , Logement et comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération bordelaise, „ C a h i e r s du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 34: 1958, s. 9—56; P. H . C h o m b a r t de L a u w e , L . C o u v r e u r , Ménages et cathégories sociales dans les habitations nouvelles, ..Informations Sociale»", N° 5: 1958, s. 138. :; r :j �RECENZJE 435 Dwutomowa praca zespołowa Familie et habitation porusza nadzwyczaj ciekawy problem stosunku pomiędzy m a t e r i a l n y m i przejawami cywilizacji a s t r u k t u r a m i społecznymi i sposobami m y ś l e n i a . Podstawowe założenia teoretyczne pracy for­ m u ł u j e Chombart de Lauwe we w s t ę p i e do I tomu. Życie społeczne rozgrywa się w pewnych ramach materialnych, na określonej przestrzeni, z k t ó r ą jest ściśle zespo­ lone. Wszelkie zmiany społeczne odbijają się na warunkach mieszkaniowych czło­ wieka i na o d w r ó t — p r z e o b r a ż e n i a w tych warunkach znajdują o d d ź w i ę k w życiu zbiorowym. Odnosi się to r ó w n i e ż do rodziny, k t ó r e j związek z jej baza p r z e s t r z e n n ą , mieszkaniem, nie ulega w ą t p l i w o ś c i . Niniejsze studia u w z g l ę d n i a j ą dwa aspekty kwestii mieszkaniowej. Z jednej strony analizują rolę mieszkania w życiu człowieka i z w i ą z a n e z t y m zagadnienia techniczne, ekonomiczne, społeczne i kulturalne. Z drugiej strony o m a w i a j ą przebieg życia społecznego w ramach mieszkania i osiedla. Kwestia mieszkaniowa odgrywa specjalną rolę we współczesnej cywilizacji prze­ m y s ł o w e j . Od dziesiątków lat narasta kryzys mieszkaniowy, zaostrzony jeszcze przez zniszczenia ostatniej wojny. Zdaniem Chombarta przyczyny tego kryzysu leżą nie t y l k o w momentach ekonomicznych, technicznych l u b demograficznych. Olbrzymie znaczenie posiada r ó w n i e ż pojawianie się nowych potrzeb, k t ó r y c h społeczeństwo nie może zadowolić, narastanie nowych aspiracji z w i ą z a n y c h z p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u ­ ry społecznej, zwłaszcza rodzinnej. Rozwój społeczny bowiem jest nie tylko w y n i ­ kiem zmian technicznych lub ekonomicznych, ale r ó w n i e ż pojawiania się nowych s y s t e m ó w w a r t o ś c i , k t ó r y c h wyrazem są w ł a ś n i e nowe potrzeby. Potrzeby dotyczące mieszkania m a j ą charakter fizjologiczny, psychologiczny l u b kulturalny. P o s i a d a j ą one różny stopień n a t ę ż e n i a , są zmienne w czasie i przestrzeni. Do n a j w a ż n i e j s z y c h potrzeb mieszkaniowych we w s p ó ł c z e s n y m ś r o d o w i s k u miejskim n a l e ż y , potrzeba przestrzeni, jej zagospodarowania i urządzenia, potrzeba nieza­ leżności i rozdziału funkcji poszczególnych grup i osób w e w n ą t r z mieszkania, po­ trzeba odpoczynku i r o z r y w k i , intymności grupy rodzinnej, uznania ze strony otoczenia, s t o s u n k ó w społecznych na z e w n ą t r z itp. Potrzebom t y m o d p o w i a d a j ą poszczególne elementy mieszkania i osiedla, k t ó r e w ten sposób spełniają o k r e ś l o n e funkcje. Pojęcie funkcji ma w t y m wypadku dwojaki aspekt: techniczny i psychosccjologiczny. Wysuwa się pytanie, w j a k i sposób funkcje przewidziane przez architekta (aspekt techniczny) spotykają się z f a k t y c z n ą rolą mieszkania w życiu jego u ż y t k o w n i k ó w (aspekt psychosocjologiczny), o ile o d p o w i a d a j ą na konkretne potrzeby m i e s z k a ń c ó w . Zagadnienie to jest centralnym problemem całej pracy. Tom I , Nauki humanistyczne, a koncepcja mieszkania, stanowi j a k gdyby w s t ę p do dalszych b a d a ń nad k w e s t i ą m i e s z k a n i o w ą . Cztery kolejne rozdziały pierwszej jego części p r z e d s t a w i a j ą udział etnologii, socjologii, ekonomii i psychologii w oma­ wianych problemach. Po scharakteryzowaniu rodziny i mieszkania w różnych c y w i l i ­ zacjach przedkapitalistycznych omówiono badania nad mieszkaniem we współczes­ nym społeczeństwie p r z e m y s ł o w y m , dalej p o w i ą z a n i a pomiędzy b u d ż e t e m r o d z i n n y m i mieszkaniem, a w k o ń c u n a s t ę p s t w a degradacji mieszkania dla zdrowia fizyczne­ go i psychicznego jego u ż y t k o w n i k ó w . Część druga tomu przedstawia współczesne koncepcje architektoniczne z w i ą z a n e z b u d o w ą m i e s z k a ń . Rozpoczyna j ą opis roz­ w o j u architektury funkcjonalnej od jej p o c z ą t k ó w w X V I I w. aż do c h w i l i obecnej. Po n i m zaś przytoczono fragmenty w y w i a d ó w z najwybitniejszymi współczesnymi architektami francuskimi, np. z Le Corbusierem. Wywiady te dotyczyły m . i n . na­ stępujących z a g a d n i e ń : budownictwo indywidualne a zespołowe, p o w i ą z a n i e planu osiedla i bloku z planem mieszkania, u w z g l ę d n i a n i e potrzeb i życzeń przyszłych m i e s z k a ń c ó w przy planowaniu osiedli, powierzchnia poszczególnych e l e m e n t ó w miesz- �436 RECENZJE kania, problem kuehni-jadalni, zabezpieczenie i n t e r e s ó w dzieci w nowych mieszka­ niach i osiedlach itp. W zakończeniu tomu pro i'. Chombart de Lauwe w y c i ą g a pewne wnioski prak­ tyczne z. tej konfrontacji osiągnięć nauk humanistycznych z p o g l ą d a m i i d ą ż e n i a m i a r c h i t e k t ó w . Współczesna architektura funkcjonalna p o d p o r z ą d k o w a n a jest potrze­ bom ludzkim, stawia sobie cele utylitarne, a f o r m ę chce dostosować do funkcji. Zmierza ona do zharmonizowania r ó ż n o r o d n y c h funkcji mieszkania i osiedla, do harmonijnego p o w i ą z a n i a w a r u n k ó w mieszkaniowych z życiem społecznym. Jest to możliwe tylko w t y m wypadku, gdy architekci b ę d ą dobrze z n a ć potrzeby i aspi­ racje przyszłych u ż y t k o w n i k ó w osiedli, gdy dokładniej zostanie sprecyzowany typ s t o s u n k ó w społecznych, j a k i ma w tych osiedlach p a n o w a ć . W tej c h w i l i szereg pro­ b l e m ó w jest jeszcze nie rozstrzygniętych i wymaga gruntownego przebadania. Nie ulega przy t y m w ą t p l i w o ś c i , że urbaniści i architekci p o w i n n i w y b i e g a ć m y ś l ą naprzód, że powinni liczyć się z potrzebami przyszłych pokoleń. W z w i ą z k u z t y m mieszkanie musi spełniać pewne zadania wychowawcze, musi s t a w i a ć przed jed­ n o s t k ą nowe wymagania. Z a s a d n i c z ą funcją nowego typu m i e s z k a ń jest — zdaniem Chombarta — uwolnienie człowieka od licznych obciążeń życia codziennego, od przymusu w a r u n k ó w materialnych i ś r o d o w i s k a społecznego. Mieszkanie powinno u ł a t w i a ć p e ł n y i harmonijny rozwój osobowości ludzkiej. Tom I I , Próba, obserwacji eksperymentalnej, omawia w y n i k i b a d a ń terenowych przeprowadzonych w trzech niedawno p o w s t a ł y c h osiedlach mieszkaniowych: w Bordeaux, na peryferiach P a r y ż a i na peryferiach Nantes. Dwa pierwsze osiedla (z k t ó r y c h k a ż d e liczy ok. 600 m i e s z k a ń ) s k ł a d a j ą się z szeregu b l o k ó w o r ó ż n e j wielkości, ostatnie natomiast, zaprojektowane przez Le Corbusiera, tworzy w ł a ś c i w i e jeden olbrzymi blok o prawie 300 mieszkaniach i c a ł y m potrzebnym w y p o s a ż e n i u (jak szkoły, przedszkola, sklepy itp.). Wszystkie te osiedla zamieszkane są przez trzy kategorie zawodowe: u r z ę d n i k ó w , r o b o t n i k ó w 1 tzw. k a t e g o r i ę p o ś r e d n i ą (kupcy, rzemieślnicy, zawody wolne itp.). Przedmiotem b a d a ń był problem poruszony w poprzednim tomie: o ile nowe osiedla mieszkaniowe zaspokajają potrzeb . ich mieszkańców. Starano się przy t y m zwrócić u w a g ę na różnice w potrzebach i w stylu życia trzech wyżej wymienionych kategorii zawodowych. Z a k ł a d a n o bowiem, że inaczej przebiega proces przystosowa­ nia się k a ż d e j z nich do nowych w a r u n k ó w życia i że daje on inne rezultaty. Na podstawie metody reprezentacyjnej wybrano dla każdego osiedla , . p r ó b k ę " złożoną z 45 rodzin, z czego po 15 rodzin p r z y p a d a ł o na k a ż d ą k a t e g o r i ę z a w o d o w ą . Po w y ­ zyskaniu istniejących d o k u m e n t ó w u r z ę d o w y c h , statystycznych itp. przeprowadzono w wybranych rodzinach szereg w y w i a d ó w , k t ó r y c h p o d s t a w ę s t a n o w i ł obszerny k w e ­ stionariusz. Badania m i a ł y w p e w n y m sensie charakter eksperymentalny, p o r ó w n y ­ wano np. rozmaite grupy żyjące w tych samych warunkach albo identyczne grupy żyjące w r ó ż n y c h warunkach, zestawiano styl życia n i e k t ó r y c h rodzin w ich dawnych mieszkaniach z stylem życia obecnym itp. 1 7 Całość tomu I I s k ł a d a się z czterech części. W pierwszej przedstawiono cele i metody b a d a ń oraz scharakteryzowano wspomniane w y ż e j osiedla i ich ludność. Część druga oprócz d o k ł a d n e g o opisu m i e s z k a ń omawia oceny i postawy l o k a t o r ó w , ich życzenia na przyszłość, zmiany w życiu rodzinnym w nowych w a i - n k a c h miesz­ kaniowych, rolę w y d a t k ó w na mieszkanie w b u d ż e c i e rodzinnym. W części trzeciej zanalizowano stanowisko w rodzinie ojca, m a t k i i dzieci oraz sposób u ż y t k o w a n i a przez nich przestrzeni mieszkalnej. A w końcu część czwarta poświęcona jest współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w nowego osiedla z sobą. Specjalną u w a g ę z w r ó ­ cono tutaj na zagadnienie młodzieży i sąsiedztwa. �437 RECENZJE W zakończeniu prof. Chombart de Lauwe reasumuje n a j w a ż n i e j s z e w y n i k i b a d a ń . Omawia m. i n . rolę nowych m i e s z k a ń w życiu ich l o k a t o r ó w : mężczyzn i kobiet, młodzieży i dzieci. Zwraca u w a g ę na różne niedociągnięcia z w i ą z a n e z planowaniem lub w y p o s a ż e n i e m m i e s z k a ń , k t ó r e ujemnie odbijają się na stosunkach rodzinnych. P o d k r e ś l a różnice w przystosowaniu się do nowych w a r u n k ó w mieszkaniowych r o b o t n i k ó w , u r z ę d n i k ó w i przedstawicieli innych z a w o d ó w . Do najciekawszych na­ leżą uwagi o współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w osiedla, a zwłaszcza o stosunkach sąsiedzkich. Na stosunki te znaczny w p ł y w w y w i e r a j ą : rozplanowanie, rozmiary, w y p o s a ż e n i e osiedla. Dla u n i k n i ę c i a konfliktów n i e z b ę d n a jest izolacja przestrzenna poszczególnych rodzin, zabezpieczenie ich przed h a ł a s e m , w y p o s a ż e n i e osiedla w u r z ą d z e n i a usługowe. Bardzo istotny jest problem p o w i ą z a ń komunikacyjnych osiedla z resztą miasta. Gdy p o w i ą z a n i a te są słabe, a osiedle jest odosobnione, sto­ sunki sąsiedzkie o d g r y w a j ą w n i m dużą rolę, s ą s i e d z t w o w y w i e r a z n a c z n ą presję na jednostkę. W wypadku przeciwnym m i e s z k a ń c y osiedla m a j ą w i ę k s z ą s w o b o d ę w doborze k o n t a k t ó w towarzyskich niekoniecznie w ramach sąsiedztwa. Charakte­ rystyczny jest fakt. że w badanych osiedlach utrzymuje się segregacja zawodowa, a nawet stopniowo wzrasta. Przedstawiciele tych samych kategorii zawodowych z biegiem czasu s k u p i a j ą się przy tych samych ulicach, w tych samych blokach. Niekiedy ci, k t ó r z y są w mniejszości, u s u w a j ą się w ogóle, p r z e p r o w a d z a j ą c się do innych dzielnic miasta. Niemniej jednak w ramach osiedli kształtuje się stopniowo życic zespołowe, t w o r z ą się z a w i ą z k i nowych struktur, czego wyrazem jest m.in. łączenie się m i e s z k a ń c ó w we w s p ó l n e organizacje. Proces ten jest t y m szybszy, i m większą s w o b o d ę pozostawia się ludności w decydowaniu o w s p ó l n y c h sprawach. Życia społecznego osiedla nie można r o z w a ż a ć w izolacji od szerszego s p o ł e c z e ń s t w a ; jest ono uwarunkowane przez ogólną k o n i u n k t u r ę gospodarczą, przez s t r u k t u r ą spo­ łeczną całego miasta, regionu i kraju, przez sytuację polityczną, n a r o d o w ą i m i ę d z y ­ narodową. K o ń c o w e uwagi poświęca Chombart de Lauwe zagadnieniu przejścia od obser­ wacji eksperymentalnej do interwencji eksperymentalnej. Przez z m i a n ę poszczegól­ nych e l e m e n t ó w mieszkania i osiedla w p o w i ą z a n i u z odpowiednim s k ł a d e m ludności m o ż n a by osiągnąć pełne przystosowanie się m i e s z k a ń c ó w do i c h m i e s z k a ń . Omawiana tutaj praca Famille et habitation stanowi pierwszy etap b a d a ń Grupy Etnologii Społecznej nad zagadnieniami mieszkaniowymi w środowisku w i e l k o m i e j ­ skim. Stojąc na pograniczu różnych nauk o ś w i e t l a ona wszechstronnie problem i'odz r.y i mieszkania w społeczeństwie kapitalistycznym. To k r z y ż o w a n i e p u n k t u widzenia socjologii, psychologii, etnografii, ekonomii itp. — rzadkie w badaniach te­ go typu — przynosi szereg w a r t o ś c i o w y c h r e z u l t a t ó w . Studia prof. Chombarta de Lauwe i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w cechuje podejście historyczne. Współczesna sytu­ acja mieszkaniowa w ś r o d o w i s k u wielkomiejskim traktowana jest jako jedno ogniwo rozwojowe w ogólnym procesie przemian społecznych. Sam przebieg tego procesu należy do g ł ó w n y c h z a i n t e r e s o w a ń Grupy. Do zalet pracy należy r ó w n i e ż p o w i ą z a n i e podstawowej k o m ó r k i badawczej, rodziny i mieszkania, z szerszym t ł e m terytorial­ nym i społecznym, bez czego wiele z a g a d n i e ń byłoby n i e z r o z u m i a ł y c h . Na spe­ c j a l n ą u w a g ę zasługują podstawowe założenia teoretyczne pracy, k t ó r e w i ą ż ą się z ogólną teorią życia społecznego w y p r a c o w a n ą przez Chombarta de Lauwe. Za­ sadniczą koncepcją jest pojęcie potrzeby d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e we wcześniejszej mo­ nografii, La vie quotidienne des familles ouvrières °. Potrzeby, u w a r u n k o w a n e szeregiem czynników, w p ł y w a j ą na aspiracje, dążenia, zachowanie się ludzi, co za ; ''Chombart de L a u w e. La vie quotidienne..., s. 147 n. �438 RECENZJE sobą pociąga ogólniejsze p r z e o b r a ż e n i a strukturalne i powstawanie nowych potrzeb. Wspomniane p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą naturalnie i z innych przyczyn, jak zmiany techniczne i ekonomiczne. O m a w i a n ą p r a c ę cechuje duża precyzja pojęciowa, dążność do maksymalnej ścisłości metodycznej. Z n a c z n ą w a r t o ś ć posiada wypracowana w* I I tomie metoda obserwacji eksperymentalnej, k t ó r a pozw ala na k o n t r o l ę w y n i k ó w b a d a ń przy po­ mocy r ó ż n y c h technik. Pomimo że omawiane studia nie m a j ą celów b e z p o ś r e d n i o usługowych, ich w a r t o ś ć praktyczna jest duża. Autorzy nie u n i k a j ą zresztą zajmo­ wania określonego stanowiska i ich wnioski z a m y k a j ą c e poszczególne części pracy lub rozdziały m a j ą zazwyczaj charakter w a r t o ś c i u j ą c y i normatywny. r Danuta A. I . E R O I - G O U R H A N I J. POIRIER, Ethnologie Paris 1953 de l'Union Do Française, browolska t. I , Afrique, r Nowa sytuacja polityczna po I I wojnie ś w i a t o w e j w y w a r ł a duży wpływ na roz­ wój w i e l u nauk we Francji. Zmiany, jakie zaszły w stosunkach między m e t r o p o l i ą a jej dawniejszymi koloniami, musiały znaleźć odbicie w wiedzy o tych terenach. W ś r ó d n a j w a ż n i e j s z y c h w i a d o m o ś c i o krajach i ludach znajdują się też te, k t ó r e w c h o d z ą w zakres etnologii. J u ż od pierwszych dni niepodległości Nowej Francji powstaje problem stworzenia nowych o p r a c o w a ń etnologii k r a j ó w w c h o d z ą c y c h w s k ł a d U n i i Francuskiej. J e d n ą z ważniejszych tego typu pozycji jest praca A. Ueroi-Gourhan i J. Poirier Etnologia Unii Francuskiej, wydana n a k ł a d e m Prasy Uniwersyteckiej w P a r y ż u w 1953 r. Jej autorzy są profesorami etnologii na u n i ­ wersytetach francuskich, pierwszy w P a r y ż u , drugi w Lyonie. O ile A. Leroi-Gourhan jest jednocześnie specjalistą w dziedzinie archeologii pierwotnej, o tyle drugi autor zajmuje się kwestiami prawa zwyczajowego oraz prawa kolonialnego. Poza t y m w ostatnich latach u w a g ę J. Poiriera z a a b s o r b o w a ł y zagadnienia historii etnologii i jej ogólnych koncepcji teoretycznych. Wyrazem tych z a i n t e r e s o w a ń jest k i l k a ostatnio opublikowanych prac o m a w i a j ą c y c h metody i techniki prac etnologicznych. Dzięki tak szerokiej rozpiętości z a i n t e r e s o w a ń i wiedzy reprezentowanej przez obu uczonych książka, o której mowa, należy do najbardziej kompetentnych o p r a c o w a ń w tej dziedzinie. 7 Historia b a d a ń nad etnologią A f r y k i ma we Francji bogate tradycje, sięgające p o c z ą t k ó w X I X w. M i m o to do lat trzydziestych naszego wieku badania nad A f r y k ą leżącą w granicach posiadłości francuskich nie były obiektem pracy większego zespołu. Sytuacja ta uległa zmianie w związku z powstaniem Instytutu A f r y k i Czar­ nej i Towarzystwa A f r y k a n i s t ó w z siedzibą w P a r y ż u . W w^yniku działania tych instytucji zorganizowano wiele ekspedycji naukowych, m a j ą c y c h na celu poznanie ludności t e r y t o r i ó w A f r y k i Zachodniej i Wschodniej. Do najsłynniejszych z nich zaliczyć trzeba e k s p e d y c j ę Dakar-Djibuti- k i e r o w a n ą przez profesora M. Griaule'a. Prace tego uczonego udowodniły, że n i e k t ó r e ludy m u r z y ń s k i e m a j ą systemy filo­ zoficzne niczym nie u s t ę p u j ą c e c h i ń s k i m i europejskim. Profesor Griaule z m a r ł w roku 1956, ale pozostawił zastępy w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i uczniów, k t ó r z y k o n t y n u u j ą jego dzieło i badania nad d o g ł ę b n y m poznaniem k u l t u r m u r z y ń s k i c h . W ł a ś n i e z tych tradycji w y c h o d z ą autorzy tomu a f r y k a ń s k i e g o , posługując się w w ielu wypadkach m a t e r i a ł a m i zebranymi przez tego uczonego. r We w s t ę p i e do Etnologii Unii Francuskiej Ch. A n d r é Julien pisze, że podstawo­ w y m zadaniem serii tego rodzaju publikacji jest d o p o m o ż e n i e historykom tubylczych �RECENZJE 439 l u d ó w A f r y k i do stworzenia historii swych k r a j ó w . W ł a ś n i e w t y m celu praca za­ w i e r a wiele w n i o s k ó w historycznych opartych na m a t e r i a ł a c h etnologicznych. B ł ę ­ dem byłoby jednak t w i e r d z i ć , że z pracy tej nie b ę d ą korzystali i uczeni francuscy, w b r e w bowiem pozorom niewiele jest we Francji dzieł, k t ó r e by n a k r e ś l a ł y ogólne ramy etnologii francuskich t e r y t o r i ó w w Afryce, tak że książka Leroi-Gourhana i Poiriera w y p e ł n i a p e w n ą lukę w zakresie syntezy etnologii tych terenów. O ogólniejszym i bardziej syntetycznym podejściu do z a g a d n i e ń świadczy partia w s t ę p n a tej pracy, poświęcona o m ó w i e n i u etnologii jako nauki, jej zadań, metod, osiągnięć i użyteczności społecznej. W k i l k u p o d r o z d z i a ł a c h tej części znajdujemy szereg tez dotyczących genezy i rozwoju etnologii oraz jej technik. Nauka ta — zdaniem a u t o r ó w — ma granice p ł y n n e , gdyż jest syntezą całej myśli i działalności ludzkiej. Różni się t y m od innych nauk o człowieku, że traktuje go integralnie, nie k r ę p u j ą c się ani ramami czasowymi, ani przestrzennymi. Jej obecnym zadaniem jest danie ludom efektywnej znajomości i c h sąsiadów, bliskich i dalekich. Aby osiągnąć ten cel, etnologowie m u s z ą zdobyć m a k s y m a l n ą wiedzę o konkretnych ludach i gru­ pach etnicznych. Najlepszą d r o g ą uzyskania wiadomości etnologicznych jest ankieta, której najstarsza forma, w y w i a d , została udoskonalona dzięki kwestionariuszowi. Istnieje jednak obawa, by pytania ankiety, a potem i odpowiedzi na nie udzielone nie nosiły p i ę t n a zbytniego subiektywizmu. Dlatego też najlepszym wyjściem byłoby zdaniem a u t o r ó w — prowadzenie w y w i a d u tak, aby pytany o d p o w i a d a ł sam, a ba­ dacz z a p i s y w a ł t y l k o te elementy, k t ó r e go interesują. Po o m ó w i e n i u techniki an­ kietowej autorzy przytaczają k r ó t k ą h i s t o r i ę utrwalenia wiadomości. Droga wiodła, od opisu typu „ p o d r ó ż n i c z e g o " poprzez bezosobowe przedstawienie m a t e r i a ł ó w (eli­ minacja e l e m e n t ó w subiektywistycznych, przyjęcie s c h e m a t ó w opisu, kwestionariusze, testy itd.), aż do przyjęcia pewnych technik z zakresu nauk ścisłych (chodzi t u praw­ dopodobnie o zastosowanie m ó z g ó w elektronowych i metody statystycznej). Przedstawienie technik etnologii, a szczególnie zagadnienie ich modernizacji w y ­ w o ł a ł o u a u t o r ó w pewne refleksje na temat zmieniającego się zakresu tej nauki. O ile bowiem p o c z ą t k o w o zadanie etnologii było jasne: s t u d i o w a ć p r y m i t y w n e lub o p ó ź n i o n e formy działalności ludzkiej, o tyle z biegiem czasu nauka ta zaczęła się z a j m o w a ć s p o ł e c z e ń s t w a m i bardziej r o z w i n i ę t y m i . W konsekwencji n a s t ą p i ł okres, w k t ó r y m w y r a ż a n o wiele obaw, czy przejście takie nie będzie dla n a u k i niebez­ pieczne. Ale — zdaniem a u t o r ó w — zjawisko to należy do korzystnych dla nauki, p o n i e w a ż rozpatrywanie k u l t u r „ p r y m i t y w n y c h " obok b a d a ń nad cywilizacjami po­ zwala u c h w y c i ć zmiany i ewolucję instytucji niegdyś pierwotnych. Dzięki takiemu u k ł a d o w i rzeczy m o ż n a odróżnić elementy t r w a ł e od zmiennych i od tych, które t w o r z ą więź. Dalej obaj uczeni podkreślają, że w ł a ś n i e etnologia m o ż e w y k a z a ć , jak wiele jest e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h między l u d a m i różnych ras i kultur. Współczesne badania rozszerzyły się r ó w n i e ż na społeczeństwa, z k t ó r y c h wyrośli sami. badacze. J u ż pierwsze w y n i k i w y k a z a ł y , że m i m o ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i w ł a s n e j kultury nie zawsze ją dobrze rozumiemy. N a s t ę p n y m etapem ewolucji etnologii będzie, zdaniem Poiriera i Leroi-Gourhana, okres w s p ó ł p r a c y etnologów różnych ras, k r a j ó w i kultur, co pozwoli na symbiozę w zakresie poznania k u l t u r y ogólno­ światowej. Dalej znajdujemy r o z w a ż a n i a na temat z a g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h etnologię z i n n y m i p o k r e w n y m i naukami. Na pierwsze miejsce wysunęli autorzy zagadnienia antropo­ logiczne. Na szczególną u w a g ę zasługuje tu fakt, że „ n a ł o ż e n i e się etnograficznego p u n k t u widzenia (kultury opóźnione i zaawansowane) na antropologiczny (rasy jednopochodne wyizolowane i wielopochodne, czyli s k ł a d a j ą c e się z w i e l u e l e m e n t ó w rasowych) d o p r o w a d z i ł o do powstania koncepcji „rasowo czystych p r y m i t y w ó w " �440 RECENZJE i „ h e t e r o g e n i c z n y c h e l e m e n t ó w cywilizowanych". Takie pojęcia pobudziły antropo­ logię do poszukiwania „czystych" t y p ó w antropologicznych, a potem do w a r t o ś c i o w a ­ nia ras. Z tego błędu antropologia wyszła dzięki pomocy biologii ogólnej, p r z y j m u j ą c od niej pojęcia dynamicznego rozwoju i zmienności cech. W dalszej partii w y w o d ó w z pogranicza antropologii autorzy p o d s u w a j ą w a ż n y z etnologicznego punktu widze­ nia wniosek, że antropolog w w i e l u momentach musi się p o w o ł y w a ć na etnologię, gdyż obecna sytuacja człowieka nie jest wyłącznie w y n i k i e m c z y n n i k ó w fizjolo­ gicznych, lecz r ó w n i e ż technicznych, społecznych i politycznych. W n a s t ę p n y c h podpunktach rozdziału autorzy przechodzą do p r o b l e m ó w w s p ó ł nych etnologii, lingwistyce i filologii. W s p ó ł p r a c a tych nauk zaznacza się szczególnie silnie przy rozpatrywaniu z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z religią i systemami pokre­ w i e ń s t w , w w y n i k u czego p o w s t a ł a dyscyplina zwana socjologią filologiczną. Wiele w s p ó l n e g o z etnologią ma r ó w n i e ż i prehistoria", k t ó r a nabiera dużego znaczenia tam, gdzie brak jest danych historycznych (np. przy odtwarzaniu historii l u d ó w kolo­ nialnych). Cechą specyficzną „ p r e h i s t o r i i " jest to, że ś w i a d e c t w a archeologiczne m ó ­ wią w zasadzie t y l k o o technicznej działalności człowieka. Mimo to prehistoryk musi b r a ć d o d a n ą przez siebie część jako całość, tak więc nie m o ż e p o m i j a ć z w i ą z a n y c h z t y m problemem z a g a d n i e ń społecznych (odtworzenie s t o s u n k ó w społecznych). W związku z t y m tam, gdzie ma on przed sobą „ k u l t u r ę " w .archeologicznym słowa znaczeniu (zespół o d k r y t y c h przez archeologa z a b y t k ó w ) , musi d o p a t r y w a ć się „ k u l ­ t u r y " w humanistycznym sensie, tzn. o d t w o r z y ć pozostałe elementy życia ludzkiego. Zadanie to jest wykonalne, o czym świadczy przytoczony przez Leroi-Gourhana p r z y k ł a d . S t ą d w y p ł y w a wniosek, że „ p r e h i s t o r i a " może zdobyć się na syntezę ewo­ lucji pieiwszych form technicznych ludzkości. Niestety, nauka ta ma pewne t r u d ­ ności, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m i są: n i e p e w n o ś ć , czy ewolucja narzędzi p o k r y w a się z e w o l u c j ą grup ludzkich oraz pewne pomieszanie pojęć z zakresu historii k u l ­ tury materialne,] i etnografii d o p r o w a d z a j ą c e do tego, że zbyt często łączy się ewo­ lucję poszczególnych narzędzi z ich „ e t n i c z n ą " i n t e r p r e t a c j ą . Ostatni i n a j d o k ł a d n i e j opracowany podpunkt rozdziału dotyczy z a g a d n i e ń tech­ nicznych. Zdaniem a u t o r ó w technologia pretenduje do zrozumienia człowieka w trak­ cie wykonywania przez niego podstawowych czynności życiowych, takich jak zaspo­ kajanie głodu, potrzeby pracy i snu. Nauka ta wraz z „ p r e h i s t o r i ą " ma za zadanie usytuowanie d o k u m e n t ó w materialnych i uwypuklenie ewolucji i n w e n c j i technicznej, podstawowej cechy ewolucji społeczeństw. Pierwsze z tych z a d a ń ustala p o w i ą z a n i a czasowe i przestrzenne poszczególnych p r z e d m i o t ó w b ę d ą c y c h w y t w o r e m techniki. Zajmuje się t y m tzw. technologia opisowa. Bezpośrednio z n i ą z w i ą z a n a jest techno­ logia p o r ó w n a w c z a , k t ó r a odtwarza g ł ó w n e linie rozwoju organizacji produkcji. P o d s u m o w u j ą c ogólne spostrzeżenia na temat znaczenia technologii autorzy stwier­ dzają, że jej zasadniczym zadaniem jest ustalenie znaczenia technicznego (signifi­ cation technique) każdego z zaobserwowanych f a k t ó w . Właśnie dlatego technologia może dać obraz łączności między poszczególnymi technikami oraz w p ł y w ó w , jakie one m a j ą na rozwój społeczeństwa. Po tak szeroko zakrojonej ekspozycji p o g l ą d ó w na tematy z a d a ń etnologii oraz ś r o d k ó w , j a k i m i ona rozporządza, autorzy podsumowali swe tezy z w r a c a j ą c u w a g ę na to, że etnologia opisuje ludzi oraz w a r u n k i ich bytu i ,,przedstawia to, co zbyt często staje się obiektem statystyk administracyjnych". To w ł a ś n i e etnologowie mogą powiedzieć, co to jest życie i myśl ludzka. Możemy sobie t y l k o zdać s p r a w ę z tego, co było i co jest obecnie, oraz ustalić g r a n i c ę między t y m , co jest nieuniknionym w y n i k i e m ewolucji, a t y m , co jest dla nas niedostatecznie z r o z u m i a ł e . A b y nie po­ zostawiać pewnych niejasności, Leroi-Gourhan i Poirier d o d a j ą n a s t ę p n i e , że etnologia �RECENZJE 441 nie jest w stanie rozwiązać p r o b l e m ó w ekonomicznych i rasowych oraz zapobiec uprze­ dzeniom s p o ł e c z n y m napotykanym u społeczeństw współczesnych, szczególnie w sto­ sunkach między ludnością k r a j ó w kolonialnych a metropolią. Podobne stwierdzenie wymaga jednak r e p l i k i . Jest to bowiem typowa postawa zachodnich uczonych, którzy poświęcając się pracy naukowej, s t a r a j ą się o m i n ą ć wszystkie problemy o znaczeniu politycznym kolidujące z interesami klas p a n u j ą c y c h . Jasne jest prze­ cież, że etnologia może w p o w a ż n y m stopniu w y k a z a ć fałsz tez, na k t ó r y c h opierają się zwolennicy dyskryminacji ras i kultur. Najdobitniej o t y m świadczy wydany przez UNESCO tom La question raciale devant la science moderne (Paryż 1953—1955). Ostatni rozdział w s t ę p n e j p a r t i i książki nosi tytuł ,,Od etnologii do rzeczywistości społeczeństw ludzkich" i zajmuje się problemami współżycia różnych k u l t u r i c y w i l i ­ zacji. Znajdujemy t u dosyć d o k ł a d n i e opracowany problem ekspansji jednych c y w i l i ­ zacji na tereny innych, k t ó r e albo b r o n i ą się i giną pod przemocą, albo zostają w c h ł o n i ę t e przez zaborców, a n a s t ę p n i e eksploatowane do ostatecznych granic. W ten sposób p o w s t a ł o szereg mocarstw kolonialnych, k t ó r e głosząc cywilizacyjna m i s j ę " niszczyły od dawna istniejące k u l t u r y tubylcze. Druga partia omawianej książki poświęcona jest k o n k r e t n y m problemom afrykanistycznym, zajmuje około 400 stron i rozbita jest na k i l k a części. Pierwsza z nich rozpatruje zagadnienia zaludnienia A f r y k i , druga zajmuje się etnologią A f r y k i Białej, a trzecia A f r y k i Czarnej. W układzie poszczególnych rozdziałów zachowano pewien schemat polegający na umieszczeniu na p o c z ą t k u podstawowych wiadomości z zakresu archeologii danych t e r y t o r i ó w , n a s t ę p n i e różnych danych dotyczących historii tubylczej (rekonstruowanej często na podstawie legend i m i t ó w lub f r a g m e n t ó w źródeł arabskich). Zaraz po tych informacjach autorzy podają c h a r a k t e r y s t y k ę poszczególnych l u d ó w i ich k u l t u r y materialnej, potem o m a w i a j ą zagadnienia językowe, aby przejść z kolei do opisu życia społecznego, ze szczególnym p o d k r e ś l e n i e m kwestii z w i ą z a n y c h z organizacją rodzinną i jej obyczajową s t r o n ą . Wiele miejsca zajmują r ó w n i e ż problemy poli­ tyczne, gdzie znajdujemy opisy s t o s u n k ó w politycznych w ramach plemion oraz więzi łączącej te jednostki plemienne z m e t r o p o l i ą . Obraz tych s t o s u n k ó w d o p e ł n i a n y jest podstawowymi danymi o ustroju p r a w n y m tych plemion oraz o organizacji s ą d ó w na ich terenach. Dalej znajdujemy paragrafy r o z t r z ą s a j ą c e zagadnienia religijne. Z a m k n i ę c i e m k a ż d e g o z rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h w i ę k s z y m jednostkom terytorialnym, jest podsumowanie twórczości artystycznej poszczególnych l u d ó w oraz icii folklorowi, w k t ó r y m poczesne miejsce zajmuje literatura ustna. Elementem k o ń c o w y m są dane bibliograficzne o r i e n t u j ą c e czytelnika w literaturze dotyczącej omawianych t e r e n ó w i ludów. Jak więc w i d a ć w całości tekstu, starano się p o d a ć wszystkie n a j n i e z b ę d n i e j s z e dane z zakresu wiedzy o ludach badanego terytorium. Naturalnie tego rodzaju opracowanie nie może o p i e r a ć się na dorobku naukowym t y l k o d w ó c h uczonych, toteż zupełnie oczywisty jest fakt, że w książce tej p o w o ł u j ą się oni na setki prac i monografii, k t ó r y c h autorami są przede wszystkim Francuzi, choć nie brak i nazwisk angielskich oraz niemieckich. Do najważniejszych autoryte­ tów, na k t ó r y c h opierają się autorzy, n a l e ż ą : w dziedzinie antropologii fizycznej — H . Valláis, l i n g w i s t y k i — H . Hombourger. a etnologii — wiele s ł a w n y c h nazwisk z profesorem Griaulcm na czele. M i m o to w omawianej książce nie brak uogólnień, b ę d ą c y c h oryginalnym przy­ czynkiem obu uczonych do wiedzy o etnologii francuskich t e r e n ó w A f r y k i . W ł a ś n i e rozdziałem, k t ó r y najwięcej zawiera tego rodzaju uogólnień, jest rozdział z a t y t u ł o ­ wany „ Z a l u d n i e n i e A f r y k i " . Znajdujemy w nim. prócz o m ó w i e n i a ś r o d o w i s k a geo­ graficznego szkic archeologii A f r y k i i p r e z e n t a c j ę n a j w a ż n i e j s z y c h znalezisk paleonto- �442 RECENZJE logicznych, m o g ą c y c h rzucić światło na historię zaludnienia tego kontynentu. Wszystkie te dane pozwoliły autorom na p r ó b n e sklasyfikowanie ruchów ras osiedla­ j ą c y c h się w Afryce, k t ó r y c h liczbę ustalają na 5. Najstarsze są fale pigmejsko- b u s z m e ń s k i e , potem m i a ł a n a s t ą p i ć inwazja p a l e o m u r z y ń s k a , po k t ó r e j na a r e n ę weszła grupa l u d ó w s u d a ń s k i c h i Bantu. Czwarta z kolei była ekspansja l u d ó w białych, do k t ó r y c h należeli Chamici i Kuszyci. Okres historyczny charakteryzuje się przybyciem S e m i t ó w , s t a n o w i ą c y c h p i ą t ą i o s t a t n i ą (nie licząc Europejczyków) falę n a p ł y w o w ą w Afryce. Do niezwykle ciekawych p a r a g r a f ó w zaliczyć trzeba ten, w k t ó r y m Leroi-Gourhan i Poirier s t a r a j ą się podać p r z e g l ą d cyklów kulturowych w y r ó ż n i o n y c h przez najlepszych a f r y k a n i s t ó w . M a m y t u w i ę c obok p o g l ą d ó w Frobeniusa cykle ustalone przez Baumanna i Montandona. Autorzy, precyzując poglądy na temat słuszności w y o d r ę b n i e n i a c y k l ó w kulturowych, podkreślają, żc należy o nich m ó w i ć z d u ż ą ostrożnością, gdyż nie p o k r y w a j ą się one z pojęciem rasy, k t ó r a łączy się zawsze w j a k i ś sposób z podłożem terytorialnym, w p r z e c i w i e ń s t w i e do k r ę g ó w kulturo­ wych, k t ó r e nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h z w i ą z k ó w z granicami przestrzennymi i czaso­ w y m i . S k ą d i n ą d nie sposób nie spostrzec faktu, że — jak t w i e r d z ą autorzy — u pod­ staw k o n t a k t ó w kulturowych istnieją kontakty rasowe. Należałoby w z w i ą z k u z t y m w y r ó ż n i ć , ich zdaniem, pewne pojęcie p o ś r e d n i e m i ę d z y rasą a cyklem k u l t u r o w y m , na k t ó r e p r o p o n u j ą pojęcie „etnos". W w y j a ś n i e n i u tej propozycji znajdujemy rozumowanie, że skoro u podstaw pojęcia rasy leżą elementy antropologiczne, a cyklu kulturowego — elementy technologiczne i socjologiczne, to w etnosie podstawowymi elementami b ę d ą czynniki polityczne i ekonomiczne. ,.Etnos" b y ł b y w i ę c u k ł a d e m lub zgrupowaniem cech w i e l u ludów, k t ó r e m o g ą się różnić rasą i k u l t u r ą , lecz które ta sama w ł a d z a polityczna zmusiła do współżycia w j a k i m ś jednym organizmie. Dlatego w ślad za t y m idzie najczęściej w s p ó l n o t a j ę z y k o w a . Po przedstawieniu swych p o g l ą d ó w na ten temat autorzy podkreślają, że obecnym zadaniem afryka­ n i s t ó w powinno b y ć określenie t y p ó w kulturowych tego kontynentu. Jak dotychczas, najlepiej. uchwytne są t y p y : pigmejski, b u s z m e ń s k i i paleonigryjski. W zakończeniu tego rozdziału ogólnych w i a d o m o ś c i o zaludnieniu znajdujemy dwa k r ó t k i e paragrafy o Afryce w starożytności (analiza źródeł antycznych) oraz o tzw. historii tubylczej A f r y k i , opartej niemal w y ł ą c z n i e na danych antropologicznych i na zapiskach arabskich. Część trzecia p o ś w i ę c o n a jest w y ł ą c z n i e ludom A f r y k i B i a ł e j . N a z w ą t ą po­ tocznie o k r e ś l a się Afrykę P ó ł n o c n ą , z a m i e s z k a n ą przez ludy białe. Jej specyfika polega na t y m , że jest to teren typowo ś r ó d z i e m n o m o r s k i . Specyficzne w arunki geograficzne i historyczne w p ł y n ę ł y na to, że ludność tej części osiedliła się g ł ó w n i e na terenach górzystych. Przy omawianiu l u d ó w A f r y k i Białej na czołowe miejsce w y s u n ę ł o się zagadnienie różnych form koczownictwa, jakie tam istnieją. Nomadyzm tamtejszy miewa r ó ż n e podłoża, m. i n . pasterskie, hodowlane, handlowe i feudalne. Naturalnie nie brak tam r ó w n i e ż form semi-nomadyzmu i osadnictwa stałego, żyjącego w dość ścisłej symbiozie z formami n o m a d y z u j ą c y m i . Z j a w i s k o - t o przed­ stawione jest na p r z y k ł a d z i e ekonomicznej r ó w n o w a g i pewnych plemion stosujących oba sposoby gospodarki. Znamienny jest fakt, że od tych uwag, typowo etnologicznych, autorzy przechodzą do konkretnych w n i o s k ó w s u g e r u j ą c y c h racjonalne roz­ w i ą z a n i e p r o b l e m ó w proletaryzacji olbrzymiego procentu tamtejszej ludności. Osobny punkt podrozdziału poświęcono miastom i ich ewolucji w w y n i k u i m p a k t u kapitaliz­ m u na tamte tereny. W dalszej partii znajdujemy o m ó w i e n i a rzemiosł i handlu oraz podstawowych zasobów materialnych wraz z d o k ł a d n ą a n a l i z ą ś r o d k ó w w y ż y w i e n i a . Ostatnim zagadnieniem z zakresu k u l t u r y materialnej jest problem ubioru i miesz7 r �RECENZJE 443 kania; w t y m zakresie k s i ą ż k a daje opisy technik tkackich i konstrukcji d o m ó w różnego typu. Poruszane zagadnienia oddzielone są od problematyki społecznej paragrafem 0 j ę z y k a c h A f r y k i Białej. Autorom chodziło g ł ó w n i e o przekazanie podstawowych wiadomości o zasięgach geograficznych poszczególnych grup j ę z y k o w y c h oraz o ich historii. Poza t y m w książce znalazły miejsce opisy n a j w a ż n i e j s z y c h cech grama­ tycznych tych j ę z y k ó w . Dział k u l t u r y społecznej rozpoczęto od przejrzenia zwyczajów z w i ą z a n y c h z cy­ k l e m życia, u w z g l ę d n i a j ą c n a j w a ż n i e j s z e z nich, tzn. z w i ą z a n e z narodzinami, obrze­ zaniem, m a ł ż e ń s t w e m i śmiercią. Jak w y n i k a z tych o b r z ę d ó w , s p o ł e c z e ń s t w o A f r y k i Białej jest oparte na patriarchalnym wzorcu rodziny, co się ściśle łączy u B e r b e r ó w z p o d r z ę d n ą pozycją kobiety, przez całe życie obcej plemieniu swego m ę ż a . Przy syntetycznym omawianiu tych z a g a d n i e ń p o d k r e ś l o n o różnice dzielące B e r b e r ó w od A r a b ó w . Poza t y m wiele miejsca poświęcono o m ó w i e n i u organizacji politycznej tych t e r e n ó w . W zasadzie l u d n o ś ć A f r y k i P ó ł n o c n e j nie posiada, zdaniem a u t o r ó w , silnie rozwiniętego poczucia n a r o d o w o ś c i , gdyż poszczególne wioski żyją w dużej izolacji. W ł a d z a polityczna ma tam podłoże religijne. Na n a s t ę p n y c h stronicach książki śledzimy tok przemian, jakie zachodziły w tej strukturze w w y n i k u ekspansji fran­ cuskiej. Identyczny schemat zastosowano przy omawianiu organizacji prawnej tych t e r e n ó w , tzn. po w y ł o ż e n i u podstawowych zasad prawa tradycyjnego uwypuklono zmiany, jakie zaszły pod w p ł y w e m zreorganizowania go przez s ą d o w n i c t w o fran­ cuskie. Podpunkt ten został rozbudowany do granic, k t ó r e n a r u s z y ł y w pewnym stopniu proporcje rozdziału, ale w y t ł u m a c z e n i e tego stanu rzeczy znaleźć m o ż n a w prawniczych zainteresowaniach J. Poiriera. Specjalnego n a k ł a d u pracy w y m a g a ł o u m i e j ę t n e przedstawienie p r o b l e m ó w religijnych. Po k r ó t k i e j charakterystyce mahometanizmu i przedstawieniu jego historii znajdujemy g ł ó w n ą tezę a u t o r ó w , polegającą na stwierdzeniu, że islam nie jest religią, lecz raczej sposobem życia. Po tych uogólnieniach n a s t ę p u j ą opisy p r a k t y k religijnych i świąt, z k t ó r y m i są z w i ą z a n e charakterystyczne ceremonie. Na ostatnim miejscu o m ó w i o n o l i t e r a t u r ę i sztukę, k t ó r y m nie poświęcono zbyt wiele uwagi, za to zaraz po t y m paragrafie n a s t ę p u j ą teksty kilkunastu o p o w i a d a ń berberyjskich 1 arabskich, p o z w a l a j ą c y c h czytelnikom z a p o z n a ć się ze specyfiką ustnej i pisanej l i t e r a t u r y l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h te tereny A f r y k i . Całość rozdziału o etnologii A f r y k i P ó ł n o c n e j zakończona jest bibliografią z g r u p o w a n ą w e d ł u g tematyki po­ szczególnych p o d r o z d z i a ł ó w . Znajdujemy tam kilkaset pozycji, z k t ó r y c h p r z y t ł a c z a ­ j ą c a większość wyszła spod pióra etnologów francuskich. Rozdział drugi części dotyczącej A f r y k i Białej poświęcony jest Saharze. J u ż jedno z pierwszych jego zdań ś w i e t n i e ujmuje problemy k u l t u r o w e tego terenu: ,Judzie przystosowali się do Sahary świetnie, jeśli chodzi o psychikę, gorzej zaś, jeśli chodzi o k u l t u r ę m a t e r i a l n ą " . Z r e s z t ą w epokach „ p r e h i s t o r y c z n y c h " Sahara nie była tak pustynna j a k obecnie, o czym ś w i a d c z ą liczne znaleziska archeologiczne oraz s ł y n n a sztuka skalna. Po o m ó w i e n i u tych danych autorzy p r z e c h o d z ą do stresz­ czenia historii cesarstwa Ghana. Na zakończenie podano k i l k a najważniejszych w i a d o m o ś c i o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h S a h a r ę , do k t ó r y c h zaliczyć trzeba M a u r ó w . T u a r e g ó w , Teda i innych. Część czwarta tomu a f r y k a ń s k i e g o nosi tytuł „Afryką Czarna" i zawiera 5 roz­ d z i a ł ó w . Pierwszy z nich poświęcony jest ludom A f r y k i Zachodniej wraz z Togo, drugi — Afryce R ó w n i k o w e j i K a m e r u n o w i , trzeci o m ó w i e n i u społeczeństw m u r z y ń ­ skich tych części A f r y k i , czwarty Pigmejom A f r y k i R ó w n i k o w e j , a ostatni francuskiej �444 RECENZJE kolonii Somali. W tej partii książki w w y n i k u wielkiej liczby ludów, jakie n a l e ż a ł o omówić, zastosowano nieco inny schemat niż na początku. Tak więc postanowiono najpierw opisać poszczególne grupy etniczne z antropologicznego p u n k t u widzenia, aby potem dać rys ich historii i przejść do n a s t ę p n e g o rozdziału, będącego ogólnym o m ó w i e n i e m wszystkich wymienionych społeczeństw z u w z g l ę d n i e n i e m specyfiki ich k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej. Dzięki temu systemowi autorzy uzyskują lepsze uwypuklenie e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla szeregu plemion i l u d ó w i dają nam całokształt s t o s u n k ó w etnicznych p a n u j ą c y c h na tych terenach. Z drugiej strony takt! ekspozycja m a t e r i a ł ó w przysparza pewne trudności, gdy zależy nam bowiem na szybkim odnalezieniu wiadomości dotyczących jakiegoś konkretnego ludu, w ó w c z a s musimy ich szukać w wielu rozdziałach. Trudno byłoby w ramach tej krótkiej recenzji streszczać wszystkie zawarte w tomie a f r y k a ń s k i m wiadomości, toteż staram się je o m ó w i ć jedynie pod k ą t e m ogólnej koncepcji, jaka p r z y ś w i e c a ł a autorom w czasie pisania niniejszej książki. Chodziło i m , tak jak to p o d k r e ś l i ł e m na wstępie, o u p o r z ą d k o w a n i e zebranych przez a f r y k a n i s t ó w m a t e r i a ł ó w dotyczących t e r e n ó w leżących w granicach byłego I m p e r i u m Francuskiego i nadanie i m takiego u k ł a d u , k t ó r y by sam przez się mógł s u g e r o w a ć konkretne wnioski i uogólnienia. W z w i ą z k u z t y m na pierwsze miejsce w y s u n ę ł y się problemy środowiska geograficznego i zróżnicowań antropologicznych, k t ó r e w po­ w a ż n y m stopniu w p ł y w a j ą na pewne zjawiska kulturowe. Z kolei z zakresu elemen­ t ó w k u l t u r y o m ó w i o n o na w s t ę p i e zagadnienia k u l t u r y materialnej, k t ó r e kształtują bazę s t o s u n k ó w społecznych i r z u t u j ą na p r o b l e m a t y k ę k u l t u r y duchowej. Jak w i ę c widzimy, niniejszy u k ł a d m a t e r i a ł u pokrywa się z tym. j a k i stosuje się we w s p ó ł ­ czesnych pracach tego typu wydawanych w Z w i ą z k u Radzieckim lub w Polsce. Analizując jednak d o k ł a d n i e treść poszczególnych części i rozdziałów Etnologii Unii Francuskiej dochodzimy do wniosku, że układ ten jest zachwiany nieproporcjonal­ nym r o z w i n i ę c i e m partii dotyczących z a g a d n i e ń społecznych. Nietrudno więc w y ­ ciągnąć wniosek, że w sytuacji, w jakiej znalazła się obecnie Francja, najwięcej zainteresowania w z b u d z a j ą m a t e r i a ł y dotyczące tych w ł a ś n i e z a g a d n i e ń . Wynika to z konkretnej potrzeby poznania specyfiki ustroju społecznego poszczególnych ludów, k t ó r e niegdyś zależne od Francji, dziś w c h o d z ą w orbitę p o l i t y k i ś w i a t o w e j jako p e ł n o p r a w n i gospodarze w ł a s n y c h k r a j ó w wyzwolonych spod jarzma kolonialnego. Krzysztof Makulski P A U L B O H A N N A N , Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957, ss. X111 + 221, 4 tabl.; University Press — International African Institute. Paul Bohannan znany jest zwłaszcza z publikowanych, najczęściej razem z L a u r ą Bohannan, prac analizujących system społeczny i gospodarczy grupy T i v . Powyższa praca jest p i e r w s z ą z jego książek dotyczących dziedziny prawa. Jego zainteresowania prawem w y r a ż a ponadto książka o charakterze bardziej ogólnym, napisana łącznie z g r u p ą znanych a f r y k a n i s t ó w , wydana w 1960 r., African Homicide and Suicide . Obie te pozycje wzbogacają dość p o k a ź n y już zespół prac z dziedziny tzw. pry1 2 1 L . i P. B o h a n n a n , The Tiv of Central Nigeria, International African Insti­ tute, 1953; L . B o h a n n a n , A Genealogical Charter, Africa, t. 22: 1952; P. B o ­ h a n n a n , The Migration and Expansion of the Tiv. Africa, t. 24: 1954; t e n z e , Tiv Farm, and Settlement, H . M . S. O. 1954. ' P. B o h a n n a n (ed.), African Homicide and Suicide, Princeton Univ. Press, 1960. A �RECENZJE 3 mitywnego prawa w Afryce, wydanych przez wybitnych a n t r o p o l o g ó w z k r ę g u nauki anglosaskiej. Wszystkie te książki, pisane przez a n t r o p o l o g ó w społecznych, p r z e d s t a w i a j ą sposób patrzenia na prawo jako na system działań społecznych i — jak stwierdza to Bohannan w odniesieniu do swej pracy — nie mogą o d p o w i a d a ć wymaganiom, jakie p o s t a w i ł b y sobie p r a w n i k p o d e j m u j ą c podobny temat. Tak się zresztą składa, że system}' prawne l u d ó w A f r y k i nie były przedmiotem zaintereso­ wania ze strony p r a w n i k ó w i m a t e r i a ł a f r y k a ń s k i , poza p o s i ł k o w a n i e m się nim. jako m a t e r i a ł e m ilustracyjnym do prac z dziedziny prawa p o r ó w n a w c z e g o , nie stał się przedmiotem ż a d n e j w n i k l i w e j , prawniczej analizy. Antropologowie i etnologowie b y l i do niedawna jedynymi autorytetami w dziedzi­ nie gospodarki, prawa, religii i k u l t u r y tzw. społeczeństw pierwotnych. Dopiero r o s n ą ­ ce w ostatnich latach zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a m i słabo r o z w i n i ę t y m i pod wzglę­ dem gospodarczym s p r a w i ł o , że prawnicy, ekonomiści, rolnicy, i n ż y n i e r o w i e róźnycń specjalności d o k o n u j ą analizy m a t e r i a ł u a f r y k a ń s k i e g o r ó w n i e ż i z. p u n k t u widzenia swoich specjalności. W s p ó ł p r a c a między n i m i a antropologami dotyczyć może oczyw i ś r i e tych tyJkr grup, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą sobą j a k i ś problem do r o z w i ą z a n i a dla administracji p a ń s t w o w e j . T i v nie s t a n o w i ą specjalnie w a ż n e g o pod w z g l ę d e m gospodarczym lub politycznym problemu dla administracji nigeryjskiej''. S t ą d też nie należy się dziwić, że autorami jedynych m a t e r i a ł ó w dotyczących T i v byli u r z ę d ­ nicy administracji kolonialnej, kapitanowie Downes i A b r a h a m i inż. leśnik Briggs. Najciekawszym ź r ó d ł e m do historii T i v jest dziennik tivianczyka, A k i g i , spisany przez misjonarza. G ł ó w n y m jednak kronikarzem T i v stał się antropolog brytyjski Paul Bohannan i jego żona, Laura (oboje obecnie w USA), k t ó r z y badaniami s w y m i objęli wiele dziedzin życia T i v i wysunęli szereg hipotez t ł u m a c z ą c y c h ich system społeczny. Badania B o h a n n a n ó w t r w a ł y 26 miesięcy, od 1949 do 1953 r., i s t a n o w i ą dość typowy p r z y k ł a d metod stosowanych przez współczesną a n t r o p o l o g i ę b r y t y j s k ą . Badacze spędzili cały czas bezpośrednio w osadach Tiv, z m i e n i a j ą c s w ą bazę za k a ż d y m powrotem (było ich trzy) do Tivlandu. Za k a ż d y m razem zatrudniali oni sekretarza, k t ó r y m był ktoś z miejscowej młodzieży, u m i e j ą c y pisać. Pod koniec swego pierwszego, rocznego pobytu znali dobrze język T i v i nie tylko porozumiewali się z łatwością bez pomocy t ł u m a c z a , ale mogli śledzić i w pełni r o z u m i e ć przebieg dyskusji między m i e s z k a ń c a m i , co m i a ł o duże znaczenie ze względu na m o ż n o ś ć p r z y s ł u c h i w a n i a się ,.sesjom s ą d o w y m " . T i v sa plemieniem semi-bantu, z a m i e s z k u j ą c y m w regionie p ó ł n o c n y m Nigerii po obu '.stronach rzeki Benue, około 150 m i l od jej połączenia się z Nigrem. W roku 1952 p l s m i ę to liczyło prawdopodobnie 800 tys. osób. Nic n a l e ż ą do autochtonicznej ludności Nigerii, a prawdopodobnie p r z y w ę d r o w a l i na swe obecne siedziby w X I X w., i w dużo mniejszej liczbie z Kamerunu. Liczba ta zwiększyła się znacznie w X I X w. osiągając w X X w. maksimum, co przypisuje się z l i k w i d o w a n i u w e w n ę t r z n y c h wojen i z l i k w i d o w a n i u prawa zemsty. T i v są rolnikami, jak sami o sobie m ó w i ą , "Aajlepszymi na świecie. Ich gospodarka jest w zasadzie zbliżona do modelu gospo­ darki samowystarczalnej, k t ó r y okazał się nieprzydatny, gdy T i v zaczęli p r o d u k o w a ć :i M . G 1 u c k m a n, The Judical Process among the Barotse, 1955; I . S c h a p e r a , Tsawana Law and Custom, 1957; P. P. H o w e l l , A Manuel of Nuer Law, 1954; A. A d a m s o n , H o e b e l , The Law of Primitive Man, Cambridge, H a r v a r d ; B M a ­ l i n o w s k i , Crime and Custom in Savage Society, London 1926. W czerwcu 1961 r. w czasie publicznej dyskusji w I S M u s ł y s z a ł e m , że T i v b u r z ą się przeciw w ł a d z y kolonialnej, że się zorganizowali; słowem, żc stają się „problemem". 1 �RECENZJE pewne rośliny na rynek z e w n ę t r z n y . I c h gospodarka ekstensywna s p o w o d o w a ł a d e t e r i o r a c j ę ziemi. Przeludnienie i głód ziemi u t r u d n i a j ą stosowanie tradycyjnych metod i T i v stoją w przededniu poważniejszych zmian i c h systemu gospodarczego i społecznego. Organizacja społeczna T i v opiera się na istnieniu l i n i i rodowych, z k t ó r y c h k a ż d a z w i ą z a n a jest z o k r e ś l o n y m terytorium. Pochodzenie wszystkich T i v wyprowadza się od legendarnego przodka, T i v , żyjącego osiemnaście czy s i e d e m n a ś c i e p o k o l e ń wstecz. T i v z a m i e s z k u j ą m a ł e osiedla (compound) zbudowane na planie koła i liczące od 7 do 170 osób blisko spokrewnionych ze sobą. Na czele osiedla stał najbardziej szanowany (stary, lecz nie zawsze najstarszy) jego mieszkaniec, który k i e r o w a ł całą gospodarczą i społeczną, a t a k ż e religijną działalnością miesz­ k a ń c ó w . Jego w ł a d z a b y ł a j e d y n ą w ł a d z ą „ c e n t r a l n ą " w Tivlandzie, gdyż m i m o istnienia w i ę k s z y c h jednostek organizacyjnych w systemie l i n i i rodowych ż a d n a z tych jednostek nie p o s i a d a ł a ..głowy", czyli przywódcy, i wszystkie sprawy roz­ s ą d z a n o i z a ł a t w i a n o na szczeblu osiedla. Celem pracy Bohannana było, jak sam pisze o t y m , zebranie m a t e r i a ł u etno­ graficznego dotyczącego systemu kontroli prawnej, tak jak system ten widziany b y ł przez samych T i v , oraz s f o r m u ł o w a n i e w pojęciach bardziej ogólnych i w y t ł u m a c z e ­ nie tego systemu, by m o ż n a było p o r ó w n a ć go z systemami p r a w n y m i innych społeczeństw. A b y o s i ą g n ą ć ten cel, m u s i a ł Bohannan p o r ó w n a ć system T i v i prze­ c i w s t a w i ć go p r i . w u w rozumieniu p r a w n i k ó w jego w ł a s n e g o k r a j u , Wielkiej B r y t a n i i . Błędem, którego Bohannan najbardziej się wystrzegał, i zresztą u n i k n ą ł , był b ł ą d t ł u m a c z e n i a zespołu n o r m prawnych T i v w e d ł u g pojęć systemu brytyjskiego. Był to b ł ą d ł a t w y do popełnienia, gdyż k a ż d y p r o w a d z ą c y badania badacz myśli w ka­ tegoriach systemu, w j a k i m się w y c h o w a ł , i „ p r z e s t a w i e n i e się" na inny system pojęć jest niezwykle trudne. W Tivlandzie istnieją dwa systemy prawne: brytyjski i lokalny. Podstawowym pojęciem p r a w n y m T i v jest jir. Słowo to oznacza jednocześnie sąd, s p r a w ę , r a d ę (court, case, moot). Można je odnieść do każdego sporu, k t ó r y przedstawiany jest przed S ą d e m Native A u t h o r i t y , głową osiedla, zespołem ludzi na j a r m a r k u lub g r u p ą r ó w i e ś n i k ó w . Zebrany m a t e r i a ł Bohannan p o r z ą d k u j e w e d ł u g tego, przed j a k i m zespołem ludzi sprawa jest rozpatrywana, tzn. czy przed f o r m a l n y m s ą d e m uznanym przez a d m i n i s t r a c j ę k o l o n i a l n ą , czy przed zespołem ludzi uznanych przez samych spierających się za odpowiedni autorytet. Osobnego o m ó w i e n i a dostąpiły sprawy z w i ą z a n e z instytucją m a ł ż e ń s t w a , z a d ł u ż e n i e m i samowymierzaniem s p r a w i e d l i w o ś ­ ci. W ten sposób podzielony m a t e r i a ł znalazł się w 10 rozdziałach; 1. Ludzie i pro­ blem, 2. Sądy stopnia D, 3. Dzień w sądzie, 4. S t r u k t u r a s ą d u , 5. Sprawy z w i ą z a n e z i n s t y t u c j ą m a ł ż e ń s t w a , 6. Rozprawy za długi, 7. Sprawy kryminalne i problem w y ­ mierzania s p r a w i e d l i w o ś c i przez samego siebie. Opis systemu prawnego T i v dokonany przez Bohannana dotyczy lat 1949—1953, to jest okresu, w k t ó r y m były prowadzone badania. W t y m okresie istniały na terenie T i v l a n d u dwa zasadnicze systemy prawne. Pierwszy z nich b y ł systemem b r y t y j s k i m i o b e j m o w a ł sądy stopnia A , B, C (różniące się zakresem kompetencji) oraz sądy stopnia D, w k t ó r y c h zasiadali wyznaczeni przez a d m i n i s t r a c j ę krajowcy i k t ó r e nazywano r ó w n i e ż native courts. S ą d y te były ograniczone do spraw cywilnych, nie w y k r a c z a j ą c y c h poza g r a n i c ę 25 f u n t ó w , i spraw k r y m i n a l n y c h z w i ą z a n y c h z k a r ą 3 miesięcy więzienia lub 10 f u n t ó w grzywny. Wprowadzenie tych nie znanych przedtem u T i v sądów, nazywanych przez nich „ r z ą d o w y m i " , n a s t ą p i ł o ok. 1914 r. jest przedmiotem opisu Bohannana. S ą d y te m i a ł y o p i e r a ć się na strukturze lokalnej i administracja s t a r a ł a się uczynić autorytety miejscowe odpowiedzialnymi za ich po opanowaniu terenu przez B r y t y j c z y k ó w . Ok. 1920 r. p r z y b r a ł y one postać, k t ó r a �RECENZJE 447 działalność. Było więc to wyrazem wprowadzenia w życie metody p o ś r e d n i e g o r z ą d z e n i a , w y p r ó b o w y w a n e j od ok. 1903 r. na terenie w ł a ś n i e Nigerii przez Lorda Lugarda. W rzeczywistości sądy te nie o d p o w i a d a ł y strukturze społecznej -Tiv, którzy nie posiadali scentralizowanej w ł a d z y politycznej i r o d ó w •' z naczelnikami na czele i w ł a d z a u nich nie m i a ł a charakteru hierarchicznego. W ł a d z a ta w rzeczywistości nie w y k r a c z a ł a poza granice jednego osiedla. S t ą d też zorganizowanie s ą d ó w , k t ó r y m podlegało wiele osiedli, i nawet postawienie na ich czele najstarszych przedstawicieli najstarszej l i n i i rodowej danego terenu nie było oparciem się na miejscowych auto­ rytetach, lecz w r ę c z odwrotnie: było udzieleniem a u t o r y t e t u r z ą d u n i e k t ó r y m , w y ­ branym przez niego jednostkom. Jednostki te mogły posiadać wysoki autorytet w swoich w ł a s n y c h osiedlach, autorytet ten jednak nie w y k r a c z a ł poza ich granice. Bohannan pisze, że nieporozumienie było kompletne. W y n i k ł o ono z tego, że a d m i n i ­ stratorzy oparli się w swych pracach na strukturze społecznej sąsiadującego z T i v plemienia Jukun, k t ó r e p o s i a d a ł o całkowicie o d m i e n n ą s t r u k t u r ę społeczną. Bohannan opisuje na k i l k u n a s t u stronach drogę, j a k ą przeszła administracja kolonialna organi­ zując sądy stopnia D, u k a z u j ą c jednocześnie sposób, w j a k i administracja w p ł y w a ł a na dość zasadnicze zmiany w strukturze, w hierarchii a u t o r y t e t ó w T i v . Opis działalności s ą d ó w stopnia D w książce Bohannana dotyczy okresu, w k t ó ­ r y m zostały one przez ludność uznane za sądy r z ą d o w e , niemniej jednak w pełni zaakceptowane. O tej pełnej akceptacji m o ż n a wnosić na podstawie rodzaju i ilości., spraw. B r a k i e m jednak książki jest to, że nie wiemy, jak o d b y w a ł się proces akcep­ tacji tych s ą d ó w przez m i e j s c o w ą ludność, jakie mechanizmy s p r a w i ł y , że p r z e n i k n ę ł y one ostatecznie do jej struktury. Nie wiemy nawet, j a k długi- b y ł okres s t a r a ń administracji o wprowadzenie tych sądów. Jeżeli zaś założymy, że sądy te zostały w pełni zaakceptowane przez T i v , to co s p o w o d o w a ł o , że sprawy, k t ó r e dawniej r o z p a t r y w a ł a rada w osiedlu, przedstawiane są s ą d o w i . Sposób, w j a k i Bohannan ukazuje działanie s ą d ó w stopnia D, jest o tyle intere­ sujący, że nie precyzuje on norm i praw, ale opisuje konkretne akcje społeczne, jakie zdarzyły się, jakie są możliwe do przeprowadzenia w ramach danej instytucji (np. instytucji m a ł ż e ń s t w a ) . Analizując poszczególne w y p a d k i Bohannan jest w stanie w y p r o w a d z i ć na ich podstawie pewne normy; np. jeżeli oskarżony l u b ś w i a d e k znaj­ duje się poza t e r y t o r i u m jurysdykcji danego sądu, to mbatarev mogą posłać kogoś z c z ł o n k ó w jir na terytorium, gdzie dana osoba przebywa, i z a ż ą d a ć jej przybycia lub przekazania. Jak sam jednak autor w y j a ś n i a , w y ł a w i a n i e tego rodzaju norm z pojedynczych w y p a d k ó w byłoby niewłaściwe, gdyż celem pracy jest opisanie systemu prawnego i sposobu p o s t ę p o w a n i a prawnego T i v , a i m w ł a ś n i e obce jest m y ś l e n i e poprzez normy. Nie p a t r z ą oni na swój system prawny jako na system, jako na zbiór u p o r z ą d k o w a n y c h norm, k t ó r y c h nie wolno p r z e k r a c z a ć , nie p a t r z ą na to jako na prawo. K a ż d y z w y p a d k ó w analizowany jest i n d y w i d u a l n i e (nie ma pojęcia precedensu) pod k ą t e m widzenia, czy o s k a r ż o n y postąpił w sposób h a m u j ą c y , czy w r ę c z niweczący działanie jakiejś instytucji, np. instytucji m a ł ż e ń s t w a l u b społeczności osiedla. Tradycyjny sposób s ą d z e n i a polega na wnoszeniu sprawy przed p u b l i c z n ą d y s k u s j ę p r o w a d z o n ą przez głowę osiedla, w k t ó r y m p o p e ł n i o n e zostało p r z e s t ę p s t w o lub w y r z ą d z o n e jakiekolwiek zło albo z ł a m a n i e normy m o g ą c e w y w o ł a ć spór. Jir z w o ł y w a n y w osiedlu różni się od tych j i r , k t ó r e administracja nazywa s ą d e m . W w y p a d k u sporu sądzonego w osiedlu p r z e w o d n i c z ą c y m rady jest głowa osiedla. Mogą b r a ć w n i m udział wszyscy starsi o k r e ś l a n i jako mbatsav. Ponadto starsi danej b O ile przyjmiemy definicję London, w y d . popr. 1956. rodu d a n ą przez R. F i r t h a w Humań Types, �448 RECENZJE r l i n i i rodowej m o g ą przyjść jako goście nawet w tedy, gdy zamieszkują w innyn? osiedlu. Tak w i ę c sąsiedzi i k r e w n i rozstrzygają spór. W zależności od grup> w k a ż d y m osiedlu rozstrzygano t y m sposobem 2—3 sprawy na tydzień. Z a k ł a d a się, że jeżeli w danej grupie z n a j d u j ą się starcy znani ze swego d o ś w i a d c z e n i a , to przed­ stawia się i m więcej spraw, nie czekając na ingerencję sądu stopnia D. Po analizie tych sposobów p o s t ę p o w a n i a prawnego Bohannan dochodzi do wniosku, że wszczęcie p o s t ę p o w a n i a s ą d o w e g o u T i v m o ż n a określić jako k o n t r a k c j ę n a s t ę p u j ą c ą po z ł a m a n i u normy współżycia społecznego. P o s t ę p o w a n i e s ą d o w e kończy działanie m a j ą c e na celu poprawienie stanu rzeczy, j a k i w y n i k ł ze z ł a m a n i a normy. Do poprawy tej w w y p a d k u s ą d ó w r o z s ą d z a n y c h w osiedlu dochodzi się poprzez rytuał, w s ą d a c h D ma ona charakter świecki (naprawienie krzywdy, zapłacenie grzywny). Należy podkreślić, że rady, k t ó r e o d b y w a ł y sądy w osiedlach, z b i e r a ł y sie nie t y l k o w w y p a d k u spraw s ą d o w y c h . One to radziły r ó w n i e ż nad sprawami projektowanych m a ł ż e ń s t w , przedsięwzięciami gospodarczymi i t d . Jednym z ciekawszych s t w i e r d z e ń Bohannana jest, aby badanym instytucjom nie p r z y p i s y w a ć więcej znaczenia społecznego i bardziej rozbudowanych funkcji, niż one w rzeczywistości p o s i a d a j ą (tę dewizę m o ż n a stosować r ó w n i e ż i do innych dziedzin, nie t y l k o prawa). Uzasadnia on swoje zdanie na p r z y k ł a d z i e instytucji jir. Pisze; „ A m o n g the T i v , the j i r settles disputes. The judges or m b a j i r i v do so i n terms of their knowledge of T i v institutions; they do not so i n terms of rules of those institutions w h i c h have been resystemized specifically for the purpose of j u r a i action. The 'rules i n T i v l a n d are the norms of institutions. The organization of the rules is the institution itself" . Tezę t ę Bohannan omawia w rozdziale d o t y c z ą c y m prawa m a ł ż e ń s k i e g o , a zwłaszcza w podrozdziale „ J i r w m a ł ż e ń s t w i e " i Instytucja małżeństwa w j i r " . 1 (i Punktem w y j ś c i o w y m i punktem dojścia książki Bohannana jest twierdzenie, że k a ż d y badacz musi liczyć się z istnieniem d w ó c h r o d z a j ó w s y s t e m ó w . Jeden rodzaj systemu, k t ó r y określa mianem „folk system", jest to sposób, w j a k i ludzie u k ł a d a j ą i i n t e r p r e t u j ą fakty i zdarzenia społeczne, w k t ó r y c h biorą udział. D r u g i system to system stwarzany k a ż d o r a z o w o przez badacza. Badacz tworzy go przy pomocy metod naukowych celem w y t ł u m a c z e n i a stwierdzonych przez siebie, a istniejących w rzeczywistości f a k t ó w i p o r ó w n a n i a ich z szerszym m a t e r i a ł e m . Jest to tzw. system analityczny. Nie jest to bynajmniej nowy punkt widzenia. Jego szerokie przyjęcie i stosowanie przez b r y t y j s k ą a n t r o p o l o g i ę społeczną stanowi tę jej cechę, dla k t ó r e j dyskusja nad k s i ą ż k a m i jej przedstawicieli staje się m o ż l i w a z a r ó w n o dla historyka, jak i dla socjologa. 7 I tak po przeczytaniu książki Bohannana m o ż n a stwierdzić, że przy wszystkich teoretycznych zastrzeżeniach, k t ó r e t u zresztą nie były poruszane, motto — jakie przyjął autor — jest w pełni adekwatne do jej treści: „The mistake of judging the men of other periods by the morality of our o w n day has its parallel i n the mistake of supposing that every wheel and bolt in the modern social machine had its counterparts in more rudimentary societies". (Sir Henry Maine) Zofw a 7 B o h a n n a n , Justice and Judgment..., s. 96—97. E. E. E v a n s - P r i t c h a r d , The Nuer Oxford 1940. y Szyfelbejn �449 RECENZJE PRZEGLĄD PRAC O RZEMIOSŁACH Z A J M U J Ą C Y C H SIĘ OBRÓBKĄ M E T A L I NA TERENIE RADZIECKICH REPUBLIK ŚRODKOWOAZJATYCKICH W ostatnich latach opublikowano w radzieckich czasopismach naukowych k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h prac etnograficznych z a w i e r a j ą c y c h m a t e r i a ł y z b a d a ń nad rzemio­ s ł a m i z a j m u j ą c y m i się o b r ó b k ą metali na terenie ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego. Znaleźć je m o ż n a z a r ó w n o w publikacjach Instytutu Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a Akademii Nauk ZSRR, jak i w periodykach wydawanych przez Akademie Nauk poszczególnych z w i ą z k o w y c h republik ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h . Ogłoszono w i ę c oddzielne a r t y k u ł y poświęcone odlewnictwu ż e l i w n e m u na obszarach C h o r e z m u i jubilerstwu u K a z a c h ó w . Dane dotyczące rzemiosł metalowych roz­ siane są r ó w n i e ż po innych pracach. Zawiera je m. i n . a r t y k u ł poświęcony r ę k o ­ dziełom z w i ą z a n y m z o b r ó b k ą drewna na terenie Kazachstanu, z cennym dla nas w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m sytuację rzemiosła w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w . Po­ nadto w y m i e n i ć należy p r a c ę i n f o r m u j ą c ą o organizacji cechowej rzemiosła w A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e n i e k t ó r e z o p r a c o w a ń monograficznych dotyczące z a m i e s z k u j ą ­ cych t a m g r u p etnicznych . Wykaz ten zapewne nie obejmuje listy wszystkich a r t y k u ł ó w o podanej wyżej tematyce, opublikowanych w ostatnich k i l k u latach. Dlatego też celem komunikatu nie jest scharakteryzowanie całości dorobku nauki radzieckiej w zakresie etnograficz­ nych b a d a ń nad rzemiosłami u ż y t k u j ą c y m i metale jako- surowce. Przedstawione o m ó w i e n i e może d a ć jedynie w s t ę p n ą orientację w rozległej problematyce zagadnie­ nia na z r ó ż n i c o w a n y m i bogatym w tradycje o b r ó b k i metalu terenie A z j i Ś r o d k o w e j . W ś r ó d ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h rzemiosł metalowych, b ę d ą c y c h przedmiotem zainte­ r e s o w a ń e t n o g r a f ó w radzieckich, na czoło w y s u w a j ą się kowalstwo, odlewanie z żeliwa i jubilerstwo. K a ż d e z nich posługuje się specyficznymi surowcami i t e c h n i k ą p r o d u k c y j n ą i posiada określony zakres działalności w y t w ó r c z e j , k t ó r y z kolei w p ł y w a na znaczenie rzemiosła dla ludności. Odmiennie r ó w n i e ż k s z t a ł t o w a ł y się u wymienionych rzemiosł organizacja pracy i zbytu, a t a k ż e ich losy w w y n i k u p r z e o b r a ż e ń rewolucyjnych i z w i ą z a n y c h z n i m i zmian gospodarczych. Dlatego w y m a g a j ą one oddzielnego zreferowania. Kowalstwo w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego znamy g ł ó w n i e z prac Zacharowej, Pieszczeriewej i Masanowa. Ż a d e n z wymienionych a r t y k u ł ó w nie jest poświęcony kowalstwu w całości. W p ł y w a to oczywiście na charakter informacji; m a t e r i a ł y są dość fragmentaryczne i p o z w a l a j ą p r z e d s t a w i ć tylko n i e k t ó r e zagadnienia z w i ą z a n e z tym r z e m i o s ł e m . W y n i k a z nich j e d n a k ż e jasno, że produkcja k o w a l i ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h b y ł a różna, w zależności od ś r o d o ­ wiska, dla którego pracowali. Inny był zakres produkcyjnej działalności i w y p o s a ż e n i e techniczne kowala w ś r ó d ludności pasterskiej, p r o w a d z ą c e j koczowniczy t r y b życia, 1 2 3 4 5 1 I . M . D ż a b b a r o w, K woprosu o íiecívrokie czugunolitiejnogo proizwodstwa Choriezma, [ w : ] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959 s. 208—215. W. W. W o s t r o w, Niekotoryje izdielija kazachskich, mastierow-ziergierow, „ T r u d y I n s t i t u í a I s t o r i i i Etnografii Akadiemii Nauk Kazachskoj SSR", t. 6. A ł m a - A t a 1959, s. 127—143. E. M a s a n o w, Iz istorii riemiesla Kazachów (wtoraja polowina XIX — naczalo XX w.), „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1958, s. 31—49. E. P i e s z c z e r i e w a , O riemie siennych organizacijach Sriedniej Azii w końce XIX — naczale XX w., „ K r a t k i j e Soobszczenija I n s t i t u í a Etnografii", t. 33: 1960, s. 39—46. I . W. Z a c h a r ó w a, Matierialnaja kultura ujgurow Sowietskogo Sojuza, Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik II, „ T r u d y Instiiufa Etnografii i m . N N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 47: 1960, s. 215—298. 2 3 4 5 Etnografia Polska, t. V I 29 �RECENZJE 450 inny u ludności u p r a w i a j ą c e j ziemię, a jeszcze inny w rzemiośle miejskim. Pod­ k r e ś l a się, że przechodzenie n i e k t ó r y c h grup ludności u K a z a c h ó w do zajęć rolniczych i wzrost k u l t u r y rolnej, a t a k ż e doskonalenie się pasterstwa zwiększyło zapotrzebo­ wanie na w y r o b y i usługi kowalskie już na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Omawiane prace nie dostarczają w i a d o m o ś c i o surowcach u ż y t k o w a n y c h w ko­ walstwie. Natomiast w pracy o Ujgrach, zasiedlających K o t l i n ę F e r g a ń s k ą , stosun­ kowo d o k ł a d n i e o m ó w i o n e zostały kowalskie n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a produkcyjne. I . W. Zacharowa o p i s u j ą c w y p o s a ż e n i e k o w a l a Ujgra p r a c u j ą c e g o w kołchozie stwierdza, że obok n a r z ę d z i pochodzenia fabrycznego trafiają się tam r ó w n i e ż n a r z ę d z i a miejscowe: ujgryjskie i uzbeckie. Dawne n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a spotyka się oczywiście przede wszystkim w warsztatach przekazywanych z ojca na syna. Do tradycyjnych n a r z ę d z i kowalskich autorka zalicza k o w a d ł o o kwadratowej po­ wierzchni p r a c u j ą c e j , zamocowane na p i e ń k u obok paleniska. K o w a d ł o to pozbawione jest rogu i posiada t a k ż e k w a d r a t o w ą p o d s t a w ę . Powierzchnia k o w a d ł a zaopatrzona jest w o t w ó r do zamocowania podcinek, a zapewne i r o ż k ó w n i e z b ę d n y c h w pracach kowalskich. I n n y m i n a w i ą z u j ą c y m i do miejscowych tradycji n a r z ę d z i a m i u wiejskich kowali U j g r ó w są m ł o t k i , kleszcze do w y c i ą g a n i a żelaza z ognia, obcęgi służące przy p o d k u w a n i u koni, a t a k ż e skrobacze do oczyszczania kopyt końskich o nie znanej na terenach polskich formie motyczek, nacinaki do w y k o n y w a n i a r o w k ó w na pod­ kowach, gwoździownice, siekacze i p i l n i k i . Większość wymienionych s p r z ę t ó w jedynie w szczegółach różni się od narzędzi u ż y w a n y c h w w i e j s k i m kowalstwie w Europie. R ó w n i e ż ognisko kowalskie i t o w a r z y s z ą c y m u miech stosowane przez U j g r ó w są niemal identyczne z podobnymi u r z ą d z e n i a m i na terenach europejskich. Ognisko usytuowane jest w kominie. Miech o kształcie gruszkowatym s p o r z ą d z a się ze skór baranich. Przy palenisku stoi koryto z w o d ą p o t r z e b n ą k o w a l o w i do skrapla­ nia węgla, hartowania żelaza i chłodzenia n a r z ę d z i . Przytoczony wyżej opis narzędzi i u r z ą d z e ń kowalskich m ó w i o ich znacznym ujednoliceniu na olbrzymich obszarach Europy i A z j i , stwierdzanym zresztą j u ż w m a t e r i a ł a c h archeologicznych. Ponadto od X I X w. n i e w ą t p l i w e są r ó w n i e ż silne w p ł y w y rzemiosła rosyjskiego na terenie A z j i Ś r o d k o w e j °. I n f o r m u j ą c o n a r z ę d z i a c h i u r z ą d z e n i a c h kowalskich Zacharowa p o m i n ę ł a w swej pracy opis k u ź n i . Wiemy tylko, że j u ż w 2 poł. X I X w . w i e l u z kowali wiejskich posiadało przy domu mieszkalnym oddzielne pomieszczenie na warsztat. Oddzielnymi warsztatami r z e m i e ś l n i c z y m i d y s p o n o w a ł a r ó w n i e ż większość kowali miejskich. Część r z e m i e ś l n i k ó w s p o t k a ć było m o ż n a na bazarach, gdzie mistrz p r a c o w a ł na publicznym w i d o k u i ł a t w i e j zdobyć mógł k l i e n t ó w . Danych o pracowniach kowalskich dostar­ czają r ó w n i e ż badania E. Masanowa nad r z e m i o s ł e m u K a z a c h ó w w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w. A u t o r stwierdza, że kowale b y l i w ó w c z a s jedynymi r z e m i e ś l n i ­ kami p o s i a d a j ą c y m i wydzielone miejsce na warsztat, zresztą w pomieszczeniu miesz­ k a l n y m . T a k i stan rzeczy spowodowany był koczowniczym t r y b e m życia. Rze­ mieślnicy, przenoszący się w poszukiwaniu pracy za z m i e n i a j ą c y m i miejsce pobytu a u ł a m i , nie budowali — rzecz jasna — oddzielnych, s t a ł y c h b u d y n k ó w k u ź n i i do m i n i m u m ograniczali swe u r z ą d z e n i a i n a r z ę d z i a . 6 7 8 l0 1 1 6 M a s a n o w, op. cit., s. 31. Z a c h a r o w a , op. cit, s. 243. Z a c h a r o w a , l. c. E. M a s a n o w r e f e r u j ą c w y n i k i b a d a ń na północy Kazachskiej SRR stwierdza, że j u ż w 2 poł. X I X w. znane były t a m w y p a d k i osiedlania się kowali Rosjan w ś r ó d ludności tubylczej (op. cit., s. 34). Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230. M a s n a n o w, op. cit., s. 32. 7 8 y 1 0 1 1 �451 KECENZJE W rozpatrywanej literaturze, zajmującej się przecież jedynie ubocznie k o w a l ­ stwem, brak m a t e r i a ł ó w dotyczących zabiegów i czynności stosowanych w produkcji przez k o w a l i środkow oazjatyckich. Wystarczyć tutaj musi ogólne stwierdzenie Zacharowej o mniejszym stopniu specjalizacji c e c h u j ą c y m rzemiosło wiejskie . Natomiast stosowano w kowalstwie podział pracy, możliwy przy zatrudnianiu u c z n i ó w i po­ m o c n i k ó w tak w warsztatach miejskich, j a k i wiejskich . I n t e r e s u j ą c e jest zjawisko powstawania skupisk r z e m i e ś l n i k ó w jednej lub pokrewnych specjalności. W miastach i osadach kowale niekiedy zamieszkiwali oddzielne ulice, k t ó r e b r a ł y od nich swoją n a z w ę - W badaniach na terenie Kazachstanu zarejestrowano grupowanie się k o w a l i r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h wsiach. W jednym z aułów p r a c o w a ł o pod koniec X I X w . p i ę t n a s t u k o w a l i . Tworzenie się o ś r o d k ó w g r o m a d z ą c y c h r z e m i e ś l n i k ó w o podobnej l u b takiej samej specjalności, obserwowane r ó w n i e ż na terenie Europy, jest w dzie­ jach rzemiosła zjawiskiem p o s t ę p o w y m . U ł a t w i a ł y one w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń produk­ cyjnych i wprowadzenie p o d z i a ł u pracy m i ę d z y warsztatami. Skupiska takie z w i ą z a n e są najczęściej z p r o d u k c j ą gotowych w y r o b ó w , przy czym jest to zwykle wytwarzanie na rynek. T 12 33 u r 1 5 P o d s t a w o w ą f o r m ą zbytu w y r o b ó w jest j e d n a k ż e w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m "praca na z a m ó w i e n i e . Produkcja na rynek istniała jedynie w sporadycznych w y ­ padkach. U p r a w i a l i j ą , j a k wiadomo z m a t e r i a ł ó w z 2 poł. X I X i p o c z ą t k ó w X X w., przede wszystkim kowale miejscy, w czasie w olnym od t e r m i n o w y c h z a m ó w i e ń , a t a k ż e rzemieślnicy p r a c u j ą c y w o ś r o d k a c h wiejskich położonych w pobliżu miast lub j a r m a r k ó w . Nabywca rozliczał się z r z e m i e ś l n i k i e m g ł ó w n i e poprzez z a p ł a t ę w naturze; u pasterzy były to barany, konie, sierść i w e ł n a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do K a z a c h ó w , u k t ó r y c h k a ż d y z a m a w i a j ą c y oddzielnie opłacał r z e m i e ś l n i k a , K a r a k a ł pacy u t r z y m y w a l i ich w s p ó l n i e . U t r z y m y w a n i e kowala przez ogół k o r z y s t a j ą c y c h z jego usług stosowane było r ó w n i e ż do niedawna na terenie ziem polskich w postaci instytucji tzw. kowala „ g r o m a d z k i e g o " l u b „ g m i n n e g o " . Ograniczenie produkcji k o w a l i przez w y t w ó r c z o ś ć p r z e m y s ł o w ą i pozostawienie i m przede wszystkim napraw, dostrzegalne w Kazachstanie j u ż na p r z e ł o m i e X I X i X X w . , powoduje utrzymanie się pracy na z a m ó w i e n i e jako g ł ó w n e j formy zbytu r ó w n i e ż w X X w . T 1 0 1 7 1S 1 9 Bardzo cenne do poznania historii rzemiosła ś r o d k o w o a z j a t y c k i e g o są badania nad jego o r g a n i z a c j ą cechową. Zagadnienie to, śledzone stosunkowo szczegółowo na terenie p o ł u d n i o w e j części Uzbeckiej SSR. wprowadza etnografa w ś r o d o w i s k o m i e j ­ skie, chociaż r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h wiejskich w p ł y w y cechowe b y w a ł y niekiedy dość silne. C e c h o w ą organizacją m e t a l o w c ó w (kowali, j u b i l e r ó w , o b r a b i a j ą ­ cych miedź, i o d l e w n i k ó w ) w Karszy k i e r o w a ł w p o c z ą t k a c h X X w . starszy cechu, zwany „bobo". Funkcjonariuszem cechowym p o d l e g ł y m „ b o b o " był „ a k s a k a ł " za­ r z ą d z a j ą c y bazarem i finansami cechu. Metalowcy z pobliskich miasteczek i osad posiadali co prawda w ł a s n y c h „ a k s a k a ł ó w " , ale we wszystkich w a ż n i e j s z y c h spra­ wach cechowych z o b o w i ą z a n i b y l i z w r a c a ć się do „ b o b o " w Karszy. „ B o b o " dyspono­ w a l i znaczną w ł a d z ą s ą d o w n i c z ą i w y k o n a w c z ą ; rozsądzali sporne kwestie między c z ł o n k a m i cechu, a t a k ż e sprawy m i ę d z y cechami, i w i n n y c h skazyu ali na kary, m . i n . na areszt i chłostę. K a r ę aresztu skazany o d s i a d y w a ł w specjalnej k o m ó r c e 7 1 2 r j 14 11 m 17 1 8 1 9 Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 231. Z a c h a r o w a , op. cit, s. 233. M a s a n o w, op. cit., s. 35. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 230. M a s a n o w , op. cit., s. 33. M a s a n o w , op. cit., s. 32. M a s a n o w, op. cit. s. 35. t �452 RECENZJE znajdującej się przy domostwie „bobo". Zwierzchnikiem „ b o b o " i głową cechu na obszarze całego emiratu bucharskiego był „ b o w o " u r z ę d u j ą c y w Bucharze i zatwier­ dzany przez emira. Jak w s k a z u j ą przytoczone przez a u t o r k ę dokumenty z X V I w., ustanawianie z w i e r z c h n i k ó w nad r z e m i e ś l n i k a m i d u ż y c h o b s z a r ó w ma w A z j i Ś r o d ­ kowej odległe t r a d y c j e . Badania E. M . Pieszczeriewej, prowadzone nad o r g a n i z a c j ą rzemieślniczą na terenie dawnego emiratu bucharskiego, przyniosły cały szereg innych jeszcze danych z zakresu s t r u k t u r y organizacyjnej c e c h ó w i form ich działalności. A u t o r k a stwierdza m . i n . brak czeladnika-podmajstrzego w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m . Niezwykle i n t e r e s u j ą c e są zebrane przez P i e s z c z e r i e w ą m a t e r i a ł y m ó w i ą c e o organizowanych przez cechy m e t a l o w c ó w w Karszy i Szachrisjabzie okresowych w s p ó l n y c h naprawach k o w a d e ł , połączonych z uroczystościami na cześć patrona rzemiosła, proroka Dawida, i duchów opiekuńczych rzemieślników. Naprawy k o w a d e ł w Karszy i Szachrisjabzie dokonywano co 2—3 lata i zbierali się na nie obok r z e m i e ś l n i k ó w miejskich t a k ż e rękodzielnicy z a m i e s z k u j ą c y pobliskie miejscowości. W oznaczonym dniu zjeżdżali się wszyscy zgłoszeni p r z y w o ż ą c do naprawy k o w a d ł a , węgiel, a t a k ż e barany, kozy i inne produkty ż y w n o ś c i o w e , po­ trzebne do przygotowania w s p ó l n e j uczty m a j ą c e j charakter o b r z ę d u ofiarnego. Przybyli w i t a l i się z siedzącyrni na honorowych miejscach imamem, „bobo", „ a k s a k a ł e m " i starszymi mistrzami, po czym p r z y s t ę p o w a n o do czytania K o r a n u i w s k a z a ń cechowych, a t a k ż e oddawano cześć duchom z m a r ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w — opiekunom rzemiosła. N a s t ę p n i e r o z p o c z y n a ł a się naprawa k o w a d e ł , k t ó r a t r w a ł a przez k i l k a dni. Naprawy przeprowadzali najlepsi mistrzowie, a pozostali p r z y g l ą d a l i się bez­ czynnie. Mistrzom w y p a d a ł o p r a c o w a ć b e z p ł a t n i e . W czasie d n i napraw w w i e l k i c h k o t ł a c h gotowano p o ż y w i e n i e z dostarczonych p r o d u k t ó w . W posiłkach, jako w stra­ wie ofiarnej, uczestniczyli nie t y l k o rzemieślnicy, ale r ó w n i e ż ludzie obcy. P r a c ę kończono m o d l i t w ą W opisanym przez P i e s z c z e r i e w ą zwyczaju w s p ó l n e j naprawy k o w a d e ł charakte­ rystyczne jest zabezpieczenie tej n i e z b ę d n e j dla ogółu r z e m i e ś l n i k ó w , a niewykonalnej w mniejszych warsztatach czynności poprzez narzucenie jej form uroczystości r e l i ­ gijnej. W s p ó l n a naprawa k o w a d e ł nie jest znana z cechowego rzemiosła europej­ skiego. W Europie od dawna j u ż k o w a d ł a wytwarzano w k u ź n i c a c h , a n a s t ę p n i e w hutach i odlewniach i rzemieślnicy korzystali z usług tych p r z e d s i ę b i o r s t w . Popierane przez w ł a d z e feudalne scentralizowane organizacje cechowe nie wszędzie na terenie A z j i Ś r o d k o w e j u t r z y m a ł y się tak długo, j a k w emiracie bucharskim. I . W. Zacharowa stwierdza, że w miastach K o t l i n y F e r g a ń s k i e j cechy u t r a c i ł y swe znaczenie j u ż w X I X w . Położenie materialne i pozycja społeczna kowali ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h nie znalazły w y s t a r c z a j ą c e g o n a ś w i e t l e n i a w przytoczonych pracach. Zagadnienia te w y m a g a j ą oczywiście specjalnych b a d a ń . Wiemy, że na terenie Kazachstanu w 2 poł. X I X w . w szeregi rzemiosła przeszła d u ż a ilość pasterzy pozbawionych b y d ł a w w y n i k u rozwarstwienia społecznego, potęgującego się w m i a r ę przenikania i umacniania s t o s u n k ó w kapitalistycznych. Rzemiosło tutaj d o s t a r c z a ł o jedynie ś r o d k ó w n i e z b ę d ­ nych do życia, nie s t w a r z a ł o możliwości akumulacji. E. Masanow przytacza popularne w ś r ó d K a z a c h ó w powiedzenie, że „...rzemieślnik nie bywa ani głodny, ani bogaty". P o d o b n ą opinię zawiera cytat z opisu kupca rosyjskiego B i e ł o w a żyjącego w ś r ó d K a z a c h ó w w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, k t ó r y pisał, że kowalstwo 20 2 2 P i e s z c z e r i e w ą , op. ext., s. 41. P i e s z c z e r i e w ą , op. cit., s. 43. Z a c h a r o w a , op. ext., s. 230. �RECENZJE 453 u K i r g i z ó w zysków nie przynosi, r z e m i e ś l n i k o w i pozostaje po odliczeniu k o s z t ó w niewielkie wynagrodzenie" . Organizacja rzemiosła, a r ó w n i e ż położenie społeczne i materialne r z e m i e ś l n i k ó w podlegały daleko i d ą c y m p r z e o b r a ż e n i o m po zwycięstwie Rewolucji. Większość rze­ m i e ś l n i k ó w miejskich zrzeszyła się w artelach, a r z e m i e ś l n i c y wiejscy przystąpili do kołchozów, lub t a k ż e zorganizowali artele . Procesy adaptacji tradycyjnych rzemiosł ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h czekają na szczegółowe opracowanie w monograficznych opraco­ waniach rzemiosł. O d l e w n i c t w o z żeliwa w postaci rzemiosła z a c h o w a ł o się w niewielu j u ż rejonach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j , oddalonych od c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h i k u l t u ­ ralnych. T a k i m rejonem o k a z a ł się Chorezm, gdzie I . M . D ż a b b a r o w , b a d a j ą c o s t a t n i ą na t y m terenie p r a c o w n i ę w Chiwie, zebrał m a t e r i a ł y do a r t y k u ł u wykorzystanego w komunikacie. Działalność produkcyjna o d l e w n i k ó w chorezmijskich nastawiona b y ł a przede wszystkim na zaspokajanie potrzeb rolniczej ludności wiejskiej. W y r a b i a l i w i ę c naczynia i moździerze do tabaki, tuleje do kół arb, a g ł ó w n i e żeliwne r a d l i c e . Masowa produkcja r a d l i ć n a d a ł a i m nawet n a z w ę . Chorezmijskich o d l e w n i k ó w nazywa się „pazaczi", co oznacza ludzi p r z y g o t o w u j ą c y c h radlice. O k r e ś l e n i a tego u ż y w a n o r ó w n i e ż w Bucharze, natomiast na innych terenach Uzbekistanu stosowano dla o d l e w n i k ó w n a z w ę „degriz", k o t l a r z . Opisana przez D ż a b b a r o w a pracownia, zbudowana i w y p o s a ż o n a w e d ł u g opinii jej właściciela jak za czasów jego d z i a d ó w , to oddzielne pomieszczenie pod dachem, p r z y l e g a j ą c e do b u d y n k u mieszkalnego wraz z n i e w i e l k i m p o d w ó r z e m . Na p o d w ó r z u ustawiony jest piec do podsuszania zimą form odlewniczych, a w e w n ą t r z krytego pomieszczenia mieści się piec do topienia żeliwa. Jest on zbudowany z wypalonej cegły na planie kwadratu, a jego część g ó r n a ma kształt ściętego ostrosłupa. We­ w n ą t r z pieca znajduje się kotlina wylepiona o g n i o t r w a ł ą gliną, w k t ó r e j przetapia się żeliwo. K o t l i n a połączona jest g l i n i a n ą dyszą z miechami, w y k o n y w a n y m i z nie oczyszczonych z sierści skór koźlich i p r z y p o m i n a j ą c y c h k s z t a ł t e m lampiony o k r ą g ł e w przekroju poziomym. Specjalnych umiejętności w y m a g a ł o przygotowanie form odlewniczych. Formy r a d l i ć i tulei do arb przygotowywano z wilgotnego piasku z dodatkiem pszennej m ą k i i kleju szewskiego w specjalnych obudowaniach. Gotowe formy ustawiano przed ich n a p e ł n i e n i e m r z ę d a m i niedaleko pieca. Proces topienia surowca — złomu żeliwnego ze zniszczonych w y r o b ó w fa­ brycznych nie był skomplikowany. K o t l i n ę pieca w y p e ł n i a n o r o z ż a r z o n y m w ę g ł e m i czyniono w n i m za p o m o c ą specjalnego m ł o t k a na długiej rączce zagłębienie, k t ó r e w y p e ł n i a n o w ę g l e m d r z e w n y m przygotowanym z s a k s a u ł u . Na wierzchu k ł a d z i o n o złom żeliwny i dęto miechami. Temperatura dochodziła do 1100°, żeliwo topiło się i z b i e l a ł o na dnie w g ł ę b i e n i a . O z n a k ą z a k o ń c z e n i a procesu topienia była b i a ł a barwa ognia widoczna przez o t w ó r dyszy. Wówczas wstrzymywano dęcie, czerpakiem zdej­ mowano szlakę, k t ó r a osadziła się na powierzchni metalu, i t y m samym czerpakiem obmazanym gliną rozlewano żeliwo w formy. 2 i M 25 20 M a s a n o w, op. cit., s. 32. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 240. Ż e l i w n e radlice powszechnie u ż y w a n e na terenie Chorezmu (por. U . S z a1 e k i e n o w, Byt karakałpakskogo kriestjanstwa czimbajskogo rajona, „Trudy choriezmskoj archieołogo-etnograficzeskoj ekspiedicii", t. 3, Moskwa 1958, s. 283) stosowane były r ó w n i e ż w innych częściach A z j i Ś r o d k o w e j obok r a d l i ć kutych (por.: Z a c h a r o w a, op. cit., s. 228). - D ż a b b a r o w , op. cit., s. 208. 2 5 G �454 RECENZJE W pracowni odlewniczej rzemieślnik nie mógł p r a c o w a ć indywidualnie. D ł u g o ­ t r w a ł a , bo t r w a j ą c a ponad 3 godziny, praca przy miechach w y m a g a ł a w y s i ł k u 2—3 ludzi. W t y m samym czasie należało d o k ł a d a ć w ę g l a do paleniska i r e g u l o w a ć n a t ę ż e n i e ognia. Dlatego w warsztatach zatrudnianych b y w a ł o zwykle 4—5 u c z n i ó w i r o b o t n i k ó w najemnych. Właściciel pracowni k i e r o w a ł p r a c ą i w y k o n y w a ł najbar­ dziej istotne c z y n n o ś c i . W z w i ą z k u z doprowadzeniem do Chorczmu kolei i zaopatrywaniem rolnictwa w nowe n a r z ę d z i a i maszyny, zapotrzebowanie na w y r o b y odlewane jest coraz mniejsze. Tradycyjne odlewnictwo, j a k stwierdza autor w zakończeniu pracy, to w Chorezmie już przeszłość. J u b i l e r s t w o ś r o d k o w o a z j a t y c k i e znane jest z wysokiego poziomu artystycz­ nego i dużej rozmaitości stosowanych w n i m technik i m o t y w ó w zdobniczych. Prze­ konuje nas o t y m a r t y k u ł W. W. Wostrowa, z a w i e r a j ą c y i n t e r e s u j ą c e m a t e r i a ł y z ba­ d a ń w obwodach Karagandzkim i S e m i p a ł a t y ń s k i m Kazachskiej SSR. Jubilerstwo na tych terenach jest j u ż w X I X w. uprawiane jako r z e m i o s ł o . Z Uzbekistanu mamy j e d n a k ż e informacje o zajmowaniu się jubilerstwem po wsiach przez kobiety t a k ż e w ramach p r z e m y s ł u domowego . Podstawowymi surowcami u ż y w a n y m i przez j u b i l e r ó w kazachskich było srebro, najczęściej uzyskiwane z przerobu monet carskich, i żelazo. Złoto i inne metale sto­ sowano jedynie w y j ą t k o w o . Służące do wyrobu ozdób surowce z reguły były w ł a s ­ nością z a m a w i a j ą c e g o . Jubilerzy z terenu Kazachstanu nie posiadali oddzielnych pracowni i najczęściej pracowali w domu klienta. Koczowniczy t r y b życia ograniczał do m i n i m u m ilość u ż y w a n y c h przez nich narzędzi. Z b a d a ń W. W. Wostrowa wynika, że w y p o s a ż e n i e kazachskiego jubilera s t a n o w i ł o k o w a d e ł k o , k i l k a m ł o t k ó w , gw oździownica, formy odlewnicze, p ł y t k a z o t w o r k a m i do w y c i ą g a n i a drutu, przebijaki, rylce i stemple zdobnicze . Wymienione n a r z ę d z i a u m o ż l i w i a ł y stosowanie k i l k u technik produk­ cyjnych. W celu nadania przedmiotowi o k r e ś l o n e g o kształtu k u t o go na zimno, je­ żeli to b y ł o srebro; na gorąco w wypadku żelaza, k t ó r e też odlewano. Najpopu­ larniejszym zabiegiem zdobniczym była inkrustacja srebrem w y r o b ó w z żelaza. Wklęsły ornament wykonany rylcem lub stemplami na wyrobie ż e l a z n y m w y p e ł n i a n o srebrem. Przy pomocy tej techniki mistrzowie kazachscy potrafili p o k r y ć srebrem całą p o w i e r z c h n i ę zdobionego przedmiotu. A b y tego dokonać, pokrywano przedmiot r z ę d a m i r ó w n o l e g ł y c h r o w k ó w n a c i ę t y c h ostrym przecinakiem, a n a s t ę p n i e w k ł a d a n o w nie cienkie druciki srebrne, k t ó r e rozklepywano. Stosowano r ó w n i e ż i n k r u s l a c j ę stopem ołowiu i miedzi, d a j ą c y m czarny rysunek. Bardziej skomplikowanym zabie­ giem zdobniczym był filigran, d o s t ę p n y jedynie części r z e m i e ś l n i k ó w odznaczających się mistrzowskim opanowaniem zawodu. Technika filigranu polega na przygotowa­ niu srebrnych d r u c i k ó w , przy użyciu wspomnianej już płytki z o t w o r k a m i , wygięcia z nich k o n t u r ó w i w y p e ł n i a n i a ich wzorami u k s z t a ł t o w a n y m i z tegoż d r u t u . D r u c i k i w miejscach s t y k ó w spajano. Ornament filigranowy mógł b y ć a ż u r o w y lub też na­ k ł a d a n o go na płaszczyznę, k t ó r a s t a n o w i ł a jego t ł o . 27 28 2 9 r 30 3 1 Za pomocą wzmiankowanych w y ż e j narzędzi i technik jubilerzy kazachscy pro­ dukowali cały szereg ozdób. Były to przede wszystkim ozdoby kobiece: branso­ lety, kolczyki, pierścienie i guzy do odzieży, m ę s k i e ozdoby stroju: metalowe z a k o ń 2 7 D ż a b b a r o w , op. c i t , s. 212. ~ W o s t r o w, op. c i t , s. 128. P i e s z c z e r i e w a , Op. cit, s. 41. W o s t r o w, op. dt., s. 129 n. W o s t r o w , op. cit., s. 135 n. 8 2 9 3 0 3 1 �455 RECENZJE czenia pasów, k l a m e r k i kamizelek i b e s z m e t ó w , a t a k ż e grzebienie i w y k a ł a c z k i . U m i e j ę t n o ś c i kazachskich m i s t r z ó w zostały r ó w n i e ż wykorzystane przy u p i ę k s z a n i u siodeł i uprzęży k o ń s k i e j . Szczególnie bogato zdobiono czołową część przedniego ł ę k u siodła. W ornamentyce j u b i l e r ó w kazachskich zdecydowanie p r z e w a ż a j ą m o t y w y geome­ tryczne. Obok nich stosowano t a k ż e prosty ornament roślinny i zwierzęcy. Intere­ sujących w y n i k ó w dostarczyło autorowi zestawienie m o t y w ó w zdobniczych, znanych z w y r o b ó w zarejestrowanych w badaniach etnograficznych, ze zdobinami na ma­ t e r i a ł a c h archeologicznych. Zestawienie to, w y k a z u j ą c e bardzo d u ż e p o d o b i e ń s t w a w ornamentyce czasów ostatnich i sprzed w i e k ó w , stanowi p o d s t a w ę do stwierdzenia autochtonicznego charakteru sztuki kazachskiej i jej dużej samodzielności. D u ż y m osiągnięciem autora jest r ó w n i e ż odnotowanie odrębności cechujących wytwory m i s t r z ó w pochodzących z. dawnych poszczególnych u g r u p o w a ń p l e m i e n n y c h . Jubilerzy-Kazachowie, podobnie j a k i i n n i rzemieślnicy t r u d n i ą c y się o b r ó b k ą metali, produkowali przede wszystkim na z a m ó w i e n i e . Znane s ą jednak r ó w n i e ż w y ­ padki skupywania już w 2 poł. X I X w . w y r o b ó w jubilerskich dla dalszego n i m i h a n d l u . Z a p ł a t y dokonywano powszechnie w naturze. Obok utrzymania w czasie pracy w domu klienta rzemieślnik o t r z y m y w a ł zwyczajowo o k r e ś l o n e wynagrodze­ nie. W k o ń c u X I X w. u p r z ą ż k o ń s k ą zdobioną srebrem o p ł a c a n o rocznym ź r e b a ­ kiem, a pas r ó w n i e ż upiększony srebrem w a r t b y ł 4—8 b a r a n ó w . Rzemieślnicy kazachscy, p r o w a d z ą c y koczowniczy tryb życia, nie b y l i oczywiście objęci organizacją cechową. Należeli do niej natomiast jubilerzy miejscy, t w o r z ą c najczęściej cechy zbiorcze z i n n y m i r z e m i e ś l n i k a m i p r a c u j ą c y m i w m e t a l u \ Warto jeszcze n a d m i e n i ć , że w Azji Ś r o d k o w e j jubilerstwem, a t a k ż e kowalstwem zaj­ mowali się r ó w n i e ż Cyganie. Rzemiosła metalowe nie o d g r y w a ł y jednak decydu­ jącej roli w życiu ż a d n e j z grup ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h C y g a n ó w . Wykorzystane w komunikacie a r t y k u ł y ś w i a d c z ą o ż y w y c h zainteresowaniach uczonych radzieckich obszerną p r o b l e m a t y k ą rzemiosł zajmujących się o b r ó b k ą metali na terenie A z j i Ś r o d k o w e j . I n f o r m u j ą one o w y n i k a c h b a d a ń etnograficznych z ostatnich lat, przy czym badania te prowadzone były z a r ó w n o na wsi, jak i w m i e ś ­ cie. We wszystkich a r t y k u ł a c h znajdujemy silne p o d k r e ś l e n i e o\i m a t e r i a ł ó w z b a d a ń etnogrDficznych j a k o cennych źródeł historycznych. Szczególnie w y r a ź n e jest ono w pracach E. M . Pieszczeriewej i E. Masanowa, w k t ó r y c h autorzy na podstawie danych z b a d a ń terenowych r e k o n s t r u u j ą obraz rzemiosła na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Należy zaznaczyć r ó w n i e ż dążność do wykorzystania d o k u m e n t ó w pisanych i źródeł archeologicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h niekiedy o k r e ś l e n i e genezy n i e k t ó r y c h ze zjawisk spotykanych w badaniach etnograficznych, a t a k ż e p r ó b y przeanalizowania dotych­ czasowej literatury* . Ostatecznym rezultatem podjętych b a d a ń nad rzemiosłami b ę ­ dzie zapewne opracowanie historyczno-etnograficznych monografii poszczególnych rzemiosł i ich grup u n a r o d ó w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego. 32 33 3 4 3 36 r 57 Zbigniew : n Jasiewicz W o s t r o w, op. cii., s. 140 n. M a s a n o w, op. cit, s. 34. W o s t r o w , op. cit., s. 128. P i e s z c z e r i e w a. op. cit., s. 40. T. P. S n i e s a r i e w , Sriednięaziatskije cyganie, ,.Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t a Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 34: 1960, s. 25. I . D ż a b b a r o w, Iz istorii izuczenija riemiesła w doriewolucionnom Uzbiekistanie, „ K r a t k i j e Soobszczenija Instituta Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t, 32: 1959, s. 74—84. 3 J 3 i 3 0 3 7 �456 RECENZJE THEODOR HORNBERGER, Die kulturgeographische Bedeutung der W ander Schäferei in Süddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959, Selbstverlag der Bundesanstalt für Landeskunde, ss. 173, map 40, fot. 7, diagr. 3. (Forschungen zur deutschen Landeskunde, t 109). Rozprawa ta jest pożytecznym u z u p e ł n i e n i e m wcześniejszej publikacji tego autora, Der Schäfer, Landesund volkskundliche Bedeutung eines Berufsstandes in Süddeutschland (1955) \ m a j ą c e j raczej charakter popularnonaukowy. Obie prace s t a n o w i ć m a j ą p r ó b ę p o w i ą z a n i a ś r o d o w i s k a geograficznego ze zjawiskami k u l t u r y ludowej ; s y n t e z ę człowieka z p r z y r o d ą . Dla recenzenta jest to fakt bardzo radosny, że jego w ł a s n e koncepcje dotyczące p o ł u d n i o w c n i e m i e c k i e g o pasterstwa w ę d r o w n e g o jako zjawiska paralelnego do śród­ ziemnomorskiej transhumancji, k t ó r e swego czasu jako pierwszy z e t n o g r a f ó w w y r a ź ­ nie s f o r m u ł o w a ł , znajdują w rozprawie Hornbergera potwierdzenie . J u ż sam pod­ tytuł Południowoniemieckie transhumancje świadczy o t y m dobitnie. R o z w a ż a n i a nad n a z w ą i pojęciem, cechami, h i s t o r i ą i formami transhumancji są też przedmiotem pierwszego rozdziału z a t y t u ł o w a n e g o Problem wędrownego pasterstwa. Jasno i pre­ cyzyjne ustala tu autor pojęcie transhumancji w y p r o w a d z a j ą c je z hiszpańskiego sło­ wa „ t r a n s h u m a r " i włoskiego „ t r a n s h u m a n a r " . T y m ostatnim terminem posłużył się już Dante w Boskiej komedii na oznaczenie „ w ę d r o w a n i a i unoszenia się, przechodze­ nia przez trzy p a ń s t w a niebieskie k u Bogu". Jako o k r e ś l e n i e w ę d r o w n e g o pasterstwa po raz pierwszy (jak się wydaje w świetle dotychczasowych b a d a ń ) użył tej nazwy Francuz Edmond de Limairac (1839—1853). J. F. Blade w p r o w a d z i ł j ą n a s t ę p n i e w 1892 r. jako termin techniczny do literatury naukowej \ Hornberger słusznie stwierdza, że nazwa ,,transhumance" jest trudna do p r z e t ł u m a c z e n i a na język nie­ miecki. Podobnie j a k recenzent odrzuca Hornberger takie p r ó b y t ł u m a c z e n i a , jak Herdenwanderungen, Wechselweidewirlschaft, Ziehbauern etc., i wysuwa na ich miejsce termin W a n d e r s c h ä f e r t u m , o d p o w i a d a j ą c y proponowanej przez recenzenta nazwie Wanderschafhaltung. Co się tyczy cech transhumancji (s. 25), to definicja Hornbergera nie jest nowa. Skoro autor z r e z y g n o w a ł tu z cytowania, to należało bo­ daj w y m i e n i ć t y t u ł y tych prac, do k t ó r y c h w y r a ź n i e n a w i ą z u j e on w swych w y w o ­ dach. W rozdziale Powstanie i rozwój transhumancji usiłuje Hornberger d a ć p r z e g l ą d całokształtu zjawiska transhumancji w krajach basenu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , co wielokrotnie postulowali z a r ó w n o geografowie, jak i etnografowie. J e d n a k ż e po­ bieżny, stłoczony na dwu i pół stronicy opis w najmniejszym stopniu nie oddaje w i e l o a s p e k t o w o ś c i tego zjawiska nawet w j e d n y m z klasycznych k r a j ó w transhumancji. P o m i n i ę t o t u całkowicie niezwykle i n t e r e s u j ą c y teren B a ł k a n u i Karpat, a nieliczne w z m i a n k i o Hiszpanii dotyczą jedynie mesty, b ł ę d n i e zinterpretowanej przez autora jako pasterstwo, k t ó r e w czasach tzw. rekonkwisty d y s p o n o w a ł o „ w ł a d z ą polityczną i u s t a w o d a w c z ą oraz przywilejami w stosunku do pastwisk". W rzeczywistości mesta od p o c z ą t k u była przede wszystkim z w i ą z k i e m feudałów — właścicieli stad, którzy pod o c h r o n ą korony hiszpańskiej prowadzili r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę wyniszczając 2 3 r 5 1 Por. m o j ą r e c e n z j ę w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", R. 3: 1957, s. 275. ^ W. J a c o b e i t , Transhumanz und W ander Schäferei, [w:} Völkerforschung, Berlin 1954, s. 70 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 5). Wydaje się jednak, że Hornbergerowi z a r ó w n o ta, jak i inne prace recenzenta d o t y c z ą c e tego zagadnienia nie są znane, bowiem nie wymienia ich ani w spisie l i t e r a t u r y przedmiotu, ani we w p r o w a d z a j ą c y m zarysie historii b a d a ń . J. F. B l a d é , Essai sur l'histoire de la transhumance dans les Pyrénées fran­ çaises, „Bull, de Géogr. hist. et desor.", R. 3: 1892. W . J a c o b e i t , Schafhaltung und Schäfer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, B e r l i n 1961 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 25). y 4 5 �, RECENZJE 457 c h ł o p ó w . „La mesta partout où elle apparut, a fait le d é s e r t " — pisał w 1850 r. jeden z badaczy francuskich. Zasługą autora jest zestawienie poszczególnych form transhumancji, b ę d ą c y c h „ o d m i a n a m i i postaciami mieszanymi typu czystego". Prawie nie znana b y ł a dotychczas transhumancja tropikalna, k t ó r ą Hornberger dość d o k ł a d n i e omawia. Byłoby nader wskazane, by geografowie i etnografowie w n i k l i w i e j zbadali ten rodzaj gospodarki nomadycznej i ustalili, czy istotnie m o ż n a w t y m w y p a d k u m ó w i ć o tropikalnej transhumancji. Co do transhumance commerciale, to recenzent sądzi, że jest to rodzaj sezonowej hodowli owiec, p o n i e w a ż w jesieni i w zimie stada pędzi się do rzeźni l u b sprzedaje w inny sposób. Zimowanie na o t w a r t y m pastwisku — jedna z cech podstawowych nomadycznej gospodarki pasterskiej — w t y m w v p a d k u nie w y s t ę p u j e . Transhumance commerciale, czyli sezonową hodowlę owiec, n a l e ż a ł o b y w i ę c u z n a ć za s c h y ł k o w ą fazę transhumancyjnego pasterstwa. Z radością należy p o w i t a ć fakt, iż autor zestawia i p o r ó w n u j e trzy formy w ę d r o w ­ nego pasterstwa: nomadyzm, g o s p o d a r k ę alpejską, t r a n s h u m a n c j ę , w y k a z u j ą c w ten sposób, że zjawiska transhumancji nie m o ż n a r o z p a t r y w a ć w oderwaniu od i n n y c h t y p ó w pasterstwa. Mylne jest natomiast takie stwierdzenie: „Podczas gdy z a r ó w n o w gospodarce nomadycznej, jak i alpejskiej hodowla b y d ł a i gospodarka p a ń s t w o w a istnieć m o ż e bez rolnictwa i kopieniactwa, to transhumancja jest typem gospodarki rolno-pastwiskowej". A b s t r a h u j ą c od tego, że t a k ż e nomadzi w celu uzyskania poży­ wienia roślinnego częstokroć u p r a w i a j ą rośliny w formie gospodarki u z u p e ł n i a j ą c e j , to gospodarka alpejska ze s w ą stałą bazą w postaci osiedla w nizinie w sposób konieczny z a k ł a d a dobrze z o r g a n i z o w a n ą g o s p o d a r k ę rolną. Rozdział drugi, Rozioój i rozprzestrzenianie się hodowli owiec w Niemczech południowych, daje s k r ó t o w y , ale bardzo i n s t r u k t y w n y zarys dziejów owczarstwa. Hornberger przytacza o b s z e r n ą l i t e r a t u r ę z zakresu historii gospodarczej i historii prawa, porusza k w e s t i ę stosunku p o m i ę d z y c h ł o p s k ą a d w o r s k ą g o s p o d a r k ą hodowla­ n ą i wskazuje — podobnie j a k recenzent w w y ż e j cytowanej pracy — na samowy­ starczalność jako cechę c h a r a k t e r y s t y c z n ą chłopskiej hodowli owiec. Bardzo słusznie podkreślił autor decydujący w p ł y w klasztornych i miejskich w a r s z t a t ó w tkackich na rozwój hodowli owiec. Po raz pierwszy spotykamy t u historię charakterystycznej dla Wirtembergii formy organizacyjnej w ę d r o w n e g o pasterstwa zwanej L a n d g e f ä h r t . A u t o r przedstawia j ą bardzo w y c z e r p u j ą c o (z r e k o n s t r u k c j ą s z l a k ó w w ę d r ó w e k stad owczych p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, z zestawieniem podstawowych baz itp.). Jakkolwiek dokumenty sprzed X V w . nie dostarczają wzmianek o poiudniowoniemieckiej transhumancji, to jednak w ą t p i ć należy, aby na skutek utworzenia książęco-wirtemberskiego Landgefährt można było uważać „południowoniemiecką w ę d r o w n ą h o d o w l ę owiec [...] za t w ó r X V w i e k u " . W ę d r ó w k i stad owczych, b ę d ą ­ cych w ł a s n o ś c i ą p a n ó w feudalnych, o d b y w a ł y się g ł ó w n i e p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, a co n a j w a ż n i e j s z e w czasie zimy z n a j d o w a ł y w nich z w i e r z ę t a s t a ł ą bazę. To, co reprezentuje L a n d g e f ä h r t , jest więc raczej f o r m ą gospodarki alpejskiej . Wobec korzystnych w a r u n k ó w geograficzno-florystycznych Wirtembergii przypuszczać należy, że w ł a ś c i w a transhumancja j u ż dawniej istniała na t y m terenie i że książęta usiłowali jedynie ulepszyć formę o r g a n i z a c y j n ą w ę d r o w n e g o pasterstwa. Jest rzeczą i n t e r e s u j ą c ą , że r ó w n i e ż na innych terenach objętych w ę d r ó w k a m i stad owczych wielokrotnie obserwowano — zwłaszcza na terenach b a ł k a ń s k o - k a r p a c k i c h — że wraz ze wzrostem i n t e n s y w n o ś c i gospodarki rolnej i pastwiskowej transhumancja prze­ chodzi w f o r m ę gospodarki alpejskiej. W z w i ą z k u z t y m godny p o d k r e ś l e n i a wydaje się fakt, że po r o z w i ą z a n i u L a n d g e f ä h r t z jego p o d s t a w o w y m i bazami p o ł u d n i o w o e l! W i n n y m miejscu (s. 160) proponuje Hornberger, by nie m ó w i ć o transhumancji w tych wypadkach, kiedy zasadnicza część stada zimuje w stajniach. �458 RECENZJE f niemieckie w ę d r o w n e pasterstwo owiec z a c h o w a ł o się nadal w postaci czystej transhumancji. I tak p r z e t r w a ł o do dnia dzisiejszego. Musimy z r e z y g n o w a ć z bliższego o m ó w i e n i a rozdziału trzeciego, Formy osiadłej i ruchomej hodowli owiec, oraz rozdziału czwartego, Elementy gospodarki pasterskiej w krajobrazie południowoniemieckim, gdzie przede wszystkim dochodzi do głosu Hornberger-geograf gospodarczy i statystyk. W poszukiwaniu analogii wychodzi autor, zwłaszcza w rozdziale czwartym, poza teren p o ł u d n i o w y c h Niemiec i przytacza ma­ t e r i a ł y ze Szlezwiku-Holsztyna, ze wschodniej Francji, dolnej Alzacji, Lotaryngii, a t a k ż e Szwajcarii, w s k a z u j ą c p o w i ą z a n i a owczarstwa tych t e r e n ó w z transhumancjami poiudniowoniemieckimi. Przedstawiona w rozdziale p i ą t y m Organizacja społeczna i kultura duchowa południowoniemieckich pasterzy wędroiunych jest w e d ł u g zapowiedzi samego autora „ k r ó t k i m streszczeniem" jego pracy z 1955 r., Der Sćhafer. W rozdziale t y m na z a k o ń ­ czenie zwięzłego opisu wspólnot owczarskich zamieszczono n a s t ę p u j ą c e zdanie: „do tak pełnego zjednoczenia, jakie charakteryzuje h i s z p a ń s k ą mestę, k t ó r a pełniła do­ niosłą rolę polityczną i z a j m o w a ł a k l u c z o w ą pozycję gospodarczą, na terenie Niemiec nigdy prawdopodobnie nie doszło". Nikomu, kto z a j m o w a ł się kiedykolwiek bliżej ruchem z w i ą z k o w y m owczarzy ś r o d k o w e j Europy nie przyszłoby na m y ś l p o r ó w n a ­ nie go z m e s t ą (patrz wyżej). Jak to recenzent u s i ł o w a ł w y k a z a ć w swej wyżej cyto­ wanej pracy, cele c e c h ó w i z w i ą z k ó w owczarskich polegały przede wszystkim na walce z „ p o n i ż a j ą c y m " traktowaniem zawodu owczarza, jego n i s k ą r a n g ą społeczną. Fakt, iż w i e l u p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i c h m a g n a t ó w p o p i e r a ł o ten ruch, aby dla swych w ł a s n y c h - i n t e r e s ó w stworzyć sobie ustabilizowany i silny stan pasterzy, to j u ż inna sprawa. Z kolei Hornberger twierdzi jakoby w Europie ś r o d k o w e j obszar ho­ d o w l i owiec b y ł bardzo ograniczony terenami rolniczymi. Jego zdaniem „ p a s t e r z , owczarz, w ę d r o w n y owczarz na skutek swej o d r ę b n o ś c i nigdy nie znajdował uzna­ nia w systemie wartości chłopa czy mieszczanina". Taka interpretacja jest nie do przyjęcia! Istota tej deprecjacji, z k t ó r ą przez 200 lat daremnie walczył cesarz i p a ń ­ stwo, leży jedynie w w y r o s ł e j z w a l k i konkurencyjnej ekskluzywności c e c h ó w rze­ mieślniczych. Recenzent nie zna żadnego przypadku, gdzie by z a w ó d owczarza w ś r o d o w i s k u czysto w i e j s k i m traktowany b y ł jako „poniżający". T u z a j m o w a ł on, częstokroć na skutek obawy przed jego n a d n a t u r a l n ą mocą, p o w a ż n ą pozycję. Fakt, iż z d a r z a ł y się k o n f l i k t y z ludnością rolniczą, nie ma nic wspólnego z o w ą deprecja­ cją w ścisłym sensie. M i m o w y p o w i e d z i Hornbergera (s. 51), jakoby „ w w i e l u t u r y ń skich miejscowościach" istniały związki owczarskie, nie znajdujemy na t y m terenie ś l a d ó w tego rodzaju wspólnot. Na p r o ś b ę recenzenta kompetentne archiwa p a ń s t w o ­ we w T u r y n g i i p o i n f o r m o w a ł y go, że w ich zbiorach nie ma ż a d n y c h p r z e k a z ó w ź r ó d ł o w y c h co do z w i ą z k ó w owczarskich tego rodzaju na terenie p o ł u d n i o w y c h Niemiec. W s y n t e t y z u j ą c y m rozdziale szóstym, Całościowy zarys południowoniemieckiego pasterstwa wędrownego, s ł u s z n i e określa Hornberger p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e w ę d r o w ­ ne pasterstwo jako j e d n ą z „ f o r m prawdziwej transhumancji", jaka w y s t ę p u j e w k r a ­ jach basenu Morza Ś r ó d z i e m n e g o . U w a ż a m y jednak za zbyt ryzykowne traktowanie „ ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j w ę d r o w n e j hodowli owiec na obszarze między A l p a m i i D o l ­ n y m Renem, p o m i ę d z y A l b ą i Côtes Lorraines, jako ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e g o typu transhumancji". N a l e ż a ł o b y m ó w i ć raczej o j a k i e j ś ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j odmianie, ale na pewmo nie o typie (nie jest to t a k ż e m o ż l i w e w odniesieniu do Włoch, Francji i B a ł k a n u ) . Jeżeli jednak, j a k to proponuje recenzent, m ó w i ć b ę d z i e m y o „ p o ł u d n i o woniemieckiej w ę d r o w n e j hodowli owiec", co zresztą znajduje uzasadnienie w za- �459 RECENZJE łączonych bardzo i n s t r u k t y w n y c h mapach Hornbergcra dotyczących w ę d r o w n e j hodowli owiec w Republice Federalnej, to unikniemy schematyzmu. M i m o pewnych zastrzeżeń, jakie etnograf i historyk k u l t u r y musi zgłosić pod adresem pracy Hornbergera, jest to w a r t o ś c i o w a syntetyczna monografia i należałoby sobie życzyć, by p o w s t a ł y podobne prace dotyczące innych regionów. Wolfgang Jacobeit T ł u m . z niem. D. Markowska ERNST B U R G S T A L L E R , Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in Oberöster­ reich, L i n z 1961, ss. 46, tabl. 8, fot. 32, s z k i c ó w 15; w y d . I n s t i t u t für Landeskunde von O b e r ö s t e r r e i c h . Na terenie G ó r n e j Austrii, a zwłaszcza w okolicach Salzburga i sąsiadującej z n i m i dolnej części tego kraju, od dawna znane są liczne żleby skalne. Obecnie dochodzi do nich nowe i n t e r e s u j ą c e znalezisko, zapewne n a j w i ę k s z e tego rodzaju w A u s t r i i . Odkryte ono zostało już przed kilkoma laty w d z i k i m i romantycznym u r w i s k u s k a l n y m G ó r Ś m i e r c i (Totes Gebirge). Burgstaller nazywa je krajobrazem ,,heroicznym", k t ó r y nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę l o k a l n ą „ P i e k ł o " (Holle). Przez ten teren w i j e się teraz ścieżka g ó r s k a z obu stron osłonięta s k a ł a m i , k t ó r y c h ściany pokryte są r y t a m i l u b w y ż ł o b i e n i a m i różnego rodzaju. O g ó ł e m znaleziono dotychczas 15 s k a ł z obrazami, k t ó r e autor wraz ze swoimi w s p ó ł p r a c o w n i k a m i p o d d a ł bada­ niom, d o k ł a d n y m pomiarom i przerysom. Prace te b ę d ą jeszcze kontynuowane i należy o c z e k i w a ć odkrycia dalszych, nowych n a p i s ó w skalnych na terenie „Piekła". Zadaniem recenzowanej publikacji jest inwentaryzacja opracowanych dotychczas o b r a z ó w i r y s u n k ó w . S ą one podobne do innych znanych j u ż tego rodzaju r y t ó w : postacie ludzkie, figury jeźdźców, jelenie, b y d ł o długorogie, w jednym w y p a d k u trzy, jedna nad d r u g ą , wyrysowane czaszki niedźwiedzi (?), m o t y w drzewa życia, s z e ś c i o r a m i e n n e gwiazdy i romby, znaki literopodobne, znaki m n o ż e n i a , obrazy podobne do szachownicy ; m ł y n ó w , różne r y s u n k i geometryczne, j a k gdyby symbole chrześcijańskie, sporo inicjałów i obok nich daty roczne, k t ó r e sięgają wstecz do X V I I w., i inne. Jak j u ż wspomniano, dokonano na w s t ę p i e t y l k o inwentaryzacji, po k t ó r e j w późniejszej pracy n a s t ą p i dopiero naukowa ocena i opracowanie m a t e r i a ł ó w . Autor nie poprzestał j e d n a k ż e na opisie poszczególnych r y s u n k ó w , lecz stara się na razie w formie l u ź n y c h uwag rzucić to zagadnienie na szersze tło i p o r ó w n a ć z obrazami skalnymi na i n n y c h terenach. Dotyczy to nie tylko innych, podobnych znalezisk na terenie G ó r n e j A u s t r i i , w ś r ó d k t ó r y c h jedno nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę ..ściany czarownic" (Hexenwand), ale m . i n . t a k ż e obrazów v: V a l Camonica i w paleolitycznych jaskiniach p o ł u d n i o w e j Francji. Szukanie paraleli archeologicz­ nych wydaje nam się jednak przedwczesne, ze w z g l ę d u na to, że dokładniejsze datowania r y s u n k ó w ,.Piekła" nie jest na razie jeszcze możliwe. Wprawdzie o sto­ sunkowo wczesnym w y k o n a n i u tych r y s u n k ó w świadczy fakt, że wiele r y t ó w znaj­ duje się prawie b e z p o ś r e d n i o nad dzisiejszym poziomem ziemi, a wydaje się rzeczą w y k l u c z o n ą , aby a r t y ś c i " swe obrazy i r y s u n k i w s k a ł a c h żłobili i r y l i w pozycji leżącej. R o z w i ą z a n i e m o g ł o b y może p r z y n i e ś ć dokonanie w y k o p ó w poniżej poziomu skał. Na i n n y m miejscu w ł a ś n i e pod p o k r y t y m i rysunkami s k a ł a m i w y k r y t o zna­ leziska ceramiki. Recenzentowi nasuwa się uwaga, że dla o k r e ś l e n i a czasu wykonania r y s u n k ó w należałoby przede wszystkim o g r a n i c z y ć się do ich zestawienia z obrazami skalnymi, w y s t ę p u j ą c y m i w innych austriackich znaleziskach, j a k rów nież z uderzar �460 RECENZJE j ą c y m p o d o b i e ń s t w e m stylu analogicznymi rytami w y s t ę p u j ą c y m i na stodołach i klepiskach (na co wskazuje zresztą też autor). Wydaje się r ó w n i e ż , że obrazy b y d ł a p r z y p o m i n a j ą raczej figury w o t y w n e niż obrazy Bos-primigenius z paleolitycznego^ malarstwa jaskiniowego. Charakterystyczne cechy w i e l u r y s u n k ó w „ P i e k ł a " p o z w a l a j ą wprawdzie przypuszczać, że chodzi t u o ich apotropeiczne (magiczne) znaczenie, nie należy j e d n a k ż e przed przeprowadzeniem dalszych s t u d i ó w wysnuw ać w n i o s k ó w o istnieniu w G ó r a c h Śmierci miejsca kultowego. Sam fakt, że do wspomnianej ścieżki górskiej m o ż n a dostać się t y l k o z jednej strony drogą wspinaczki górskiej, jak r ó w n i e ż dziki i romantyczny charakter krajobrazu nie są zdaniem recenzenta w y s t a r c z a j ą c y m argumentem dla w y s u n i ę c i a wspomnianej wyżej tezy. Z zaciekawieniem b ę d z i e m y oczekiwać dalszych publikacji autora na temat o b r a z ó w „ P i e k ł a " i ich historii. Przeprowadzona obecnie staranna i d o k ł a d n a i n w e n ­ taryzacja pozwala wmioskować, że autor podejmie r o z w i ą z a n i a r y t ó w skalnych z całą ostrożnością i g r u n t o w n o ś c i ą wysuwanych s ą d ó w . r Wolfgang T ł u m . z niem. D. Markowska Jacobeit � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a03cabc90e9f0a6b3d6cb970a581e3cc.pdf 0d2ca703affde78cab348903e5b169b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:484 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.503-554 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E C L A U D E L É V I - S T R A U S S , La pensée N Z J E sauvage, Paris 1962, ss. 295, i l . 24. Najnowsza praca znanego profesora College de France, Claude Lévi-Straussa, o którym — pozostający pod urokiem jego autorytetu naukowcy i organizatorzy ży­ cia społecznego różnych narodowości — wyrażają się z ogromnym uznaniem jako o „sztandarze" nauki francuskiej, a tylko nieliczni przeciwnicy naukowi odmawiają mu prawa do formułowania teorii socjologicznych, powinna i tym razem — jak wiele prac dawniejszych — w y w o ł a ć ż y w ą dyskusję i wiele sprzecznych ocen. Autor konsekwentnie podtrzymuje stanowisko, które zajął już w pierwszej swej największej pracy (drukowanej w 1949 r.) o podstawowych strukturach pokrewień­ stwa, rozciągając swoje poglądy o bogactwie i zróżnicowaniu m i ę d z y g r u p o w y m pier­ wotnych, wrodzonych człowiekowi form działania na całą dziedzinę kultury umysło­ wej. W podobny przy tym sposób, jak recenzowane poniżej studium o totemizmie (po­ zostające zresztą w bardzo ścisłym związku z obecną pracą), rzuca autor wyzwa­ nie wielu dawniejszym (i do dziś uznawanym) poglądom naukowym różnych szkół etnologicznych, usiłujących rozwiązać zagadnienie pierwotnej kultury i poziomu u m y s ł o w e g o pierwotnego społeczeństwa, zgodnie z przyjętymi a priori założeniami teorii rozwoju. Jednym z ostatnich autorów, który podjął ten właśnie temat, był bliski w s p ó ł ­ pracownik Emila Durkheima, a w i ę c przedstawiciel szkoły socjologicznej francu­ skiej, do której i Lévi-Strauss n a w i ą z u j e w swych pracach i której przypisuje ogromny w p ł y w na całą naukę światową, Lucien Levy-Brühl. Jego prace o duszy pierwotnej i o myśli prelogicznej człowieka pierwotnego odbiły się szerokim echem w literaturze naukowej lat trzydziestych X X w. Teoria Levy-Brühla (z której on sam po pewnym czasie prawie się wycofał) przeciwstawiająca podstawy logiczne współczesnej myśli naukowej brakom logiki rozumowania, charakterystycznym dla działalności człowieka pierwotnego, nie znalazła uznania u współczesnych autorowi historyków-ewolucjonistów 1 pol. X X w. W Polsce zwalczał ją m.in. na semina­ riach swych Kazimierz Moszyński. Podkreślał on w y s t ę p o w a n i e przesłanek logicz­ nych we wszystkich opisywanych przez Levy-Brühla przykładach działania ludzi „pierwotnych", opóźnionych w rozwoju gospodarczym i poziomie wiedzy. LéviStrauss tylko pozornie kontynuuje do pewnego stopnia m y ś l swego poprzednika. Uznaje, że „pierwotna" myśl jest inna niż nasza współczesna. Nie podtrzymuje jednak tezy L e v y - B r ü h l a o prelogiczności myślenia pierwotnego, a w i ę c jego niż­ szym etapie rozwoju. Wprost przeciwnie — jak gdyby na przekór zasadzie, przy­ jętej zarówno w ewolucjonizmie, jak i w innych kierunkach historycznych, roz­ woju od form prymitywniejszych ku bardziej rozwiniętym, wysoko wartościuje on w ł a ś n i e tę myśl pierwotną, „dziką", której ślad jakiś tkwi w nas po dzień dzi- �504 RECENZJE siejszy, ale której w ł a ś c i w ą domeną działania są przede wszystkim izolowane spo­ łeczeństwa prymitywne. Myśl „dziką" przeciwstawia Lévi-Strauss w swej pracy myśli „obłaskawionej" czy „udomowionej" (domestiquée), to znaczy temu systemowi rozumowania, który wykształciliśmy jako produkt naszej kultury. Na dnie jednakże naszego myślenia współczesnego tkwi również zawarta w podświadomości m y ś l pierwotna, naturalna, „dzika". Nie zawsze dopuszczamy ją dzisiaj do głosu, jest bowiem przytłoczona tym wszystkim, co zrobiliśmy, aby ją ująć w ramy świadomości budowane w opar­ ciu o narastający wciąż bagaż kulturalny. Jest jednakże wartością stałą, która bu­ dzi nasze zrozumiałe zainteresowanie naukowe. Jej poznanie nie tylko może się przyczynić do wzbogacenia wiedzy historycznej o początkach naszej „inteligencji" — jak wyjaśnia Lévi-Strauss w specjalnym wywiadzie, jakiego na temat swej najnow­ szej pracy udzielił przedstawicielowi czasopisma „Arts" (nr 871: 1962, s. 5) — lecz przede wszystkim zbliżać nas powinno do zrozumienia naturalnych praw przyrody. To zasadnicze przeciwstawienie pierwotnej natury i z niej emanującej nadbu­ dowy (jakbyśmy określili używając przyjętej u nas terminologii nauk społecznych) systemowi pojęć, wykształconemu w procesie historycznym rozwoju kultury (a więc będącemu w g ł ó w n y m zrębie również emanacją naturalnej, wrodzonej inteligencji człowieka), jest oczywiście jako podstawowa teza robocza warsztatu naukowego Claude Lévi-Straussa, etnologa, antropologa i filozofa kultury w jednej osobie, motywem przewodnim w omawianej pracy. Zadaniem pracy jest analiza struktu­ ralna śladów podstawowych systemów myśli pierwotnej w ich całym bogactwie i zróżnicowaniu grupowym i przestrzennym, co jest zdaniem autora jednym z w a ż ­ niejszych zadań antropologii społecznej i etnologii, uznanych przez niego za nauki ścisłe (utożsamiane przy tym z psychologią). Jaka jest pierwotna, „dzika" myśl człowieka? Aby móc to określić autor sięga do XIX-wiecznych opisów kultury różnych izolowanych społeczności prymityw­ nych. Mimo niedoskonałości tych wszystkich opisów, w y m a g a j ą c y c h ostrożnego z nich korzystania, autor czerpie w pracy pełną garścią z olbrzymiej kartoteki w y p i s ó w z literatury etnograficznej całego świata, jaka w formie kopii archiwum, groma­ dzonego od szeregu lat w uniwersytecie w Yale w Stanach Zjednoczonych, znaj­ duje się w Paryżu w kierowanym przez Lévi-Straussa Laboratorium Antropologii Społecznej. Na cytowanych z tych źródeł przykładach wykazuje autor, że m y ś l pierwotna jest przede wszystkim „wiedzą o konkrecie" (rozdz. I). Nie jest to jed­ nak wiedza wynikająca, jak chce Bronisław Malinowski i wielu innych, przede wszystkim z potrzeb praktycznych. Jest to natomiast wrodzone człowiekowi dąże­ nie do porządku i z tego wynikające klasyfikowanie i przeciwstawianie sobie przedmiotów i zjawisk, tworzenie systematyki — co zdaniem niektórych cytowa­ nych przez Lévi-Straussa autorów, z którymi on się zasadniczo zgadza, jest rów­ noznaczne z budowaniem teorii naukowych. Zainteresowania teoretyczne są wcze­ śniejsze od zainteresowań praktycznych. Trzeba na przykład poznać rośliny lecz­ nicze i ich właściwości, by móc potem dopiero stosować je w medycynie i znachorstwie. Różne mogą być jednak kryteria wprowadzania porządku w pojęcia. Może to być pierwotnie przy podziale na gatunki roślin, np. kryterium w y g l ą d u zewnętrznego, estetyczne itp. Wyborem tych kryteriów różni się myśl pierwotna, zwana też nieraz magiczną, od naszej współczesnej myśli naukowej. Charakterystyczna dla postawy naukowej Lévi-Straussa opozycja wobec zało­ żeń badawczych kierunku funkcjonalnego (który na przekór jego twórcom i wy­ znawcom uważa za kierunek dający przede wszystkim w k ł a d w historię, a nie teo­ rię natury), wyrażająca się w ucieczce od teorii potrzeb podstawowych jako naj- �RECENZJE 505 bardziej prymitywnego motoru działalności ludzkiej, tłumaczy się jego niechęcią do budowania w n i o s k ó w zbyt ogólnych, dotyczących właściwości natury ludzkiej, łączących między sobą wszystkie społeczeństwa. Tego rodzaju uogólnienia są po największej mierze truizmami. Zubożają one nasze spojrzenie naukowe o niedo­ strzeganie ogromnego bogactwa i zróżnicowania kultury — w wypadku omawianej pracy — pierwotnej wrodzonej, kultury u m y s ł o w e j i wiedzy o przyrodzie. Zamiast więc iść śladami Malinowskiego i szukać tego, co łączy odległe od siebie społecz­ ności, Lévi-Strauss woli doszukiwać się przeciwieństw. Jest to nie tylko, jak sam podkreśla, zastosowanie zapożyczonej od językoznawców metody analizy struktu­ ralnej, czy też w p ł y w Marksa, którego pracami entuzjazmował się w młodości i którego teorie chciałby uzupełnić na interesującym go odcinku badań empirycz­ nych i w n i o s k ó w dotyczących związków wszechrzeczy (superstructures), lecz w du­ żej mierze logiczne rozwinięcie wskazań i stwierdzeń metodologicznych zawartych we wcześniejszych pracach E . Durkheima, M. Maussa, F . Boasa, a także A. R a d cliffe-Browna. O nich wszystkich wspomina Lévi-Strauss w tej pracy. Cytuje rów­ nież J . J . Rousseau i H. Balzaka. Dedykuje pracę pamięci nieżyjącego M. MerleauPonty, z którym dyskusję na te właśnie tematy rozpoczął w 1930 r. W ostatnim rozdz'a'e (IX), zatytułowanym „Hisioire et dialectique", przeprowadza poienrukę z w y d a n ą przed dwoma laty Critique de la raison dialectique J . P. Sartre'a. Praca jest więc zarówno próbą charakterystyki myśli pierwotnej (po jej uprzednim orygina^ym zdefiniowaniu), przeprowadzoną w sposób zaskakujący w stosunku do ustalonych do tego czasu opinii uczonych w oparciu o bogaty materiał przykładów, jak w równej niemal mierze w y k ł a d e m metody i określeniem własnej drogi nauko­ wej w nawiązaniu do poprzedników i — w mniejszym stopniu — opozycjonistów. Wśród tych ostatnich trzeba jeszcze dodać profesora Sorbony, socjologa prawa (ucznia Polaka Leona Petrażyckiego przebywającego długie lata w Rosji), Georges Gurwitcha. Dyskusja z zarzutami G . Gurwitcha zajmuje szereg kart recenzowanej pracy Lévi-Straussa. Jakie są konsekwencje tych wszystkich dyskusji i wnioski, które w y c i ą g a autor z zastosowania zbudowanego przez siebie i, mimo oparcia o wspomniane wzory, w pełni oryginalnego w tym zastosowaniu warsztatu badawczego? Są też oryginalne i zaskakujące. Myśl pierwotna, „dzika", jest bogata, systematyzująca i teoretyzu­ jąca. Jest już na stopniu magii myślą n a u k o w ą (a w i ę c logiczną, wbrew twierdze­ niu Levy-Brühla), różniącą się od naszej myśli naukowej niemożliwością (i to nie zawsze) jej wykorzystania w praktyce, kształtującą się jednakże w analogiczny sposób, lecz w ściślejszym związku z intuicją, działaniem podświadomym natury ludzkiej. Jej mechanizm działania polega na klasyfikacji przedmiotów i pojęć przez ich przeciwstawianie (pary przeciwieństw) oraz ustalaniu s y s t e m ó w powią­ zań (przejść) pomiędzy kategoriami i grupami społecznymi („Logika klasyfikacji totemicznych", rozdz. I I , „Systemy transformacji" rozdz. I I I , „Totem i kasta" rozdz. I V ) , na wyróżnianiu kategorii, e l e m e n t ó w i liczb (rozdz. V), na uogólnia­ niu i dzieleniu (rozdz. V I ) , na przeciwstawieniu jednostki rodzajowi (rozdz. VII). Myśl „dzika" jest ponadczasowa. Wyraża się systemem symboli i zna­ k ó w (nazw), tworzy uproszczone (zmniejszone) modele rzeczywistości, aby le­ piej zrozumieć jej funkcjonowanie. Już D ü r k h e i m i Mauss w dawnych swoich pracach wskazali, że jest ona myślą wartościującą, jakkolwiek niewątpliwie jest w swoich początkach niejednokrotnie prowadzącą na manowce. Nie można jednak nie docenić wkładu, jaki od czasów wielkiej rewolucji okresu neolitu (której wiel­ kość porównać można tylko z naszą współczesną rewolucją przemysłową) wniosła w kierunku tłumaczenia (wyobrażenia) przyrody i jej wykorzystania w budowaniu �506 RECENZJE cywilizacji. Nie można również nie uznać roli, jaką ma do odegrania w skrzyżo­ waniu z współczesną m y ś l ą naukową, posuwającą s i ę po drodze przeciwstawnej — od wyobrażeń umysłu ludzkiego ku zrozumieniu niezależnego od tego u m y s ł u świata fizycznego. Anna C L A U D E LÉVI-STRAUSS, de France, Paris 1962. L e totemisme aujourd'hui, Kutrzeba-Pojnarowa Presses Universitaires Ostatnio na warsztacie Claude Lévi-Straussa znalazł się cały kompleks pro­ b l e m ó w związanych z zagadnieniem totemizmu. Nie ulega wątpliwości, że jako były profesor École Pratique des Hautes Études, gdzie miał katedrę porównawczą religii l u d ó w nie posiadających pisma, i jako obecny profesor College de France, wykładający zasady antropologii społecznej, jest on ogólnie uznanym autorytetem w dziedzinie zagadnień religioznawczych i społecznych, które predestynowały go do zabrania głosu w tak poważnej sprawie. Założeniem autora było w tej małej pracy przekazać wszystkie uwagi krytycz­ ne pod adresem tych uczonych, którzy kiedykolwiek zabierali głos na temat tote­ mizmu. B y ł o to zadanie, w e d ł u g autora, o tyle ważne, ż e jeśli współczesna antro­ pologia społeczna czy etnologia ogólna ma kiedykolwiek stanąć w szeregu nauk znajdujących się w stanie rozkwitu, to może to uczynić jedynie pod warunkiem uwolnienia się od nienaukowych teorii poprzedniego stulecia, które w y t w o r z y ł o Wiele m i t ó w ciążących na o g ó l n y m rozwoju omawianych nauk. Do takich w ł a ś n i e tematów należał problem totemizmu, który śmiało można by nazwać jednym z najpopularniejszych zagadnień, nie tylko X I X , ale i X X w. Ilość prac poświęcona temu zagadnieniu stworzyłaby wcale obfitą bibliotekę. Nie­ stety odkrywczość myśli etnologicznej w tej dziedzinie nie przyniosła największych i najbardziej rewelacyjnych osiągnięć. Wszelkie dotychczasowe próby rozwiązania tego problemu natrafiały na nie dające się pokonać trudności. Przyczynę takiego stanu rzeczy widzi Claude Lévi-Strauss w tym, że już samo założenie problemu totemizmu zawierało w sobie fałsz, co z kolei nie pozwoliło uczonym na rzeczy­ wiście naukowe podejście do tej sprawy. Pierwsze relacje dotyczące problemu totemizmu pojawiają się w literaturze o charakterze etnograficznym pod koniec X V I I I w. Z kolei rozkwit spekulacji na ten temat przypada na koniec X I X i X X w. I tak od pierwszego pseudonaukowego postawienia zagadnienia przez J . F . Mc Lennana w 1869 r. do roku 1920, w którym ukazała się syntetyzująca praca A . Van Gennepa, naliczono 41 teorii wyjaśniania tego zjawiska kulturowego, a przecież praca Gennepa bynajmniej nie stanowiła ostatniej publikacji na ten temat. Naturalnie wartość naukowa tych prac była bardzo różna. Szereg z nich spełniło w a ż n ą rolę jako przyczynki materiałowe po­ zwalające na w y j a ś n i e n i e pewnych fragmentów omawianego zagadnienia, niemniej tak manifestacyjne zajmowanie się tym zagadnieniem nie służyło lepszemu roz­ wojowi etnografii i religioznawstwa. B y nie popełniać tego samego błędu, Claude Lévi-Strauss powziął zamiar zlikwidowania jeszcze jednego mitu teoretycznego etnologii, jakim był mit totemiczny. Co prawda sam przy okazji zauważa, że „ak­ ceptacja jako tematu do dyskusji, kategorii, którą uważa za fałszywą, stanowi zawsze pewne ryzyko, gdyż poprzez uwagę, jaką się do niej przywiązuje, stwarza się pewne iluzje dotyczące jej realnego istnienia. Dyskusja jest w i ę c niejako hoł- �RECENZJE 507 dem dla tego pojęcia. B y ć m o ż e lepiej by było takie pojęcia pozostawić w zapo­ mnieniu. Z drugiej strony, jak m ó w i Arkell, historia nie stwarza faktów bezużytecz­ nych. Sam fakt, że utrzymywało się to pojęcie, świadczy o ludziach, którzy się nim posługiwali. Po to, by pójść nową drogą, warto zapoznać się ze starą, aby nie popełnić identycznych błędów". T a k w i ę c w omawianej pracy Claude LéviStrauss przytacza s ł o w o totemizm jedynie jako cytat, a nie jako pojęcie realne. Cała praca pomyślana jest jako przegląd najważniejszych teorii pochodzenia i znaczenia totemizmu w życiu ludów prymitywnych. W przeglądzie tym autor nie krępuje się ramami chronologicznymi, rezygnując z tego systemu na rzecz zgrupowania pewnych teorii i hipotez w e d ł u g zasad, jakie uczeni przyjmowali w celu w y j a ś n i e n i a przyczyn powstania tego zjawiska kulturowego. Już sam spis rozdziałów wprowadza nas w ten podział. Tak w i ę c po wstępie, w którym Claude Lévi-Strauss wyjaśnia potrzebę krytycznego ustosunkowania się do problemu tote­ micznego, następuje rozdział pierwszy poświęcony omówieniu iluzyjności samego terminu totemizm. B y nie wprowadzać niejasności autor podkreśla, że chodzi mu przede wszystkim o zdefiniowanie zjawiska poddanego badaniu jako stosunku m i ę ­ dzy dwoma lub wieloma określeniami realnymi lub teoretycznymi, następnie o skonstruowanie tablicy możliwych zamienności tych terminów oraz wzięcie tej tablicy za g ł ó w n y obiekt analizy. Jest to niezbędne ze względu na fakt, że termin totemizm obejmuje idealnie z a r y s o w y w u j ą c e się stosunki między dwoma światami: ś w i a t e m przyrody i ś w i a t e m kultury. Świat przyrody składa się z kategorii i jed­ nostek, zaś świat kultury z grup i z osób. "Wszystkie te określenia zostały wy­ brane arbitralnie w celu wyróżnienia w każdym z tych dwóch ś w i a t ó w dwu ro­ dzajów egzystencji: kolektywnego i indywidualnego, których me należy ze sobą mieszać. "Według autora te cztery terminy dadzą się połączyć w następujący sposób: 1 1 Przyroda j o 3 4 Kategoria Kategoria Jednostka Jednostka Grupa Osoba Osoba Grupa i Kultura i Każdej z tych czterech kombinacji odpowiadają zjawiska dające się za­ obserwować u jednego lub kilku ludów, a przez szereg uczonych włączane do kompleksu zjawisk, zwanych totemizmem. Ma to miejsce szczególnie w wypadku dwu pierwszych, gdyż dwie drugie włączone zostały do totemizmu jedynie pośred­ nio, jedna jako zarys, druga zaś jako ślad totemizmu. „Tak więc iluzja totemicz­ na — zdaniem Claude Lévi-Straussa —• polega przede wszystkim na wykrzywieniu pola semantycznego, na które składają się zjawiska tego samego typu. Pewne aspekty tego pola zostały uprzywilejowane kosztem pozostałych, w celu przypisania im oryginalności i egzotyczności, która wcale nie jest im właściwa. Jak z tego w i ­ dać, totemizm wynika z wadliwego podziału rzeczywistości". Rozdział drugi został poświęcony omówieniu nominalizmu australijskiego. Rze­ czą powszechnie znaną jest fakt, że w budowaniu większości hipotez na temat tote­ mizmu szczególne miejsce zajmował bogaty materiał australijski. Na szczególną u w a g ę autora omawianej pracy zasłużyła teoria A. P. Elkina, który do jej wypra­ cowania doszedł dzięki zastosowaniu metody empirycznej i opisowej oraz zasad analizy ustalonych przez Radcliffe-Browna. Dzięki swym studiom opartym na m a - �508 RECENZJE teriale australijskim Elkin doszedł do wniosku, że „egzogamia jest wynikiem, a za­ razem celem, połączenia ze sobą pewnych konkretnych społeczeństw, które bez tego nie w e s z ł y b y ze sobą w kontakt. Instytucja ta służy w i ę c wzmocnieniu spój­ ni, nie tyle między członkami klanu, co różnych k l a n ó w z całym społeczeństwem". E l k i n proponuje trzy kryteria dla zdefiniowania systemu totemicznego: f o r ­ ín ę, czyli sposób, w jaki totemy są rozdzielone między jednostki i grupy, z n a ­ c z e n i e , w e d ł u g roli, jaką gra totem dla jednostki (towarzysz, opiekun itd.), i f u n k c j ę , która odpowiada roli systemu totemicznego, jaką odgrywa w grupie. Poza tym Elkin wyodrębnia w Australii istnienie kilku rodzajów totemizmu, z których najważniejsze są totemizmy indywidualny (dzielący się na seksualny, dualistyczny, sekcyjny, podsekcyjny i klanowy) i kultowy (patrylinearny i tzw. koncepcyjny). Jak z tego wynika, koncepcja Elkina występuje przeciwko zbytnie­ mu generalizowaniu pojęcia totemizm, i to na pewno było pewnym krokiem na­ przód. Takie nastawienie badacza miało na celu udowodnienie słuszności tezy, że totemizm jako problem etnologiczny ma jak najlepszą podstawę do egzystencji teoretycznej i krytykując zbyt pochopne generalizacje zagadnienia, poprzez bogaty materiał i sumienną klasyfikację odmian totemizmu, pragnął przekonać specjalistów o tym, że zagadnienie to jest jeszcze bardziej skomplikowane, niż to się dotych­ czas wszystkim etnologom w y d a w a ł o . Jednakże Claude Lévi-Strauss bardzo słusznie zauważa, że hołdowanie tego rodzaju poglądom mogłoby zawęzić etnologię do ram nauki kolekcjonującej miliony heterogenicznych faktów kulturowych, których nie byłaby w stanie zintegrować w ramach jakiegoś ogólnego poglądu na kulturę. Na­ turalne chyba i zrozumiałe jest w tym wypadku powołanie się autora na w ł a s n e osiągnięcia w dziedzinie teoretycznych syntez objętych mianem strukturalizmu, który — zdaniem Lévi-Straussa — byłby w stanie wykorzystać zebrane przez E l k i ­ na materiały do stworzenia obiektywnego modelu kulturowego odpowiadającego realnie istniejącej kulturze australijskiej. Wiele więcej miejsca poświęca autor na analizę tzw. totemizmów funkcjonalistycznych. W rozdziale specjalnie temu problemowi poświęconym Lévi-Strauss roz­ patruje kolejno teorie Malinowskiego, Durkheima i tzw. pierwszą teorię RadcliffeBrowna opublikowaną przez niego w 1929 r. Malinowski, w e d ł u g autora, uznał realność totemizmu i bronił go poprzez uproszczenie schematu d jego integralne widzenie. Interpretacja tego zjawiska nosi u niego charakter naturalistyczny, uty­ litarny i afektywny. Tak więc Malinowski sięga do elementów bardziej biologicz­ nych i psychologicznych niż czysto etnologicznych. Na główny problem, dlaczego totemizm odwołuje się przede wszystkim do zwierząt i roślin, odpowiada Mali­ nowski w sposób bardzo prosty, mianowicie dlatego, że stanowią one dla człowieka podstawową bazę w y ż y w i e n i o w ą . Charakter kultowy totemizmu zrodził się z tego, że człowiek zawsze pragnął mieć kontrolę nad gatunkami, w celu zapewnienia so­ bie ich jadalności lub użyteczności. „Totemizm — pisze Malinowski — przedstawia się nam jako błogosławieństwo dane przez religię człowiekowi prymitywnemu w je­ go wysiłku, by uzyskać od przyrody to, co może być jemu przydatne, oraz w jego walce o życie". W ten sposób problem totemizmu jest podwójnie przedstawiony: totemizm nie jest już więc zjawiskiem kulturowym, lecz naturalnym wynikiem konkretnych warunków. Pochodzenie i jego przejawy znajdują swoje podstawy w biologii i psychologii, a nie etnologii. Nie chodzi o to, dlaczego totemizm istnieje tam, gdzie istnieje, chodzi tu raczej o to, dlaczego totemizm nie istnieje wszędzie. Przy takim postawieniu zagadnienia problem ten przestaje być problemem etnologicznym. W nieco inny sposób podszedł do totemizmu Radcliffe-Brown w 1929 г., którego �RECENZJE 509 poglądy na te sprawy zbiegały się w ó w c z a s nieco ze zdaniem F . Boasa. Zapropo­ nował on mianowicie, by termin totemizm zawęzić do szczególnego wypadku w i ę ­ zów między człowiekiem a gatunkiem przyrodniczym, jakie przedstawiają mity i obrzędy. Dotychczas bowiem, zdaniem Radcliffe-Browna, terminem -totemizm obej­ mowano zbyt wiele elementów. Wielką zasługą tego uczonego było stwierdzenie, że wszystkie systemy totemiczne łączy ogólna tendencja do charakteryzowania działów społeczeństwa przez połączenie każdego z nich z jakimś gatunkiem przy­ rodniczym lub z jakąś częścią natury. P o s t a w ę metodologiczną tego uczonego można określić jako próbę zastosowania metody indukcyjnej, wziętej z nauk przyrodni­ czych, do konkretnych badań historycznych. Dzięki takiej postawie można było za­ stanawiać się, czy totemizm nie jest szczególną formą pewnego uniwersalnego zja­ wiska charakterystycznego dla społeczeństwa ludzkiego i że w wyniku tego po­ jawia się on we wszystkich kulturach, lecz pod różnymi formami. Pierwsze tego rodzaju sugestie w y s z ł y spod pióra Durkheima, ale wadliwa analiza materiałów dokonana przez tego uczonego uniemożliwiła mu konsekwentne przeprowadzenie dowodu tej tezy. Według Durkheima dla podtrzymania porządku społecznego trzeba zabezpieczyć ciągłość, a solidarność może opierać się jedynie na odczuciach indywidualnych, które mogą s i ę manifestować tylko w postaci kolektywnej skiero­ wanej ku konkretnym obiektom. Tok rozumowania można by przedstawić w na­ stępującym schemacie: indywidualne odczucia przywiązania prowadzą do wytwo­ rzenia się postaw kolektywnych o charakterze obrzędowym, a te z kolei dopro­ wadzają do wyłonienia się obiektów reprezentujących grupę. T y m właśnie dałoby się m.in. wytłumaczyć słabość współczesnych społeczeństw do symboli (np. sztan­ dary, hymny itd.). Według Durkheima obiekty te muszą mieć charakter popularny, oczywisty i mobilizujący. Te proste symbole przedstawiane początkowo w postaci nieskomplikowanych rysunków zostały następnie zinterpretowane jako przedsta­ wienia zwierząt i roślin, na które przeniesiono cały dotychczasowy stosunek do symbolu. W krytyce tej hipotezy Radcliffe-Brown podkreśla fakt, że stosunek człowieka do zwierzęcia przekracza w sposób bardzo widoczny ramy totemizmu, który w nim musiał się wykształtować. Przecież szeregu społeczeństw, jak najbar­ dziej związanych z gospodarką zwierzęcą, nie można zaliczyć do społeczeństw totemistycznych. Pozostaje w i ę c pytanie, dlaczego większość ludów prymitywnych przyjmuje w swych zwyczajach i mitach p o s t a w ę rytualną w z g l ę d e m zwierząt i innych gatunków przyrodniczych. Według Radcliffe-Browna obiektem kultu ry­ tualnego staje się wszystko, co ma możność poprawy bytu materialnego. Jeśli do podziału społecznego wprowadza się nazwy gatunków zwierzęcych, to oznacza to, że przed powstaniem totemizmu zwierzęta były już obiektem rytualnym. Następuje w tym przypadku niejako włączenie natury w konkretny system społeczny. Jak z przytoczonych faktów wynika, teoria Radcliffe-Browna ma wiele wspólnego z teorią Durkheima, z którą łączy ją przede wszystkim teza, że zwierzę staje się „totemiczne", ponieważ jest jadalne. W krytyce tych teorii autor Le totemísme aujourďhui na pierwsze miejsce wysuwa argument, że w przypadku słuszności tezy obu uczonych hierarchia t o t e m ó w musiałaby opierać się na hierachii przydatności konkretnych zwierząt totemowych. A bynajmniej wcale tak nie jest, gdyż hierarchia totemów ma charakter socjolo­ giczny, to znaczy, że miejsce totemu w hierarchii wynika z ważności grupy, jaką totem reprezentuje. Poza tym znamy wiele totemów, których nie można nazwać ani jadalnymi, ani pożytecznymi. Do tych ostatnich należeć będą między innymi wszystkie zjawiska atmosferyczne, które przyjmowane są u niektórych l u d ó w za totemy. Poza tym większość prób wykazywania jadalności lub użyteczności paszcze- �510 RECENZJE gólnych totemów zakończyła się niepowodzeniem, wobec czego Claude Lévi-Strauss stwierdza, że nie tu należy szukać rozwiązania. B y rozszerzyć punkt widzenia i zintegrować zagadnienie totemizmu z innymi problemami kultury duchowej i społecznej l u d ó w prymitywnych, autor poświęcił parę stron na o m ó w i e n i e magii i jej miejsca w życiu tych ludów. Było to również podyktowane faktem, że referując poglądy Malinowskiego wyjaśniające rolę tote­ mizmu musiał on przedstawić i tę problematykę, która w pracach Malinowskiego łączy się z totemizmem, a więc i magię. Dla Malinowskiego — zdaniem autora omawianej książki — magia, a raczej jej istnienie, da się wytłumaczyć dzięki danym z zakresu psychologii ogólnej. Jest ona potrzebna tam, gdzie nie ma pew­ ności, jaki będzie wynik podjętego trudu. Magia miałaby więc zastosowanie prak­ tyczne i afektywne. Ale dla Lévi-Straussa postulowana przez Malinowskiego korelacja między magią a ryzykiem nie jest bynajmniej tak oczywista. W rzeczywistości każde przed­ sięwzięcie nosi w sobie elementy ryzyka. Poza tym jak ściśle naukowo określić, które z przedsięwzięć są ryzykowne, a które nie? Dodatkowym kontrargumentem jest jeszcze fakt, że u wielu społeczeństw szereg ryzykownych akcji nie ma nic wspólnego z magią, mimo że — według poglądów Malinowskiego — powinny im towarzyszyć czynności magiczne. J u ż Radcliffe-Browne omawiając te tezy Mali­ nowskiego wykazał, ż e podobne postawienie zagadnienia upoważniałoby do zbu­ dowania odwrotnego sylogizmu myślowego, który by afirmował, że n i e w y s t ę p o w a n i e obrzędów i związanych z tym wierzeń w p ł y w a ł o b y na n i e w y s t ę p o w a n i e u jednostki o b j a w ó w niepokoju. Stąd niedaleko już do twierdzenia, iż obrzęd istnieje po to, by w y w o ł a ć efekt niepewności i niebezpieczeństwa. „Jeśli więc jakaś teoria etnologiczna afirmuje, że magia i religia zapewnia człowiekowi bezpieczeństwo i dobre samopoczucie, to równie dobrze można by powiedzieć, że w y w o ł u j ą one u niego występowanie'- strachu i stanów lękowych, od których w przeciwnym wypadku byłby wolny". T a k w i ę c nie dlatego, że sytuacja jest niebezpieczna, przywołuje się środki magiczne, lecz dlatego, że posługując się magią, wytwarza się niebezpieczne sytuacje. Ta argumentacja przytoczona przez Lévi-Straussa służy mu jednocześnie do wykazania, że jej autor, Radcliffe-Browne, daleko odszedł od swych pierwotnych założeń teoretycznych, zawartych w tak zwanej pierwszej teorii totemizmu. Tego typu rozważania w y w o ł a ł y u autora omawianej książki refleksje na temat początków organizowania się życia społecznego. Można by przecież sądzić, ż e w owych czasach, a nawet jeszcze dziś, jednostki szczególnie podatne na niepokój przybrały postawy kompulsywne, podobne do tych, jakie dają się zaobserwować u psychopatów. Z tej wielkiej liczby wariacji jednostkowych w y t w o r z y ł b y się pewien rodzaj selekcji społecznej, która chroniłaby i utrwalała tylko przydatne dla przetrwania i utrzymania porządku społecznego grupy, eliminując całkowicie pozostałe. Lecz hipoteza ta, zdaniem jej autora, trudno sprawdzalna w czasach obecnych i całkowicie niesprawdzalna w odniesieniu do czasu przeszłego, nie przydaje пдс nowego do stwierdzenia, że obrzędy rodzą się i zanikają w sposób nieregularny. Reasumując te psychologiczne aspekty zagadnienia Lévi-Strauss stwierdza, że psychiatria, na którą powołuje się Malinowski, uczy, iż postawy chorych są symboliczne i że ich interpretacja wymaga pewnej gramatyki, tzn. pewnego kodu, który — jak każdy kod — jest ze swej natury pozajednostkowy. Postawom tym mogą towarzyszyć niepokoje, ale nSe można twierdzić, że niepokój je stwarza. �RECENZJE 511 Zasadniczą w i ę c w a d ą tezy Malinowskiego jest branie za .przyczynę tego, co w naj­ lepszym przypadku jest tylko konsekwencją. Generalnie rzecz biorąc, o d w o ł y w a n i e się szeregu uczonych do afektywności działania człowieka pierwotnego jest jedynie tłumaczeniem ignotum per ignotum, ponieważ jest to najsłabiej zbadana dziedzina działalności człowieka. P r z y k ł a d e m tego rodzaju prób jest teoria Freuda, przedstawiona przez niego w Totem und Tabu. Sugestiom tym uległ również i Dürkheim, który jednakże w swych późniejszych pracach oddzielił zjawiska społeczne od działań efektyw­ nych. Dla niego totemizm w y t w o r z y ł się w wyniku „intensywnej tendencji", która prowadzi „Ludzi o niższej kulturze [...] zjednoczonych we w s p ó l n y m życiu do ma­ lowania i rytowania tego, co przypomina im tę wspólnotę istnienia", a więc przed­ stawienia zwierząt. Kończąc rozdział „Totemizmy funkcjonalistyczne" Lévi-Strauss zupełnie wy­ raźnie stwierdza, że „w rzeczywistości impulsy i emocje nie wyjaśniają niczego, gdyż są one wynikiem bądź siły ciała, bądź słabości ducha. W obu przypadkach są one wynikami, nigdy zaś przyczynami. Tych ostatnich można jedynie szukać w organizmie, jak tylko to czynić potrafi biologia, lub w intelekcie, co jest jedyną drogą dostępną dla psychologii i etnologii". Już to jedno zdanie wprowadza nas w tok rozumowania przyjęty przez Claude Lévi-Straussa, który zasiadając do pisania omawianej pracy miał gotową kon­ cepcję mitu totemicznego. Przy przedstawianiu tej koncepcji autor przyjął zasadę, że dojść do obiektywnej prawdy można jedynie drogą konsekwentnego odrzucania ze wszystkich dotychczasowych teorii totemistycznych tego, co było tylko fałszywą interpretacją faktów. W ten sposób, likwidując kolejne odchylenia od — jego zda­ niem — słusznej linii rozumowania, dochodzi do sedna sprawy, które uważa za istotne i jedynie słuszne. Przy takim ustawieniu zagadnienia uzyskuje autor cie­ kawy efekt polegający na tym, że w końcowej partii książki, poświęconej o m ó ­ wieniu naprawdę naukowej teorii mitu totemicznego, czytelnik przekonuje się, że jest to od dawna reprezentowany przez autora pogląd na tę sprawę. Trudno zaprzeczyć sugestywności podobnego układu rzeczy. Ale przecież na dzieło naukowe składa się nie tylko materiał i reprezentowane poglądy, lecz również styl i sposób przedstawienia w ł a s n y c h osiągnięć. Ale od tej efektownej klamry dzieli nas jeszcze cały rozdział zatytułowany „W stronę intelektu". Już sam tytuł sugeruje, że od tłumaczeń typu utylitarnego lub afektywnego autor pragnie przejść do omówienia teorii totemizmu opartych na przekonaniu, ż e totemizm jest tylko koncepcją ludów prymitywnych w y n i k ł ą z wnikliwej obserwacji przyrody i z tendencji integrowania w swej myśli świata przyrody ze ś w i a t e m kultury. Mamy tu w i ę c przejście od świata potrzeb mate­ rialnych do potrzeb typu intelektualnego. Mit totemiczny odpowiadałby więc po­ trzebom światopoglądowym. Na podstawie badań M. Fortesa nad Tallensi stwierdzono, ż e zwierzęta tote­ miczne nie stanowią klasy ani w sensie zoologicznym, ani utylitarnym, ani nawet magicznym. J a k z tego wynika, tłumaczenie funkcjonalne, tak jak chciał to wi­ dzieć Malinowski, nie wystarcza do zrozumienia wierzeń i zakazów totemicznych. Nadal pozostaje pytanie: skąd ta dziwna predylekcja do zwierząt, która nawet nie da się w y j a ś n i ć utylitarnie. Zdaniem Fortesa, c a ł y system totemiczny służy człowiekowi do lepszego orien­ towania się w strukturze społecznej grupy, do której konkretna jednostka należy. Jako członek jakiegoś klanu człowiek posiada przodków w s p ó l n y c h i chronolo­ gicznie bardzo dalekich, symbolizowanych przez święte zwierzęta; jako członek �512 RECENZJE jednej linii rodzinnej ma on przodków bardziej bliskich symbolizowanych przez totemy; w końcu jako jednostka poszczycić się on może w ł a s n y m i przodkami, którzy w jakiś sposób decydują o jego osobistym losie i którzy mogą się objawiać w postaci zwierzęcia domowego lub jakiejś innej zwierzyny. Ponieważ nigdy nie można było przewidzieć postępowania przodków, tak jak nie można było odgadnąć zamiarów drapieżników, stąd więc przez analogię najczęściej zwierzętami totemowymi u Tallensi są te w ł a ś n i e zwierzęta. Tego rodzaju tłumaczenie, zdaniem Lévi-Straussa, ma tę wyższość nad rozumowaniem Malinowskiego, że nie jest ani tak oczywiste, ani tak arbitralne. Na przykładzie tej tezy widać kolejną próbę wy­ jaśnienia mitu totemicznego, który opierałby się teraz na zdolności do percepcji i osądu, czyli na domniemanym podobieństwie między zwierzętami a przodkami ludzi. Słabością tej tezy jest jednak to, że może ona być stosowana jedynie w od­ niesieniu do ludów, które oddzielają serie totemiczne od serii genealogicznych, a przecież na przykład Australijczycy wyraźnie wiążą je razem. Poza tym chodzi tu tylko o zwierzęta, a jak wyjaśnić przypadki, w których totemami są rośliny lub zjawiska atmosferyczne? Mamy tu w i ę c do czynienia z niedoskonałą próbą, która wskazała jednak prawidłowy kierunek dalszych poszukiwań. Snując dalej ten tok rozumowania Lévi-Strauss zwraca u w a g ę na fakt, że w przypadku cytowanym przez Fortesa, to nie podobieństwa, lecz różnice upo­ dabniają się. Następuje tu porównanie dwu światów: zwierzęcego i przodków (re­ prezentujących w tym przypadku ludzi), z których każdy posiada s w ą strukturę, czyli własne w e w n ę t r z n e zróżnicowanie. „Podobieństwa, jakie sugerują przed­ stawienia zwane totemicznymi, dotyczą podobieństwa między tymi dwoma syste­ mami różnic". By dojść do naukowego wyjaśnienia całego problemu, nie można jednak zatrzymać się na etapie analogii zewnętrznej, lecz należy uczynić następny krok, czyli przejść od analogii zewnętrznej do homologii wewnętrznej — konklu­ duje autor. Na drodze tej znalazł się w pewnym momencie Evans-Pritchard, pisząc swoje dzieło o religii Nuerów. Przytaczając przykład, w którym bliźniaki pod względem nomenklatury zajmują pozycję pośrednią między ludźmi a duchami reprezento­ wanymi przez ptaki, dochodzi do wniosku, że stosunek między ludźmi a ś w i a t e m zwierzęcym ma charakter metaforyczny (poetic methafors). Ciekawy jest fakt, że u N u e r ó w nawet zwierzęta są podzielone na działy wzorowane na działach spo­ łecznych. Stąd płynie teza Evans-Pritcharda, że „istota totemizmu nie może być wyjaśniona naturą totemu, lecz asocjacjami, jakie w y w o ł u j e w umyśle". Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje, zdaniem autora omawianej książki, tzw. druga teoria Radcliffe-Browna z 1951 г., która nie tylko przyczyniła się do likwidacji problemu totemizmu, lecz postawiła problem na zupełnie innej płasz­ czyźnie i w dziedzinie zupełnie odmiennej terminologii. Całe zagadnienie sprowa­ dza się do odgadnięcia, dlaczego grupy społeczne lub części składowe tego spo­ łeczeństwa są wyróżniane jedne od drugich poprzez łączenie każdego z nich z kon­ kretnym gatunkiem przyrodniczym. Ten problem z kolei zawiera w sobie dwa inne: jak każde społeczeństwo pojmuje stosunek między istotami ludzkimi a innymi gatunkami przyrodniczymi i jak, z drugiej strony, grupy społeczne dochodzą do tego, że są identyfikowane za pomocą emblematów, symboli lub przedmiotów o charakterze emblematycznym lub symbolicznym. Takie postawienie zagadnienia rozszerza ramy totemizmu, i to jest w ł a ś n i e silną stroną teorii Radcliffe-Browna. Odtąd uczony ten zastanawia się nie nad tym, po co ludzie przywołują te wszyst­ kie gatunki przyrodnicze, lecz dlaczego te właśnie, a nie inne. Takie ujęcie jest, �RECENZJE 513 w e d ł u g Lévi-Straussa, szczególnie płodne, „gdyż reintegruje ono treść z formą i otwiera w ten sposób drogę do prawdziwej analizy strukturalnej, równie od­ ległej od formalizmu co i od funkcjonalizmu". Po rozpatrzeniu szeregu m i t ó w australijskich Radcliffe-Brown stwierdził, że mają one wiele wspólnego. Przede wszystkim podobieństwa i różnice są tam przed­ stawiane w terminach przyjaźni lufo konfliktu, solidarności lub opozycji. „Inaczej mówiąc, całość życia zwierzęcego jest przedstawiona w formie stosunków społecz­ nych, takich, jakie rządzą społeczeństwem Judzkim". Nic w i ę c dziwnego, że gatunki przyrodnicze są podzielone na przeciwstawne pary, a jest to możliwe jedynie w wy­ padkach wyboru gatunków, które posiadają co najmniej jedną cechę wspólną pozwalającą na porównanie ich. Tak w i ę c te przeciwstawne pary przedstawiają się jako „typ bardzo częstego wyjaśnienia pewnej zasady strukturalnej", polegającej na połączeniu t e r m i n ó w przeciwstawnych. Przy użyciu specjalnej nomenklatury uformowanej z terminów zwierzęcych i roślinnych totemizm wyraża jedynie na swój sposób korelacje i przeciwieństwa, które mogą być sformułowane inaczej (np. niebo—ziemia, pokój—wojna itd.). Totemizm sprowadza się w i ę c do specjal­ nego sposobu formułowania ogólnego problemu: czynić coś takiego, co opozycję zamieniałoby z przeszkody do integracji na czynnik ją ułatwiający". Tak więc zwierzęta nie zostały wybrane dlatego, że „są dobre do jedzenia", lecz dlatego, że „są dobre do m y ś l e n i a ' . Lévi-Strauss zastanawiając się nad ewolucją poglądów Radcliffe-Browna, który w końcu odkrył w ł a ś c i w y mechanizm funkcjonowania totemizmu, śpieszy wyjaśnić, że to właśnie w ciągu dziesięciu lat poprzedzających ogłoszenie owej drugiej teorii miało miejsce zasadnicze zbliżenie się antropologii i lingwistyki strukturalnej, która pierwsza wprowadziła do słownika nauk społecznych pojęcia opozycji i korelacji. Jak z tego wynika, główna idea, że cechą uniwersalną myśli ludzkiej jest s k ł o n ­ ność do operowania parami przeciwieństw, jest — zdaniem autora książki — niczym innym, jak zastosowaniem odkryć lingwistyki strukturalnej w dziedzinie antropologii społecznej. To w ł a ś n i e zdanie jest w Le totemisme aujourďhui pierwszym akordem finału całkowicie poświęconego strukturalizmowi, jego osiągnięciom i zadaniom. Natural­ nie referowanie tych zagadnień nie stanowi wyraźnie oddzielnej partii, lecz prze­ prowadzone jest niejako na marginesie ocen teorii Radcliffe-Browna. Charakte­ rystyczną cechą tych uwag są niezbyt jeszcze jasne sformułowania, świadczące o tym, że strukturalizm reprezentowany przez Lévi-Straussa nie jest systemem całkowicie skrystalizowanym i że sam ich autor nie jest całkowicie przekonany o słuszności swych tez. Taka postawa, dość rzadko spotykana w podobnych pra­ cach teoretycznych, wskazuje na oryginalność i obiektywizm naukowy, a nawet raczej na szerokość myślenia Lévi-Straussa, któremu obcy jest dogmatyzm i w u l garyzacja. Przechodząc do meritum sprawy najlepiej będzie zacytować omawianą pracę, gdzie czytamy: „Prawdą jest, że konsekwencją, zresztą jeszcze niezbyt jasno stwier­ dzoną, strukturalizmu nowoczesnego powinno być wydobycie psychologii asocja­ cyjnej z utraty zaufania, w jaką popadła. Asocjacjonizrn miał w i e l k ą zasługę na­ kreślając kontury tej elementarnej logiki, która jest jakby najmniejszym wspól­ nym mianownikiem całej myśli, i brakowało mu tylko rozpoznania, że chodzi tu o logikę oryginalną, czyli bezpośrednie wyrażenie struktury myśli (a za myślą bezsprzecznie i mózgu), a nie jakiegoś pasywnego wyniku w p ł y w u środowiska na świadomość typu amorficznego". Jeśli ten stopień generalizacji miałby ogarnąć całość procesu myślenia systemem asocjacyjnym, musi on wzbogacić się jeszcze 33 - Etnografia Polska T. VTI �RECENZJE 514 0 elementy strukturalistyczne, które — zdaniem Lévi-Straussa — miałyby charak­ ter przypominający algebrę Boola, czyli pewien kod logiczny. Z dalszych w y w o d ó w wynika, że dla autora omawianego dzieła forma jest nieodłącznym atrybutem treści, dla której nie stanowi powłoki zewnętrznej, lecz jej zasadnicze wnętrze. Tam więc, gdzie mamy do czynienia z analizą struktu­ ralną, badania nad formą nie stanowią środka do poznania rzeczywistości, ale do­ piero poznanie rzeczywistości prowadzi do zgłębienia formy. W podobnym rozumieniu nietrudno dopatrzyć się e l e m e n t ó w dialektyki, z czym zresztą autor się nie kryje. Omawiając m e t o d ę Radcliffe-Browna Lévi-Strauss całkowicie zgadza się z jego pojmowaniem rzeczywistości społecznej, która składa się z nawzajem przenikających się poziomów. Poznanie jednego poziomu jest w i ę c niezbędnym dopełnieniem, którego brak uniemożliwiałby zrozumienie innych poziomów, a co za tym idzie i rzeczywistości społecznej. Zwyczaje wiodą do wierzeń, te z kolei do technik, lecz poziomy te nie występują oddzielnie, należy w i ę c je poznać we wzajemnych relacjach opozycyjnych i korelatywnych: i n s t y ­ t u c j e , r e p r e z e n t a c j e i s y t u a c j e . W każdej z tych praktycznych prób antropologia wykazuje więc jedynie homologię struktury m i ę d z y myślą ludzką w działaniu a obiektem ludzkim, w odniesieniu do którego ją się stosuje. Wszystkie te uwagi upoważniły autora omawianej książki do wysnucia bardzo ważnego stwierdzenia, że „integracja metodologiczna głębi i formy w p ł y w a w swoisty sposób na integrację bardziej zasadniczą: integrację metody i rzeczy­ wistości". Jest to koronna teza wojującego strukturalizmu, w e d ł u g którego wyab­ strahowana forma zaczyna żyć życiem rzeczywistym i na tę rzeczywistość oddziaływającym. Po zakończeniu na sylwetce Radcliffe-Browna przeglądu teorii totemizmu i po w y ł u s k a n i u przysłowiowego ziarna prawdy w omawianej kwestii Lévi-Strauss raz jeszcze rzuca okiem wstecz, by dojść do wniosku, że najbliżej tej prawdy byli w swoim czasie nie etnolog Bergson i nie etnolog Rousseau. Pierwszy z nich mimo szeregu wadliwych tez zdawał sobie jednak sprawę z tego, że istota tote­ mizmu polega na jakimś dualizmie łączącym zwierzęta z człowiekiem. Dla tego filozofa gatunek zwierzęcy poznawał człowiek przez jednostkę, która stawała się dla niego symbolem gatunku. I b y ł tu rzeczywiście na tropie prowadzącym do prawidłowego pojmowania totemizmu, gdyż z tego stwierdzenia mogły w y p ł y n ą ć pozostałe sugerowane przez autora tezy. Na pytanie, w jaki sposób ten filozof ruchu doszedł do podobnych rozwiązań, autor odpowiada w sposób bardzo zaska­ kujący, lecz i bardzo prawdopodobny, zwracając u w a g ę , że elementy filozofii kosmogenicznej Bergsona, zasadzające się na rozróżnianiu dwóch aspektów rzeczy­ wistości: ciągłego (continu) i nieciągłego {discontinu), b y ć może pochodzą z pod­ świadomego przejęcia przez tego uczonego znanych mu zasad kosmogonii Indian Ameryki Północnej, dla których oba te aspekty rzeczywistości stanowiły uzupeł­ niające się perspektywy spojrzenia na świat. T a k w i ę c totemizm sprowadzałby się w tym wypadku do szczególnej próby uniwersalnego pogodzenia o p o z y c j i 1 integracji. Drugim uczonym, który rozumiał omawiany problem, i to w czasie, gdy nikt go jeszcze nie zasygnalizował, był J . J . Rousseau. W swoim dziele, Discours sur l'origine et les fondements de Vinegalité parmí les hommes (zdaniem L é v i - S t r a u s s a jest to pierwsze dzieło z zakresu antropologii społecznej), dał on wyraz poglądowi, że pogodzenie przez człowieka „specyficznej" struktury świata zwierzęcego i ro­ ślinnego stanowiło źródło pierwszych operacji logicznych, a następnie źródło dyferencjacji społecznej, do której m o g ł o dojść jedynie pod warunkiem uprzedniego �RECENZJE 515 zdania sobie z niej sprawy. Mamy tu więc pierwszą teorię przejścia człowieka od stanu natury do kultury. Mogło ono nastąpić tylko pod warunkiem wzrostu zaludnienia, gdyż ten czynnik zmusił ówczesną ludzkość do podzielenia się i do zapoznania z odmiennymi środowiskami przyrodniczymi. To z kolei doprowadziło do zróżnicowania trybu życia, czyli do zwielokrotnienia kontaktów z przyrodą. Lecz po to, by to zróżnicowanie i zwielokrotnienie mogło posunąć naprzód rozwój zmian technicznych i społecznych, musiało ono najpierw stać się dla człowieka obiektem i s p o s o b e m myślenia. Czy to ostatnie sformułowanie nie przy­ pomina nam w y ż e j już przytaczanej tezy struktualizmu przypisywanej Claude Lévi-Straussowi? J a k z tego widać, tezy tego uczonego nie zrodziły się w wyniku eksplozji genialnych p o m y s ł ó w jednego człowieka, lecz są renesansem wielkich hu­ manistycznych myśli epoki Oświecenia. Niedaleko stąd do stwierdzenia, że pozo­ staje przed nami jeszcze wiele do odkrycia w dziedzinie interpretacji słów dawnych mistrzów. Lévi-Strauss świetnie sobie z tego zdaje sprawę, i to stanowi jego siłę we w s p ó ł c z e s n y m świecie antropologii społecznej. J a k wynika z tego małego tomiku, źródło wielu nieporozumień w dziedzinie etnologii nie leży w braku ma­ teriałów czy w niezdolności do tworzenia syntez, lecz w zbytnim przywiązywaniu znaczenia do pochopnych interpretacji i w gubieniu zasadniczych e l e m e n t ó w w morzu drobnych i nie najważniejszych faktów kulturowych. Krzysztof CLAUDE s. 4 5 6 + X X X I I . LÉVI-STRAUSS, Smutek tropików, Makulski P W N , Warszawa 1960, Książka tak pełna nowych myśli, oryginalnych p u n k t ó w widzenia i wreszcie tak różnorodnego materiału faktograficznego, s ł o w e m tak wielowarstwowa, nastrę­ cza duże trudności recenzentowi. Nie jest to po prostu reportaż z podróży, jakkolwiek do tego gatunku najprę­ dzej można by ją było zaliczyć. Opisy przyrody, kraju, stosunków osadniczych, gospodarczych, politycznych, różnorodnych w y d a r z e ń z podróży zajmują n i e w ą t ­ pliwie bardzo dużo miejsca. Książka ma jednak równocześnie charakter pamięt­ nikarski — dowiadujemy się z niej wiele o kolejach życia autora, o cechach jego osobowości, o typie jego wykształcenia, o drodze, jaką doszedł do zainteresowań etnologicznych. Praca ta dotyczy bowiem również etnologii, w dużej części przede wszystkim etnologii (4 rozdziały poświęcone opisom prymitywnych kultur brazy­ lijskich). A wszystkim tym zagadnieniom towarzyszą zawsze refleksje filozoficzne bardzo ogólnej natury, które być może stanowią najistotniejszą treść tej książki. Zatrzymamy się zgodnie z naszymi zainteresowaniami na problemach ściśle etnologicznych. Aby zdać sobie sprawę ze specyfiki opisów etnograficznych zawartych w książce Lévi-Straussa, konieczne jest choćby pobieżne naszkicowanie sylwetki autora jako uczonego i drogi, jaką doszedł do etnografii. Trudno bowiem chyba o bardziej w y r a ź n y przykład rzutowania osobowości badacza na sposób ujęcia i interpretację badanej rzeczywistości społecznej. Dla Claude Lévi-Straussa etnografia stała się W pewnym momencie jego życia antidotum przeciwko filozofii. Stała się dla niego deską ratunku w momencie, gdy po 5 latach filozoficznych studiów na Sorbonie, które „ćwiczyły inteligencję, wysuszając umysł", i po późniejszym, niedługim zresztą okresie pracy pedagogicznej w tej dziedzinie — spostrzegł, że jego wiedza o rzeczywistości nie wzbogaciła się prawie zupełnie od chwili, gdy miał 15 lat, a poglądy n a świat pozostały niemal tak samo naiwne. Wszystko, czego nauczył się �516 RECENZJE w tym okresie, stanowiło jedynie wartość instrumentalną, rzemiosło, którego zna­ jomość dawała możność udowodnienia zgodnie z zasadami logiki każdej, nawet absurdalnej tezy, ale rzemiosło to przesłaniało prawdę i dążenie do niej. B y ł y też i bardziej osobiste przyczyny tego nagłego zwrotu do etnologii. Leżały mianowicie w specyfice umysłowości autora. Polegała ona, jak sam twierdzi, na niemożności powtórnego skoncentrowania się na tym samym przedmiocie. Wy­ głaszanie rokrocznie tych samych wykładów, powtarzanie tych samych pytań egzaminacyjnych stało się po pewnym czasie dla niego nie do zniesienia: „Było to tak, jakby tematy ulegały rozkładowi w moich oczach przez sam fakt, że kiedyś zastanawiałem się nad nimi". Między tą specyficzną cechą umysłowości a c y w i ­ lizacjami będącymi przedmiotem etnologii istnieje w jego mniemaniu jakieś po­ krewieństwo. B y ć może tu leżała przyczyna jego nieuświadomionej skłonności do tej nauki. „Brak mi zdolności do rozsądnego uprawiania terenu, z którego rok­ rocznie m ó g ł b y m zbierać plony. Mam inteligencję neolityczną. Na kształt pożaru w dżungli obejmuje ona p ł o m i e n i e m obszary często nie zbadane, zapładnia je być może po to, aby pospiesznie zebrać żniwo i pozostawić po sobie teren spusto­ szony" (s. 51). Etnografia była dla niego nie tylko ucieczką od dawnych zainteresowań, które uległy wyjałowieniu i przestały już wystarczać, ale zapewniła mu również nie­ wyczerpany przedmiot, bo dostarczający wciąż nowych przejawów rzeczywistości, stawiający w obliczu coraz to nowych form życia. Etnografia pozwoliła mu wciąż posuwać się dalej bez nieustannego powracania do tego samego: „Pogodziła m ó j charakter z moim życiem". We wszystkich przytoczonych tam opisach kultur prymitywnych zarówno nie widać skłonności do bardzo gruntownego i szczegółowego badania, a tym samym weryfikowania hipotez (niezwykle śmiałych, zaskakujących niejednokrotnie), jakie objawiają mu się stosunkowo szybko w niedługim procesie badawczym, jak też zarysowuje się wyraźnie, i tu może wbrew intencjom autora, owo „rzemiosło" filozoficzne, przed którym tak pragnął uciec. Lévi-Strauss nie przedstawia się nam tutaj jako w y t r w a ł y , systematyczny i metodyczny badacz terenowy. Nie przyta­ cza dokładnego i drobiazgowego rejestru detali, z których potem w sposób niejako samorzutny wyłaniają się powiązania i prawidłowości ukazujące mechanizm funk­ cjonowania danego zwyczaju czy badanej kultury. Sięga od razu do hipotez i uogól­ nień, nieuprawnionych często w świetle uzyskanego materiału (na pewno jednak uprawnionych w tego typu książce), jakże jednak p o m y s ł o w y c h i inspirujących. Jest rzeczywiście jak pożar w dżungli, który niszcząc wiele na swej drodze użyźnia jednak glebę. Kultury pierwotne są dla niego okazją do refleksji bardzo ogólnej natury, mających na celu zrozumienie człowieka w ogóle, a nie tylko przedstawiciela kon­ kretnej kultury. Postulat. ten w y r a ż a najlepiej w następujących słowach: „Nie wyłączając się ze społeczeństwa etnograf stara się zarazem poznać i osądzić człowieka z punktu widzenia dostatecznie wyniosłego i oddalonego, aby uczynić to w oderwaniu od cech przypadkowych, związanych z określanym społeczeń­ stwem lub z określoną cywilizacją". To sprowadzanie do wspólnego ogólnoludz­ kiego mianownika zaznacza się szczególnie wyraźnie w omawianej pracy, a zasłu­ guje zwłaszcza na podkreślenie jako jeden z zasadniczych rysów etnologioznej koncepcji Lévi-Straussa. �RECENZJE 517 Przytoczmy obecnie kilka wybranych hipotez autora dotyczących badanych kultur pierwotnych. Część piątą książki poświęca on brazylijskim Indianom K a diueo. Dziwaczna ta i zaskakująca kultura, o niezwykle oryginalnej i pięknej sztuce, wbrew pozorom nie może b y ć niezrozumiała i obca dla nas. Wprawdzie całokształt obyczajów każdego społeczeństwa tworzy pewien system o określonym odrębnym stylu, ale systemy te nie istnieją w nieograniczonej ilości. Istnieje pe­ wien ograniczony „repertuar", nazwijmy go „kulturowym" (tak, jak istnieje ściśle określona tabela pierwiastków chemicznych), z którego czerpią wszystkie społe­ czeństwa, stosując tylko różnego rodzaju kombinacje. W każdej kulturze jest w i ę c zawsze ooś, co nie jest nam obce, choćby przejawiało się tylko w naszych snach i marzeniach. I tak np. cywilizacja brazylijskich Indian Kadiueo przypomina w y i m a g i n o w a n ą przez nas w tradycyjnej grze w karty. Nie wchodząc w szczegóły tego porównania podkreślę tylko rolę, jaką odgrywa zasada symetrii i asymetrii zarówno w grze w karty: każda figura karciana odpowiada d w ó m wymaganiom — symetrii związanej z jej funkcją (służy w dialogu) i asymetrii odpowiadającej jej roli (jest przedmiotem, częścią całości), jak też we w s p a n i a ł e j sztuce zdobniczej Kadiueo, której rola i znaczenie w społeczeństwie tubylczym zwróciły szczególną u w a g ę autora. Indianie Kadiueo pokrywają sobie twarz i całe ciało pięknymi ornamentami 0 niezwykle bogatej skali m o t y w ó w : esy, spirale, krzyże, romby, woluty. Czym była dla nich ta sztuka i w czym leży tajemnica jej oryginalności? W dawnych czasach była ona przede wszystkim elementem wyróżniającym społecznie. Podzielone na endogamiczne kasty społeczeństwo (arystokracja, rycerze, plebs) uzewnętrzniało s w ą •hierarchię i segregację w odmiennych kompozycjach 1 stylu malowideł pokrywających ciała przedstawicieli różnych kast. Sztuka też była dla nich sposobem podkreślania człowieczeństwa — człowiek nie pomalowany nie różnił się od zwierzęcia. Ornamenty na ciele nadawały mu godność istoty ludzkiej. W ten sposób społeczeństwo Kadiueo wyrażało s w ó j wstręt do natury. Wreszcie zachowanie do dziś malowania twarzy u kobiet można tłumaczyć w z g l ę ­ dami erotycznymi i estetycznymi. Ustalenie tego nie wystarcza jednak, aby zdać sobie sprawę z oryginalnych cech sztuki tubylczej. Polegają one, zdaniem autora, na szczególnym sposobie kompozycji m o t y w ó w podstawowych. Metody kompozycji są tak wyrafinowane i pomysłowe, że znacznie przewyższają jakiekolwiek wzory europejskie, źródeł należy w i ę c szukać w specyficznych warunkach indiańskich. Sztukę Kadiueo charakteryzuje przejawiający s i ę na wielu płaszczyznach dua­ lizm: mężczyźni s ą rzeźbiarzami (sztuka przedstawiająca), kobiety — malarkami (sztuka zdobnicza, nieprzedstawiająca), kobiety uprawiają obok stylu kanciastego i geometrycznego także krzywolinijny i swobodny, dbając równocześnie o r ó w ­ n o w a g ę między motywem a tłem, które zawsze zajmują taką samą przestrzeń, wreszcie — co najistotniejsze — stosują w swych kompozycjach jednocześnie z a ­ sadę symetrii i asymetrii: przeciwstawianie rejestrów przeciętych na ogół ukośnie w jedną lub w drugą stronę. Jakie głębsze przyczyny kryje w sobie ten dualizm? Sięgnijmy jeszcze raz do struktury społeczeństwa Kadiueo: trzy hierarchiczne, a w i ę c asymetryczne, endo­ gamiczne kasty. Społeczeństwo zagrożone segregacją, aby zapobiec stałemu zmniej­ szaniu się liczby ludności, a równocześnie groźbie mezaliansu — ucieka się do adaptowania w r o g ó w i obcych, utrzymując w ten sposób na r ó w n y m poziomie s w ó j status ludnościowy. Żadnych klas czy grup, które ukonstytuowane byłyby na zasadzie symetrii i wzajemnego współdziałania. A przecież w każdym spo- �518 RECENZJE łeczeństwie obok tendencji do przeciwstawiania się i wyodrębniania istnieje ten­ dencja przeciwna: do współdziałania i wzajemności. T a druga tendencja nie znalazła jednak swego wyrazu w strukturze społecznej Kadiueo, w przeciwieństwie np. do pobliskich Indian Bororo, którzy podzielili całe swoje również kastowe społe­ czeństwo na dwie symetryczne połowy. Podczas gdy małżeństwa pomiędzy kastami były zabronione, w odniesieniu do obu połów istniało zobowiązanie odwrotne: m ę ż ­ czyzna z jednej p o ł o w y musiał się żenić z kobietą z drugiej. W strukturze spo­ łecznej Bororo znalazły więc wyraz zarówno zasada hierarchii, jak i wzajemności. Kadiueo nie rozwiązali swych sprzeczności przy pomocy sztucznych instytucji, jakimi są u Bororo dwie symetryczne współdziałające ze sobą połowy. Problem ten nie przestał ich jednak nurtować podświadomie — nie rozwiązawszy go W życiu dali mu wyraz w swej sztuce, gdzie dualizm, asymetria w połączeniu z symetrią, jest podstawową zasadą kompozycji. Sztuka kompensuje w i ę c nie­ jako braki struktury społecznej. Jest wizją społeczeństwa lepszego i doskonal­ szego, jakie Kadiueo mogliby posiadać, gdyby nie przeszkadzał temu ich fana­ tyzm i przesądy kastowe: „Zachwycająca cywilizacja, której królowe kreślą marze­ nia s w ą szminką: hieroglifami opisują nieosiągalny wiek złoty i czczą go ozdo­ bami, odsłaniając zarazem jego tajemnicę i s w ą własną nagość". Hipoteza jak widać zaskakująca. Wobec niezwykłej śmiałości takiego ujęcia pytanie, „czy słuszna?" wydaje się w pierwszej chwili niemal nie na miejscu. Ale jednak pobudza do myślenia, budzi w nas zainteresowanie nie tylko dla spo­ łeczeństwa Kadiueo, ale dla tajemnic sztuki w ogóle, skierowując nasze rozwa­ żania w dziedzinę filozofii sztuki. Indianie Bororo mają niezwykle rozbudowaną i skomplikowaną strukturę spo­ łeczną. Wieś podzielona jest na dwie egzogamiczne połowy wzdłuż osi wschód—za­ chód, drugi podział, którego znaczenia nie udało się dotychczas odkryć, dzieli w i e ś również na dwie części wzdłuż osi północ — południe. Niezależnie od tych symetrycznych podziałów Istnieje podział na klany, z których każdy dzieli się na endogamiczne stopnie: w y ż s z y , średni i niższy. Ponadto każdy klan dzieli się jeszcze na dwie podgrupy dziedziczne w linii żeńskiej, mianowicie rodziny „czerwone" i „czarne". Funkcja tego podziału nie jest również dokładnie wyjaśniona. Wreszcie klany dzielą się także na bogate i biedne, a ściślej: bardziej i mniej uprzywilejo­ wane, bo o bogactwie nie decydują dobra materialne, lecz kapitał mitów, tradycji, tańców, funkcji społecznych i religijnych. Mity te z kolei stanowią podstawę do różnorodnych przywilejów technicznych, związanych ze zdobnictwem najrozmait­ szych przedmiotów. Z tego punktu widzenia zaznaczają s i ę ogromne różnice po­ między klanami — jedne są pełne przepychu i wyrafinowania, inne bezbarwne i ubogie. Ta bardzo skomplikowana struktura dzieląca społeczeństwo na wiele mniej­ szych i większych części, określa wzajemne zachowanie ludzi, ustala ich przywi­ leje i obowiązki w z g l ę d e m siebie, wyznacza bieg ich życia, panuje nad nimi wszech­ władnie. To tkwi w świadomości Indian Bororo — w ich przekonaniach zaznacza się durkheimowski socjologizm: „człowiek nie jest dla nich jednostką, lecz osobą. Stanowi część świata socjologicznego: wsi", a „wsi nie tworzy ani ziemia, ani chaty, ale jej struktura społeczna". Lévi-Strauss nazywa ich socjologami bardziej zdecydowanymi niż Comte czy Dürkheim. I znowu sprowadzenie do wspólnego mianownika. U podłoża tej dziwacznie poszatkowanej struktury leży znany nam pogląd na społeczeństwo. Wśród dzikich l u d ó w Brazylii spotykamy durkheimistów. W przeciwieństwie do rozbudowanej struktury społecznej Bororo, u Indian �RECENZJE 519 Nambikwara organizacja społeczna jest niezwykle wątła i efemeryczna. Nie ma tu ściśle określonych grup społecznych o trwałej strukturze. Skład poszczególnych gromad jest niezwykle p ł y n n y — obserwuje się nader częste przechodzenie od jednej grupy do drugiej, oddzielanie się jednostek czy całych rodzin. Władza po­ lityczna u Nambikwara nie jest ani dziedziczna, ani autokratyczna. Sondowanie opinii publicznej • poprzedza zawsze ostateczną decyzję wyboru naczelnika. Bowiem jest on tym, który konstytuuje grupę, który ją dopiero tworzy, od jego osobistego talentu i umiejętności organizacyjnych zależy mniej lub bar­ dziej trwały charakter grupy. Spoczywa na nim bardzo wiele obowiązków: orga­ nizacja wymarszu, ustalenie drogi, etapów, czasu trwania postojów. W okresie, gdy grupa prowadzi osiadły tryb życia — ustala on miejsce na uprawę i kieruje ogrodnictwem. Musi dbać o w y ż y w i e n i e członków całej grupy, musi b y ć szczodrobliwy, p o m y s ł o w y , zręczny, pełen inicjatywy, musi umieć w odpowiednim momen­ cie zabawić wszystkich. W stosunku do jego dynamizmu gromada wydaje się być całkowicie bierna, zdana w y ł ą c z n i e na niego. W zamian ma tylko przywilej poli­ gamii, nieekwiwalentny w stosunku do ciążących na nim obowiązków. Czemu więc podejmuje się naczelnictwa? Lévi-Strauss szuka przyczyn w predyspozycjach psy­ chicznych: „ w każdej grupie ludzkiej znajdują się ludzie, którzy w odróżnieniu od innych lubią prestiż dla niego samego, których pociąga odpowiedzialność i którym samo zajmowanie się sprawami publicznymi daje zadowolenie" (s. 3 3 9 ) . A w i ę c ludzie są zróżnicowani nawet w społeczeństwach pierwotnych, które uważa się często za tak przytłoczone wszechmocną tradycją, że nie pozostawia ona już miejsca na różnice indywidualne. Tymczasem różnice te są równie w y r a ź n e i „tak samo starannie wyzyskiwane, jak w naszej cywilizacji, zwanej indywiduali­ styczną". Organizacja społeczna Nambikwara jest chyba jedną z najuboższych i n a j ­ prostszych na świecie. Wobec jej ubóstwa autor dotarł do czystego surowego ma­ teriału psychologicznego, który leży u podłoża wszelkich stosunków społecznych. „Poszukiwałem społeczeństwa sprowadzającego się do najprostszego wyrazu. Spo­ łeczeństwo Nambikwara było nim do tego stopnia, że znalazłem w nim tylko ludzi". Czasem jedno drobne wydarzenie skłania autora do tak dalekosiężnych reflek­ sji, jak np. funkcja pisma w aspekcie ogólnodziejowym. Zaprzyjaźniony z autorem w ó d z jednej z grup Nambikwara zorganizował specjalnie dla niego spotkanie z sąsiednimi i spokrewnionymi gromadami. Pragnąc zadziwić towarzyszy znajo­ mością jednej z najosobliwszych tajemnic białego człowieka — pisma, w y c i ą g n ą ł pokrytą krętymi liniami kartkę i zaczął udawać, że odczytuje listę podarunków, jakie jego biały przyjaciel ofiaruje każdemu z nich w zamian za najrozmaitsze przedmioty ich codziennego użytku. Incydent ten nie tylko nie wzbudził zadowo­ lenia w ś r ó d tubylców, ale wręcz przeciwnie, wprowadził ich w zdenerwowanie, spowodował brak zaufania, co w sumie niezbyt przyjemnie skończyło się dla sa­ mego autora, jak też naczelnika, który został opuszczony przez większość swych ludzi. Tubylcy zachowali się w ten sposób, jakby niejasno przeczuwali jakieś istotne niebezpieczeństwo wiążące się z pismem. Wypadek ten skłonił Lévi-Straussa do głębszego zastanowienia się nad rolą pisma w dziejach ludzkości. Przyjmowana na ogół teoria, że wynalezienie pisma było najpotężniejszym czynnikiem przejścia od barbarzyństwa do cywilizacji, ż e pozwoliło na akumulację wiedzy i doświadczeń w stopniu dotychczas nieosiągal­ nym, umożliwiając tym samym szybki rozwój cywilizacji — nie zadowoliła go zupełnie. Pismo nie było jedynym czynnikiem w tej dziedzinie i rola jego nie jest tu aż tak decydująca. Wszakże największej rewolucji w dziejach ludzkości — �520 RECENZJE rewolucji neolitycznej, której co do skutków może s i ę równać tylko rewolucja przemysłowa — dokonały społeczeństwa nie znające w ogóle pisma. Podając jeszcze szereg podobnych przykładów autor zmierza do udowodnienia tezy, że zasadnicza funkcja; pisma polega na wzmożeniu prestiżu tych grup, które go posiadają, i ustalenia władzy jednych nad drugimi. „Jeśli pismo nie wystarczyło do skonsoli­ dowania wiedzy, było może konieczne do utrwalenia panowania". T a k w i ę c wódz Namibifcwara przeczuł niejako korzyści, jakie w jego przewodnictwie może odnieść znajomość pisma, tak jak jego towarzysze przeczuli związane z nim niebezpie­ czeństwo przemocy. W podobny sposób Lévi-Strauss dotyka niemal wszystkich stron życia i kul­ tury. Porusza się swobodnie w obrębie ogromnej skali zagadnień, zadziwiając prze­ skokami i n i e z w y k ł y m i skojarzeniami, przemierza bez przeszkód przestrzenie, różne kultury i cywilizacje, odmienne epoki i style. Ukazuje nam kalejdoskop życia w nie znanych nam dotychczas i pięknych barwach, gdzie każdy fakt jest godny uwagi, każde pojedyncze wydarzenie zawiera w sobie coś z ogólnych prawidłowości i skła­ nia do refleksji. Wciągnięci w tajniki niezliczonych przejawów ludzkiego życia, pochłonięci ich kontemplacją i próbą zrozumienia, z pewnym zaskoczeniem przyjmujemy osta­ teczne już, k o ń c o w e uogólnienie autora. Jest to spojrzenie na świat z tak wiel­ kiego dystansu, że niemal wszystko, o czym dotychczas była mowa, traci nagle swój sens. „Świat zaczął isię bez człowieka i skończy się bez niego. Instytucje, obyczaje i zwyczaje na spisywaniu i poznawaniu których strawię życie, są przej­ ś c i o w y m wykwitem istniejącego świata i nie mają w stosunku do niego żadnego sensu, chyba ż e sens ten polega na tym, aby zezwolić ludzkości na odegranie w nim swej roli. Lecz rola ta nie wyznacza człowiekowi niezależnego stanowi­ ska!.." Bo człowiek ma, zdaniem Lévi-Straussa, ściśle określoną rolę do spełnienia, integralnie związaną z o g ó l n y m kierunkiem, w jakim posuwa się świat, zmierza­ jącym ku powszechnej zagładzie. Wszystkie społeczeństwa w sposób konieczny i wbrew sobie zmierzają do ostatecznej dezintegracji swych struktur, popychając tym samym „potężnie zorga­ nizowaną materię ku ustawicznie powiększającej s i ę bezwładności". Wszystko, co człowiek tworzy, wbrew pozorom konstruktywności i postępującej integracji, wiedzie ludzkość do całkowitej inercji, zawiera w sobie coś samounicestwiającego. Mimo naszych usilnych dążeń nie uda się odwrócić dziejowej konieczności. Ostatecznie jednak nie pozostawia nas autor całkowicie ogarniętych pesy­ mizmem tego kosmicznego fatalizmu. Bo jest jednak jakaś szansa wyzwolenia się z tej nieuchronnej konieczności; jest nią mianowicie kontemplacja istoty własnego gatunku, próba zrozumienia, „czym ten gatunek był i czym jeszcze jest". „To jego wytchnienie, przyjemność, odpoczynek i wolność, szansa konieczna dla życia, szansa wyzwolenia się (żegnajcie dzicy i podróże)..." Uświadomienie sobie tego fatalizmu nie jest też równoznaczne z przyjęciem passywnej postawy wobec spraw ludzkich i społeczeństwa: „...aby dojść do kresu jestem ustawicznie p o w o ł y w a n y do przeżywania sytuacji, z których każda czegoś ode mnie wymaga, muszę się oddać ludziom tak, j a k m u s z ę się oddać poznawaniu. Historia, polityka, ś w i a t ekonomiczny i społeczny, świat fizyczny i nawet niebo otaczają mnie koncentrycznymi kołami, z których nie m o g ę uciec m y ś l ą nie udzie­ lając każdemu cząsteczki mojej osoby. J a k kamień, który uderzając o powierzchnię wody w y w o ł u j e na niej kręgi, zanim wpadnie w głąb, by osiągnąć dno, trzeba, abym najprzód rzucił s i ę do wody". Autor, który ucieczki od filozofii szukał w terenie, który przemierzył tysiące �RECENZJE 521 kilometrów dżungli brazylijskiej w poszukiwaniu antidotum przeciw niej, na ko­ niec znów do tej filozofii powraca. Naturam expellas jorca... Barbara B A S I L D A V I D S O N , Afryka odkryta (Warszawa 1961). Olszewska-Dyoniziak budzi się (Warszawa 1957); Stara Afryka na nowo Wzrost zainteresowań Afryką w Polsce w y w o ł a ł wielkie zapotrzebowanie na książki, których tematem byłby ten właśnie kontynent. Wydawnictwa polskie, pró­ bując sprostać temu zadaniu, w y d a ł y ostatnio kilkadziesiąt pozycji o różnej war­ tości i różnym przeznaczeniu. Każda z tych pozycji spełnia jakąś konkretną rolę bądź to jako zbiór informacji, bądź też jako środek sygnalizujący pewne problemy czy kwestie, albo jako element kształtujący nasze s ą d y o procesach, jakie prze­ biegają lub niegdyś miały miejsce w Afryce. Dzięki takiej popularyzacji zagad­ nienia afrykańskie przestały nam być dalekie i nieznane, a są coraz lepiej rozu­ miane i bezpośrednio nas interesujące. Zjawisko to jest czynnikiem wtórnie w p ł y ­ w a j ą c y m na kształtowanie s i ę potrzeb czytelniczych z zakresu literatury o Afryce. Nie wystarczają już pozycje omawiające ogólnie problematykę kontynentu, minął już okres publikacji tylko o charakterze informacyjnym. Coraz częściej obznajomiony już z zasadniczymi problemami czytelnik polski sięga po książkę pogłębia­ jącą zakres jego wiedzy z wybranej przez siebie dziedziny życia Afryki. Sądzę, ż e takim zapotrzebowaniom odpowiadają obie omawiane prace angiel­ skiego dziennikarza Basila Davidsona. Mądrość tych książek nie w y p ł y w a jedynie z faktu, że ich autor zwiedził całą niemal Afrykę w czasach, kiedy był korespon­ dentem i członkiem redakcji „The Times", lecz z głębi przemyśleń i wnikliwości obserwacji oraz pewnej wrażliwości na wszelkie problemy społeczne, na wszelkie powikłania w stosunkach między ludźmi. Wyrazem tej pasji badawczej jest przed paru laty wydana książka pt. Afryka budzi się. Jest ona całkowicie poświęcona kwestiom społecznym Czarnego Lądu. Już sam tytuł brzmi jak hasło, którego znaczenie było o tyle jeszcze bardziej aktualne, ż e zabrzmiało kilka lat temu, kiedy wyzwolone dziś państwa afrykańskie wkraczały na drogę ruchów i walk narodowowyzwoleńczych, których wynik nie był tak łatwy do przewidzenia. Ś w i a d ­ czy to tylko o tym, że Davidson dzięki wnikliwości swego spojrzenia na zagad­ nienia społeczne i polityczne Afryki był w stanie przewidzieć przebieg kolejnych wydarzeń w ciągu najbliższych lat. Ale nie polityczny aspekt tej książki najbardziej nas interesuje, jej zasad­ nicza wartość dla etnografa polega bowiem na dostarczeniu mu ciekawych i boga­ tych materiałów dotyczących zagadnień przemian 'społecznych zachodzących na terenie Afryki Środkowej, a dokładniej w b y ł y m Kongu Belgijskim i Francuskim oraz w Angoli. Gdyby nie fragmenty opisowe tej książki i niekiedy pewien lekki styl, zdradzający profesję autora, można by sądzić, że Afryka budzi się napisana jest przez etnografa lub socjologa. Zjawisko podobne należy do niezwykle rzad­ kich, ponieważ uchwycić najistotniejsze elementy układu społecznego na terenach tak pod tym w z g l ę d e m Skomplikowanych jest niezwykle trudno dla zawodowego etnografa, a cóż dopiero dla człowieka, który odkrywa te zagadnienia dla siebie po raz pierwszy. Pozostaje do wyjaśnienia kwestia, w jaki sposób udało się to Davidsonowi. Wydaje się, że rzecz leży w doborze odpowiednich informatorów, którymi byli najczęściej działacze polityczni i gospodarczy tych terenów, dyrekto­ rzy koncernów przemysłowych regulujących rozwój przemysłu kongijskiego, admi­ nistratorzy, misjonarze, wreszcie szeregi anonimowych rozmówców pochodzących �522 RECENZJE 1 z różnych grup społecznych Konga. Wszystkie dane uzyskane w ten sposób autor uzupełnił wieloma dokumentami historycznymi i w ł a s n y m i obserwacjami, dzięki czemu mógł on obok rysu historycznego Konga zanalizować dokładnie ówczesną sytuację tej belgijskiej kolonii oraz pokusić się o p e w n ą próbę odpowiedzi na py­ tanie, jaka będzie przyszłość tych terenów. Takie ujecie awansowało tę książkę do szczególnej pozycji, albowiem nikt przed tym nie zdołał zebrać tylu materiałów i poddać ich tak dokładnej analizie. Nikt również nie potrafił poddać tak bezkom­ promisowej krytyce postępowania belgijskich kolonizatorów w z g l ę d e m proletariatu kongijskiego, jak i stanąć w obronie traktowanych przez Portugalczyków jak nie­ wolnicy mieszkańców Angoli. By lepiej zrozumieć współczesną sytuację Konga Davidson wraca myślą do czasów, kiedy państwo to rządzone przez w ł a s n ą dynastię królewską, której prze­ szłość sięgała czasów europejskiego średniowiecza, przeżywało okres rozkwitu, jaki mu na tym etapie zabezpieczał feudalny system organizacji społecznej. Dobrze zor­ ganizowany handel, życiodajność uprawnych pól i poszanowanie prawa zwycza­ jowego regulującego życie społeczne Królewstwa Kongijskiego doprowadziło do ustabilizowania się prosperity gospodarczej, która pozwoliła na rozwój oryginalnej kultury ludów wchodzących w skład tego wieloplemiennego państwa. Najlepszym dowodem rozkwitu gospodarczego i kulturalnego Konga w X V w. są pierwsze wiadomości notowane przez Portugalczyków, którzy wylądowali tam na swoich okrętach w ostatnich latach tego stulecia. Zaskoczenie Portugalczyków tym stanem rzeczy było tak wielkie, że nie śmieli oni podjąć żadnych kroków bez uprzedniego porozumienia się z w ł a s n y m królem, który niecierpliwie oczekiwał w y n i k ó w tej wy­ prawy. Ponieważ w okresie tym Europejczycy nie zdążyli jeszcze nabrać przekona­ nia o własnej wyższości kulturalnej nad innymi rasami i ludami, więc też pierw­ sze stosunki między Portugalią a Kongiem miały charakter przymierza i partner­ stwa gospodarczego podbudowanego handlem wymiennym i wzajemną kurtuazją dyplomatyczną. Niestety podobna sytuacja nie mogła trwać dłużej niż kilkadziesiąt lat. Rosnące apetyty portugalskie coraz trudniej było zaspokajać Kongijczykom bez naruszenia w ł a s n y c h interesów. Oto i źródło konfliktów. Ówczesny król Konga, Affonso I , rozumiejąc wytworzoną sytuację próbuje realizować politykę poszerzania horyzon­ t ó w poprzez wiązanie s i ę z Europą i szukanie pomocy u innych potęg. Dlatego też nie przeciwstawia s i ę akcji chrystianizacji arystokracji kongijskiej mając nadzieję, że zdobywszy w ten sposób prawo obywatelstwa w ó w c z e s n y m świecie wzmocni swą pozycję w obronie przed kolonizatorskimi zapędami przybyszów. Nie znał on jednak na tyle stosunków europejskich, by zrozumieć, że konflikt między jego krajem a Portugalią jest konfliktem między słabym, który posiada nieprzebrane bogactwa, a silnym i uzbrojonym, który na to bogactwo czyha. Wynik jest z góry przesądzony. Co prawda agonia Królestwa Kongijskiego trwała jeszcze ponad sto lat, ale w X V I I w. Portugalczycy, korzystając ze śmierci króla Alvareza I X , narzucili własnego kandydata zdobywając w p ł y w na wszystkie dziedziny życia go­ spodarczego tego kraju. Chodziło tu głównie o możność w y w o ż e n i a złota i pro­ duktów, a przede wszystkim niewolników. Byli oni w y w o ż e n i dziesiątkami tysięcy w ciągu roku. Na przestrzeni kilkuset lat panowania portugalskiego na kongijskich wybrzeżach Atlantyku wywieziono setki tysięcy, a nawet miliony czarnych nie­ w o l n i k ó w początkowo skierowywanych do Portugalii, a potem do Ameryki P o ł u ­ dniowej i Północnej. Kres temu haniebnemu wyniszczaniu ludności Czarnego Lądu kładzie dopiero nowa ekspansja europejska z końca X I X w., kiedy to Kongiem zaczyna się interesować Anglia, a w szczególności Belgia. �RECENZJE 523 Człowiekiem, który odkrył Kongo dla kapitalistycznej Europy, b y ł Stanley. Jego rola nie polegała jedynie na zasygnalizowaniu istnienia bogatej krainy, której wnętrze sam dobrze poznał w czasie dwuletnich wędrówek, lecz również na opra­ cowaniu planu jej ekonomicznego wyzysku. Zachęcony perspektywą milionowych zysków król belgijski, Leopold I I , zakłada Międzynarodowe Towarzystwo Afrykań­ skie, na czele którego staje osobiście. Stanley, tym razem jako tajny w y s ł a n n i k tego Towarzystwa, wraca do Konga, by spenetrować je pod k ą t e m organizacji eksploatacji. Od tego momentu Kongo wchodzi w nowy etap eksploatacji już nie tylko dóbr naturalnych, ale d siły roboczej. Najpierw polegało to na półniewolniczym systemie zbierania kauczuku przez ludność kongijską. Wyznaczono w ó w c z a s p e w n ą normę dla każdego mieszkańca wszystkich wiosek. Niedostarczenie odpo­ wiedniej ilości kauczuku w ciągu roku było karane chłostą lub ucięciem ręki. Przy tym systemie eksploatacji rosły szybko zyski Towarzystwa i proporcjonalnie do tego malała aktywność gospodarcza mieszkańców Konga. Proces ten pogłębił się szczególnie po roku 1885, kiedy to na Kongresie Berlińskim dokonano pierwszego podziału imperialistycznego Afryki. Mocą postanowień tego Kongresu Kongo zostało w y ł ą c z n ą własnością Międzynarodowego Stowarzyszenia Afrykańskiego, które fak­ tycznie było jedynie sztucznym tworem maskującym stan rzeczywisty, a miano­ wicie to, że w y ł ą c z n y m właścicielem tego olbrzymiego terenu był Leopold I I . Wspomniany wyżej system eksploatacji Konga wzbudził z biegiem czasu protest światowej opinii publicznej, a przede wszystkim burżuazji belgijskiej, która nie­ chętnie patrzyła na w y ł ą c z n y wyzysk Konga przez Koronę. W wyniku burzliwej dyskusji na forum parlamentu kongijskiego w roku 1908 uchwalono formalną aneksję Konga przez Belgię, otwierając w ten sposób następny etap historii tych terenów, polegający na ekspansji kapitału belgijskiego do Konga, na tworzeniu przemysłu i eksploatacji taniej siły roboczej, jaką stanowili czarni mieszkańcy tego kraju. Omówieniu procesu proletaryzaeji pewnego odłamu ludności kongijskiej i z a ­ gadnień wiążących s i ę z tym procesem poświęcił Davidson najlepsze — moim zda­ niem — stronice swojej książki. Obeznany dobrze z formami wyzysku kapitali­ stycznego w Anglii, autor śledzi to samo zjawisko w Kongu, zdając sobie jednak dobrze sprawę z podobieństw, jakie mogą zachodzić, i z różnic, jakie w y p ł y w a j ą z odmiennej rzeczywistości społecznej. Industrializacja, a w ślad za nią i urbaniza­ cja byłego Konga Belgijskiego, początkowo powolna, zaczęła nabierać rozpędu w cza­ sach poprzedzających I I w o j n ę ś w i a t o w ą po to, by osiągnąć swe szczyty w okre­ sie, w którym Davidson odwiedzał te tereny. Powstawanie szeregu dużych ośrod­ k ó w przemysłowych i kopalnianych wytworzyło charakterystyczny popyt na siłę roboczą. Mógł b y ć on zaspokajany jedynie drogą dopływu ludności z okolic, gdzie istniała n a d w y ż k a rąk do pracy, czyli z głębi kraju. Na pierwszym etapie było to zjawisko dość pomyślne, bo uwalniało w i e ś kongijską od nadmiernego ciężaru. Co prawda los robotników kontraktowanych najczęściej na długi termin b y ł nie­ zwykle ciężki, gdyż w zasadzie płaca była tak niska, że z ledwością starczało na chleb. A z pożywieniem było coraz trudniej. Zgrupowanie wielkiej ilości robotni­ k ó w w jednym mieście wprowadzało automatycznie trudności w aprowizacji, którą przejęli w swoje ręce biali, ciągnąc z tego ogromne zyski. Niemniej sam fakt zetknię­ cia się z innym światem, w którym przy dużym w y s i ł k u można było się czegoś nauczyć, co potem z kolei mogło wpłynąć dodatnio na choć znikome, ale zawsze widoczne polepszenie w a r u n k ó w materialnych, b y ł pierwszym krokiem na ,drodze szybkiej ewolucji społeczeństwa kongijskiego. Rozpoczął się proces migracji lud­ ności wiejskiej do centrów przemysłowych. Najpierw przełamano bariery prawa �524 RECENZJE zabraniającego sprowadzania przez zatrudnionych w przemyśle robotników człon­ k ó w rodziny. Potem do miasta zaczęli ciągnąć młodzi a silni mężczyźni, na k t ó ­ rych spadł zbyt duży ciężar prowadzenia gospodarstwa, w którym brakowało rąk do pracy. W ten sposób zaczęły wyludniać się całe wioski, co podcięło strukturę gospodarczą kraju. Próbowano zaradzić temu przez szybsze w y s y ł a n i e z powrotem na w i e ś jednostek starszych, nie mogących już wydajnie pracować w przemyśle. Naturalnie było to rozwiązanie połowiczne, ale odciążało w znacznym stopniu prze­ m y s ł , pozwalając mu na zatrudnianie jak najwydajniejszych roczników. Dzięki wszystkim tym posunięciom przemysł miał zabezpieczoną bardzo tanią siłę roboczą i mógł s i ę rozwijać niezwykle dynamicznie. Naturalnie wszelkie zyski były wywo­ żone przez właścicieli do Belgii, tak że w Kongu nie pozostawała nawet naj­ drobniejsza część dochodu. Wszystkie te przemiany o charakterze gospodarczym miały wielkie znaczenie w dziedzinie społecznej. Wprowadzenie przemysłu i powstanie zalążka klasy robot­ niczej — może nie tak typowej, jak w Europie, ale dość licznej — w p ł y n ę ł o na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, opartej na rodowym lub feudalnym sy­ stemie organizacji. Wyludnianie s i ę wsi doprowadziło do zmian w zakresie orga­ nizacji gospodarki. Poznanie nowych w a r u n k ó w panujących w mieście i zetknięcie się z cywilizacją europejską, a przede wszystkim z osiągnięciami techniki, które coraz częściej były wyzyskiwane również i w głębi kraju, w p ł y n ę ł o w sposób za­ sadniczy na załamanie się tradycyjnego poglądu na świat, a co za tym idzie upadek tradycyjnego systemu autorytetów społecznych. U w y d a t n i a ł o się to szczególnie w y r a ź n i e w zmniejszeniu się znaczenia czarowników i kapłanów, k t ó ­ rzy zaczęli być anachronizmem w nowych warunkach. Pośrednio zachwiało to r ó w ­ nież władzą k a c y k ó w i innych zwierzchników plemiennych, na których opierali się kolonizatorzy w swoim systemie pośredniego rządzenia. Polegał on na tym, że administracja kolonialna utrzymywała k a c y k ó w na ich stanowiskach wykorzy­ stując ich do realizowania w ł a s n y c h rozporządzeń, często sprzecznych z interesami poszczególnych plemion. Sprzeczności te stały się siłą motoryczną rozwoju u ś w i a ­ domienia społecznego mieszkańców Konga. Zresztą w razie wyraźnie pogarszającej się sytuacji na terenie własnej wsi można było szukać wyjścia drogą emigracji do najbliższego ośrodka przemysłowego. Doprowadziło to do stanu, że zasadnicze centrum przemysłowe otoczone było przez namioty tych, którzy poszukiwali pracy. O ile emigracja naruszała w p o w a ż n y sposób tradycyjną strukturę społeczną Konga, o tyle można by mieć nadzieję, ż e centrum przemysłowe lub miejskie sku­ piające nowo przybyły element powinno być czynnikiem formującym jakąś inną strukturę zastępującą starą. I tu wchodzimy — zdaniem autora — w cały gąszcz zagadnień, które bynajmniej nie przedstawiają się tak jasno. Przede wszystkim n a l e ż y się zastanowić nad polityką administracji belgijskiej, która mogłaby ten proces przyśpieszyć lub opóźnić. W konkretnym przypadku Konga mamy tu do czynienia z konsekwentnym hamowaniem wszelkiego rozwoju społecznego czy prób doskonalenia s i ę w zawodzie albo w jakiejkolwiek pracy. Davidson, zastanawiając się nad przyczynami takiego ustosunkowania się do tych zagadnień, stwierdza zu­ pełnie jasno, że polityka belgijska w Kongu oparta była na zasadach paternali­ stycznych, uznających Kongijczyków za duże dzieci, których nie można wtajem­ niczać w rzeczy, z którymi na pewno nie dadzą sobie rady. Oczywiście sam autor ś w i e t n i e zdaje sobie sprawę z tego, że jest to tylko pokrywka dla polityki odcina­ jącej tubylców od możliwości zdobycia umiejętności technicznych, które wraz z w y ż s z y m i płacami zarezerwowane b y ł y dla białych. Identycznie rzecz się miała z oświatą i szkolnictwem wyższym. Młodzież kongijska, nawet najzdolniejsza, nigdy �RECENZJE 525 nie miała możliwości kontynuowania nauki poza szkołami misyjnymi, stąd w y p ł y ­ nęła okoliczność, że w chwili uzyskania niepodległości przez Kongo liczba K o n ­ gijczyków z ukończonymi w y ż s z y m i studiami nie sięgała nawet kilku dziesiątków. Ł a t w o się w i ę c zorientować, że celem polityki belgijskiej było u t r z y m y w a ć społe­ czeństwo kongijskie w jak n a j w i ę k s z y m zacofaniu społecznym, by tym łatwiej b y ł o udowodnić ś w i a t u niezbędność opieki nad tym terenem. Nie oznacza to bynajmniej, że społeczeństwo kongijskie nie ewoluowało. Sam fakt zgromadzenia w miastach tak wielkiej ilości ludzi pochodzących z różnych terenów Konga, reprezentujących odmienne systemy społeczne i zetknięcie s i ę tych ludzi z administracją europejską, a przede wszystkim z nowym systemem organi­ zacji społecznej wprowadzonej z przyczyn technicznych w przemyśle, był przyczyną wytworzenia s i ę nowej sytuacji społecznej, odmiennej od dotychczasowej. Proces ten b y ł dla Davidsona bardzo widoczny i jego opisaniu 'poświęcił on niejedną stronicę, zwracając szczególną u w a g ę na rodzenie się nowych potrzeb społecznych u sproletaryzowanych Kongijczyków w a l c z ą c y c h o prawo do kształcenia się zawo­ dowego, i nie tylko zawodowego, w dążności do nowych form rekresacji, w poczuciu własnej przebytej przez siebie ewolucji. Wszystkie te czynniki doprowadziły do tego, że Belgowie nie byli w stanie u t r z y m y w a ć dawnego systemu i że musieli iść na ustępstwa. Ustępstwa te nie były ustępstwami na rzecz samych Kongijczyków, w y n i k a ł y one po prostu z uwzględnienia w ł a s n y c h interesów. Paternalistyczny sy­ stem rządów nie zdawał egzaminu. Trzeba go było zastąpić czymś innym, ale no­ wych form w momencie pobytu Davidsona Belgowie jeszcze nie wytworzyli. Dla­ tego też niedwuznacznym wnioskiem w całej omawianej pracy tego angielskiego dziennikarza jest stwierdzenie, że albo Belgowie zmienią system, albo stracą Kongo, a z nim i wszystkie dochody. J a k wiemy, stało s i ę tak, j a k przewidywał Davidson, ale chyba on sam nie p r z e w i d y w a ł , że stanie s i ę to tak szybko. Ale nie na ten aspekt „jasnowidztwa" chciałem zwrócić uwagę. Świadczy to o logiczności rozumowania autora i o bystrości jego spostrzeżeń, ale w książce Afryka budzi się znajdujemy pierwiastki jeszcze dla nas cenniejsze, mianowicie nutkę zadumy nad człowiekiem, którego kultura przybrała różną postać, co dało w pewnym okresie rozwoju ludzkości asumpt do dzielenia ich na w y ż s z e i na niż­ sze, przy czym te pierwsze, z racji takiego układu rzeczy, uznały za konieczne rozciągnąć swe niszczycielskie o p i e k u ń s t w o nad drugimi. Właśnie tego rodzaju refleksje natchnęły Davidsona do napisania rozdziału zatytułowanego „Koniec szla­ chetnego dzikusa". Kwintesencja tych refleksji polega na stwierdzeniu, że mimo, iż pojawienie s i ę Europejczyków w Kongu stało się przyczyną wyginięcia setek tysięcy ludzi, zniszczeniem setek wiosek, rozbiciem tradycyjnej struktury społecz­ nej, wyzysku i pauperyzacji ludności tubylczej, niemniej stało s i ę również przy­ czyną postępu społecznego, co prawda drogo okupionego, ale bez którego społe­ c z e ń s t w o to e w o l u o w a ł o b y swym zwolnionym rytmem, stając s i ę przez to samo coraz bardziej zacofane w stosunku do pozostałych społeczeństw świata. Za po­ stęp, zdaniem Davidsona, płaci s i ę drogo, ale cena jest niczym w porównaniu ze skutkami. Od siebie dodać możemy, że Kongo płacić będzie jeszcze dużo, ale jednocześnie w bardzo szybkim tempie zdobywać będzie swoje miejsce w świecie, aktywizując swoje życie gospodarcze i społeczne. T a k w i ę c książka Davidsona jest b y ć może nawet nie m i m o w o l n ą ilustracją prawa dialektyki mówiącego, ż e walka sprzeczności jest motorem postępu. O ile tematem książki Afryka budzi się były zagadnienia współczesnych prze­ mian społecznych Afryki, a ściślej m ó w i ą c Konga i Angoli, o tyle g ł ó w n y m pro­ blemem drugiej pozycji Basila Davidsona stały s i ę kwestie dotyczące przeszłości �526 RECENZJE tego kontynentu. W czasie swoich długich w ę d r ó w e k po różnych regionach Afryki, w ę d r ó w e k mających charakter systematycznych studiów regionalnych, autor stykał się wielokrotnie z uczonymi badającymi zamierzchłe dzieje poszczególnych tere­ nów, którzy próbowali odtworzyć je bądź drogą studiowania dawnych dokumen­ t ó w historycznych, bądź poprzez wykopaliska archeologiczne. Ostatnie, rewela­ cyjne wprost wyniki tych wykopalisk stały się dla Davidsona podstawą do próby przedstawienia ich szerszemu ogółowi czytelników, którzy pragnęliby s i ę o nich dowiedzieć przed u p ł y w e m czasu potrzebnego na ich dokładne i ścisłe naukowe opracowanie, trwające niekiedy latami. W związku z tym zrealizowano pomysł napisania książki omawiającej historię Afryki przez głęboko rozumiejącego tę pro­ blematykę amatora, który nie musiałby brać odpowiedzialności za wszystkie suge­ rowane hipotezy oparte na niekompletnym jeszcze materiale. Niemniej, wychodząc z tego założenia, autor miał nadzieję dać jednak jak najwierniejszy obraz dotych­ czasowych zdobyczy dorzucając do nich w ł a s n e refleksje i uwagi, co do których zarzeka s i ę zresztą, ż e nie muszą s i ę one pokrywać z tym, co za lat kilka powiedzą uczeni. Niezależnie od tego, jak w y p a d ł a ta próba, trzeba podkreślić przede wszyst­ kim jej pionierskość i bogactwo cytowanych materiałów. Własne obserwacje i wia­ domości zdobyte w terenie autor uzupełnia danymi zaczerpniętymi z szeregu dzieł naukowych, jakie zostały opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu. Cały w ten sposób zebrany materiał posłużył do nakreślenia obrazu przemian historycznych, jakie zachodziły na kontynencie afrykańskim od najdawniejszych czasów, aż do momentu przybycia Europejczyków. Od razu trzeba jednak zwrócić u w a g ę na fakt, że Davidson rozpoczynając pisanie tej książki miał już własną koncepcję historii Afryki, którą zilustrował tylko odpowiednimi materiałami. Polegała ona na prze­ śledzeniu roli pojawienia się żelaza i znajomości jego obróbki w przyśpieszeniu rozwoju kulturowego poszczególnych regionów i ludów afrykańskich. Kolejne roz­ działy omawiają ten proces w porządku geograficznym i chronologicznym. Punktem w y j ś c i o w y m dla omówienia tych kwestii stał się dla Davidsona pro­ blem zaludnienia Afryki. Nie można bowiem m ó w i ć o kulturze bez uprzed­ niego zapoznania się z charakterystyką ludów tę kulturę wytwarzających. Najdaw­ niejsze znaleziska archeologiczne świadczące o istnieniu w Afryce form praludzkich datowane są przez najostrożniejszych uczonych na okres około 600 000 lat p.n.e. Ostatnio odkrycia L . Leakeya potwierdzają tę tezę dodając do niej znak zapyta­ nia, czy nie mamy tu do czynienia z formami jeszcze starszymi. W każdym bądź razie można z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, ż e znajdywane na terenie Afryki narzędzia kamienne mogą należeć do najstarszych tego rodzajów wytwo­ rów na świecie. Rzutuje to jednocześnie na zagadnienia dawności rodzaju ludz­ kiego na tym kontynencie, a co za tym idzie i na długość procesów historycz­ nych, jakie na nim przebiegały. Ponieważ w całej pracy Davidson wiele miejsca poświęca najdawniejszym eta­ pom historii Afryki, mieliśmy nadzieję, ż e nie ominie on choćby pobieżnego o m ó ­ wienia zagadnień najstarszych etapów rozwoju kultury ludzkiej na tym kontynen­ cie. Mamy tu na myśli przede wszystkim bardzo długi okres trwania kultur k a ­ miennych, znanych już archeologom na podstawie zebranych przez ostatnie trzy­ dzieści lat materiałów archeologicznych z całej niemal Afryki. W ciągu pięciuset kilkudziesięciu tysięcy lat poprzedzających pojawienie się w dolinie Nilu cywili­ zacji egipskiej na terenie Afryki żyło wiele ludów, które pozostawiły po sobie je­ dynie narzędzia kamienne i rzadkie pochówki. Systematyczne przekopywanie jaskiń i śmietnisk muszlowych, jak też wiele narzędzi znalezionych na powierzchni ziemi �RECENZJE 527 pozwoliło archeologom europejskim i afrykańskim na ustalenie pewnych ram chronologicznych i typologicznych, które wprowadzają nas w historią długiej ewo­ lucji kulturowej poszczególnych regionów. Właśnie ta ewolucja jest najorygi­ nalniejszym podłożem kształtowania s i ę kultury następnych pokoleń, z k t ó ­ rych z biegiem czasu pod w p ł y w e m grup przybyłych spoza kontynentu afrykań­ skiego w y e w o l u o w a ł a ta kultura, jaką znamy z opisów historyków i etnografów. Niestety być może autor nie miał czasu lub możliwości zapoznać się z bogatą lite­ raturą dotyczącą tej problematyki, w i ę c wolał nie zabierać głosu w tej sprawie. Niemniej sądząc po tytule czytelnik miał prawo oczekiwać naświetlenia tej kwe­ stii i nadaremnie jej będzie szukać w omawianej książce. Jest to mankament tym dotkliwszy dla polskiego czytelnika, że niestety poza kilkoma uwagami zamieszczo­ nymi w skrypcie Włodzimierza Antoniewicza pt. Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, gdzie znajdujemy o m ó w i e n i e niektórych kultur archeologicznych Afryki, w literaturze naukowej naszego kraju nie znajdujemy ani jednej pozycji, w której omówiona zostałaby interesująca nas tutaj problematyka. Jest to dział jeszcze zupełnie u nas nie tknięty. Przechodząc do okresów nieco późniejszych autor zastanawia się nad przebie­ giem migracji, które ukształtowały współczesny obraz etniczny Afryki. Rozróżnia on trzy główne etapy zaludnienia tego kontynentu. Na od dawna zamieszkały element autochtoniczny Afryki, którym — zdaniem Davidsona — mogli być Brabuszmeni, nałożyły s i ę kolejne fale migracji, najpierw Murzynów, a potem Chamitów i Semitów. J a k twierdzą archeologowie, antropologiczny typ murzyński pojawia się w Afryce w piątym tysiącleciu przed naszą erą, a typ chamicki odpo­ wiednio później. Nie wchodząc w szczegóły tego bardzo generalnego wprowadze­ nia warto jedynie podkreślić kwestię dla autora najważniejszą, którą sam David­ son sumuje w następujących słowach: „Źródłem ewolucji i postępu w Afryce, jak wszędzie na świecie, są nie okoliczności rasowe, lecz środowiskowe i nic nie wska­ zuje na to, że Murzyni, gdyby żyli w Afryce Północnej zamiast w Centralnej, nie osiągnęliby r ó w n i e dużo — albo równie mało — co chamiccy Egipcjanie czy Ber­ berowie w dolinie Nilu lub nad Morzem Śródziemnym". Trudno nie zgodzić się z tą sugestią, która choć może nie nosi piętna zbyt naukowego sformułowania, nie­ mniej oddaje istotę zagadnienia, przeciwstawiając się pewnym założeniom rasi­ stowskim od kilkudziesięciu już lat pokutującym w nauce o człowieku, a szcze­ gólnie w literaturze o Afryce i jej ludności. Po krótkim zapoznaniu czytelnika z ostatnimi odkryciami malowideł skalnych na Saharze, które stanowią rodzaj historii ikonograficznej tych terenów w ostat­ nich tysiącleciach przed naszą erą, Davidson przechodzi do dokładniejszego o m ó w i e ­ nia w y n i k ó w wykopalisk archeologicznych na terenie niegdyś potężnego państwa Meroe, leżącego na południe od starożytnego Egiptu. Teren ten jest chyba najbo­ gatszym terenem wykopaliskowym Afryki, a nawet świata. Niestety w tej chwili zaledwie jedna dziesiąta jego powierzchni jest w przybliżeniu znana archeologom. Reszta zaś pozostaje jeszcze do zbadania. Mamy tu w i ę c do czynienia z terenem, który niemal sam przez swoją specyfikę i wielkość narzuca ideę kompleksowych badań archeologicznych, w których mogłyby, wziąć udział ekipy wielu krajów. Niezależnie od tego, co można zrobić tam na podstawie tego, co już tam uczyniono, można sądzić, że Meroe odegrało znaczną rolę w rozwoju kultury ludów zamiesz­ kujących te tereny, a nawet poprzez utrzymywanie licznych kontaktów z nieraz bardzo odległymi krajami Afryki Zachodniej w p ł y n ę ł o również na przyśpieszenie rozwoju kultury i na tamtych terenach. Żywotność tego ośrodka i jego znaczenie cywilizacyjne polegało na tym, że był to obszar, gdzie krzyżowały się w p ł y w y Azji �528 BECENZJE Przedniej, starożytnego Egiptu, a nawet Chin, z którymi Meroe utrzymywało ż y w e kontakty handlowe. Tutaj też, jak można sądzić po zwałach szlaki, rozwinęła się produkcja i obróbka żelaza, którego część na pewno musiała być eksportowana do innych regionów Afryki. Tak w i ę c obok Egiptu Meroe stało się drugim cen­ trum rozprzestrzenienia się żelaza w Afryce. Następny rozdział książki Stara Afryka na nowo odkryta poświęcony został o m ó w i e n i u kultur Zachodniego Sudanu. Na terenie tym koniec kultur kamiennych przypada na okres między I X w. p.n.e. a rokiem 200 n.e. Zasadnicze zmiany za­ szły tu dopiero w wyniku ekspansji arabskiej, która przypada na V I I w. Do cie­ kawszych odkryć archeologicznych dokonanych na tych terenach zaliczyć trzeba badania nad kulturą Nok, charakteryzującą się dokładnie opracowaną ceramiką i ciekawą sztuką. J a k się okazuje, niektóre elementy w s k a z y w a ł y b y na to, że twórcami kultury Nok byli przodkowie pewnych plemion współcześnie żyjących w Afryce Zachodniej. Daje to asumpt Davidsonowi do szeregu uogólnień na temat historii tej części Afryki. Opiera się ona głównie na źródłach arabskich. J a k z nich wynika, od dawna istniały już więzy handlowe między doliną Nilu a doliną Nigru. Ta stała wymiana handlowa, a za nią i kulturowa odegrała bardzo w a ż n ą rolę w rozwoju Afryki Zachodniej, nic w i ę c dziwnego, że wielu etnografów wskazuje na szereg e l e m e n t ó w kultury duchowej l u d ó w sudańskich podobnych do swych egipskich odpowiedników. Podobne stanowisko reprezentował swego czasu Leo Frobenius snując dość trudno sprawdzalne hipotezy na temat wspólnoty tych dwu k o m p l e k s ó w kulturowych. W tej chwili trudno jest powiedzieć coś konkretnego na temat tego rodzaju poglądów, ale nie sposób zaprzeczyć, że istnieją pewne podsta­ wy do podobnego traktowania tego zagadnienia. Naturalnie nie oznacza to, by D a ­ vidson miał ochotę r e a k t y w o w a ć wszystkie poglądy tego uczonego, których chyba nawet w całości nie poznał, ale pisząc podobne słowa w swojej książce mimo­ wolnie zwraca naszą u w a g ę na prace, które od kilkunastu już lat zaliczone zostały jedynie do historii zagadnienia. Pozostaje w i ę c problem ewentualnej rewizji poglą­ d ó w w tym zakresie po to, by raz na zawsze definitywnie rozwiązać kwestię przy­ datności materiałów zebranych przez tego wielkiego przedstawiciela poważnie się Afryką interesującej szkoły kulturowo-historycznej. Skoro jesteśmy już przy materiałach, na których można oprzeć badania nad przeszłością kultury zachodnioafrykańskiej, to warto podkreślić p o z y t y w n ą stronę omawianej przez nas książki, która przynosi szereg bardzo cennych danych za­ czerpniętych z kronik i opisów arabskich. O ile wiedza europejska o Afryce, a zwłaszcza o jej wnętrzu, sięga co najwyżej X V w., o tyle wiedza arabska ma tradycję znacznie dawniejszą. Nie zapomnijmy, że pierwsze opisy Afryki publiko­ wane w Europie są niczym innym, jak wyzyskaniem z a p i s ó w arabskich, które róż­ nymi drogami dostały się w posiadanie ówczesnych d w o r ó w królewskich, szcze­ gólnie zainteresowanych w rozwijaniu handlu z bogatą w ó w c z a s Afryką. Są to wiadomości dosyć słabo znane w Polsce, stąd pionierska w tym zakresie rola książki Stara Afryka na nowo odkryta. Zakreślając ogólne ramy historii Afryki Zachodniej Davidson stwierdza: ,,Ale ważniejsze dla rozwoju społeczeństwa w krajach położonych na południe od pustyni były prawdopodobnie sposoby użytkowania metalu, a już obróbka żelaza odegrała na pewno rolę najważniejszą. Ludy Afryki Zachodniej poznały żelazo i jego obróbkę zapewne na przełomie er albo dzięki północy (ludy berberyjskie), albo wschodowi (Meroe). Z końcem pierwszych w i e k ó w ery chrześcijańskiej znajomość żelaza rozprzestrzeniła się na południe daleko poza brzeg lasów. Daty te posiadają ogromną w a g ę : oznaczają początek współczesnej Afryki". Niestety ta właśnie �RECENZJE 529 „współczesna Afryka'' stała się obiektem kolonizacji europejskiej, przed którą nie uchroniła jej ani znajomość, ani obróbka żelaza. Snując dalej tę refleksję mia­ łoby się chęć podjąć dyskusję nad oczywistością faktu, że żelazo było czynnikiem, któremu danym było a w a n s o w a ć kultury ludów Afryki w hierarchii rozwoju aż do rangi kultur współczesnych, ale takie postawienie sprawy w y l e w a ł o b y przy­ s ł o w i o w e dziecko wraz z kąpielą. Niemniej zbyt częste podkreślanie roli żelaza w rozwoju kultury afrykańskiej nie może zaciemniać faktu, że współczesność tej kultury nie jest wyłącznie wynikiem tego przełomu, o którym m ó w i Davidson, lecz również — a chyba i przede wszystkim — wynikiem konfrontacji tradycyjnej kultury kontynentu z kulturą i osiągnięciami technicznymi kolonizatorów, którzy wprowadzając nowe porządki sami przyśpieszyli ewolucję społeczeństw afrykań­ skich w kierunku osiągnięcia podobnego poziomu kulturowego, jakiego model przynieśli z sobą. T ę oczywistą prawdę Davidson uczynił m y ś l ą przewodnią swej pierwszej książki Afryka budzi się, a następnie usunął na plan drugi w swej kolejnej pracy Stara Afryka na nowo odkryta. Naturalnie zawsze można polemi­ zować, że tematem tej drugiej pozycji jest daleka przeszłość kontynentu, a nie jej ostatnie wieki, niemniej czytelnik, który ma okazję poznać jedynie tę ostatnią, może być narażony na pewne zniekształcenie poglądów w tym zakresie. Tak w i ę c zbyt słabo chyba Davidson podkreśla fakt, że poznanie żelaza było p r z e ł o m o w y m etapem, ale w przeszłości, i że dla współczesności decydującego znaczenia mieć nie mogło. Następne stronice omawianej książki poświęcone są historii kolejno pojawia­ jących się i rozpadających się państw Afryki Zachodniej, jak Ghana, Mali, Kanem, czyli B o m u i Songhaj. Trudno jest ze w z g l ę d u na rozmiary tej recenzji anali­ zować dokładnie treść tych rozdziałów, raczej warto tu tylko zasygnalizować, że są to strony pełne barwnych opisów życia kwitnącego w tych państwach, życia opartego na dobrze zorganizowanym handlu i licznych podbojach. Właśnie te aspekty historii AEryki doprowadziły autora do pewnych refleksji na temat eko nomiki tych krajów. Trzeba z całą satysfakcją przyznać, że uwagi Davidsona n;> ten temat są drugim bardzo pozytywnym elementem jego książki. Ten ekonomiczny podtekst czujemy odtąd we wszystkich kolejnych rozdziałach omawianej książki Davidsona. Dotyczy to głównie zarysu historii kolejnych państw Afryki Zachodniej, a w następnej partii pracy i p a ń s t w Afryki Wschodniej i Po­ łudniowej. Najważniejszym elementem tych studiów jest zwrócenie uwagi na dwa g ł ó w n e zagadnienia: roli niewolnictwa w zahamowaniu rytmu przemian kulturo­ wych na interesujących nas terenach oraz roli więzi handlowych, jakie łączyły wschodnie wybrzeża Afryki z kontynentem azjatyckim. Chodzi tu przede wszystkim 0 handel arabski i chiński. Liczne znaleziska, których pochodzenie wskazuje na Arabię, P ó ł w y s e p Hinduski i Chiny, dowodzą, że kontakty te musiały być ż y w e 1 korzystne dla obu stron. Jak możemy się domyślać, na handlu tym opierało się bo­ gactwo państw wschodnioafrykańskich, ponieważ owe importowane przedmioty nie zostawały na wybrzeżu, lecz w ę d r o w a ł y daleko w głąb kontynentu afrykańskiego przynosząc niezłe dochody pośrednikom i kupcom tych terenów. T a sprawnie zorga­ nizowana sieć handlowa świetnie funkcjonowała do okresu pojawienia się Europej­ czyków, którzy zamiast w k o m p o n o w a ć się w ten system, jak czynili to na początku, swą rabunkową polityką doprowadzili do całkowitej jego likwidacji, na czym sami sporo stracili. W tym przypadku miraże szybkiego wzbogacenia się kolonizatorów przysłoniły im możliwości zorganizowania o wiele wydajniejszego systemu eksploa­ tacji opartego na równomiernie rozłożonych podatkach i cłach. Ale o tym swoim U — Etnografia Polska T . v u �530 RECENZJE błędzie przekonali się dopiero Europejczycy w momencie, gdy kwitnące kraje Afryki Wschodniej zamieniły się w podupadłe faktorie. Zanik handlu z Azją doprowadził do dużych zmian gospodarczych nie tylko w krajach położonych na wybrzeżach Afryki Wschodniej, lecz pośrednio przy­ czynił się również do zachwiania r ó w n o w a g i ekonomicznej organizmów p a ń s t w o ­ wych z wnętrza kontynentu. Wiele z nich opierało s w o j ą egzystencję na zyskach w y p ł y w a j ą c y c h z pośrednictwa handlowego, więc z c h w i l ą zaniku handlu musiały podzielić losy państw wschodnioafrykańskich. Niestety Europejczycy niszcząc starą, tradycyjną strukturę ekonomiczną podbitych krajów afrykańskich nie narzucali im żadnej innej, krępując jednocześnie wszystkie inicjatywy w kierunku stworzenia nowego modus vivendi. W zasadzie ówczesną politykę europejską w Afryce można określić jako rabunkową eksploatację bez perspektyw, która miała na celu w jak najkrótszym czasie wzbogacić niezbyt zamożne metropolie na starym kontynencie. Naturalnie tego rodzaju postępowanie doprowadziło jedynie do szybkiego wy­ eksploatowania omawianych krajów i do ogólnego zubożenia Afryki, która w ś r ó d zainteresowań kolonialnych spadła w związku z tym na dalszy plan. I trzeba przy­ znać, ż e okres X V I I i X V I I I w. jest okresem osłabienia eksploatacji kolonialnej w Afryce, która odrodziła się dopiero z początkiem X I X w., a więc w epoce roz­ wijającego się kapitalizmu, szukającego nowych złoży surowcowych i nowych ryn­ k ó w zbytu. Jeśli chodzi o niewolnictwo, którego rozkwit przypada w Afryce na wieki od X V do X I X , to stało się ono czynnikiem poważnie hamującym dalszy postęp kul­ tury afrykańskiej. Zdobycie niewolników w celu ich sprzedania Europejczykom nie stanowiło dla szeregu plemion afrykańskich najmniejszych trudności. Wystar­ czyło umiejętnie zorganizować w y p r a w ę wojenną, z której przyprowadzano dzie­ siątki, jeśli nie setki mężczyzn czy kobiet. Z ich przekazaniem do najbliższego portu także nie było specjalnych kłopotów, ponieważ zawsze mogli zająć się tym Arabowie, ciągnący bajeczne zyski z pośrednictwa w handlu niewolnikami. Tak w i ę c łatwość, z jaką przychodziły zyski ze zdobywania niewolników, stała się główną przyczyną rozkwitu niewolnictwa w Afryce. Nastąpił okres demoralizacji plemion i ludów wnętrza Afryki, które w pogoni za ł a t w y m zyskiem wyniszczały plemiona sąsiednie, zagrażając nawet dalszym. Wynikiem tego było p o w a ż n e naru­ szenie tradycyjnej struktury plemiennej, co natychmiast, znalazło odbicie w zaostrze­ niu się s t o s u n k ó w między poszczególnymi ludami. Ten permanentny stan wojny domowej lub zagrożenia wojennego doprowadził do ruiny handlu i w ogóle każdego konsekwentnego systemu gospodarczego. Poza tym wprowadził do psy­ chiki ludów afrykańskich nie znane im dotąd elementy drapieżności, których n a j ­ lepszym przykładem będą cytowane przez Davidsona opisy Beninu. Okres niewol­ nictwa b y ł więc dla Afryki podwójnie druzgocący, albowiem zniszczył nie tylko tradycyjną ekonomikę, lecz też w p o w a ż n y m stopniu naruszył i r ó w n o w a g ę mo­ ralną, jeśli można tu użyć tego niedoskonałego wyrażenia. To w ł a ś n i e okres nie­ wolnictwa przyczynił się głównie do tego, że Afryka ma w tej chwili tak wiele do odrobienia. Mimo tych wszystkich ujemnych w p ł y w ó w cywilizacji europejskiej kultura ludów Afryki zachowała wszystkie najważniejsze składniki, które umożliwiają jej rozkwit w czasach obecnych charakteryzujących się podjęciem dawnych tradycji zsynchronizowanych z potrzebami nowoczesnego życia i kultury. Podobny układ rzeczy możliwy jest tylko dzięki faktowi, że tradycyjna kultura afrykańska nie była kulturą prymitywną, jak próbowano nas o tym przekonać jeszcze kilka­ naście lat temu, ale posiadała w ł a s n ą postać i d y n a m i k ę rozwoju, opartą jedynie �RECENZJE 531 na innych podstawach niż kultura ludów europejskich. Właśnie temu problemowi poświęcił autor ostatnie rozdziały swojej książki. W tytule Stara Afryka na nowo odkryta zawarta jest aluzja nie tylko do w y n i k ó w ostatnich wykopalisk archeolo­ gicznych, a!e również do nowej sytuacji kulturowej kontynentu, który odkrywa w ł a s n ą tradycję i historię, by czerpać z niej jak ze skarbca w okresie budowy nowej gospodarki i nowej kultury. Przykładem niech będzie Ghana, która celowo przyjęła n a z w ę starożytnego państwa Afryki Zachodniej, chcąc w ten sposób oddać hołd osiągnięciom swych przodków i podjąć ich trud budowy naprawdę niezależ­ nego państwa. Okrycie tej prawdy i jej podbudowanie materiałem dowodowym jest chyba największą zasługą Basila Davidsona i dlatego jego pozycje są tak cenne dla tych, którzy chcą zapoznać się z najistotniejszymi problemami nurtującymi współ­ czesną Afrykę. Krzysztof Makulski 12. R. L E A C H , Pul Eliya Kinship, London 1961. — A Village in Ceylon, A Study of Land Tenure and Północna część Centralnej Prowincji Cejlonu (North Central Province) była ogniskiem poważnej cywilizacji, która kwitła pomiędzy I I I w. p.n.e. a X I I w. n.e. Obszar ten jest położony na suchej płaszczyźnie i uprawa roślin jest tam możliwa tylko przy pomocy systemu irygacji; wsie obecnie tam egzystujące stosują tę samą technikę irygacji, co dawne antyczne. Książka Leacha poświęcona jest szczegółowej analizie, w jaki sposób w czasach obecnych ziemia uprawna w tym kraju, w jednej z tamtejszych wsi (Pul Eliya), staje się przedmiotem własności, jak jest użytkowana i dziedziczona przez kolejne generacje. Książka ma charakter monografii, w której główna uwaga jest poło­ żona na zagadnienia związku pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a własnością i zasadami użytkowania ziemi; jest ona również przyczynkiem do teorii i metodyki współczesnej „social anthropology". Pul Eliya jest w s i ą leżącą na terenie powiatu (District) Nuvarakalaviya, ок. 12 mil na północ od miejscowości Anuradhapura, dawniej centrum królestwa syngaleskiego. Ludność m ó w i językiem syngaleskim i należy do kasty Goyigama; w okolicy większość wsi posługuje się językiem syngaleskim, lecz na południowym zachodzie u ż y w a n y jest język Tamil, a mieszkańcy tamtych wsi są Koslem (marskkal — to przynależność religijna), zaś na północnym zachodzie są wsie Hindu Tamil. Cały ten obszar jest niesłychanie bogaty w zabytki archeologiczne, lecz badanie historii jest utrudnione ze względu na brak pisemnych przekazów. Wielka świetność dawnej przeszłości nie ma kontynuacji w teraźniejszości. Klasyczne kró­ lestwo syngaleskie było charakterystycznym przykładem cywilizacji, którą można nazwać hydrauliczną (jak to określa Wittfogel) przez to, że region z natury biedny, dzięki zastosowaniu skomplikowanej inżynierii irygacyjnej, przerodzony został w kraj kwitnący bogactwem. W X I I I w. nastąpił upadek tej cywilizacji. Obecni mieszkańcy wsi są przekonani, że system ich organizacji pozostał nie­ tknięty od najdawniejszych czasów. Tej opinii nie można jednak potwierdzić doku­ mentacją historyczną, ponieważ nie wiadomo nic o organizacji życia wsi w okresie antycznej cywilizacji syngaleskiej. Wiadomo natomiast, że — jak w starożytności — współcześnie stosowane prace nawadniające dzielą się na dwa rodzaje: lokalne w obrębie poszczególnych wsi (małe zbiorniki) i wielkie centralne związane kana­ łami, pod nadzorem centralnych władz. W ekonomice tego kraju jest bardziej �532 RECENZJE istotny brak wody niż brak ziemi i ten fakt odbija się wyraźnie w stosunkach społecznych. Zarówno bezpośrednie otoczenie wsi P u l Eiiya, jak i cały obszar North Central Province jest bardzo zróżnicowany pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , religijnym i kastowym. Lecz w obrębie poszczególnych wsi populacja jest jednorodna. To jest cechą charakterystyczną tej części Cejlonu. System kastowy wyraża się w przy­ należności do tzw. variga (związek, rodzaj — ang. kind, variety). Variga dotyczy kategorii zarówno lingwistycznych, jak religijnych czy socjalnych lub kulturowo^rasowych: Tamil tworzą variga w oparciu o język; Moslem tworzą variga na podstawie przynależności religijnej; „Pracze" i „Pośrednicy" to variga kategorii socjalnej; Vedda — variga kategorii kulturowo-rasowej. Prawowici mieszkańcy jednej wsi są członkami tej samej variga. Tylko variga mają prawo do korzystania ze zbiornika wodnego należącego do danej wsi. Istotną cechą tego systemu kastowego jest endogamia w obrębie poszcze­ gólnych variga, a więc w obrębie jednej wsi. Małżeństwa z członkami innych variga są surowo zakazane. Konsekwencją tego jest wzajemne p o k r e w i e ń s t w o wszystkich mieszkańców danej wsi. Pul Eliya jest zamieszkana przez członków variga Goyigama (uprawiających rolę), kasty syngaleskiej, którzy stale podkreślają s w ą ekskluzywność, nawet W odniesieniu do innych syngaleskich variga, tym niemniej obecnie członkowie tych innych grup regularnie uczestniczą w rytuałach Pul Eliya i biorą udział w uprawie pól w Pul Eliya. Ten intervariga kontakt jest bardzo specyficznym fenomenem w stosunkach kastowych. System kastowy ma bowiem jako całość dwa zasadnicze aspekty: z jednej strony jest to zasada endogamii, której rezul­ tatem jest tworzenie małych ekskluzywnych lokalnych grup, których członkowie posiadają to samo socjalne znaczenie jako przynależni do variga, z drugiej zaś strony członków jednej kasty wiążą rytualne związki i tradycje służebne powin­ ności. W tym drugim przypadku stosunki więzi obejmują sferę ekonomii, religii i polityki —• z wykluczeniem jednak pokrewieństwa. Tradycja i rytuał ma swoje odpowiedniki w nazwaniach poszczególnych syngaleskich grup. „Goyigama", „Pra­ cze", „Pośrednicy", „Tancerze" — są w gruncie rzeczy wszyscy rolnikami. Tak było w przeszłości, tak jest i teraz. W dawnej feudalnej hierarchii jednak po­ szczególne te grupy były obowiązane do wykonywania pewnych służebnych czyn­ ności przy różnych okazjach i jednocześnie z tego tytułu przywiązane były do określonego kawałka ziemi. Była to w ł a ś c i w i e zasada pańszczyzny. Obecnie „Pra­ cze" są tylko rytualnymi praczami, „Tancerze" tylko rytualnymi tancerzami itp. W pracy swojej Leach obrazuje fakty z życia P u l Eliya na podstawie stanu zaobserwowanego w czasie badań z 1954 r. Cała populacja wsi w tym czasie wynosiła 146 osób, a całość pól znajdujących się pod irygacyjną uprawą równała się ok. 135 akrom (1 akr = ok. 4000 m ). Autor stwierdza, ż e jest to w i e ś na ogół podobna do innych wsi w jej sąsiedztwie, zastrzega się jednak przed sugestią, jakoby miała to być jakaś wieś typowa albo w jakimś sensie statystycznie prze­ ciętna. Autor jest przeciwnikiem używania tego rodzaju terminologii. Pracę Leacha można uznać za nowatorską od strony metody. Sam autor przed­ stawia ją jako traktującą w nowy sposób sprawy, które — w odniesieniu do Cejlonu czy nawet do tej części kraju — były poruszane już przez poprzednich tutejszych badaczy. Te poprzednie prace były przede wszystkim w j a k i m ś stopniu syntetyczne. 2 Praca Leversa (1899) to sprawozdanie oparte częściowo na terenowych obser­ wacjach, lecz głównie na raportach angielskich administracji, odnoszących się do �RECENZJE 533 dekady 1870—1880, i chociaż Levers — zdaniem Leacha — wykazuje w niektórych partiach niezrozumienie własnych źródeł, to sprawozdanie ma wartość, jeżeli od­ niesiemy je generalnie do wsi tamtego czasu. Codrington (1838) interesował się więcej przeszłością niż współczesnością, trochę w ł a s n y c h obserwacji robił około 1909 г., a źródłami sięga aż po I X w. n.e. Pieris (1956) opiera się głównie na Leversie i Codringtonie i chociaż dodaje dużo dokumentarnego materiału — jego praca jest tego samego rodzaju co po­ przednia. Odmienna jest praca Ryana (1953). W tym studium nad syngaleską kastą poświęca Ryan parę dziesiątek stron na opisanie wsi, którą nazywa pseudonimem „Vanniaveva" — mówiąc o niej, że jest podobna w swojej ekologii i społecznej strukturze do setek innych skupisk wiejskich na północnym zachodzie i północy Centralnej Prowincji. Ryan nie przeanalizował jednak dokładnie stosunków pokre­ w i e ń s t w a i stosuje w swej książce uproszczenia zniekształcające zupełnie rzeczy­ wisty stan rzeczy. Leach jest zdania, że jego studium nad Pul Eliya nie daje się porównać z żadną ze wspomnianych prac, gdyż jego główną troską jest nie przedstawianie generalnej charakterystyki, lecz pokazanie w szczegółowy sposób mechanizmu dzia­ łania społecznego systemu, na konkretnym przykładzie jednej wsi. Leach podkreśla — co jego zdaniem jest często zapominane — że takty spo­ łeczne, które są przedmiotem zainteresowania socjologów, rozpadają s i ę na dwie różne klasy, w y m a g a j ą c e różnych technik badawczych. Po pierwsze są to fakty statystyczne, tu się zawiera to, co jest związane ze studiami ekonomistów i demo­ grafów (będą to w i ę c stosunki urodzin, zgonów, stosunki produkcji, konsumpcji, cen, standartów życia itd.), gdzie technika wymierzania i statystyczna generalizacja są podstawowe. N i e w ą t p l i w i * jest całkiem nienaukowe robienie w takim wypadku studiów nad jedną w s i ą , by potem na podstawie szczegółowych f a k t ó w przedstawić jakieś generalne wnioski. To może być niekiedy stosowane tylko dla jakichś administracyjnych praktycznych celów. I wtedy określanie tą drogą f a k t ó w jako przeciętnych czy typowych może nawet nie być fałszem. Ale generalizo­ wanie na podstawie wielu porównań zawsze będzie miało naukowy sens. Jest jednak druga klasa faktów, gdzie dzieje się inaczej, gdzie decydują szczegóły. Na przykład w dziedzinie prawa generalne reguły są zawsze ważne, ale decydu­ jące są interpretacje w szczegółowych instancjach. Zwykle stwierdzenie istnienia jakiejś reguły, obstawanie przy tym, że „jest taki i taki obyczaj" — m ó w i nam o tym problemie w n a j w y ż s z y m stopniu za mało; my chcemy zaobserwować, m ó w i Leach, w szczegółach zastosowanie reguły, przejawianie się obyczaju. Dlatego to, co dali w swoich pracach Levers, Codrington, Pieris — to opisy jakiegoś idealnego typu organizacji wsi. Dali bardzo kompetentne opisy o b o w i ą ­ zujących zasad we wsiach północnej części Central Province, lecz żadna z tych prac nie ukazuje rzeczywistego obrazu faktów. Leach w swojej książce o P u l E l i y a stara się zastosować oba wspomniane typy analizy. Ewidencja f a k t ó w jest tu potraktowana bardzo drobiazgowo, ale jednocześnie ze w z g l ę d u na to, że ekologiczne tło P u l E l i y a m o ż e mieć paralele w innych częściach świata — niektóre aspekty tej analizy mają, zdaniem autora, znaczenie ogólne. Pozornie „nadmierną" drobiazgowość autor tłumaczy tym, że poprzez nią ma na celu ustalenie, jak dalece antropologiczne koncepcje struktucy społecznej mają się do empirycznych faktów. Oto ogólne założenie teoretyczne tej pracy. Generalną tezę autor formuje w ten sposób: „chcę stwierdzić, że w syngale- �534 RECENZJE akiej W i s i Pul Eliya zasada terytorialna (locality) bardziej aniżeli zasada pocho­ dzenia (descent) jest tym, co tworzy p o d s t a w ę do w i ą z a n i a się w zrzeszone grupy (the basis o í corporate grouping)". W latach 1935, 1954 prace o zasadniczej wartości w brytyjskiej antropologii dotyczyły problemu unilinearnych grup pochodzenia (unilineal descent groups). Zdaniem autora Pul Eliya w tym czasie powiększyło się tylko niezrozumienie istoty i znaczenia unilinearnych grup pochodzenia. Pochodzi to bezpośrednio z serii teoretycznych dzieł- z tego zakresu Radcliffe-Browna i wiąże się z w p ł y w e m Evans-Pritcharda. Jednak, jak wszystkie zwycięskie teorie, także teoria „of uni­ lineal descent groups" stworzyć musiała swoje antytezy. Poprzez wszystkie prace Radcliffe-Browna wyraża s i ę jego przesada w ujmowaniu znaczenia systemu unilinearnego jako przeciwieństwa do systemu bilateralnego (kognatycznego, tzn. obustronnego) w odniesieniu do dziedziczenia. Podkreśla on również nadmiernie prawne aspekty stosunków pokrewieństwa, przejawiające się w zasadach dziedzi­ czenia i spadku — w przeciwieństwie do ekonomicznych aspektów przejawiają­ cych się we współdziałaniu przy pracy. Rodowód, a nie rodzina, są w centrum uwagi Radcliffe-Browna. Pokrewieństwo u Radcliffe-Browna występuje jako rzecz sama w sobie. Leach jest zdecydowanym przeciwnikiem takiego ujęcia. Społeczeństwo Pul Eliya rządzi się co prawda ustalonymi regułami prawnymi, lecz również przede wszystkim egzystuje w określonym środowisku ekologicznym stworzonym przez człowieka. Układ terenu, klimat, warunki naturalne, ale i to, co stworzył sam człowiek — domy, drogi, pola wytyczone pod uprawę, zbiorniki wody, zasoby kapitału — oto co najbardziej determinuje, w jaki sposób odbywać się będzie interpretacja idealnych s y s t e m ó w prawnych. Nie można nigdy zapominać, że przymus ekono­ miczny jest wcześniejszy niż przymus norm moralnych i praw. Pokrewieństwo nie jest więc jakąś samą rzeczą w sobie. Koncepcja pochodzenia i spowinowacenia jest w Pul Eliya wyrazem stosunków własności. Małżeństwo wiąże, dziedzictwo dzieli — ale własność trwa. System pochodzenia jest oświetleniem procesu dziedziczenia własności. Jaka jest różnica pomiędzy prawnymi a ekonomicznymi stosunkami więzi —• to drugi problem, który Leach stawia w swej pracy. Leach informuje na w s t ę p i e swej pracy, że stosuje w niej metodę „case-history". Metoda ta, praktykowana przez Malinowskiego i jego przeciwników, jest w ostat­ nich latach modna. Jej wartość bezsporna polega na tym, że opis faktów sam przez s i ę daje obiektywny obraz. Zwykle jest tak, że antropolog kierując się w ł a s n ą intuicją stawia pewne hipotezy ogólne, a potem ilustruje je szczegółowymi przy­ padkami. Minusem tej metody jest niemożność uniknięcia subiektywizmu w przed­ stawieniu faktów. Interpretacja dokumentacji staje się w gruncie rzeczy interpre­ tacją autora. Leach zdaje sobie sprawę, że ma to miejsce i w jego książce. U w a ż a jednak za właściwe, żeby fakty m ó w i ł y same za siebie, a kwalifikowanie materiału pozostawić należy czytelnikowi. Jadwiga K A R L A. W I T T F O G E L , Oriental despotism. Power, Yale University Press, New-Haven 1957. A Comparative Kowalik Study oj Total „Szczęśliwy wiek. Wiek optymizmu. Z ufnością czekał, kiedy wschodzące słońce cywilizacji'rozproszy ostatnie mgły despotyzmu, które przesłaniają ścieżkę postępu" — pisze o X I X stuleciu K a r l A . Wittfogel. Wtedy to — jak twierdzi — oszołomieni wolnościami konstytucyjnymi europejscy socjologowie i historycy �RECENZJE 535 zrezygnowali na ogół z analizy zjawiska despotyzmu. Absolutyzm, obalony nie­ dawno w Europie zachodniej, przestał być interesujący. I to nie tylko absolutyzm zachodnioeuropejski, lecz również ten, który panował w innych częściach naszego globu. Świetnie zapowiadające się XVIII-wieczne studia nad szczególnie złośliwą formą samowładzy, wschodnim despotyzmem — przerwano lub zaniedbano. Co w i ę c e j , sporo uczonych badających dzieje społeczeństw pozaeuropejskich zaczęło się w nich mechanicznie doszukiwać schematów rozwojowych opartych na historii zachodniej Europy. Tego rodzaju metody badawcze ostro krytykuje Wittfogel w swym dziele Orientalny despotyzm. Studium porównawcze totalnego mocarstwa. Autor, uczony niemieckiego pochodzenia, były więzień jednego z hitlerowskich obozów koncentracyjnych, jest obecnie profesorem na uniwersytecie w Waszyngto­ nie, gdzie w y k ł a d a historię Chin. Omawiane tu dzieło traktuje Wittfogel jako swego rodzaju prolog do badań nad istotą nowoczesnej dyktatury totalnej. Napi­ sanie Orientalnego despotyzmu poprzedziły 30-letnie studia nad tym zagadnieniem. W ich efekcie powstało dzieło liczące 556 stron, zawierające setki przypisów i pozycji bibliograficznych i analizujące szczegółowo istotę starożytnego despo­ tyzmu. Czymże jest bowiem ów „orientalny" despotyzm? We w s t ę p i e Wittfogel w y ­ jaśnia, że tym terminem określano tradycyjny, najbezwzględniejszy i wszech­ obecny ucisk despotyczny. Niesłusznie natomiast — ciągnie dalej — w i ą z a n o go tylko z krajami Wschodu. Prawda, że tu w ł a ś n i e , w Mezopotamii, Egipcie, Indiach czy Chinach, istniało najwięcej tego rodzaju ustrojów s p o ł e c z n o - p a ń s t w o w y c h . Ale takie same w zasadzie systemy znamy również ze Środkowo-Wschodniej Afryki, z dawnego Peru, Jukatanu, Meksyku, basenu Rio Grande, a także z H a w a j ó w . O c z y w i ś c i e poziom zaawansowania cywilizacyjnego był różny, ale zasadnicze cechy te same. I w ł a ś n i e z uwagi na te w s p ó l n e cechy wprowadza Wittfogel nowy termin „despotyzmu hydraulicznego". Ażeby ten termin wytłumaczyć, musimy w skrócie zapoznać się z teorią autora. P o c z ą t k ó w omawianego przez siebie ustroju doszukuje się Wittfogel w epoce neolitu, w której część ludzkości porzuciła zbieraczo-myśliwską, w ę d r o w n ą gospo­ darkę i podjęła uprawę roślin. Bez przesady można powiedzieć, ż e ten wynalazek był błogosławiony w skutkach, dając pierwotnym rolnikom i kopieniaczom nie­ z w y k ł e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego i demograficznego. Człowiek zaczął się uniezależniać od k a p r y s ó w przyrody. Osady rolnicze rosły w liczbę mieszkańców. Wzrastało też zapotrzebowanie na coraz to nowe tereny pod uprawę. Ale do tej uprawy potrzebny był szereg czynników, jak odpowiednia gleba, klimat i na­ wodnienie. Jedne obszary obfitowały w liczne rzeki i strumienie, miały klimat wilgotny, o znacznej ilości opadów. B y ł y jednak i inne, w których d e s z c e padały niezmiernie rzadko, a życiodajne wody nielicznych rzek nasycały w i l g o c i ą za­ ledwie w ą s k i pas ziemi wzdłuż obu brzegów. I w ł a ś n i e tego w ą s k i e g o , urodzaj­ nego pasa czepiały się dziesiątki osiedli ludzkich. Nie zrażały ich nawet groźne, okresowe powodzie, których przyczyn nie znano, a s k u t k ó w — przynajmniej początkowo — nie potrafiono unikać. Ale o krok dalej, w głębi lądu, gdzie nie sięgała w i l g o ć rzek, rozciągały się puste, suche obszary. Ich gleba jednak była częstokroć równie żyzna, jak nad brzegami w ó d . Brakło jej tylko wilgoci. I tu, w krajach o ciepłym, p ó ł p u s t y n n y m klimacie i żyznych potencjalnie glebach, rodzi się wynalazek sztucznego nawodnienia. Wynika on z dążenia do powiększenia uprawnego obszaru, a więc chęci ekspansji i zysku, oraz z lęku przed okreso­ wymi powodziami życiodajnych wprawdzie, lecz „dzikich" rzek. W niektórych krajach, takich jak np. Chiny czy Syjam, chodzi obok zapobiegania powodziom �536 RECENZJE nie o nawodnienie suchych terenów, lecz o rozszerzenie uprawy ryżu, w z r a s t a j ą ­ cego d o s ł o w n i e w wodzie. To w ł a ś n i e bowiem w o d ą , spośród szeregu nieodzow­ nych do uprawy roślin czynników naturalnych, można było najłatwiej operować mimo prymitywnych środków technicznych. Decydując się na b u d o w ę systemu tam i k a n a ł ó w pierwotni rolnicy Egiptu, Mezopotamii, Indii czy Chin pragnęli polepszenia swych w a r u n k ó w życiowych. Ale w y b ó r gospodarki irygacyjnej, jakiego dokonała ta część — i tylko część •— uprawiającej rośliny ludzkości, posiadał swe dalsze konsekwencje. Rychło zorien­ towano się, że gospodarka irygacyjna uprawiana w obrębie jednej rodziny czy grupy sąsiadów daje stosunkowo niewielkie wyniki. W każdym razie o wiele bar­ dziej imponujące efekty osiąga się przez m a s o w ą współpracę w skali powiedzmy szczepu czy nawet całej grupy szczepów. Szczególnie w y r a ź n i e wystąpiło to w czasie okresowych w y l e w ó w . T u Wittfogel doszukuje s i ę genezy ustroju hydraulicznego despotyzmu. Na razie w tych prymitywnych społecznościach szczepowych despotyzm oczywiście nie istnieje. Ale zasadą działania staje s i ę już zorganizowana akcja masowa i podział czynności. Tak w i ę c obok indywidual­ nej uprawy roślin na w ł a s n y c h polach co pewien czas cała społeczność wiejska podejmuje w s p ó l n e prace typu przygotowawczego, jak irygacje, i ochronnego, zmierzające do kontrolowania okresowych powodzi. Wspólne te roboty zsynchro­ nizowane są z podobną akcją przeprowadzaną przez mieszkańców innych wsi na całym obszarze. Kiedy jednak dziesiątki, setki, a potem i tysiące ludzi mają kopać przemyślny system k a n a ł ó w , wznosić tamy - i sypać ochronne groble, jest rzeczą jasną, ż e muszą oni działać w e d ł u g szczegółowego, jednolicie opracowa­ nego planu. Powstaje w i ę c sprężyste kierownictwo robót z wodzem i sztabem inżynieryjnym oraz z hierarchią nadzorców utrzymujących dyscyplinę i odpowie­ dzialnych za każdy odcinek robót. Scentralizowany sztab f a c h o w c ó w rozwija stop­ niowo badania nad okresowością w y l e w ó w . Układa kalendarz robót przygotowaw­ czych i ochronnych, rozwijając takie nauki, jak astronomia i matematyka. Rzecz charakterystyczna, że wiedza ścisła kapłanów egipskich czy babilońskich m a g ó w Kniewiele m i a ł a w s p ó l n e g o z uprawianymi nieraz w Europie „czysto naukowymi" rozważaniami. Przeciwnie, były to dociekania utylitarne, a z wartości ich prak­ tycznej zdawano sobie na ogół s p r a w ę doskonale. Toteż w miarę rosnącego dystansu między wodzem i sztabem jego pomocników z jednej strony, a resztą społeczeństwa z drugiej zdobyte wiadomości naukowe pilnie strzeżono przed pospólstwem, widząc w nich jeden z i n s t r u m e n t ó w władzy. Struktura powstającego społeczeństwa hydraulicznego zmienia s i ę radykalnie. Rozpada się dawny ustrój szczepowy. Masowe prace podporządkowane jednolitym planom i jednemu kierownictwu p o w o d u j ą integrację szczepów i plemion. Władza dawnego szczepowego wodza wzrasta ogromnie. Inni szczepowi przywódcy albo tracą c a ł k o w i c i e znaczenie, albo też stają się tylko funkcjonariuszami aparatu nadzorczego władzy. P a ń s t w o hydrauliczne opiera s w ą gospodarkę na rolnictwie. Okresowe mobilizacje wszystkich dorosłych m ę ż c z y z n przeprowadza s i ę w celu wykonania robót o znaczeniu o g ó l n o p a ń s t w o w y m . Tylko że teraz o rodzaju pracy, czasie, miejscu i wysokości ewentualnej zapłaty decyduje władca za pośrednic­ twem swoich urzędników. Do takich robót hydraulicznych monarcha woli użyć przymusowo swych wolnych poddanych niż n i e w o l n i k ó w . W rezultacie jest to o wiele tańsze, jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę częste uchylanie się od zapłaty lub traktowanie jej dość symbolicznie. A ż e b y jednak m ó c dobrze planować, władca musi znać szczegółowo możliwości ludzkie i m a t e r i a ł o w e swego kraju. Stąd też zarówno w Egipcie i Chinach, jak również w państwie I n k ó w prowadzi s i ę �RECENZJE 537 ścisłą e w i d e n c j ę m i e s z k a ń c ó w i wszelkich zasobów. To z kolei umożliwia opodat­ kowanie każdego członka hydraulicznej społeczności. Aparat nadzorujący okre­ sowe roboty p a ń s t w o w e zostaje przystosowany do nadzoru podatkowego. I nie tylko podatkowego. W starożytnych Chinach czy Indiach każdy ojciec rodziny jest wobec niej reprezentantem samego w ł a d c y , odpowiedzialnym za lojalność swej żony i dziecii Każdy w ó j t odpowiada za posłuszeństwo chłopów swej wioski. Podobny system spotykamy w dawnym Peru. Dotychczas omawiane prace p a ń s t w o w e dotyczyły zabezpieczenia elementar­ nych potrzeb ż y c i o w y c h całego społeczeństwa hydraulicznego i polepszenia jego gospodarki. Ale jak wiemy, angażowano do nich setki i tysiące, a później nawet setki tysięcy ludzi. D y s p o n u j ą c tak liczną i tanią siłą roboczą w ł a d c y hydrauliczni raz po raz zaprzęgają ją do coraz to innych zadań. P o w s t a j ą w i ę c olbrzymie miasta-stolice, akwedukty i rezerwuary wody do picia, kanały żeglugowe, drogi. Rosnące bogactwo hydraulicznego państwa budzi nieraz chciwość ościennych barbarzyńców. Toteż hydrauliczni królowie rzucają setki przymusowych najmi­ tów do budowy m u r ó w i fortec. Operując systemem totalnej mobilizacji z ł a t w o ­ ścią formują krociowe armie, które wprawdzie duchem bojowym i wyszkoleniem stoją niżej od w o j o w n i k ó w np. starożytnej Grecji czy feudalnych armii ś r e d n i o ­ wiecza lub japońskich samurajów, ale liczbą, dyscypliną i sprężystością dowo­ dzenia biją ich często na głowę. To w ł a ś n i e hydrauliczne Chiny s t w o r z y ł y doktrynę w o j s k o w ą , którą później wykorzysta D ż y n g i s - c h a n . W miarę wzrostu w ł a d z y rosną ambicje hydraulicznych d e s p o t ó w i służącej im kasty urzędniczej. Stąd więc znów tysiące poddanych wznosi „cyklopie pałace" i grobowce. Władca spokrewniony jest teraz ściśle z bogami. Czasem jest po prostu jednym z nich. A zatem budowa ogromnych ś w i ą t y ń to też przejaw jego prestiżu. Przepych i monumentalizm to cechy ustroju hydraulicznego. Są one nie tylko m i ł y m dla warstwy rządzącej luksusem, lecz również instrumentem w ł a d z y . Mają budzić podziw, przestrach, bezradność. Mają obezwładniać każdą m y ś l targnięcia się na potęgę, która je wzniosła. Rzecz jasna, że taką dyscyplinę totalnej pracy i totalnego opodatkowania, nie­ raz bardzo wysokiego, m ó g ł narzucić tylko ustrój, w którym p a ń s t w o było silniej­ sze od społeczeństwa. Aby to osiągnąć, hydrauliczny despota opierał s w ą w ł a d z ę na c a ł k o w i c i e od siebie uzależnionym biurokratycznym aparacie. W hydraulicz­ nym mocarstwie nawet najpotężniejszy urzędnik w każdej chwili utracić m ó g ł wszystko wraz z życiem. Celowo utrzymywana atmosfera n i e p e w n o ś c i jutra jeszcze bardziej uzależniała od władcy i skłaniała do posłuchu. Zresztą miarą wartości mieszkańca Egiptu, Persji, Chin czy Peru była przede wszystkim jego przydatność dla króla. Jedną z żelaznych zasad hydraulicznych despotów było nie­ dopuszczanie do uzyskiwania w i ę k s z e j niezależności gospodarczej przez jakiekol­ wiek ugrupowania społeczne. Władca kontrolował lub brał bezpośrednio udział we wszystkich w a ż n i e j s z y c h przedsięwzięciach gospodarczych. Tylko wybrani przez w ł a d c ę kupcy i przedsiębiorcy otrzymywali koncesje. Seniorzy lokalnych zrzeszeń i spółek kupieckich stawali się automatycznie funkcjonariuszami aparatu urzędniczego, odpowiedzialnymi za lojalność swych k o l e g ó w po fachu. Podobnie traktowano i rzemieślników. R ó w n i e ż i wielka własność ziemska nie miała w tych rolniczych państwach w i ę k s z e g o znaczenia politycznego, gdyż stan posiadania wiązał się dla każdego posiadacza z piastowanym urzędem p a ń s t w o w y m . Z chwilą jego utraty następowała nierzadko konfiskata majątku. W ogóle w ł a d c y hydrau­ liczni chętnie posługiwali się metodą konfiskaty majątku wobec zbyt zamożnych, a tym samym niebezpiecznych poddanych. Oczywiście ten system bynajmniej nie �538 RECENZJE wykluczał dziedziczenia majątku, a nawet i stanowiska w hierarchii urzędniczej. Jednakże to nie posiadanie bogactwa, lecz w ł a ś n i e urząd, służba w ł a d c y były źródłem dobrobytu i znaczenia hydraulicznych warstw rządzących. Ażeby dobit­ niej w y k a z a ć powiązania w ł a s n o i c i prywatnej z aparatem p a ń s t w o w y m despoty, Wittfogel wprowadza terminy „biurokratycznego kupiectwa" i „biurokratycznego ziemiaństwa". Nie trzeba chyba dodawać, że szerokie rzesze pospólstwa w mia­ stach i na wsi nie miały w tych państwach żadnego znaczenia politycznego. Kluczem do struktury społecznej imperium hydraulicznego jest stosunek każdego mieszkańca do aparatu p a ń s t w o w e g o . Widzimy tu w i ę c po jednej stronie w ł a d c ę z jego dworem, w a r s t w ę w y ż s z y c h urzędników uzależnionych wprawdzie od k a p r y s ó w tyrana, lecz tymczasem ciesząca ch się znacznymi dochodami, przywi­ lejami i władzą, oraz szeregowych funkcjonariuszy, poborców podatkowych, nad­ zorców, szpicli, żandarmów itp. C i ostatni, wyzyskiwani i pomiatani przez dygnitarzy, przecież jednak cieszą się tym minimum p r z y w i l e j ó w i władzy, jaką mają nad p o s p ó l s t w e m . Dlatego i ich zalicza Wittfogel do klasy rządzącej. Po drugiej stronie sto;'ą rządzeni, „wolny" poddany nie pełniący żadnych funkcji urzędniczych i niewolnik, którego rola w gospodarce hydraulicznej jest stosun­ kowo niewielka. W społeczeństwie tym roi się od antagonizmów. Władca chętnie widzi te antagonizmy, zwłaszcza jeśli istnieją między jednostkami czy gru­ pami jednostek. Rozbijając jednak społeczeństwo despota stara się nie dopuścić do żadnych poważniejszych rozruchów czy konfliktów. Stagnacja — to jego cel. W społeczeństwie hydraulicznym a w a n s o w a ć można w y ł ą c z n i e z łaski w ł a d c y , a zwrócić na siebie przychylne oko króla czy jego urzędnika tylko jedną zaletą — służalczością. Jest rzeczą charakterystyczną, że hydrauliczni despoci chętnie ota­ czali się eunuchami, wszelkiego rodzaju zaufanymi niewolnikami i w y z w o l e ń ­ cami. Tego typu ludzie, których kariera całkowicie zależała od łaski króla, pia­ stowali nieraz n a j w y ż s z e funkcje p a ń s t w o w e . Budzili najmniej obaw despoty, gdyż nie byli potencjalnymi pretendentami do tronu. Za znienawidzonymi przez urzędniczą kastę faworytami nie stał nikt. Cbck fizycznych metod całkowitego podporządkowania sobie społeczeństwa w ciągu tysięcy lat istnienia wypracowano w monarchiach hydraulic-nych odpo­ wiednie metody oddziaływania psychologicznego. Do nich należał terror. Hydrau­ liczni despoci n'e ufali nikomu. Zakładali, że tylko strach wstrzymuje ich w s p ó ł ­ rodaków od zawładnięcia tronem i bogactwami króla. Otaczano się w i ę c nimbem groźnej tajemnicy, stosowano skomplikowany system szpiegostwa. Publiczne egzekucje i tortury uzupełniano celowo rozsiewanymi w i a d o m o ś c i a m i o okrop­ nościach k r ó l e w s k i c h więzień. Poddany, który narażał się na niełaskę władcy, był w tym społeczeństwie momentalnie osamotniony. Opowiada o tym szeroko jeden ze starodawnych h i s t o r y k ó w chińskich, Su-ma Czien. On sam miał to nieszczęście, że znalazł się w rękach cesarskiego wymiaru sprawiedliwości. Nikt nie ośmielał s i ę mu nie tj lko pomóc, lecz nawet współczuć w l ę k u o w ł a s n ą głowę. Ofiara w poczuciu całkowitego osamotnienia stawała przed obliczem władcy, który był jej oskarżycielem i sędzią zarazem. Inną metodą psychologicznego obezwładnienia był mit dobrego despoty, rozumnego tyrana, mądrego samodzierżcy. Miał on odległy rodowód. W ciągu w i e k ó w oszukał on wielu pobieżnych obserwatorów hydraulicznych społeczeństw. Ale nie dla cudzoziemców ro~s:ewano go uporczywie, lecz z m y ś l ą o w ł a s n y c h poddanych. I rzeczywiście wielu hydrauliczn} eh myślicieli i filozofów w i e r z y ł o w e ń , nic wyobrażając sobie lepszego ustroju. Taki na przykład Konfucjusz kreśli w dobrej wierze obraz mądrego cesarza i rozsądnych biurokratów, spra- �RECENZJE 539 wiedliwie kierujących (!) losami prostaczków. Krytyka hydraulicznych pisarzy nie godziła w podstawy ustrojowe. Chcieli tylko propagować wśród warstw rzą­ dzących zasady rozsądnego umiaru. Tymczasem hydrauliczni autokraci rządzili za pośrednictwem swoich urzędników nie krępując się żadnymi ograniczeniami kon­ stytucyjnymi, religijnymi — prawie zawsze piastowali najwyższe godności reli­ gijne — ani tzw. prawami natury. To oni i ich urzędnicy mieszkali we wspania­ łych rezydencjach. Ich armie i orszaki m a s z e r o w a ł y ś w i e t n y m i drogami. Znako­ mity system poczt, tak często opisywany przez cudzoziemców, służył także w ł a d c y , wprzągnięty w jego system wywiadu i kontrwywiadu. Olśniewające dwory orien­ talne byiy w istocie jaskrawym przykładem, kto jest „użytkownikiem" cudownie działającej machiny p a ń s t w o w e j i w ;'akim kierunku obraca się jej g ł ó w n y w y ­ siłek. Istniejący w ciągu tysięcy lat na różnych kontynentach hydrauliczny despotyzm przejawiał zadziwiającą stagnację, mimo że niekiedy pod naciskiem sił zewnętrz­ nych cofał się, a innym znów razem ekspandował. Ekspandowały jednak przede wszystkim wypracowane w hydraulizmie zasady koncentracji władzy i środków, a nie formy irygacyjnej uprawy roli. Niejednokrotnie pasterskie ludy „barbarzyń­ skie", o pierwotnie szczepowym ustroju, podbijając p a ń s t w o hydrauliczne przejmo­ w a ł y jego despotyczne formy władzy i rozprzestrzeniały je później w innych re­ gionach. Tak np. było w przypadku czterech inwazji koczowników z północy, któ­ rym uległy Chiny. Innego rodzaju przykładem ekspansji ustroju hydraulicznego było „zarażenie się" nim imperium rzymskiego po podboju hellenistycznego Wscho­ du. Rzymianie zresztą podzielili w tym przypadku los Greków i Macedończyków. Model tradycyjnego despotyzmu przejęli również pasterscy Mongołowie, Arabowie i Turcy. Istnieją poszlaki, że dominował on w starożytnych kulturach minojskiej i mykeńskiej i dopiero w czasach historycznej Grecji cofnął się na Bliski Wschód. Ale obalenie hydraulizmu następowało :z reguły dopiero pod w p ł y w e m sił zewnętrz­ nych. Pozostawiony bowiem we w z g l ę d n y m spokoju, trwał on dziesiątki w i e k ó w przeżywając tylko od czasu do czasu przewroty pałacowe czy najazdy barbarzyń­ ców. Wstrząsy te jednak powodowały tylko zmiany dynastii i personelu urzęd­ niczego, niejako odnawiając i wzmacniając państwo. Zasada ustrojowa pozosta­ wała ta sama. Tezy Wittfogela w y w o ł y w a ł y i w y w o ł u j ą nadal sporo dyskusji naukowych. Problem analizy despotyzmu nie jest przecież nowy. Szczególnie wielu oponentów znajduje Wittfogel w swych teoriach nowoczesnej dyktatury. Nas jednak winna zainteresować nakreślona pi zez tego uczonego teoria rozwoju starożytnych rol­ niczych cywilizacji i pólcywilizacji, w których wzrosła kultura ogromnej ilości ludów zamieszkujących Ziemię. Hydrauliczny model władzy to coś chyba odręb­ nego od wypracowanych schematów na podstawie historii społeczeństw zachodnio­ europejskich. Trudno negować rolę, jaką odegrał on w kształtowaniu się kultury setek milionów mieszkańców naszego globu. Dlatego też orientalny despotyzm niewątpliwie zaciekawi każdego, kto bada dzieje społeczeństw i ewolucję ich kultury. Leszek Dzięgiel R A Y M O N D F I R T H , We, the Tikopia (London 1957, s. X X I I + 605, George Allen & Unwin Ltd.); Social Change in Tikopia (London 1959, s. 360, George Allen & Unwin Ltd.). z Badania nad organizacją pokrewieństwa u ludów pierwotnych były jednym zasadniczych przedmiotów brytyjskiej etnografii czy antropologii społecznej �540 RECENZJE od samych jej początków. Wystarczy wymienić tu nazwiska Taylora i Mac L e n nana. Oczywiście w ich pracach, podobnie jak i u Morgana, analiza systemu po­ k r e w i e ń s t w a była raczej narzędziem służącym rekonstrukcji czy też konstrukcji odpowiedniego obrazu kultury, stanowiła punkt wyjścia dla szerszych koncepcji rozwojowych. Zainteresowanie problemem pozostało jednakże i w późniejszych l a ­ tach, w ó w c z a s gdy powstały nowe prądy teoretyczne badań nad społeczeństwami pierwotnymi. System pokrewieństwa przykuwał u w a g ę najpoważniejszych antro­ pologów, niezależnie od roli, jaką nadawali mu oni w ogólnym obrazie kultury czy organizacji społecznej. Antropologia społeczna, kładąc akcent na badanie struktury społecznej wy­ warła bardzo poważny w p ł y w na dalszy rozwój antropologii angielskiej prawie niezależnie od afiliacji teoretycznych jej przedstawicieli. Atrakcji konstruowania z e s t a w ó w lub w z o r ó w zachowań międzyjednostkowych i międzygrupowych u ludów pierwotnych jako zadania docelowego ulegli tak Malinowski i Radcliffe-Brown, Evans-Pritchard, jak też inni zbliżeni do nich uczeni. Wówczas również system pokrewieństwa pozostał chyba najpopularniejszym z badanych aspektów struktury społecznej. Wyjaśnić to można tym, że pokrewieństwo czy też wyobrażenia o tym, jak ono powinno funkcjonować, w połączeniu z jego odpowiednikami semantycz­ nymi stanowiły najłatwiejszy w obserwacji zespół reguł spośród tych, które etno­ graf chciał widzieć jako kierujące życiem społecznym badanego ludu. Na dodatek inne kryteria wyodrębnienia prawidłowości w stosunkach społecznych, jak płeć, wspólnota terytorialna, pozycja społeczna itp., były w bliski sposób powiązane właśnie z pokrewieństwem, jako jedną z pierwotnych podstaw zrzeszania się jed­ nostek w grupy społeczne. Mechanizm działania pokrewieństwa, czy raczej zachowania ludzkie, których przyczynę można widzieć w postulatach wynikających z określonego systemu po­ krewieństwa, stały się przedmiotem pracy Firtha. W kręgu jego zainteresowań znajdowała się przede wszystkim Oceania, gdzie przed 33 laty — na wyspie Tiko­ pia — przeprowadził badania tegoż zagadnienia. Podtytuł wydanej po raz pierwszy w 1936 r. książki (stanowiącej prezentację rezultatów tych badań) We, the Tikopia brzmi: Socjologiczne studium pokrewieństwa w prymitywnej Polinezji. Zawarta jest w nim reakcja na dotychczasowe metody badań problemu, sprowadzające się do uabstrakcyjniania pokrewieństwa, poszukiwania reguł organizacji i ich genezy. Podtytuł uzasadniony jest faktem, że autor przedstawia analityczne studium dzia­ łań ludzkich dla wykrycia wzajemnych relacji między członkami rodziny oraz w szerszym aspekcie: między grupami społecznymi i między jednostkami a gru­ pami. Jak bowiem twierdzi Firth, pokrewieństwo jest „reinterpretacją, w termi­ nach społecznych, faktów prokreacji i regularnego związku płciowego''. Płynie stąd przekonanie, że „naukowa definicja w i ę z ó w pokrewieństwa pomiędzy jednostkami oznacza nie tylko specyfikację genealogicznej więzi między nimi oraz terminów językowych użytych dla nazwania tych więzi, lecz także klasyfikację ich zacho­ wania w wielu aspektach życia" (s. 577). W części wstępnej autor przedstawia metody badań pokrewieństwa. T a k w i ę c wymienia podejścia: 1. rezydencjonalne — przez związki przestrzenne do poznania więzi p o k r e w i e ń s t w a ; 2. alimentárně — analiza wzajemnych świadczeń w sferze pomocy materialnej, pracy produkcyjnej, rytuału itp.; 3. poprzez kulturę mate­ rialną — badanie więzi ekonomicznych i produkcyjnych, zasad systemu własności, dziedziczenia, reguł obiegu i użycia dóbr materialnych w obrębie grupy krewnych; 4. lingwistyczne — analiza nazewnictwa jako punktu w y j ś c i o w e g o do określenia zasad wzajemnego postępowania w grupie krewnych; 5. biograficzne — k o n č e n - �RECENZJE 541 trujące się na tej części procesu socjalizacji jednostki, która polega na adaptacji do określonych reguł zachowania obowiązujących w grupie krewnych. Siłą rzeczy nie są i nie mogą to być podejścia wyłączające się, a jedynie punkty wyjścia kierunkujące dalszą interpretację na wybranym materiale źródłowym. Autor, jak twierdzi, wybrał pierwszą z wymienionych metod, chociaż nie ogranicza się tylko do niej jednej. Firth chciał stwierdzić, jak przestrzenne zgrupowanie Tikopia w do­ mach i wsiach jest skorelowane z ich związkami pokrewieństwa. Jako źródła służyły mu, w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu, plany domów i wsi, plany dy­ strybucji ziemi, genealogie i podania historyczne, terminy pokrewieństwa i roz­ mowy pomiędzy krewnymi, obserwacje i relacje z życia gospodarczego, rytual­ nego itp. Wyjściowe pytanie badawcze brzmiało: w jakich grupach żyją Tikopia, jakie są podstawowe zasady ich lokalnego grupowania się? Celem jego było m.in. wy­ izolowanie „podstawowej jednostki pokrewieństwa"', którą jest zgodnie z wnio­ skiem Firtha rodzina elementarna zamieszkująca w s p ó l n y dom rodowy. Wniosek ten, identyczny zresztą z wnioskami z prac terenowych Malinowskiego i Radcliffe-Browna, doprowadził później autora do przekonania o odwieczności tej formy rodziny. Dalsze badania poszły w kierunku poznania stosunków pomiędzy człon­ kami rodziny a członkami innych grup krewnych. Celem ich było wykazanie związku pomiędzy konkretnymi więzami genealogicznymi a zachowaniami w życiu codziennym — od strefy produkcyjnej aż po sytuacje zabawowe. Na marginesie warto zwrócić u w a g ę na interpretację często w Oceanii spotykanego zjawiska awunkulatu. Firth wyjaśnia go jako manifestację tendencji zwiększającej bezpie­ czeństwo kobiety w małżeństwie, specjalne zaś obowiązki wuja mają konserwo­ w a ć więzy dzieci z grupą matki, ponieważ umacnianie w i ę z ó w pokrewieństwa ma swoją konkretną funkcję służenia dobrobytowi społecznemu. Kolejnym zagadnie­ niem interesującym autora są stosunki między grupami krewnych (lineaże, klany) widziane poprzez pryzmat zachowań się ich przedstawicieli. Grupa rodowa u Tiko­ pia nie zawsze stanowi grupę lokalną. Można zatem o b s e r w o w a ć zjawisko rozpadu organizacji rodowej. Firth stwierdza, że wskutek małżeństw m i ę d z y k l a n o w y c h wyrasta współpraca gospodarcza i społeczna, która czyni wiezie wspólnoty teryto­ rialnej silniejszymi od więzi pokrewieństwa. Na koniec analizuje się stosunek jednostek i grup do podstawy gospodarczej ich bytu, mianowicie ziemi, ich reak­ cje na biologiczny aspekt płci. stosunek do wydarzeń o wartości ogólnogrupowej (małżeństwo, inicjacja). Firth skupił w i ę c swoją u w a g ę na działaniach członków społeczeństwa, na ich korelacji z innymi działaniami oraz na stopniu ich dostosowania do w y m o g ó w systemu pokrewieństwa (w tym ostatnim wypadku często stwierdza postępowania nonkonformistyczne, czego unikał Malinowski). Takie ustawienie badanego proble­ mu, porzucenie interpretacji instytucji rozumianych jako teoretyczne potrzeby ludz­ kie — o których można przecież wnioskować na podstawie obserwacji działań człowieka, nazwane zostało przez Daryll Forde'a funkcjonalizmem empirycznym. Firth stwierdza w konkluzji, że Tikopia wyraźnie opierają się na w i ę z a c h po­ krewieństwa dla wyjaśnienia określonych stosunków pomiędzy ludźmi, a także stosunku ludzi do rzeczy (tworzenie grup terytorialnych, stosunek do gerontów i wodzów, zasady władania ziemią itp.). Ten stan rzeczy służyć ma konformizacji do obowiązujących reguł życia społecznego. Jest to teza będąca wnioskiem logicznie w y p ł y w a j ą c y m z zaobserwowanej sytuacji, że tak organizacja terytorialna Tikopia, jak też organizacja życia gospodarczego oparte są w p o w a ż n y m stopniu (choć nie całkowicie) na kryterium pochodzenia rodowego. Autor zdaje sobie sprawę z tego, �542 RECENZJE że oprócz poczucia wspólnoty krwi stabilność organizacji społecznej broniona jest także przez inne zespoły idei reprezentowanych w społeczeństwie, np. system wie­ rzeń religijnych i magicznych, organizacja polityczna. Ograniczenie się więc do pokrewieństwa czy obowiązków przezeń nakładanych jako motywu działań w róż­ nych sferach życia, jeśli niekiedy nie prowadzi do symplifikacji obrazu życia spo­ łecznego, to zawsze pozostaje analizą jednego tylko jego aspektu. Firth widzi także równoległe działanie innych elementów struktury społecznej, co w p ł y w a na sposób sformułowania jednego z k o ń c o w y c h wniosków. Stwierdza on, że wiezie pokrewień­ stwa u Tikopia „służą jako kanały do komunikowania się członków społeczeństwa, jako ramy współpracy gospodarczej i społecznej oraz jako czynnik stabilności przerzucający most pomiędzy przeciwstawnymi interesami materialnymi" (s. 578). Ogólność tego wniosku, trudność w zrelatywizowaniu roli pokrewieństwa w speł­ nianiu wymienionych funkcji w stosunku do innych czynników, które je również pełnią, ogranicza możliwość zrozumienia stopnia i zakresu funkcjonowania pokre­ w i e ń s t w a jako regulatora stosunków społecznych. Stąd konieczność użycia nie­ ostrych pojęć przy formułowaniu wniosku. T y m niemniej studium Firtha jest interesujące jako reakcja na niekiedy zbyt formalne traktowanie pokrewieństwa w historii badań etnograficznych i demonstracja zdyscyplinowanego postępowania naukowego. Przekonanie Firtha, że system społeczny posiada swój termostat regulujący wszelkie odchylenia i utrzymujący stan stabilizacji (jak np. pokrewieństwo u T i ­ kopia), uległo zachwianiu po jego drugiej wizycie na wyspie w 1952 r. Zasada samoregulacji, jak i znane twierdzenie Malinowskiego o stosunku wzajemności mogły być podane w wątpliwość przez jego ucznia dopiero, gdy ten podjął się badania przemian społecznych u Tikopia w y w o ł a n y c h zderzeniem z kulturą euro­ pejską. Rezultaty tych badań przedstawił w drugiej recenzowanej pracy, której podtytuł brzmi: Ponowne studium społeczności polinezyjskiej po upływie generacji. Przez zmiany społeczne pod w p ł y w e m zderzenia kultur rozumie się zmiany w strukturze społecznej. Bowiem niedopasowanie do niej zachowań jednostkowych nie stanowi jeszcze zmiany rozumianej jako „social change", a jest jedynie wskaź­ nikiem jej nadejścia. Dopiero wprowadzenie i zinternalizowanie przez większość społeczeństwa nowych zasad zachowania się wobec ludzi i rzeczy oznacza taką zmianę. Jest nią np. przekształcenie się podstawowej grupy społecznej opartej na pokrewieństwie z wielkiej rodziny w elementarną. Nie znaczy to jednak, że sam termin może być rozumiany jednoznacznie. Przybiera on tak różne konotacje, jak wiele jest definicji struktury społecznej. Publikacja w y n i k ó w drugich z kolei badań terenowych wśród Tikopia nie stanowi zasadniczej zmiany zainteresowań autora w porównaniu z poprzednią. Z a ­ interesowanie aktywnością społeczną ludzi nie ustąpiło tu miejsca analizie struk­ tury. Stało się to dzięki położeniu przez Firtha akcentu na zdefiniowanym przez siebie aspekcie „social change", mianowicie „przemieszczeniu społecznym" (social movement), które związane jest nie tyle ze zmianą struktury, ile organizacji spo­ łeczeństwa (w znaczeniu, jakie tym terminom nadaje sam Firth). „Przemieszczenie społeczne" obejmuje dwa zagadnienia — ekologię społeczną i kadry ludzkie speł­ niające pewne role społeczne. Tak więc Firth badając zmiany w rozsiedleniu ludzi stwierdza przestrzenną ekspansję rodu, jego dezintegrację w wyniku oddzielnej rezydencji młodych małżeństw. Taki stan rzeczy (którego przyczyny są w książce problemem marginesowym) powiększa społeczną odległość pomiędzy składowymi grupy stanowiącej dawniej całość gospodarczo-obrzędową. Z drugiej strony wskutek „naturalnej sukcesji" następuje zamiana osób wypełniających pewne zinstytucjo- �RECENZJE 543 nalizowane funkcje bez zmiany ich samych. Nie jest to jednakże, jak się wydaje, tylko wymiana personelu, gdyż np. nowy przywódca — zastępując starego — wpro­ wadza w ł a s n e koncepcje stosunków społecznych. Te koncepcje wyrosły w warun­ kach zmieniającego się systemu wartości wskutek ożywienia kontaktów ze ś w i a t e m zewnętrznym. W omawianym przypadku autor usuwa w cień te kontakty twierdząc, że proces „przemieszczenia społecznego" jest wynikiem działania sił w e w n ę t r z n y c h . Toteż wyodrębnienie go jako oddzielnego aspektu „social change", być może po­ żyteczne z punktu widzenia metody badań, zaciemnia w gruncie rzeczy obraz prze­ mian społecznych w y n i k ł y c h ze „zderzenia kultur". Firth dał porównanie podobieństw i różnic dla dwu punktów czasowych w hi­ storii społecznej Tikopia. Jest to zatem studium dwusynchroniczne raczej, a nie diachroniczne. Tak więc kierunki rozwoju społecznego w okresie dzielącym badania mogą być jedynie odgadywane. Książka w gruncie rzeczy daje inwentaryzację indywidualnych faktów oraz ich porównanie ze stanem poprzednim. Co prawda fakty te ilustrują stopniowe internalizowanie przez członków społeczeństwa nowych zasad zachowania się, co jest fragmentem zjawiska zmiany, tym niemniej pozostają one tylko ilustracją procesu, który musi jeszcze otrzymać swoją specyfikację. Dla okresu dzielącego badania terenowe autor nie dał bardzo potrzebnego zestawu wy­ darzeń historycznych, dotyczących bezpośrednio życia Tikopia i ich kontaktów zewnętrznych. Mogłyby one posłużyć za podstawę do wykrycia regularności pro­ cesu zmian, który zachodził w tym czasie. Zanotowane przez Firtha wydarzenia wskazują jednakże na to, że organizacja społeczna Tikopia ulega pewnym powolnym i — w okresie pomiędzy ekspedy­ cjami — stale trwającym przekształceniom. Przede wszystkim w i ę c daje się zauważyć utratę kontroli rodu nad w s p ó l n ą ziemią. Indywidualizacja interesów ekonomicznych prowadzi do stratyfikacji społecznej opartej o posiadany areał uprawy. Proces rozwarstwiania społecznego, jak można się z materiału zoriento­ wać, jest skomplikowany, lecz niedostatecznie wyjaśniony. Wiadomo jedynie, że część przywódców rodowych znalazła się w grupie uprzywilejowanej. Status spo­ łeczny jednostek zaczyna być mierzony w e d ł u g ich stanu posiadania. Wprowadzenie administracji kolonialnej sprawiło, że instytucja przywództwa powoli traci swoje sankcje tradycyjne, zastępując je sankcjami administracji. Ekspansja pieniądza narusza dotychczasowy system wymiennej gospodarki towarowej. Autor jednakże nie daje odpowiedzi na to, w jakim stopniu to zaszło i jak się ten proces odbywa. Zajmuje się natomiast behawiorystyczną obserwacją stosunku Tikopia do pie­ niędzy, ich trudnościami w ocenie wartości monet, wreszcie samą czynnością k u ­ powania. Firth sygnalizuje też tendencje do rozszerzenia produkcji, eksportu towa­ rów i siły roboczej oraz ilościowy i asortymentowy wzrost popytu na dobra kon­ sumpcyjne. Nadal jednak są to zjawiska, które notuje się jako fakty społeczne równoważne pozostałym. Na zakończenie pracy w sposób w ł a ś c i w y antropologii stosowanej autor punk­ tuje najważniejsze zmiany, jakie były sygnalizowane na innych terenach przez podobne wydarzenia jak te, które stwierdził u Tikopia. Sformułowane one są w sposób użytkowy dla praktyków kolonialnych. Zjawisko „social change" jest niczym innym, jak procesem społecznym. I jako taki (jeśli się go widzi w kategoriach historycznych) ma swoje przyczyny, prze­ bieg oraz obserwowalne czy przypuszczalne rezultaty. Firth ograniczył się w za­ sadzie do analizy niektórych aspektów środkowego etapu tego procesu. B y ł o b y to do przyjęcia z metodologicznego punktu widzenia, gdyby traktował ten etap jako zjawisko ciągłe, produkujące swoje skutki, będące z kolei zaczynem nowych �544 RECENZJE zjawisk. Jeżeli jednakże — jak w przypadku recenzowanej pracy — analiza do­ tyczy zamkniętego okresu historycznego, który był w i d o w n i ą zmian strukturalnych, organizacyjnych i ideowych, nie można unikać opisu historycznego lub mówiąc innymi słowy — dynamicznego. Formy stosunków między ludźmi nie są trwałe (na tym przecież polega zjawisko zmiany), a zatem wszelkie zachowania się jedno­ stek, jeśli mamy je uważać za fakty społeczne podlegające analizie naukowej, muszą być relatywizowane do konkretnie istniejącej sytuacji historycznej. Niewystarczające jest powiedzenie, że zmiany następują jako rezultat „westernizacji", co w tym kon­ kretnym wypadku zawiera w sobie także pojęcie chrystianizacji. Polski termin „zderzenie kultur" już sam przez się narzuca konieczność postawienia sobie pyta­ nia: przed jakimi nowymi, nie znanymi sobie zjawiskami postawiona została spo­ łeczność pierwotna; w jaki sposób te zjawiska weszły w kontakt z kulturą tra­ dycyjną? „Westernizacja" to w ł a ś n i e rezultat kontaktu z tymi zjawiskami, z eko­ nomicznymi, politycznymi i religijnymi ideałami i celami obcej kultury. Jeśli nie znamy formy tych kontaktów, również znaczenie terminu „westernizacja" w tym szczególnym wypadku pozostanie dla nas niezrozumiałe. Nie tylko chodzi tu o kon­ takty. Zetknięcie się dwu s y s t e m ó w wartości tworzy konflikty. Zanim system ekonomicznie lub politycznie słabszy ulegnie, uruchamia i wprowadza do walki cały zespół tradycyjnych sił społecznych, które w tym wypadku m o ż e m y nazwać siłami konserwatywnymi. Firth przytoczył kilka przykładów konserwatywnej reak­ cji na wprowadzane zmiany, nie dostrzegł jednakże zjawiska walki, która — można to założyć — miała na pewno miejsce. Podobne do powyższych zarzuty stawiano już funkcjonalistom niejednokrotnie. T y m niemniej znaczna ich część pozostaje nadal aktualna, jeśli badając kulturę społeczeństw ludzkich patrzymy na jednostkę przede wszystkim jako na część składową społeczności rozwijającej się w zasadzie zgodnie z prawami historycz­ nymi. Rezygnując jednak z postulatu, aby przedstawiciele tej szkoły porzucili swój sposób widzenia społeczeństwa jako przedmiotu badań, uznać należy, że obie prace Firtha stanowią cenny merytorycznie i interesujący metodologicznie wkład do wiedzy o roli systemu pokrewieństwa w organizacji i funkcjonowaniu grup spo­ łecznych. Sławoj Szynkiewicz I . I . P O T I E C H I N : Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrykańskich Bantu, „Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja". Nowaja Sierija, Moskwa 1955, t. 39. Praca ta powstała w związku ze wzrostem zainteresowań problemami afrykańskimi w etnografii radzieckiej, niejako na marginesie redagowania t o m ó w „Narody Afriki". Stanowi ona próbę wykorzystania dotychczas opublikowanych materiałów dotyczących Unii Południowej Afryki oraz protektoratów Suazi, Basuto i Beczuana i ustawienia ich w myśl założeń marksistowskich. Problem wysunięty przez autora: kształtowanie się jednolitego narodu bantuańskiego w procesie przemian gospodarczo-ustrojowych, jakim podlegała Po­ łudniowa Afryka, jest szczególnie skomplikowany. Terytorium to stanowi bowiem mozaikę nie tylko rasową, ale i etniozno-językową. Uprzemysłowione p a ń s t w o kapi­ talistyczne o rozwiniętym systemie administracyjnym spotyka się tu z pozostało­ ściami organizacji plemiennej, a wielkie obszary ziemi będące własnością planta­ torów niejednokrotnie sąsiadują z ziemiami będącymi we w s p ó l n y m użytkowaniu miejscowych plemion. �RECENZJE 545 P o d s t a w ą teoretyczną, na której oparł Potiechin swoje rozważania, jest stali­ nowska definicja narodu. W myśl tej definicji naród wyznaczają cztery najistot­ niejsze czynniki: wspólnota terytorium, życia ekonomicznego, języka i tzw. składu psychicznego, przejawiającego się w specyfice cech kultury narodowej. Jedynie k a ­ pitalizm stwarza warunki dla rozwoju wszystkich tych c z y n n i k ó w jednocześnie i stąd zgodnie z teorią marksistowską naród kształtuje się w okresie rozwoju stosun­ k ó w kapitalistycznych. Definicja ta — wyrosła z analizy stosunków europejskich — posłużyła autorowi za punkt wyjścia w analizowaniu zjawisk związanych z kształto­ waniem się narodu w specyficznych warunkach kapitalizmu kolonialnego. Omó­ wieniu tej specyfiki poświęca autor obszerne stronice. Kapitalizm w swojej wy­ kładni kolonialnej nie jest wynikiem organicznego rozwoju społeczeństwa miej­ scowego, lecz zjawiskiem sztucznym, narzuconym przez kolonistów europejskich W celu uzyskania nowych źródeł surowców, r y n k ó w zbytu i taniej siły roboczej. Nie musi też zdaniem autora u każdego z ludów podległych wykształcić poczucia świadomości narodowej. Należy więc każdorazowo poznać specyfikę w a r u n k ó w miejscowych. Analiza procesu kształtowania się świadomości narodowej wśród Bantu za­ mieszkujących Unię Afryki Południowej i sąsiednie protektoraty brytyjskie poprze­ dzona została kilkoma ważnymi rozdziałami wprowadzającymi do kwestii formowa­ nia się narodowości w ś r ó d poszczególnych plemion oraz charakterystyki społeczno- gospodarczej omawianego terytorium. Do pierwszej p o ł o w y X I X w. wśród plemion Bantu proces rozkładu w s p ó l n o t y pierwotnej i zróżnicowania społecznego poczynił już znaczne postępy. Można więc za­ obserwować wzbogacenie się w o d z ó w i starszyzny rodowej, początki zależności feu­ dalnej, wreszcie rozpad w s p ó l n o t y plemiennej na rzecz organizacji terytorialnej i tworzenie się w ł a d z y scentralizowanej. Dowodzą tego reformy podjęte przez wodza Zulusów, Czaki, oraz podboje zuluskie, które znacznie w p ł y n ę ł y na rozbicie jed­ ności plemiennej, mieszanie się plemion i języków, a w następstwie doprowadziłyby zapewne do wytworzenia się scentralizowanego państwa Zulusów. Proces ten za­ hamowała kolonizacja bursko-angielska w początkach X I X w., która zapoczątko­ w a ł a w ś r ó d plemion miejscowych długotrwały okres walk o niepodległość zakoń­ czony ich całkowitą klęską. Rugowanie Bantu przez kolonizatorów z ich ziem, masowe przemieszczania ludności, rozbicie dotychczasowych terytoriów plemien­ nych przez wielkie plantacje przyspieszyły rozkład pierwotnej jednolitości plemion. Część ludności zatrudnionej na plantacjach, fermach i w kopalniach utraciła wiezie ze swoimi plemionami. W rezultacie przemian X I X w., stworzenia granic kolonial­ nych i rozpadu wspólnoty plemiennej wykształciły się wśród Bantu zamieszku­ jących Południową Afrykę następujące narodowości o różnym zresztą stopniu skon­ solidowania: Zulu, Ksosa, Basuto, Beczuana i Pedi. Charakter stosunków społecznych panujących wśród tych plemion określa Potiechin jako feudalny, a poszczególne rezerwaty jako księstewka feudalne, których wodzowie stali się urzędnikami i pod­ ległymi reżymowi kolonialnemu. R e ż y m ten stworzył trudne i przeciwstawne m o ż ­ liwości dla dalszego rozwoju etnicznego Bantu. Ekonomiczno-Społeczną analizę Unii Afryki Południowej przeprowadza autor w oparciu o szczegółowe informacje statystyczne oraz ilustruje ją licznymi mapami i diagramami. Podkreśla rolę Anglo-Afrykanderów jako dwóch rządzących naro­ d ó w (posiadających w swoim ręku większość najurodzajniejszych ziem, przemysł, górnictwo, cały system handlu zagranicznego i w e w n ę t r z n e g o , transport), które mimo wzajemnych antagonizmów okazują absolutną zgodę w polityce rasowej dyskryminacji. Ludność tubylcza zgromadzona w rezerwatach, odczuwająca ogrom33 - Etnografia Polska T. V I I �546 RECENZJE ny brak ziemi masowo szuka pracy przede wszystkim w kopalniach i na planta­ cjach. Dyskryminacja Bantu uznana ustawowo przeniknęła we wszystkie dzie­ dziny życia publicznego i ma za zadanie ścisłe odgraniczenie czarnych od białych zarówno społecznie, jak i terytorialnie. Omawiając kolejno różne grupy etniczne zamieszkujące Unię Afryki Południowej {Anglików, Afrykanderów, tzw. koloro­ wych, tj. Hotentotów, Buszmenów, Hindusów, wreszcie Murzynów Bantu), autor każdorazowo stara s i ę nie tylko zobrazować ich wzajemny układ hierarchiczny, ale również podział społeczny w ramach każdej z grup oddzielnie. Opartą na powyższych podstawach dalszą analizę kształtowania się narodu wśród Bantu ustawia autor konsekwentnie na definicji stalinowskiej, rozpatrując kolejno każdy z jej członów. Stwierdza więc istnienie pewnego określonego terytorium Bantu, którego pro­ cent zaludnienia przez Murzynów jest największy na obszarach północnych i za­ chodnich omawianego terytorium. Pomimo znacznego przemieszania się różnych plemion łatwo wyodrębnić można określone terytoria etniczne Zulu, Ksosa, B a suto, Beczuana i Pedi. Wiele z tych terytoriów rozdzielają granice między Unią a protektoratami. Wspólnota ekonomiczna, następująca w ślad za wspólnotą terytorialną, jest w myśl teorii marksistowskiej czynnikiem decydującym o formowaniu się narodu. Wspólnota ekonomiczna tworzy się w procesie jednoczenia się r y n k ó w miejscowych we w s p ó l n y rynek narodowy, co w dalszym rozwoju pociąga za sobą specjalizację gospodarczą poszczególnych regionów, podział na w i e ś i miasto, wysoki rozwój gospodarki towarowej oraz stworzenie sieci komunikacyjnej, scalającej różne obszary kraju. Ilustrując powyższe zagadnienia konkretnymi danymi, autor udowadnia wspól­ notę ekonomiczną całego p a ń s t w a — Unii Afryki Południowej. Wszystkie terytoria etniczne łącznie z protektoratami znajdują się w stanie trwałej więzi ekonomicz­ nej i razem składają się na kapitalistyczny system gospodarczy. Specyfikę miej­ scowej sytuacji stanowi fakt, że system ten stworzyła nie miejscowa burżuazja bantuańska — nieliczna i bez w p ł y w ó w , lecz burżuazja należąca do zupełnie innej grupy rasowej i narodowościowej niż podstawowa masa robotników. Istnienie oddzielnych języków literackich każdej z grup narodowościowych nie prowadzi n a razie k u wytworzeniu się jednolitego bantuańskiego języka lite­ rackiego. Niemniej przewaga języków angielskiego i afrikaans jako j ę z y k ó w urzę­ dowych, nauczania itp. nie sprzyja również rozwojowi literatury w językach miej­ scowych, oo związane jest z małą liczebnością miejscowej inteligencji. Bliskie kontakty między przedstawicielami różnych narodowości w ośrodkach przemysło­ wych wskazują na to, że dalszy rozwój języków Bantu następuje raczej w kie­ runku ich zbliżenia niż oddalenia. Problem w s p ó l n o t y kulturalnej, tak istotny jako w y k ł a d n i a ideologiczna dla każdego formującego się narodu, został przez Potiechina potraktowany raczej w postaci zasygnalizowania niektórych problemów niż ich analizy. Wspólna kul­ tura narodowa zarówno dla wszystkich Bantu, jak i oddzielnych ich grup nie istnieje. Można jedynie zaobserwować w s p ó l n o t ę wielu cech kultury tradycyjnej, wyrosłej z gospodarki pastersko-kopieniaczej. W omówieniu w s p ó l n y c h cech kul­ tury tradycyjnej autor ogranicza s i ę jedynie do podania kilku najważniejszych zjawisk z zakresu kultury materialnej. W p ł y w y współczesnej kultury burżuazyjnej silne w ośrodkach miejskich przenikają stopniowo i do rezerwatów. Kultura w s p ó ł ­ czesnych Bantu przeplata w i ę c elementy współczesnej cywilizacji z przeżytkami �RECENZJE 547 przeszłości. Autor sygnalizuje również proces tworzenia się w ośrodkach przemy­ s ł o w y c h specyficznej kultury robotniczej. Rozdział dotyczący świadomości narodowej wykracza poza podstawę teore­ tyczną niniejszego studium i świadczy o zrozumieniu przez Potiechina, że naród to nie tylko grupa powiązana w s p ó l n y m terytorium, systemem ekonomicznym, językiem, kulturą, ale przede wszystkim świadomie deklarująca swoją przyna­ leżność narodową. Świadomość narodowa Bantu, rozwijana głównie przez miejscową inteligencję i drobną burżuazję, kształtuje się przede wszystkim w walce z białymi o równość społeczną i prawa polityczne, a co za tym idzie również o swobodę działalności ekonomicznej. Dążeniom tym przewodzą organizacje miejscowe, jak Afrykański K o n ­ gres Narodowy (zał. w 1912 г.), Związek P r z e m y s ł o w c ó w Handlowych (1919), Liga Praw Afrykańczyków (1929), wreszcie Komunistyczna Partia Afryki. Działalność tych organizacji w c i ą g a stopniowo pewne rzesze robotników. Odgrywają one do­ niosłą rolę unifikującą, gdyż w y s t ę p u j ą w imieniu wszystkich Bantu. Niestety autor nie jest w stanie odpowiedzieć na najważniejsze dla studium o kształto­ waniu się narodowości pytanie: w jakim stopniu poczucie wspólnoty wszystkich Bantu przeniknęło do szerokich mas ludowych. Sugeruje on, że odrębność naro­ dowościowa w rezerwatach sprzyja separatyzmowi regionalnemu. Ideologia w s p ó l ­ noty rozprzestrzenia się, brak jednak d o w o d ó w na to, że stała się ona własnością ogólną. Wnioski k o ń c o w e prowadzą ku n a s t ę p u j ą c y m stwierdzeniom: Współczesną spo­ łeczność Bantu stanowi społeczeństwo burżuazyjne z charakterystyczną dla struk­ tury społecznej krajów kolonialnych liczną klasą robotniczą i słabą burżuazja, przy w s p ó ł w y s t ę p o w a n i u przeżytków feudalizmu i ustroju rodowo-plemiennego. W ramach państwowości Unii Afryki Południowej nie ma żadnych danych ku temu, by utworzył się jeden naród złożony z Anglo-Afrykanderów, tzw. koloro­ wych i Murzynów Bantu. Normalny rozwój narodowości Bantu utrudnia dyskry­ minacja rasowa, odgórna polityka zachowywania dawnych form struktury spo­ łecznej oraz istnienie granic protektoratów rozdzielających jednolite terytoria etniczne. Czynnikami przemawiającymi za utworzeniem się jednolitego narodu bantuańskiego s ą : w s p ó l n e terytorium powiązane ekonomicznie w jedną całość, podobień­ stwa j ę z y k ó w i tradycji kulturalnych. Względy j ę z y k o w e mogą s i ę jednak przyczy­ nić do wyodrębnienia dwóch narodów — jednego mówiącego językiem suto (Basuto, Beczuana i Pedi) oraz drugiego m ó w i ą c e g o językami nguni (Zulu i Ksosa). Dotychczas w i ę c Bantu nie wykształcili jednolitego narodu. Łączy ich głównie wspólnota interesów w walce o równouprawnienie. Wyżej o m ó w i o n e studium łączy w sobie wady i zalety pracy powstałej w wy­ niku przestudiowania dużej ilości literatury oraz od charakteru tej literatury za­ leżnej. Stopień jej wykorzystania łączy się też ściśle, z założeniami teoretycznymi pracy. Rzuca s i ę w oczy szczegółowe opracowanie zagadnień ekonomicznych, przede wszystkim gospodarki p a ń s t w o w e j Unii Afryki Południowej, kapitalistycznego wy­ zysku różnych grup narodowościowych, systemu dyskryminacji rasowej. O wiele skromniej, zarówno w zakresie poruszanych w nich zagadnień, jak i materiału dowodowego przedstawiają się rozdziały poświęcone kulturze Bantu oraz ich wewnętrznej strukturze społecznej. Ogromna rola miasta i środowiska robotniczego jako bezpośrednio przejmującego tzw. kulturę burżuazyjną jest nie­ wątpliwa. Nasuwa s i ę jednak szereg pytań: w jakiej skali robotnicy murzyńscy są w stanie przyswoić elementy tej kultury, jak intensywne są kontakty m i ę d z y �548 RECENZJE ludnością wiejską a miejską, jak w p ł y w a na to gęstość zaludnienia, system komu­ nikacyjny, w jakim stopniu żywotne i dominujące są elementy tradycyjnej kultury i struktury społecznej, w jakim stopniu kultura Bantu jest kulturą bierną, jaki charakter ma proces uniformizacji kultury, wreszcie jak przejawia sie a k t y w n o ś ć kulturalna i społeczna inteligencji bantuańskiej? Jedynie odpowiedź na te pytania może bliżej wyjaśnić, czy można mówić o kształtowaniu się jednolitej kultury Bantu i w jakim kierunku proces ten przebiega. Szczegółowszych badań wymaga również problem kształtowania się świadomości narodowej. Stosunkowo mała ilość współczesnych studiów nad ludami Bantu, krytyczny stosunek autora do osiąg­ nięć naukowych szkoły funkcjonalnej w p ł y n ę ł y na to, że pomimo szerokiego wachlarza poruszonych w niej zagadnień praca ma charakter spojrzenia niejako „od zewnątrz" na szereg problemów, bez możliwości głębszego wniknięcia w ich istotę. Praca niniejsza zawiera w sobie również ciekawy problem teoretyczny, po­ stawiony przez autora na początku, a nie znajdujący swojej konkluzji we wnio-. skach końcowych: czy stosunki kapitalistyczne zawsze prowadzą do kształtowania się narodu? Według tez stalinowskich wspólnota ekonomiczna odróżnia naród od narodowości. Na omawianym terytorium występują narodowości powiązane ze sobą wspólnotą ekonomiczną w ramach jednego państwa. Nie wykształciły się w rezultacie ani jednolity naród, ani też kilka narodów bantuańskich. Przytoczony przez autora materiał jasno dowodzi, że prawa rządzące rozwojem społeczeństw europejskich mają odmienny charakter w wypadku społeczeństw kolonialnych. Jedynie uwzględnienie materiałów p o r ó w n a w c z y c h prowadzić może do bardziej generalnych w n i o s k ó w teoretycznych. Praca Potiechina jest ciekawym i cennym przyczynkiem do problemu kształtowania się narodu u współczesnych l u d ó w Afryki. Joanna Maciejewska N I E O P U B L I K O W A N Y M A N U S K R Y P T P R O F . К. MOSZYŃSKIEGO Kiedy w roku 1951 nakładem P a ń s t w o w e g o Wydawnictwa Naukowego ukazał się skrypt prof. Kazimierza Moszyńskiego, Ludy zbieracza-łowieckie, a stosunkowo w niedługim czasie potem wydano następny, poświęcony pasterzom, oczekiwaliśmy z niecierpliwością ostatniego z serii, omawiającego kulturę ludów uprawiających rośliny. M ó w i ę tu przede wszystkim o słuchaczach Studium Historii Kultury Ma­ terialnej U J , którzy w ó w c z a s zetknęli się z tymi zagadnieniami na w y k ł a d a c h i seminariach profesora. Niestety oczekiwana trzecia część serii skryptów nie uka­ zała się nigdy. Złożyło się na to szereg przyczyn, a wśród nich najważniejsza •— śmierć prof. Moszyńskiego. Ponieważ na kilka lat przed zgonem prof. Moszyński zlecił mi opracowanie redakcyjne owej trzeciej części skryptu, czuję się zobowią­ zany do napisania notatki informacyjnej na ten temat. Planowano opublikowanie 4 monograficznych opisów kultur egzotycznych z róż­ nych części świata. Miały one ilustrować rozmaite fazy rozwojowe tego stanu kultury, w którym człowiek przestał być koczownikiem i osiadłszy na jednym miejscu czerpie zasoby życiowe z uprawy roślin. Widzimy tu więc bardzo stosun­ kowo prymitywnych Indian z puszcz dorzecza Xingu, których gospodarka w dużej mierze jeszcze opiera się — obok kopieniactwa — na rybołówstwie i myślistwie. N i e w ą t p l i w i e w y ż s z e stadium stanowi szeroko rozbudowana i skomplikowana, choć oczywiście pierwotna kultura izolowanych w górzystej dżungli Papuasów. Dalej autor daje opis życia górali Assamu, plemion Naga, których wysokogórska kultura �RECENZJE 549 ulegała nieraz, w p ł y w o m cywilizacji Indii i Burmy. Na koniec mamy wreszcie obszerną monografię tradycyjnej kultury Murzynów Ewe i ich sąsiadów, żyjących od w i e k ó w pod przemożnym w p ł y w e m murzyńskich półcywilizacji Afryki Zachod­ niej. Monografie te oraz szereg podobnych, lecz dotyczących pierwotnych łowców, zbieraczy i pasterzy, miały niegdyś w e j ś ć w skład przygotowywanego przez prof. Moszyńskiego obszernego dzieła, omawiającego prymitywne kultury l u d ó w róż­ nych kontynentów. Wskutek wielu niezależnych od autora przyczyn w całościowej formie ukazał się jedynie wstęp, pt. Człowiek. Wspomniane na początku skrypty dotyczące zbieraczy, ł o w c ó w i pasterzy zawierają materiał przy krojony do ó w ­ czesnych programów Studium Historii Kultury Materialnej, a w i ę c pozbawiony większości rozważań na temat kultury społecznej i duchowej opisywanych prymi­ t y w ó w . T a reszta materiału pozostała w rękopisach nie wykorzystana. Pominięto też z konieczności ogromny materiał bibliograficzny. Inaczej jednak miało być z monografiami pierwotnych rolników i kopieniaczy. T u projektowano opublikowanie pełnego materiału zawartego w rękopisach łącznie z przypisami, uwzględniając wszystkie działy kultury. Każda z czterech prac u ł o ­ żona została w e d ł u g systematyki Kultury ludowej Słowian. Dzielą się więc one na trzy zasadnicze części: kulturę materialną, społeczną i duchową. Każdą z mono­ grafii otwiera w s t ę p , z reguły omawiający stan dotychczasowych badań nad daną kulturą i literaturą etnograficzną, wykorzystaną przez autora. Dalej następują ogólne charakterystyki środowiska geograficznego, stosunków językowych, antro­ pologicznych itp. omawianego obszaru. Najszczuplejsza objętościowo jest praca na temat kultury Indian z dorzecza Xingu w Ameryce Południowej. Pisząc ją autor w pierwszym rzędzie oparł się na dziele Karola von dem S t e i n e n a, Unter den Naturvoelkern Zentral-Brasiliens, wydanym w roku 1894, oraz M. S c h m i d t a , Indianer Studien in Zentralbrasilien, z roku 1905. O wiele obszerniejsza od poprzednich jest monografia kultury Papua­ sów. Omawia ona jedynie mieszkańców dawnych posiadłości niemieckich na tej wyspie oraz tereny należące do Australii. Do najważniejszych dzieł, na których oparł s i ę autor pisząc swe studium, należą: O. R e с h e g o, Der Kaiserin Augusta Fluss, wydane w roku 1913, rozprawa R. T h u r n w a l d a , Die Gemeinde der Banaro, z lat 1920—1921, H . D e t z n e r a , Vier Jahre unter Kannibalen, z roku 1921, dalej W. B e h r m a n n a , Im Stromgebiet des Sepik, z roku 1922, P. W i r z a, Daemonen und Wilde in Neuguinea, z roku 1928, rozprawy H . N e v e r m a n n a , wydane w latach 1939—1941, Die Kanumirebe und ihre Nachbarn i Die Sohur, a w pierwszym rzędzie monografia H . A u f e n a n g e r a i G. H o e t k e r a , Die Gende in Zentralguinea. Vom beben und Denken eines Papua-Stammes im Bis­ marck-Gebirge, wydana w roku 1940. Monografia P a p u a s ó w daje m. in. szereg niezmiernie ciekawych przykładów bogatego życia psychicznego tych ludów pry­ mitywnych, żyjących do ostatnich czasów w stadiach neolitycznej kultury. Z uwagi na ich olbrzymią izolację kultura P a p u a s ó w dostarcza szczególnie interesujących analogii dla archeologów. R ó w n i e interesujących analogii dostarcza trzecia z kolei monografia dotycząca kultury N a g ó w z Assamu. M. in. rzuca ona światło na genezę tzw. kultur megalitycznych. T u autor przede wszystkim wykorzystał prace austriackiego uczonego i podróżnika Chr. von Fuerer-Haimendorfa, zwłaszcza zaś jego książkę Die nackten Nagas, w y d a n ą w roku 1939, oraz szereg rozpraw Szwaj­ cara H . E . Kaufmanna, publikowanych w latach 1935, 1938 i 1939 w numerach „Zeltschrift für Ethnologie". Całość jest objętościowo nieco szczuplejsza od Papuasów. Największa ze wszyst­ kich jest monografia kultury M u r z y n ó w Ewe i ich sąsiadów. Posiada ona znacz- �550 RECENZJE nie rozszerzony wstęp. Autor zawarł w nim bowiem ogólne rozważania etnologiczne na temat stanu badań afrykanistycznych oraz typów kultur i półcywilizacji Czar­ nego Lądu. Zresztą również w czasie szczegółowego opisu kultury E w ó w wielo­ krotnie spotykamy nawiązania do dawnych p a ń s t w murzyńskich, jak Aszanti, Joruba, Benen czy Dahomej. Literatura, z której korzystał autor, jest szczególnie obszerna. Wymienię tylko parę najczęściej cytowanych dzieł. A w i ę c mamy tu książkę misjonarza J . S p i e t h a , w y d a n ą w roku 1906, Die Ewees. Schilderung von Land und Leuten in Deutsch-Togo, opracowane przez D. W e s t e r m a n n a życio­ rysy pięciu Murzynów z Togo i Beninu, Afrikaner erzählen ihr Leben, wydane w roku 1939 Togo-Erinnerungen R. К ü a s a, Togo R. B ü t t n e r a, D. W e s t e r ­ m a n n a Züge aus der Geschichte des Reiches Dahome, z roku 1941, Heeresge­ schichte der Voelker Afrikas und Amerikas A. von P a w l i k o w s k i e g o - C h o 1 e w y i wiele innych. W dobie dzisiejszej, kiedy ilość prac etnograficznych dotyczących różnych lu­ d ó w świata z roku na rok g w a ł t o w n i e s i ę powiększa, nie wydawane przez szereg lat prace niejednokrotnie „starzeją się". Prof. Moszyński zdawał sobie sprawę, że jego monografie napisane w latach czterdziestych w y m a g a ł y rozszerzenia i uzupeł­ nienia. Nie mogąc tego uczynić wskutek obiektywnych trudności, postanowił je opublikować w formie materiałowych skryptów. Jestem przekonany, że skrypt taki, z uwagi na starannie zebrany, usystematyzowany i naukowo naświetlony materiał przykładowy, miałby i dziś wielką wartość, w pierwszym rzędzie dla studentów etnografii i archeologii. Trudno bowiem o zrozumienie mechanizmu kultury bez znajomości podstawowego materiału faktycznego. Dostarczają go naturalnie etno­ grafowi i archeologowi mniej lub bardziej prymitywne kultury ludów egzotycz­ nych i tzw. tradycyjne kultury ludowe społeczeństw europejskich. Dobrze, jeżeli ó w materiał podstawowy potrzebny nam w danej chwili znajdujemy w jednym lub kilku opisach. Na ogół jednak rozsiany jest on w dziesiątkach monografii, arty­ kułów, rozpraw i notatek, w różnojęzycznej literaturze etnograficznej. Niejedno­ krotnie wyszukanie odpowiednich informacji wymaga nie tylko znajomości języ­ ków, lecz również — i to przede wszystkim — znacznej orientacji i wprawy. Umiejętności te student dopiero stopniowo opanowuje. Tymczasem omawiane tu monografie s t a n o w i ą ś w i e t n y zbiór materiałów zebranych z bardzo rozległej lite­ ratury. Gdyby doczekały s i ę wydania w formie skryptu, p o w s t a ł b y podręcznik b y ć może nieefektowny, „nienowoczesny", ale w rzeczywistości pożyteczny, a dla tych, którzy stawiają pierwsze kroki w dziedzinie etnografii i archeologii — ze wszech miar potrzebny. Leszek Dzięgiel É T U D E S R U R A L E S (revue trimestrielle ďhistoire, géographie, sociologie et économie des campagnes), Paris 1961, nr 1—3 (École Pratique des Hautes Etudes, Sjxiěme Section). Wśród wielu francuskich czasopism naukowych, które omawiają problemy inte­ resujące etnografów, należy zwrócić u w a g ę n a stosunkowo młode wydawnictwo (od 1961 r.) „Études Rurales", podjęte przez V I S e k c j ę École Pratique des Hautes Études paryskiej Sorbony, poświęcone historii, geografii, socjologii i ekonomii wsi. W skład Komitetu redakcyjnego czasopisma wchodzą znani w Polsce naukowcy francuscy: M. J . Berque, M . J . Brunhes-Delamarre, R . Boutrouches, F . Braudel, P. Coutin, R. Dumont, E . Julliard, J . Klaitzmann,M. Maget, A. Saurv, historycy, ekonomiści, etnografowie. Redaktorami czasopisma są profesorowie u n i w e r s y t e t ó w �RECENZJE 551 w Aix-en-Provenee i w Tuluzie, Georges Duby i Daniel Faucher. Sekretarzem redakcji jest bliski współpracownik znanego w Polsce antropologa i etnologa, pro­ fesora College de France, Claude LévinStraussa, kierownik prac w École Pratique, Isaac Chiva. W rozmowach z naukowcami polskimi zgłaszał on gotowość poświę­ cenia jednego lub nawet dwóch n u m e r ó w czasopisma zagadnieniom wsi polskiej. Z założeniami czasopisma i jego profilem zapoznajemy się we wstępie do pierwszego zeszytu, podpisanym przez obu redaktorów. Wysuwają oni przyjętą dziś również przez naukę polską zasadę badań kompleksowych. Czasopismo ape­ luje w i ę c do historyków, geografów, ekonomistów, socjologów, psychologów i do agronomów o połączenie w y s i ł k ó w poświęconych studium wsi, grup społecznych żyjących bezpośrednio lub pośrednio z pracy na roli. Redaktorzy nie zamierzają ograniczać tematyki „Études" do zagadnień wsi francuskiej, zamierzają udostęp­ nić ł a m y czasopisma naukowcom Europy Zachodniej, krajów śródziemnomorskich i w miarę możliwości rozszerzać grono swych autorów na dalsze kraje. Czasopismo ma b y ć organem dyskusji i spotkań n a u k o w c ó w francuskich z zagranicznymi ce­ lem skonfrontowania metod pracy i materiałów. Ma ono uwzględnić w swym programie wydawniczym zarówno t e m a t y k ę historyczną, współczesną, jak i wnioski perspektywiczne. Redakcja uwzględnia w swych założeniach jak najobszerniejszą bibliografię krytyczną i materiały informacyjne, zamierza inspirować nowe tematy badań i w s k a z y w a ć na środki ich realizacji. Z artykułów zawartych w 3 pierwszych zeszytach kwartalnika z 1961 r. zainte­ resować mogą etnografów artykuły następujące: E. J u 11 i a r d, Urbanizacja wsi w Europie pagnes en Europe occidentale), z. 1. Zachodniej (L'urbanisation des cam- M. M o s c o v i с i, Osobowość dziecka i środowisko rolnicze (Personnalité de 1'enfant et milieu rural), z. 1. M. D a u m a s, Gospodarstwo pasterskie we wschodnim Wysokim Aragonie (Le re­ gime pastoral du Haut-Aragon oriental), z. 3. P. I d i a r t, Dzierżawa i ustrój rolny w okręgu Faguibine (Métayage et regimes fonciers dans la region du Faguibine), z, 2—3. Wymienienie tych artykułów nie wyczerpuje zagadnień interesujących etnografa-historyka wsi zawartych w pozostałych artykułach wydawnictwa. Wymie­ niam je jedynie z uwagi na ich ogólny charakter i materiał p o r ó w n a w c z y z za­ kresu metodologii badań. E . Julliard, jeden z najlepszych w tej chwili na terenie Francji specjalistów zagadnień osadnictwa wiejskiego, profesor tzw. géographie humaine na uniwersy­ tecie w Strasburgu, podjął się oświetlenia palącego problemu urbanizacji wsi, wska­ zania najwłaściwszych dróg, na jakie powinna ona wkroczyć dla zapewnienia roz­ woju rolnictwa. W tym celu przeprowadza zaraz na w s t ę p i e swego artykułu klasy­ fikację t y p ó w ewolucji stosunków między miastem a wsią. Wyróżnia przykładowo trzy: 1. miasto żyjące z dochodów z ziemi, charakterystyczne dla południowej F r a n ­ cji, dla zachodniej Nadrenii i przede wszystkim dla nizinnej Langwedocji; 2. mia­ sto „wyspowe" bez przedmieść, jak współczesna Ankara czy starożytny Rzym, jak również miasta Ameryki Południowej nie m a j ą c e żadnego w p ł y w u na rozwój ich zaplecza terytorialnego; 3. miasta „urbanizujące" stanowiące centrum i źródło im­ pulsów gospodarczych i społecznych dla okolicznych wsi. Tylko ten trzeci typ urbanizacji charakterystyczny np. dla Szwajcarii stwarza system trwałych p o w i ą ­ zań pomiędzy urbanizuj ącymi s i ę osadami wiejskimi i najlepiej prowadzi do po­ stępu gospodarczego, do odzyskania w nowych warunkach gospodarczych i społecz­ nych zachwianego systemu równowagi pomiędzy różnymi ośrodkami miejskimi �552 RECENZJE a urbanizującą się wsią. Muszą być jednak zachowane dwa warunki: 1. istnienie silnego ośrodka dyspozycyjnego w stolicy regionu dla przekazywania do całego regionu najrozmaitszych usług; 2. przyjęcie dzięki takiemu układowi stosunków przez ludność wsi ogólnej kultury i zawodu, który układa 'Stosunki między tą lud­ nością a ludnością miasta na zasadzie równości. W przyswojeniu nowego stylu życia może przyjść z pomocą odpowiednia poli­ tyka ekonomiczna, poprzedzona szczegółową analizą sytuacji procesu przemian. T u ­ taj geograf może odegrać swoją rolę. M. Moscovici porusza się w kręgu zagadnień bardzo charakterystycznych dla zainteresowań nauki zachodniej. Są to zainteresowania problemem kształtowania się osobowości i jej powiązań z życiem środowiska społecznego i obrazem jego kultury. Zagadnienia te w y s t ę p u j ą c e od dawna w literaturze antropologicznej (tzw. antropologii społecznej i kulturalnej), zwłaszcza w nauce amerykańskiej, nie są obce również nauce francuskiej. W popularnych w tej chwili dla wielu dziedzin nauki francuskiej (etnografia, antropologia społeczna i kulturalna, tzw. géographie humaine) monografiach terenowych wsi i miasteczek rozmaitych regionów bardzo często prócz etnografa bierze udział przede wszystkim psycholog. W Polsce brak nam w tej chwili tak ścisłych powiązań pomiędzy etnografią a psychologią. O wychowaniu dziecka w środowisku wiejskim pisano u nas stosunkowo częściej w okresie międzywojennym. M. Moscovici n a w i ą z u j e do prac podjętych w Stanach Zjednoczonych A. P. na temat tzw. persannalité de base w stosunku przede wszyst­ kim do społeczeństw prymitywnych i do niektórych prac monograficznych francu­ skich, w tym zwłaszcza monografii L . Bernot i R. Blanehard poświęconej wsi francuskiej, Neuville. Przedstawia zagadnienia stosunku dziecka i środowiska spo­ łecznego, w jakim wzrasta w okresie pierwszych lat życia, okresie przedszkolnym, szkolnym — szkicując w bardzo ogólnych zarysach sytuację istniejącą we F r a n ­ cji, omawia również kilka przykładów szczegółowych i wysuwa postulat podjęcia studiów w tym właśnie zakresie. Artykuł M. Daumas wprowadza w metody pracy nad zagadnieniem specjalnie żywo interesującym w tej chwili środowisko naukowe polskie — pasterstwa gór­ skiego, zachowanego do dziś na terenie części Pirenejów. Interesują go zagadnie­ nia praw własności pastwisk (samorządowe, prywatne), rola organizacji pasterskich na terenie dolin oraz specjalny system powiązania rytmu uprawy położonych w gó­ rach pól ;z pasterstwem. Ostatnia z wymienionych prac umieszczona w dwu kolejnych zeszytach (arty­ kuł P. Idiart) dotyczy charakterystycznych dla niektórych okręgów rolniczych Su­ danu, a obcych innym terenom Afryki, starych s y s t e m ó w dzierżawy roli przynie­ sionych zapewne tutaj wraz z islamem. Jest przykładem jednego z kierunków, w jakim idą francuskie studia afrykanistyczne starające się odtworzyć istniejący stan prawny posiadania ziemi i strukturę społeczną wsi afrykańskiej (opartą m.in. również na zwyczajach różnych grup etnicznych) w przededniu zaplanowanego zagospodarowania opisywanych regionów. Pozostałe, nie omówione tutaj artykuły, zamieszczone w 3 zeszytach „Études Rurales" przedstawiają dużą mozaikę tematów, związanych z historią wsi różnych okresów historycznych i różnych regionów. Artykuły tego typu zamieszczone w z. 1: D. F a u с h e r, L'assolement triennal en France, P. de S a i n t - J a c o b , Mutations économiques et sociales dans les campagnes bourguignonnes á la fin du XVI s„ o m ó w i o n e zostały w recenzji J . Leskiewiczowej w „Kwartalniku H K M " (R. 10: 1962, n r 1—2, s. 209—211), podobnie jak dwa artykuły poświęcone zagadnieniom metodyki pracy, granicom stosowalności kalkulacji ekonomicznej do rolnictwa i fo- �RECENZJE 553 tografii lotniczej (J. K l a t z m a n n , Les limites du calcul économique en agricul­ ture i R. C h e v a l l i e r , Un document fundamental pour l'histoire et la géographie agraires: la Photographie aérienne). Zeszyt 2 przynosi artykuł G . D u b y dotyczą­ cy terenu poł. Alp w X I V w. (La seigneurie et l'économie paysanne. Alpes du Sud, 1938), J . A n n a e r t charakterystykę stosunków we współczesnym rolnictwie Belgii, nawiązującą zresztą do stosunków dawniejszych od X V I I w. (Repartition géographiąue des modes de faire — valoir en Belgique) oraz I. С. G . C l o s s - A r c e d u c o niszczeniu gajów (Sur la destruction du boccage). W z. 3 autorzy cofają się do problemów kolonizacji rzymskiej, R. C h e v a l l i e r , La centuration et les proble­ mes de la colonisation romaine, R. B o y e r , Un habitat rural gallo-romain ä SaintHermentaire (Commune de Draguignan, Var), m ó w i o uprawie oliwki na wsi Tunisu (G. G a l y , L e paysan et la technique en agriculture sěche: l'olivette de Sfax) i zno­ wu fotografii lotniczej w zastosowaniu do konkretnych studiów (na przykładzie bagna —• R. d ' H o l l a n d e r , Le marais poitevin). Uzupełniają rocznik ciekawe recenzje, noty bibliograficzne i informacje o działalności różnych ośrodków badań nad wsią (m.in. socjologii i ekonomii wsi holenderskiej i etnografii rolniczej w Nie­ mieckiej Republice Demokratycznej). Anastazja Kojdecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3db26ecf29cd7152577f14ddf4c2eb.pdf 9438d92fb492e2f96dffa3afcbf967cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:503 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.363-408 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C KULTURA W MIROWUJU tariewskiej, Spośród między E N INDIEJCEW, WKŁAD licznych wschodnią prac i refleksji naukowych z Nowym w Nauk ZSRR badawczych, zachodnią Moskwa globu stosunków dobie p o k o l u m b i j s k i e j E NASIELIENIJA pod r e d . A . W- J e f i m o w a AMIERIKI i I. A . Z o ł o - 1963, s. 327. traktujących póiKulą n a temat J KORIENNOGO K U L T U R U , praca zbiorowa wyd. Akademii Z o powiązaniach ziemskiego, kulturowych osadniczych zwłaszcza łączących n a osobną u w a g ę zasługują w kręgu Stary te, które Świat próbują skonstruować r a c h u n e k ustalający wkład r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego. Niezależnie b o w i e m od s p r a w w a g i z a s a d n i c z e j — wykorzystywania d l a najsłuszniejszych l e n i a się spod tego rachunku dążeń i nadziei u c i s k u całkowitego l u b częściowego reżimu k o l o n i a l n e g o wyzwo­ i budowa­ n i a w r a m a c h współczesnych przeobrażeń p o l i t y c z n y c h zrębów n o w o c z e s n y c h t u r n a r o d o w y c h , t a k a t e g o r i a p r a c poprzez o d p o w i e d n i e z e s t a w i e n i e faktów kul­ próbuje naświetlić amerykański proces h i s t o r y c z n y pełniej, kładąc n a c i s k n a d z i e d z i n y z n a ­ ne d o t y c h c z a s r a c z e j fragmentarycznie. b a r d z o różnorodnym zestawem kładu nych T a kategoria sięga do n a j s z e r s z y c h uogólnień myślowych dyscyplinach kulturowym, naukowych osiągniętym p r a c posługuje źródeł, l e c z także n i e m a l interesujących n a różnych etapach się wypracowanych człowiekiem rozwoju działania. Zależnie j e d n a k od tego, j a k i m e l e m e n t o m i w ny tylko i w jego różnych etapie wy­ poszczegól­ dorobkiem dziedzinach r a c h u n k u poświęca się g ł ó w ­ n i e uwagę, l u b od tego, j a k i c h a r a k t e r p o s i a d a s a m a p r a c a (np. r a c h u n e k t e n może być b a r d z i e j się n i e t y l k o n a każdym popularnonaukowy), r y g o r y s t y c z n y i ścisły, może też być przedstawio­ orientacyjnie. Spośród l i c z n y c h wartości wykształconych w kręgu r d z e n n y c h k u l t u r półkuli z a c h o d n i e j , które weszły w skład d o r o b k u ogólnoludzkiego dopiero po o d k r y c i u i s k o l o n i z o w a n i u A m e r y k i p r z e z Europejczyków, szczególne z a i n t e r e s o w a n i e w n a u ­ ce budziły od d a w n a umiejętności I n d i a n u p r a w i a n i a niektórych roślin j a d a l n y c h i przemysłowych n i e z n a n y c h w E u r o p i e , j a k również s t w o r z o n e p r z e z n i c h o d p o ­ w i e d n i e s y s t e m y gospodarki rolnej. Całkiem s a m o d z i e l n e wyhodowanie przez r d z e n n y c h mieszkańców A m e r y k i w i e l u o d m i a n k u k u r y d z y , ziemniaków, p o m i d o ­ rów, p i e p r z u , d y n i , kabaczków, fasoli, k a k a o , m a n i o k u , orzechów a r a c h i d o w y c h , bawełny, słoneczników i i n n y c h gatunków roślin j a d a l n y c h i przemysłowych d o ­ starczyły już w drugiej połowie ubiegłego s t u l e c i a p r z e d s t a w i c i e l o m myśli e w o l u c j o n i s t y c z n e j w c a l e m o c n y c h argumentów do p a r a l e l i z o w a n i a z j a w i s k rozwojo­ w y c h w k u l t u r z e l u d z k i e j . Z a s a d n i c z a znajomość u p r a w y roślin pożytecznych d l a e g z y s t e n c j i l u d z k i e j i w y n i k i gospodarcze osiągnięte w tej d z i e d z i n i e inspirowały również l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i późniejszego k i e r u n k u (tzw. historycznego) w n a u ­ k a c h e t n o l o g i c z n y c h do s w o i s t e j r e k o n s t r u k c j i dziejów k u l t u r y A m e r y k i p r z e d k o - �RECENZJE 364 l u m b i j s k i e j i do wyodrębnienia wyższych k u l t u r , które się t u rozwinęły, j a k o ośrodków d y s p o z y c j i i oddziaływania n a cały układ stosunków c y w i l i z a c y j n y c h półkuli.zachodniej. C o więcej, drogi r o z w o j o w e k o p i e n i a c k i c h k u l t u r I n d i a n z z a s o ­ bem o d p o w i e d n i c h składników k u l t u r o w y c h i i c h r o z m i e s z c z e n i e m p r z e s t r z e n n y m posłużyły także n a j w y b i t n i e j s z y m a m e r y k a n i s t o m n i e t y l k o do w y p r a c o w a n i a o k r e ­ ślonego postępowania b a d a w c z e g o w o d n i e s i e n i u do p r z e m i a n , którym podlegały r d z e n n e k u l t u r y A m e r y k i w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , l e c z również i d l a s f o r m u ­ łowania r e p r e z e n t a t y w n y c h d l a n a u k i amerykańskiej uogólnień t e o r e t y c z n y c h . T e o ­ r i a areałów k u l t u r o w y c h F . B o a s a głosząca, iż poszczególne k u l t u r y składają się ze s w o i s t y c h ośrodków i przenikających siebie n a w z a j e m p e r y f e r i i zyskała s z c z e ­ gólnie mocną podbudowę w w y w o ł a n y c h źródłach e t n o g r a f i c z n y c h i r e k o n s t r u k c j i układów p r z e s t r z e n n y c h różnych typów i sposobów u p r a w i a n i a i w y k o r z y s t y w a n i a roślin w gospodarce ludów i narodów A m e r y k i przedkolumbijskiej. Również C. W i s s l e r i A . L . K r o e b e r w s t u d i a c h p r o w a d z o n y c h n a d p r o c e s a m i f o r m u ł o w a ­ n i a się k o n k r e t n y c h k u l t u r i g r u p e t n i c z n y c h w A m e r y c e , zarówno w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , j a k i w c z a s a c h późniejszych, chętnie o r i e n t o w a l i się z j e d n e j s t r o n y n a r d z e n n i e amerykańskie w y s o k o rozwinięte k u l t u r y p r o d u k c y j n e z u d o ­ kumentowaną znajomością i r y g a c j i pól i nawożeniem oraz z dużym a s o r t y m e n t e m u p r a w roślin j a d a l n y c h i przemysłowych (np. u K e c z u a i C z i p c z a ) , z drugiej zaś n a s y s t e m y m i e s z a n e k o p i e n i a c k o - z b i e r a c k i e (np. u k a l i f o r n i j s k i c h K a c z i m i ) l u b zgoła n a g r u p y o gospodarce w y b i t n i e z b i e r a c k i e j . N i e m n i e j n a j b a r d z i e j ścisłe i k o n k r e t n e d a n e d l a o c e n y korzyści, które spłynęły n a ludzkość w związku z p r z e ­ jęciem od I n d i a n i c h umiejętności i doświadczenia w z a k r e s i e h o d o w l i w i e l u roś­ l i n j a d a l n y c h i przemysłowych, c z e r p i e m y p r z e d e w s z y s t k i m z badań i p r a c b o ­ taników, geobotaników i etnobotaników. Zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu w sposób wiążący oświetlone zostały k w e s t i e początków i kierunków r o z w o j o w y c h w i e l u u p r a w , które dziś już rządzą gospodarką światową *. W kręgu zainteresowań r d z e n n y m i k u l t u r a m i A m e r y k i osobne m i e j s c e zajmują s t u d i a n a d bogatą indiańską toponimiką, sztuką i architekturą . W ogólnym b i l a n ­ sie dostarczają one w c a l e pokaźnego materiału n i e t y l k o do opracowań m o n o g r a ­ f i c z n y c h tego c z y innego z a k r e s u t e m a t y c z n e g o , l e c z również obok w y n i k ó w b a d a w ­ c z y c h w d z i e d z i n i e b o t a n i k i i e t n o b o t a n i k i z p o w o d z e n i e m są w y k o r z y s t y w a n e d a 2 Wiele 1 bardzo cennych kańskiego, ogłosił zmarły w prac, poświęconych 1951 r. P r e z e s sprawom Akademii łow. Spośród n i c h n a szczególne uwzględnienie zasługują tralnaja Amierika Nowogo Swieta, Wielikije wzaimootnoszienija pt. Akadiemik как oraz ostioumoj ziemliedielczeskije wydanie N. I. Wawiłow, n y c h wiadomości z p o g r a n i c z a g o, Kulturnyje rastienija Wozdieływajemyje sowa, g r a d 1930. G o s p o d a r c z e całym świecie kartofiela, omawia Moskwa cientr „Izbrannyje etnobotaniki zawiera Mieksiki, praca Gwatiemaly S . M. В u k a s o w a 2 Arte N. rozprawę, in Africa, I. Wawiłowa 1960. Dużo c e n ­ M. Żukowskie- i Kolumbii, i N. de México y de la America Istorija E. S z a r i n o j , poświęconą historii r o l i tej u p r a w y manioku w Afry­ S t a n f o r d 1959. Szczegółową bibliografię p r a c o s z t u c e M a j ó w p o d a j e S . T o s c a n o w precolombino Lenin­ ziemniaka w Ameryce i na ze szczególnym uwzględnieniem społecznej i gospodarczej ce opublikował W. J o n e s , Manioc Amieriki i ich pamięci p r a c a Р. Cíen- rastienij 1960, o r a z p r a c a S. M . В u к a - i kulturalne znaczenie uprawy 1938. Interesującą Wawii kulturnych T r u d y " , t. 2, M o s k w a i ich s o r o d i c z i , M o s k w a rastienija Mieksika dokołumbowoj poświęcone amery­ Z S R R , N. I . prace proischożdienija kultury specjalne pochodzenia Nauk Central, M e k s y k 1944. książce: �RECENZJE bardziej 365 s z e r o k i c h ujęć uogólniających. W j a k n a j b a r d z i e j zachęcający sposób w y ­ korzystał j e W. Z. F o s t e r w p r a c y n a d polityczną historią A m e r y k i , a zwłaszcza 3 H. Apteker przy w studiach obliczeniach 4 nad okresem korzyści i strat kolonizacji Nowego zapisanych h i s t o r i i narodów e u r o p e j s k i c h , j a k i w w Świata rozdziale dziejach rdzennej przez ludzkość, białych, na kartach ludności k o n t y n e n t u . •Refleksje n a u k o w e n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego spojrzenia poznawczego stanowią niewątpliwie poważne uzupełnienie n a amerykański proces h i s t o r y c z n y . C o więcej, p r z e z roz­ s z e r z e n i e i c h n a s t o s u n e k zależności j e d n y c h k u l t u r od i n n y c h i wyciągnięcie o d ­ powiednich wniosków uogólniających ruje bowiem drogę do o d e g r a n i a Toteż z dużym w poszerzonej go p r z e z zadowoleniem oprawie różne należy myślowej ogniwa zapewnia i m również z n a c z e n i e szersze, to­ większej r o l i w b u d o w a n i u przyjąć przedstawia kontaktów obszernych opracowane artykułów nowej pracy, która dorobek k u l t u r o w y I n d i a n i wiąże h i s t o r y c z n y c h z osiągnięciami ogólnoludzkimi. W w y d a n i u książkowym p r a c a nosi tytuł Kultura zestaw ogólnej t e o r i i k u l t u r y . opublikowanie omawiających indiejcew i pomyślana j e s t j a k o dość różnorodną są osiągnięcia w z a k r e s i e h o d o w l i tematykę . Osobno 5 roślin, z d o b y c z e a r c h i t e k t u r y , s z t u k i i m e d y c y n y , j a k i w p ł y w y k u l t u r y l u d ó w indiańskich n a współczesne języki Ame­ r y k i . W p o s t a c i o s o b n y c h artykułów ujęte są również rozważania n a temat m i e j s c a I n d i a n w społecznym i k u l t u r a l n y m życiu Stanów Z j e d n o c z o n y c h nej oraz udziału Eskimosów w o p a n o w a n i u A m e r y k i Północ­ A r k t y k i . N a dobrą sprawę każdy z t y c h artykułów p o w i n i e n być omówiony osobno. Z a t a k i m s t a n o w i s k i e m p r z e m a w i a ro argumentów w c a l e ważkich. K a ż d y b o w i e m n i e pomyślaną rozprawę, powstałą n a podkładzie s z e r o k o r o z b u d o w a n y c h specjalistycznych odpowiednich artykule, i a wykorzystujących dyscyplin naukowych. raczej pracy architekturze Majów (rozprawa przede w s z y s t k i m doświadczenie R . W. Kinżałow liczy bowiem z tzw. okresu spo­ z n i c h t r z e b a rozumieć j a k o s p e c j a l ­ studiów warsztatowe n a przykład w obszernym 125 stron), poświęconej klasycznego ( I I I — I X w.n.e.), sztuce wykorzystuje p r z e d e w s z y s t k i m b a r d z o s u m i e n n i e zestawioną literaturę p r z e d m i o t u . Toteż w jego wykładzie strona erudycyjna k u l t u r y I n d i a n do d o r o b k u wyraźnie góruje cywilizacyjnego nad refleksją na temat wktadu ludzkości. D o tej r e f l e k s j i R . W. Kin­ żałow nawiązuje właściwie dopiero w s a m y m końcu p r a c y . I n a c z e j n a t o m i a s t w y ­ padnie spojrzeć na rozprawy, interpretacji, korygowaniu, które powstały a nawet w s z y s t k i m artykuły A . I. D r o b i n s k i e g o , kiego. Myśl przewodnią tytuł: Indiejskije 4 W. H. artykułu A. J . D r o b i n s k i e g o elemienty w jazykách Oczerk Z. F o s t e r , Istorija Apteker, wyniku j a k również d w i e pracy n a źródłach, i c h rozprawy chyba i toponimikie W t y m s a m y m k i e r u n k u zorientowany 3 w w y w o ł y w a n i u n o w y c h . D o n i c h należą najlepiej Nowogo politiczeskoj istorii Amieriki, naroda. Zubric- oddaje s a m Swieta. jest również artykuł J . A . amierikanskogo przede J . A. Zubryckiego Moskwa Kolonialnaja 1953. era, Moskwa 1961. 5 L . A. F a j n b e r g , R. W. K i n ż a ł o w , ery); A. wogo Swieta; jazyka stran naroda jenije Wkład Isskustwo amierikanskich mujia, J . D r o b i n s k i j , Indiejskije J . A. Z u b r i c k i j , Andskogo Kieczua; Arktiki; L . A. nagorja; elemienty Wlijanije tenże, Fajnberg, „Apu Wkład — w mirowoje pierioda w jazyka L . A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , i k u l t u r n o j żizni S. Sz. A. indiejcew klassiczeskogo jazykách kieczua Oliantaj" amierikanskich Miesto indiejcew ziemledielije, (III—IX w. naszijej i toponimikie na leksiku — pamiatnik eskimosow w No­ ispanskogo kultury w oswo- obszczestwiennoj �RECENZJE 366 Wlijanije jazyka Keczua na lieksiku ispanskogo jazyka stran andskogo nagorija Podstawę materiałową p r a c A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u b r i c k i e g o stanowią s ł o w ­ n i c t w o indiańskie i o d p o w i e d n i e pożyczki w językach przybyszów e u r o p e j s k i c h . W A m e r y c e Północnej n a przykład do języków a n g i e l s k i e g o i f r a n c u s k i e g o n a j ­ większa ilość słów została zapożyczona od A l g o n k i n g (około 150). W i e l e słów z a p o ­ życzyli A n g l i c y i F r a n c u z i od Irokezów, którzy z a m i e s z k i w a l i w r e j o n i e W i e l k i c h J e z i o r i r z e k i Św. W a w r z y ń c a . W c a l e niemała ilość słów trafiła do języka a n g i e l ­ skiego i f r a n c u s k i e g o od p l e m i o n S i u , które zamieszkiwały stepy wewnętrzne, j a k również i od A t a b a s k ó w r o z p r o s z o n y c h n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i północnego z a ­ c h o d u do g r a n i c M e k s y k u . W A m e r y c e Łacińskiej n a t o m i a s t języki hiszpański i p o r t u g a l s k i zostały n i e m a l nasiąknięte słownictwem indiańskim. D o d a j m y , że do t y c h zespołów weszło także sporo afrykanizmów, co się zwłaszcza u j a w n i a w m o ­ w i e B r a z y l i jeżyków. 6 t W rozważaniach n a d z a k r e s e m i k i e r u n k a m i pożyczek językowych od I n d i a n A; J . D r o b i n s k i j i J . A . Z u b r i c k i j ujawniają w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h zaczerpnię­ t y c h z różnych d z i e d z i n stosunków społecznych i k u l t u r o w y c h , powstałych i n a r o ­ słych w w y n i k u przekształcenia d a w n e g o o b l i c z a A m e r y k i p r z e z białych k o l o n i z a ­ torów. Między i n n y m i w świetle p r z y t o c z o n y c h materiałów r a z j e s z c z e p o t w i e r d z a się s w o i s t a r o l a t z w . „języków h a n d l o w y c h " w nawiązywaniu kontaktów międzyśrodowiskowych i i c h głębsze z n a c z e n i e w utrwalającej się więzi kulturowej. D a l e k o sięgają również u w a g i J . A . Z u b r i c k i e g o , w y p o w i e d z i a n e n a k a n w i e o d c z y ­ t y w a n i a z m i a n w obszarze językowym K e c z u a . D y n a m i k a r o z w o j o w a tego zespołu językowego p o z w a l a a u t o r o w i widzieć przyszłość l i t e r a c k i e g o języka hiszpańskiegow k r a j a c h a n d y j s k i c h , w ściślejszym powiązaniu z K e c z u a . C o więcej, jego z d a n i e m n a t y m podkładzie wyraźniej rysują się p e r s p e k t y w y dalszego zbliżenia pomiędzy językami niektórych k r e o l s k o - m e t y s k i c h narodowości, p r z e d e w s z y s t k i m E k w a d o r u , Peru i Boliwii. N a osobne podkreślenie zasługuje także sposób w y k o r z y s t y w a n i a p r z e z a u t o ­ r ó w l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . P o s z e r z a on z n a c z n i e k l a s y c z n y m o d e l p o p r a w n e g o w a r s z t a t u p r a c y n a u k o w e j w k i e r u n k u gotowości wypełnienia zadań s p e c j a l n y c h . Piśmiennictwo b o w i e m w y k o r z y s t a n e w artykułach A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u ­ b r i c k i e g o służy równie dobrze ścisłym s t u d i o m językoznawczym w z a k r e s i e l e k s y k i indiańskiej j a k i r e f l e k s j i n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólnoludzkiego d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o . Również z a m i e s z c z o n e w książce artykuły L . A . F a j n b e r g a i J . A . Z o ł o t a r i e w skoj wymagają j e s z c z e innego s p o j r z e n i a . Artykuł L . A . F a j n b e r g a Wkład amierikanskich indiejcew w mirowoje ziemliedielije, w krótki i treściwy sposób b i l a n s u j korzyści, j a k i e osiągnęła g o s p o d a r k a światowa n a s k u t e k szerokiego u p o w s z e c h n i e ­ n i a w i e l u ziemiopłodów w y h o d o w a n y c h n a g r u n c i e amerykańskim w c z a s a c h p r z e d k o l u m b i j s k i c h . Z a r ó w n o obszerne wyciągi z l i t e r a t u r y , j a k i l i c z n e d a n e z a c z e r p ­ nięte ze studiów geografii roślin i h i s t o r i i gospodarczej świata dobrze przygotowują c z y t e l n i k a do zajęcia odpowiedniej postawy w o b e c całokształtu s p r a w , które próbują rozwiązać współczesne r u c h y społeczno-polityczne w A m e r y c e . I n n y zespół zagadnień p o r u s z a L . A . F a j n b e r g w d r u g i m a r t y k u l e pt. Wřcíaď amierikanskićh eskimosow w oswojenije Arktiki. A u t o r słusznie z w r a c a u w a g ę n a dysproporcję, j a k a z a c h o d z i pomiędzy s t a n e m l i c z e b n y m Eskimosów a napięciem u w a g i b a d a w c z e j i m poświęconej. I s t o t n i e , n i e w i e l k a s t o s u n k o w o g r u p a , licząca 6 P o d pojęciem krajów P e r u , Boliwię, E k w a d o r , „Andskogo n a g o r j a " północny o b s z a r autor rozumie przede C h i l e i Argentynę. wszystkimi �RECENZJE zaledwie około 50 000 l u d z i żyjących w 36? r o z p r o s z e n i u n a A l a s c e , w północnej K a ­ n a d z i e , G r e n l a n d i i i częściowo (przeszło 1 000 l u d z i ) n a w s c h o d z i e kockiego i na wyspach W r a n g l a , wzbudzała od d a w n a i budzi Półwyspu C z u - nadal niesłabnące z a i n t e r e s o w a n i e wśród l i c z n y c h b a d a c z y , reprezentujących w s z y s t k i e odłamy n a u k i 0 człowieku Eskimosi i jego działalności. zamieszkują największego zbliżenia podejmowanych Jest po o b y d w u lądów prób to całkiem stronach azjatyckiego formułowania zrozumiałe, Cieśniny jeśli Beringa, się zważy, a więc poglądów na proces Ameryki, czy też wokół obracająca się wokół p r o b l e m u k w e s t i i ułożenia ogniwo w r e ­ Toteż z a l u d n i e n i a kontynentów się stosunków k o w y c h i e t n i c z n y c h n a o b s z a r z e półkuli z a c h o d n i e j od zaludnienia dróg i kierunków m i g r a c j i l u d z k i c h z k o n t y n e n t u a z j a t y c k i e g o . każda k o n c e p c j a n a u k o w a że- miejscu i amerykańskiego, i że niezależnie nowych A m e r y k i , Cieśnina B e r i n g a stanowiła i s t a n o w i n a d a l n a j m o c n i e j s z e konstrukcji w antropologicznych, języ­ musi niejako z natury rzeczy nawiązywać do Eskimosów, widząc poprzez p r y z m a t i c h „miejsca n a z i e m i " u t r w a ­ lony kształt w c z e s n e j powszechnego wać h i s t o r i i k o n t y n e n t u . Zupełnie zainteresowania się do najcięższych jednak specjalnym E s k i m o s a m i j e s t to, że p o t r a f i l i warunków życia w powodem aktywnie Arktyce. Jeden z dostoso­ najwybitniejszych znawców A r k t y k i i j e j mieszkańców, F r i d t j o f N a n s e n , pisząc o E s k i m o s a c h z całą mocą podkreśla, że objęli oni w p o s i a d a n i e te obszary, którymi w s z y s c y w z g a r d z i l i . W jego ocenie E s k i m o s i powoli, ale stale doskonaląc się w ustawicznej walce ostatecznie z d o b y l i doświadczenie, j a k i e g o poza n i m i n i k t i n n y n i e osiągnął. M o d e l kultury Eskimosów uformowany niejednokrotnie analizowany zastanawiano 1 nad się zespołem Ostatnio nad cechami środków, również Kaj w ciężkich warunkach życia w Arktyce był w piśmiennictwie e t n o g r a f i c z n y m . N i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i działalności które dopomogły Birket-Smith do osiągnięcia systematyzując 7 Eskimosów, wysokich sposoby też jak wyników. przystosowywania się do w a r u n k ó w p r z y r o d n i c z y c h i poddając ocenie w y n i k i osiągnięć w tej k a t e ­ gorii działania ludzkiego wydziela Eskimosów w osobną grupę, podkreślając i c h wysoką zdolność do twórczej działalności w w a r u n k a c h s p e c j a l n y c h i b a r d z o t r u d ­ n y c h dla egzystencji. Również i L . A . F a j n b e r g b u d u j e swój artykuł n a przeświadczeniu, że k u l t u r a Eskimosów p r z e d s t a w i a występujących w r z a d k i przykład d o s t o s o w a n i a Arktyce. Na przykładach z E s k i m o s a m i powstałych w procesie o p a n o w y w a n i a korzyści, j a k i e w y n i e s i o n o obecnie. nia z nich w się człowieka do w a r u n k ó w zaczerpniętych z historii A r k t y k i autor przeszłości i co w kontaktów charakteryzuje t y m z a k r e s i e osiąga C h a r a k t e r artykułu, j a k zresztą całej książki ( p o p u l a r n o n a u k o w y ) , rzecz prosta autora od d r o b i a z g o w e j analizy materiałowej, j a k również z w a l a n a o p e r o w a n i e dużymi skrótami myślowymi. N i e osłabia to j e d n a k ności głównego rdzennej jącego dorobek spośród celu, obiektywnej ludów artykułów z wyższej amerykańskich zamieszczonych w płaszczyzny refleksji b o w i e m t y l k o do omówienia sunków kulturowych wyszedł spod stwiennoj oceny wyników ludności A m e r y k i , j a k i potrzeby w z k u sprawom różnych Kultura zespala­ ogólnoludzkimi. indiejcew o węższym Ostatni schodzi niejako- zakresie. Ogranicza Zjednoczonych Ameryki i nosi tytuł Miesto Sojedinionnych Sztatow Północnej. indiejcew Amieriki. Na omówienia złożonej s t r u k t u r y c y w i l i z a c y j n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h 7 odłamów powiązań i w p ł y w ó w k u l t u r y I n d i a n n a układ Stanach żizni osiągnięciami K a j B i r k e t - S m i t h, Primitive Man and His Ways, się sto­ Artykuł w tle po­ widzial­ u s t a l e n i a właściwego łącznika książce pióra I . A . Zołotariewskoj i kulturnoj działalności się zwal­ obszczekrótkiego Ameryki L o n d o n 1960. Pół- �368 RECENZJE nocnej autorka wego relacjonuje rejestrując „Jeżeli w przede przebieg procesu wszystkim przeszłości — stan wzajemnego rzeczy, pisze autorka — w oddziaływania który kulturo­ występuje współcześnie. okresie kolonizowania Ameryki, jak również w początkach i s t n i e n i a Stanów Z j e d n o c z o n y c h , w p ł y w y indiańskie kształ­ towały się w wszystkim płaszczyźnie w zakresie kontaktów wytwarzania bezpośrednich dóbr stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h utorowały sobie kultury pod amerykańskiej różną postacią za pośrednictwem imprez stości układ w z a j e m n y c h cjalny. Z jednej działywują na swej ocenie odnalezienie kich literatury, próbuje osiągane „własnej grup cech również rzeczywi­ charakter bardzo różnych różnego r o d z a j u obecnie kultury w spe­ g r u p indiańskich w Stanach państwowy Indian, I. A. n a której zmierzające napo­ i społeczny w Sta­ kierunki rozwoju rodzi­ Zołotariewskaja poddaje jedno­ wyniki. na Co spotkałyby w od- Zjedno­ przeszkody". oddziaływać t y m zakresie drogi", indiańskich rodzimych jak wytworzonej posiada kultury środki, z a których pomocą a p a r a t tradycyjnych form cześnie ku rozwojowej Zjednoczonych mych, sztuki, aktualnie kulturowych rodzimej przede narastania zaś źródło t y c h w p ł y w ó w — r o d z i m a k u l t u r a I n d i a n — drodze Analizując nach W n a d a l n a kulturę zgrupowań narodów panujących c z o n y c h , z drugiej tyka wpływy się miarę zgoła inną drogę. -Przenikają one do nauki, rozrywkowych. stosunków strony i uzewnętrzniały m a t e r i a l n y c h , to w kierunku więcej, autorka postuluje się wysiłki i dążenia wyraźniejszego wszyst­ wyodrębnienia kulturowych. Pozornie może się wydać, że a u t o r k a schodząc z wyższej płaszczyzny sprawom wyłącznie dotyczących o b s z a r u Stanów Zjednoczonych refleksji i koncentru­ jąc z a i n t e r e s o w a n i a n i e m a l całkowicie n a p r z e m i a n a c h współczesnych zyskała n i e ­ jako lepszą widzialność V/ postępowaniu się prosto. Dążąc tradycyjnej w do W zjawisk i rzeczywistości wielostronnego tym samym jednak oświetlenia większą sprawa powiązań nie I . A . Zołotariewskaja którym rzecz prosta wykorzystała przeważają obszerne amerykańskie łączących radzieckich. Zmierzają one konsekwetnie do Stanach i nauko­ wydawnicze. także p r a c e wydobycia elementy w piśmiennictwo pozycje m n i e j , w piśmiennictwie t y m osobne m i e j s c e zajmują łatwość przedstawia k u l t u r y I n d i a n z współczesnym n u r t e m życia k u l t u r a l n e g o Zjednoczonych we, zachodzących poznawczym. ustalenia czynników s p r a w c z y c h , które przerwały ciągłość rozwojową k u l t u r y I n d i a n , zniweczyły z bardziej odległą przeszłością i które n a d a l ciążą n a k i e r u n k a c h r o z w o j u kulturowych przetrwałych w zasadniczego k i e r u n k u spojrzenia W rozprawie różnych u g r u p o w a n i a c h I . A . Zołotariewskaja łalność artystyczną, uprawianą ugrupowania doborem działania t y k i społecznej p r o w a d z o n e j pytaniami indiańskich. N i e autorka obejmuje badawczymi materiał z e b r a n y jako zmieniając n i m nowe objęła głównie cele. dzia­ p r z e z autorkę każe myśleć n a d instrumentu na nowych przez Stany Zjednoczone w zasadach opartej na ten temat poli­ s t o s u n k u do I n d i a n , j a k poszukiwań „własnej d r o g i " , będącej wykładnią p r o g r a m u go s a m y c h I n d i a n . R e f l e k s j a więzy resztek zarówno p r z e z poszczególne j e d n o s t k i , j a k i różne indiańskie. B o g a t y środków i w wypadku poznawczego Nie­ amerykanislów społeczne­ r o d z i z k o l e i inną. Każe b o w i e m się zastanowić również n a d t y m , c z y działalność a r t y s t y c z n a tego r o d z a j u , j a k t k a c t w o , garncarstwo, dostatecznie rzeźba w wysoką uważać u p r a w i a n i e i całkowity w y r a z wane różnych t w o r z y w a c h , rangę w świadomości tej c z y i n n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j i c h dążeń n a r o d o w y c h , są przetrwałe f o r m y również rzeczą w ł a ś c i w ą polichromia, malarstwo wynaradawianych nawet itp., p o s i a d a Indian, lub amatorskiej jeżeli do tego c e l u żeby móc za pełny wykorzysty­ twórczości r o d z i m e j . C z y w związku z t y m nie byłoby zwrócić uwagę na pewne, określone podobieństwa z j a - �RECENZJE 369 w i s k i zagadnień społecznych, które występowały j e s z c z e kilkadziesiąt l a t t e m u w niektórych k r a j a c h e u r o p e j s k i c h , n p . w P o l s c e , i które n i e dadzą się r o z p a ­ trywać i n a c z e j , j a k t y l k o w płaszczyźnie układających się stosunków między wsią a m i a s t e m . Między i n n y m i n i e p o k o i także myśl, c z y „własna d r o g a " , która p o w i n n a doprowadzić do wyraźnego p o s t a w i e n i a s p r a w y odrębności k u l t u r o w e j I n d i a n , w s k u t e k tego, że zespoli w z j e d n o c z o n y m działaniu w s z y s t k i c h p r z e d s t a ­ w i c i e l i ludów indiańskich, w r e z u l t a c i e n i e s p o w o d u j e z a t a r c i a t a k b a r d z o c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a d a w n y c h k u l t u r amerykańskich różnic środowiskowych. Otóż a k t u a l n a rzeczywistość e t n o g r a f i c z n a w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h d o s t a r c z a w i e l e b a r d z o różnorodnego materiału do studiów i dociekań n a u k o w y c h , co z k o l e i nastręcza dostateczną ilość p o w o d ó w do s t a w i a n i a pytań b a d a w c z y c h sięgających różnych d z i e d z i n życia społecznego. Toteż n i e małym s u k c e s e m a u t o r k i j e s t w y ­ dobycie ze współczesnych s k o m p l i k o w a n y c h przebiegów r o z w o j o w y c h o d p o w i e d n i e ­ go zespołu faktów i p r z e d s t a w i e n i e i c h w określonej o p r a w i e myślowej, n a w i ą ­ zującej do głównego t e m a t u książki. T r z e b a rozumieć, że zakończenie rozważań 0 u d z i a l e I n d i a n w ogólnoludzkim d o r o b k u c y w i l i z a c y j n y m o d p o w i e d n i m a k c e n ­ t e m , zaczerpniętym ze współczesnego układu stosunków k u l t u r o w y c h w S t a n a c h Zjednoczonych A m e r y k i Północnej, nie j e s t dziełem p r z y p a d k u . K o n s t r u k c j a b o w i e m książki każe sądzić, że w y r a s t a ona z z a s a d n i c z e g o k i e r u n k u z a i n t e r e s o ­ w a ń e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j dziś już p r o g r a m o w o uwzględniającego b a d a n i a a k t u a l ­ nej rzeczywistości e t n o g r a f i c z n e j j a k o o g n i w a p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . C o więcej, t r z e b a też podkreślić konsekwentność postępowania metodologicznego. O ile większość artykułów w książce Kultura indiejcew s t a r a się wykazać r o z m i a r y udziału k u l t u r y I n d i a n w f o r m o w a n i u się k u l t u r y światowej w dobie p o k o l u m b i j s k i e j , a więc p o p r z e z u w y p u k l e n i e elementów w z a j e m n e g o oddziaływania n a w i ą ­ z u j e także do myśli: co m i a n o w i c i e zaczęło łączyć kulturę ludzką od c h w i l i , k i e d y znikły białe p l a m y n a m a p a c h świata — artykuł I . A . Zołotariewskoj p r z y p o m i n a , co p o m i m o dokonujących się współcześnie p r z e m i a n wciąż n a d a l d z i e l i kulturę ludzką. Witold SOWIETSKAJA Omawianie E T N O G R A F 1 J A , 1961—1962. tych dwóch dotyczących p o d s t a w o w y c h roczników szy z n i c h 1 etnografii omawia „SE" zagadnień e t n o g r a f i i 1 metod. Wymienić tu t r z e b a p r z e d e zagadnienia Dynowski radzieckiej wypada rozpocząć od artykułów r a d z i e c k i e j , j e j a k t u a l n y c h zadań w s z y s t k i m d w a artykuły omawiające w związku z XXII Zjazdem tut RSFSR, n a U k r a i n i e , Białorusi, w Etnografii AN Pierw­ głównie osiągnięcia e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j po X X i X X I z j a z ­ d a c h P a r t i i , podkreślając szczególnie rozwój badań n a d współczesnością w bieżące KPZH. ZSRR Uzbekistanie, współpracował w Turkmenii, Gruzji przygotowywaniu planów radziecką itd. I n s t y ­ gospodar­ c z y c h , m. i n . p l a n u w y k o r z y s t a n i a r e z e r w r o b o c z y c h n a niektórych t e r e n a c h Z S R R i współpracował z różnymi i n s t y t u c j a m i państwowymi. K o l e j n y artykuł o m a w i a .Zjazdu KPZR . 2 Sowietskaja s. 3 — 8 . 1 2 KPSS, 24 - Autorzy z a d a n i a r a d z i e c k i e j etnografii w świetle uchwał tego artykułu etnografija nakanunie Osnownyje zadaczi sowietskoj „SE", 1961, n r 6, s. 3 — 8 . E t n o g r a f i a P o ' s k a , t. V I I I podkreślają, XXII etnografii Sjezda w że etnografia KPSS, swietie jest z „SE", rieszenij XXII jednej 1961, n r 4, XXII Sjezda �RECENZJE 370 strony ,,Nie nauką historyczną, ale równocześnie posiada duże m a żadnej t a k i e j d z i e d z i n y życia e k o n o m i c z n e g o , nego, w której p r a w i d ł o w o z o r g a n i z o w a n e w y k o r z y s t a n e w codziennej nien wykrywać badania walory dla praktyki, społecznego czy ideologicz­ etnograficzne n i e mogłyby p r a k t y c e b u d o w y k o m u n i z m u " (s. 4). „Etnograf dotychczasowe osiąg­ nięcia b u d o w y k o m u n i z m u i t y m s a m y m przyczyniać się do jego s z y b k i e g o rozwo­ ju" i narastające (s. 5). E t n o g r a f badać norm komunizmu, radziecki powinien kształtowanie jest b a d a n i e elementy się n o r m uogólnić być powi­ wykrywać komunistycznego przeżytki ustrojów minionych współżycia. W a ż n y m zadaniem z a c i e r a n i a się różnic n a r o d o w y c h n a bazie kształtowania się j e d n a k i c h i wzorów współżycia i rozpowszechniania się języka s p e c y f i c z n y c h w a r u n k ó w , w j a k i c h żyją poszczególne g r u p y nieść ważną pomoc w daniem jest w y k a z y w a n i e , etnografów zaspokajaniu potrzeb rosyjskiego. narodowe, Badanie może p r z y ­ t y c h narodów. D a l s z y m ważnym z a ­ iż t y l k o n i e k a p i t a l i s t y c z n a droga rozwoju może być k o r z y s t n a d l a młodych państw A z j i i A f r y k i . Wiąże się z t y m k o n i e c z ­ ność w a l k i z różnego r o d z a j u jącymi do n a u k i Bardzo mocno aktywnego ideologiami kolonialnymi i rasistowskimi, przenika­ zachodniej. podkreślona zaangażowania się została w wszystkich omawianym radzieckich artykule ośrodków konieczność etnograficznych do badań n a d współczesnością. K o n i e c z n e jest w związku z t y m s z y b k i e n a w i ą z a ­ nie współpracy z innymi dyscyplinami p o g r a n i c z n y c h , j a k etnogeografii, społecznymi Wśród tych d y s c y p l i n pogranicznych z w r a c a pogranicznej między Folklorystyka, etnografią a etnolingwistyka i uwagę brak ekonomią i j a k n p . paleoetnografia. i ekonomii do d r o b n y c h mienionej pliny miałoby się ludów w zamieszkujących nauce zachodniej, niach w bardzo interesującym n a d życiem i kulturą przegląd czesności. dotychczasowych Podkreśla, Związek R a d z i e c k i . Pominięcie że k o n c e p c j a badań i niżej narodów publikacji wy­ dyscy­ programowo w bu­ artykule. wyżej artykułach znajdu­ o etnograficznych ZSRR . 3 Autor bada­ daje bogaty poświęconych radzieckiej współ­ z władzami radzieckimi zaczęła etnografów się tuż po zwycięstwie r e w o l u c j i , l e c z w i e l e takiej M . H e r s k o v i t s a , 1955). P o ś r e d ­ a r t y k u l e Ł. P. P o t a p o w a że współpraca dla ogóle go n i e mają, społe­ cytowanych socjalistyczną socjologią. odnie­ n i e zaangażowanej w a znaczenie dla budowy omawianym myśli p r z e d s t a w i o n y c h itd. dyscypliny Ważne to jest szczególnie w Anthropology n i o z w r a c a n a to u w a g ę P o t a p o w w jemy dyscyplin badań n a p o g r a n i c z u znaczenie razi t y m bardziej, n o w e g o życia (por. Economic Rozwinięcie znikome albo też w kapitalne i komunistycznego. dyscypliny pogranicznej pojawiła dowaniu etnografią mają W y d a j e się, że zwłaszcza r o z w i j a n i e opisowej czeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o sieniu rozwijanie odpowiedniej między paleoetnografia ważnych d l a p r a k t y k i badań n a d współczesnością etnografii oraz f o l k l o r y s t y k i , e t n o l i n g w i s t y k i , paleoetnografii najistotniejszych zjawisk gi r a d z i e c k i c h etnografów, j a k n a przykład proces kolektywizacji w uszło uwa­ latach t r z y ­ d z i e s t y c h . N a s i l e n i e badań n a d współczesnością d a t u j e się od k i l k u l a t , p r z y c z y m niektóre j e j p r o b l e m y klasy robotniczej. narodami Związku są n a d a l n i e d o s t a t e c z n i e b a d a n e , Obfite są b a d a n i a Radzieckiego, ale badania treść, „są n i e s t e t y często o p r a c o w a n e podkreśla, cjalna ekspedycja 1959 r. działa w tylko w ramach j a k m. i n . życie i k u l t u r a wsią te, choć c e n n e radziecką i małymi ze względu n a swą aspekcie opisowym" Instytutu Etnografii do badań n a d współczesnością, Ł. P. P o t a p o w , Etnograficzeskoje izuczenije narodów SSSR, „SE", 1962, n r 2, s. 3—19. 3 ta że od n a d współczesną złożona (s. 15). A u t o r AN z 18 s e k c j i , socjalisticzeskoj ZSRR spe­ z których kultury i by- �RECENZJE 3 bada współczesne życie narodu szczególny n a c i s k n a w y k r y w a n i e przeszkadzających w 371 rosyjskiego. zwyczajów, budowaniu W badaniach tych kładzie komunistycznego społeczeństwa. Omawiając s t u l a t y p r a k t y c z n e autor podkreśla z n a c z e n i e e k o n o m i i j a k o d y s c y p l i n y ważnej Z sesji d l a współpracy w b a d a n i a c h wymienioną naukowej, święconej muzeów wyżej która aktualnym się w zadaniom łączy się także Rydze w dniach radzieckiej ze 7—16 c z e r w c a etnografii, a w specjalnej 1962 г., p o ­ szczególności zadaniom 4 Główne problemy etnograficznych Omawiana 5 sprawozdanie etnograficznych . doświadczonych b a d a c z y : wa . W. publikacja badań n a d n a r o d a m i J . Krupianskaja, stanowi referat rozprawy. ZSRR Ł. P. P o t a p o w wygłoszony n y m w Paryżu w l e c i e 1960 г., a więc n a p i s a n y omawia badanych n a kongresie etnologicz- wcześniej niż w y m i e n i o n e rozwój społeczeństw l u b społeczności, ponieważ t y l k o w t e n sposób R a d z i e c k i m idą grup wyżej całościowego można dać pełny obraz i c h życia. B a d a n i a n a d współczesnymi p r o c e s a m i Związku zespół i Ł. N. T i e r i e n t i e - C h a r a k t e r y s t y c z n e jest, że a u t o r z y podkreślają konieczność ujmowania w po­ szczególnie n a d współczesnością. tematyką odbyła się sposobów myślenia i postępowania etnicznych, w 2) dwóch kierunkach: przeobrażenia 1) kształtowanie ekonomiki, kultury i przemian się i życia dalszy narodów ZSRR. W Związku nowe narody Radzieckim n y c h . Szczególnie c i e k a w e się różnorodnych niczych. skupiskami n a zajętych się aktualnie albo p r z e z procesy g r u p ludności Takimi zakładane tworzą albo s a m o d z i e l n i e , do większych pod uprawę są ziemiach przemysłowych Kazachstanu. i narodów Z w i ą z k u „jest s a m człowiek", kulturowe, jego umysłowość, n a w y k i dróg jego życia, n o w e g o t y p u r o d z i n y , t w o r z e n i e gorii zawodowych itd. Dotyczy to w klasy robotniczej. Prowadzone przez rakter konsekwentnie ujmowane od s w y c h równej mierze etnografów h i s t o r y c z n y c h przeglądów, początków poprzez rozwój plemien­ lub m. in. sowchozy p r o b l e m e m badań n a d przeobrażeniami p l e m i o n wych plemiennych grup związku z p r z e s i e d l a n i e m ośrodków narodowości grup się różnych e t n i c z n e toczą się w różnych ostatnio z dawnych stapianie i Centralnym Radzieckiego kształtowanie się n o ­ się różnych n o w y c h chłopstwa czym kate­ kołchozowego, co radzieckich badania przy rol­ miasta mają badane cha­ zjawiska i współoddziaływanie z są innymi zjawiskami. W omówionym artykule dań n a d współczesnością, w gdy zwraca uwagę t y m c z a s e m wygłoszony n a t y m s a m y m d a n i a c h etnografii mal zupełnie silne zaakcentowanie i życiem k l a s y zjeździe r e f e r a t S . P. Tołstowa problematykę zainteresowanie klasy o za­ robotniczej . 6 współczesnością znajduje wyraz w publikacjach z a m i e s z c z a n y c h w „SE". I t a k w 1961 r. n a 15 artykułów z a m i e s z c z o n y c h w „Materiały ba­ robotniczej, r a d z i e c k i e j stawiał tę problematykę n a d a l s z y m m i e j s c u , a n i e ­ pomijał Narastające szczególnie t y m badań n a d kulturą i s t u d i a z etnografii współczesnych, t j . o k r e s u i antropologii budowy socjalizmu ZSRR" aż 12 dotyczyło i komunizmu w ZSRR. dziale zagadnień Najwięcej, bo 9 artykułów, dotyczyło p r z y t y m -małych narodów Z S R R , zaś 3 artykuły chłop4 G. S. Masłowa, sowriemiennym nr T. W. Staniukowicz, etnografii i Sessija etnograf iczeskich poswiaszczennaja muziejew, „SE", 1962, 5, s. 139—143. 5 W. Osnoumyje nr zadaczam J. K r u p i a n s k a j a , problemy Ł. etnograficzeskogo P. Potapow, izuczenija 3, s. 3—18. 6 P o r . „Etnografia Polska", Ł. N. narodów t. 6: 1962, s. 415—416. T i e r i e n t i e w a, SSSR, „SE", 1961, �RECENZJE 372 s t w a r o s y j s k i e g o l u b białoruskiego. W 1962 r. jest t y c h artykułów trochę m n i e j , bo 10 n a łączną ilość 17. D w a z n i c h są poświęcone r o s y j s k i e m u chłopstwu kołcho­ zowemu, innych 6 małym n a r o d o m , artykułów W dotyczy obu r o c z n i k a c h metodologicznym, a 2 k u l t u r z e robotników także pośrednio „SE" znajdujemy (Litwa i Kazachstan). Parę współczesności. kilka prac poświęconych p r z y c z y m szczególne z a i n t e r e s o w a n i e zagadnieniom budzą t r z y z n i c h . Chro­ nologicznie p i e r w s z y jest r e f e r a t M . G . L e w i n a o d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h i a n t r o ­ pologicznych jako źródłach h i s t o r y c z n y c h . Źródła pisane 7 przez dane archeologiczne, etnograficzne, mogą być s t a w i e t y c h d a n y c h następstwa wydarzeń jest t r u d n e i m u s i być bardzo krytycznie. etnograficznymi Szczególnie zastępowane l i n g w i s t y c z n e i t d . , ale śledzenie n a p o d ­ skomplikowane jest przeprowadzane posługiwanie związanymi z kulturą materialną i duchową. A u t o r się danymi podkreśla, że e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y w y p r a c o w a l i teorię (concept — w g a n g i e l s k i e g o s t r e s z c z e n i a ) typów ekonomiczno-kulturowych, obejmujących specyficzne to jest stającym n a j e d n a k i m poziomie r o z w o j u dobnych warunkach etnograficzne dają uwarunkowanych i k u l t u r y , właściwych z tych typów mogą w i e k u , t a k względnego pleksowe ujęcia. wysuwane Propozycje istotne rozprawie problemy o książce Marcela metodologicznych niedostatki tej z ostatniej w zaś adresem M. i metod" Griaule'a, iż de etnografii . uogólnień określa choćby poruszyła J . P. A w i e r k i j e w a , amerykańskich chyba poprzednio etnologów on jako teorii i strony jako miejscami zbyt wości j a k o w prostej daleko, skoro autorka konglomerat etnografii, ocenie 9 całą linii wynik wpływów freudyzmu wyjść Podobną osobowości . traktuje prowadzi wywodzących musi Lewina. koncepcją uwagę na co do c z y s t y c h opisów, „cały o kulturze artykuł swej się są z a r z u t y a u t o r k i pod która poddała b a r d z o ostrej z zwraca nieuzasadnionych, etnografię w i szerszych metodologii, że d y s k u s y j n e nauka omówiony związane kom­ propozycje I. S z a r e w s k a j a poza r a m y t r a d y c y j n y c h d y s c y p l i n i t r a d y c y j n i e r o z u m i a n e j świadczy podobne Autorka 8 ogólnej się j e d n a k , (s. 48—49). E t n o g r a f i a wszystkim takie l'Ethnographie się u c z o n y c h - z j e d n e j do w y p r o w a d z a n i a poważnymi j e s t łączenie różnych bardzo p o r u s z a В. Methode francuskiej zakresie głównie z p s y c h o l o g i i . W y d a j e stosunkowo (1938) p r z e z K . D o b r o w o l s k i e g o . Griaule'a s k u t k a c h do o g r a n i c z a n i a drugiej przypominają metodologiczne problemach w w y n i k mogą dać p r z e d e w n a s z e j n a u c e wcześniej Bardzo być o b r a z t y l k o przybliżony, zagrożony Lewina pozo­ j a k i bezwzględnego. niedokładnościami, dlatego w b a d a n i a c h przeszłości potrzebne dyscyplin granicznych. Pozytywny modeli ludom społeczno-gospodarczego i żyjącym w p o ­ n a t u r a l n y c h . Niektóre dokładnie określane co do s w o j e g o Ponieważ d a n e historycznie postaci gospodarki i nauk wychodzi jak o tym problematykę niektóre Krytyka problematykę i reakcyjnej teorie ta idzie osobo­ postawy nie­ których u c z o n y c h . Wreszcie czych 7 wymienić studiach nad trzeba folklorem interesujący 1 0 M . G . L e w i n, Etnograficzeskije czeskij istocznik (k artykuł R . R . G e l g a r d t robotniczym . mietodołogii Autorka i antropołogiczeskije izuczenija istorii o rozpatruje porównaw­ porównawczo matieriały как i s t o r i - biespismiennych narodów), „SE", 1961, n r 1, s. 20—27. 8 В. I. S z a r e w s k a j a , mietodołogii 9 10 „Etnograficzeskij raietod" francuzskoj etnografii, J . P. A w i e г к i j e w a, Etnofrejdizm w SSzA, R. R. w sowriemionnoj Gelgardt, 1962. n r 5. s. 5—14. O srawnitielnom izuczenii Marsela Griola i woprosy „SE", 1962, n r 6, s. 43—54. „SE", 1962, n r 4, s. 3 — 1 5 . raboczego folkłora, „SE", �RECENZJE 373 t e m a t y różnych opowiadań i pieśni górniczych biorąc pod u w a g ę głównie m a t e ­ riały c z e s k i e , n i e m i e c k i e i r o s y j s k i e , á także a n g i e l s k i e i i n n e . Trochę n i e m i l e u d e r z a zupełne pominięcie materiałów p o l s k i c h , choćby w y d a n y c h w 1958 r. p r z e z J . Ligęzę. N a t y m m i e j s c u zasługuje j e s z c z e n a wzmiankę interesujący artykuł amerykańskiego a r c h e o l o g a J . A . F o r d a o n o w y c h m e t o d a c h ilościowych z w i ą z a ­ n y c h z ustalaniem chronologii b a d a n y c h zjawisk archeologicznych, wypracowa­ n y c h w n a u c e amerykańskiej . u W d z i a l e studiów dotyczących e t n o g r a f i i Z S R R k i l k a artykułów zasługuje n a szczególne wyróżnienie. Należy t u artykuł Ł. N. T i e r i e n t i e w e j o kształtowaniu się n o w y c h zwyczajów i obrzędów wśród chłopów kołchozowych Ł o t w y . N i e ­ z m i e r n i e c i e k a w i e p r z e d s t a w i a się t w o r z e n i e i r o z p o w s z e c h n i a n i e n o w y c h z w y c z a ­ j ó w zastępujących d a w n e obrzędy o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m , j a k c h r z e s t , b i e r z m o ­ w a n i e . T e n o w e z w y c z a j e znajdują aprobatę ze s t r o n y władz t e r e n o w y c h i p a r t y j ­ n y c h i są podnoszone do r a n g i u z n a n y c h i n s t y t u c j i społecznych. Interesujące j e s t s t w i e r d z e n i e a u t o r k i , że w s t o s u n k o w o największym s t o p n i u zachowały się d a w n e , zróżnicowane r e g i o n a l n i e z w y c z a j e i obrzędy p o g r z e b o w e . I t u j e d n a k tworzą się i rozpowszechniają f o r m y n o w e , p o p i e r a n e , a n a w e t i n s p i r o w a n e p r z e z l o k a l n e władze. O b c h o d z i się n a przykład w zupełnie świecki sposób dzień umarłych w m i e j s c e d a w n y c h kościelnych z a d u s z e k . A u t o r k a n i e w n i k a n i e s t e t y głębiej w m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a t y c h n o w y c h zwyczajów, w z a c h o w a n i a się l u d z i , a p o p r z e s t a j e n a w y l i c z e n i u i o p i s a n i u n o w y c h form. 1 2 N i e s p o t y k a n y r a c z e j w d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j a c h r a d z i e c k i c h etnografów c h a r a k t e r m a p r a c a dwóch autorów: Ł. A . A n o c h i n a i M . N. S z m i e l e w a o niektó­ r y c h c e c h a c h n o w e g o o b l i c z a d u c h o w e g o współczesnego r a d z i e c k i e g o kołchoźni­ k a . C h o d z i t u o z m i a n y umysłowości, a w g r u n c i e r z e c z y osobowości r a d z i e c k i c h kołchoźników. G d y b y artykuł t e n miał b a r d z i e j s y n t e t y c z n y i t e o r e t y c z n y c h a ­ r a k t e r , należałby niewątpliwie do n a j c i e k a w s z y c h , j a k i e ukazały się w „SE". P o ­ dobnie j e d n a k , j a k s z e r e g i n n y c h artykułów, m a on c h a r a k t e r r a c z e j sprawozdawczo-opisowy. 13 P r o b l e m z a n i k u f o r m życia religijnego w Z S R R p o r u s z a w s y n t e t y c z n i e n a p i ­ s a n e j r o z p r a w i e I. A . K r y w i e l e w A u t o r wykorzystał w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h 2 0 - l e t n i c h badań p r o w a d z o n y c h w ś r ó d ludności r o s y j s k i e j , k r a j ó w nadbałtyckich, K a u k a z u , A z j i Środkowej, l u d ó w północnej i w s c h o d n i e j S y b e r i i i i n . W ś r ó d p r a c dotyczących obszarów położonych poza g r a n i c a m i Z S R R niektóre poruszają z a g a d n i e n i a mogące służyć za ważny materiał i n f o r m a c y j n y l u b p o ­ równawczy. Wymienić t u można s t u d i u m J . W. I w a n o w e j o p r a w i e z w y c z a j o w y m szczepów północnej A l b a n i i j a k o o źródle e t n o g r a f i c z n y m , a r a c z e j e t n o g r a f i c z n o -historycznym . 15 Czytelnika 1 1 J. A. chronologii, Ł. 1 2 w bytu 1 3 N. Koliczestwiennyj mietod Formirowanije Tierientiewa, oblika zainteresować obszerna polemika ustanowlenija między archieołogiczeskoj 1962, n r 1, s. 32—43. kołchoźników Łatwiji, nowych obyczajew i obriadou 1 „SE", 1961, n r 2, s. 24—36. M . N. S z m i e l e w a , sowriemiennogo I. A . K r y w i e l e w , rodów SSSR, 15 Ford, „SE", może Ł. A . A n o c h i n a , chowogo 1 4 polskiego kołchoźnika, Prieodolenije „Niekotoryje czerty nowogo du- „SE", 1962, n r 4, s. 23—33. religiozno-bytowych pierieżitkow u na­ „SE", 1961, n r 4, s. 3 0 ^ 1 4 . J . W. I w a n o w a , Obycznoje istocznik, „SE", 1961, n r 3, s. 53—63. prawo Siewiernoj Albanii как etnograficzeskij �RECENZJE 374 prof. J . C z e k a n o w s k i m wie tzw. dyskusja, czym jaka sama szkoły" została wypowiedź przeciętny w antropologii . omawiane ze zjazdów, wszystkich sesji zamieszczona na łamach J . Czekanowskiego roczniki „SE" ważniejszych naukowych pracom radzieckich itd. Po socjologów 17 . liczy to bodaj omawianego 14 s t r o n w spra­ najobszerniejsza czasopisma, druku, przy a więc t y l e , co placówkami przynoszą, prac zwykle, raz pierwszy aktualne ekspedycji przy sprawo­ naukowych, t y m poświęcono uwagę Instytutu Etnografii A N Z S R R z zagranicznymi naukowymi . 1 8 W d z i a l e „Krytyka i b i b l i o g r a f i a " z w r a c a omawiający AN jak badawczych, W a ż n y i interesujący j e s t też artykuł J . I . Ż u - r a w l e w a o kontaktach naukowych grafii Jest 16 artykuł. Obydwa zdania a czwórką r a d z i e c k i c h antropologów i etnografów „lwowskiej u w a g ę artykuł I . A . wypowiedzi zagranicznych uczonych o wydawnictwie ZSRR „Narody M i r a " . 1 9 Autorka Zołotariewskiej Instytutu Etno­ zestawiła b a r d z o s u m i e n n i e wszystkie c h y b a p u b l i k o w a n e do 1960 r. w y p o w i e d z i różnych u c z o n y c h r a d z i e c k i c h i o b c y c h (w t y m 4 Anglosasów, 1 S z w e d a , tycznego wykracza marginesie istniałych stawie oceny w rozprawka prac nauce różnorodnie M. 1 Węgra). Poza z a k r e s zwykłego artykułu S. Artanowskiego J . Herskovitsa amerykańskiej dobieranych o wartościowaniu omawia tendencji kryteriów. autor szersze do wartościowania Zagadnień polskich 2 0 Na zagadnienie za­ kultur na dotyka recenzja r o z p r a w y o o d b i c i u ukraińskiej twórczości l u d o w e j w f o l k l o r y s t y c e Na zakończenie wypada j e s z c z e podkreślić, że układ streszczenie w redakcyjnego czasopisma. 2 1 była n a d a l nym na pokrewne zmiennie artykule artykułów z tą samą, co d a w n i e j , pożyteczna t e n d e n c j a tematy. zamieszczone ukazywało J . W. 16 Czekanowski, wa, analiza К ocenkie w," Niekotoryje w rabotach jed­ nie­ punktualnością. „Iwowskoj Pietraszek szkoły" profiessorom tamże, s. 119—122; W. P. A l e k s i e j e w , T . A , N. N. C z e b o k s a r o rasowogo się „SE", 1962, n r 4, s. 106—119; G . F . D e b e c, P o powodu J. W. Czekanowskogo, jest głównej do s k u p i a n i a w Czasopismo Edward G. F. Debecem, i na­ pozostawał języku a n g i e l s k i m , częstokroć n a z b y t krótkie d l a p o z n a n i a treści artykułu. W i d o c z n a numerze P o każdym pod­ polskiej . działów, objętość kład „ S E " n i e uległy żadnym i s t o t n y m z m i a n o m ; t a k s a m o bez z m i a n skład k o m i t e t u kry­ kultur . zamieczanija J. W. Czekanowskogo po i jego otwieta Trofimo- powodu szkoły, mietodow tamże, s. 1 2 2 — —137. W. 17 Aktualnyje K. G a r d a n ó w , issledowanij, problemy sowietskich socjołogiczeskich „SE", 1961, n r 4, s. 180—186. W a r t o zaznaczyć, że j e d e n z w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografów i członek k o m i t e t u r e d a k c y j n e g o , „SE", Ł. N. T i e r i e n t i e w a , znajduje Socjologicznego. bieżnymi sierii Towarzystwa swiazi Instituta „Narody rielatiwizma", Mira", AN SSSR s zaru- Sowietskije i zarubieżnyje folkłorystyci, uczonyje ob etnogra- „SE", 1961, n r 4, s. 190—198. P r o b l e m a s r a u m i t i e l n o j cennosti kultur i tieorija „kul- „SE", 1961, n r 3, s. 110—116. В. К i r d а n, W. A . J u z w i e n к o, Ukraińska u polśkij Etnografii „SE", 1961, n r 4, s. 187—191. S. A r t a n o w s k i j , turnogo 2 1 stranami, I. A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , ficzeskoj 20 Radzieckiego J . I . Z u r a w 1 e w, Naucznyje 18 1 9 się w k i e r o w n i c t w i e „SE", 1962, n r 6, s. 171—173. narodna poetyczna tioorczist* �RECENZJE Č E S K O S L O V E N S K A E T N O G R A F I E , „Československá E t n o g r a f i e " czętą w i wychodzić odegrał w rozwoju dagowany przez „CE" jako Nauk 9—ю-. od C . Zíbrta 1 nazwą . „Český 2 czeskiej olbrzymie z oddziałem w zostaje rozpo­ z „Českým L i d " , jak wiadomo, znaczenie, a pierwszy i L . N i e d e r l e g o ukazał się w Instytutu Etnografii Pradze i'96i—1962 . 1963 r. połączona będzie pod tą właśnie etnografii organ w R. z dziesiątym r o c z n i k i e m kończy swą 1953 r. działalność. Począwszy Lidem" demii wraz 375 Pradze w numer re­ 1891 r. i F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Brnie oraz Z a k ł a d u Etnografii Aka­ Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie powstała w w y n i k u r e o r g a n i z a c j i n a u k i i o t w a r c i a Czechosłowackiej Akademii Nauk Akademii (założonej Nauk. w Dziesiąta rocznica istnienia 1952 г.), a także w s p o m i a n e g o Czechosłowackiej c z a s o p i s m a , stała się okazją do k r y t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a dotychczasową działalność i k i e r u n e k b a d a w ­ czy współczesnej doc. O . Nahodil, etnografii. w artykule Podjął się tego naczelny Rozmyślania nad redaktor osiągnięciami , czasopisma , 3 ujmując 4 zadania czechosłowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i w sześciu p u n k t a c h : 1. wyjaśnianie retycznych podstaw etnografii n i n i z m u ; 2. o p r a c o w a n i e teo­ i folklorystyki w oparciu o zasady marksizmu i l e - syntetycznego obrazu k u l t u r y ludowej Czechów i S ł o w a ­ k ó w ; 3. przezwyciężanie k a p i t a l i s t y c z n y c h przeżytków w świadomości l u d u ; 4. b a ­ danie mniejszości narodowych zamieszkujących 5. występowanie p r z e c i w k o t e n d e n c j o m klorystyce; i 6. r o z s z e r z e n i e wystąpienie przeciwko „ C E " spełniając badań nad rasizmowi i terytorium odwetowym kulturą w zachodniej ludów gospodarczo i fol­ zacofanych kolonializmowi. rolę czołowego c z a s o p i s m a etnografii n a siebie obowiązki p r z e d s t a w i e n i a Czechosłowacji; etnografii aktualnego czechosłowackiej s t a n u tej n a u k i , j e j dróg wzięła rozwoju, m e t o d b a d a w c z y c h i głównych problemów współcześnie ją nurtujących. Tę rozpię­ tość tematyczną jednak ilustrują reprezentowane poniższe z e s t a w i e n i e w 1 w Artykuły wstępne aktualne wydzielone dziesięciu r o c z n i k a c h nierównomiernie R. 9: 1961 R . 10: 1962 wprowadzające osobny Zagadnienia teoretyczne (Teoretické problémy) 3 Etnografia (nie dział) 27 2 1 11 1 — 38 3 Czechosłowacji (Etnografie zobrazować artykułów w e w s z y s t k i c h „CE": Ilość ogólna 2 1 czasopisma, ilość d r u k o w a n y c h zagadnienia w do r o c z n i k a c h . S t a n t e n może Tematyka w R. wprowadzone uwzględniające działach występujących Lp. działy poszczególnych Československa) P o r . recenzję Z. S z r o m b a, Československá Etnografie R. 1—7: 5 1953—1959, 8: 1960, „Etnografia P o l s k a " t. 4: 1961, s. 360—366; t. 6: 1962, s. 418—422. 2 P o r . C E " , R . 10: 1962 n r 4, s. 428. „CE" k i e r o w a n a była p r z e z O t a k a r a N a h o d i l a p r z y współudziale R a d y R e ­ d a k c y j n e j w składzie:' E m a n u e l Baláš, L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, J a r o s l a v K r a ­ mařík, A n d r e j Melicherčik, O t a k a r P e r t o l d , Ján Podolák, Vilém Pražák, D r a h o ­ míra Stránská. 3 4 O. N a h o d i l , Zamyšlení nad výsledky, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 325—329. �RECENZJE 376 Ilość ogólna Tematyka Lp. 4 Czeski 5 (Český a slovenský folklor) E t n o g r a f i a słowiańska (Slovanská etnografie) i słowacki 6 Etnografia 7 O b c a etnografia . (Cizokrajná etnografie) 8 O b c y folklor (Cizokrajný 9 Historia a folklor vědy) Dyskusje 12 Materiały (Materiály) Terminologia (Terminologie) (Diskuse) Zagadnienia metodyczne (Otázky m e t o d i k y ) Przegląd e t n o g r a f i c z n y c h granicznych R e c e n z j e ( K r i t i k a a bibliografie) Wiadomości ( Z p r á v y ) 3 1 1 9 — 1 16 1 3 4 4 2 8 3 — — 5 — — 7 — — przedstawione 4 14 9 36 powyżej p r z e z O . N a h o d i l a 54 z a d a n i a współcze­ czechosłowackiej p o s t a r a m się pod t y m właśnie kątem spojrzeć n a ostatnich przeciwstawianie roczników się t e n d e n c j o m O. Skalníková „ČE". Jednym odwetowym ukazując w wśród przesiedleńców p r z e k o n a n i a cji . P r z e c i w k o 5 rasizmowi w z wymienionych zachodniej groźbę s z k o d l i w e j c h o d n i o n i e m i e c k i c h instytutów, t z w . O s t f o r s c h u n g , na brak • (Kronika) Mając n a u w a d z e uwagę 3 5 17 temu 36 prace Kronika dwóch — za­ 16 treść — 1 19 36 prac (Přehledy národopisné v zahraničí) snej etnografii — 2 folklor) 11 18 2 nauki (Dějiny 15 1 13 SSSR) Badania terenowe (Terénní výzkumy) 14 R . 10: 1962 ZSRR 10 13 9: 1961 folklor i folklor (Etnografie R. do o ich krzywdzie i tymczasowej 6 było Poświęciła działalności l i c z n y c h z a - zmierzających n a u c e wystąpił J . W o l f . punktów etnografii. ugruntowania obecnej sytua­ T r z e b a też zwrócić uwagę opracowań t e o r e t y c z n y c h , gdyż t e n p o d s t a w o w y dział n a u k i reprezentuje t y l k o j e d e n artykuł K . H o r á l k a . 7 Dążąc w przyszłości do s t w o r z e n i a s y n t e t y c z n e g o o b r a z u więcej u w a g i choć b a r d z o 5 O. „ Č E " poświęcono etnografii k u l t u r y ludowej naj­ własnego k r a j u , p r z y c z y m t e m a t y k a różnorodna jednakże w większości dotyczyła k u l t u r y m a t e r i a l n e j . D o Skalníková, etnografie, 6 w Nebezpečí pronikání revanšismu do západoněmecké „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 217—221. J. Wolf, Československá etnografie proti r a s i s m u , ,,ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 109—112. 7 K . H o r a l e к, К dnešnímu stavu a B a t a " , „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 1—15. bádání' o staroegyptské pohádce „Anup �RECENZJE bardzo 377 c i e k a w y c h należy c y k l artykułów znanego badacza V . Pražáka, rozpoczęty w n u m e r z e 4 z 1960 г., a ciągnący się p r z e z cały r o c z n i k dziewiąty . P r a c a t a d o ­ 8 tycząca technologii Czesko-Morawskiej wyrobów jednym tylko ośrodku n a Wyżynie należy do n o w a t o r s k i c h w d z i e d z i n i e czechosłowackiego r z e m i o ­ sła l u d o w e g o . A u t o r nizacją garncarskich w zajął się w n i e j n i e t y l k o techniką w y r o b u , pracy, wynagrodzeniem (przytaczając ale również cennik n a wyroby orga­ z l a t 1800—1895) ' i z b y t e m towarów. N a podkreślenie'zasługuje również s t r o n a i l u s t r a c y j n a artykułu, jak mapa, rysunki, przekroje Budownictwo W omawianych było barwne). tematem się n i m J . K š i r , n a łamach S. Švecová , 9 i zajmujący się od w i e l u l a t t y m p r o b l e m e m „CE''. J . Vařska 10 a w d z i a l e „Dyskusji" polemizują n a t e m a t w i e l o b o c z n y c h 1 2 13 (niejednokrotnie często p o r u s z a n y m rocznikach zajmuje i C. Votrubec , L . Štěpánek i fotografie stosunkowo 1 1 stodół E . Baláš . Szczególnie 14 c i e k a w y jest artykuł J . Kśira poświęcony wyłącznie stodołom, i c h k o n s t r u k c j i , m a ­ teriałowi b u d o w l a n e m u Czechosłowaccy i typologii. etnografowie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h na i zbiorach c o r a z wyraźniej widzą potrzebę konfrontowania ze źródłami h i s t o r y c z n y m i . J . K r a m a ř í k archiwalnych podał szczegółową z początku X I X w. n a t e r e n i e państwa narzędziom jego p o d d a n y c h 15 . W analizę rolnictwa t y n i e c k i e g o , poświęcając innych numerach opierając z końca wiele się XVIII miejsca „ C E " a u t o r przytoczył dalszy materiał z tego samego t e r e n u , dotyczący c e n m u r a r s k i c h i c i e s i e l s k i c h p r z y s t a w i a ­ niu budynków 1 6 oraz inwentarzy narzędzi spisanych po śmierci gospodarzy . 17 Materiał a r c h i w a l n y z z a k r e s u pożywienia przytoczył również V . B u r i a n w a r t y k u l e Ludowe pożywienie muzealnych na Słowacji . I9 8 na Vyškovsku został o p a r t y w połowie artykuł F . Šacha XIX w. Technologie hrnčířské výroby v podstawie rozwoju Po,za wyżej w y m i e n i o n y m i , s t o s u n k o w o V. P r a ž á k , Na 18 dotyczący zbiorów narzędzi o r a c k i c h l i c z n y m i artykułami Kunštátě, opar- „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 16—58; n r 2, s. 113—134; n r 4, s. 325—357. 9 J . K š í r , Lidové stavitelství na Hané, „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 135—176; n r 3, s. 222—256. 10 S. Š v e c o v á , L'udové stavitelstvo v obci Kostice, „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 59—75. 11 J . V a ř e k a, Větrné mlýny a jejich ochrana, 1 2 C . V o t r u b e c, Ke studiu zanikajících „CE", R . 10: 1962 n r 3, s. 3 0 7 — 312. slovenska, 1 3 nouzových kolonií na území Česko­ „CE", R. 10: 1962 n r 2, s. 109—126. L. Š t ě p á n e k , К problematice polygonálních stodol, „CE", R . 9 : 1961 n r 3, s. 297—300. 1 4 E. B a l á š , Vznik a vývoj polygonálních stodol, „CE", R. 9: 1961 n r 3, s. 301—309. J. K r a m a ř í k , Hospodářské nářadí poddaných na koncem osmnáctého století a počátkem století devatenáctého, n r 1, s. 27—44. 15 panství týneckám „CE", R . 10: 1932 J . K r a m a ř í k , Z e zednických a tesařských odhadů staveb na panství týneckém z dvacátých let minulého století, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 388—389. 16 J . К r a m a ř í k, Z inventářů pozůstalostí Klatovsku, „CE", R . 9: 1961 n r 4, s. 413—414. 17 V . В u r i a n, Lidová strava „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 192—195. 18 na Vyškovsku poddaných v polovině F . Š a c h , K ' vývoji slovenského orebního nářadí z muzejních sbírek, „CE", R. 10: 1962 n r 3, s. 217—239. 19 týneckého panství devatenáctého na základě na století, materiálu �378 RECENZJE t y m i n a m a t e r i a l e h i s t o r y c z n y m wymienić można j e s z c z e d w a : V . F r o l c a n a t e m a t .stroju 2 0 i J . V . Schey.bala n a t e m a t l u d o w e g o d z i e n n i k a r s t w a . 2 1 K u l t u r a duchowa i społeczna, d o t y c h c z a s n a ogół n i e r e p r e z e n t o w a n a t y m razeni poruszona nowicie K. Fojtik omówił organizacją a J . Š ť a s t n ý — przesądy i z a b i e g i n i e uwzględniając w ,,CE", została w dwóch artykułach z t e r e n u Wołoszczyzny, a m i a ­ pasterstwo rodziny magiczne owiec 23 w drugiej połowie XVII w. , 2 2 związane z hodowlą bydła, szczegól­ . N a d r u g i m m i e j s c u pod względem zainteresowań w „ Č E " stała etnografia dotycząca w przede wszystkim ostatnich latach badania te afrykańskich, do których w O . Skalníková łamach „ Č E " . 2 i (Gwinea). O. Nahodil się istniejącego n a t e r e n i e Z j e d n o c z o n e j na teren drugiej (Egipt gospodarczo. nowo i Sudan), sprawozdania z nich państw czechosło­ F . K . Růžičky (Ghana) znajdujemy o organizowanej Republiki Arabskiej obca, Zwłaszcza powstałych z t y c h badań również egiptologicznej n a t e r e n N u b i i . Czteromiesięczny popyt celu opracowanie zacofanych rozszerzono Obszerne Dowiadujemy t u t u Egiptologicznego) ludów 1960 i 1961 r. w y j e c h a l i l i c z n i etnografowie w a c c y , j a k L . Holý (Sudan), i kultury (w na ramach Czechosłowackiego I n s t y ­ e k s p e d y c j i u c z o n y c h czechosłowackich O. Nahodila w E g i p c i e i S u d a n i e miał n a p l a n u e t n o g r a f i c z n y c h badań w r a m a c h p r z y g o t o w y w a n e j ekspe­ dycji. W „ Č E " z a m i e s z c z o n o też k i l k a artykułów n a t e m a t p l e m i o n indiańskich w P o ­ łudniowej Ameryce . 2 5 L . Pawłowicz Potapow pisał o badaniach prowadzonych w Z S R R n a d monografią Tuwińców, w których k u l t u r z e znaleźć można w i e l e mentów t u r k o - t a t a r s k i c h i Z 2 6 zakresu sztuki ludowej P i e r w s z y z nich zapoznaje i folkloru w w mitologii 27 . rumuńskiej umieszczono dwa wyroby podjął się p r z e d s t a w i e n i a oděv oparte artykuły. v Nově Lhotě związku na tradycyjnych R . V u l c a n e s c u w a r t y k u l e Elementy Natomiast V . F r o 1 e c, Lidový 2 0 Rumunii z działalnością t z w . U C E C O M , t j . c e n t r a l n e g o spółdzielni rzemieślniczych, wytwarzających rach sztuki ludowej ele­ mongolskich . trudnego problemu, na Horňácku wzo­ słowiańskie a mianowi- od 18. století, „ČE", R. 10: 1962 n r 4, s. 330—363. 21 ' S с h e y b a 1, Typy J . V. lidových zpravodajských tisků v devatenáctera století, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, s. 265—280. K . F o j t í k, Společnost 22 XVII, století, 23 ' J . Š ť a s t n ý, Pověrečné na Valašsku, 2 4 a rodina na moravském představy a praktiky L. H o l ý , Etnografický výzkum v vodou Súdánské — důležitý 25 zílie, oblasti po Egyptě, poznámky 2 6 spojené s chovem dobytka republice, „ČE", R . 10: 1962 činitel, ekonomického rozwoje, postřehy „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 393—412; O. S k a l n í k o v á , Etnogra­ z Guineje, Některé „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 81—98. Č. L o u к o t к a, Indiánský kmen v pohoří Dourados ve státě Páraná, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 4 5 — 5 6 ; B . R o e 1 d, Indiánská povstání Jižní Ameriky, ské oblasti, polovině etnografické „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 166—177; O. N a h o d i l , z cest v druhé „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 195—208. n r 3, §. 255—264; t e n ż e , Zásobováni fické Valašsku „ČE", R . 10: lfli62 n r 1, s. 1—26. Bra­ v andské „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 57—65; V . Š o l c , Keramika and­ „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 257—279. L. P a v l o v i c Potapov, Historickoetnografické výzkumy v Tuvě, „ČE", R. 9: 1961 n r 3, s. 280—296. 2 7 J. Orel, •s. 249—254. Etnografické marginálie z Rumunska, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, �RECENZJE cie w etnogenezy tworzeniu Rumunów się n a r o d u dyny artykuł z z a k r e s u praca czechosłowackich •czasopisma w z uwzględnieniem rumuńskiego nej pracy 31 W wych, w znaczenia i jego l i t e r a t u r y folkloru, umieszczony etnografów stałych działach Ethnographia w Zakarpackiej Ruthenorum elementu ludowej słowiańskiego . N i e był to j e ­ znalazła folklor" Ukrainy 2 9 odbicie i na „Obcy na podstawie współ­ łamach folklor" . 3 0 XIX-wiecz- znalazł się w czasopiśmie w dziale „Historia . „Kronice" d r u k o w a n o s p r a w o z d a n i a z a k t u a l n y c h wydarzeń międzynarodo­ j a k np. k o n g r e s Paryżu , amerykanistów Wiedniu uczonych lub 3 3 antropologów orientalistów czechosłowackich , w i etnografów Moskwie , w dalej 3 4 3 2 uroczystości 3 6 „ Č E " umieściła też obok o b s z e r n y c h r e c e n z j i i krótkich notek chodnich ostatnio w Czechosłowacji p u b l i k a c j i , Karpatach w XV—XVIII wieku Des elements R. V u l c a n e s c u , bibliograficznych, powstałe w 3 7 dawanych jubileuszowe nekrologi . 35 m. i n . dotyczących p r a c p o l s k i c h , artykuły d y s k u s y j n e 28 28 „ČE", zwłaszcza że ścisła z folklorystami „Czeski i słowacki Materiał z h i s t o r i i etnografii nauki" 379 wyniku wy­ j a k np. J . Macůrka, Wořosi w za­ . 3B slaves dans la mythologie roumaine, „CE", R . 10: 1962 n r 2, s. 178—197. 29 tanec v Nové Lhotě Kozinovská J. K r a m a ř í k , 31 a legenda dějin polky, Z „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 127—165; o -Jidášovi, „CE", pohádky a pověsti a jejich „CE", R . 10: 1962 n r 4, R . 9: 1961 n r 4, s. 358—373. O b o k w s p o m n i a n e g o artykułu R . V u l c a n e s c u r e к, Laponské „CE", na Horňácku, tradice s. 364—368; V . V y c p á l e k , 3 0 Ostatkový W dziale t y m ukazały się następujące artykuły: Z . J e l í n k o v á , „konopice" ukazał się t u d r u g i : V . M a - zhodnocení pro všeobecnou folkloristiku, R . 9: 1961 n r 2, s. 177—191. ' J. Markov, К dějinám národopisu Zakarpatskej Ukrajiny, „ČE", R. 10: 1962 n r i , s. 66—80. 3 2 (Paříž, 33 O. S k a l n í k o v á , 30. VII.—6. VIII. VI. mezinárodní antropologický a etnografický kongres 1960), „ČE", R . 9 : 1961 n r 1, s. 84—88. Č. L o u k o t k a , XXXIV, mezinárodní kongres amerikanistů na Vídni, „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 88—89. 3 4 skvě, 35 L. J . К r u š i n a-Č e m „ČE", ý, XXV, mezinárodni kongres oríentálistů v Mo­ R. 9: 1961 n r 1, s. 90—91. E. B a l á š , Cestimír s. 316—317; J . K r a m a ř í k , Loukotka Šedesát pětašedesátiletý, let dr. Jána „ČE", Mjartana, R. 9: 1961 n r 3, „ČE", R . 10: 1962 n r 4, s. 394—395. V . F r o l e c , Profesor Cvetan Todorov zemřel, „CE", R , 10: 1962 n r 3, s. 313—315; J . H o r á k , Zdeněk Nejedlý, „CE", R. 10: 1962 n r 4, s. 390—394. м D. K r a n d ž a l o v , Słownik starożytności słowiańskich, „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 209—211; J . Š t i k a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 416—419; J . K r a m a ř í k , S . Nowakowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 107—Í08; V . S c h e u f l e r , Irena Czarnecka, Polska sztuka ludowa, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 428; B . S z y d ł o w s k a - C e g l o w a , C o nowego wnosi słownik połabski do wiedzy o kulturze materialnej Drzewian polabskich, „ČE", R. 9: 1961 n r 1, s. 94—97. 3 7 D. K r a n d ž a l o v , J. Macúrek, Valaši v západních Karpatech v 15.—18. sto­ letí (K dějinám osídlení a hospodářsko-společenského vývoje jižního Těšínská, jiho­ západního Polska, severozápadního Slovenska a východní Moravy), „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 398—404. 3 8 �RECENZJE 380 Każdy n u m e r c z a s o p i s m a zamykały krótkie wiadomości dotyczące p r o w a d z o ­ n y c h badań e t n o g r a f i c z n y c h (10), k o n f e r e n c j i (5), w y s t a w i muzeów (6), p u b l i k a ­ c j i (52), z życia i działalności u c z o n y c h czechosłowackich (6) i i n n y c h (11). Z działu tego d o w i a d u j e m y się m. i n . o n o w e j e k s p o z y c j i m u z e u m w B r n i e , a p r z e d e w s z y s t k i m o e t n o g r a f i c z n y c h nowościach w y d a w n i c z y c h , j a k n p . o o p u b l i k o w a n y m p r z e z L . K u n z a j a k o s u p l e m e n t do I I r o c z n i k a „Zprávy Společnosti čs. n á r o d o pisců", wartościowym s p i s i e p r a c 32 roczników „Českiego L i d u " . 3 9 4 0 O s t a t n i n u m e r c z a s o p i s m a „Československá E t n o g r a f i e " R e d a k c j a zamknęła z a w i a d o m i e n i e m o z m i a n i e powstałej n a p o l u e t n o g r a f i c z n y c h w y d a w n i c t w — w s p o m n i a n e j już n a początku n i n i e j s z e j r e c e n z j i — dziękując w s z y s t k i m s w y m współpracownikom z a pomoc w r e d a g o w a n i u c z a s o p i s m a i życząc R e d a k c j i n o w e g o „Českiego L i d u " pomyślności w d a l s z e j p r a c y w y d a w n i c z e j . Zofia STUDIA Muzeum I w MATERIAŁY Lublinie, Studia i LUBELSKIE: Etnografia, t. 1, L u b l i n do Materiały dyskusji L u b e l s k i e ^ są niewątpliwie o regionalizmie, która wydawnictwem zatacza pracach wydawnictwa dotyczących należy przyjąć nazwisk którzy nawią­ Jednakże z a z n a c z a się szczegól­ się wyraźnie, j a k w y k a z a n o jako w do­ jednolity związku z t y m j a k o główną i istotną rację stworzenie możliwości druku dla prac bytu naukowych Lubelskiego. pt. Etnografowie P i e r w s z y rocznik otwiera zestawienie H . Zwolakiewicza gionaliści kręgi. ( J . C z e k a n o w s k i , A . F i s c h e r , R. R e i n f u s s ) region c z y o b s z a r k u l t u r o w y . W stanowiącym tej r e c e n z j i tak szerokie podkreślić należy, że r e g i o n a l n y c h a r a k t e r tego w y d a w n i c t w a n i e s i l n i e , ponieważ L u b e l s k i e n i e z a r y s o w u j e tychczasowych 1962, w y d . ss. 41 tabl. pewną formę n a u k o w e g o r e g i o n a l i z m u . N i e j e s t p r z e d m i o t e m zywać Szromba w badaniach i danych bądź ludowej kultury biograficznych urodzeniem, Oczywiście wprowadzenie gionaliści" musiało bądź Lubelszczyzny i bibliograficznych działalnością tak powszechnie pociągnąć za sobą byli (s. 7—75), etnografów l u b są płynność re­ 85 i związani niesprecyzowanego i obejmujące regionalistów, z Lubelskiem^ pojęcia kryteriów objęcia jak „re­ niektórych osób t y m z e s t a w i e n i e m . T y m n i e m n i e j jest ono interesujące i pożyteczne chociaż­ by j a k o „ocalenie od z a p o m n i e n i a " w i e l u przeszłych, a może i d z i s i e j s z y c h zasług. Ponadto praca A. Zwolakiewicza t y c h s p i s e m osób, spełnia Niewielka (s. zestawienie wynikło nie obejmuje zapewne dorobku bibliografii J . Optołowicza, pt. Budownictwo praca 77—105), z pewnością horyzontów przez rolę p e w n e g o r o d z a j u wiejskie całokształtu z tego, że b a d a n i a drukowanego w pow. problemów. objęły obję­ regionalnej. tylko To lubelskim ograniczenie niewielki obszar, że b a z a źródłowa była n i e w i e l k a i że n i e w y k o r z y s t a n o materiałów porównawczych np. w s k a l i województwa. który w większości dyskusyjne wydaje D l a t e g o za szczęśliwą należy uznać koncepcję wypadków się z b y t n i e poprzestaje rozbudowanie, na opisie. W t y m zakresie jak na rozmiary pracy, s y s t e m a t y c z n e g o , który p e w n e e l e m e n t y o p i s u n i e p o t r z e b n i e a t o m i z u j e . W z t y m t r u d n o było a u t o r o w i teriału w przyjętym zachować pełną konsekwencję schemacie a bliższy i c h opis z n a j d u j e m y oświetlenie). 3 9 4 0 To zbytnie (np. f u n k c j e podane R . 10: 1962 n r 4, s. 424—425. systematyczne jednak schematu związku w pomieszczeniu m a ­ są bardzo właściwie w p u n k c i e : R o z p l a n o w a n i e rozczłonkowanie R . 9: 1961 n r 3, s. 323. izby autora, opisu skrótowo, i z b y , sprzęty, spowodowało te¿ �381 RECENZJE niewątpliwie z a g u b i e n i e niektórych szczegółów, a zwłaszcza i c h współzależności (np. r o z p l a n o w a n i e w s i a u s y t u o w a n i e budynków). Podporządkowanie o p i s u z b y t rozbudowanemu s c h e m a t o w i skłoniło z k o l e i a u t o r a do w y p o w i a d a n i a niejako w f o r m i e d y s p o z y c j i n i e z a w s z e n a w e t rozwiniętych w pełne z d a n i a , co s p o w o ­ dowało, że s t y l n i e j e s t najłatwiejszy. C i e k a w i e n a t o m i a s t r y s u j e się w t y m a r t y k u l e z e s t a w i e n i e t a b e l a r y c z n e leżności wielkości d o m u m i e s z k a l n e g o od ilości p o s i a d a n e j z i e m i o r n e j . za­ W i e l e cennego i dobrze u d o k u m e n t o w a n e g o materiału p r z y n o s i p r a c a R.- R e i n fussa, pt. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia (s. 107^—147), stanowiąca r e z u l t a t p r a c t e r e n o w y c h k i e r o w a n y c h p r z e z a u t o r a S e k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p r z e p r o w a d z o n y c h w l a t a c h 1952—1954. P r a c a obejmuje rozdziały: Stosunki gospodarcze, Formy osadnicze, Architektura, Urządzenie wnę­ trza, Tkactwo, Drukowanie płócien, Stroje, Garncarstwo, Zdobnictwo żelaza, Zdobnictwo w drzewie, Zdobnictwo przedmiotów obrzędowych. Już z p r z y t o c z o ­ nego s p i s u treści widać, że p r z e d m i o t p r a c y p r z e d s t a w i o n y t a m został n a s z e r o k i m tle, dostarczając p r z e z to c i e k a w y c h materiałów także i z z a k r e s u n i e objętego tytułem pracy¿ są to dane stanowiące s z e r o k o pojętą charakterystykę środowiska k u l t u r o w e g o i gospodarczego. P r a c a R. R e i n f u s s a dostarczyła do d o t y c h c z a s o w e g o s t a n u badań d a l s z y c h d a n y c h świadczących o s i l n y c h nawiązaniach północnego L u b e l s k i e g o do P o d l a s i a , a t y m s a m y m potwierdzających zróżnicowanie k u l t u r o ­ we Lubelskiego. Część artykułową zamykają d w a k o m u n i k a t y : J . P e t e r a , Twórczość Musiatowicz, oraz K . M a r c z a k , Kleszcze — nieznane narzędzie rybackie. T o m uzupełnia bogaty i s t a r a n n i e d o b r a n y 41 t a b l i c r y s u n k o w y c h i f o t o g r a f i c z n y c h . materiał i l u s t r a c y j n y , Zofia DZIEJE Dzieje ZIEMI S Ł U P E C K I E J , praca zbiorowa, z i e m i słupeckiej zlecenie Powiatowej nonaukowym, ukazująca która zbiorowym objawem regionem. przez zespół pięciu chwili obecnej. wysiłkiem zainteresowania Inicjatywa Wydanie ta szeroko i tej naukowców powiązań podjęta przez Zespół znawczego autorów podjęte powiatu słupeckiego powiatu słupeckiego Rzeczpospolitej przez na popular­ i pozycji władz miejscowych inne książkowej, powiatowych, władze ludzi z powiatowe jest własnym mogłaby naukowego i popula­ opracowanie Zarysu wiedzy. pradziejów wiatu autorów pow. słupeckiego od czasów ciekawej dać w w y n i k u szereg p r a c p r z y d a t n y c h z p u n k t u w i d z e n i a ryzacji Staszczak Słupca — Poznań 1960, s. 289. głównie historię o s a d n i c t w a do cennym zostały obejmujący R a d y N a r o d o w e j w Słupcy j a k o p r a c a o c h a r a k t e r z e najdawniejszych powstała opracowane Janiny zamierzenia słupeckiego (Andrzej Ludowej wyniki (Jerzy badań (Andrzej Wędzki) d w u autorów, Z b i g n i e w a przedstawiają (Tadeusz oraz zrealizował przez Malinowski), Wędzki), Zarysu artykułu Młokosiewicz). turystyczno-krajo- Opisu Powiat Etnografia dziejów Słupcy słupecki w reprezentowana J a s i e w i c z a i Teresę Stasińską-Maccariello, n a d rzemiosłem i i budownictwem po­ Polskiej jest którzy ludowym К Z. J a s i e w i c z , Z etnograficznych badań nad rzemiosłem ludowym, Iw:] Dzieje ziemi słupeckiej, s. 147—183; T . Stasińską-Maccariello, Z etnograficzrych badań nad budownictwem ludowym, [w:] Dzieje ziemi słupec­ kiej, s. 185—229. 1 �RECENZJE 382 Wymienione która p o z w a l a wyżej słupeckiej. N i e s t e t y sprawom w odtworzeniu mało tworzą m i e j s c a poświęca się usprawiedliwia zwartą Słupcy Materiałów też i pozostałych do badań uwaga jego skupia w omawianej ten b r a k się długotrwałych przede wszystkim n a d wsią ogólnie dostarcza orientuje w przez nam w pewnym stopniu s y t u a c j i współczesnej Ten brak pracy łąkach autora wynika, że n a ziemi być z powodzeniem artykuły z zakresu unikanie problematyki etnografii z zakresu przedstawienie wyników pow. słupeckiego sposób zwalając n a z o r i e n t o w a n i e ściowe p o t r a k t o w a n i e lezienie bardziej większej peckiej ilości n a 53 329 h a w s i historyków-współautorów uzupełniony n i e tworzą kawe w zesta­ słupeckiej i pastwiskach. zainteresowania sprawami mógłby na artykuł wsi. Z w 1959 r. istniało 9178 g o s p o d a r s t w i n d y w i d u a l n y c h gospodarujących uprawnej, pracy trudnościami osad m i e j s k i c h . s t a t y s t y c z n e g o załączonego ziemi całość,, osadnictwa na ziemi złożonej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j , która w y m a g a ł a b y Młokosiewicza, który wienia etnograficznymi, ciągłości i p r z e b i e g u historycznej a r c h i w a l n y c h . Stąd dziejach J. części poza się w stosunkowo wsi. Autor kwerend artykuły, 'na z o r i e n t o w a n i e przez zwartej całości s t r u k t u r y gospodarczej badań n a d rzemiosłem luźny łączy się problematyki wszechstronnego wiejskiej omawianej Niestety z resztą etnograficznych wsi. C i e ­ ludowym artykułami, j a k i e j pozostaje pozwoliłoby przy przez i społecznej nie czytelnikowi na opracowaniu dziejów n a to, iż dałyby po­ wieś. C a ł o ­ s p o j r z e n i a n a rzemiosło i b u d o w n i c t w o . należy żałować również i ze względu dwa pracy, i budownictwem z pozostałymi się w ogólnej s y t u a c j i , w artykułów etnografów. odna­ Braku ziemi ciekawy słu­ przyczy­ n e k do z a g a d n i e n i a w p ł y w u stosunków p o l i t y c z n y c h n a kształtowanie się k u l t u r y ludowej. bowiem Dzisiejszy pomiędzy zabór pruski pow. i rosyjski słupecki i w przez około obu t y c h 100 l a t p o d z i e l o n y częściach różnie był układało się życie w s i . Spośród kilku prac umieszczonych w tomie uwagę c j a l n i e d w a artykuły. J e d n y m z n i c h j e s t w s p o m n i a n y graficznych miosł badań nad rzemiosłem spośród ludowym, w s z y s t k i c h istniejących w a l s t w o , kołodziejstwo, b e d n a r s t w o , jaką d l a etnografa wykorzystanie krotnie go tworzą archiwaliów, skupiają którym autor o m a w i a na badanym spe­ etno­ terenie. Należą kilka rze­ do n i c h ko­ t r e p i a r s t w o oraz kuśnierstwo. B a z a źródłowa, przekazy które w etnografa już Z. J a s i e w i c z a Z tradycji wzbogacają ustnej, poszerzona materiał jest t a m przez etnograficzny i wielo­ weryfikują. N a p o d s t a w i e w s p o m n i a n y c h źródeł autor p r z e d s t a w i a historię r o z w o j u t y c h rzemiosł w p o w . słupeckim n i e ograniczając się t y l k o do omówienia z m i a n z a ­ chodzących w technologii. U s t a l a on również rolę, jaką o d g r y w a rzemiosło w ży­ c i u w s i , i to zarówno w i e j s k i e , j a k i małomiasteczkowe. S t w i e r d z a , iż p r o d u k c j a i c h n a s t a w i o n a j e s t głównie n a z a s p o k a j a n i e p o t r z e b ludności r o l n i c z e j oraz, że m u s i dostosować się do a k t u a l n e g o s t a n u k u l t u r y regionu. Z a s t a n a w i a się r ó w ­ nież n a d p r z y c z y n a m i , które powodują, iż w i e l e warsztatów w i e j s k i c h i m a ł o ­ m i a s t e c z k o w y c h j e s t w dużym s t o p n i u w a r s z t a t a m i z a c h o w a w c z y m i . Rozwiązania p o s z u k u j e p o p r z e z analizę e k o n o m i c z n y c h i p o z a e k o n o m i c z n y c h (przywiązanie do. t r a d y c j i ) czynników, które hamowały rozwój. Nie pomija również rzemiosła w i e j s k i e g o , mimo tówki, i stałego które powolnego z a n i k a n i a istnieje niekiedy z braku zagadnienia, interesuje n a ogół każdego badacza a m i a n o w i c i e i s t n i e n i a n a w s i wytwórczości d o m o w e j , oddalenia od niektórych w y r o b ó w warsztatu j e s z c z e wciąż rzemieślniczego, fabrycznych. na a skutek wg braku autora która go­ również, �RECENZJE O z n a c z e n i u rzemiosła czyć może ogół w fakt, iż małomiasteczkowego warsztaty kołodziejskie, m i a s t e c z k a c h , obsługując wiejskim zostało jest n a t o m i a s t wyparte Jak przez wynika z nie, ale z b y w a n o wiele kowalstwo, d l a w s i pow. słupeckiego kuśnierskie, okolicznych które m i m o wg w przez i wiejskich autora narzędzi, do wsi. Typowym tak zmian urządzeń na rzemiosłem nigdy autora n i e były materiału, wytwory produkowane lie: rzemieślników wyłącznie na zamówie­ j e n a j a r m a r k a c h i t a r g a c h , p r z y c z y m współczesne słupeckim, świad­ pracują walki konkurencyjnej z b y t u kurczą się n a s k u t e k k o n k u r e n c j i f a b r y k . nych trepiarskie miejskie. zebranego małomiasteczkowych 38X zresztą w jak warsztacie i technik i w T a ekspansja wyrobów innych regionach rzemieślniczym oraz wywołuje możliwości w poprzez skutkach fabrycz­ Polski, zanik prowadzi tradycyjnych zaginięcie niektórych rzemiosł. Artykuł rzemiosła wsi. Z. Zwraca przez tym samym badaczy Drugim dań Jasiewicza dostarcza małomiasteczkowego uwagę interesujących ciekawych producentem n a zagadnienie się rzemiosłem spostrzeżeń stosunkowo budynków zastanego T . Stasińską-Maccariello na mieszkalnych, gospodarczych w s i . Analizując rozplanowanie i i c h rozmieszczenie w mało szczegółowo wnętrza, obrębie dalej zagrody, początkowo do o p i s u zlikwidowane części należącej z m i a n y n a całym Skrupulatnie matyki związanej problemów, Dzieje które ziemi czenie w a r t o pracy: tradycyjne do R o s j i . budownictwa zabudowań konstrukcję zabudowań nie zapomina zestawiony należałoby słupeckiej m a przede Autorka omówić w w natomiast jakim współ­ przetrwało kierunku który wszystkim wyjaśnia powinno monografii BIERNACKA, Potakówka Warszawa całej popularyzacji być wydawniczą. cel, jaki wiedzy także stać się p u n k t e m wyjścia i wyczerpującej współdziałaniem, nie wyczerpuje związku 'z o p r a c o w y w a n y m szły opracowanie proble­ cały szereg tematem. Na przyświecał zakoń­ autorom o przeszłości Słupcy do d a l s z y c h szczegółowych w przyszłości pełnej kry­ Słupcy". Anna M. faktach gospodarczej zakończeniu w y s u w a są cenną i ciekawą pozycją fragment, studiów, których w y n i k i e m nad które n a ustalenie, w materiał e t n o g r a f i c z n y z budownictwem. i jej regionu. P o w i n n a tycznej o pewne zjawiska obszarze. zacytować „służyć budownictwo, To pozwala z ba­ material konstrukcję czesne. Otóż w zaborze p r u s k i m n a s k u t e k istniejącej niezłej s y t u a c j i w użytek jest sprawozdanie zestawia zaistniałych w h i s t o r i i pow. słupeckiego, które wyjaśniają zostało na rozpracowane wiejskim. ze źródeł h i s t o r y c z n y c h , a następnie p r z e c h o d z i współcześnie dotyczących wytwarzającym z k o l e i artykułem o t e m a t y c e e t n o g r a f i c z n e j nad budownictwem. uzyskany sporo będącego wieś powiatu 1962, L u d o w a Zambrzycka-Kunachowicz jasielskiego Spółdzielnia 1890—1960. Z Wydawnicza, badań, s. 230.. Potakówka jest pracą z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii nawiązującą pod względem m e t o d o l o g i c z n y m do z n a n y c h p r a c K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j (która n i n i e j s z y t o m opatrzyła przedmową) i k i e r o w a n e g o p r z e z nią ośrodka. R e c e n z o ­ w a n a p r a c a p r z e d s t a w i a analizę f o r m współdziałania j e d n e j k o n k r e t n e j w s i w u j ę ­ ciu ściśle c h r o n o l o g i c z n y m . A u t o r k a wyróżnia następujące o k r e s y : k o n i e c X I X w.„ przeobrażenia w l a t a c h 1900—1918, w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a (1918—1939), l a t a . �RECENZJE .384 okupacji wianej w niemieckiej pracy rodzinnej (1939—1945) o r a z stanowiły wyniki w s i , materiały Uniwersytetu w Łodzi, gospodarczych Polski Ludowej. własnych Podstawę badań autorki pochodzące z zespołowych ponadto P r a c a t a uwzględnia w przemian z wykorzystano dane rozwijających się badań K a t e d r y archiwalne zasadzie d w a elementy: i źródłową oma­ przeprowadzonych i Etnografii literaturę. 1) dokładną historię w s i , j e j oraz zanikających form organiza­ c y j n y c h , 2) i n a t y m tle szczegółową analizę t y c h dziejów ze względu n a kształ­ towanie nych. się i przeobrażenie n a t r a d y c y j n y m podłożu różnych f o r m Autorka kładzie bowiem wybranej za główny w s i procesu cel pracy postawiła współdziałania więzi prześledzenie gromadzkiego społecz­ na na rzecz przy­ wspólnego dobra. Problem Ze ten analizuje względu tradycyjnych form w końcu Na pomocy związku zespołowej chodzenie nikło wsi w okresie p u n k t wyjściowy z tych t r a d y c y j n y c h form z mechanizacją rolnictwa wzajemnej zaś t r a d y c y j n e znaczenie ze względu formy zwyczajowe wowej przy formy obsłudze pomocy występowały zabawowo-obrzędowe na pomiędzy inne mające możliwości niegdyś j e s z c z e do tradycyjnymi przejawami dokładnej i dochodzi dobra kosiarek sąsiedzkiej, niektórych rozrywkowe znaczenie form pomocy gromadzkiej ryzujących mienie stara Istniały zajmuje do współdziałania się r a c z e j ma­ j a k np. „tłuka", całkowicie. Za­ zespołowej, Podobnie w giną formie zaba­ zalicza występują­ form wspólnego dobra. współdziałania gromadzkiej Po autorka n a r z e c z wspólnego wsi tradycyjnych wsie z żywymi przede form tradycjami n i e było przykładów autorka współpra­ do czynników wszystkim fawo­ uświado­ wsi. rejestracją najważniejsze jakichś zachodzącej rzecz niedawna wszechstronną przedstawić zależności współcześnie (s. 228). N a t o m i a s t badanej formułowania formy młocarń pracy które istnieniu we których j e d n a k społecznych" mieszkańców jedynie unika bowiem w a na konkretnych się t y l k o sąsiedzkiej, w tę formę się słusznie sąsiedzkiej gromadzkiego analizie doszukiwać d l a celów społeczne Praca i współdziałania sąsiedzkiej. codziennej cy pomocy do p r z e k o n a n i a , że „źródeł współpracy pomocy i młodzieży. magiczne, do dziś. są n o w e niedawna. formami wszechstronnej n i e należy 70 l a t . omówienie przetrwało wprowadzane A u t o r k a starała się również zwrócić u w a g ę n a p r o b l e m cymi ostatnich stanowi „po w i l k u " , „szczepionkach" i „szczodrakach", zanikły także głównie badanej sąsiedzkiej, t y p o w y c h i p o w s z e c h n y c h d l a w s i p o l s k i e j i pomocy s z y n o w y c h . Niektóre w układ p r a c y ubiegłego w i e k u . W i e l e przykład w pracy autorka n a chronologiczny ich ogólnych zaobserwowanych uwarunkowania, prawidłowości, ze faktów natomiast względu ścisłe powiązanie z e b r a n e g o materiału z k o n k r e t n y m , n i e w i e l k i m o b s z a r e m na jednej wsi. W pracy najnowszej, tej znajdziemy j a k i socjologii wartościowych i p o t r z e b n y c h pewien towi niedosyt. A u t o r k a etnografa, pracę t r u d n o zapewne interesujące oraz w etnografii zakwalifikować n i e zostały Praca zarówno z zakresu tego t y p u należy poddane jak powiedziano etnograficzną bądź warszta­ n a wstępie, socjologiczną. Można niektóre o p i s a n e e l e m e n t y t r a d y c y j n e j szerszej bardzo p o l s k i e j , a l e właśnie dlatego b u d z i ona natomiast — jako historii do opierała się n a źródłach zarówno właściwych j a k i socjologa, żałować, że p r z y n a j m n i e j społecznej materiały etnografii. porównawczej a n a l i z i e , że opisanej społeczności wiejskiej w badanym autorka zakresie. Z więc kultury starała się sformułować k i l k u choćby b a r d z o s k r o m n y c h wniosków o c e c h a c h cyficznych samą nie spe­ drugiej �385 RECENZJE j e d n a k s t r o n y można się cieszyć, że a u t o r k a n i e z a l i c z a się do etnografów c y c h w pełni w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a k u l t u r y społecznej socjologii. cedują­ N a k o n i e c w y p a d a podkreślić dobrą stronę ilustracyjną tej wartościowej Zofia KAJ Acre, B I R K E T - S M I T H , Primitive London Dawno już Man and His Ways, pracy. Staszczak Odhams Press L t d Long 1960. minęły czasy, w których ludzie wyobrażali j a k o schematyczną krzywą, wznoszącą się s t o p n i o w o w okazało się b a r d z i e j skomplikowane od u p r o s z c z o n y c h sobie rozwój kultur górę. Życie i t y m r a z e m spekulacji uczonych. Roz­ wój społeczeństw to n i e z l i c z o n a ilość wzlotów i upadków, zahamowań i regresów. Ilość zaś czynników w p ł y w a j ą c y c h n a k i e r u n e k tego r o z w o j u n a d kulturą ludzką są n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e . zrozumienia przemian poszczególnych kultur s p r a w i a , że T y m niemniej starają się poznać ich mechanizm i w y k r y ć p r a w a , j a k i e n i m rządzą. T e n ogólny c e l przyświeca z a s a d n i c z o kim badaczom kultury, choć naturalnie reprezentują oni szereg badania u c z e n i dążąc do. wszyst­ różniących się między sobą kierunków b a d a w c z y c h . Duński etnolog K a j B i r k e t - S m i t h , światowej sławy b a d a c z społeczeństw p i e r ­ w o t n y c h , jest p r z e d s t a w i c i e l e m — j a k s a m s t w i e r d z a — k i e r u n k u h i s t o r y c z n e g o . Ogólnie r z e c z biorąc s t a r a się on znaleźć k l u c z do z r o z u m i e n i a rzeczywistości w k u l t u r z e p r y m i t y w n e j p o p r z e z — o ile możności — gruntowną analizę j e j r o z ­ w o j u h i s t o r y c z n e g o . W b a d a n i a c h s w o i c h s t o s u n k o w o duży n a c i s k kładzie t e n k i e ­ r u n e k n a ewolucję w y t w o r ó w k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Dodać w y p a d n i e , że K a j B i r k e t - S m i t h j e s t w K o p e n h a s k i m M u z e u m N a r o ­ d o w y m g ł ó w n y m k u s t o s z e m działu etnograficznego, posiadającego bogate z b i o r y z regionów arktycznych, a także obszarów Pacyfiku. M. in. właśnie K a j B i r k e t - S m i t h napisał k l a s y c z n e dzieło o p i e r w o t n e j k u l t u r z e Eskimosów. P r a c a K a j B i r k e t - S m i t h a Fjoerne Folk, znana bardziej n a zachodzie pod s w y m a n g i e l s k i m tytułem Primitive Man and His Ways, jest studium etnolog i c z n y m poświęconym p r z e d e w s z y s t k i m w p ł y w o w i środowiska geograficznego n a kształtowanie się k u l t u r p i e r w o t n y c h . U c z o n y duński c z y n i rozróżnienie między c y w i l i z a c j a m i (które przełamały d y k t a t p r z y r o d y stwarzając l u d o m f o r m y b y t o ­ w a n i a mimo lub niekiedy i w b r e w przyrodzie) a kulturami pierwotnymi. T e powstały drogą p r z y s t o s o w a n i a się l u d ó w p r y m i t y w n y c h do a k t u a l n y c h w a r u n ­ k ó w środowiska p r z y r o d n i c z e g o . K a j B i r k e t - S m i t h i n t e r e s u j e się właśnie o w y m i s p o s o b a m i p r z y s t o s o w a n i a się oraz d o b r y m i i złymi s k u t k a m i a d a p t a c j i . O b s z e r n y m tłem t y c h rozważań jest omówienie sześciu przykładów t r a d y c y j n y c h k u l t u r prymitywnych. Będą t a m więc n a początku a u s t r a l i j s c y z b i e r a c z e i p i e r w o t n i łowcy, których p a l e o l i t y c z n a k u l t u r a n a s k u t e k i z o l a c j i odległego k o n t y n e n t u osiągnęła niezwykłą jednolitość i w y s o k i stopień s p e c j a l i z a c j i . Opierając się n a n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h K a j B i r k e t - S m i t h w y k a z u j e , że w z a s a d z i e t u b y l c y a u s t r a l i j s c y p o t r a f i l i zdobyć środki do życia n i e t y l k o w ś r ó d żyznych łąk południowego w s c h o d u , l e c z również i n a jałowych p u s t y n i a c h w e wnętrzu k o n t y n e n t u a u s t r a l i j s k i e g o . T a j e d n a k specjalizacja i znakomita adaptacja k u l t u r y paleolitycznych łowców i zbieraczy A u s t r a l i i doprowadziła do j e j s k o s t n i e n i a . O n a to spowodowała, że między A u s t r a ­ lią a sąsiednią N o w ą G w i n e ą z j e j neolityczną u p r a w ą roślin i hodowlą istniała do o s t a t k a różnica epok. 25 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �RECENZJE 386 Innego przykładu wych dostarczają cisku od w s c h o d u przystosowania Indianie się do aktualnych północnoamerykańskiej warunków środowisko­ p r e r i i . O t o pod w p ł y w e m białych osadników l i c z n e p l e m i o n a na­ indiańskie, prowadzące do­ t y c h c z a s żywot osiadłych p i e r w o t n y c h k o p i e n i a c z y , uchodzą n a zachód, n a rozległe, t r a w i a s t e p r e r i e , k r a j bizonów. U p r a w a tam niemożliwa, l e c z s p r o w a d z o n e roślin b e z s k o m p l i k o w a n y c h p r z e z Hiszpanów tubylcom innych form bytowania. z Europy i r y g a c j i jest. konie Z l u d ó w osiadłych, uprawiających dostarczają rośliny, stają się c i I n d i a n i e n a przeciąg 200 l a t k o c z o w n i c z y m i łowcami bizonów. Z m i e n i a radykalnie ich kultura materialna, społeczna i duchowa. Z punktu się widzenia t r a d y c y j n e j , przyjętej w e t n o g r a f i i h i e r a r c h i i pojęć „koczownicze łowiectwo — k o ­ czownicze pasterstwo wyraźnego cofnięcia Natomiast do bardzo ilustrację pierwotnego, Geneza jej t k w i w mosów, lecz w tundrze renów, renów osiadła i uprawa Indianie stopniowego przechodzenia wędrownego środowisku pasterstwa podobnym odwrócili północnych się puszczach. polowali, prerii są przykładem To od s u b a r k t y c z n e g o stanowi kultura do tego, j a k i e od i obserwacja ten l u d k u pierwotnemu zaczynało roślin", kultury. Lapończycy n a które pchnęła — się oceanu, zrodziło kulturę szukając właśnie ustawiczny hodowli zwierząt pasterstwu, jednak myślistwa Lapończyków. środków pościg za życia stadami u osiadłych dopiero w t e d y , Eski­ do sąsiadów gdy d z i k i c h braknąć. P o d o b n i e j a k n a północy Lapończycy, t a k w głębi S a h a r y T u a r e d z y r e p r e ­ zentują kulturę k o c z o w n i c z y c h p a s t e r z y . L e c z t a m m a m y p r a w d o p o d o b n i e do c z y ­ n i e n i a z cofnięciem się k u l t u r y niegdyś osiadłego i uprawiającego rośliny l u d u . Dowodziłyby tego ostatnie w y n i k i b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , a także a n a l i z a k u l t u r y T u a r e g ó w i j e j gospodarczej współzależności od osiadłych mieszkańców oa~. Z m i a n y k l i m a t u i r o z p o w s z e c h n i e n i e się w i e l b ł ą d a odegrały t a m zdaje się n i e ­ małą rolę. B a r d z i e j „normalną" ewolucję od puszczańskiego myślistwa do osiadłej roślin p r z e b y l i dawni Indianie Powhatan z Wirginii, o b s z a r y z lesistej północy. Kulturę i c h K a j B i r k e t - S m i t h r e k o n s t r u u j e wie dawnych przez białych przekazów, ponieważ osadników stosunkowo l u b całkowicie wcześnie zmieniona. uprawy którzy przywędrowali n a te została T e n odłam na podsta­ ona z n i s z c z o n a szczepów algon- kińskich w c z a s a c h swego r o z k w i t u upodobnił się b a r d z o wyraźnie do otaczających go ludów południowo-wschodnich krańców dzisiejszych Stanów Zjednoczonych, trudniących się u p r a w ą roślin. N i e w i e l e zachował on ze s w y c h t r a d y c j i i o b y c z a ­ j ó w myśliwych północnych p u s z c z . Jako ostatnich wreszcie przedstawia Z e l a n d i i , których k u l t u r a s t a n o w i później i rozwijający dzimy warunków regresu kultury z a r z u c i l i uprawę s t w a i późniejszy powrót do tej u p r a w y , osadnictwa uczony Maoryjczyków polinezyjskiego K a ż d y z rozdziałów na Nowej uzupełniony Polinezyjczyków, roślin na zwłaszcza rzecz którzy Całość napisano a estetyczne opracowanie u przybyszów stylem Kaj wpływem i rybołów­ końcowych f a l zdjęciami precyzyjnym, pozwala lecz oraz obszerną wartość p r a c y d l a przystępnym i przypuszczać, że intencją i a u t o r a było d o t a r c i e do s z e r s z y c h kręgów czytelników interesujących nieniami ewolucji Nowej Zelandii. został doskonałymi wydawnicze pod łowiectwa bibliografią p r z e d m i o t u , co n a t u r a l n i e zwiększa j e s z c z e b a r d z i e j czytelnika. z izolowany się p r z e z całe w i e k i s a m o i s t n i e , pośród p u s t k o w i o c e a n u . W i ­ tam i przejawy wyspiarskich duński s t a r s z y odłam k u l t u r p o l i n e z y j s k i c h , ciekawym, wydawcy się zagad­ kultury. B i r k e t - S m i t h nie omawia współczesnej sytuacji kultur pierwotnych i ich �RECENZJE 387 gwałtownych p r z e m i a n W zetknięciu się z nowoczesną cywilizacją. W u w a g a c h k o ń ­ cowych podsumowuje opisane przykłady różnorodnych f o r m kazując jego pułapki i n i e s p o d z i a n k i . Z w r a c a blematycznym probierzem „postępu" zdaniem naprawdę decyduje jest o rozwoju rozwoju kultury, w y ­ uwagę n a to, j a k s t o s u n k o w o osiadłość w kulturze k u l t u r umiejętność p r o d u k o w a n i a żek żywności i t y m s a m y m zdolność u w o l n i e n i a wszyst­ LLOYD CABOT BRIGGS, Tribes the of Sahara, Harvard Dzięgiel University Press. 38, Massachusetts-. O s t a t n i e d w a dziesięciolecia charakteryzują sowania kultur osiadłych c y w i l i z a c j i . Leszek Cambridge Jego nadwy­ człowieka od k i e r o w a n i a k i c h w y s i ł k ó w n a z d o b y c i e pożywienia. T o d e c y d u j e o r e w o l u c j i w r o z w o j u i powstawaniu pro­ pierwotnej. się o g r o m n y m wzrostem terenami dotychczas jeszcze niedostatecznie zbadanymi, n y m i i n i e włączonymi w t r y b y światowej gospodarki szarów, które zwłaszcza w o k r e s i e po I I w o j n i e nie surowcowej. zaintere­ eksploatowa­ Jednym z ob­ światowej przyciągają powszechną uwagę, zarówno ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h , j a k i p o l i t y c z n y c h , jest bez w ą t p i e ­ n i a S a h a r a . T a największa b u d o w y geologicznej, p u s t y n i a świata, o b a r d z o ludów, intrygowała od d a w n a wielkie europejskie, mocarstwa z b y t u , z drugiej Literatura i obserwacji urozmaiconym charakterze k r a j o b r a z u , zasobów m i n e r a l n y c h j a k i zamieszkałych n a niej kraje n i e t y l k o z nią sąsiadujące, l e c z szczególnie dążące z jednej do z n a l e z i e n i a n o w y c h , przedmiotu sięga obfitych czasów dostarczyły l a t a w p ł y w ó w strony do r o z s z e r z e n i a źródeł surowców. grecko-rzymskich. rynków Dalszych danych i inwazji arabskich. Europejskie piśmien­ n i c t w o dotyczące S a h a r y z a c z y n a się w z a s a d z i e w X I X w . Są to r a p o r t y ników, agentów h a n d l o w y c h , j a k też p i e r w s z e nak bardziej i dokładne b a d a n i a prowadzone wpływów są głównie biorą początek dopiero przez pomiędzy W i e l k ą Francuzów, Brytanią terytoria pustyni. F r a n c u s k i e badania podróż­ próby opracowań n a u k o w y c h . wynikiem a Francją Jed­ od p i e r w s z y c h l a t X X w . bowiem tej ostatniej podziału dostały strefy się z n a c z n e miały c h a r a k t e r p r a k t y c z n y . Dążyły bądź do lepszego p o z n a n i a ludności c e l e m pełniejszego j e j podporządkowania władzom m e ­ tropolii, bądź, i to p r z e d e wszystkim w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h , do o d k r y c i a złóż m i n e r a l n y c h , które — j a k wykazały d o t y c h c z a s o w e p r a c e — występują obfi­ cie i już obecnie stają się przyczyną c o r a z s z y b s z y c h i głębszych z m i a n społecznog o s p o d a r c z y c h w związku z r o z w o j e m przemysłu górniczego i przetwórczego n a t e ­ renach nieliczne plemiona zamieszkałych Wspominam Saharą, p o m i m o i opowieści, przez koczownicze. o t y c h z n a n y c h skądinąd f a k t a c h , p o m i m o b o w i e m zainteresowania istniejącej l i t e r a t u r y , nagromadziło się w i e l e p r z e d z i w n y c h które nowe opracowania pologicznych, dawniej zacierają naukowe prawdziwy obraz Sahary i jej ludności. legend Istniejące dotyczą z z a s a d y j e d y n i e w y b r a n y c h zagadnień a n t r o ­ historycznych, geologicznych itp. O p r a c o w a ń bardziej ogólnych jest n i e w i e l e i każde z n i c h , jeśli oparte n a r z e t e l n y c h b a d a n i a c h , s t a n o w i c e n n y p r z y ­ czynek do p o z n a n i a Wydana tego o l b r z y m i e g o obszaru. w 1960 r. książka L . C . B r i g g s a Plemiona Sahary stanowi bez wątpie­ n i a o p r a c o w a n i e o dość s z e r o k i m c h a r a k t e r z e . B r i g g s jest doświadczonym b a d a c z e m , a u t o r e m i n n y c h p r a c dotyczących tego r e j o n u . O s t a t n i e jego dzieło jest w y n i k i e m kilkuletnich literatury badań terenowych francuskiej, zamieszkujących oraz kompilacji a n g i e l s k i e j , włoskiej faktów itd. Autor na podstawie daje szeroki istniejącej obraz cały t e r e n p u s t y n i b e z względu n a współczesne g r a n i c e ludów państwo- �RECENZJE 388 we. O p i s y poszczególnych p l e m i o n p o d b u d o w u j e obszerną charakterystykę w a r u n ­ k ó w n a t u r a l n y c h wliczając w to ukształtowanie t e r e n u , zasoby w o d n e , s u r o w c o w e , różnice k l i m a t y c z n e i t d . Żyjące p l e m i o n a t r a k t u j e w a s p e k c i e h i s t o r y c z n y m , s t a r a ­ jąc się przedstawić i c h oceny c h a r a k t e r y s t y c z n e j a k o w y n i k długotrwałych p r o ­ cesów d z i e j o w y c h . W rozważaniach s w y c h częściowo w y k o r z y s t u j e dostępny m a ­ teriał a r c h e o l o g i c z n y , p r z e p r o w a d z a krytyczną analizę źródeł p i s a n y c h , przekazów u s t n y c h i t d . B r i g g s o m a w i a w s w e j książce w s z y s t k i e g r u p y ludnościowe t e r e n u S a h a r y jeśli n i e całkiem d z i s i e j s z e j , to w każdym r a z i e s p r z e d k i l k u l a t , a więc l u d y osiadłe grupujące się w r o l n i c z y c h ośrodkach południa i w a r o w n y c h m i a s t a c h h a n d l o w y c h t y p u G h a r d a i a . Szczególnie w i e l e m i e j s c a poświęca p l e m i o n o m e k o ­ n o m i c z n i e ważniejszym l u b c i e k a w s z y m ze względu n a swą odrębność, np. p l e m i o ­ n o m H a r a t i n , D a u a d a , B e r b e r ó w Z e n a t a , Mozabitów i i n n y c h . Odrębny dział p r a c y s t a n o w i omówienie p l e m i o n myśliwsko-zbierackich i k o c z o w n i c z y c h . T y m o s t a t ­ n i m a u t o r poświęca w i e l e s t r o n s w e j książki, l u d y t e b o w i e m są najważniejszymi g r u p a m i p l e m i e n n y m i S a h a r y i one głównie kojarzą się z pojęciem t y p o w e j l u d ­ ności obszarów p u s t y n i . P l e m i o n a Tuaregów, T e d a , C h a a m b a , M a u r ó w o m a w i a n a p o d s t a w i e s t a r a n n i e w y b r a n y c h przykładów: T u a r e g ó w z H o g g a z u , T e d a z T i b e s t i itp. Z a k r y t e r i u m w y b o r u p r z y j m u j e f a k t większej i z o l a c j i od w p ł y w ó w o b c y c h t y c h właśnie g r u p ludności p l e m i o n . Książka daje możliwie pełny o b r a z zwyczajów, wierzeń, o r g a n i z a c j i p o l i t y c z ­ nych, religijnych, s t r u k t u r y socjalnej i ekonomicznej plemion Sahary. Obraz ten w z b o g a c a dość szczegółową charakterystykę c e c h f i z y c z n y c h poszczególnych p l e ­ m i o n . O p i s y strojów, próba u s t a l e n i a i c h p o c h o d z e n i a , opisy szałasów, namiotów, c h a t i m i a s t s a h a r y j s k i c h , opisy pokarmów, sposobów odżywiania, c h a r a k t e r y s t y k a n a j b a r d z i e j t y p o w y c h zwierząt d o m o w y c h , a n a l i z a n a j b a r d z i e j rozpowszechnio­ n y c h chorób uzupełniają dość szczegółowy w i z e r u n e k poszczególnych l u d ó w p u s t y n i i pozwalają prześledzić n a j r o z m a i t s z e a s p e k t y i c h życia. W w i e l u j e d n a k m i e j s c a c h n i e udało się a u t o r o w i uniknąć dość p o w i e r z c h o w n y c h i p o c h o p n y c h wniosków wyciągniętych n a p o d s t a w i e n i e z b y t przekonywających faktów. O d n o s i się to do s p r a w y p o c h o d z e n i a p l e m i o n , m n i e j zwłaszcza ważnych i n i e l i c z n y c h , wewnętrznej organizacji politycznej i s p e k u l a c j i n a temat p e r s p e k t y w rozwojowych. T a ostatnia s p r a w a , j e j p o t r a k t o w a n i e , w z b u d z a szczególnie w i e l e zastrzeżeń w o b e c f a k t u , iż książka p i s a n a była w o k r e s i e t r w a n i a w o j n y a l g i e r s k i e j i t y m s a m y m g e n e r a l i z u ­ jące t w i e r d z e n i a , że p l e m i o n a muzułmańskie zamieszkujące Saharę (w t y m o c z y ­ wiście algierską) n i e mają zupełnie p o c z u c i a przynależności n a r o d o w e j , l e c z t y l k o wyznaniową i klanową, w świetle w a l k z F r a n c u z a m i — j a k o z a b o r c a m i , n i e zaś i n n o w i e r c a m i — n i e b a r d z o się p o t w i e r d z a . P r a c a B r i g g s a m a j e d n a k nieocenioną wartość j a k o d o k u m e n t bezpowrotnie ginącego świata, który p o d n a p o r e m n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i , dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h w pełni wkraczającej n a t e r e n y S a h a r y , r o z p a d a się w g r u z y , burząc całą w i e l o w i e k o w ą tradycję i s t a r e układy społeczne. Wiktor K L A U S F E R D I N A N D , The Horizontal v o l . 5, K o b e n h a v n Windmills Andrzej Daszewski of W e s t e r n A f g h a n i s t o n , F o l k , 1963, s. 71—89, i l u s t r . 11, b i b l i o g r a f i a . P r a c a К. F e r d i n a n d a , duńskiego etnografa, j e s t w y n i k i e m jego g r u n t o w n y c h studiów n a d kulturą A f g a n i s t a n u i badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w t y m k r a j u podczas d w u w y p r a w n a u k o w o - b a d a w c z y c h , p i e r w s z e j w l a t a c h 1953—1955 �389 RECENZJE i powtórnej w r o k u 1960 (kwiecień—październik) f i n a n s o w a n y c h p r z e z władze d u ń ­ skie. A u t o r przeprowadzał b a d a n i a t e r e n o w e na granicy Persji i Afganistanu kując d a w n e g o t y p u wiatraków, m ł y n ó w o j e d n e j poszu­ osi napędowej i pracującej. T y p t e n o p i o n o w e j osi jest z n a n y z t a m t e j s z y c h terenów z czasów późnosassanidzkich, a potwierdzony we wczesnych źródłach pisarzy muzułmańskich. Perski geograf z X w., a l - T a b a r i (t 923), n o t u j e opowieść o tego t y p u młynach z I r a n u z a czasów k a l i f a O r n a r a (t 644). I n n i k r o n i k a r z e a r a b s c y z X w . wspominają w i a t r a k i o p i o ­ n o w e j osi j a k o j e d n o z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h z j a w i s k występujących w S i s t a n i e w e wschodnim I r a n i e . N i e s t e t y , z tego c z a s u n i e m a dokładnego opisu k o n s t r u k c j i t a ­ kiego wiatraka. typu al-Dimashqi, Stary Ghorian, połowie Qal'a. (Badacz geograf przetrwał K. Ferdinand w miejscowości leżące w syryjski z przełomu konstrukcji młynów-wiatraków ten typ wiatraków i Afganistanu. w Dopiero dał opis drogi w i XIV w.n.e., do n a s z y c h czasów n a p o g r a n i c z u swych badaniach okolicach pomiędzy XIII z Sistanu. Heratu; Heratem terenowych Ghorian j e s t to małe a nadgraniczną Persji znalazł t a k i e młyny miasteczko miejscowością Islam spotykał też t a k i e w i a t r a k i w o k o l i c y F a r a h ) . W i a d o m o z l i t e r a t u r y o występowaniu t a k i c h młynów w o k o l i c y G h a z n i i K a b u l u w Afganistanie. W i a t r a k i te z b u d o w a n e są z cegły surówki i w y p a l a n e j , w postaci wieży tej od s t r o n y północnej z szerokim północnych z odchyleniami) dla wylotu powietrza. Otwory pionowym i wąskim otworem pionowym (dla c h w y t a n i a otworem po stronie otwar­ wiatrów przeciwnej te są wysokości skrzydeł w i a t r a c z n y c h . Często m ł y ­ n y w i a t r a k i stoją s z e r e g i e m , p r z y b u d o w a n e j e d e n do drugiego, i tworzą cały zespół przemysłowy. W e w n ę t r z n a k o n s t r u k c j a w i a t r a k a składa się z p i o n o w e j osi j a k o głównej czę­ ści składowej całego m e c h a n i z m u . Z osią tą u dołu połączony j e s t górny kamień młyński. W p a p r z y c y , a r a c z e j p o d nią, u m i e s z c z o n a j e s t p a n e w k a , w którą dzi górny k o n i e c w r z e c i o n a . Wrzeciono „takht-i-asia" (trzon, p o d s t a w a nosić d l a r e g u l o w a n i a się n a grubej wcho­ podstawie, zwanej młyna), którą za pomocą klinów można l e k k o p o d ­ grubości przemiału. Oś młyna p o s i a d a w górnej s w e j nych w wspiera ośmiu p i o n a c h , Długość poszczególnych p a r t i i po sześć r a m i o n p o z i o m y c h n a których p r z y m o c o w a n e ramion dochodzi są skrzydła-łopatki umieszczo­ z trzciny. do 2,5 m, wysokość skrzydeł-łopatek do 5,5 m. W zależności od siły w i a t r u są one s z e r s z e l u b węższe. Oś u t r z y m u j e w pio­ nie jest rodzaj kuny przymocowanej do p o p r z e c z n e j belki, w którą wpuszczony górny wierzchołek osi. N a łopatki i skrzydła siła w i a t r u n a p i e r a poziomo, a n i e — j a k w większości e u r o p e j s k i c h Poniżej części o t w a r t e j oś młyna, z n a j d u j e zmagazynowane rynienką się właściwe jest zsypuje w i a t r a k ó w — p i o n o w o (z dla wiatru, obok, w odchyleniami). pod sklepieniem, pomieszczenie glinianym przez które młynarskie. Zboże zbiorniku, się n a paprzycę. Górny kamień z którego do wąską przechodzi przemiału drewnianą młyński j e s t r u c h o m y . Wokoło górnego k a m i e n i a b i e g n i e g l i n i a n a o c h r o n a , a b y mąka n i e rozsypywała się wokoło. Z na jednego b o k u mąkę. Z w ochronie Przesiewanie afgańskimi jest p r z e r w a , mąki wiatrakami „młynki m o d l i t e w n e " wykonywane o pionowej wzmiankowane w poniżej której z n a j d u j e jest się zagłębienie ręcznie. osi wiążą się ściśle źródłach w centralnoazjatyckie I V w . n.e. Podoibne wiatraki używane są n a północnych wybrzeżach C h i n i w C h i n a c h południowych do szania pomp irygacyjnych. w Persji i Afganistanie. w końcu XIII Pierwowzorów Przypuszcza w., z a czasów tych wiatraków w się, że zapożyczono j e z terenów panowania mongolskiej poru­ Chinach szuka dynastii. się irańskich �RECENZJE 390 A u t o r n i e w y p o w i a d a się, c z y młyny-wiatraki e u r o p e j s k i e wiążą się z irański­ m i . S t w i e r d z a t y l k o , że e u r o p e j s k i e w i a t r a k i o poziomej życzenia ze W s c h o d u , odnośnie z okresu wojen do p i o n o w y c h , o s i są uważane z a z a p o ­ krzyżowych. N i e w y p o w i a d a p r y m i t y w n y c h wiatraków z Bornholmu swego z d a n i a i Słowenii, l e c z jest skłonny sądzić, że są one pozostałością europejską wcześniejszej fazy rozwo­ jowej. Krzysztof FERNAND Noire, 1960, s. 466 + 6 n l b . i Narastający w тара. ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci proces t w o r z e n i a się młodych n a ­ rodów afrykańskich z n a j d u j e Langenhove śledząc swój w y r a z w bogatej l i t e r a t u r z e naukowej. jeden narodów z aspektów A f r y k i , rozwój i c h świadomości n a r o d o w e j , zakresie zainteresowania les—Weissenbruch tworzenia się Czarnej k o n t y n u u j e s w o j e wcześniejsze w t y m (F. v a n Langenhove, L a nationalité albanaise, Bruxel­ 1914). iPraca Consciences obszernych Afrique V A N L A N G E N H O V E , C o n s c i e n c e s t r i b a l e s et n a t i o n a l e s e n Bruxelles Van Wolski studiów tribales et' nationales naukowej literatury źródłową stanowią k o l o n i a l n e r a p o r t y k a n i s t y c z n y c h , artykuły p r a s o w e . żań a u t o r a , o b e j m u j e kraje en Afrique Noire powistała w a f r y k a n i s t y c z n e j , obok rządowe, s p r a w o z d a n i a której wyniku jej z konferencji Z a k r e s t e r y t o r i a l n y , będący p r z e d m i o t e m środkowej rozwa­ p a r t i i k o n t y n e n t u afrykańskiego: G w i n e a , M a l i , Wybrzeże Kości Słoniowej, G h a n a , Togo, D a h o m e y , bazę afry- Senegal, Nigeria, Kame­ run, Gabon, K o n g o (dawne francuskie i belgijskie), R u a n d a - U r u n d i , K e n i a , Tan­ g a n i k a , N i a s a . Stopień o p r a c o w a n i a materiału dotyczącego poszczególnych n i e j e s t j e d n a k j e d n o l i t y . Najwięcej przykładów p r z y t a c z a a u t o r z terenów G h a n y , Nigerii, Konga i Kenii. Wynika to zarówno z bogatszych procesów i krajów konfliktów społecznych, j a k i e te k r a j e przeżywały, j a k i ściśle z powyższym związanej b o g a t ­ szej l i t e r a t u r y naukowej. T w o r z e n i e się świadomości n a r o d o w e j w A f r y c e ogólnoświatowego, który od końca X V I I XX j e s t d a l s z y m ciągiem p r o c e s u w. z A m e r y k i , poprzez Europę, w 2 poł. w. dosięgną! A z j i i A f r y k i . Rozważania podstawowych Wśród nad świadomością narodową rozpoczyna autor od definiowania pojęć: świadomość n a r o d o w a i świadomość p l e m i e n n a . czynników charakterystycznych wg językowa, r e l i g i j n a , ogólnokulturowa, dominują własnego t e r y t o r i u m i o p o z y c j a przeciwko autora dla narodu, j a k Wspólnota szczególnie d w a : przywiązanie wszelkiej obcej do dominacji politycznej. T e n o s t a t n i e l e m e n t odróżnia, z d a n i e m a u t o r a , świadomość narodową od w s z e l k i c h typów świadomości społecznej związanych z t e r y t o r i u m . Świadomość przynależ­ ności do określonego n a r o d u w y n i k a z rozróżnienia, j a k i e jego członkowie w a j ą między sobą a o b c y m i , co m a n i f e s t u j e się szczególnie w w y p a d k u odczu­ konfliktu. N a c z e l n y m e l e m e n t e m tworzącym świadomość narodową i będącym jego integralną częścią j e s t wspólny opór p r z e c i w k o obcej w całej Europie i Ameryce dominacji. Autor udowadnia, ruch narodowy kształtował że p r a w i e się pod z n a k i e m oporu. Specyfiką afrykańską j e s t to, że narastał on w s y t u a c j i k o l o n i a l n e j i był s k i e r o w a ­ n y p r z e c i w k o g r u p i e obcej Rzuca dokonano się w oczy fakt n i e t y l k o e t n i c z n i e , ale r a s o w o i k u l t u r o w o . omówienia pojęcia „świadomość b e z bliższego z a t r z y m y w a n i a się n a pojęciu narodowa", „naród" w ogóle którego oraz n a �RECENZJE 391 c z y n n i k a c h , które go kształtują. W przeciwieństwie do powyższego pojęcie „ ś w i a ­ domość p l e m i e n n a " zostało omówione łącznie z bliższą charakterystyką p l e m i e n i a i różnymi s p o s o b a m i jego d e f i n i o w a n i a p r z e z poszczególnych autorów. G e n e r a l n i e biorąc w z a k r e s g r u p p l e m i e n n y c h k w a l i f i k u j e autor w s z y s t k i e l u d y o m a w i a n e g o t e r y t o r i u m z o k r e s u s p r z e d n a s i l e n i a k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , podkreślając zresztą n i e j e d n o l i t y stopień i c h r o z w o j u — począwszy od społeczeństw, o t r a d y c j a c h o r g a ­ n i z a c j i państwowej (np. B u g a n d a , R u a n d a - U r u n d i , D a h o m e y ) . F a k t y c z n i e b o w i e m biorąc rozkład wspólnoty p l e m i e n n e j w w i e l u z t y c h g r u p był już d a l e k o p o s u ­ nięty. C z y n n i k i e m , który z d a n i e m a u t o r a j e s t wspólny zarówno d l a g r u p o r o z ­ winiętej o r g a n i z a c j i społecznej, j a k i b a r d z i e j p r y m i t y w n y c h , a który s t a n o w i o i c h świadomości p l e m i e n n e j , jest ważność s y s t e m u pokrewieństwa. O d niego b o w i e m uzależniony j e s t cały układ społeczny, e k o n o m i c z n y , p o l i t y c z n y c z y r e l i g i j n y p l e ­ mienia. • W a ż n ą rolę w u m a c n i a n i u świadomości p l e m i e n n e j stanowią również w o j n y . W p ł y w a j ą one n a to, że p l e m i o n a podlegają nagłej f l u k t a c j i ; f l u k t a c j i podlega r ó w ­ nież świadomość przynależności do danego p l e m i e n i a . J e s t ona najczęściej a f i r m o w a n a odróżnieniem „ m y " od „oni": obcy, źli. Z k o l e i s z k i c u j e a u t o r z a r y s w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmańskiej, j e j r o l i k u l ­ t u r o - i państwowotwórczej w C z a r n e j A f r y c e . P o w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmań­ s k i e j następują p i e r w s z e k o n t a k t y h a n d l o w e z E u r o p e j c z y k a m i ( P o r t u g a l i a , H o l a n ­ dia, A n g l i a ) . Jednocześnie z n a r a s t a n i e m k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j n a w s c h o d n i m wybrzeżu ( M o z a m b i k , T a n g a n i k a ) d o m i n u j e h a n d e l muzułmański. Wczesne etapy kolonizacji i handel niewolnikami odegrały ogromną rolę w kształtowaniu się p r o f i l u e k o n o m i c z n e g o A f r y k i , miały p e w i e n w p ł y w n a rozkład struktury plemiennej ludności t u b y l c z e j , szczególnie g r u p bezpośrednio tych w system handlu. W nowych organizmów przed etapem znajdujemy nocnej wypadkach państwowych. reżymu k o l o n i a l n e g o stały się bodźcem Generalny wyglądał obraz układu następująco: — emiraty Haussa i Fulah, a w Afryce wschodniej spotykamy wciągnię­ do t w o r z e n i a politycznego n a d Zatoką silną konfederację p l e m i o n A s z a h t i , państwa D a h o m e y Nigerii naty. W wielu się Afryki Gwinejską i Y o r u b a , w pół­ c e n t r a l n y m S u d a n i e l i c z n e sułta­ dobrze z o r g a n i z o w a n e królestwa Ugandy: A n k o l e , T o r o , B o n y o r o i B u g a n d a , królestwa R u a n d a i U r u n d i . W K e n i i i T a n g a n i ­ ce b r a k bardziej z w a r t y c h o r g a n i z a c j i p o l i t y c z n y c h ; podobnie z l e p e k n i e w a n y c h ze sobą p l e m i o n stanowiło System kolonialny, który w sfedero- Kongo. końcu X I X w. objął całą t z w . Czarną Afrykę, w p r o w a d z i ł ludność tubylczą w s t a n zależności, w orbitę n o w e g o s y s t e m u a d m i n i ­ stracyjnego i ekonomicznego. K o n t a k t nowej tej ostatniej i odróżniał zawsze k u l t u r y z tubylczą podkreślił niższość d w a pojęcia: człowieka czarnego i białego. S y s t e m y rządów k o l o n i a l n y c h zarówno a s y m i l a c y j n y s t o s o w a n y przez F r a n c u ­ zów, j a k i „rządów pośrednich" przyjęty p r z e z A n g l i k ó w — doprowadziły do cał­ kowitego norm przewrotu dotychczasowego układu plemiennego: i s y s t e m u wartości, w r e s z c i e uniezależniania wego. P r o c e s t e n n a z y w a n y czynnikiem wzmagającym jest powszechnie detrybalizację upadku tradycyjnych się j e d n o s t k i od zespołu „detrybalizacją". O g r o m n i e było kształtowanie się rodo­ ważnym ośrodków miej­ s k i c h . A u t o r p o d a j e krótką charakterystykę t a k i c h m i a s t , j a k B r a z z a v i l l e , L e o p o l d ville i Elizabethville. Czynniki ekonomiczne powodują liczne sezonowe migracje do miast, gdzie tworzą się n o w e t y p y stosunków społecznych. O b o k kontaktów z ludźmi pochodzą­ c y m i z t y c h s a m y c h okręgów i trwałych kontaktów ze w s i a m i r o d z i n n y m i tworzą się n o w e g r u p y społeczne t y p u z a w o d o w e g o . Anomalią m i a s t afrykańskich jest to. �RECENZJE 392 że większość i c h t u b y l c z y c h mieszkańców z a m i e s z k u j e t u s e z o n o w o i n i e zakłada rodzin. Niemniej tworzy i przemysłowców W i miastach białymi się g r u p a nazywanych też ujawniają zarówno w ludzi przez mających duże autora głównymi czynnikami kontrasty między życia, j a k i s y s t e m i e i poniżenia conych aspiracje. najsilniejsza Narasta drobnych handlowców „evolués". się n a j s i l n i e j standardzie Świadomość nierówności wykształconych, autora niechęć determinującymi ludźmi czarnymi dyskryminacji. jest wśród i opozycja, tworzenie się ludzi które wykształ­ są zdaniem świadomości naro­ dowej. Pierwszą j a w n ą reakcją n a s y s t e m nierówności i d y s k r y m i n a c j i stały się już od końca X I X w. r u c h y r e l i g i j n e o aspekcie mesjanistycznym, takie j a k k i m b a n - gizm Mpadi i Kościół Czarnych-Simona w Kongo, religia Kitwala rozpowszech­ niająca się z R o d e z j i i N i a s y do K o n g a i b. F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j i i n n e . Ruchy te s k i e r o w a n e rzucała pewne częściowo p r z e c i w k o zakazy dotyczące dogmatyce niektórych chrześcijańskiej, dawnych instytucji która n a ­ plemiennych i obrzędów, odegrały jednocześnie rolę unifikującą w i e l e p l e m i o n i stanowiły wyj­ ście poza ideologię własnego k l a n u l u b p l e m i e n i a . Wraz z rozwojem miast, rozwojem s y s t e m u oświaty w z r a s t a też r o l a i n t e l e k t u a ­ listów murzyńskich. Spodziewają się oni dzięki wykształceniu osiągnąć możliwości, którymi B i a l i zdobywają b o g a c t w o i władzę. W barierę d y s k r y m i n a c j i . W i e l u a dzięki s t u d i o m zacji w Europie europejskiej, prawa człowieka, równość i doszukiwać Europa żyła j e s z c z e w Wskazuje Peoples na Party kraju, Union postępowe hasła narodowa, oni interesować cywili­ demokracja, historią własnej języka jednocześnie do literackiego. wszystkim licznych Dążą Oddziaływanie po I I w o j n i e partii kiedy rozwoju elity światowej. narodowych, np. Convention 1949 r. p r z e z N k r u m a h a , Kenya założonej p r z e z Kenyattę i i n . Popularność n o w y c h z n a c z n i e zachwiała Uczestnictwo się jednak afrykańskiego, świetności, szczególnie z o k r e s u , n a Złotym Wybrzeżu w autorytet d y n i e w okręgach w i o s k o w y c h czenie. się grunt niezależność i zacofaniu. własnego się p r z e d e tworzenie założonej African National wódców to dawnej prymitywizmie obserwuje n a własny patriotyzm, niej t y m z a k r e s i e napotykają się przywódcami r u c h u i i n . Zaczynają się w własnego intelektualnej przenoszą j a k wolność, kultury kulturalnego z nich staje wodzów oddalonych przywódców t r a d y c y j n y c h , których przy­ władza je­ od dużych m i a s t zachowała d a w n e z n a ­ plemiennych obserwuje się szczególnie w ru­ c h a c h s e p a r a t y s t y c z n y c h . S e p a r a t y z m p l e m i e n n y t r a k t o w a n y był j a k o sposób u t r z y ­ mania dawnej Kolonialny miennymi władzy. podział a d m i n i s t r a c y j n y , miał duże z n a c z e n i e niezgodny unifikujące. z właściwymi t e r y t o r i a m i Różne, często u p r z e d n i o wrogie ple­ ple­ m i o n a , znalazły się w o b e c tego s a m e g o s y s t e m u władzy, d y s k r y m i n a c j i i w y z y s k u . Pojawia się p o c z u c i e świadomości n a r o d o w e j n y c h p r z e z władze k o l o n i a l n e . Najważniejszą lity system ekonomiczny spajający się różnych g r u p często w r o g i c h , w granicach politycznych wytyczo­ rolę w t y m z a k r e s i e o d g r y w a różne r e g i o n y i zmuszający j a k zdarzało się to w w y p a d k u do jedno­ unifikowania państwa Ruan­ da-Urundi. Unifikujące nie znaczenie mieszkańców kolonii miała świadomą uzasadnioną ekonomicznie n y c h krajów, n p . U n i a Afryki Afryki Centralnej: asymilacyjna obywatelami Rodezja, akcję Wschodniej: Niasa. polityka francuskimi. Wielka unifikującą Francji i Brytania przez tworzenie Uganda, Kenia, Tanganika, uczynie­ prowadziła unii oraz róż­ Unia �393' RECENZJE Zlepkiem różnych p l e m i o n jest N i g e r i a złożona z p i e r w o t n e j Nigerii i dwóch protektoratów. Polityka unifikacyjna wywołała gerii, w s z e r e g o p o z y c j i p l e m i o n , np. w Ugandzie, Ni­ Niasie. Najważniejsze znaczenie kolonializmowi. Wśród ruch w Mau-Mau unifikujące wystąpień Kenii, który miała szczególną objął jednak wspólna gwałtownością przede walka wszystkim plemiona z a d a n i e m było wytępić w s z y s t k i c h Europejczyków przeciwko charakteryzował Kikuyu. się Jego i zabrać zagarniętą p r z e z nich ziemię. Wystąpienia w U g a n d z i e konstytucjonalny charakter i Niasie miała miały swój a s p e k t w a l k i o ziemię. walka o niepodległość w Ghanie. m i e j s c e wspólnej w a l k i o niepodległość s z y b k o zajęły d a w n e s p o r y Bardziej W Nigerii międzyplemien- ne. Sprzeczność między w a l k ą o uniezależnienie się od władzy k o l o n i a l n e j a s i l n y ­ m i tendencjami s e p a r a t y z m u regionalnego najbardziej k r w a w o wystąpiła w b. K o n ­ go B e l g i j s k i m . Rozpadła się również U n i a państw wchodzących w skład b. F r a n c u s k i e j ki Zachodniej i F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j . Spośród państw do n i e j cych najbardziej państwa w dojrzała p o l i t y c z n i e okazała się G w i n e a . P o z a Federacją M a l i i n n e postanowiły jednak polityce ekonomicznej Wnioski mości autora narodowej Afryce jest wspólnotę sytuacja kolonializmem narzucającej łecznego. Opór zachować handlową oraz koordynację i społecznej. są pokrótce następujące: specyfiką w ściśle u w a r u n k o w a n e rasowo, Afry­ należą­ model i oporem się j e j dominacji kultury i organizacji spo­ Zdaniem podlega fluktuacji i osiąga, podobnie j a k inne typy zależnie od okoliczności, już życia r n e s j a n i s t y c z n y c h , s w o j e n a s i l e n i e osiąga w w a l k a c h niepodległościowych. narodowa, zorganizowane było obcej ruchach świadomość bardziej grupy w autora formy Tworzenie przeciwko zupełnie o d m i e n n e j t e n , przybierający kształtowania się świado­ kolonialna. świadomości różne społecznej, stopnie nasilenia. W Czarnej Afryce r o z w ó j tej świadomości osiągnął swój p u n k t k u l m i n a c y j n y n a etapie różnych g r u p e t n i c z n y c h w wa konsolidacji konkretnej # realizacji żądań walce o niepodległość. niepodległościowych rozbiła Perspekty­ względną spoistość p l e m i o n zamieszkujących daną kolonię. Z a o b s e r w o w a ć można nawrót do separatyzmów międzyplemiennych zaostrzających dominowania państwie. W w n o w o powstałym związku z założeniami i w n i o s k a m i autora P r z e d e w s z y s t k i m r z u c a się w oczy o d s e p a r o w a n i e dawnych się w miarę r y w a l i z a c j i w nasuwają się p e w n e chęci refleksje. pojęcia „świadomość narodowa" od pojęcia „naród". W y d a j e się, j a k b y były to d w a odrębne z j a w i s k a , które moż­ na rozpatrywać tycznej, która niezależnie zdaniem od siebie. O p o z y c j a autora m a przede przeciwko wszystkim obcej narodową, konsolidowała w g r a n i c a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h j e d n e j r a z bardzo zróżnicowane bardzo szybkie byłoby szczęśliwiej świadomością odradzanie bardziej się antagonizmów świadomość antykolonialną? m i e r z e przyczyniła kiem e t n i c z n i e . Że k o n s o l i d a c j a wspólnego Wydaje przekonywającym własnej autonomii, co określane Proces kształtowania się jest świadomości świadomości i dojrzewać będzie zależnie od r o z w o j u C z y więc o niepodległość w narodowej, przez autora narodowej w kulturalnego jako czego grup nie nazwać ogromnej wykładni­ e t n i c z n y c h do separatyzm Afryce nie­ świadczy u c i s k u i chęci jego z r z u c e n i a dążenie poszczególnych jest kolonii grupy międzyplemiennych. poli­ świadomość t a n i e była trwała, się, że w a l k a się do r o z b u d z e n i a dominacji determinować dopiero plemienny. rozwija się- i gospodarczego danego p a ń ­ s t w a afrykańskiego, od p r o c e s u t w o r z e n i a się ' w n i m n a r o d u l u b narodów. �RECENZJE 394 O b r a z t w o r z e n i a się świadomości a n t y k o l o n i a l n e j i n a r o d o w e j r y s u j e się w b o g a t y m w Czarnej Afryce materiale przytoczonym przez autora bardzo n i e . P e w n ą rezerwę o d c z u w a jasno i logicz­ się j e d y n i e do n i e z b y t wyraźnie s p r e c y z o w a n e j n i c j i pojęcia „świadomość n a r o d o w a " defi­ i wiązania j e j ze z j a w i s k a m i o s z e r s z y m z a ­ k r e s i e , niż w z a s a d z i e s t a n o w i świadomość n a r o d o w a . łeczne zachodzące n a t y m t e r y t o r i u m o m a w i a n e S z k o d a też, że p r o c e s y są w o d e r w a n i u od z j a w i s k spo­ gospo­ darczych. Nasuwa się chęć porównania ze sobą dwóch p r a c traktujących n i u się narodów w A f r y c e : I . I . P o t i e c h i n a Formirowanije jvżno-afrykanskich Bantu oraz wyżej r e c e n z o w a n e j . R z u c a się w oczy s k r a j n i e o d m i e n n e i w grupę etniczną oparciu obszcznosti („Trudy Instituía E t n o g r a f i i i m . M . M a k ł a j a " , t. 29: 1955) teoretycznych i odmienny bierze o kształtowa­ nacjonalnoj ustawienie sposób i c h r e a l i z a c j i . P o t i e c h i n z a podstawę zamieszkującą o stalinowską definicję pod względem narodu terytorialnym rozpatruje wszelkie założeń rozważań różne kolonie czynniki będące z a l u b p r z e c i w u t w o r z e n i u się n a r o d u bantuańskiego. G r o s jego rozważań dotyczy sytuacji potrak­ towane i przemian ekonomicznych, natomiast zostały m a r g i n e s o w o . V a n Langenhove zagadnienia świadomości natomiast koncentruje n i e n a z a g a d n i e n i a c h świadomości, a j e j rozwój wiąże p r z e d e stkami administracyjnymi Marginesowo danych potraktowane kolonii zostały a z kolei późniejszych zagadnienia wszystkim z niepodległych LUCY MAIR, Great Nowoczesna Badania Primitive Government, Penguin jedno­ państw. ekonomiczne. Joanna Middlesex, się w y ł ą c z ­ Books Maciejewska. 1962, Harmondsworth, Britain. etnografia terenowe nie uznaje współczesnych hipotezami o domniemanym pojęcia „pierwotnej anarchii ustrojowej". społeczeństw p r y m i t y w n y c h zachwiały dawnymi b r a k u w s z e l k i e j w ł a d z y i rządności, mającym cechować ustroje w i e l u p i e r w o t n y c h l u d ó w n a Z i e m i . T y m n i e m n i e j t r z e b a znać, że f o r m y rządów i sposoby sprawowania władzy oraz w y m i a r u jakoby przy­ sprawiedli­ wości wśród p r y m i t y w ó w n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z n i e odbiegały od szablonów, z któ­ r y c h wzrastał e u r o p e j s k i podróżnik, k o l o n i z a t o r i b a d a c z . Również i w X I X - w i e c z nej Afryce biali zaawansowane zdobywcy kolonialni ze z d z i w i e n i e m spotykali znacznie nawet k u l t u r a l n i e społeczeństwa, które n i e posiadały a n i w ł a d c ó w i s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h ośrodków władzy, a n i sądów, p o l i c j i , s y s t e m u p o d a t k o w e g o — słowem t y c h urządzeń, które w pojęciu E u r o p e j c z y k a składały się n a tradycyjną instytucję władzy. R z e c z zrozumiała iż pierwszą reakcją cudzoziemców było d o p a t r y w a n i e w istniejącym dania naukowe s t a n i e r z e c z y c h a o s u ustrojowego. wykazały, że n a w e t Późniejsze stosunkowo dokładne się ba­ pierwotnych ludów C z a r n e j A f r y k i istniały wyraźne k o n c e p c j e p r a w i rządów, które stopniowo rozwi­ jały się i zmieniały. M i m o b o w i e m wśród b a r d z o jednak podboju kolonialnego różne f o r m y tych pier­ w o t n y c h ustrojów istniały w d a l s z y m ciągu p r z e z całe dziesiątki l a t , a w i e l e z n i c h dotrwało w częściowo tylko zmienionej formie do n a s z y c h j e i badając tradycję u c z e n i m o g l i prześledzić stopniowo początkowo służącej r o d z i n o m i n i e w i e l k i m g r u p o m i narodom, a wreszcie wielonarodowym T y m właśnie różnym f o r m o m łi c z a r n y c h mieszkańców Afryki czasów. Obserwując kształtowanie się władzy, l o k a l n y m , następnie szczepom królestwom. sprawowania Wschodniej władzy i w y m i a r u poświęciła sprawiedliwości swą pracę P r i m i t i v e G o - �RECENZJE vernement a n g i e l s k a u c z o n a , L u c y M a i r . Autorkę zaliczyć można do kręgu uczniów Bronisława kultura Malinowskiego. społeczeństw obserwacje rozwój i 395 O d lat zajmuje murzyńskich życia wieśniaków i kształtowanie Ghanie. się Zainteresowania w w się b a d a n i e m dobie współczesnej. Ugandzie i Niasie, a w przemian, j a k i m Lucy ustrojów i i n s t y t u c j i społecznych naukowe L . Mair najlepiej zresztą Policies in Twentieth Anthropology i An a p r z e d e w s z y s t k i m Survey obserwacji rodzaju sposoby kontrowersje People of African d o w c z y n i t z w . antropologii stania African Marriage stosowanej etnograficznych in the i s p r z e c i w y . N i e analizując stosowanej Zasadniczo nych — o stronnicze Primitive jednak ustrojów Studies Century (1934), (1953). J a k o w y k ł a ­ wykorzy­ polityki kolonialnej. ich t u obszernie warto Tego stwierdzić, że to Government pomawiać autorkę — przedstawienie Government murzyńskich tytuły przedstawia szcze­ owej k o n c e p c j i u s z e r e g u ludów A f r y k i J e s t to t y m c i e k a w s z e , że n i e p o d o b n a pologii ilustrują k o l o n i a l n y c h budziły i budzą l i c z n e właśnie L u c y M a i r w końcowych p a r t i a c h Primitive rze i otwarcie niepowodzenia Nigerii a u t o r k a zajmowała się p r o b l e m e m wprzęgania n a u k i do potrzeb badała w in Africa, and Change do celów b r y t y j s k i e j ulega prowadziła ostatnich latach nowych i n n y c h p r a c ogłoszonych p r z e z nią d r u k i e m j a k : Native Applied Mair obrazu jest pracą i z zagadnieniami w ciemnych analizującą antropologii Wschodniej. zwolenniczkę antro­ barwach. formy tradycyj­ stosowanej niewiele m a wspólnego. We wstępie wanych przez Lucy siebie Mair omawia pokrótce ludów. Chodzi t u więc rozmieszczenie o szczepy geograficzne Nilotów, opisy­ Nilo-Chamitów i B a n t u , zamieszkujące S u d a n , Ugandę, Kenię i północną Tanganikę. Wstępny t e n opis uzupełnia m a p k a . A u t o r k a i przedstawia Pierwsza pierwotne środowisko część formy s z k i c u j e też t y p y k u l t u r y poszczególnych geograficzne, książki w zatytułowana u s t r o j u szczepowego, jakim Rząd szczepów żyją. bez państwa omawia najbardziej właściwe głównie zamieszkującym na tych o b s z a r a c h N i l o t o m i N i l o - H a m i t o m , trudniącym się po większej części p a s t e r s t w e m . W s z y s t k i e te s z c z e p y i l u d y są l i c z n i e j s z e od d r o b n y c h c z y i łowców, n i e mogących bardziej hord p i e r w o t n y c h z p r z y c z y n czysto gospodarczych związać zbiera­ się jakąś skomplikowaną formą ustrojową. C o więcej te p a s t e r s k o - r o l n i c z e l u d y n i e są n i e r a z w c a l e m n i e j l i c z n e od s w y c h sąsiadów, którzy od setek l a t żyli w s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h królestwach rządzonych n a wzór średniowiecznej Azji. A jednak do o s t a t n i c h n i e m a l nych w całym tego słowa z n a c z e n i u . W y m i a r Szyluk, Dinka, Nuer rodowej". u Szyluków, p r z e d m i o t rytualne, u czy T u r k a n a W o : z o w i e mieli bardzo wielu niż czci E u r o p y c z y Małej one władz sprawiedliwości determinowało N i e posiadały zgromadzenia n i e wytworzyły „krwawej całego p l e m i e n i a , pełnił r a c z e j tej władzy rozjemczo-doradcze, pierwotnej „rozproszonej władzy sprężystej także która w można już i wodzostwa. początek W wystarczającym Druga się w ł a d c ó w oraz g r o m a d z o n e niezwykłe znajdzie zaobserwować kiełkujące zaczątki daje wiara w dziedziczność w j e d n y m ręku bogactwa. umiejętności zjednywania sobie sił I tu j e d ­ scentralizowanej l i c z n y c h przykładach p r z y t a c z a n y c h p r z e z L . M a i r tworzenia religijnego dający było rodowej. mechanizm s t o p n i u zapewniała ład społeczny w ówczesnym środowisku s z c z e p o w y m . nak funkcje istniejące złożone ze s t a r s z y z n y rządowej", zemsty N a w e t „boski k r ó l " R e t h Przedstawiając t e n s t a n r z e c z y a u t o r k a jednocześnie s t a r a się wyjaśnić działania central­ u t a k i c h szczepów ciągle p r a w o mizerne prerogatywy. ostentacyjnej rozkazywał. ludów czasów władzy widzimy, jak znajomości rytuału Bogacz, w dodatku posia­ nadprzyrodzonych, łatwo popleczników. część książki analizuje pierwotne królestwa Afryki Wschodniej, jak �396 RECENZJE Ganda, Ruanda omawianej sprawa i i n . N i e sposób t u przedstawić obcych władców ściowe, p r o b l e m tyczny autorkę Primitive przez i podział więzi władcy namiestników a n i części bogatej Government. społeczeństwa ze służącymi terenowych czarnego problematyki Każde z zagadnień, t a k i c h j a k n a k l a s y , społeczno-narodowo- m u „klientami", c h a r a k t e r króla, hierarchia biurokra­ urzędnicza, pozycja w o l n y c h wieśniaków i niewolników, władza sądownicza króla, jego r o l a j a k o wyższego kapłana i konflikty z prastarym systemem rodowym a u t o r k a a n a l i z u j e p o p r z e z p r y z m a t l i c z n y c h przykładów. łatwo popełniano omyłki, z b y t p o c h o p n i e tradycyjne — i powierzchownie oceniając afrykańskie,, J a k a j e d n a k r o l a przypadła w u d z i a l e p i e r w o t n y m u s t r o j o m p o l i t y c z n y m w dobie współczesnej? T e z a g a d n i e n i a części Primitive Government. Stwierdza porusza L . Mair w o n a wyraźnie, że b r y t y j s k i m torom, ogólnie r z e c z biorąc, zależało n a u t r z y m a n i u istniejących j o w y c h w t y c h k r a j a c h , n a t u r a l n i e po z a p e w n i e n i u w ł a d c ó w i wodzów, oraz z a p e w n i e n i u P o prostu dążono p r z e z ników szczepowych w stawał się pośrednikiem sobie dziesiątki „komisarzem władców Lojalny i naczel­ k a c y k c z y król d y s t r y k t u " a tubylczą tradycyjne i malownicze atrybuty dawnej bez j e j istotnej treści n a ogół. C o więcej, był on p r z e z urzędy k o l o n i a l n e dały ustro­ poszczególnych kontroli nad ich poczyna­ l a t do wciągnięcia system administracji kolonialnej. między białym koloniza­ systemów sobie lojalności całkowitej Afry­ ostatniej łecznością. W ł a d c y p o z o s t a w i a n o rany. to P r z y okazji widzimy, j a k i n s t y t u c j e społeczne. ki Wschodniej niami. naj­ wszystko spo­ władzy, popie­ Niemało j e d n a k kłopotów sprawiały l u d y , które — j a k w i e m y — n i e p o s i a ­ jakiejś tworzono scentralizowanej, pierwotnej s z t u c z n y c h „przedstawicieli" władzy. Tu szczepowych. mozolnie Stopniowo niejednokrotnie jednak, w ciągu dziesiątków l a t powstała sieć t u b y l c z y c h urzędników wywodzących się z d a w n y c h , tradycyjnych władców i wodzów. koncepcji polityki kolonialnej townie I oto n i e o c z e k i w a n i e okazało się, że ci d a w n i dosyć d l a twórców gwał­ zaczynają tracić a u t o r y t e t i popularność wśród l i c z n y c h u g r u p o w a ń społe­ czeństwa afrykańskiego. N a czoło ruchów społeczno-politycznych się przedstawiciele szybko awansującej, nowoczesnej zaczęli inteligencji wysuwać murzyńskiej, dający n i e d w u z n a c z n i e do z r o z u m i e n i a , że to oni pragną zająć k i e r o w n i c z e wiska tej władcy i w o d z o w i e po dawnych, tradycyjnych wodzach plemiennych. T y m ostatnim stano­ chętnie- z a r z u c a n o , n i e bez słuszności zresztą, ugodową postawę w o b e c białych. Częstokroć obok w a l k i o niepodległość i u w o l n i e n i e zawzięta w a l k a ruchów ujmie sobie się spod w ł a d z y Europejczyków toczy się t r a d y c y j n y c h w ł a d c ó w p l e m i e n n y c h z przywódcami murzyńskich. s t e r rządów. o to, k t o w Administracja szczepowych młodzieży. T r u d n o Chodzi przywódców, niepodległym brytyjska, wypracowując n i e dostrzegła nowoczesnych państwie w przyszłości koncepcję wzrastającej siły zjednania kształcącej się dziś odrobić tę omyłkę. C z y j e d n a k t r a d y c y j n i w o d z o w i e i „ w ł a d c y " u t r a c i l i swą popularność w społe­ czeństwie całkowicie? O t y m , że t a k n i e jest, p r z e k o n a n o powstałych państw afrykańskich, w cyjnych wodzów wywołało gwałtowne Świadczy to o s i l n y m przywiązaniu dwoma L. Mair ugrupowaniami — młodym, Książkę L . M a i r będą których u s u w a n i e się niepodległym protesty do d a w n y c h jeszcze się w nowo trady­ dawały mieszkańców. K o n f l i k t y między t y m i we znaki — zdaniem l i t e r a t u r y dotyczącej szczepów afrykańskim. wykaz n i l o c k i c h , n i l o - c h a m i c k i c h i B a n t u , a traktującej szeregu cień l u b i a n y c h i niezadowolenie tradycji. długo państwom uzupełnia i n d e k s o r a z i w o pokrewnych tematach. Leszek Dzięgiel �RECENZJE GUY •chine, MORÉCHAND, Principaux traits 397 du chamanisme Méo Blanc en Indo- B u l l e t i n de l'École F r a n c a i s e d'Extréme O r i e n t , t. 47, F a s e . 2, P a r i s — S a i g o n 1955, ss. 509—546. W e wstępie do artykułu j a k o p u n k t wyjścia s w o i c h rozważań a u t o r p o d a j e szczegółową definicję s z a m a n i z m u sensu stricto. Następnie, idąc z a poglądem M i r c e a E l i a d e ( L e chamanisme et les techniques archaiques de l'extase, P a r i s 1951), uważa go za z j a w i s k o związane p a r excellence z k u l t u r a m i S y b e r i i i A z j i Środko­ w e j , gdzie a c z k o l w i e k występuje w k i l k u w a r i a n t a c h , wszędzie w y k a z u j e tę samą w z a s a d z i e strukturę. N i e m n i e j j e d n a k z w r a c a on również u w a g ę , iż poszczególne e l e m e n t y s z a m a n i z m u s p o t y k a się w b a r d z o dużym zasięgu, obejmującym także Azję Południowo-Wschodnią, A m e r y k ę Północną i Południową, Oceanię i Afrykę, gdy t y m c z a s e m jego ślady o d k r y w a się w C h i n a c h i u l u d ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . F a k t t e n p r z e m a w i a w e d ł u g a u t o r a z a dawnością s z a m a n i z m u i nie w y k l u c z a n a w e t , iż z jego pierwotną postacią związane już były d w a p o d s t a w o w e w i e r z e n i a , t j . o wielości d u s z człowieka, których u c i e c z k a p o w o d o w a ć m a chorobę i śmierć, o r a z o d u c h a c h , które w z a s a d z i e t y l k o d l a s z a m a n a mają być w i d z i a l n e . W r e s z c i e podkreśla on ważność w y k a z a n i a związków pomiędzy o m a w i a n y m t u k o m p l e k s e m k u l t u r o w y m a niektórymi, j a k n p . Meo, słabo z n a n y m i l u d a m i . najważniejsze elementy s z a m a n i z m u a z j a t y c k i e g o , t j . w i a r ę w i s t n i e n i e t r z e c h dusz u człowieka, W pierwszej przeobra­ żenie ciała części artykułu szamana przy Moréchand jego i n i c j a c j i , przedstawia jego zdolność podróżowania w światy (nieba i piekła) niedostępne d l a zwykłych l u d z i , w pogoni z a duszą chorego czło­ w i e k a , niebezpieczeństwa, j a k i e s p o t y k a p r z y t y m n a s w o j e j drodze, d u c h y , które m u pomagają w jego przedsięwzięciach, i magię muzyczną stosowaną d l a i c h p r z y ­ w o ł y w a n i a . Podkreśla on j e d n a k , iż w żadnej k u l t u r z e n i e d a się wykazać w s p ó ł występowania r a z e m w s z y s t k i c h t y c h Przechodząc do właściwości, elementów. jakie musi posiadać szaman, w t r a n s , z w r a c a on u w a g ę , iż n a w e t w najuboższych f o r m a c h u Białych Meo, m u s i on co n a j m n i e j część artykułu kończy s t w i e r d z e n i e , nizm w wykazywać iż a k t y w n y zdolność do „trzęsienia się". Tę sposób z a s a d n i c z y od t z w . opętania, a jego aspekt rozpatruje szamanizm Białych M e o wpadać c h a r a k t e r przeżycia różni g i c z n y o r a z r o l a w społeczeństwie od r e l i g i i sensu chand a b y móc szamanizmu, j a k np. stricto. W fizyczny i d r u g i e j części M o r é ­ n a tle porównawczym. M. in. opiera­ jąc się n a b o g a t y m m a t e r i a l e u z y s k a n y m z 37 seansów szamańskich, p r z y był obecny, w y k a z u j e , iż z t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o szama­ psycholo­ których dla w i e l u ludów S y b e r i i lotu s z a m a n a k u n i e b u l u b zstępowania do piekła w s e a n s i e Meo (którego szczegółowy opis podaje) pozostały j e d y n i e krótkie f a z y zdające się czynić do tego a l u z j e . dróż" s z a m a n a k o j a r z o n a „Po­ jest u n i c h t y l k o z jazdą konną bez bliższego określenia j e j k i e r u n k u . Z d r u g i e j s t r o n y znając pojęcie „nieba", n i e mają o n i żadnego o d p o ­ wiednika „piekła". Reasumując Moréchand s u g e r u j e , dotyczące n i e b a on, iż funkcję iż s t a r e w i e r z e n i a szamańskie i piekła uległy u Białych M e o p o m i e s z a n i u . Następnie udowadnia axis mundi, którą w szamanizmie ludów Syberii posiada b r z o z a , u Białych M e o spełniają t r z y t y k i b a m b u s o w e . P o n a d t o w s k a z u j e raźnie występującą tylko szaman element u Białych Meo koncepcję m o r a l n y , występujący znajduje s z a m a n i z m u (fizycznego u Białych M e o z a l e d w i e związane u Białych M e o jakie przekształ­ szczegółowo z szamanizmem. ów szamanizmie n i e j a s n e i pośrednie wyszukując a n a l o g i e u różnych l u d ó w S y b e r i i opisuje s o r i a i sposoby wróżenia przejścia", z a p r a w d o p o d o b n e , iż m. i n . także u Ałtajców, może być w obcego p o c h o d z e n i a . D l a t y p o w e g o zaś m o t y w u c e n i a ciała s z a m a n a ) Wreszcie „niebezpiecznego „czystego s e r c a " może pokonać, i uważa często na w y ­ aluzje. akce­ �RECENZJE 398 W t r z e c i e j części Moréchand p r z e d s t a w i a szamanizmie spełniają pomocnicze duchy n a początku rolę, jaką w szamana, których one s a m e zaś mogą ulegać d e p e r s o n a l i z a c j i w jego f o r m a c h ilość azjatyckim może wzrastać, osłabionych bądź a k u l - t u r o w a n y c h . W e d ł u g Białych M e o duchów t y c h m a być t y l e samo, co szamanów, co jego z d a n i e m u w y d a t n i a monadologiczny c h a r a k t e r s a m y c h transów, a k o n t a k t y z d u c h a m i mogą nawiązywać l u d z i e o p e w n e j t y l k o r a n d z e społecznej o r a z m i e umysłowym i m o r a l n y m . P o n a d t o chociaż każda p r a w i e pozio­ — j a k pisze a u t o r — r o d z i n a Białych Meo p o s i a d a własnego s z a m a n a , istnieją poza n i m i w i e l c y s z a m a n i , szczególnie poważani ze względu n a s w o j e osobiste sposobów, j a k i e s z a m a n i Białych M e o stosują pomocników oraz d l a w p r o w a d z a n i a zuje n a dosyć b l i s k i e analogie swoich ludów opis duchów- się w t r a n s , p r z y c z y m i t u Moréchand u wielu Przechodząc do demonologii kreśla a u t o r zalety. Z k o l e i następuje d l a przywoływania wska­ Syberii. Białych M e o i j e j s t o s u n k u do s z a m a n i z m u szczególną rolę, jaką grają u n i c h (podobnie j a k w pod­ Chinach) duchy d o m o w e , których s i e d e m k a t e g o r i i o różnej l o k a l i z a c j i i f u n k c j i opiekować się m a rodziną i j e j d o b y t k i e m , oraz opisuje związane z n i m i przesądy i ceremonie. dalej zaś •— p i s z e on — od d o m u , t y m większe w e d ł u g n i c h niebezpieczeństwa czychać ze s t r o n y złych duchów, z których najgroźniejsze i jaskiń, powodujące różne choroby i wypadki Im moją są d u c h y lasów, źródeł śmiertelne. N a k o n i e c z a z n a c z a , iż B i a l i M e o czuwają też, a b y w czasie t r a n s u s z a m a n a n i e pojawiło się między n i m a ołtarzem żadne zwierzę, gdyż mogłoby się ono stać s i e d l i s k i e m złego d u c h a żącego do p r z e r w a n i a Na i początku c z w a r t e j większością uprawnym, łych Meo (pli) — zwierząt części Moréchand z w r a c a jedynie kukurydzy i m. i n . uwagę, iż poza ryżowi, swoim głównym posiada d l a drugiej jest n a j m n i e j pierwszych choruje, trzy (nu) dusze, — których grób,'a przejrzysta — przeznaczeniem dla trzeciej piekło; p r z y dla jednej (także z w a n e j nu), której c z y m ciało p o z b a w i o n e interwencji opisów tego r o d z a j u ducha, c z y p r z e s t r a c h e m , może w e d ł u g n i c h doko­ konieczny ceremonii dwu której u m i e r a . O i l e przywołania nać każdy, k t o z n a o d p o w i e d n i rytuał, o t y l e do przywołania nu, której się przypisują Bia­ są: pli, a z odejściem t r z e c i e j ucieczkę wiążą z nagłym w y p a d k i e m kilka ludźmi roślinom B i a l i M e o przypisują w sposób w y r a ź n y dusze. P r z y t y m według człowiek niebo, koncepcja dą­ więzi łączącej go z ciałem. wraz jest szaman. Moréchand z t e k s t a m i związanych oddalenie podaje z nimi też pieśni. W e d ł u g Białych M e o t y l k o p l i podlega t r a n s m i g r a c j i , która o d b y w a się z a l t e r n a cją płci i p r z e b i e g a zgodnie z w y r o k a m i c z t e r e c h duchów n i e b a , przechodząc z człowieka n a zwierzę, o i l e t e n p i e r w s z y ważania te kończy autor pisują z a c h o w y w a n i u wzmianką nawet szkodził z a życia społeczeństwu. o „ludzkich" r y s a c h , j a k i e Roz­ B i a l i Meo przy­ się pli i nu po śmierci człowieka, o r a z o p i s e m c e r e m o n i i m a ­ jących n a c e l u uniemożliwienie nu p o w r o t u n a ziemię. W nad piątej części Moréchand pogłębia n a t l e p o r ó w n a w c z y m psychologicznymi aspektami szamanizmu s u n k i e m do r e l i g i i , oraz w s k a z u j e , Białych swoje rozważania Meo, jego ewolucją iż społeczeństwo i c h daje i sto­ d o b r y przykład sza­ m a n i z m u ciążącego n a d całym życiem r e l i g i j n y m i redukującego w s z y s t k i e te jego przejawy, które n i e dotyczą i c h wierzeń o d u s z a c h . A u t o r B i a l i Meo są n a j d a l e j n a południe mieszkającymi podkreśla reprezentantami również, że azjatyckiego s z a ­ m a n i z m u oraz że n i e t a k d a w n o m u s i e l i się stykać z jego formą uprawianą w Środkowej, zważywszy iż z a l e d w i e w s w o i c h o b e c n y c h siedzib w W i e t n a m i e racji, jakiej t a m ulegli, I poł. X I X w . Białych M e o podlega Azji z Chin i L a o s i e , zachowując, m i m o p e w n e j jego p o d s t a w o w e w i e r z e n i a . również uwagę, iż s z a m a n i z m przywędrowali do akultu­ Niemniej jednak procesowi stopniowego zwraca on słab- �399 RECENZJE nięcia, który w t o k u i c h p r z e c h o d z e n i a z k o c z o w n i c z e g o t y l k o ulec Do n a osiadły t r y b życia może przyśpieszeniu. artykułu dołączona jest orientacyjna mapa Azji z zaznaczeniem rejonów występowania i n a z w l u d ó w uprawiających s z a m a n i z m oraz zasięgów jego różnych form zredukowanych; stawiającymi ponadto k i l k a związaną mańskie, p r z e d m i o t y rzami i ofiarami tablic z szamanizmem ze s c h e m a t y c z n y m i r y s u n k a m i przed­ biżuterię Białych Meo, i c h a k c e s o r i a służące do wróżenia oraz wnętrze d o m u sza­ z ołta­ s c e n y z rytuału szamań­ P r a c a Moréchanda w n o s i niewątpliwie o g r o m n i e c e n n y materiał, ważny zarówno skiego d l a duchów i w r e s z c i e j e d n a fotografia (i, jego plan) dokonywanego nad dzieckiem. d l a pogłębienia n a s z e j znajomości k u l t u r y Białych Meo, j a k i dlą badań n a w c z y c h , oraz szereg o r y g i n a l n y c h ewolucji largo i n t e r p r e t a c j i i diagnoz, zwłaszcza porów­ dotyczących s z a m a n i z m u , jego s t o s u n k u do i n n y c h p r z e j a w ó w życia religijnego oraz psychologii szamana. Rozpatrywanie poszczególnych sensu elemen­ tów s z a m a n i z m u Białych M e o n a a z j a t y c k i m tle porównawczym spełnia też w a ż ­ n y postulat metodologiczny. materiał porównawczy Południowo-Wschodniej W y d a j e się p r z y t y m , iż d a l s z a a n a l i z a z zakresu demonologii i Chin Południowych i obrzędowości mogłaby się uwzględniająca i n n y c h ludów okazać bardzo Azji inte­ resująca. Tomasz M. MEAD, Cultural Change and Technical Marszewski Development. P o w s z e c h n e w e współczesnym świecie, a zwłaszcza w k r a j a c h opóźnionych w r o z w o j u g o s p o d a r c z y m , dążenie do s z y b k i e j i n d u s t r a l i z a c j i p o w o d u j e z j a w i s k a określane często m i a n e m „przemysłowego n i e p o k o j u " . W p r o w a d z e n i e innowacji t e c h n o l o g i c z n e j , r o z b u d o w a przemysłu ciężkiego i m e c h a n i z a c j a r o l n i c t w a , będące g ł ó w n y m i k i e r u n k a m i i n d u s t r i a l i z a c j i , stanowią poważną groźbę d l a stabilności t r a d y c y j n e j o r g a n i z a c j i społecznej t y c h krajów. N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę n a n i e k o r z y s t n e s k u t k i uprzemysłowienia terenów r o l n i c z y c h . W s k a z u j e się w ó w ­ czas n a t a k i e z j a w i s k a , j a k d e z i n t e g r a c j a r o d z i n y , z a h a m o w a n i e p r o d u k c j i r o l n e j , gwałtowne zwiększenie ruchliwości społecznej (z c z y m wiąże się u c i e c z k a ludności ze w s i ) o r a z w z r o s t r o l i p r y w a t n e j własności j a k o k r y t e r i u m p o z y c j i społecznej, w r e s z c i e rosnąca ilość konfliktów z p r a w e m . J a k o k o n i e c z n y r e z u l t a t z a c h w i a n i a t r a d y c y j n e j s t r u k t u r y społeczeństw p i e r w o t n y c h w y m i e n i a się polaryzację ośrod­ ków dyspozycyjnych — rozszczepienie władzy politycznej, ekonomicznej, k u l t u r a l ­ n e j , r e l i g i j n e j i p r z e n i e s i e n i e j e j ze s z c z e b l a g r u p y n a s z c z e b e l ogólnonarodowy. W tej s y t u a c j i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k społecznych w y s u w a j ą postulat ostroż­ nego k i e r o w a n i a p r o c e s e m z m i a n i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h , a b y n i e powodowały one n i e p o t r z e b n y c h zaburzeń. Jednocześnie różne ośrodki p o l i t y c z n e akcentują s i l n i e konieczność f o r s o w n e g o uprzemysławiania mającego stanowić m. i n . g r u n t d l a r o z ­ wiązania t r u d n y c h problemów społecznych. N i e p o r o z u m i e n i e c z y świadoma rozbież­ ność programów? R a c z e j n i e p o r o z u m i e n i e wynikłe p r z e d e w s z y s t k i m z różnego rozłożenia akcentów u s p r a w i e d l i w i o n e g o po części p r o f e s j o n a l n y m ograniczeniem s p o j r z e n i a . E t n o g r a f o w i e i socjologowie godząc się z koniecznością m o d e r n i z a c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h w y s u w a j ą jednakże różne obiekcje, od k w e s t i o n o w a n i a celowości p o d e j m o w a n y c h z m i a n począwszy, n a p r o p o z y c j a c h u s p r a w n i e n i a s k o ń ­ czywszy. �RECENZJE 400 Duża i c h część, zwłaszcza bezpośrednio zaangażowanych w życie społeczeństw p o d d a n y c h p r o c e s o w i p r z e m i a n , d e k l a r u j e swoją pomoc p o l i t y k o m . C i jednakże n i e z a w s z e są gotowi ją przyjąć. W k r a j a c h rozwijających zaabsorbowane strybucja są zagadnieniami środków f i n a n s o w y c h też f a k t , że często u władzy bezpośrednio czy lokowanie znajdują się się ośrodki w ł a d z y gospodarczymi, bardziej j a k właściwą dy­ priorytetów. N i e b e z z n a c z e n i a j e s t ludzie wyobcowani ze s w e g o środo­ w i s k a , wykształcerii z a granicą, a więc myślący k a t e g o r i a m i e u r o p e j s k i m i (szybkość, efektywność, wydajność), n i e rozumiejący niejednokrotnie problemów społecznych a k t u a l n y c h d l a t y c h , którymi rządzą. W tej s y t u a c j i oferta p o m o c y ze s t r o n y n a u k społecznych, żeby mogła być poważnie wzięta p o d uwagę, musiała znaleźć mece­ n a s a . J e d n y m z n i c h okazało się U N E S C O , które p r z e z swój międzynarodowy ośro­ dek badania tyczne społecznych wykorzystanie rezultatów pracy industrializacji stara naukowców. Pod się wpłynąć auspicjami UNESCO na prak­ ukazała m. i n . p r a c a M a r g a r e t M e a d stanowiąca z w i e l u w z g l ę d ó w interesującą się publikację. Osiągnęła już ona k i l k a w y d a ń \ Zagadnienie rozwoju a k t y w i z a c j i społeczeństw znajdujących się n a niższych s z c z e b l a c h technologicznego, włączenia i c h do p r o c e s u p r z e b u d o w y gospodarczej ujmo­ w a n e było w b a r d z o różny sposób z p u n k t u w i d z e n i a t e o r i i r o z w o j u . J e d n a z o p i n i i , obecnie nad niemal całkowicie wyeliminowana, związkiem p r o t e s t a n t y z m u w a ł a , że postęp j e s t związany z p e w n y m logii, odmawiając jącym o d m i e n n y w idąc z rozwojem śladem ekonomiki weberowskich rozważań kapitalistycznej, u t r z y m y ­ szczególnym t y p e m s t r u k t u r y c z y i d e o ­ t e n sposób p e r s p e k t y w rozwoju społeczeństwom reprezentu­ t y p k u l t u r y . Część amerykańskich p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecz­ n y c h , l i c z n y c h zwłaszcza w o k r e s i e p r z e d I I wojną światową, przyjmowała ahisto- r y c z n e s t a n o w i s k o zakładając podobieństwo z a s a d n i c z y c h c e c h o r g a n i z a c j i społecz­ nej miałyby w świecie c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j reprezentować rozwojem najprostszą instytucji, formę podatną tej zatem i ludów pierwotnych. organizacji, na T e ostatnie nieskomplikowaną zaadoptowanie form nadmiernym amerykańskich, miałoby stanowić drogę r o z w o j u . Zbliżony do powyższej k o n c e p c j i był w sensie kierunek ujęcia jest p r z e k o n a n i e , że z m i a n y w przystosowawcze i postępowe wodują badań nad czenie tutaj leży j e d n a k koordynacji akulturacją. Innym w symplicystycznegp s t r u k t u r z e gospodarczej zmiany w n i e w założeniu, a w obu procesów. O b e c n i e przykładem organizacji co pewnym automatycznie społecznej. niedopracowaniu Stanach Zjednoczonych po­ Uprosz­ metod koniecznej (a także częściowo p o z a n i m i ) z d o b y w a g r u n t t z w . t e o r i a m o d e r n i z a c j i również obciążona t r a d y c y j n y m dla środowisk amerykańskich balastem realizację p r z e z k r a j e zacofane lach reprezentowanych wypadku nizacji. nie głównie przez aktualne Próba t a jednakże, zwłaszcza j e s z c z e zadowalających mocarstwa. o n a rozwój różnych ujęć jeśli ekonomicznego, grupowej teoretycznych w y n i k a co o z n a c z a , że rozwój dezintegracji być j e d n a k połączonej spełniony j e d e n chodzi o sferę jako tzw. państwach-modeInteresująca struktury w tym moder­ społecznej, wyników. społeczeństwa, które b y ł y b y z o r g a n i z o w a n e tu Widzi w jest próba z n a l e z i e n i a mierników postępu z w a n y c h wskaźnikami dała Z ahistoryczności. wzorów w y p r a c o w a n y c h praktyczne wskazanie, że n i e istnieją w sposób s p r z e c z n y z z a d a n i e m t e n n i e m u s i pociągać z a sobą z utratą warunek — rozwoju kompletnej zasadniczych cech k u l t u r o w y c h . mianowicie oparcie rozwoju Musi na w y ­ b r a n y m e l e m e n c i e (lub k i l k u ) k u l t u r y , który spełniałby rolę bodźca z m i a n , a j e d ­ nocześnie służyłby utrzymaniu i wzmocnieniu M . M e a d , Cultural Patterns trwałości społeczeństwa. W swojej and T e c h n i c a l C h a n g e , N o w y J o r k 1961, s. 352. �RECENZJE 401 książce M e a d zgodnie z założeniami r e p r e z e n t o w a n e g o p r z e z nią k i e r u n k u p o s z u ­ k u j e owego decydującego e l e m e n t u wśród c e c h o s o b o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i danej kultury. P r a c a m a n a c e l u p r z e p r o w a d z e n i e d o w o d u t w i e r d z e n i a , że k o n i e c z n e j e s t „ o d ­ n o s z e n i e każdego f r a g m e n t u p l a n o w a n e j z m i a n y do c e n t r a l n y c h wartości d a n e j k u l t u r y " . N i e z a s t o s o w a n i e się do tej n o r m y i s p o w o d o w a n i e w t e n sposób s y t u a c j i napięcia może prowadzić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z n e g o członków k u l t u r y . Problematyką z d r o w i a p s y c h i c z n e g o w amerykańskiej antropologii kulturalnej interesują się właściwie t y l k o p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k u p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o wego, z w a n e g o i n a c z e j e t n o p s y c h o l o g i c z n y m ( p e r s o n a l i t y a n d c u l t u r e a p p r o a c h ) . D o w o d z i tego zbiór p r a c o tej t e m a t y c e o p u b l i k o w a n y p r z e z M . K . O p i e r a . S a m a M e a d w l a t a c h 1956»—1957 piastowała s t a n o w i s k o p r e z y d e n t a Światowej F e d e r a c j i Z d r o w i a P s y c h i c z n e g o . Powyższy związek w y n i k a stąd, że spośród etnografów w y ­ łącznie p r z e d s t a w i c i e l e owego k i e r u n k u w c e n t r u m s w e g o z a i n t e r e s o w a n i a s t a ­ w i a j ą r e a k c j e p s y c h i c z n e członka społeczeństwa, a n i e s a m o społeczeństwo. Z a j ­ mują się o n i b a d a n i e m „podstawowej s t r u k t u r y osobowości" l u d ó w p i e r w o t n y c h ukształtowanej p r z e z w y c h o w a n i e w e d ł u g w z o r ó w obowiązujących w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h k u l t u r o w y c h . W tejże „podstawowej s t r u k t u r z e osobowości" mają być u k r y t e , w s p o m n i a n e wyżej, „centralne wartości k u l t u r y " . B a d a n i e osobowości s t a ­ n o w i d l a n i c h także metodę •analizy k u l t u r y . S p r o w a d z a się to do b a d a n i a s t o s u n ­ k u j e d n o s t k i do innego człowieka o r a z do g r u p y . D l a M e a d i j e j otoczenia s z c z e ­ gólnie c h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t położenie a k c e n t u n a m e t o d y w y c h o w a n i a d z i e c i o d niemowlęctwa począwszy, które mają decydować o z a s a d n i c z y c h c e c h a c h osobo­ wości. D l a t e g o też w części w n i o s k o w e j , sugerującej obok środków z a p o b i e g a w ­ c z y c h także p o z y t y w n e k r o k i mające n i e dopuścić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z ­ nego, w y m i e n i a się p o s t u l a t k a r m i e n i a piersią i używania kołyski. W k o n s e k w e n c j i b o w i e m m a to zapewniać u m o c n i e n i e s t o s u n k u m a t k a - d z i e c k o i pośrednio w i ę z ó w r o d z i n n y c h , a także w y t w o r z y ć p o c z u c i e bezpieczeństwa. 2 Pod w p ł y w e m k o n c e p c j i p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c h pozostają wyraźnie a u t o r z y c h a r a k t e r y s t y k k u l t u r y pięciu ludów, które z a m i e s z c z o n e są w p i e r w s z e j części książki j a k o e g z e m p l i f i k a c j a t e z p r e z e n t o w a n y c h p r z e z M e a d . K a ż d e t a k i e s t u d i u m j e s t z o r i e n t o w a n e n a członka społeczności, jego o d c z u c i a , rolę i działanie. O r g a n i z a c j a g r u p y społecznej i n t e r e s u j e autorów w t y c h f r a g m e n t a c h , które kształ­ tują p o s t a w y j e d n o s t e k . Szukając porównań można b y powiedzieć, że stanowią one odwrotność opisów k u l t u r y jakiegoś l u d u za pośrednictwem a b s t r a k c y j n e j b i o g r a f i i jego przeciętnego p r z e d s t a w i c i e l a . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u b i o g r a f o w a n y j e s t , u c z e s t n i k i e m życia społecznego w jego f o r m a l n y m i f u n k c j o n a l n y m a s p e k c i e . K i e ­ r u n e k p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c z y n i z i n d y w i d u u m p o d m i o t r e l a c j i o społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u jego c e c h o s o b o w y c h , t a k i c h j a k stopień p o c z u c i a b e z p i e ­ czeństwa, u l e g a n i e n a s t r o j o m n i e p o k o j u i f r u s t r a c j i , rozwój ego, p r e f e r e n c j e w s p ó ł ­ zawodniczące l u b współdziałające, p o s t a w a i n d y w i d u a l i s t y c z n a c z y k o n f o r m i s t y c z n a . W tej s y t u a c j i p o z a zasięgiem z a i n t e r e s o w a n i a z n a j d u j e się n i e t y l k o k u l t u r a m a t e r i a l n a , a l e n a w e t sposób z a p e w n i e n i a u t r z y m a n i a . W t y c h ustępach, w których j e s t m o w a o p r a c y , autorów i n t e r e s u j e j e d y n i e s t o s u n e k j e d n o s t k i do n i e j . W o p r a ­ c o w a n i u poświęconym B i r m i e p i s z e się: „ U p r a w a z i e m i stanowiła t e n f r a g m e n t życia, który przynosił z a d o w o l e n i e . Birmańczycy lubią być n a świeżym p o w i e t r z u , M . К. O p 1 e r (red.), N o w y J o r k 1959, s. 533. 2 26 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I Culture and Mental Health. Cross-Culture Studies, �RECENZJE 402 a praca na roli nie zabiera niepokoju" . wiele c z a s u oraz n i e p o w o d u j e s y t u a c j i napięcia c z y 3 Z d r o w i e m p s y c h i c z n y m , w o d n i e s i e n i u do p r o b l e m a t y k i p r z e m i a n społecznych spowodowanych rewolucją gospodarczą n a t e r e n a c h z a c o f a n y c h , n a z y w a M e a d sytuację j e d n o s t e k , które w w y n i k u t y c h p r z e m i a n n i e czują się z d e z o r i e n t o w a n e i posiadają konkretną, zaakceptowaną rolę społeczną w g r u p i e u z n a n e j z a własną. S t a n t a k i naruszyć może w i e l e z j a w i s k , j a k n p . o p a r t a n a w z o r a c h e u r o p e j s k i c h o r g a n i z a c j a p r a c y w zakładach przemysłowych zatrudniających p r z e d s t a w i c i e l i m i e j s c o w e g o społeczeństwa, ozy s z k o l n i c t w o wydające absolwentów n i e znajdują­ c y c h k o n k r e t n e g o z a p o t r z e b o w a n i a społecznego opartego o obowiązującą w d a n y m społeczeństwie skalę prestiżu. O i l e n i e d o p a s o w a n i e wynikłe z w a d l i w e j o r g a n i z a c j i p r a c y można s t o s u n k o w o łatwo zlikwidować chociażby p r z e z p o r z u c e n i a zajęcia, to d r u g i w y p a d e k często p r o w a d z i do kłopotliwego i dłużej trwającego napięcia. Z n a n e są p a r a d o k s a l n e s y t u a c j e r z e k o m e j n a d p r o d u k c j i i n t e l i g e n c j i w k r a j a c h r o z ­ wijających się. P o c h o d z i to stąd, że n p . a b s o l w e n c i szkół z a w o d o w y c h n i e p o d e j ­ mują w s k a z y w a n e j i m p r a c y w t r u d n y m t e r e n i e , a pozostają w mieście aspirując do p o s a d y urzędnika, która j e s z c z e z czasów k o l o n i a l n y c h p o s i a d a w o p i n i i s p o ­ łecznej wysoką pozycję społeczną. Dzięki t e m u w środowisku m i e j s k i m tworzą się g r u p y bezrobotnej inteligencji (terminem t y m obejmujemy w s y t u a c j i państw rozwijających się także absolwentów szkół niższego stopnia). J e s t rzeczą c h a r a k ­ terystyczną, że s y t u a c j a t a k a występuje p r z e d e w s z y s t k i m w k r a j a c h , które dały p r i o r y t e t r o z w o j o w i oświaty p r z e d przemysłem. W a r t o t u wspomnieć, że niektóre ośrodki n a z a c h o d z i e (zwłaszcza w e F r a n c j i ) lansują tezę o potrzebie t a k i e g o w ł a ­ śnie u s t a w i e n i a kolejności zadań k r a j ó w „trzeciego świata". P r z y c z y n y owego s t a n o w i s k a , p o l i t y c z n e w s w o i m c h a r a k t e r z e , znajdują się poza z a k r e s e m n i n i e j ­ s z y c h rozważań. Z g o d n i e ze s w y m i założeniami t e o r e t y c z n y m i M e a d w i d z i z a b e z p i e c z e n i e z d r o ­ w i a p s y c h i c z n e g o n a t e r e n a c h objętych p r z e m i a n i a m i t e c h n i c z n y m i w p s y c h i c z n y m „wzmocnieniu jednostek, które muszą funkcjonować w z m i e n i o n e j s y t u a c j i oraz w rozwinięciu m e t o d w y c h o w a n i a t a k i c h dzieci, którym p r z e m i a n y społeczne n i e przynoszą d e z o r i e n t a c j i " . 4 P o m i m o ograniczoności b e h a w i o r y s t y c z n e j k o n c e p c j i k u l t u r y p e r s o n a l i s t y c z n o k u l t u r o w e podejście do zagadnień związanych ze z m i a n a m i m o d e r n i z a c y j n y m i m a s w o j e o g r a n i c z o n e u s p r a w i e d l i w i e n i e . Eksponując jednostkę i j e j r e a k c j e p s y c h i c z ­ ne z w r a c a się u w a g ę n a f a k t , że w w i e l u w y p a d k a c h właśnie j e d n o s t k i przenoszą owe z m i a n y n a g r u n t r o d z i m e g o społeczeństwa. Łatwość p o r z u c e n i a k o n f o r m i c z n e j p o s t a w y w s t o s u n k u do przyjętego u p r z e d n i o s y s t e m u wartości d e c y d u j e o t y m , k t o p i e r w s z y p r z y s t o s u j e się do n o w y c h w a r u n k ó w i będzie i c h p r o p a g a t o r e m . I o d ­ w r o t n i e , k t o kierując się k o n s e r w a t y z m e m z a t r a c i się w obronie tradycyjnego układu stosunków u l e g n i e s z e r o k o r o z u m i a n y m „zaburzeniom p s y c h i c z n y m " . O c z y ­ wiście o d a l s z y c h l o s a c h o w y c h p r z e m i a n z a d e c y d u j e obok i m p e t u , z j a k i m i są d o ­ k o n y w a n e , także s t o s u n e k większości członków g r u p y i możliwość pogodzenia n o ­ w y c h elementów z z a s a d a m i d o t y c h c z a s o w e j o r g a n i z a c j i społecznej. W t y m w y ­ p a d k u d e c y z j a j e d n o s t e k — niezależnie od i c h p r o p o r c j i ilościowej w s t o s u n k u do całości g r u p y — n i e o d g r y w a większej r o l i . J e d n o s t k i b o w i e m n i e kształtują o b r a z u k u l t u r y ; t y l k o o d w r o t n a s y t u a c j a jest p r a w d z i w a . Zresztą powyższe r o z u m o w a n i e n i e m a c h a r a k t e r u o b r o n y założeń k i e r u n k u , m. i n . dlatego, że „jednostka" (w p o - 3 Mead, op. cit., s. 51. 4 Mead, op. cit., s. 15. �RECENZJE 403 jęciu jego p r z e d s t a w i c i e l i ) j e s t abstrakcyjną personifikacją c e c h p s y c h i c z n y c h u z n a ­ n y c h za właściwe większości l u b w s z y s t k i m członkom g r u p y . N i e z o s t a w i a więc to m i e j s c a n a zróżnicowanie p o s t a w i n d y w i d u a l n y c h z wyjątkiem wątpliwej tezy, że osobniki niedopasowane do społeczeństwa, a więc reprezentujące d e w i a c j e p s y ­ c h i c z n e i znajdujące się dzięki t e m u n a m a r g i n e s i e g r u p o w y m , łatwiej akceptują zmiany. Należy podkreślić — n i e z a w s z e rający im prawo przeciwstawiania d l a etnografów oczywisty — się w p r o w a d z a n i u postulat odbie­ d r a s t y c z n y c h często zmian w społeczeństwie p i e r w o t n y m , o ile są one k o n i e c z n e d l a r o z w o j u zgodnego z k r y ­ t e r i a m i postępu. E t n o g r a f m a jednakże obowiązek proponować modyfikację i środków wprowadzania podjętych wśród małżeństwa T i v (Nigeria) drogą A dministracja ich w wymiany angielska życie. W kroków kobiet książce zmierzających przez motywowała relacjonuje te do się s z e r o k o zastąpienia instytucję małżeństwa posunięcia normami decyzji skutki instytucji drogą kupna. humanitaryzmu i sprawiedliwości r o z u m i a n e j w k a t e g o r i a c h e u r o p e j s k i c h , jednakże okazały się one radykalną i konieczną próbą o b a l e n i a i przygotowania w życiu go do d a l s z e j grupowym, podaży siły roboczej pomnienie ponieważ Spowodowały one początkowo dezintegrowały rodzinę i zaburzenia likwidując równowagę minimalizowały ekonomiczną funkcję tej dużej r o d z i n y . P r z y ­ powyższych ubolewających zamkniętego c h a r a k t e r u społeczeństwa T i v ewolucji. wydarzeń niejednokrotnie n a łamach książki odbija opinie etnografów nad niehumanitarnymi konsekwencjami podobnych kroków. W ogólności z m i a n y , o j a k i c h m o w a , mogą zachodzić s p o n t a n i c z n i e o r a z drogą rozporządzeń a d m i n i s t r a c y j n y c h . W obu w y p a d k a c h mogą one dotyczyć z a s a d o r g a n i z a c j i społeczeństwa (te jednakże — w sposób bezpośredni — występują głównie dzięki i n t e r w e n c j i władzy w y k o n a w c z e j w państwie) l u b s y s t e m u wartości. R z a d k o j e d n a k i n n o w a c j e o r g a n i z a c y j n e i przesunięcia w s k a l i wartości występują niezależnie od siebie. Z a przykład może t u służyć s y t u a c j a w społeczeństwie, w którym s z e r s z a g r u p a (np. w i e l k a rodzina) j e s t k o l e k t y w n y m właścicielem z i e ­ m i . E k s p a n s j a r y n k u zewnętrznego t w o r z y nową wartość — pieniądz i jego i n d y ­ w i d u a l n e p o s i a d a n i e . W miarę tego, j a k s t a j e się on m i e r n i k i e m prestiżu i w ł a ­ dzy, u p a d a k o l e k t y w n a własność i a t o m i z u j e w i e l k a r o d z i n a . A d m i n i s t r a c y j n i e w y m u s z o n e n a r z u c a n i e n o w y c h wartości z a c h o d z i j e d n a k r z a d z i e j i jest c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h . Z j a w i s k o to m a c h a r a k t e r w y ­ m u s z o n y p r z e d e w s z y s t k i m w t e d y , gdy połączone jest z usunięciem i n n e j u z n a n e j wartości. Wracając do przykładu z ziemią należy pamiętać, że społeczeństwa p i e r w o t n e (i n i e t y l k o one) często b a r d z i e j niż e k o n o m i c z n y cenią j e j w a l o r e m o ­ c j o n a l n y , związany z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i . Przesunięcie kolejności akcentów s p r a w i a poważne trudności i s t a n o w i przeszkodę n a drodze do włączenia tego t y p u r o l n i c t w a w gospodarkę ogólnonarodową. W t y m kontekście umieścić można s p o ­ strzeżenie M e a d , że łatwiej j e s t spowodować r o z s z e r z e n i e t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i rolnej p o n a d p o t r z e b y własne niż stymulować w z b o g a c e n i e a s o r t y m e n t u u p r a w o rośliny przemysłowe przedstawiające wartość wyłącznie d l a r y n k u zewnętrznego. Kontynuując uwagi n a temat form uznać z a p r a w d z i w ą tezę, iż w w y p a d k u zależnych częściej w y b i e r a z zakazem. Chodzi modernizacyjnych rozwijających wydaje się drogę z a k a z u niż n a k a z u l u b n a k a z u o to, że a d m i n i s t r a c y j n e decyzje zmierzające jakichś c e c h uważa się z a m n i e j s z k o d l i w e społecznie i b a r d z i e j stawiając rozwiązań wprowadzenie się, że nowych wemu systemowi) lub zaakceptowania można się państw p o l i t y c z n i e n i e ­ organizacyjnych połączonego do usunięcia efektywne, (obcych pozo­ dotychczaso­ n o w y c h wartości s a m o r z u t n e m u , chociaż r e - �RECENZJE 404 gulowanemu działaniu następujące i istniejących przykłady. Podjęte wzbronienie produkcji tego już w a r u n k ó w w 1963 r. w rodzaju społecznych. Tezę tę Indiach ograniczenia wyrobów ilustrują obrotu j u b i l e r s k i c h , który złotem powszechnie w k r a j u był przyjęty z a s y m b o l s t a t u s u różnych s z c z e b l i , s t a n o w i w y m u s z o n e nięcie składowej z tradycyjnego produktywizacja układu wartości. C e l e m środków f i n a n s o w y c h tezauryzowanych tej d e c y z j i była dotychczas w usu­ m. in. t e n sposób n a w e t p r z e z ubogie w a r s t w y ludności. M i e j s c e biżuterii j a k o s y m b o l u s t a t u s u zająć może z c z a s e m n p . p o z y c j a z a w o d o w a w uprzemysławiającym się państwie. Z k o l e i z a przykład n a administracyjną likwidację o g n i w a organizacji nej służyć może z tego samego t e r e n u d e c y z j a o n i e u z n a w a n i u podziału społecz­ kastowego. Oczywiście, j a k w każdym i n n y m w y p a d k u , pełna j e j r e a l i z a c j a j e s t kwestią c z a s u wskutek oporu czynników konserwatywnych. I l u s t r a c j i f a k t u , że k o r z y s t n i e j s z e r e z u l t a t y niż n a r z u c a n i e o b c y c h rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h d a j e w y k o r z y s t a n i e sił tkwiących w społeczeństwie, d o s t a r c z a p r z y ­ kładowe porównanie sposobów w p r o w a d z e n i a i d e i spółdzielczości do r o l n i c t w a G r e c j i o r a z I n d i i . W p i e r w s z y m k r a j u (zgodnie z relacją M e a d ) p o m i m o i s t n i e n i a t r a d y c y j n y c h f o r m spółdzielczych rozpoczęto adoptować p o d p r z y m u s e m wzory zapożyczone z z a g r a n i c y , co w y w o ł a ł o opór chłopów i dyskredytację a k c j i . I n d i a wykorzystując p o m o c o b c y c h ekspertów, s t a r a się apelować do m i e j s c o w y c h k o n ­ c e p c j i współdziałania. N o w o c z e s n a o r g a n i z a c j a spółdzielczości m u s i się różnić od t r a d y c y j n e g o współdziałania definiowanego j a k o dążenie do osiągnięcia tego samego c e l u (a więc nierównoważnego ze współpracą i b a r d z i e j zbliżonego do pojęcia p o ­ m o c y ) . T y m się tłumaczy konieczność z a c h o w a n i a ostrożności p r z y r e a l i z a c j i p r o ­ gramu. C u l t u r a l P a t t e r n s and Technical Whole nowi Cultures oraz Cross-Cultural Change w pierwszej Studies of Aspects praktycznie wybór patologicznych politycznych w części (Studies swojej of Technical skutków niewłaściwych o d n i e s i e n i u do społeczeństw podległych decyzji i c h władzy. to w s p o m n i a n y m i przykładami T i v i G r e c j i c z y też nierozważnym angielskiego typu szkolnictwa w rach wychowawczych B i r m i e , całkowicie odmiennego od s y s t e m u oświaty m i e j s c o w e j . W 0 łatwiejszym p r z e b i e g u Change) występuje zdziwienia. np. w warunków jeśli w rachubę wypadku Zresztą sama Nauru). autorka stworzonych w swoich wchodzi Taki wysoki stopień mowa związ­ łatwiej interwencję charakter pracy zastrzega wzo­ książce j e s t także przez się wprowadzeniem procesu modernizacji P a l a u na Melanezji (warto w się do n o w y c h wnętrznego, n a w e t ośrodków Ilustruje k u z t y m stwierdzić interesujący f a k t , że l u d y O c e a n i i s t o s u n k o w o stosowują of sta­ przy­ świata ze­ i n d u s t r i a l i z a c j i , co Mead n i e może się n a wstępie, że książka budzić nie jest 1 n i e może być podręcznikiem postępowania d l a administratorów i ekspertów t e c h ­ n i c z n y c h . Biorąc p o d u w a g ę wzajemną zależność elementów k u l t u r y , żaden k a t a ­ log r e c e p t n i e jest do pomyślenia d l a w s z y s t k i c h s y t u a c j i społecznych. Stąd matystycznie ukierunkowani p r a k t y c y , n i e posiadający etnograficznego prag- przygoto­ w a n i a , n i e będą najczęściej w s t a n i e powodować się troską o b e z k o n f l i k t o w e pasowanie przez wprowadzanych siebie zmian do tradycyjnej struktury r e s o w a n e g o społeczeństwa. N i e z n a c z y to oczywiście, że s a m p r o c e s modernizacji społeczeństwa m u s i przebiegać żywiołowo, j a k k a p i t a l i z a c j a g o s p o d a r k i v/ X I X w . c z y w p r o w a d z a n i e do­ zainte­ europejskiej e k o n o m i k i towarowo-pieniężnej w większości krajów k o l o n i a l n y c h . W y d a j e się, że j e s z c z e p r z e z długi czas l i k w i d a c j a tej żywiołowości będzie musiała polegać głównie n a z a r a d c z y c h środkach wtórnych do pomniejszenia to przede zmierzających n i e b e z p i e c z n y c h skutków z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h " . O d b y w a wszystkim z a pośrednictwem inicjowanych przez państwo się świadczeń �RECENZJE i służby społecznej. W ł a ś c i w y graficzne i socjologiczne wybór badania 405 odpowiednich środków mogą ułatwić procesu industrializacji i urbanizacji. etno­ Natomiast i n i c j a t o r o m t y c h procesów p r z e d przystąpieniem do r e a l i z a c j i p l a n ó w z m i a n g o s p o ­ darczo-społecznych n a u k i społeczne mogą dostarczyć obecnie j e d y n i e przestróg i z a ­ leceń w r o d z a j u t y c h , które z a w i e r a w swojej ret Mead. przez Nie trzeba autorkę dodawać, zalecenia końcowej że niezależnie te przedstawiają części p u b l i k a c j a od drogi dużą Marga­ metodologicznej wartość. Zwracają obranej one bowiem u w a g ę praktyków n a konieczność s z a n o w a n i a k u l t u r m i e j s c o w y c h i nakazują towanie najdrobniejszych silnie zakorzenione skliwie jej przejawów nie jako nonsensowne z j a w i s k a , których l i k w i d a c j a w y m a g a opracowanego programu. zastrzeżenia — dowodzi, że Praca Mead — etnografia może być obyczaje, oprócz t a k t u także pomijając nauką wszelkie wobec stosowaną, trak­ ale jako w tro­ niej dobrym z n a c z e n i u tego t e r m i n u . Sławoj REINHARD Ostsee, Badania miec Na PEESCH, [w:] Deutsches Kulturströmungen Jahrbuch z dziedziny in den jür Volkskunde, geografii kulturowej czoło p r o b l e m a t y k i Küstenzonen we wschodniej którzy w XII—XIII südlichen w. części d o l n y c h idące z z a c h o d u badań z tej d z i e d z i n y w y s u w a n o osadników, der B . 8: 1962 T e i l I . wskazywały dotychczas n a kontakty kulturowe niemieckich Szynkiewicz zagadnienie przybywali Nie­ n a wschód. pochodzenia na tereny położone n a wschód od Ł a b y . Największy w k ł a d b a d a c z y do tej p r o b l e m a t y k i t r a f i l i oni j e d n a k szczególnych wnieśli językoznawcy; n i e p o ­ dokładnie określić geograficznego p o c h o d z e n i a osadników w p o ­ regionach. Bardziej dokładne b a d a n i a według a u t o r a przeprowadzić Dotychczasowe badania z zakresu problematyki geografii kulturowej mogą etnografowie. językoznawców i etnografów zajmujących się tą pro­ blematyką ograniczały się wyłącznie do zagadnień k u l t u r y r o l n i c z e j i r o l n i c z o - r z e mieślniczej. Wyniki rolniczych W tych strefie morskich badań terenów n i e mogą być uogólniane, odnoszą się b o w i e m ściśle do śródlądowych. samego wybrzeża, zwłaszcza w kontakty kulturowe były innego miastach portowych rodzaju i innego i wsiach pochodzenia. czą o t y m choćby materiały f o l k l o r y s t y c z n e : p o d a n i a , przysłowia i u t a r t e występujące w M e k l e m b u r g i i , in a z e b r a n e p r z e z R y s z a r d a Wossidło (Reise, nad­ Świad­ zwroty, Quartier, Gottesnaam). Żywy tylko folklor przy decyduje Danii, Na runki miejscowościach wpływów Wybrzeża kulturowych, on o t y m , iż s t r e f a Wybrzeża p o s i a d a Dotychczas autora w w określaniu zasługuje na uwagę badaczy, nie l e c z także własną a n i s t r u k t u r a , a n i h i s t o r i a tej k u l t u r y ze względu n i e były wyjaśnione. strefie Wybrzeża należy liczyć się z możliwością w p ł y w ó w południowej Skandynawii przykładzie sprzętu prądów nie i czasowo kulturowych punkty południowo-zachodnich strefy śledziowych południowej była sprawcą się do r o z p o w s z e c h n i a n i a tych autor Bałtyku, centralne, z których w p ł y w y docznić grupę ludzką, która i przyczyniła oraz do p o ł o w ó w ludową. Według kulturowych wybrzeży Bałtyku. s t a r a się śledzić zlokalizować te rozchodziły procesów, która całego s z e r e g u n a to, że odrębną kulturę wytworów się, o r a z je kie­ przestrzen­ uwi­ wywoływała kulturowych. �406 RECENZJE W y b ó r rybołówstwa śledziowego według R . P e e s c h a n i e jest przypadkowy, połowy śledzi b o w i e m zajmują p i e r w s z e m i e j s c e pomiędzy w s z y s t k i m i r o d z a j a m i bałtyckich p o ł o w ó w przybrzeżnych od w c z e s n e g o średniowiecza aż po dzień d z i ­ s i e j s z y (s. 6). Podobnie j a k marynarzom, a dawniej j e s t możliwość w y m i a n y kupcom zamorskim, tak i rybakom dana doświadczeń z mieszkańcami i n n y c h wybrzeży. Odległości pomiędzy wybrzeżami D a n i i , S k a n i i , P o m o r z a są t a k n i e w i e l k i e , że k o n t a k t y m o ­ żliwe są n a w e t p r z y użyciu n a j p r o s t s z y c h środków l o k o m o c j i . C z y s t o geograficzny p u n k t widzenia przy badaniu w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h nie powinien, według autora, przesłaniać ważności kontaktów h a n d l o w y c h , p o l i t y c z n o - t e r y t o r i a l n y c h c z y kościel­ nych. Handel rejonie w prowadzony głównie p r z e z W i k i n g ó w , występował Bałtyku od czasów w c z e s n o h i s t o r y c z n y c h , a w okresie Hanzy. Nie bez w p ł y w u n a kulturę strefy tycznej Rugii, Pomorza czątków W reformacji) oraz (Vorpomern) fakt dolnych duńskiego w przynależności i Wismaru południowym przybrzeżnej miec pozostawał f a k t przynależności R u g i i do b i s k u p s t w a (od 1169 r. aż do czasów w pełni r o z k w i t u znalazł do S z w e c j i się Nie­ Roeskilde terytorialno-poli- (od 1640 r. do p o ­ X I X w.). strefie południowego Bałtyku śledziowych: pływaki Simm-Flottreep przymocowane tego t y p u występują i występują obecnie Hanken-Flottreep. bezpośrednio do górnej 2 t y p y s i e c i do p o ł o w ó w Pierwszy linki typ sieci obramowującej posiada sieć. zarówno n a wybrzeżach m o r s k i c h , j a k i n a w o d a c h Sieci śródlą­ d o w y c h północnej E u r o p y . D r u g i t y p s i e c i ( H a n k e n - F l o t t r e e p ) , z p ł y w a k a m i u m i e s z ­ czonymi w określonej wyłącznie na odległości obszarach od górnej środkowej linki części obramowującej południowego sieć, Bałtyku. występuje Z załączonej p r z e z a u t o r a m a p k i w y n i k a , że zasięg s i e c i t y p u p i e r w s z e g o ( S i m m - F l o t t r e e p ) j a k g d y b y p r z e r w a n y t e r e n e m występowania s i e c i t y p u drugiego Pierwszy t y p sieci występuje nocnego wybrzeża b o w i e m wzdłuż z a c h o d n i c h wybrzeży Szlezwig-Holsztynu i Meklenburgii, a Szwecji, następnie i w Szwecji. Drugi t y p sieci posiada, w przeciwieństwie t e r e n występowania. Sieć H a n k e n - F l o t t r e e p tem w Oresund, Gotlandia, Zatoką öland, Bornholm, Teren mi w występowania wybrzeżu Darss, Rugii, na Pomorzu, drugiego typu sieci pierwszego typu, nad Wielkim Beł- Szwecji Półwyspie (Hanken-Flottreep) c e n t r a średniowiecznego rybołówstwa na wyspach: Helskim, nad obejmuje śledziowego i h a n d l u występuje o istnieniu w y m i a n y drugi i Pomorzem ków w y m i a n y typ sieci; a więc kulturowej pomiędzy pomiędzy południową terenami, dwa śledzia­ o k r e s i e H a n z y : południową Skanię i Rugię. P r z y t o c z o n a p r z e z a u t o r a świadczyć nazw i środkowym na Finlandii Pucką. najważniejsze ma n a południowym do spotykamy pół­ dopiero M i e r z e i Świeżej, Wybrzeżu S a m b i i , Łotwy, E s t o n i i i Z a t o k i B o t n i c k i e j : w zwarty jest (Hanken-Flottreep). na mapa których Skandynawią, Rugią ( V o r p o m m e r n ) . A b y znaleźć odpowiedź n a p y t a n i e dotyczące k i e r u n ­ kulturowej zachodzącej n a t y m t e r e n i e , a u t o r p r z e p r o w a d z a analizę używanych n a określenie d r u g i e g o t y p u sieci. Sieć t a p o s i a d a cały szereg n a z w dających się j e d n a k w y p r o w a d z i ć z c z t e r e c h zasadniczych: nazwa garn, mans, netten, sköte. m a n z e n , m a n s c h e n ) występują przytoczonych z języków: s k a n d y n a w s k i e g o , stwierdzeniem, słowiańskich. (manser, rozpatruje niemieckiego że n a z w a mans nazw mansor, równocześnie w południowej brzeżu n i e m i e c k i m i p o l s k i m . A u t o r kluduje Z m a n s e n i jej w s z y s t k i e modyfikacje jedynie mansjor, jedna mansen, Skandynawii, na w y ­ możliwość p o c h o d z e n i a tej nazwy i słowiańskiego. Rozważania s w e k o n ­ (kaszubska manca) pochodzi z języków �RECENZJE W d a l s z y c h częściach s w e j scami postojowymi dochodzi w dla lodzi obrębie pracy autor zajmuje określonego terytorium dziny, w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u analizy i terenowe nazw autor używanych się kotwicą kamienną i m i e j ­ rybackich. Wychodzi r o w y c h , to z reguły p r z e j m o w a n y historyczne 407 bowiem z założenia, że o i l e geograficznego do kontaktów j e s t cały zespół pojęć i z j a w i s k z d z i e d z i n y rybołówstwa. W kultu­ z danej dzie­ o p a r c i u o materiały u s t a l a typologię k o t w i c , a następnie p r z e c h o d z i dla określania tych kotwic. Stwierdza następnie, do że w d i a l e k t a c h duńskich, n a z a c h o d n i c h wybrzeżach s z w e d z k i c h i w S k a n i i k o t w i c a k a m i e n n a ogólnie n a z y w a n a morskie (krab morski) Niemczech jest k r a b b e . żyjące w itd. Autor uważa, Nazywana strefie że jest j e s t więc t a k , j a k zwierzątko przybrzeżnej mało Bałtyku: w prawdopodobne, Danii, aby we Szwecji, wszystkich t y c h k r a j a c h r y b a c y niezależnie od siebie z a s t o s o w a l i taką samą nazwę d l a k o t w i ­ c y przypominającej określany zewnętrznie k r a b a przeniesione zostały morskiego. z jednego świadectwa (Belege) są najliczniejsze w że k o t w i c a i nazwa ją określająca przykład wpływu Dalsze płytkich niowej. kas rozważania wybrzeżach Ścieżki wtedy, kulturowego gdy autora te ułatwiają dotyczące w dotyczą kamiennych rybakom kierunku wyrazu do autor przyjmuje, Jest występujących łodzi i Szwecji to Noszą na połud­ i wysiadanie brzegu. kous autor Istniejące na teren Rugii. ścieżek, do U z n a m , kaus, nią dalsze. dlatego Szlezwigu samego podsumowuje to południowym. Uznam, wsiadanie dojechać na wyspie tego coraz z Północy idącego łodziami n a R u g i i , kaaschen żania na Skandynawii, przybyły morskich Rugii, wyspy n i e mogą N a z w a ta, j a k i przedmiot terenu z nich one nazwy: n a terenie S k a n i i . Rozwa­ stwierdzeniem, że w y r a z kas pochodzi z D a n i i , skąd został p r z e n i e s i o n y n a t e r e n S z l e z w i g u i dalej do południo­ wej S z w e c j i , n a Rugię Omówione według wyżej autora południowego omawianym w okresie o Bałtyku. von charakterze poznać się Na Dragor, mechanizm Skanii: wybrzeżu Sundu były (Malmö), Skare, Trelleborg, i z n a c z e n i e posiadały gdzie łowiono uprawianym do część uprawiających Byli tego to przeważnie dotychczas problemu. rolnicy małych Sundu. i parobcy majstrzy og fisker, i Falster i i gdzie po­ Born- z Sundu: koncentrował rzemieślnicy, o rybakach stosunkowo w w Skanör śledziowych (Leipzig i swej jesienią bardzo pracy, Zelandii, uprawiali Skanii brali którzy rybołów­ niewiele. ciekawych że S k a n i i pochodziła z południowej rybołówstwie połowów dostarcza w g autora wykazuje śledziowe c i s a m i , którzy w Hven wybrzeżu źródłowe: Hanserecess 1876), n a t o m i a s t Stoklund Oprócz rolników miasteczek, intensywnych wiedzieliśmy rybołówstwo z innych mniejszych wysp, brzeży terenach S t o k l u n d a , Bonde materiałów na położone u wyjścia śledzi Hansen, śledziowych związku z t y m miejscowości na (Halle Erik handlowe. o l i c z n e materiały osób na śledzi Landskrona, Falsterbo; ilości handlu Dopiero praca В j a m a i miejscowości największe oparciu Vrkundenbuch Paul połowów to miejscowości Skanör sposoby 1370), Hansisches i Tomfohrde, odtworzyć w tam kulturowej połowów Abbekas, Ystad, Kaseberge, i F a l s t e r b o wyrosły n a w i e l k i e osiedle stwie świadczą przybrzeżnego wymiany terenami najintensywniejszych się głównie h a n z e a t y c k i h a n d e l śledziami. W Zasięg kulturowych rybołówstwa szczegółowo Lundfoerg, tereny Ellenbogen i Falsterbo, możemy zapożyczeń dawnego bliżej zajmuje Blumcke, dokładnie h o l m . Największe Skanör Aby autor Hanzy: średniowieczu. łudniowej Hiddensee. wzajemnych Hanzy. zlokalizowali w jednolitym terenie, Badacze Barseback, i wyspę przykłady Lalland, połowy udział okresowo znaczna z Danii. Falster u wy­ mieszkańcy porzucali swą �408 R E C E N Z J E pracę i podążali n a t e r e n S k a n i i , a b y uczestniczyć w i n t r a t n y c h połowach śledziowych. P o w s t a w a ł y t u n a w e t małe wspólnoty p o ł o w o w e (Fanggemein­ schaften) zakładane p r z e z duńskich rolników, którzy p r z y w o z i l i ze sobą sprzęt p o ł o w o w y i łodzie. Oprócz Duńczyków n a t e r e n a c h S k a n i i s p o t y k a m y również r y b a k ó w n i e m i e c k i c h . D o w z a j e m n y c h kontaktów pomiędzy r y b a k a m i dochodziło w obrębie o b o z o w i s k ( L a g e r ) znajdujących się w pobliżu b r z e g u morskiego w M o e n i A l i u s (dane z r o k u 1491). B l i s k i e c o d z i e n n e k o n t a k t y pomiędzy r y b a ­ k a m i duńskimi, s z w e d z k i m i i n i e m i e c k i m i umożliwiały w z a j e m n e podpatrywanie t e c h n i k połowu o r a z wymianę doświadczeń p r z y w y k o n y w a n i u sprzętu. R . P e e s c h t w i e r d z i , że Duńczycy i S z w e d z i b y l i stroną dającą w t y c h k o n t a k t a c h , ponieważ m i e l i z a sobą 150-letnie doświadczenie. Początek rybołówstwa n a obszarze S k a n i i w y p a d a w przybliżeniu n a r o k 1200, n a t o m i a s t r y b a c y n i e m i e c c y p r z y b y l i n a t e t e r e n y dopiero w połowie X I V s t u l e c i a . N i e m c y n i e b y l i n o w i c j u s z a m i w d z i e ­ d z i n i e rybołówstwa śledziowego, ponieważ u p r a w i a l i j e n a północnym wybrzeżu R u g i i , rybołówstwo r u g i j s k i e miało j e d n a k krótszą tradycję aniżeli r y b o ł ó w s t w o w S k a n i i . Współudział N i e m c ó w w połowach S k a n i i był zadziwiająco krótki, pod k o n i e c b o w i e m X I V w . N i e m c y wycofują się z S u n d u zostawiając połowy Duńczykom. Znaczną rolę w w y m i a n i e k u l t u r o w e j strefy południowego Bałtyku odegrały także małe sezonowe o s i e d l a r y b a c k i e Fitten, zakładane p r z e z m i a s t a h a n z e a t y c k i e . W y r a z Fitte występujący często w d o k u m e n t a c h h a n z e a t y c k i c h j e s t p o c h o ­ dzenia nordyjskiego i oznacza sezonowe osiedle o charakterze handlowym. O d 1290 r. w y r a z t e n występuje także w d o k u m e n t a c h z terenów R u g i i . W p r z y ­ w i l e j a c h n a d a w a n y c h m i a s t o m h a n z e a t y c k i m p r z e z Książąt P o m o r s k i c h , F i t t e o z n a c z a również osiedle h a n d l o w e . O s i e d l a tego t y p u występowały n a R u g i i w m i e j s c u d z i s i e j s z e j w s i Wittów, w miejscowości Göhren, n a półwyspie M n i ­ chów, n a w y s p i e H i d d e n s e e o r a z w pobliżu A h r e n s k o o p . P o d o b n i e j a k n a t e r e n i e S k a n i i , t a k i w r u g i j s k i c h Fitten rybołówstwo śledziowe miało c h a r a k t e r s e z o ­ n o w y . U p r a w i a j ą c y połowy r e k r u t o w a l i się głównie z ludności r o l n i c z e j z p o ­ b l i s k i c h w s i , a być może z l u d z i przybywających z m i a s t w własnych łodziach i z w ł a s n y m sprzętem. O d połowy X I V w . do początków w i e k u X V n i e m i e c c y r y b a c y odwiedzają łowiska S k a n i i (Skanör, F a l s t e r b o ) , gdzie uczą się t e c h n i k połowu od Duńczyków i S z w e d ó w . Z d o b y t e umiejętności z z a k r e s u rybołówstwa w p r o w a d z a j ą następnie w o s i e d l a c h t y p u Fitten n a własnych t e r e n a c h : R u g i i , H i d d e n s e e i D a r s s . Omówione wyżej o s i e d l a h a n d l o w e , zarówno duże j a k i drobne, r o z r z u c o n e w s t r e f i e południowego Bałtyku określają o b s z a r , n a którym, w e d ł u g autora, wykształciła się s p e c y f i c z n a i j e d n o l i t a w ogólnych z a r y s a c h t e c h n i k a p o ł o w ó w śledziowych. U p a d e k z n a c z e n i a gospodarczego osad h a n d l o w y c h Fitten z po­ czątkiem X V I w . p r z e r y w a wielostronną wymianę kulturową pomiędzy S k a n ­ dynawią a t e r e n e m d o l n y c h N i e m i e c . P o d a n e wyżej o b s z e r n e omówienie p r a c y R . P e e s c h a i l u s t r u j e metodę p r a c y a u t o r a p r z y rozwiązywaniu zagadnień w p ł y w ó w kulturowych w określonym regionie g e o g r a f i c z n y m . P r a c a jest t y l k o d r o b n y m p r z y c z y n k i e m do z r o z u m i e ­ n i a s k o m p l i k o w a n e g o ' p r o c e s u kontaktów k u l t u r o w y c h , który w r e j o n i e Bałtyku w y m a g a d a l s z y c h i n t e n s y w n y c h badań ze s t r o n y etnografów różnych k r a j ó w bałtyckich. Jadwiga Kucharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27e3d6788f26229a31a1e1e70b315740.pdf 111f802a5b3e43dead5889d9c4f41a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:564 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:515 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.507-629 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Teoria M A R C E L des Lettres Praca Paris, była może czesnej tematu logicznej. ujęć nym. jako w że (wskazując sekwencji nazywa na nie a przygotowuje Główna systematyce, nych pole wieloletnich trudno jest zwrócić Rozdział miejscu badań uwagę I, ujęta się etnografię. terenowych — wości badań w postaci celowo koniec mowa badawczej. Na podwójnej, której a druga jedna r ó w n o c z e ś n i e część daje dobrego sprawiły, a w kon­ etnografii polega cywilizacją euro­ znaczenia przypi­ dążąc się że do do historii, się przejrzystej i całej jej się na nastawieniem zbieraniem pracy n i c innego, jak wskazówki. zajmuje i podziału stosowa­ doświadczenie jasności pozostaje badań rysunko­ badawczych przy Nie badawczy", składu bardzo wykładowcy najważniejsze prowadzeniu zajmuje dokonuje autora reliktów schematami jest t e c h n i c z n e rozwiązanie o ogólne (którą do w technik psychologicznym dobranego jest i skondensowana. „Personel rzeczywistości. Następnie r o z w a ż o n e dla nie­ etnografia, instruktywnymi Rutyna jego więc czasie, zbliża rozdziałów, procedury autora badacza, jest socjologii. pięć przynajmniej zatytułowany osobowością szero­ archeologią między zbliżone metodo­ monograficz­ ginących), nauk tego, Takie od badanie praktyczne systemie do kulturowych poglądy i jej nowo­ postawy badawczej określonym wielce jest zbyt niektóre W w wyczerpujący studiom kultur dość lektura bardziej przemian kulturowego więc w dla w przedstawienie streścić na działania pracy, nowoczesną ją jest kolonialnej. posługiwaniu wyczerpujące przez kultur, że etnograficzna". etnografią Znaczenie kontaktu społeczności do tematyka przy wymarłych"). tzw. danej między wykładami 1942—1956. wszystkim ratunkowych różnicy ułatwieniu innych etnografii ewolucji badań z lecz coraz wstępie przede Faculté latach określonej pogłębionym, we etnografii la nawiązaniami odchodzi badaniem wyrażone cel tzw. ludów nosicielami ustalenia za w zaznaczyć, procedury z związku „metoda wyrazem lecz związku jakościowej na także jako de to t a k p o t r z e b n y pewnymi jest wysubtelnienie w E 1 9 5 7 , s s . 108 etnograficznych, z etnografia węższym, Dalsze potrzebę głównie sywanego wymi, i on widzi „etnografią autora pejską ku właśnie uważa określane w Sorbonie wypada metod Paris autora na nie jest badawczej autora Publications France, przez temat wstępie przegląd dla mikrokosmosie. wskazują, na nowoczesna porównawczych koniecznością sam de rozczarowaniem: jednak Uszczegółowienie autora a Już procedury o n , że I'ethnographie, druku ten pewnym krytyczny jest Uważa de do na J metodologia Universitaires dyscyplinach pokrewnych ujęcie wg z etnograficznej w kich niego pośmiertnie. łączyć etnografii zarys co przez została się Presses przygotowywana prowadzonymi Wydana Méthode GRIAULE, de i Z zasady pierwszym do kompetencji za pomocą materiałów systematyzacji, organizacji i badanej komplekso­ w ekipie tzw. w krytyki ekipy terenie, zebra- �RECENZJE ó08 nych materiałów swe uwagi, Najdłuższy tytuł terenowych dezyderaty ze badań w instytucji rozdział i obserwacja jest naukowej, II (obejmujący faktów przygotowawcze techniki badań. w społecznościach, n a z y w a n e problemem, Przy w stosowaniu problemu nieniem (na centralnego podstawie a ludzkiej. rzędzie kontrolujące ale badaniach jest terialne), być 1 autor faktów uprzednim przygotowaniu zaskoczeniem istotne i by elementy. badanych lub jego się etap etnicznych, językowych, ocenie informatorów badanego i runku nien a być porcji, ani pośredni. być — W aby n i e stało zachęcającym opłacanie do przede lub wykorzystaniu pewne W — się t o a n i e l e m e n t e m koloryzowania wszystkim przysług ciekawej dane. on to z wyróżnionym mają po dla niego najbardziej ludów własnego autor poświęca do różnych jakimi osobowości. ope­ Zespół reprezentatywności główną wywiad trudność w zachowaniem w właściwych się odnalezienie Wywiad znając zakres przez autora w tym kie­ wi­ pro­ informacji, najwłaściwsze interesującego pośredni którzy utrzyma­ Informator do dalszych wydaje dla ustny pożądanym informatora. jak do tylko one kryteria, cechy zniechęcającym takich, był na wywiadów: autorowi autor piśmiennictwa wywiadem obserwacji. informatorów, Ostatnim, i dla zysku; umożliwienie aktywności widzi typy wypowiedzi opłacany, nie to oraz zwyczajowe dokładnie zawsze na ma­ Może zalicza t y m etapem widzenia główne kierowaniem swobodnych znaczenie ile n i e na kulturowy przedmioty konstrukcji) obrzędu względu kątem dwa ustnym pomiędzy ze z przy­ obserwowa­ n a i c h przynależność i ze w z g l ę d u pod wyróżnia autora związku jest bezpośred­ owocne. obrzędowe, o na­ tam słusznie fakt (np. studiowanie ze w z g l ę d u zjawisk wywiadzie proporcji zdaniem ludach, tych społecznych, dobrany Autor prowokowaniem przedmiotu rają opisywanych winien właściwych jest informatorów środowiska. wywiad niu badań typu każdy kierowane meto­ przydatne o d stałości stałe rozwój z jednakowości muzeal­ obserwowane celowo o Trzecim części, o to w y w i a d y . grup przy tak, by być np. całości, być głównie chyba nazwy, uwzględ­ społeczności. bardziej się, z Zalecony jest zwłaszcza były relacji Piąty opis się widzenia winno obserwacji że względnie one badacza której danym subtelniejszym także badanej tego, obserwacji Mogą etapem doborowi z kątem to badań. za zależną posługiwania Czwartym uwagi ruje autor sprawę obserwacje wiele coraz penetracjach do nad intensywna). zjawisko Przydatność sobie fakty zagadnieniem centralnego stanowić typu przy uważa bezpośrednich piśmiennictwa. ku огаг zaplanowanie zorientowanie pod Każde obserwacja, ludzkie, kulturowych. on wywiadem. (materiał, Zachowania ruchomych może tylko pomocą użytkowania, itp.). problemu specjalnie jednak za jest odmian odmian. tok wszelkiego przed wewnętrzna (sposób obrzędowe zalecone tych formalnej, że archiwów) (metoda założeniem Zdając badanie obserwacja przestrzeni nosi omówionych nad tym samym <za z w i ą z a n y bezpośrednia wyróżnia i autor uważa, pracy) z etap to ewoluejonistycznym etnograficznych których zewnętrzna jest kulturowych. zmienny, zbadaniu przydatny etapem faktów w przebadanie dostosowany pierwszeństwo w z ramowy, znane nych badawczej ekstensywną, i b a d a n i a postępowania a organizujące kwestionariusz zostało i Kwestionariusz uważa nawet wyróżnionym niej czasie połowę literatury porównawcze zewnętrznej, T y m niemniej kwestionariusz nego, w przy strony ideologicznym. ekipie Pierwszym terenie. Drugi i ostateczne sformułowanie od natury w t a m metodą drugiego uzyskanych porównawczą, nie ściśle tego poczynając treściom badania badanego zagadnienia, danych badane to być ograniczone odmianach dą Mogą blisko kulturowych". o s t a t e c z n e w y d z i e l e n i e -pola b a d a ń , d o k o n a n e wielu przekazując wskazówki. wszystkich „Wykrywanie etapów i badań polega sami rozdziale na zbie­ etapem �RECENZJE badań jest posłużenie metodycznymi. o rygorach zaś w o I się tak zapisu, dyscyplinami w o związku badaniach językowych, stosowany głównie o historyczną podstawowe grafia dochodzi badania całej przy do do faktów stosowaniu kategorii o na których i faktów otaczanych Metodę walorze poznania dochodzi Autor każdego i źródeł historyk dopiero one zbadanego zadanie faktu chodzi autor poprzez widzi poprzez zestawieniu badań przede społecznego Etno­ bezpośrednie po podjęcie za radzi Jeżeli — drogami: i lub autor wywołanych. innymi też chodzi użyteczny dyskrecją zapisów. kultury postuluje Miałyby tak etnograficzną historycznym badań przypomina jeżeli filologiczną tekstów metodą osiągnięciami opracowań, zbiorowy, etnograficznych psychologicznej. znaczenie z podstawie ich autor wywiad uzyskanych szczegółowych. metody miejsce w także formie etnografów. pokrewieństwo migracji instytucji, serii ustalić analizie stwierdzeń dróg na badaniami przez a językoznawczą 1 atlasowej uwagę poza i i jej rozróżnienie wykrywanie a często stosować metodę zwraca pokrewnymi, metodą monograficznej techniki, badawcze, tajemnicą z 509 przy za­ wszystkim w świadomości jednostki. Trzeci nych 0 rozdział problemach pisemnym, kowym faktów. krytykę do oraz Do krytykę źródeł źródeł krytyka gę na na czas, lub miejsce, Rozdział technikę takiego prac, w jeżeli schemat dzące chodzi opisu, W zdanie zasadzie jest dość byłby on z luźnych notatek autora. obawiającą Nie niami nie (co w i ą ż e to W i się to lub spełniają, lub W doty­ odróżnieniu badania winien na się wagę i opisy­ zwracać uwa­ ze względu przedstawia zwięźle na i danego (kto czynnością autor „ubogą przekazywania przedsta­ przez obrzędu i jakiej ele­ wyboru proponowany i jego czynności w wyobrażeniach konkretnego, jednostkowego w rozszerzony tej kryterium niemożności się one etnogra­ aposteriorycznych rytualną z tą służyły specyfikę rolę zasadę zakończenia jako najlepiej poruszonych autora refleksji nie by oczywistej przedstawienie zamiast socjologią, przynależności elementów wydaje on stronę tam plinę bogatą, wobec przez a czasie specjalną Ważny jeszcze umieszczone na wyróżnia jak w badacz wskazuje obejmować: krótki, już apriorycznych też faktów. — źródeł informatorów, społeczność materiałów", winien opis krytykę ich ich zbadaniu. materiałami, proporcje wyobrażeniową nim dźwię­ spełniały poszczególnych Autor źródłowych językoznawstwem partii o w sytuację. Wskazuje który Konkretny że i problemu. zbadanych i stronę przypuszczać, kończy się materiałów Rozdział badań: tam strony daną po ludzkich zebranymi autora dokonuje) działające ich jest posłużenia wszystkich uczestników). toku przypadkowość ich konstrukcji. opis. w zachowań od przez „Opracowanie wienia konkretny przebiega technicz­ i wiarygodności tej k u l t u r z e przeprowadzana wybranego przedstawionych w zatytułowany udokumentowaniu mentów jaką już Mowa filmowym wyróżnia krytykę wytworzonych i innych osoby V, ficznych źródeł on zupełnie materiałów. Autor materialnych funkcji, pisanych pracy typowość zalicza o materiałów. fotograficznym, zebranych krytyce. przedmiotów strony faktów obrzędów, faktu. utrwalaniu mówi zebranych kartograficznym, krytyki i od „Zapis", organizacji poświęcony jej. K r y t y k a niej wania i i jest kultury czących od IV autentyczności danej zatytułowany rysunkowym, rejestrowaniu Rozdział 1 pracy, rejestracji n i m spraw. i Należy uzupełniony. Pracę przez wydawcę, a widzi etnografię pomiędzy krewną", pokrewnym lecz pocho­ jako dyscy­ dyscyplinom całych materiału. jest celem ani nawet tego omówienia wyczerpujące polemika wypowiedzenie z poszczególnymi się, c z y i o tezami ile w s z y s t k i e i zalece­ najważ- �RECENZJE 510 niejsze problemy najwłaściwsze szczególnego stawienie nizmu. w metodyki nacisku metodzie Opis na 'społecznych. o niepowtarzalności o tkwiących w wszechstronny pracy nie nie ficznego mamy opisu widłowości mowaniu nego traci metoda o dziś t u służyć przez coraz od takim w małych porównawcza się wydawać przyjmowaną w takim dofooru mało istotna. LÉVI-STRAUSS, Les de F r a n c e ) , P a r i s 194:9, s s . 6 2 3 . Tylko samodzielna ne jedna jeszcze Straussa jak na których czytelnikowi trzeba i polskiemu dodać przez otwarcie jącego roku ficznych, w 1962 r . W jak i Najczęściej bo wiekowy ślana w ujęciu Sorbonie . się w Recenzji w jako dotąd innych rzeczą symbol rodzaj literaturze ludzki Claude na i mogłaby przymiotnikiem, ziemi, Lévi-Straussa w prac by określenie rzeczywistości nauka jako o „antropologia na dwie w języku prace, w Levi-Straussa jakie — tak obie etnogra­ złożone nauka, temat, wartościu­ publicystycznej jednak człowieku jego nie zarówno miejsca, zająć Lévi- przemówienia tylko a Nazwisko spojrzenia i powinna na tym znanych i tego naukowej Polskiej" naukowej pracy Do 1 w szukać w udostępnio­ polskim . artykuły naukowych. nowoczesności humanistyki tej h u m a n i s t y k i poprzez (Presse artykuł trwale relacjonującego, próżno párente sylwetki „Etnografii prac czasopismach polskiej lat Z 2 la większy zostały wypowiedzi, doczekały nowym jest jego jednak współczesnej rozwoju określana pew­ się Kwaśniewski tłumaczeniu zarówno krótszych na w kilku wyłącznie jednakże zainteresowań wanym „Argumenty", socjologicznych często . od szerszego, 3 się 4 rozu­ okresie wydaje de i jeden Lévi-Strauss, ich wydanie akademickiego pojawia élémentaires książkowa Claude przez niektórych, omówienia wydane jest popularyzowanie czasopismo nieco structures pozycja autorem tłumaczenia francuskim pra­ takim przypomnieć. Univeirsiitaiire zbiorowej, monogra­ drobnych Krzysztof C L A U D E recenzowanej przy Polsce jednak metoda porównywanych w Perfekejonizm Tylko w przekonaniu ujęciu uogólnieniom etnografii przeciw­ ewolucjo- zapominając Jednakże rozumowaniem. metodyką jako nim nie społecznościach. może się kryteriów nieraz to się położenie grzechami W znaczenia. przedwczesnym Wydaje chyba powszechniej posługuje prawidłowościach. zależności pracy. nią i autora historycznego, pomocniczego z tej monograficzny, techniką procesu w zainteresowań tym opis w jej tezie. Jest marksistowska czynienia stwierdzonych nasilenia słuszną do ma — swego zawarte obciążonej ogólniejszych historycizno-porównaweza — jest Nauka konkretnego nim są na podstawowej porównawczej, monograficzny naukach faktów etnograficznej skupienie uwagi bardzo problemy w plano­ pozornie wiekowa, antropologia, nowa, jak okre­ strukturalna". C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1960; t e n ż e , Rasa historia [ w : ] Rasa a nauka, Warszawa 1961, s . 1 2 3 — 1 8 0 . C. L é v i - S t r a u s s , Co to jest antropologia społeczna, „Argumenty", R . 4 : I 9 6 0 n r 1 2 3 (16 X ) ; t e n ż e , Kryzys antropologii, t a m ż e , R . 6 : 1 9 6 2 n r 12 (19 I I I ) . P o r . t a k ż e S. K r z e m i e ń - O j a k , Antropologiczne wizje C. LéviStraussa, t a m ż e , R . 8 : 1964 n r 16 (19 I V ) ; t e n ż e , Uroki barbarzyństwa, tamże, n r 17 (26 I V ) . 1 a 2 C . L é v i - S t T a u i s s , La pensée sauvage, P a r i s , 1962, (rec. A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 5 0 3 — 5 0 6 ) ; t e n ż e , Le tote­ mismo aujourd'hui, P a r i s 1962 ( r e c . К . M а к u 1 s к i , t a m ż e , s . 5 0 6 — 5 1 5 ) . Najczęściej n a łamach t y g o d n i k a „Kultura" w artykułach S . Żółkiewskiego, p o l e m i k a c h J . Słojews-kiego, Hamiltona. 3 4 �RECENZJE Zainteresowanie, kręgach ryków literatury, wiście jakie naukowych, n i e stać antropologia wśród 'których następnie się udziałem etnografa, „ludoznawstwa" — kultury, w wszystkim teorią kultury. jących swoje kultury na i przez Aby Claude W kultury taką ślad przez nimi drogę, drogi w mistrzów mienne. ku, w storii w się pod — ale własnej, Na dwie obecnie nie recenzowany tytułem pozycji, różnych zwłaszcza o sugerowane jaką dotąd zbiór i jej metodologicz­ nauk o człowieku. autora, 6 dziś w skwapli­ polemiczne . dotąd wydane przez po­ autora, rozwoju tej stosunku do jego wydają się zna­ pozycje szkiców we teoretyczna elementarnych równoznacznym które również szczeblach szkoły nie­ metody pozycji, wypowiedzi omawiające praca niego nas, lecz wypowiedzi samodzielnej tej drodze antropologii pozostać kilku reprezentowanej na zbliżającego strukturach z różnych z nazwą lat, w y ­ nowego kierun­ strukturalnej . 8 czytelnikowi polskiemu pracy, etnograficznej dokładną odniesieniu 9 teorii niego u opiera­ tradycyjnej i przez tych niektóre studium z nie może różnych własne rozwoju teoretycznych, Lévi-Straussa rozwoju również rozwoju przez wspólnym teoretyczne nas praca ficznej , w recenzowana przypomnieć literatury zajmować przez jest jak gruntowne utworzenia pokrewieństwa, stanowisko szy iść znaczyły drugą 1956 r. Pragnąc pory 5 7 antropologii turach zarówno i poprzedników . Pierwszą pokrewieństwa, dany tej reprezentowane kierunku Claude kierunku fazy socjologii zresztą oczy­ strony zainteresowanie metodologiczne, krytycznej ogólnym publicystów , powinno jaką stanowisko do tylko histo­ może z jednej zaś implikowane wytyczne oceny przez i nie współczesności, rozważań różnych postawić czerpanych znajomość Nie dotąd drugiej filozoficznej), niektóre kraju. z studium kierunku bardzo Polsce zainteresowań wystarczy reprezentowana zastępują za nie w przykładach z w należy przedindustrialnej wsi, przedmiotu przyjąć właściwie w na antropologii naszym zajmują notowane zycje, i jest do nowego móc w tradycyjnej, kultury tyle dziś sztuki, reprezentującego wszystkim (także kokieterię dotąd implikacje Ocenę przede budzi miejscu historyków „strona", nie etnografii jednak brak koncepcja druga Lévi-Straussa, udostępniono Francji ta kulturalnej swoistą badawcze. wie co współczesnej społecznej ne Właśnie studiów doświadczenia wiejskiej, zakres czuła przede pierwszym również tradycje tym strukturalna na chyba 511 jest do analizą autor francuskiej treści jej i metodologiczne tak wielką podjętego którą szerokiego monografią jeszcze raz na istnienie wielkiej zdobył i sobie światowej, rozdziałów. zajęte kręgu przez nowo dla nie chcemy Interesuje autora badanych tematu, pracy specjalne o miejsce w tej nas w wtedy po w pracy pierw­ Omawiana literaturze wykorzystania hi­ chwili tej raz społeczeństw. nienowego struk­ w własnych etnogra­ (i czę- P o r . J . P o u i l l o n , L'oeuvre de Claude Lévi-Strauss, „Les T e m p s Modernes",. 1956, n r 126 ( j u i l l e t ) , s. 1 5 0 — 1 7 3 ; G . C h a r b o n i e r , Entretiens avec Claude LéviStrauss, „Les L e t t r e s N o u v e l l e s " , n r 10; A . P a r i n a u d , Entretiens avec Claude Lévi-Strauss, „ A r t s " , 1 9 6 2 , n r 8 7 1 (30 V — 5 V I ) . 5 W p r a c a c h J . P . S a r t r e'a i G . G u r v i t с h a. Wymienić wśród nich trzeba przede w s z y s t k i m E . Durkheirna i M. Maussa. W ś r ó d n a z w i s k u c z o n y c h , którym wiele zawdzięcza w s w o i c h p r a c a c h , wymienia L é v i - S t r a u s s z a r ó w n o k l a s y k a szkoły amerykańskiej L . H . M o r g a n a , j a k w s p ó ł ­ czesnych m u R. H . Loviego, A. L Kroebera, R. Lintona, P. Riveta, M. L e e n h a r d t a , R. de S a u s s u r e ' a i i n . N i e można pominąć wpływu, jaki wywarł na pracę L . S t r a u s s a również S . F r e u d . C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic structurelle, P a r i s 1958. P o r . literaturę, jaką -podaje w zakończeniu s w o j e j p r a c y A . W a l i g ó r s k i , Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo¡ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7, 1 9 6 3 , s. 3 5 7 — 3 6 2 . 6 7 8 9 �RECENZJE 512 ściowo cudzych) uogólnień wielu w badaczy tej p r a c y dzianem 1 0 . postawy prac badawczej ralną Lévi-Straussa się zupełnie turom jaki má czajonym język się już wnosił nieodzowna już do ładnego do trafności zdolności tej zasadzie i г przecież Mimo uznania prace które w jego spostrzeżeń literackich. W pełniejszego pracach, żadnej mi struk­ Dlatego polskim, też przyzwy­ tłumaczonych naukowych, pasji jednakże wykładu pozyty­ struktu­ nie wydaje przyjąć. gruncie dla szkoły, elementarnym można na spraw­ innej antropologię s.), p o ś w i ę c o n y znajomość się wszelkich n a d kulturą, w (62i8 prac autora wytycznych chwili tom wielu daje stać jako przez Lévi-Straussa jego nie w przez może autora reprezentowany lepsza stylu publicystycznych Lévi-Strauss tez nowych dalszych zajętej teoretycznych stwierdzenia, jego polski, „polskiej" w wyprowadzenia na szereg znajomości marksizmu. aby pokaźny pokrewieństwa, wydaje sobie założeń kierunek i rzutować podstawowych kierunków wnosi już wychodzących nowy możliwe, terenowej będą i jej przyjęcia np. z współczesnych fermentu, pracy z kolei przyswojenie współczesnych, wów i doświadczeń Dopiero możliwości innych jak nowych t e o r e t y c z n y c h , które swych na badawczej przecież koncepcji pracy metodo­ logicznych. Lévi-Strauss kliwym wykładającym ślady jest z form T wania. W dla i jak zainteresowań leży ludzką ku tym, jakie turach pokrewieństwa tych struktur niających turach się i z syczne tu bardzo w ma wskazać silne. przyszłości. U form podłoża zrodziła przed ale o przykładów Punktem tego drogę na do naturę jednak struk­ przykła­ uzupeł­ ludzka. je Ma zara­ wieloaspektoi ująć pracą o bogatszy, a jest struk­ odtworzenia wykazać laty wyjścia kierunku przez zarazem sklasyfikować jest norm procesów elementarnych natura autora dwoma postępo­ o elementarnych przykładem podstawowych, norm trwałością przedstawienia Praca badań studiującym zrozumienia przeciwstawnych, tej, którą konsekwencji. Praca wni­ France, społeczeństw podyktowanych próbą działania. recenzowaną Wybór badań dla od kierunkiem form z społeczeństwa i de i umysłowego zarówno własnym pierwotnej, te bystrym College kulturalnej kierunek wielką naszego i życia kultura. podstawowych, tych -swojej kultury kultury pierwszą źródeł metodologiczne są ten stworzyła podstawowym zróżnicowanie Analogie kiej" dwu różnych podstawowej, zgodnie wość jest i znajomości rozwoju następnie pokrewieństwa warstwy zem tłumaczy ich zainteresowań profesorem społecznej społecznej budowania teoria z zawodu obowiązujących publikacjach i dla z antropologii organizacji użytecznością historycznych, filozofem, bieżącego, odtworzenia swych pierwotnych życia zagadnienia daw nych prymitywnych dzie wykształcenia obserwatorem w typy. myśli „dzi­ ujęcie przede kla­ wszystkim nazewnictwo. „Przez w struktury przedmowie — krąg krewnych nych dzielą dzić i elementarne systemy, związki niejednokrotnie strukturę pierwotną i system stanowi Por. A. etnograficznych 1 0 określa lub tych, motyw autor uprzywilejowanym". nazewnictwo pierwotnym (grupy: małżeńskie" decyduje wyborem pokrewieństwa których spowinowaconych ich na dwie z sobą w w Z (s. I X ) . O nim do teorii lub to, co w się zakazów. systemów wyborze psychologia socjologii przepisy Praca — pisze od razu wszystkich i tych, którzy ostatecznym wiążą i pozwala określając mogą, ekonomiczny przywilejów wstęp które którzy jednak rozumiemy nazewnictwo jako krew­ nie mogą wcho­ współmałżonka jednostek; nazywa zawierania poświęcona pokrewieństwa, K u t r z e b a - P o j n a r ó w a , Uwagi na- temat b a d a ń terenowych гое Francji, „Etnografia do autor ustalić się małżeństw, strukturom której organizacji Polska", jako niekiedy t. powinna i metod 8: 1964. �RECENZJE prowadzić wraz z kompleksowym chologicznym) logiczne, i stających je w autor nad i same) grupy myśl na taka w natury dziej i stanowi zakaz zarazem różne niejako stając i dokonuje zarazem Część czym I za M. tego, i Nawiązuje do rozwoju izawierania uprzywilejowany Część ralise) nia II w na do uogólnienia, stwo) szczegółowe lijskim, w stwierdzeń analizuje mu części systemy się lise), od struktur stwa nowoczesnego. 33 - K t n o g r a f i a zasadą do studium myśl przejścia pierwotnych W Folska, t. I X spi>- w niej wyra­ przejściem I a występujące wymiany [élémentaires) rozdziale jako w nas dwu na wsi rodzin) zasadę. gene­ (l'échange jej ludów. istnie­ Autor po­ (wewnątnz- II częścią było — ludów, pozwalają­ badacza, swoje w zasady Chinach ograniczonej i w do złożonych do uniwersalnej społeczeń­ austra­ przechodzenia społeczeństw, Indiach. W (complexes) podstawowych od autor konkluzji „uogólnionej" podstawy po obserwującego własne społeczeństwie konkretnych powraca etap między różnych siebie do wnio­ uniwersalną u i wewnętrzne oczywiście analizy tę różnych doświadczenia przez i i wykazaniem pokrewieństwa przyjętej wymiany (znana „wymiany" kultury tym małżeństwie zrozumieć życia z konkretny rodzeństwem między z własne systemów od z przepisy kuzynami. podstawową, zewnętrzne oświetlić Polemizuje w małżeństw granice (w etap się między jakiś przy traktowana specjalne PiagetaJ zasady czerpanych przez i pomiędzy zawierania ile ostatnim systemu i porządku, stara i kuzynami dobrze wyrwanych Autor wymianie między krzyż" szczegółowej małżeństwa zajmuje krewieństwa, O do do bar­ ograniczonej", „wymianę" inny uogólnieniem współczesne II, w ogólnych „na określa poparte kultury reguł klamrą nią przepisów małżeństwa Freuda w i powszechne przez pozwalający przypadków również — widzi systemu ich stosowania. nowego „darów". zasady małżeństwa, się zakup, widzą­ należący jakąś Poprzez „wymiany dualistycznej, przykładach, i myśli sądzi, organizacji, ta jest ceremonii wymiany małżeństwie zajmuje konkretnych na problemowi małżeństwie przypadek, równuje, wymianę cych w w systemu przyszłość w gdyż odbicie uniwersalna te teoriom z autorami wyłącznie jest zawsze małżeńskich również reguła ludzkie (nie ludzkiego, organizacji. związanych psychologicznych małżeństwa pracy charakterystyce jest nim Lévi-Strauss a odniesieniu grupowe) z instytucji (croisés). grupy ludzkiej. dawniejszym zakazów nowego ona Widzi natury mija. organizacji widzącego małżeństwa, forma Ustala zasta­ się c z y też jako systemy kategoriach koncepcji Frazera, współpracy socjologia"), wstępie niektóre dla kultury. Reguła charakteryzując egzpgamii, historyczny i w wymiany, kuzynami który poświęcona małżeństwa endogamii zasadę to przejście. Maussem, podstawy skami z pracy sprawa jest, się do We wszelkie Polemizuje składnik sobie psy­ (społeczeństwa). praw organizmu instynkt kazirodztwa przeciwstawne logiką przyczyn X V I w. złożonego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o nającą kultury obejmujących przyrodniczych integralny i sprzeczności „także i wniosków. i przeciwstawia wyłącznie i wkładem dorzuca obowiązującą Autor przed Jest dyktowanych szukających kazirodztwa niego części natury małżeństw, właściwości konflikty (a a u t o r strukturom ekonomicznym organizacjach". dwu norm krewnych. n i e powstała Dla „o oraz zachowania H. Maine'a) zasadzie społecznych. naukami poświęconymi motywom zachowania. psychologia wstępu zawierania temat się tłumaczącym przeciwstawieniem bliskich H. Morgana cymi ze regułą zakazów społecznej stylów uniwersalności uniwersalną istnienie że bardziej się stałości Taką (L. coraz następnymi, społecznym z różnych składa się dwiema pozostawia j a k fizyka, biologia, się Praca lub decyzje postawom wynikające n a u k -takich, nawia jedną (gdzie 513 i (genera­ małżeń­ zasad po­ powstawania �RECENZJE 514 zakazów z małżeństwa, Malinowskim dowskich i próbuje pokrewieństwa. Zakazom z prawa pragnienia ich rządku, entropii. mienia nie o występującym się, wyrazem i egzogamia i braterstwa. niektórych tę grupy miejsce znaków w jeden życiu społecznym, rolę i zajmują jest ( r e d . ) , Essays G L U C K M A N on the wy­ łamania po­ porozu­ jednak stopień ogólnym systemie wartości . n Anna M A X a psychologów, do w freu­ systemów podstawową: (s. 6 1 2 ) . R ó ż n y jakie z przez dążenia samą Polemizuje koncepcji jako analizowane naturalnego pełnią i integracji wymianę z porozumienia przeciwstawiają doskonałości opartym zagadnień wysuwane stosunki będące Język i wnioski kazirodztwa jednostkami przez porozumienia, o natury złamania, między osiągniętej egzogamii oparciu przedstawić rastającym do natury w ritual and Kutrzeba-Pojnarowa social relations, Manchester 1962, s s . 173 Na powyższą rites Les Tribal de Society, lysis of Three całość passage, składają s. 5 3 — 8 8 ; D a r y l l a Yako Mortuary Symbols of 124—173. E. Evans-Pxitcharda, M. Początkowo Sciences). szkiców przez Wobec tesa tego M. i i Gluckmana Forde'a były Z analitycznego, a Gluckmana szkicami odbiorcy typu kręgu i Forde'a Fortesa rezygnacja Odbiorcy Nie Arnolda się z z rozważań tylko Van tytuł oferują inne dla bardziej wygłoszone Simon Można od izałożyć rzeczy obejmował zagad­ że i nie zyskała mieć szkicami na się, pisanie że ludzie niemniej zwykle na For­ mogły początku klasy, do napisane dwoma pomylić wypada serii, wykłady nie tymi 'samego i innej książka tego, wysokiej szczegółowych (Social zakresu, między przez Fund samego publiczności nastawionych Interpretation, tego różnica Ana­ (Manchester), an ten sposób in an w wobec szerokiej Office opublikowany W strony się zawsze Turnera Ritual, auspicjami z Turnera. zarysowała dokonania jaki Engels, historię i M. to doskonała n a dzisiejsze Frazer, Tylor, prace Marett, to o k a ż e jest powtórzeniem zadedykowano podsumowania zarazem antropologii, Gluckmana ale j e m u krytycznego nia wpływu, szkicu Gennepa, hołd na V. Turnera, Victora (Manchester) and Succession, wykłady pod został jednak zawodowego. and E. Evans-Pritchaxda i dwa ucznia Ritual na jednak niekorzyść uniwersyteckiego. jednocześnie langes, dodano i trzy Forde'a wykład drugiej i 89—123, historii przygotowane charakteru dla że Death Circumscision i D. do i jego tematycznej. s. Ndembu Gluckmana (Cambridge), (London) opublikować jednak, Forteisa szkice: M a x a Forteisa Forde'a Fortesa antropologii Forde'a zwartości in zamierzano stosunku cztery Ceremonial, Passage s. nienie się s. 1 — 5 2 ; M e y e r a w jego próba całość, dorobku w obrachunku głównym, de Passage Gluckman tym zakresie. z wywarli systemu to ustale­ De spojrzymy obok podjął Jest przeszłością, Jeżeli badanym Rites M. dziedzinie obrzędowości Reville, Durkheim. się, że a Couwstecz pokre- Przedstawione powyżej u w a g i mają n a celu jedynie p r z y p o m n i e n i e pracy t r u d n o dostępnej w P o l s c e , a stanowiącej ważmy p u n k t w y j ś c i a d l a całej p ó ź n i e j ­ szej twórczości n a u k o w e j j e j a u t o r a . Pełniejsza a n a l i z a założeń metodologicznych i w n i o s k ó w tej p r a c y może b y ć p r z e d s t a w i o n a j e d y n i e n a t l e współczesnych k i e ­ runków rozwoju francuskiej socjologii i antropologii 'Społecznej. Z o s t a n i e o n a p o d j ę t a w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " p o u k a z a n i u siię n o w e g o w y d a n i a 4 e j p r a c y , k t ó r e podobno jest w iprzygotowaniu. 1 1 �RECENZJE wieństwa, problemem I zakresie w tym bości swych jest tomów — ich hipotezy okaże że bardziej De gałąź wanych pod tematu, ale zornie jedną z Frazera Złotej łeczeństwa istnieją momencie się ceremonii jące na jednak Czy ważnego Van — że w sposób sobie dokonał tym w konywania, Odkrycia tego, od się w Gennepa „stałą" ciągu przejściowe, obrzędy procesów zanych że można lub rozumieć czy ślone t u , że rozumienie Durkheima, aspektów kich, który życia zgodnie gijne, okresu laickie. do od i pogląd chciał próbuje od Tylor wywodzi się do był się dalej takiej powstają w tego, co którego prze­ być jako temu między co Po­ najmniej od społecznych staje się ludz­ areli- odniesieniu społeczne boga okre­ sobą. stosunków w to­ nie- Sakralny ściśle analizie słuszny zwią­ dzieje, umysłu świecki. wszystko czczące owoce t a k się dla zresztą stosunki kongregacje — aktowi ewolucji gdy przejścia, społeczeństwa. wykonują pozostają lub którym to to grupy, społecznych gdyż swojej do powstają Frazer wszelką Wynika grupy całkowicie chyba ponad dlaczego ludzie w się od grupy, możliwości religią zdaje czy sakralny, których której dla­ sposób ruchy. stosunków grupy by on istnienia tłumaczyć, charakter momentu, odkrycia i stąd fakcie w od do jedynie odkrycie, (rodzajów drugiego, kategoriach się dokonać drodze dowieść boku przechodzi stosunków, staje Zdaniem może tego próbuje na stwierdził których Durkheima czyli że w dowodzi znaczenia obrzędów. dobrej dokonać tych polega­ okoliczności. końca? na nowego samym który posuwa do człowiek się nie ceremonie, wszystko sytuacji, w w aktu, jak różnych do w tak, jak ale sakralny sakralnego Ten już te mają ma notabene przejściowego, lizowane, nie pojęcia z którą zajęcia są przechodzi pewne zależnie tym, są jednostka V a n Gennep Ceremonie istnieją czynności, dobne nie idei, gdziekolwiek ceremonie. półcywilizowanego oznacza jednego od ogólne poszczególnych 'odkrycie tego, ustalania znaczenie, zależnie funkcji powstałych nieprzekonujący. na każda zawarte własne — spo­ zakłóceń oczywiście tłumaczenie tego sprawdzić ładu momencie tłumaczy przekonujący już mający łagodzenie w się mnogich, utrzymania jest znajduje obliczu społecznego życia obrzędami. ktokolwiek warzyszą które w dla do po­ różni tymczasowych, pozostawiając jest sposób że nie swoje że za polegały życia swego myślowych z tymi czym w jednak pochodzeniem grupy, rezultacie początku, posługuje, s y t u a c j i do s y t u a c j i , o d stany I że czasie. P r z y i w uznany na je jak przykładem świadomość, tradycyjnie Van iż jest problemu dowieść jakim wątpliwość, z posiadać postawionego postanowił doprowadził praca T y m się swoje od jak zaawanso­ źródłach produkcji niezależnie mniej Rites to Engelsa, Tylora, Passage do przyjąć Maine'a, po passage, wzmożeniu można Gennep nie. Jego odkrycia, rozwiązania tę nauki, nieskończenie de funkcją posiada ale prace materiałów. grupy dzisiejszej przewodnikami przejściowych, z do gru­ przejrzeć Gennepa interesuje których dzięki spróbować pierwotna mianowicie, z nich społeczeństwie, jednak tę przejście, ochronie, są Van obrzędowości. choćby materiałów, systematyzuje stanów każda te — mniejsze, ujęcia zbiorów nie jednostki hipotezę w ale przeszło miały zbiorem jej passage, Samo gdyż oczyszczeniu, Gluckmana de jednak Cywilizacja Prace hipotez, istnieniem porządku. obrzędowości tego, rites przejścia, Niemniej wątków, Jeżeli sposobie Książka autor przechodzenia nowego w charakter że się ich prac Natomiast systematycznym siebie spowodowanych w z z nimi wysuwali potomnych przedmiotu. podstawowych religii i owiązanej Marett. analitycznym. gałęzi, przez jego co na mają analizą również zebranych ustalić funkcjonalne względem od Frazer, Coulangesa. nie jest istotnie pierwszy plan wpływ analityczne, Zlota i i większy Durkheima, magii, na Tylor, krytycznie się, problem zwykle 515 i są do zrytua- każdy czło- �RECENZJE 516 wiek pozostaje czenia z w istotą Używane do pojęć ogólnych nicji. Gluckman ich bezpośredniej analizy i ceremonią Ciała jest definiuje z przypisuje nie stanowią tylko można możliwość bezpośredniego je Oba w „ceremonious". się się połą­ pełnią tym w lub dużej Bożego pojęć które mierze wyróżnić do być logicz­ te s a m e razem zresztą mi­ zgodnie całkowicie, nie mogą szeregując dalej przykłady thought), ponadzmysłowe, łącznie, można się of do defi­ Październikową uroczystości odnosi (patterns zresztą dyskutować poprzez okazji z obserwacji należą starannej Rewolucją z rozumowania te pojęcia z t y m , że wartości rytuału rytualnego procesja nie wynikają pojęciem i związane tzn. wyróżnia i wymagających obrzędowego zjawiskom zasadzie Pod obrzędu samym obchody wzorzec częściowo, wyprowadzone. stąd ma pojęcia tym natomiast („rituál"), które choćby niego (,,ceremonious"), rytuałem którymi — typu a pojęcie Według stycznych, czy powyższego wieloznacznych, zastosowania. są styczności boską. funkcje, pod pojęcie dalsze podka- tegorie: 1) działanie interwencji 2) związane nadprzyrodzonych czynności zresztą typu 3) rytuału zmienia go typowym 4) religijnego, określonego stosunki typu albo dobrobyt Rytuał ma są różni tylko ofiarę przodków naniem dla przez kult przodków, przez nich na skutek w sposób działających do użycie do celu jakiś pojęć wzmożenie inny który wyraża mistycznych, cze­ siły sposób społecznych lub mocy podnieść działanie stycznych, które ale pro­ material­ Należy nie faktów sprawę takich, życia wykorzystywania do tychże, t e n sposób tu tego które się rozwinęły sobie zastrzec, rodzaju posiadają stosowany społecznego w że wysoce poza w do Kościele z z do typu wyko­ pełnio­ z tego, i podnoszenia rytualizacji „rytua- ceremonial­ wystylizowane jego ramach i nie wyraża poza że stosun­ określenie stosunkami pozostających nie ról się działań stworzonych rytualizmu j a k też dochodzi niż sobie się zdawać (ritualisation). odnoszące a l e łączy należy do więcej w zgodnie W dla jest on działań, i zmieniania jest zawiera magicznych, tendencję wyrażania to z n a c z y , że r y t u a ł dotyczy Tu jego celem że określonych społeczeństwa. j a k katolicyzm, a więc specjalizowane substancji świeckimi. zarezerwowane t y m , że społecznych, kongregacji wykazuje celów dobrobytu (ritualism) nie na czy w stosunków i funkcjami społecznych kongregacji, constitutive", się passage; ma się o d p o p r z e d n i e g o danej pierwotne materialnego stosunków lub odwołanie de który ochronić zmiana członków społeczeństwo ani działających Evans-Britcharda); grupy. tego t y p u lub nego, substancji ..substantive" rites oczyścić, wyrażenie lizm" np. poprzez ,,factitive", tylko ków użyciem rozumieniu jak jako społeczne przykładem rytuału dukcyjnej nymi z (w podobny; lub ny magiczne sił i pojęć rolami i nie wy­ mi­ danej obejmuje kongregacją, poza Kościołem. I stąd też miennymi, I od płynie właśnie w tym społeczeństwa chem, a że w i e l e jej że rytualizacji form nie różnica można momencie z może stosunków być zgodzić do zarzuceniem życia społecznego się rytualizacji z osiąga pierwotnym można współczesną szeregu stosunków chyba się w z t y m , że Na ze przejściu zmierz­ mimo terenie epoce tego. Europy feudalizmu. wysokim każdy ple­ wspólnych. przy społecznych zmierzch spotykamy że religiami im czynienia z pietyzmem. swój tłumaczyć do a cech Durkheimem, mamy traktowanych społecznych społeczeństwie religią istnienia współczesnego nadal w między negować należy plemiennego stopniowo rytualizaeja Fakt, istotna aczkolwiek typ stopniem stosun- �RECENZJE ków społecznych nia wielu lub, to jak chce „wioski" ludzi w celom; Talcott i służą stosunki gorie jeden i kształci w tym nie w to w cześnie, a jako to synem, córką, obszarze gdzie kapliczki dzieci i że zwyczajów stosunki że dziećmi padku danym żoną role Można też trzeba a to się z i tym jakiś liczyć, 2. więcej Im że przed do najbliższa rodzi zdaje się to nieco się, wielu w jakiej częściowo więcej co męż­ z faktu, niuansów obserwujemy z większym w przy­ zróżnicowaniem że c z y też niż między postępowania, podkreślić, że specjal­ i podporządkowania syna, na okolica), gdzie rolę, wzorów aby i założenia obrządek, niewielkich społeczne w można czasie grupach ziemi, więcej występuje ma do się czynienia traktować którego czy bydła, a rites rozdziela społeczeństwa domu może z pewnym sposób powstają można de się szczepowego więc podsta­ odgrywać oddziałać na gdyż ludzie, którzy wykonują, wpływ jest jest rytuału na stawia świeckie go sposób jego następujące ceremoniał niezróżnicowanych dla ważną ich oddzielenia że i rolę. jego biorą i z okre­ środowisko, Inaczej wykonanie chronić tymi te względy mó­ może ich, względami pod uwagę, odprawienia. hipotezy: ról społecznych, t y m mniej rytuału etykiety. zachodzących i że uczestników, i c h pomyślność, zróżnicowanie pozostaje tu dobrobyt na na skutek zapomnieć, przeświadczeniem, oddziałać mieć zasadniczo jednak sposób mistyczny więcej i obrzędy nie nieznanym jest Gluckman powstaje rytuał inny może I m większe mniej w społecznych, związany kolei powyższe znaczenie przyjąć, obawa Ostatecznie 1. stosunku zwyczaj żyjących nadzwyczajny w więcej Jak ludzi, własności. więc rytuał jakiś czy ludzi stosunków przypadek, wiąc w przyjmując jednocześnie form ślonych ojciec jednocześnie między wowych istnieje czy unikać, uczeń, bratem, siostrą. jako określa w jako konsekwencji passage idzie, i grupie bydła, Wynika czynienia mó­ jedno­ całoroczne. odróżnić rodzeństwem, do Krótko ojcem, powstanie zawierają stanowi Jednocze­ spełnia rytualizacji jest poszanowania mamy przestrzegać dla zbiory momencie. między rodzin, c o ;za t y m należy momencie lub W i i których wzorów jej do się współobywatelem. czy problem pozwalają danym równości się stosunku nauczyciel tej samej korralu stosunków pierwotnym np. ogólnych lub czy uboczu które w społeczeństwie stosunków na rodzaju etykietek, własnych chat (wioska ról nazywa jest w jed­ kate­ wychowuje bogów. jako których a inne nierzadko swoich czasie i w Dzieci wspólnych spełnia przechowuje chwilę tego samym ziemię która konsument, człowiek od gdzie występuje i rodzicami rzeczy, z w zamiast naszych tych i czy kobieta nasze, w przez jako grupy stosunki społeczeństwa. większość terytorium niedaleko konsekwencją czyzna tym ról niewielkiego Pozostawiając nych W tych grupy, z ludźmi, społeczeństwa ludźmi t y p własności, czczą człowiek służe­ stosunki produkcji, większego wypadkach do „multiplex" jednocześnie tymi drugiego. obrębie łączności siostrą. zmarłych, w produkcji, ścisłej stoją grzebie ale tego to posiadają jako wobec polityczną wielu większość jakiegoś właśnie w to g ł ó w n e ale prawa rodziny, pracownik żoną, wynika, swe społeczeństwie bogów są część między I c h członkowie jednostkę które w typu jako czczący tego obrębie pierwsze tendencję charakter produkcyjne z których Istniejące nie wspólne, wysuwać czasie grupy, tego Po dóbr. bynajmniej samym są wiąc celom. wykazuje Gluckmana Grupy krewnych, terytorium. podziału może określenia „diffuse". grupy jedno wielu własności której samowystarczalnej według Parsons, zamieszkujących społeczne z one przysiółki, nocześnie śnie gospodarce mają 517 wyróżnienia. na siebie ról, tym �RECENZJE 518 Przy że czym każdy człowieka określonej Teza Van zaistnieć i jakie łeczne czą to właśnie której grupy stawowego i rytuału rych są wypełnienia na mocnej stycznych działań, antropolog od musi W na gdyby w jest życie Szkic M. de passage. zie poddał stwie społeczne Autor M. domowych, Fortes wystarcza, muszą aby mieć dać s a n k c j e . wiem oni swe łączy i otrzymuje się passage pojęcie służą uświęcają monie i rytuał również Fortes — w jest w ma działało. Role („office", wprowadzaniu akceptują społecznego odgrywają jego rolę nie utrzymywaniu elementarną formą urząd Fakty tylko i pełni, rytuał, w oraz go­ jak również tego, który każdym w grup, Jednym rates obrębie klas struk­ jednak jego by więc posia­ One odgrywają tego faktu jedynie i nadają pozwalają momencie rites de twierdzić, że Pozycja bo­ spo­ passage rites de rolę formalną, mu autorytet, twierdzić, wprowadzania stanowi nie członków de passage. działania czy praw­ słowem To muszą rites anali­ społeczeń­ pozycje społeczne Można który bez są gospodarczych, ,,legitimate", znaczenie wykonywaniu. urzędu, po­ czy wbudowane od zarówno jednak w ma mi­ problem, domowej organizacji, mechanizmem znaczenia ostatecznie. osób ich aparat każdy że pozycje Beruf"). na z ja/ki s p o s ó b o s i ą g a s i ę s w o j ą p o z y c j ę Z „der i dotyczy stosunków. być płynie któ­ społecznych. założenia, i w zbudowa­ jednostka zinstytucjonalizowany. muszą przyczyny — ich aspekt zakresie pod­ obrzędów zrozumieć sprawy wypełnienia charakter rolę do wypełnienia. podkreśleniu go, role obliczu symboliczne. Society, religijnych dużej m i e r z e o t y m , w towarzyszące z do lub prawomocny, urzędu inny czy małżeńskich tworzą, społeczeństwo w role' lokalnych z tej właśnie Tribal wychodzi określone charakter I decydują łeczną którą zupełnie dana Aby bowiem praw in się sytuacji, więc każda symboliczne charakter samą z te b o w i e m rolę, jaką Konflikty w zakresie do kongregacji, których Gluckman ma tym m a stać się p r z e d m i o t e m kategorie mówi Office jednak Wypełniają społeczna, — nimi tych w posunąć wyrasta Tak doty­ od tym by stają ceremonii. działania z naturę and omawia politycznych, nim zaczątku przez Gluckman. danej politycznym. rytualnych, wojskowych tura z skali Ritual posiadają stowarzyszeń. ale kryzysem w zależy w spo­ i o t y m , że można sprowadzić jakiś mistyczne konflikty właśnie sobą której interesów grupy rytuał ze tę o k r e ś l o n ą związane swym że że społecznych, dla pewne decyduje społecznego. n i e można się jego Stąd łatwo jak podstawowe — łagodzenia mogą społeczeństwie, posiadać o i c h spoistości. R y t u a ł y uczestników małej w Fortesa, ludzie nych, czy układu w dobrobyt czynność, c z y s a r n a związane i że do uwypukla przyczyną, że powiedzieć, z podkreślają społeczne to, i wszystkim wspólnoty odwrotnie stosunków innych społeczeństwie spodarczej, tzn. które istoty współpracujące plemiennego badać działania względu i i to s t a n o w i ról nad winien współzawodnictwo, wynikającego podstawie się bowiem, Gennep, jakąś symboliczną odróżnieniu fakt, przez Jej znaczenie i współzawodnictwa. współistniejące się m o d l ą , ne jest wypełnienie przejściowych zarówno wniosku, z Fakt kłótni Van społeczeństwa ludzie przez to konfliktu do w do do a nawet podejmują nimi konfliktów wynikają i kobiet. przede słuszna. pierwotnym niewątpliwie stad twierdził podkreślenia, oznacza momentów zastanowimy społeczeństwie ludzie między niż istnienia Jeżeli służą z niewątpliwie nie przeszkadza, zakresie dochodzi dalej, pól, danych, każdym jest społeczeństwa płodności wartym rzeczywistości de p a s s a g e w faktu dojdziemy tegoż trzech w wobec obyczajowości. atrybuty, rites społeczeństwie, w w roli. że polityczny jednak etykiety zakłóceń, bardziej jego urząd w niemniej akt Gennepa, ewentualnych jeszcze truizmem, ceremonialny społeczna że na cere­ urząd, — mówi standaryzowaną grupę �519 BECENZJE obowiązków i przywilejów nych określonych i ściśle usankcjonowanych Opierając nie swoich tucji się nych Bez mocnej ale typu tura ich tyczną od moralną Podstawowe dów: wodzostwa of t y m , że nieśli ze życie z grup zane the jedną Earth) związanego klany wodzowskie instytucje wodzowskie. tubylców, którzy zespołem wspólne w więzi dobro całości zależy od Przyszli Ziemi, przy czym rytuał wiążący ze s t o s u n k u męża i żony. Główne dobrobytu czącym porę ralnie z dobrobytem "odprawiać życzenia w każdej ziemi Należy przez ważne funkcje je kiedyś których zgodę np. „cement jednostki I i dyncze ich i pozycje porządku wchodzą Trzeci w jej Dzieje się z grę w kolei a a wreszcie że — to I D. na okresie należy wypo­ inną rodzinę. jednocześnie Malinowski nazwał składników, ona sobą pozycji i urzędu. and które dana urzędy, poje­ przejść o rolą społe­ rozróżnienie czy odgrywać, ponie­ ponad nimi nie wypełnia ona t y m , które z nich rytuał, aby potrzebny lub do obrzędzie. niż nigdy Tak warun­ dziedziczenia. rolami, więcej decyduje tak i i wśród wzajemną stosunku lub koń­ gene­ które wprowadzają, to ana­ zapew­ momencie rytualnej t o , że pozycją Death wiele wypełniają i tak Kapła­ celu w przez wypełniać społeczny Forde'a w szereg drugie dlatego i związanych pokrewieństwa jednostka ze względu określoną np. społecznymi zwrócić układ się wypadkową posiadać, na ceremonie, społeczeństwa że zwią­ I ale nie wystarczającym symbolice pozycjami momencie. obdarzyć jako sobie rytuałów postaci Żadna ze sobą Wodzów w Przedstawia w współ­ Ziemi. one odbywają one ludu przy­ rozpoczęli mające religijne systemie w można konkretny szkic ona mogłaby nich danym czy w t a k dlatego, które jednym naraz, teza, urzędami, c z y role, związać z ostateczna a moralną. pozycję się zawiera jak tego obowiązków. pierwotnym. Posiadają pozycji tę wyraża dziennego, wszystkich jednostkę i i pojęcia tylko koniecznym, określonej i użytkowaniu reprezentowane jest ustalająca płynie przeciwko fabric". i urzę­ (Custo­ którzy Kapłanów istnieją poli­ rytualnym. ziemi kraju, ziemię od nie jedność Mitologia rytualnej życiowej, społeczeństwie społeczeństwa jednostką pełni. w aprobatę się grupy, — tak dziedzicznych tym rytualne, niezależnie sprawie I a l e zostały grupy dotychczasowym social urodzenia przodków stąd jednostka w wymienić procedura między do of dla u z y s k a n i a czeństwa waż będącej obie społecznej ważniejszej integracyjne należy Istnieje grupy — tę współpracy i społecznego Podobnie w Kul­ materialnej strażnika nakazów obrzędy to r o z u m i e ć , że i n s t y t u c j e s a m fakt kiem materialnego deszczową. utrzymania. charakterze klanów n a d drugą, zgodnej logii nienie na zespół mistycznych nów gospodarkę klanów. przybyszami władzy religijnych, grupą i mał­ polityczny, dwóch klanów dzięki przez rytualnych źródło o nadrzęd­ się systemowi jedność. postaci drugą tworzyli efekcie utrzymuje system jedyne tere­ insty­ aparatem wfadz wprawdzie publicznych w są sobą scentralizowanym klanu ich grupą z grupą nie uzyskała ze ich instytucji z pew­ posiadają zinstytucjonalizowanej, się w określonych klasycznym nie kontrolujących tworzonych uzewnętrzniać z (Ghana), Tallensi segmentacyjny skupiają związanego dianship o oni osobie zwyczajowo wypracowanemu formalnej, instytucje mówi z czerpią zwykle stanowiącą mogłyby że centralnie dzięki posiadają strony które Tallensi patrilinearnego się samowystarczalnego, nam, i i w społecznych. pokrewieństwa utrzymujących Tallensi raczej wniosku, wiążemy administracji stosunków jednak dostarcza który do egzogamicznego, współzależności. rolną dochodzi typu, przędzy żeństwo, stosunków dotyczącym sądów, panowanie też materiale Fortes miejscowych rządzenia. n a l u b przysługujących czy kontekstach na badań, spoczywających sytuacjach, jest albo Succession, jej an pozbawia. Analysis �RECENZJE 520 of Yako Yako Mortuary zajmują Zasadniczo wane przez jako wyraz nej, w przez Ceremonial. się obrzędy zmiany, której inne. co jako jaka nagle A Dotyczy yamu na Yako, społeczeństwach dziedziczenie, w ogniwa, następowało grupa z Wschodniej Nigerii, w tej były pokrewieństwa obrębie które społeczna. które prymitywnych zasad następowała jednego nowa grupy kokosowej. znaczenia ze śmiercią za t y m idzie, on palmy wyraz brakowało powstawała spadkobranie, i pogrzebowe w antropologów niejednokrotnie na uprawą jakiejś i trakto­ traktowane grupy musiało być społecz­ zastąpione grupie pewne Śmierć jednostki wpływała odbywały zgodnie z przegrupowanie, zasadami też systemu pokrewieństwa. Ten ulec pozornie pewnej Zwraca wane cali on są uwagę przez się ceremonie i że miejsca fakt, i wskaźnik aby i kami są wpływowi. rody ojcowskie Nasuwa spodziewać w pares W tej na bazie ramach pomiędzy są w tu obrębie one w u Yako traktowane Yako. znaczenie o konieczność organizacji ale się zajęcie I do rodowej. poza zajmowanego Nie Naczelnik zakresie tak dlatego, odpowiedniego jednoczące znaczenie. te A nim, a przez można wioski poszczególnych rozproszone wyrazem ich symbols of duchów. ich człon­ przez różne siebie się jest klanów jedno, w zamieszkałych koordynacji. płodności specjalne :rodu, zwra­ zresztą — być Dzieje się wioskach roszczeniach kapłanami mają wioskowej. starają dokony­ to często ispołeczeństwie ich faktyczne pozycję, nie stowarzyszenia kultu, w Yako Forde'a może musi Forde'a. których przysługi, pośmiertne społeczności Pozostają więc tej u do D. s t o w a r z y s z e n i u , skądinąd związanym z k u l t e m określonych się sytuacji w zmarły, pogląd zdanie z dalszych wywodów dóbr wzmacnia indywidualną jest pogrzebowe należał stowarzyszeń i rodowych takie wykonanie j a k się o k a ż e tworzone o o — obrzędy której prośbą prestiżu rodzie, lecz w ludzie do społeczeństw Yako wszystkie znaczenie te inter z do przekazywanie Stowarzyszenia torium. że znaczenia sobą zdobyć nie w wszystkich grupy, zamiennie. I — społecznej ludzie, dla odniesieniu zmarłego uosabia kontroli w spoza pogrzebowe jedynie drugie na osoby krewni dokonywanej jako prawdziwy modyfikacji jej tery­ jednak primus tylko matrilinearnych. interesy, stworzone znaczenia są obrzędy pogrzebowe. Czwarty szkic, Circumscision w Mwinilunga kich w okresie z (okręg Do wsi obrzezania grupy na jak pojawiają się w większości poddał nazwę stacji. pretacja Analizę związki układ przez między przez przez z Luvale, się U Ndembu ilość poziomami krajowców, badacza obserwacją zgromadzenia i punkty się jednak z jego rytualnego i zwraca i i c h strukturą społeczną a grupy. W obrzędami. studium tym a nie j a k V. Turner poziom .się. baczną i to inter­ poziom konfrontacji Badacz uwagę poziom nadał będących Drugi momencie Trzeci zresztą którym obserwacji zachowania cechy które egzegezy. i jednostki zakazom. pewne maski, Pierwszy wyklu­ i płaszczyznach i c h działań poszczególne próbom ceremonii, tubylczej wszyst­ Lwimbe), wykluczeniem, różnych abstrakcji. to świat jak u Chokwe, powyższym trzech składa z Ndembu w s i , obrzezuje, noszących W węzłowe na We występują związanego ceremonii. in kopieniaczym tej, podobnie Luchari, specjalnym osób rytuału pewne grupie są Passage społeczeństwem z ich domów poddawani przeprowadza różnymi stacji metafizyki odgrywane tę W (Lunda, początku analizie trzema analizie na są Rodezji). niewielka czasie specjalnego skonstruowany tubylczej i Ndembu zabiera którym mężczyźni. rola plemion owych Bantu w jako szczegółowej jednocześnie tam północnej chłopców inna Three dotyczy Interpretation. w okres, wracają specjalne, jest Turnera, an środkowozachodnich cza u V. Ritual, poddaje na role on odkrywa — rozważa �RECENZJE zespół symboli odniesienia i się określonego przy poszczególnych zespołu rytualnego do stacjach całego jako Studium niniejsze znaczenia zastosowaną jest funkcji przez autora do abstrakcji, aspektów poszczególnych Powyższy czesnym blemu zespół pod i nie tyle społecznych metodę: jego symboli i jest ze w z g l ę d u ceremonii jego stopniowe szkiców względem magii interesujące i konkretu stopniowe, ukazywanie na wierzeń ostateczne obrzezania, wolne ale ze i obrzędów. niewątpliwie teoretycznym najnowszym podjęciem Studia Studia ABRAMOWICZ, Łódź—Warszawa Polsce od ideologicznych i najbardziej tradycyjnego, nowo­ klasycznego pro­ religii. ANDRZEJ PWN, wyniki względu przechodzenie społecznych Zofia w sposób systemu praktyk. dotyczące na pojawiających wartości 521 nad początkowymi n i e należą sięganie poza niejsze, wypowiedzi romański ich w polskiej K. formowania rozbudowanych. należy nie genezą r y c . (red. etapami do n a j b a r d z i e j okres nad 1 9 6 2 , s s . 1 3 6 , 62 do pełni wypadków kultury artystycznej, Jażdżewski) się W Sokolewicz artystycznej pracach odosobnionych wykorzystują kultury historyków i, co odpowiednie sztuki najważ­ zestawy mate­ riałowe. W minionym dziejom do poznania wysuwają W. a i rozumienia się okresów o formowania logicznych nurtem w genezą głośną prace to Jako ludowego pracą A. K. spora dziejów 2 obszerne nasza twórczości znajduje pełne rysuje się kolejnych znany jedyny nurtu orientacja Dziś uzasadnienie. prac o każda jest o genezie istotną praca polskiej rolę. bowiem tradycji podej­ archeo­ Europy. dziejom w dyskusja ludowej . n i m stało Polsce, dawniejszej feudalnej uczestniczył sztuki w wczesnych zainteresowaniem. wczesnym wiadomo, Dzięki do nich szkice archeologa, artystycznych sztuki jak sztuki sięgnąć się wniosły wśród dociekliwe materiałach poświęconych poświęconych czoło liczne nowa Na to, odegrały Na początkach krzyżowania sztuki . Była prac dużo n o w e g o z największym archeologii 2 i pozwala przedstawiciel Piwockiego Abramowicza archeologów. plastycznej, proces z cennych rozprawy kierunków jest ilość s i ę , iż s z c z e g ó l n i e prace sztuki, przyjmowana wyraźnie wpływów się się p a ń s t w o w o ś c i . zagadnienia Abramowicz Polsce. tych archeologom początkach Zainteresowanie A. pojawiała Polski. Wydaje niewątpliwie H e n s l a >. D z i ę k i raczej mującego z XX-leciu sztuki n a obszarze 3 się W sztuki dyskusji nad zainicjowana dyskusji możliwe tej prze- W . H e n s e l , Sztuka społeczeństw paleolitycznych, Warszawa 1957; t e n ż e , Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, w y d . 2, W a r s z a w a 1956; t e n ż e , Polska przed tysiącem lat, Wrocław—Warszawa 1960; t e n ż e , Z badań nad polską ceramiką wczesnośredniowieczną, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 2: 1956, s. 1 6 2 п.; t e n ż e , D e la fonction des pendeloąues en forme de binocle, „Archeo­ l o g i a P o l o n a " , t. 3 : 1 9 6 0 , s . 1 5 5 — 1 6 6 , W . H e n s e l , A . B r o n i e w s k a , Starodawna Kruszwica, W r o c ł a w 1961. A. A b r a m o w i c z , Uwagi o problematyce badań nad sztuką w Polsce wczesnośredniowiecznej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 4 , s. 2 1 0 п.; t e n ż e , Przedmioty ozdobne z grodziska łęczyckiego, „Studia Wczesnośredniowieczne", t. 3 : 1 9 5 5 , s . 3 3 5 п.; t e n ż e , Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI—XIII w., „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 6 , s. 3 2 4 — 3 3 9 . K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, W r o c ł a w 1953. 1 2 3 �RECENZJE 522 sunięcie początku odleglejsze, wystąpienia aniżeli Przedstawiana wprowadzoną dów Ferdynanda cach cepcjami np. S. się na jach M. W wytworów zabraknąć mogą pracy źródeł A. nie nad Autor w znacznie i t a znalazła socjologii. Jako znaków, istnieją przyjmuje, o tyle i konsultacyjna M. Wallis Autor Między w kon­ różnice. sztuka twierdzi, Temu ujawnia pra­ Stefana 6 każda semantyczne. Abramowicz. Wallisa , wyraźne iż poglą­ w najważniejsze 8 autorów znaku, odbicie Czerwińskiego . tych teorią podstawie Mieczysława O ile zasadza że w dzie­ drugiemu sta­ źródło przyjętego przygotowaniu pracy udzielona zamierzchłych, sztuki, o I pracą znacznie Tam. jest ludności, dorzeczem Odry, istotne naszych ziemiach marksowskich szukiwaniu podstaw gotów iż L é v i - S t r a u s s , do 1 0 w obszar nad zjawisk L antropologie procesy polaryzacji kulturowej sztuki nie sociále Polski się pracy było wypływające devant już i tej zostaje zróżnicowań jest występują wczesnego, Wisły W To przyjęta polaryzujące dorzeczem się źródeł, czasach feudalizm. klasowego. twór­ korzystaniu . obszarze wywodzić o zastanawianie na jest operuje ideowego pobudek tych sytuacji nieodzowne roli kształtowania f oznak już podłożem polaryzacji kontekstu iż społeczeństwa uznanie tej chłopskiej, jakimi świadczących sięga W której działalnością ludności artystycznej poprzedzającej stwierdzenie, autor założenia, kultury zamieszkującej z epoki z się jawnych miejsc z Dane, szerokiego jest jest gdzie staje wychodzi najprawdopodobniej kulturowy brak lub etnografii. przekonująca- archeologa analogii „pierwotnych'* mało zaś, drodze rozumienie których rozwojowe na przedstawicieli ułatwić w swej czasów tylko społeczeństw zawsze nurty sztuki Abramowicza pracy główne C. teoria z na 4 Marcina głosu etnograficznych. etnografa 4 estetyki wnioskować artystycznych, W interpretacja cepcji sądzę, artykuły znaczeniem często współczesnych dyscyplina, się n a nad możemy powinno zatem jak książkę A. pomoc czasy 9 dyskusji dalizmu. nim polskiej asemantyczne również się, Lévi-Straussa Lévi-Strauss, sztuki w niedawno określonych wyraz Jest artystyczną dwa nauce przez C. sztuki Wallisa . funkcjach czych. jak istnieją daje stanowiska. nie tak nurtu łączy Claude sztuki, najnowszą wykorzystaniu nowisku przez historii reprezentowanymi ludzkości przez publikowane Morawski, ludowego Piwocki. Abramowicza sztuki 5 oraz 7 A. Polsce K. de S a u s s u r e . W wymienić Morawskiego ze badań przedstawicieli należy ta praca do w proponował wschodnim dokonane kształtowanie z ducha klasowych dziś feu­ dorobek kon­ w po­ wystarczające. Třiistoire, „Annales E c o n o m i e s S o c i é t é s C i v i l i s a t i o n s " , R . 1 5 : 1 9 6 0 n r 4, s . 6 2 5 — 6 3 7 . F . de S a u s s u r e , Cours de Unguistique genérale, P a r i s 1949. M . W a l l l i s , Geneza i podstawa malarstwa bezprzedmiotowego, „Estetyka", t . 2 : 1 9 6 0 , s . 1 6 9 — 1 8 8 ; t e n ż e , Świat sztuk i świat znaków, „ E s t e t y k a " , t. 2 : 1 9 6 1 , s. 3 7 — 5 4 . 5 6 S. M o r a w s k i , O realizmie jako kategorii artystycznej, 2 : 1961, s . 1 7 — 3 6 . M . C z e r w i ń s k i , Lekcja włoska, Warszawa 1964. Por. A. Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury Ł ó d ź — W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 1 0 3 , p r z y p . 6 7 . 7 „Estetyka", t. 8 9 artystycznej, Praca A. Abramowicza spotkała się ze szczegółową i dogłębną oceną W. H e n s 1 a , Szkice wczesnodziejowe, część V, 1. Do dyskusji nad genezą polskiej kultury artystycznej, „ S l á v i a A n t i q u a " , t. 1 1 : 1 9 6 4 , s . 1 2 7 — 1 5 7 . P r a c a t a u k a z a ł a się w czasie, k i e d y w ł a s n e u w a g i m i a ł e m już n a p i s a n e . N i k ł a kompetentność w znajomości p r z e d m i o t u nakazywała m i o g r a n i c z y ć się w y ł ą c z n i e do .spraw sposobu wykorzystania i i n t e r p r e t a c j i źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . Zadanie to s t a r a ł e m się p o d t r z y m a ć , m i m o że część z p r z y j ę t e g o d o w o d z e n i a znacznie umie­ jętniej przedstawił W . Hensel. 1 0 �RECENZJE Mamy powody, zróżnicowań aby odrębnych nurtów klasą warstwą czy nurtów sztuki te próbie definiowania tym kierunku wskazaniem, że kultury cowań klasowych trwały poziomu i sił Nasuwa wytwórczych, aby Odpowiedź ekonomicznej nie jako' łeczności np. w których A. procesu nie mimo iż w a ż n ą legitymujące ich nadrzędny i poświęconej z najbardziej ważnych Mianowicie której musimy rozważania stosunek sztuce problemów sobie mojej pytanie, wypadku w to ceramika, klejnoty, zdobina na metalu? istnieje, mianowicie, asemantyczna. Jak Wydaje sztuka w będzie w sztuce bo w tej ta nie zależeć jako ówczesnych równało pieczne się dla ta w od Nie nadaniu im w A. pracy, się który A. by się się, aby Abramowicz kultury życia, w arty­ naszym to, c z y będzie c z y też h a f t — że zasada lub ta nieprzedstawlająca, świątyń północno- płaskorzeźby? tendencji tym ludzi, które niebezpieczne —• płaszczyzna, do była nieumotywowana. przedstawienie było na i rogu, powodem jednego podporządkowywał wyposażenie tradycja nowych do Abramowicz. względu kości kultura wskazując zupełnie tradycyjnej istnienia wewnętrznego nim. Co pojęć: tylko wspólna i przedstawiające powodów jakaś pisze abstrakcyjna, wytłumaczyć pogańskich z —• spo­ uformowania używa jakaś bez drzewie, posągi wydaje jakiegoś się styl, zasadniczo ani — ' zdobnictwa jest przyjęcia usiłowania, stykającego do „...zbliżamy przejawy kontynuuje razie wyobrażeniach są podziału wczesnośredniowiecznym, — rzeźbione całości. wyłącza się takim odrębnych grodowego rzemieślniczymi, etapie stwierdzeń istnieje istnieje rodzaje czy ornamentyka zachodnio-słowiańskich wiedź lechickiej, do Polsce, pracy czy zdobnictwie wszelkie ośrodkami dochodzi struktury znane ich znaczenia, lecz w najrozmaitsze mutacji że sił rozwo­ Abramowicza się rzemiosła wspomnieć, dochodzi starożytnej rozpatrywać jego A. kształtowaniu wstępnym poziom nurty analizy pracy ścisły również materialnych ów odrębne równolegle słowiańskim zasada w nie Czy główna w zróżni­ o lecz dóbr od szczegółowej tu na możemy jako w są wywód dwunurtowy opartych jest od sztuki istniejących dodać: któ­ Stwierdzenia uzupełniając konieczny rozwiniętymi stycznej? w . rozwojowego powstanie c z y m n i e definiując zadać 1 1 w ludowych sztuki, podrzędny literaturze związek by rolę klasowego prowadząc i sztuka, przy warstw tylko sztuki Warto się nie analizy pozostające rozwojowych w na więc społecznościach, wytwórczości odegrało pracy. osiadłych, w procesu jaki jest przyjmuje, a Abramowicz artystyczna uzależniona zróżnicowania nurtów rodzimej rozwarstwienie podziału odrębnych pozaekonomicznych), pytanie, polskiej się Abramowicz, i się określoną społecznościach trwały (można Takiej sztuki z wczesnośredniowiecznych społeczności. autor miejskiego, odrębnych na n a to p y t a n i e feudalne, typu się i tradycji uformowania wyłącznie szerokich A. polskiego stanu do uformowania rolnej, wypadkową oczywiście dokonało rozwojowych rezultat czasach wielowiekowej się w polaryzacji ekonomicznych — się badanej ma. Niemniej nurtów w o doszło do ścisły również stanowił społeczeństwa wytwórczych duchowych. jowe. podstaw uzależnień iż gospodarce zmierza artystycznej związek się, pozaekonomiczne występujący rozwój nie wyłącznie przybierają konieczne. W i i na to wiążących Wydaje dochodzi ekonomiczne uprzywilejowanych społeczności mimo sztuki, głównie warstw przy istnieją których społeczną. egzystencję zależności iż w rozwojowych rozwojowych opierających rych sądzić, klasowych, 523 w nieudolność, Sądzę, zwierząt mogło życiu Odpo­ abstrakcji być i że roślin niebez­ codziennym, Por. recenzowane w t y m t o m i e p r a c e B . R i n c z e n a , Mongoł ardyn gar urłał o r a z Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, p o n a d t o D . С z a 1 1 o p a b с h 1 j a , Loka jata Darszana, Istorija Indijskowo materializma, Moskwa 1961, s. 2 9 6 — 3 9 4 . 1 1 �RECENZJE 524 stanowiło mie i walor, pojęć rozbudowa pierwszą ich ze kryterium muje jednak religijnej) tak te jest nie są zdobinach Czy w i w u ł a t w i a ł y one wytworami Nie . duży interesowne — sądźmy bowiem, o w rodzinnych nie­ doświad­ znaków przyjaźń, w pewnych pojęcia geometrycznych łańcuszkowych, liniach więzi istniejących rodzinnej, struktur społecznego życia wyżej. A. S c h a f f , w tym także w i sposoby osobę. w 'tej związków t y m czasie. B e z w n i k l i w e g o Wstąp do semantyki, Warszawa bez­ podobnych obszarze Sło­ czynniki bardzo czy czę­ na sprzętach, wzajemności uczuć budzi dlatego iż też przeważająca ziemiach naszych odzwierciedlają społecznych, oddziaływania konieczności płytce I na sztuce w prowadzone określenie, artystycznych iż określonymi były pracy powodzenia, Abramowicza faktem, np. Do snycerskie moty­ kierowały na istniejących. obdarowywaną zagadnienie w. do użytkowej z podłożem narzędziach czasie funkcji z zwie­ Niemniej sprawcze X I X zabiegi występujące stosunku wiązać motywy pewnej profanacją, wykluczona. ornamentów, w życzenie A. ich podejmującego których niektórych w a I tu wkraczamy jeszcze wytworów Motywy w w motywów przekazywanych planowanych przez jest również twórcy, misterne uczuciu iż b r a k przed podstawowej treści intencje, przyświecało przyjęte o nie można ręką aktualnych się i t r w a ł o ś ć . Jak Por. że Polski bojaźnią taka Wnikając wyraźne własnym asemantyczność. iż estetyczne. użytku, klimat 1 3 często wyobrażenia. wymienione twierdzenie, skomplikowanych codziennego wątpliwie 1 2 się, z n i m i łączonych. W złożonych zaliczyć działaniom mocy przedmiotów wycinania ludowych, zastrzeżenie ramach obszaru jest był (abstrakcyjnych) wczesnośredniowiecznych cechuje i czystość, wczesnośredniowiecznej możliwość należy informowanie część uzasadnione podyktowany wypowiedź związków przedmiotach poważne dobroć, Okazuje z one motywy wczesnych „pierwotnych" nam arty­ iż (figuratywnych) ogniwkowych, plastyce przypadku odkrywamy wypadków to znanych skierowaniem wysiłek twórców którym naszej uniesienia wiańszczyzny, społeczne cnota, nie twórczości w tych panował których Czy pragnienia poziomie funkcji „codzien­ abstrakcyjny. przedstawiają myśli". ornamentach geometrycznych ] 3 „jasność antropomorficznych występowanie kościanej motywów, konkretnych społeczeństw w roślinnych też n i e w ł a ś c i w y m działań ozy wyrażenie na dzie­ przyj­ (o stwierdzamy, jego tej Autor wytworów motywów iż serdeczność, takich przykładów ludzkich, motywów sposób pomocą np. odwagę wytworów zoo- podobnych za dla wytworów pozornie „pierwotnych" nie arty­ 1 2 wobec rzęcych, jak plecionkach, itp. kategorii iż zestaw Bywa, jako tradycji użytkowym, zestaw syste­ traktować właściwe funkcjom człowieka, takim rzeczywistości. kategorii taki więc stany artystycznych tzw. — falistych a można kategorii w bliskich sens ujęcia przyjąć, plastyczne pewnej W przedstawiających wczesnej przyjmującej romańskiego) przedstawić wreszcie w bardzo to naszej otaczającej rzeczywistości. pojęć, całość Natomiast społeczeństw od należy takich znajdują stych lub okresu figuratywnego twórczościach tylko Rozpatrując oderwane szczęście, iż magiczne. elementów Rozważanie na do zachodził. ozy unikanie jakościowej, dzieła rzeczywistości, pewno? do przedmiot czy do plastycznych wów oceny współczesnych Jednocześnie czy (do religijne spojrzenia stosunku taki względy kultowych". próbę związanych czas na możliwe czeń — odnieść stycznej o konsekwentne zdecydowanie, ściśle się i celach stosunek długi daje w stanowiska dziny nych", chodzi się niewątpliwie stycznej przez jeżeli mieściło na ich kształtowanie poszukiwania rozeznania I960. nie­ chociażby modeli tych — modeli �RECENZJE wiele z ówczesnych fałszywie działań będziemy 525 a r t y s t y c z n y c h mie interpretować swoisty będzie język dla znaków nas zrozumiałych plastycznych — dawnych dzieł. Podobnie informacji niepełny o niej, rekonstrukcji źródła obrazu które nie społeczności, cześnie, rów również się l u b kraju. jedne także i ser gospodarczą w nie nie były związek można produkty X t y m głównie w., gospodarki dla reliktów jak współ­ gospodarce wytwo­ zjawisk artystycznych ubocznymi jako (w tym najważniejszych rolnej działań znaczenia Do przez chrześcijańskiej. podobnie tej z zajęciami traktować tworzyw bez w właściwych granic wnoszonych religii Pod t y m względem najbliższy — było zasięgu w programu się archeologiczne. danych chłopskiej, oficjalnego trzymając znaleziska spożytkowanie najważniejszych wosk stanowiły u artystycznych. czasów, którymi dla nas nie­ Sądzę, zajmuje iż się Abramowicz. Zrozumiałe w tych jeśli szukania czy są bogato serów się wyznaczenia najwnikliwsze jeśli na temat podobne pozostawali kulturze. niowiecznych „Gdy Piast nimi Jest o to zabawiać wielu z ten nieodzowność współpracy cech o kultury cech próby o ustnej tych wszyst­ form chlebów bywają do kwestionowaniu iż jest były zupełnie A. w Abramowicz wychodzi gości, de z to more przestrzegany, koniecznie pracy na A. archeologa Studia..., zarówno z s. 1 1 9 . kultury kręgu residentes zwłaszcza wiadoma. zwyczaju wśród Sto­ uogól­ dopiero którzy i jego wczesnośred­ fantastycznych colloquentu tematy" Cóż człowieku przekazów wedle rozważanie Zwodniczość podróżników, o wiąże artystycznej, zastrzeżeń. owych piśmien­ kulturowych, wyobrażeń siadwszy rodzimych, jest powszechnie układów kronikarzy, bezpo­ obyczaj. C e l ten etnicznym. interpretacji o g ó l n e Polski. polskiej wiele którym przekazów obszar dziś w spraw rozumiany precyzyjniejsze budzą przez pracy, zakres sobie charakterze fantastycznych nie w szeroko współczesnych kultury czynione fragment A b r a m o w i c z , już auten­ od tradycji uwagę końcowy określonej, uważam, naukowe dziś rozmową, z kwalifikowane uświadomieniu określeń przyjmowali jeszcze pod wchodzące zamieszkującej Osobiście badania Przytoczyłem l ł często mianowicie o istnieniu rzeczach: »cumque zwyczaj gości o etnicznych żoną źródeł był rozmaitych wczesnośredniowiecznych ludności autora się, iż znanym nie mówiąc rozdział nie a stwierdzenie rozmaitych kronikarzy z zasługuje przedmiotem, działaniu artystycznych ze zwolniony wzięcie które Zagadnienie narodowych Wydaje jest działań rzeźbiarskich. uogólnienia w okrojone, Słowiańszczyzny rzeźb, uwagę genezy. sując ślady korzystający materiałem konieczne terenie drobnych rezygnującego prób z na badacz naturalny stąd na kulturowej poszukuje stanowiska natrafia znaczenia poznawczego, jest przekonaniem nienia z autorów odrębności której ze zabiegu nie to, a b y analogie I rozpatruje związanych tego z i zupełnie obcych nych poprzez plastycznych, Abramowicz i sposób obiektów. osobną Celem w bez większego średnio archeologia występujących walorów Na jak one obrzędowych obiektów ich że ale nie znaczy uzupełnień istniejących kich A. jest, tworzywach, tycznych, z i uzupełnień. chleb z religijnej, pisane z należy mających Ciasto, wątpliwie i się hodcwlano-rybackimi) całości sztuce jest podstawą rolnictwo, o źródła k u l t u r y ludności wywodzą poszukiwać niezbędnych wywodzących A. niezbędne której głównie obraz wyznaczają z z a k r e s u współczesnej wierzeń, Dla uzyskamy jaką opinii. rozmawiali de plurimus...* górali, nakazujący (podkreślenie Abramowicza, aby jeszcze etnografem. Nie trzeba raz J . O.) 1 4 . unaocznić podkreślać, że �RECENZJE 526 prowadzenie do rozmów wnioskowania jest równie żowanie A. na o powszechny przed wych w 300-letnim co przemian, rzeczywiste autora przy tym momenty śledzenie „miejscowego" szym chociażby tłem, wywodzącymi się uaktywnienie na Rozpatrywane nie się dziło dwu jedynie ...w miarę stycznej zaostrzenie na łeczeństwa, potrzeby i romańszczyzny. nurt przez podstawowej funkcji wraz na tej sztuki łeczną tacyjną. też czenia i Nie właśnie w estetyczne dochodzi nurtu ludowego do w „mylne jakichś uczonego A. nienia rozwiązań w sztuki prowadzony czy w temu, w i wywód dziejów wywołują autora. sztuki do są one żywą Można więc A b r a m o w i c z , op. c i t . , s. 124. spo­ I dlatego* do wyzna­ pewno wcześniej estetycz­ funkcje dziełom i n . następujące dokonania do niezwykle reakcję, mieć przez do niego innego niektórych istotne silnie nadzieje, w stwier­ przez rzeczywistości złożonej zagad­ angażując że i praca trudnej Polsce. Jacek 1 5 — dokumen­ potrzeb dochodzenie k o n i e c z n y c h ustaleń w czy semantyczne. zbliżonej na ma­ wytwory piękna. m o ż e - o d n o s i ć się r ó w n i e ż skierowane p r z y c z y n i się d o wczesnych się sformułowania, że m. mozolne ramy bardzo (np. zaś podstaw Właściwe natury przyczynić nauce Polsce, z w informacyjną (zaspokajania znajdujemy badacza, tym artystycznej. Na ludowym. potrzeb ująć późnych lokalnej, spo­ ważkim artystycznej Przed ważnych funkcji Hensla jednego błędu Dzięki kultury z górze podstaw w to: arty­ zaspokajający się kontemplacji jedną „Będzie Zaspokajanie ludowej grupy dokonało kultury nurt tym u wierzeniową, wypowiedzi natchnąć roli Abramowicza problematyce W. odkrycia ocena badaniach umiejętnie Andrzeja może właściwego są aniżeli formy recenzji rolę poprze­ autor, dałoby makatki). wioskowej, tych oficjalnym rozumowanie Abramowicza. w pełnienia powoływały które te b e z i n t e r e s o w n e j dzieł i w kształtowa­ feudalnej na wypowiedzi papierze, że nurtami. kultu szer­ których znacznie przejawów oraz sztuce dziedzinami w rozwojowych do nurcie wspominanej tezy". T a trafna tez nurtów zakresie Ale z wartościami chrześcijaństwa. stwierdza uproszczenie. się w wszystkim wytwory ". /zaspokajanie, społeczności służyły nych) W przede rodziny, odrębnych dzenie: nowymi I 5 pewne a Polsce tymi i kulturowymi powiązanie wykazać, w się duchownym, mogły podziału dyspozycyjnych, jak między ludowych działanie, przyjęciem artystycznej reprezentacji dzieła, wycinanki z wpływem, i ich prze­ stosunkowo- wartościami ośrodków różnic wypadają epoce słowiańskich, rozwarstwianie mas funkcje szerszym jej zabrzmiało z pewnymi między wraz polskiej rozwojo­ do p r e z e n t o w a n e g o ' przekonująco kultury ten aran­ cech etapów w 'znajdującymi ludów autorowi estetycznej, pojawia papierze, ramach Podstawą nastąpiło świeckim określone odgrywały w na Pod szerokich estetycznych lowanki opornej potrzebom panom stwierdzeniu czasach, dziedzinie istniejących służący estetyczne słusznym w zależności się przemian aby społeczeństwa księciu, cezury krótkie, ziemiach niepopularne zasadniczych zbyt rozwojowych rozwoju T a k więc podstawy Obyczaj osobiste. one („tradycyjnymi"), pozwalają jak kształtowaniu pięciu rozwojowe. żadnej zbiorowości. świecie, o zachodnioeuropejskich związki nurtów impakt się z na tematy rozprzestrzenienia naszych stanowić są związków pochodzenia na przyjęcie iż może określonej uwagami dziejów. się, nie ludów rozmów pracę procesie 60 l a t . W y d a j e powolnych dla osobą proponując wyznaczać jest ogólne" kulturowej wszystkich kończy artystycznej, ciętnie u goszczoną Abramowicz kultury „tematy odrębności Olędzki �RECENZJE 527 Wydawnictwa P R A C E ETNOGRAFICZNE, Jagiellońskiego) pod Czasopismo z racji jego naukowe, miejsca swego nakładcą, centralnej siebie nia wydawnicze Niestety chwili ruchu stoi mała na zeszyty tylko nież zwięzłych w liczne tej Muzeum coraz Kultury bardziej wersytetów (gdzie i Te odrębną Ludowej w Wydanie w ciągłego nych w Lublinie, już Krakowie wyraźnie w spoza ływania tego uniwersyteckiego, polskiej, przypominającym z. 1 „Prac tego ośrodka wydawnictwa nej z tych X I X w.), dium o organizowane Słowiańskiego skiego", jak Muzeum zarówno przez wstępne komisji Etnograficznej Moszyńskiego działalność Mu­ Etnograficzne ostatnio etnograficzne powojennym po ostatnio uni­ różnych w Poznaniu monograficzne uzyskały ostatnio nowy „Zeszytów tytuł Naukowych „Lud troską Krakowie. do naukową tych i czas (jej Udzieli W wokół w prowadzo­ tego ośrodka kręgu oddzia­ w dyscypliny. etnografii P A U i K. swym dawnych i i Nitscha T. w Seweryna tradycji, od wydaw­ ramach Ludu Stu­ Słowiań­ wydawnictwa wstępnym podkreśla wytyczonych organizacyjno-wydawniczą prac: niezależnie odrębne „Bibliotekę słowie tych Antropologicz­ — — wy­ Uniwersytetu etapy Komisji oraz i Otwierające profesora centralnym Słowiański" S. nieperiodycz­ studiów historyczne Umiejętności К. nawiązanie Materiały wydarzeniem ich redaktora, przez w rów­ nabierające jednakże naszej niektóre swój wydawane nie lecz organizacyjno-naukowych na prof. obej­ czekają o charakterze ważnym charakterze Etnograficznego Gładysz wszystkim również jest przypomina Uniwersytetu: także wynikiem pozostających tradycjach Akademii następnie i re­ artykuły recenzje, „Zeszyty i skupiających okresach rqzwoju słowo Gładysza, krakowskiej wydawnictw nictwa M. M. dużych wielu Etnograficznych" Jagiellońskiego, Krakowa, o w „Prace z serii będących uniwersyteckim pracowników dawniczych takie zyskały Etnograficznych" prac, również ośrodka obszerniejszych publikacje „Etnografia") umieszczania poszczególne Toruniu, tej Polskiej", do Ludoznawczego, opracowanie tere­ w „Etnografii Na okresie Łodzi, już powojennych, a piony Krakowie. zbioru ośrodku w inne placówki czołowym raczej oraz widze­ naszym tyle nie prac. wyodrębniony z. 1 „ P r a c wydawnictwa krakowskim serii co Łodzi" rozproszone ramach nie wszystkim w regularnych Jagiellońskiego" nego, przede Warszawie"), w tomów pozycji w ostatnie, tym razem Uniwersytetu tym c z y to w rolę. przez wydawnictw bogatego polskiej Towarzystwa samodzielnie • wydane numerację wydawniczy, zespoły wydawnictw uniwersytetów większe i serii specjalne przeglądów objętość kilkunastu Polskiego (w c z y też pełni z punktu nowych skłaniająca Etnograficznego Sztuki polskich. jako i charakteru wydawnictwach już muzealne Archeologicznego naukowymi tak ważnych — będącej reprezentowanej obejmujących serie do Polskiej" kraju, dziedzinie przeglądowych, całe kilka wydawnictw wydawnictwa zeum zarówno w ośrodkami etnografii wydawania, lecz Uniwersytetu „Etnografii naukowej reprezentujące umieszczaniu polemicznych, chwili serie naukowe, dyscyplinie, recenzji i w milczeniem dziedzinie jej wydawnicze, już tej przeszkodzie częstotliwość wartościujących mujące w Naukowe wypadku j a k zapoczątkowanie instytucje w w instytucji innymi pomijać systematycznemu systematycznych czy inne np. postępach faktów, wydawniczego czasopiśmie jak centralnej o 1963 ( Z e s z y t y s s . 173," r y c . 2 4 , f o t . 50 wszystkimi organizacyjne nowe. cenzji z nie powinno przez i — naukowej tej d y s c y p l i n y publikowanych i które i powiązań dyscypliny, z . 1, K r a k ó w Gładysiza, wydania, informacji rozwoju jak red. M. ciągłe jego przede poprzed- �RECENZJE 528 nika na Katedrze tywy badawcze kreśla przy todologii tym Należy j a k również etnografią sądzić, etnograficznych że drę katedrę Etnografii studiów, dwu w monograficznych wsi polskiej szego mieszczą i w również i zeszytach szcza wobec kierunkach Socjologii, obie na zapowiedzi plany pod­ teorii siebie i me­ katedrze i z do nowo prof. wsi К. — grup planu przez do do nich tych U J w o prac Etnografii druku dalszych informacji szczegółow- kierunków Katedry do prac kulturalnych Brak różnych na kierunków szczegółowych przeobrażeń serii prac „ośrod­ Kate­ robotniczych. usunięty prac reprezentowane przygotowywanych w do Dobrowolskiego, zawsze również pracujące zostanie umieszczania się jak wydawanej współcześnie pewno wydawnicze współczesnych tej zainteresowań nawiązaniach przez kultury, się dokładnego prac) przez perspek­ Specjalnie zakresie podstawowych odnoszące teorii historii wstępie bardziej nych w prowadzonej zapowiedzianych również ogólnej przez j a k i dalsze zeszyty. krakowskiego U J , kierowaną zakresie we reprezentowanych (jak się na wywodzących omówienia się Słowian. oraz dotyczą staną właściwe tych Ogólnej które — w etnografii Moszyńskiego, odbiciem ośrodka ośrodka pokrewnych" drugą Słowian, prof. К. których zainteresowania etnografii, zainteresowania ków Etnografii placówki, w następ­ zeszytach, zwła­ etnograficznym ruchu naukowym. Rzecz jasna, krewnych Kultury w w stytucje. ności "Wzrastanie do musi w wspólnych linii i poszczególne ostatniego stworzeniu zagadnień, postępowania ośrodki i szersze zadań, omówienia bez wy­ działa­ osiągnięć przez te przy konsolidacji różnych ułatwiającej których na in­ równo­ większych wśród uniwersyteckie po­ seryjnym platformy prowadzić i Historii instytucji Polsce, 10-lecia podziału katedry w niejednej powinno i w reprezentowanych etnograficznych okresie „Kwartalnik wszystkim również zainteresowań kraju i zamieszczana przede zawierać etnograficznych Ludową" informacja, wydawnictw w czasopism Sztukę dotyczyć ona przecież ustalenia przez rodzaju Może etnograficznych centralnych i n . „Polską kierunków ilości postępującej podjęte tego specjalnych przedyskutowanie m. ośrodka, t y m ^ośrodku. placówek istnienia myśli jednego zakresie cześnie wobec Materialnej") dawnictwie jących że (mam na trud­ zadania pewno nie są małe. Przyjmując i z z wielką zaciekawieniem leży podkreślić szczenie w ambitne Żarneckiej-Biały, do szerokiej sądy wersyteckich. etnografa ki w dotyczące zapowiedzią pracy polskiej i i i duże na w terenowych po w I I wojnie znalazły z. siebie zespołu w w sposób czasie ośrodek będących i (w n a temat prace logiczki naukowej) terenowych jest ośrodków zakresu i metod n a ogół odbicia i nawiązaniu pracy badań etnograficznych" iść w na­ Umie­ asystentami- Z. Białego metodyki studiów cechujące należytego następnych krakowski. metodyczny powinny dyskusja Etnograficznych" zeszytów etnografa badaniach których 1 „Prac autorów, dotyczącej osiągnięcia, dotąd na Etnografii: literatury t y m odcinku nie pracy się wydawniczą wziął dyskutowane kierunków, Rozbudzona uniwersyteckie, jakie Studium obcej „weryfikacji z ukazania weryfikującej praktyce jednego fakt zapowiedź specjalnej Uniwersyteckiego E. przyjmowane na zadanie, z. 1 t r u d n e j , dydaktykami radością czekając wszystkie literaturze dobrą uni­ pracy ośrod­ etnogra- N a l e ż a ł o b y określić z a k r e s t e m a t y c z n y p r a c o p u b l i k o w a n y c h w nowo utwo­ rzonym wydawnictwie w s t o s u n k u do p r a c z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii o m a w i a n y c h od k i l k u lat w „Sprawozdaniach z Posiedzeń K o m i s j i Oddziału P A N w Krakowie", stanowiących również dorobek naukowy ośrodka krakowskiego. I t e n zespół p r a c i k o m u n i k a t ó w w y m a g a o d r ę b n e j r e c e n z j i w „Etnografii Pol­ skiej". 1 �RECENZJE ficznej, jakkolwiek przedstawicieli nież przede ficznych. jednak kich Potrzeba tylko do p r a c y autorów podjęły bardzo lub notowanych zachodzących jako zagadnień są kultury krótkim nakże przede cześnie budownictwa studiów w w na nie tylko współczesnej historycznym, w wsi. starającym osadnictwa nacisk obróbki od kierunku na drzewa, nawiązaniu innych I w oraz etnografii Obie się wsi sumienną przy również do podobnych ośrodkach XIX na lubelskiej aby jeden chodzi terenie nych i muzealnictwa rocznik tylko do cza­ poprzedzone technik (w pierw­ kładą zachowanych planów d dalszych jed­ współ­ konstrukcji inwentaryzacyjnych źródła podej­ historycznych stoją Tom marginesie otworem otwiera Etnografia Polska, w t. I X jest się z . i mają Lublin 1962, Muzeum że właśnie z. to każda z zaś jedyne rocznika. w gromadzi się z. ułożony nich 1 dużo, tej szereg o tym gdyż publikować przynajmniej dziedziny badania jak na muzeal­ badaczy nieraz znanego byłoby dyscyplin, wszystkich, świadczy przez hi­ poświęcony nie mogła z będą prężności pracowników prowadzącym Dla Skład wielu wydawnictwo posiada Dużej całości będzie i archeologii, przyszłości etnografów, Lublinie, biograficzny został czy w nich uniwersyteckiego zawodu. sztuki, przedstawicieli lubelskich samym 1 ciągłego rocznika Lubelszczyzny. zastanowić, prace wydawnictwa charakter historii terenie rzeczy prócz swego łamy słownik ukazanie lat. Materiału gdyż ośrodka lub Kutrzeba-Pojnarowa 1, E t n o g r a f i a , etnografii, jednak stanu która z. Lubelskie na wypełniały co p a r ę etnografię, na prowincji na się obecnego przedstawcieli graficzne zagadnieniom zawdzięczamy, Lubelszczyzny, nalistów wstęp, o należy i Materiały Należałoby osiągnięcia jeśli do dokumentów artykule), przegląd prac MaŁyso­ wybranych podstawie drugim M. w. monografie na omawianyth (w nowe artykuły tabl. powitać problemom zachowaniu swe ustalo­ natęże­ i opisowych inwentaryzację jak L U B E L S K I E , Studia poświęcone dyscyplinie. lepiej, 34 - uznaniem Lublinie. przemian tej MATERIAŁY s s . 159, 2 n i b . , 40 dużym Muzeum storii wielu wiary­ pograniczu połowy monografii i stan zaawansowania rozwoju niektórych STUDIA na doświad­ porównawczych. Lublinie, Z uni­ przez „porachowania" Anna w zresztą i katedry ustalenie północnym Lubomierzu materialnej wszystkim Stanowią mowanych odcinku się etnograficznej Etnograficznych" drzewa szczegółowych c z y też technik domów. już tym własnych pracy możliwości przykładami wstępem artykule) swych jest wszyst­ wysuniętych eksperymentalnych z. 1 „ P r a c obróbki p i s a n y c h ustalić linię r o z w o j u szym w techniki Rozwój Galasa, obecnych, celu również badaniach następne Tradycyjne ślińskiego, lecz w na ośrodki uzupełnienie terenowej pracy odnoszące inne zrelacjonowaniem mających i techniką i na rów­ monogra­ zainteresowań etnografii aby jak prac przemian. Przedstawione i P. opinii, sprawdzania i zakresie artykułach pracy), współcześnie wprowadzenie, w szeregu n a d metodą raczej zastosowania w omawianej współczesnych życzyć, może metodycznych pomocniczych, metod w ładne Należałoby i faktów gór, naukowych możliwości godności sów dyskusji do p r a c dyskusję znaleźć w wydawanych stanowi zakresie technik nia cytowane wnikliwych etnografa. wniosków w nych oczywiście in. wynikach bardziej artykuł wersyteckie czeń w można (m. bardzo charakterystycznym elementem przystępujących nie ich ośrodków wszystkim wspomniany są ślady tych 529 regio­ etno­ zapowiada najlepiej. etnografa-regiona- �RECENZJE 530 listę Henryka wnieśli składa i się badaczy. Lubelskiego artykule opiera Ubezpieczeń wymienionych stwierdza tylko materiał budynków. żenie w Polski ścian i do mogły wyświetlone ną przeprowadzone inwentaryzację w budowie. do zanych z materialnej, nictwo pow, Po w z a daje czasie jednak osobno domu podaje od innych k o n s t r u k c j i określają przez właściciela innych terenowe poło­ ziemi. zagadnień, autora. Badania Nie które te zo­ 1948—1949. P r z e p r o w a d z o n o dokład­ w każdej w s i : najstarszego, i poparta wywiadami, też zwyczajów, te które nowszego domu nie ograniczyły wierzeń działy i kultury obrzędów zostały się zwią­ potrakto­ nich budynki drewniane pod względem czasowym. budowy (82,5%). choć o zróż­ budow­ pod budowę. że 1889 r. oraz że przekroju nowego domu Omawiając występujących z niego, z w przyczyny porównanie wniosku, zróżnicowane miejsca porównaniu do spodziewać opis 1921 r . W y n i k a w autor mało się wyboru procentowe 1889 i się należy szczegółowy od historię o s a d n i c t w a dochodzi okazać różnic wzrosła nadal omawia w obecny izbie z opisami zupełnie otwory kuchnią. części na autor i zdobnictwo z końca rodzajów w ma­ mate­ 1921 r. ilość 1 3 % , to i Czytelnikowi mieszkalnej a ziemi mógł ulec budynki podaniem w wynika dynamika badania tak bu­ dominują brakuje belskiej procentach duży częstości nawet się ogniowe. stwierdza, że w w sieni; danych P Z U nie od c z a s u nie omawianego latach na roku Opisy 1949, a zaniku jednak, jakichś domu, Omówione ilustrują"" p l a n y Należy czasu i typów. też zagród Z arty­ niewielka jednak wiele kapa zależ­ budowy budynku. poszczególnych od tego jest następnie czasu stan prawie wyciągnąć budownictwa powojennych. znikły ziemi. Zastrzega uwzględniają występowania w można wystawienia wnętrza. rozmieszczenie Porównując przedstawia użytkowej cyfr rozkład obecnie również statystyczny oh ich rozmieszczenie. konserwatyzm zamykają zmieniło. i oraz pomieszczeń, urządzenia powierzchni zmianie dachów oraz przeciętnych arkusze gospodarcze rozwojowa autora od i autor umieszczone domu gdyż w. danych otrzymanych ścian poszczególnych ścian X I X podstawie wniosków, zostały funkcja paleniskowe Na podstawie obszar konstrukcję została ogólnych kułu jak Polski latach terenu winno następuje w sprzętów z statystyczne w geograficzne, autor omówiona ność pow. późniejszych. Następnie że badania w Państwowego Dane Statystyka szeregu czynniki omawianego częściowo Pokrótce nad i pokrótce murowanych tym lat materiału posiadanej jednak większych budownictwa dynków żyją­ przez pochodzących powszechność, oddziela artykule t y m wstępie ścian riału nie W lubelskiego uzależnionego teriał jak wiejskie danych statystycznych swą dotyczyły gwarowe terytorialnym, i szkic etnografii marginesowo. Przedstawiwszy nicowanie do zmarłych, terenowych. ale budownictwem. tylko X I X w., na budynku przez została wkładu budownictwo danych obok ilość trzech budynków Inwentaryzacja kultury wane tylko którzy przygotowywanego niewystarczające. budowy wszystkich, biograficznego. względu P Z U 30 w s i a c h jej zarówno omawia czym drogi, daty w ze tych fragment badaniach przy szacunkowe natomiast zostać cenne dachu, stosunku dotyczą 1 9 2 6 г., wypadkach uwzględniają stały z własnych są wielu Arkusze domu Szkice stanowią i Lubelszczyzny. Każdy opisu n a l i t e r a t u r z e z końca oraz w ludową słownika się źródeł autor niej. etnografów osoby, J . Optołowicz Statystyka wydawnictwa Zakładu z o on kulturą danej Materiały druku Autor nad życiorysu następnym lubelskim. Obejmuje badania bibliograficznych do W w krótkiego jeszcze autora z wkład z danych cych Zwolakiewicza. jakiś jego pamiętać, się n a w s d że lu­ �RECENZJE Artykuł sia jest Plastyki objęły R. Ludowej Państwowego Chełm, sugerowane w z wyroby ścian, ciekawe są w wzmianka dane o pasiece działów z przy północnej traktowanych spania, był niegdyś ubiory łukowskim Podlasia. Lubartowa" Dużo J dów", na tylko dawniej scowościach daniach się z i X I X zachód od Lubelszczyzny. są w do połu­ dekoracyjnie tj. rozsuwane całości wyróżniają oraz kraśnickie w ubiory na­ pow. środkowego tworzą się Powiśle, występujące ubiorów ławy zróżnicowany szczególności Wisły, grupę skrzynie skrzyń o Bardzo w terenie. często ławy „Ubiory charakterze się a przez zanotowana charakterystyki stylach w. rzeź­ wgłębnym dość tzw. kanapy, bo­ Bardzo omawianym w to po­ tam żyjących Lubartów. krótkie na również Puławy, wyodrębniającą materiału takich, malowanie prowadzonych Etnografii dostarczają jak „gwiazdy", Zachowały informatorów. wsiach konikiem". 1960. Z e b r a n e tedrę zbliżone daje do dużym również tle przebadanej pow. na Została się, Są występuje 1954 r. napotkać koniec strój. N a północnej rytem oraz pod terenami nie wyrabia. relacji niektórych „z się terenie. bogato w różnice ozdobne Dowiadujemy zdobione się elemen­ ceramika, pow. Autor urządzenie i za­ z okolic . ogół w chodzenie z części po­ wy­ zdobnictwo przeciwieństwie Bardzo jeszcze Trafiają zostało: omawianym działających w dekoracyjnych, w niż któ­ oraz budynku, szczególnie zdecydowane obejmujące Osobną przedmiotów znane można południowej interesującego już rzeźbiarzy obszarze analogie i radzyńskim chodniego człekoształtnymi. je terenu malarstwo. prawie w następnie referując stroje, na w jednak jest tylnych i bocznych obszarów i Szczepańskiego. rozpowszechniły pewne płótnie, ostatnie drewniane zachodzą na badanym do już Lubelszczyzny. oparciach cechach zawsze rzeźbę ludowej zachodniolubelskie, wykazujące i czym które wiązujące dziś ulami się było w o a te Biała szerszy terenu, — bryły żywe To teren omawianego artystycznego. Wacława sztuki dniowej do Nie dotyczące malowane, i wyrazu in. nagrobki rzeźbiarza biograficzne innych tkactwo. Podla­ Badania wprowadzenie, Przedstawione na dziś więc ludowej rzeźba do odznaczało i drzewie. m. są i obfitującym tam wędrownego obrzędowa, ludowej technik rzeźba druki to badanego sztuki mebli i Sekcję 1952—1954. B a d a n i a obszerne estetycznymi ozdobne, plastyka Jest dość rzemieślniczych. przez latach budownictwa walorami garncarstwo Terenem — Lubelszczyzny i części p o w i a t ó w : Ł u k ó w , gospodarcze uwzględnieniem Lubelszczyzny form, również biarzy. z sztuki wszystkim gactwem i daje zagadnienia tkaniny działy łudniowej Z łącznie kowalskie, niektóre przede i pograniczu prowadzonych Krasnystaw. charakterystyką ze szczególnym zdobnicze i Autor osadnicze n a n i m ośrodków architektoniczne wnętrza Kraśnik właściwego ogólną stępujących że na badań Instytutu Sztuki w pogranicze. stosunki do wiązaniu Puławy, tytule omawia przechodzi ty ludowa podsumowaniem powiaty: Lubartów, L u b l i n , Radzyń, P a r c z e w Podlaska, rym Sztuka Reinfussa, właściwie 531 Do „bociana" dziś pisanek. przez M. Autor materiały stanowią i Etnologii UMCS i „węża", kończy Badania Lublinie zwyczaje doroczne, kolędników, stroje czasów „gwiazdy" a natomiast podstawę w one z in. obok jeszcze Sekcję się również „kozy", bardzo dla „kozy" się wzmianką Plastyki Atlasu i lub Ludowej w wielu było miej­ o dalszych w latach 1958 przez K a ­ przygotowywanego etnograficznego są obnoszono rozpowszechnione zachowało artykuł dawniejszych choć „hero­ woj. ba­ lubel­ skiego. R. s. 129. 1 R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, �RECENZJE 532 Od zagadnień przechodzimy w artykule nia że — jak w cenne padku monografii i ona — talentem", nie jej obejmuje ne działy stanowi ściśle wycinania kraciaki wnętrzna X X w., jak jennych czości zdolnych spódnice, oraz I zmienionych Plastyki Ludowej, Kultury i Muzeum sympatią: „Wszyscy trafi się na Zupełnie konywane i ka w kończy Badania nianych lezione kleszczy we wsi płytkich Wszystkie i ocen tablic z opieką radzyńskim, ją nie gdzie nawidzą, kobieta, do d a w n y c h jedynie a dobrą 3 4 działalności Badania jej twórczości. organizowane zachowała darzy wszystkiego głowę, bo przez dawne, sposób od ją tra­ wpły­ szacun­ jest zdatna!' 1 wszystko po­ się b y ć wy­ było oprowadzenie poszczególnych Ciekawe, realizm także że Matejki, artystyki wytworów za negatywnych o K. Plastyki Ludowej P A N nieznanego nich żelaznymi osadzonymi Łyniew, pow. także artykuły i w Marczak Parczew. we posiadają o z życia wsiach uznała słomy. Lubelskim jak również ona wsi. Szkoda, obrazy że choć autor­ były. przez narzędzia zębami. się i Chełmońskiego, odkrytym Posługiwano trawy Muzeum czy ile takie komunikat z ludowej, najładniejsze scenami ocen, po sztuki Kostrzewskiego ją zdają plecione Kleszcze nim pracowników rybackiego: drew­ zostały przy łowieniu postaci map, .zna­ ryb nadbużańskich. bogatą dokumentację w zdjęć rysunkami. Teresa 2 popisu Wydział tradycji i oryginalne krótki wodach, twór­ do Wojewódzki mieszka, ma takich Sekcji znaczny do zwierzęta-zabawki t y c h o s t a t n i c h ujęły z w we­ połowy międzywo­ pola rozkwit i Jej 2 latach zupełnie i wystawy oddalona wsi za­ pasiaki Musiatowicz ekipę przez nowy na Tka zahamowanie przez wypaczona ona ludzie stara malarstwa. n i e przedstawiła Sekcji na a jest tle wsi w prawie na konkursy wyrosła. pisanki 4 jej galerii jej 74-letnia którego otoczenia. na wielkiego 1954 r. tradycyj­ modę" . artystykę z obrazów Tom ta.ka eksperymentem impresjonistów, niektóre że w jednak pow. wsi nie nawiązujące sprowokowanie obrazów w całej starą przez Ciekawym „W dziwią, urobić została Wieś 2 i nie swego Antoniny miała spowodowało 2 przedmioty i Twórczość w. wnuków. oryginalna chwilowo otoczenie dla pomimo wybitnym więc X I X z spowodowały nie zaniechała Lublinie" je urbanizacja okupacji gdyż a końcem siebie i nie­ wy­ 16 m a l o w a ł a młodości mody, Musiatowicz analfabetka zewnętrznych" . kiem dla i wczesnej lat lat są W obdarzoną środowiskiem, maluje ciekawa następnie ta „Jako kilimy artystki różne Twórczość cechy. i dziś „odkrycie w wykonuje Muzeum). dycyjne a Mając z twórcą ludowej. tkactwo, z — opracowa­ wyizolowanego. oraz regionu, jednostki ciekawe, osobą zjawiska babki. Zmiana warunkach; — pisanki ze a sztuki szczególnie związana jest przejścia Dopiero jest autorka dla rodzaju kontakcie zrozumienia rozpowszechnione fartuchy Antonina Tego osobistym otoczeniu koleżanek, więcej. ciężkie na pająki, od w s i dzieciństwa ludowej. (Artystka się twórczości ona, było artystycznej. wów uczyła potrzeba ale w e kobiet, w na swym wycinanki, pozostała Techniki — wstępie bardzo była mniej na typowych uzdolnionej Musiatowicz. właściwego ludowej, artystka i i w artystycznej zagadnienie stwierdza głównie sztuki mówienie dla Musiatowicz jak powszechnych, Antoniny tym wypadku niezbędne Antoniny jest zjawisk twórczości Twórczość J . Petery, oparte zwykle dotyczących do J . P e t e r a , Twórczość Antoniny P e t e r a , o p . cit, s . 154. Ibidem. Musiatowicz, s. 1 4 7 . Karwicka �RECENZJE MÜVELTSÉG ÉS HAGYOMÁNY, ас Omentaliis E u n o p a e , w Debreczynie, obfity kultury tego to rezultaty swoich artykuły o to jednak peszcie winien kraju, jednak Etnograficzne badawczej, jak i M T A wydawnictw demokracji pism znacznym z ośrodek o czas prof. kowej w — i i innych szkoły, w jednego zaważyła Europy ma wyraźnie na publikacji Cechuje je rzeczowość, telna podbudowa setkę i W dla tej czterech 9 wyszło spod oraz uczonych niejako charakterze etnografów z publikacji. tomach „Kultury etnografów sławii, P o l s k i , R u m u n i i i ZSRR), oraz różnorodna, i Tradycji" zagranicznych a 23 — Nie lub treści jest to Piękna (z B u ł g a r i i , może Gundy Odbijają one zagranicznych. popraw­ i rze­ niejednokrotnie szata graficzna, tworzą stosowną 32 a r t y k u ł y , CSRS, więc jednej konstrukcja papier opublikowano węgierskich Instytutu etnografów przekazanej literatury, pracy. klasy Oczywiście prof. В. autorów — Środ­ korzystać osobowość i Tradycja-" badań której tomy Węgier, reprezentantów z kie­ informującą artykuły ale solidna archiwalnych w i ludowej debreczyńskiego. ośrodków wysokiej notkę kraju". trybuna, jest pod pedagoga teoretyczne. dla jednak ośrodka wykorzystanych fotografie spoza jako dotychczasowe również skondensowanie materiałów cennej pióra prac nie bardzo pozycji liczne wolna Niemniej na polskich znana Kossutha rezultatem tym czaso­ sławą mniej „»Kultura studia wyłącznie z innych maksymalne złożona dobre rysunki ale językiem, przekraczająca poza powiedzenia. od zrozumiałym lecz przez znakomitego się kultury także że kręgu tradycji, zasłużoną zamieszcza będące w wydawanie Nie miary, publikacji. a przeznaczone kierunku, do Azji, kolei Etno­ się, pozycję długiej Ludwika ukazały zakresu artykuły ośrodków coś nym, oraz będą z się nauki. redaktor tej artykuły Debreczynie, znacznie oprawę tematycznym będzie ekskluzywne, kto nich Z Komisji życzliwością. cieszy wielkiej i To­ problematyki przyjmowany Uniwersytetu z się renomie Buda­ Wydaje czołową niezmienną redakcją do wydawnictw. i (MTA), w Węgierskie doborze zawiesza granicą społecznej jego każdym publikowane węgierskich czasopismo każdy, W i w kierują periodyk, uczonego Pod zakresie Wschodniej większości indziej d za Etnograficzne zajmują ustalonej nowy myśli Gunda, zamieszczać Etnograficznego z Béli Tradycji". charakterze czytamy się Etnograficznego organizatora. o gdzie kraju postępowej i i Gdy nowych wspiera, Nauk metodologicznych. potrzeb, Węgrzy monografii poczynania oraz etno­ bieżąco publikując postaci Akademii tak założeń rosnących w roku syntezy na etnograficznych Węgrzech) swobodę, odpowiednich gatunkowym, w rownictwem „Kultury pewną co węgierskiej ujawniają bądź Muzeum na prowadzone nowoczesnej zadań Węgierskiej etnograficzna zainteresowaniem Instytutu świetnego Centralis L. Kossutha- przynoszą etnograficzne uniwersyteckie, pojawia dawna czasopism materiałów zatwierdzeniu ludowych. od kultury, działalność et Węgrzech do głównych ważniejsze etnograficznych dużym Debreczyn lub na eksploratorzy Etnograficzna miarę ciężarze co jakiś czytelników w wnioski państw Węgrzech Hungariae kwerendy posłużyć z licznych wszystkie wypracowaniu w jednym posiadają instytucje, graficznej o łamach placówka warzystwo rozmachem poszczególni katedry (najważniejsza z przyszłości jest Komisja poszczególne kwestii Etimológica archiwalne przyczynków Aczkolwiek poszczególne co na i w nastąpi, badań koordynuje zasięgu, terenowe charakterze tematycznych. i szerokim który ludowej Zanim planuje o penetracje materiał, grafii. Studia Roczniki Instytutu Etnograficznego Uniwersytetu t. 1 — 4 : 1 9 6 0 — 1 9 6 2 Systematyczne, etnograficzne 533 z czego Finlandii, Jugo­ (14 z D e b r e c z y n a , 7 z Buda- �RECENZJE 534 pesztu i po tury jednym ludowej opracowań szego, na można 11 z i mają folklorystyczne ractwo, jak skiego i nych, a obecnie na Moszyński stwierdza, niaczych i Europy, że były Afryki zorientować i się jego tycznymi i ma na Węgrzech . posiada że Ob — znak; w w jeszcze kilka (rum. Zarówno zbie­ tego gór­ dziesiątków i lat sadownictwa. kultur zbieracka upraw­ gospodarka dla ryb W się na łowili pierwotny u się Cisą, ryb od przy brał go ludów za w ludów są K. M o s z y ń s k i , Kdzép-Európában, brzegu. żyli gęsto Połów tego ryba­ Tak uważa pomocą lub na nastawki luźno plecionej niewielkich innymi we klima­ zawodowym za rzekami jeziora koszowych nas ta w e k umiarkowanym ubocznie. połów dla sta­ czytelnikowi rdzaju klimacie niskim i specyficzne zawsze stosunkami lub naddnieprzańskich. kiedy na są właściwy z łowiec­ regionach występowaniu. w koszowe są jak różnego rybołówstwa Dunajem i pozwalają rybołówstwem pomocą użyciu wkraczając t e n sposób o jest umożliwiające czasach, ryb rzek charakterystyczne Węgrzy w się nie nastawki nad łowienie — łowi problemach tam pomocą umiejętności różnych samołówek uwarunkowane społeczny: stylisku sieciowe że za sposób trudnią występują poświadczonych ii kopie- urządzeń w mapka przestrzennym rozlewiskach którzy Węgrzy i ludów rozwinięte samołówek Autor 2 jednakowa fotografia, typów ręką ten tyle zasadniczych Rysunki, różnych na łowieckich . się w ś r ó d skomplikowanych głębo­ na Balaton całych i Ferto. sieciowych Zarówno wspólnocie z nasta- Ugro-Fi- Ugorami znad nastawek. teren swoje niezamieszkały posiadanie. ugrofińskich O wspomina 1 2 krajów. Gyalu ludności paściach B . G u n d a , A gyiijtogeto életmód emlékei a Gyalui h a g y o m á n y " ( M . e . h . ) , t. 1 — 2 : I 9 6 0 , s . 2 0 7 — 2 1 7 . kérdése studia wielu ogrodnictwa i zasadzie warianty Niektórych sieciowe nie jest aspekt koczujący i Człowiek és dla rozwinęły posiadały rozprzestrzenienie o nastawki jak sidłach większości bowiem łowienia Spotyka przejęli w ich chronologicznym tym, przypuszcza, licznie z Kolozsvár) \ znajomości wytworzyć- wiele bagnistych Pierwsze Węgrzech, te paści zasięgi swój pisząc oraz kościach. swój w także 3 wikliny rzeki stąd, samołówkach, jedynie sposób lecz przy Szilágyi nowie, gdy Górach roślinności, hydrograficznymi. M. wek (węg. w rozprzestrzeniania kontynentów. geograficzne tropikalnym, rodzaju i Azji, w Prymitywny Autor kultury większego stanie sideł wyznaczone kom, zakresu z naturalnej łowieckie w poszczególnych rannie i pierw­ dotyczą coraz rolniczych. L u d y Konstrukcja oraz działu podczas uczonych Rumunów roślin to zupełnie kul­ artykuły niwelacji O pisze że p r z y r z ą d y techniczne, kich. rosnących posiadała skutek u Cluj Wynika prace opisowy, zainteresowały miasta dziko idzie przewagi z Dwa podział zamieszczonych zagadnienia. zbieracką od z zagadnieniom trzeciego. lub stawiane tradycyjny społeczną, zaniknie. K. dla tym z liczebnej gospodarki znaczenie. nie za Mimo głębiej zachód ta co rychło na pozycję przyczynkarski Gospodarkę na duże ludność Jednakże 1 spożywanie obszaru temu 18 p o ś w i ę c o n y c h zaledwie formy Giláului) i i analizują natrafił (folklor) wyodrębnić charakter Prymitywne Gunda i Cegléd). Przyjmując duchową językoznawstwa. materialnej Muntii by drugiego archeologii B. z Nyíregyháza materialną, pozostawiał znakach E. A. na Virtanen . 4 havasokban, 3 fejlodésének 4 t. 3 : 1 9 6 1 , néhány s. Leśne „Miiveltség A vadfogó csapdák fejlodéstórténetének M . e . h . , t 1 — 2 : 1 9 6 0 , >s. 1 9 3 — 2 0 5 . M . S z i l á g y i , A magyarországi borítóhalászat M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 , s. 1 8 7 — 2 0 9 . E . A . V i r t a n e n , A foglalójegyekról, M.e.h., nim własnościowych 159—165. néhány kérdése, �535 HECENZJE barcie, namuliska, tereny wiedzi, słowem znaki własnościowe muły magiczne wyjątkowymi soby rodne, ale Liwów, S. się t a k w na wąskie stokach rolę na Na Z N. rolnictwem regionu tach. z W oraz tów pokolenia roli nie radeł i zabiegów bóstwom powiązania pokolenie. W formy, murem, już prymitywnych pomiędzy Czeremisów, odróżnieniu przejawiające roślinach. Górskie p o l a i wznoszą gdzie pługów. i terasogatunki Zachowało i świąt się mają­ urodzajów. zwyczajów kulturą uprawne, się indziej zwyczajów roślinnego rolniczych Spo­ różno­ dziedziczenie 1 magicznych, świata były u Kaukazie . spotykane for­ stanowiło prastare kamiennym i zmuszeni oznaczonym. Karelii, na na lub posiadanie cechę zachowało tam narzędzi ściśle w łączą pracy się c e p y Nowsze narzędzia danych w rolniczą bijaka z u bijakami, dają Azji się prześledzić Przedniej rzemieniami. się formy (Mezo­ wielu w różnych starsze są złożone Również z i wiązań nimi częściach warian­ typy cepów z Chin, bardzo cepów się . W znane bijaki Typy Zajmuje 6 7 występujące posiadają dzierżakiem. młocki . Jazygów znajdują Analogiczne Jazygów połączonych łączenia sposoby Debreczynie bijakiem. cepy i o cepach z dwoma uniwersytetu długości, sposoby się Nieco rozwidlonym z Włoch. różnej tutaj i czci zasięgów spotyka zbiorach samorodnym nii z nakazy Kaukazu. Ikvai-Iváncsics tego pomocą terenie w niedź­ otrzymywało Specjalne Finlandii, jak i hodowanych się na Wspólną uprawę obramowane obrzędów historyczno-kulturowe i za rodu Kaukazu Wysiewa się zwierzę w i jaskinie „niczyją" nieświadomość obejmowanych Górską uprawy, przez północy: obrębie ziemią postronnych. i Lapończyków. w oddawanie podstawie potamii) ludów rolnictwo gór. starych celu upolowali łąki sianokośne lub którzy terenów i długie, uprawia sporo cych górskie dla tych, przedstawia narzędziach przeważnie tam u Mordwinów Čitaja rzeczą nietykalne oraz powszechne nizinnego zbóż, barci własnościowych G. wato było lub rybackie, było okolicznościami Estów, od i co obowiązywały oznaczania znaków łowieckie wszystko, 2^-3 Japo­ segmen­ różnorodne są przedstawiają ilustracje. Młócenie wykonywali za określone Nadto a za pomocą ją lub cepów było młockarze wynagrodzenie. praktykowano mianowicie drabiny wędrowni Cepami znacznie uderzanie szprychami z pracą północnych, młócono o drzwi, uderzanie zbiorową. i inne sposoby przeciąganie giętkim Do słowackich żyto prymitywniejsze kłosami koła, u Jazygów kijem końca terenów zboża, groch i nas — u i c h pomiędzy lub X I X w. w zamian i fasolę. znane — szczeblami kijanką. G. S. Č i t a j a , Hegyi fóldmüvelés a Kaukázusban, M . e . h . , t. 1 — 2 ; 1 9 6 0 , 313—329. L . K . Kovács sporządzając w s w o i m czasie typologię cepów n a W ę g r z e c h dysponował skąpymi d a n y m i z k r a j u J a z y g ó w (węg. Jászság) rozpościerającego się między rzeką Cisą a Z a g y w ą , m n i e j więcej w granicach administracyjnych k o m i t a t u S z o l n o k . L u k ę tę s t a r a s i ę u z u p e ł n i ć N . Iikvai-Ivánesiics. „ J a z y g o w i e ( p a t r z Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna, Wydawnictwo G u t e n b e r g a , K r a k ó w b . r . , t . 7, s. 6 2 ) , s a r m a c k i l u d k o c z o w n i c z y , m i e s z k a j ą c y w s t e ­ p a c h n a północ o d M o r z a C z a r n e g o ; p o j a w i ł się w I w . p r z e d C h r . między C i s ą i D u n a j e m , z a g r a ż a j ą c g r a n i c o m p a ń s t w a r z y m s k i e g o . O k . 370 r . p o d b i l i i c h G o t o ­ w i e . W średniowieczu ukazał się l u d m o n g o l s k i , z w . J . n a W ę g r z e c h , o p o c h o d z e n i u d o t ą d n i e w y j a ś n i o n y m , k t ó r y p r ó c z n a z w y n i e i m a p r a w d o p o d o b n i e ind с w s p ó l n e g o z s a r m a c k i m i J . M i e s z k a l i koło m i a s t a Jász-Bereny, osadzeni t u p r z e z Włady­ sława I ( 1 1 0 0 ) , r z ą d z ą c się a u t o n o m i c z n i e . . . " N. I k v a i - I v á n c s i c s , Adaíoíc a jászági csépformákhoz, M.e.h., t. 3, s. 149—158. 5 s. 6 7 �RECENZJE 536 Niektóre bułgarskie ilustrowane ojczyźnie wyspie Bułgarzy przejęli winnic w używają) oraz jak od się bułgarskie, wywodzące Badania autora nad Obok iż w na w zagadnieniem Wypasania w miasto XVIII łąkach w. (puszta), nierogaciznę, Zdarzało silnych tarza służyła W lasach pastwisk na skich na stałe, lecz że i Wielkiej Pisze Nizinę te gólnych autor nezą wypalali nazwy stanowiące neolo­ w. co się wielką tak Już zarówno a i na konie, żołędziami. w wypadku wypasania inwen­ galasówki: sprzedawano hubka garbarzom. drzewny. Siedmiogrodu dzierżawili bydło bydła wypasali przez pasterze Wędrówkami i na hubkę Pozostawili rumuńskich badań przyczynku wypasano zimę, Obok węgiel z swoim dokarmiano całą Ormiańskie sezon. regionu. pomiędzy przedmiot w lasach dębową Rumuńscy 10 doprowadziły kulturowe 9 świnie przepędzaniu O na wsi. Pasterstwo przedstawia kiedy omawia hali. W odbywały uprawy, noszą pasterzy rumuń­ nie osiedlali liczne ślady rumuńskich węgierskich. w jak się na termino­ pasterzy Stwierdzono skalę, część pasterze zaj­ jednakże, transhumancja od południe. Novak wypasania nie tego badaczy południowa inwentarza W przez korę ormiańscy XVIII i odchodzili wielu i związana niowieczu, w nie Ciekawie Hajdúb'ószórmény . miasta Zbierano Węgierskiej. I. Balogh: pasterskiej już wędrówki V. tym przybywali się na o lub się miasta. lesie oraz kupcy Nizinie oraz latorośli wypasania jesieni w zbieractwo. kowale w. uprawy gron. etnicznego, chlewach-ziemiankach. galasówki Węgierską kulturze Karpat stwo w XVIII do zupełnie techniczne główny zajmuje do od je ognia, kopaczek winnej lasach należących zamykano niecenia i Pół­ umiejętnością niemal procesy stanowią w trzymano również z pra­ na Dunaju. sprawę Począwszy Hajdúbfíszdrmény rumuńscy. logii owce. zaś ścisłe p o w i ą z a n i a Szabadi te początkiem mowało i I. i trzody lasach uprawy od zwierzęta umożliwiał do Z że mrozów las bydła dopiero pędów substrátu swojej narzędzia leksykalnego pasterstwo uregulowało jak i w woły się, i krajach. to do istniały południe hodowla wielu typów Zarówno zasobu narzędzi i tego (szpadli przycinania innego historycznym W języka. przeszłości północ rolnictwa od dawnego rozwojem żyjącymi enograficznych z do półkolistej. z duchem zgodnie do w n i o s k u , ludami się noże przejęte się Podstawowe kopaczki poszczególnych kopaczki rozwoju 8 Nauczyli narzędzia. sierpowate w C. Wakarelski . autochtonicznej, wraz kształtu dla winorośli winorośli. niektóre aczkolwiek tworzone uprawy przedstawia ludności różnego zasięgi występowania i narzędzia, gizmy niej to specjalne przedstawiają granica uprawiali od p o d b i t e j Bułgarii do i fotografiami nie Bałkańskim uprawy narzędzia rysunkami z n i m gospodarka łąki nich Prócz i polany swoich pasterskie krótkim pasterstwa należały stad. stosunków wysokogórskie mleczna Poza do wielkiej tym część gdzie Już chłopi pastwisk należała form organizacji pożywienie, ubiór uwagę na pasterstwie obszarze 11 znaczenie. własności, rysie h i s t o r y c z n y m poświęca całym Słowenii , duże i własnościowych budownictwo, w posiada Alp. W oraz życie problematyce paster­ w mieli do śred­ prawo poszcze­ pasterstwa pasterzy związanej wysokogórskim z na ge­ Słowenii C . W a k a r e l s k i , Néhány bulgáriai szolomüvelo eszkoz és azok torténeti fejlodése, M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 4 7 — 1 6 3 . I. S z a b a d i , Legeltetés és makkoltatás a hajdúboszorményi erdokben. M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 3 0 5 — 3 1 1 . I . B a l o g h , Adatok a r o m á n pásztorok XVIII, századi alfoldi legeltetéséhez, M . e . h . , t. 3 , s. 2 1 3 — 2 1 8 . V. N o v a k , Недуг pásztorkodás Szlovéniában, M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 9 7 — 1 1 0 . 8 8 1 0 1 1 �RECENZJE zachowały liczne się p e w n e wpływy Z pasterstwem, owczego nie i spotyka się Niemców lecz są skie w u materiału Finów, szkicuje związku z w położonej temu i przypuszczalny Kunnyó w prac w W B. we rodziny. nich członków Się, bysze z w Inny 1 2 obcy i w S. ludzie we innych wszystkich Podobnie wsiach typ osadnictwa się jak palockich Osi roli, w i przedstawia T. gyapjúványoló lat ogrodnicze, ani pilnych chęt­ moszczu. zagród b u ­ wielkiej budowano uliczki w tworzyli wsi się. O d rodzinnej. należącej uroczystościach przez wspólnotę i bawiono roli. jed­ niewiel­ eksluzywności obrębie ro­ na zamieszkałe świętowano roli jednej ustrój przeprowadzonych budowanych rodziny w w jeszcze członkowie lub się do wielkiej Obcy wielkiej przy­ rodziny, przedstawiają się sto­ Węgier. artykule osadnictwa a 100 materiału badań obrębie Hofer- w typu ok. czasie ani wina, zagrodach wymienionej północnych charakterystycznego G o n y e y , w i pozostaje pracach pry­ Konyár, ogrodnicy kunnyó, rozluźnianie zagrody w starzy pokoleń wielkiej na wspólnota a zachowała istniejących pewne wsi tam tworzenie 1 5 swoich utworzyły prace się budują tym wypadku już Członkowie wykonywano obserwuje zamieszkują. strzeniania s. lat uczestniczą którą sunki że Ale do (rodu). na czasem czasu biegiem ludowego opisuje pomieszczenia narzędzia, Palócz szeregu Z Relikty Autor dzisiaj. konstrukcji rezultaty domach, typów. pozostającym wnętrza. etniczna Od . rumuń­ zebranego różnych i założono do Somogy, podając winnicach odpoczywa; społecznej grupa w Słoweńców podstawie 1 3 nich jednak opis dostawiano rodziny i urządzenia przedstawia budynki 30 i się się się w czytelnik kom. Heves. oddzielnych Wspólnie więcej rodziny. w odległości. jednej gospodarczą. Zdarza Autor w posiłki organizacji Węgierska mieszkali mniej znajdzie Nagyvisnyó od nich Nie przechowuje Wpływ badał roli. N o w e kiej się w Kurucz najczęściej przechowuje na u walkowni Winnice zachowało jednownętrzne jesieni folowania budowane regionu, walkow- komitacie artykułów. A. Debreczyna. okresu rozplanowania u dziny nej Kurucza palockich . wsi do kunnyó, w osadnictwu szereg przedstawia od tego spożywa oraz Nagy wielkiej z t a m noce. artykule wsi południe wiosny winnicy dowlanego z na poświęcono runa poświę­ Kolozsgyula] Mniejszej, rozwojowy gospodarczemu, notatkę prymitywne Węgrzech, urządzenia; schemat zwane prymitywne, od nie spędzają osad Azji Słowian^ przetwarzanie krótką [węg. technikę części jest lub raczej z na opisuje i Konyár obiektów bo których typom ogrodnicze, 30 ' k m szereg także poszczególnych winnicach budynki Turków a Autor mieszkalnemu nim budownictwa mitywne nogami. Giula folusze się niewielkie. S. Gonyey wsi Bułgarów, osiedlenia są związane sukna). Podobne Wschodnich, gwarowe Budownictwu w ręcznie. Alpach one poruszane nazwy owiec, i folowanie sprzed niemieckie z siedmiogrodzkiej poruszanemu 12 Retoromanów wpływy z wypasaniem tkanie foluszowi Mezoség , kulturowe natomiast ściślej (przędzenie, Prastaremu ca ślady włoskie, 537 Z zagadnień węgierskiego . mezoségi románoknál, rozprze­ Polega 16 M.e.h., t. ono 1—2, 351—357. 1 3 A. K u r u c z , A népi épitkezés emlékei a konyári szólókben, M.e.h., t. 3, s . 167—176. B. N a g y , A társadalmi szervezet befolyása egy palác falu t. 1—2, s . 67—95. „ P a l ó c z ( z e s l o w . P o ł o w c y ) , g r u p a l u d n o ś c i ( о к . 150 000 g ł ó w ) węgierskich Hont, Nógrád, Gomor, Haves, Borsod, z siedzibą g ł ó w n ą uważa się i c h z a r e s z t k i K u m a n ó w " . Patrz: Wielka ilustrowana powszechna, Wydawnictwo Gutenberga, K r a k ó w , b . r . , t. 12, s . 92. T. H o f e r , A magyar kertes települések elterjedésének' és kérdéséhez, M . e . h . , t. 1—2, s . 331—350. 1 4 épitkezésére, M.e.h., 1 5 1 6 komitatów w Parád; encyklopedia tipusainak �RECENZJE 538 na grupowaniu Domy spodarcze drugim oraz i Otóż brzegu próbuje bogata 1 7 . rzeki. Autor do grzech, najważniejsze stosunkami podstawie są nieco rwanie się padkach jednostek — V. — odegrały Pražák w mieszkaniowej poza Spichlerz (klěť) Trójwnętrzny wysoko domu z niemieckimi wijała się wej na po XIII R. i 1 7 J . XIII Europie i do­ na Wę­ ze po XIII A bądź Jednakże rodzaju autor uogólnienia tego spe­ spowodowały ode­ we wszystkich powstawaniu dom przy­ osiedli geograficz­ sobą 1 9 czasie był u Słowian szczególnie w czy kulturowe wysoko domu się badań przegląd w architekci szórványtelepülések wpływy dom przez badań Rumunii — od i typ hodowlanej sąsiadująca ze odegrały tam kulturze spichrzem, niemieckich końca z natomiast ze stajnią. Kozép-Európában, osiedli aż nimi napisali za­ zbożo­ typami X I X w. związane roz­ osadników połączonego nieetnografowie gdzie zagród. rumuńskimi kialakuldsa był Natomiast górskim, typów rozwiniętej nad mieszkalnego. ludność obu który związany gospodarce terenie mieszkalnego wyniki domu Zachodnich. jest kultury słowiańskich. CSRS) Czeska mieszane rozwinął do kultury dla spichlerzem, osiedli obszarze właściwy Przy ze starych dostawiany zapoczątkowana typ daje mieszkalny na rozwoju reprezentatywny na miejscu formy produkcji. Najnowsze, dziejów jego, niemieckich. w., Zachodniej ze ana­ wiążą środowiskiem zagadnienia stajnią przeprowadzanych B a r abas, w zbożową hodowlana ostatnim są i Autor osiedli powstawanie nie etnicznymi w. etniczne mieszkalnego W poza omawia powstała które rolę jest nie tyle artykule współczesnych gadnienia. wstępie teorii. tego największą do osadników stosunki że społeczności Zdaniem różne przyniosła w budownictwa sów t. w. że wytworzyła gospodarka Vuia Na geograficznym. wniosku, (autochtoniczny gospodarką że ale już Czechosłowacji przed Słowiańszczyźnie intensywna Hofera. J . Barabá- jednodworczych tych przyczyny, Środkowej osadnikami uważa, rolę, przypisy społeczno-gospodarcze. połączonego hodowla, Autor sadniczą na rzeką T. rozważań szereg umożliwiające 18 osiedlach istnieje warunki uważa, mieszkalny mieszkalnego w Wagiem Liczne pracy osiedli powstawania do Przyczynki całej rozwiniętą występuje nad gospodarcze Wschodniej bezpośrednie Środkowej . jeszcze dom i i go­ rodzaju przedzielonej wartość typu środowiskiem powiązaniami Europie na terenie ze istniejącej Europie w wsi osiedli tego tego oraz jednym, wiejskich. Środkowej ilość dochodzi i Autor stosunki występuje z jak przedstawił mieszkaniowej wariant tematem osiedli podstawy Zarówno od same. bądź badań osiedli, jednodworczych nym jest powstawania w gospodarczych. zabudowania osadnictwa. podnoszą jednodworczych które etnicznymi, takie na formy Europie największa nich, własnych typu Inny mieszkańców skupiskami osiedli z przedwczesne. cyficznego km. zaś Nizinie. genezy na że wsi, naddunajskich dodatkowo jednodworczych Wielkiej ze życie problemem zabudowań mieszkalne wymienionej tradycyjnymi osiedli temat lizuje się wsiach w i centrum 1—2 domy opisuje genezę stwierdzenia, na Na tam przedmiotu zajmuje występowanie niektórych się w promieniu jednodworczych już mieszkalnych zazwyczaj o Autor wyjaśnić istniejącymi chodzi w stawia osiedli się kołem bibliografia Geneza sa je występuje Słowacji. domów znajdują otaczają osadnictwa w oddzielnych mieszkalne do różne szereg cza­ za­ rao- M.e.h., 1—2, s. 219—247. P r a ž M.e.h., R. V u i a M . e . h . , t. 1—2, 1 8 kérdése, 1 9 V. á k t. , s. , Kdzép-Európa, népi épitkezésének 1—2, s . 293—304. A román telepiilésés lakóházkutatás 35—66. néhány legújabb fejloděstorténeti eredményei, �RECENZJE nografii na przede owe w prace na archaiczne dawna gionalne ski, przyniesionej ale przyrządzany ko nieliczne rycznych zach jak i Istnieją do wpływami ne w część europejskiej literaturze innych wskazówki co w do go jest terytorium, obok pitny. Dowodem stare, pochodzące kumysu są z czasów i od Już piwa przede w I X w źródłach tyl­ histo­ w wyka­ recepturę dotarł l u b też ludów do przyrzą­ w ugrofińskiej, umie­ Autor jednak setek lat przed zajmowali przyrządzali miodu, bądź się, ż e wschodnich. czasie kiedy nazwy Węgrów uważa pitny n a wiele jęczmiennego wspólnoty ludów są miodu. miód wszystkim tych Węgrów kucharskich, sycony w., germańskich Jednakże X V I w., przyrządzali Niemców. tego w zapożyczeniem że W ę g r z y kulturowymi miód już miodu. wśród zarówno syconego których z te­ nich autor, napój przez książkach z wśród był miodu znajdujemy spożycia re­ różne pierwszej podaje używany piciu zupełnie wodą przeszłości starych niemieckich osadników wniosku, chętnie i której północnogermań- W Jak 20 etnograficznej. źródłach dwie prace. pitnego . przyrządzaniu (pół­ terytorium kulturowej, rozcieńczony niedalekiej naj­ środkowo-europejisko-alpejski. udokumentowane szczególnie w i badań że paszową prastarego kulturowe: czasopiśmie miodu ocenia jednodworczych gospodarką warstwy obszary Europie bartnictwa, i przyrządzania dochodzi i przypuszczenia, według pośrednictwem jętność hodowlą stanowią w analizując Autor konkluzji, osiedlach te był O w do się omawianym Jeszcze dotyczących występują następujące znano pitny wzmianki Dochodzi trudni starannie spożywany. statystycznych dzania, za miód ludów. i Rumunii. węgierskiego starożytnych średniowieczu w kraju, ludowej. z nimi rezultaty własnych wschodniosłowiański jednakowo słowiańskich zestawia regionów sztuki Regiony zamieszcza w Przyrządzanie czasach oraz zasadniczej reprezentują Szabadfalvi opisuje i ludność różnych elementy budownictwa Hunedoara). warianty matycznie, W typy których i oraz ludowego południowobałkański, J. w w Mołdawia ludowego formę etnografii budownictwa terenach, nocna z budownictwa technikę, ze stanowiska zakresie bardziej i temat wszystkim 539 i obec­ spożywali pszczół itp., spokrewnione z miód bardzo językami turko-tatarskimi. W drugiej wiązania , neolitu aż ceramiki Moraw, po dzień notowano Słowacji, Bałkańskim. carskie. W pracy, Na czarną ceramiki. Nie dzięki są zgadza gałęziom naczyń; turalnej Autor zawdzięczała mokrym palania ceramikę Habanów. czerń suchej po czarną Się i destylacji. Zarówno Badania porównawcze gatunek koniec 'na autor na do proces drewna, częściowo powstawania jakoby kolor czarny pieca pod poddawane jak są i omawia rodzaje strojem kobiecym garn­ Węgierskiej. pozostający archeologów, Czech, Półwyspie ośrodki Nizinie Szeklerzy wkładanym pieca i od czarnej Karyntii, najważniejsze zdaniem po­ Europie występowanie technologiczny Jego w ceramika powstaje koniec wy­ one procesowi na­ długość wypalania ornamentacji zdo­ węgierską. nad J . S z a b a d f a l v i , A J S z a b a d f a l v i , A M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 6 5 — 1 9 2 . 2 0 2 1 Na wówczas grafitu. w. Rumunii wytwarzali otworów ceramiki Wielkorusi, występowało słomy wschodnioeuropejskie Styrii, ze stwierdzeniami wiązkom zamurowaniu ceramikę się jej Wschodnich, przedstawia domieszce t e r y t o r i a l n i e .zróżnicowane. biącej Białorusi, zagęszczenie i czarnej X I X i X X Prus znajdowały ich czarnej przełomie Danii, Ukrainy, Węgrzech ta swą terenie węgierska występowanie dzisiejszy. N a na Największe wpływem stwierdza Polski, Siedmiogrodzie pod ceramika Czarna Szabadfalvi 21 mordwińskim magyar magyar mézsorkészités, jeketekerámia przeprowadzała M . e . h . , t. 3 , s . 1 0 7 — 1 2 8 . és kelet-európai kapcsolatai, �RECENZJE 540 V. N. Beliicer etnicznych 2 2 . Dając autorka opis próbuje współczesnego stroju wyjaśnić genealogię jego warstwieniami history czno-kultuirowymi. stroju, długie jak pominają np. stroje łudniowych ludów fan, koszula, krótka koszule, Czeremisów długie i tureckich białe gorset, głowy płaszcze że płaszcze, Widoczne i z pewne nakrycia tam są biżuteria) futrzane), mordwińskich związaną Stwierdza, Wotjaków. (nakrycia kobiecego datujące się głowy tego itp., przy­ wpływy rosyjskich z na­ elementy również oraz grup licznymi różnych po­ (sara­ okresów historycznych. T. Bodrogi krewieństw 2 \ wstępie sowe publikacje dań nazewnictwa L. H. ską Morgan dokonał W drugiej części rozwój Podaje próby którzy węgierską autor stwa. badania rycznymi ważką wieństwa. 2 4 . rodzaje mają sztucznego celu stosunków skich i Jezus, terstwo terstwo płci bardzo Piotr krwi z i M. S. autor w ZSRR 10-leeiach. Edmonsona, Eskimo. i ich terminologii wiejskiego rodziny, gdy wniosków. i Dalej ogromne szereg pokrewień­ pokrewieństwa. tymczasem wielkiej z stosunki rodziny. badaniami Autor ugrofińską zawiera Po­ prehisto­ powołuje się terminologię aspektów Nigdy oraz się tego indeks sobie zawierają się ludzie w z na wiele palców, badania typów i sztuczne równi mogą na pokre­ węgier­ sobą kobiety dopatruje się węgierskich krwi. pozycją społecznej. Można i i dziewczęta. wielu bajek cech roli wypijać W ludowych W węgier­ przykład diabeł, kumów. ręce mityczne, sztucznym dawnego formy nawzajem sobie postacie te Be­ dwa społeczną, Na w podawać C. przyjacielskich Również występować ludzie Obie i pokrewieństwo. sobie przysięgać, pisze wyodrębnia pomocy człowiekiem. sposobów. między autor braterstwo hierarchii — ludowych ludowych wzajemnej biednym można nie robią autor bajkach bajek pokurnanie stanowiska zawierać pokurnanie węgierskich księżyc, w i a t r serdecznych męskiej. Katalog i typu połączone również zarówno pokumać słońce, mogą przez w którzy się różne mogą krwi stwie tzw. y do organizacyjne system zapewnienie ludźmi, kumają śmierć, utoczoną małej węgierskich pokrewieństwa: między św. rownica, od Olderogge a ostatnich Murdocka węgierskiej dalszych otwiera analizy przeważnie bajkach zajmujący do do w etnologiczne pokrewieństwa pokrewieństwie podstawie na P. węgier­ się terminologii. Morgana zaliczają zręby obejmującą Steinitza G. różni pokrewieństwa. sztucznym Na Od ba­ podstawie analizował ostatnia opisowej początek których jaki po­ dotychcza­ pokrewieństw. gospodarczo doprowadzić Steinitza Studium systemu O reš W. w ta miejskiego odzwierciedlają na pokrewieństw jest terminologię terminologii powinny pracę skiego wsi grupy badania poświęcona niezależnej na i sposób, pokrewieństwa terminologii Przedstawia zasady, Morgana Kirchhoffa, współczesne studium dotyczy głębione na Według terminologią według rozróżnia pokrewieństwa terminologii terminologii najważniejsze pokrewieństw. zatytułowanej nad wyjaśnienia część Autor Pierwsza pracy węgierskiej omawia rozpatruje „uralskiej" terminologię uwagę dla Trzecia tzw. badań podziału zwraca znaczenie podziału do autor terminologii pokrewieństwa. należy badawcza pracy pokrewieństw, i przedstawia swej dotyczące terminologię „turańskiej" Problematyka absorbuje Na jak król, cza­ Bra­ krew itp. ale Bra­ tylko pokrewień­ braterstwa sporządziła A. krwi. K o - V . N . В e 1 i с e г, A mordvin пд'г viselet ószehasonlító vizsgálata, M.e.h., 1—2, s. 249—267. T. B o d r o g i , A magyar rokonsdgi terminologia vizsgálatának néhány kérdése, M . e . h . , t . 3, s. 1 2 9 — 1 4 8 . C s . B é r e s , A mürokonság a magyar népmesében, M . e . h . , t . 3, s . 1 7 7 — 1 8 5 . 2 2 s. 2 3 2 4 �RECENZJE vacs . 2 5 W talogu. referacie Z. Ujváry się ich — twórczość Ujváry ściołach nych pieśni lub I. części jest dopiero zuje np. w wiedzę dane podania Przy generacji i uwagę łeczeństwa metody ludu. Autor uwagę Obok wpływ tradycji na dalszą ostatnie głęboko nie tylko w podaniach i fragmenty dziejów. n i e przejętą podania w należy narratora. i filologiczny i zapewniającej możliwe przeprowadzi Podanie po­ przeka­ od prawdy. racjonalne z irra­ nieprawdopodobieństwa, jak światopogląd danej zbiorowości, Opowiadacze podań transmitują w n i m przechowywaną. brać pod uwagę Umiejętność Przy tradycji rozwija podania aspekt, Autor ale postuluje skuteczność i nie tylko tworzenia badaniu formalny środowiska. ludowej — Opowia­ tradycji. i przekazywania mutacjom. koń­ {Arany rozpowszechnił. odbiegający elementy wrażenia partii trąba autor i ko­ wesel­ literatury tradycji. daleko przebija zakorzenione charakter sposób W się i materiał ustnej pleśni w oracji Zíoía jak twierdzi z wyimaginowanym, przez pewnym przyjął ogromny nie sprawiają psychiczne badawczej często Sárosi badania ludowego — zbiorów śpiewanych ludowych. Gyula do l u d u , się analizę pieśni poetów poety przekazywania rzeczywisty zachowywania i K a ­ 26 zwraca wierszowanych problemy podania ale oraz utwory utwór przeanalizuje społeczne ulega swojego opublikowanym ludowych . duży zawiera nabożnych 1848 r. d o t a r ł procesem przekazywaniu przyjmowania, w ludowych, duchowym weselnych Główne środowiska, są plan i wierszy wywierają Pierwsza rozpatruje ludowych stosunki swojego predyspozycje pod gdy te W i poezji życiu części. jakimi prawdziwe, bajkach. aktualne 3 pieśni istoty nad choć i i literatury patriotycznych, zdarzenia się t a m świat cjonalnymi, na drugiej wtedy, zdarzenie Splata pieśni pieśni kulturze przedstawia badania zbiory zbiorów ludowej drogi, Zrozumienie głębione w wierszy opisujący 27 Kilonii. pogrzebach, Ferenezi (ustnej) . w pracę i rekonstruuje Trombita) i na itp. W cowej 1959 r. tylko Ethnographlca" ludu. podzielił miłosnych, „Acta pomniki poetycką przedstawia w formą znaczenie pisane autorka nim Rękopiśmienne omawia i o w obszerniej rolę ustnej czasopiśmie pisze wygłoszonym zajmuje na omawianym Obszerniej 541 i i pamięć, się w ciągu należy psychikę w wielu zatem brać danego spo­ wypracowanie postęp ale przetwarzania, specjalnej badaniu ludowych podań. Ten i s a m autor węgierski kult zamieścił lasu . W 28 w omawianym powiązaniu czasopiśmie z całokształtem badał a n i m i s t y c z n y k u l t l a s u n a Węgrzech. Szczegółowa autorowi na wieków. Wyodrębnił a rozróżnienie mianowicie: demona 2 6 2 7 2 8 s. 1. k u l t leśnych cztery drzewa w warstw w ścisłym drzewie lub grupy znaczeniu ducha jedna na drugą animistycznego (modlitwy ściśle istot niekoniecznie mieszkających l u d z k i e postacie, j a k elfy, karły, o l b r z y m y ; animizmu Ferencz' a n a l i z a tego k u l t u zachodzących zasadnicze Świat ludowych do w drzewach, ciągu kultu drzew); zespolonego pozwala w 2. lasu, kult z drzewem; a przybiera­ 4. k u l t l e ś n y c h u p i o r ó w duchów. Á . К o v á с s , A készülo Magyar Népmesekatalógus meséinek tipusmutatója, t. 1 — 2 : 1 9 6 0 , s . 3 5 9 — 3 8 9 . Z. U j v á r y , TVépi kéziratos versesk'ónyveink, M.e.h., t. 1—2, s. 111—146. I . F e r e n e z i , A népmondakutatás néhány elvi kérdése, M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 201—211. I . F e r e n e z i , Az animizmus világa és a magyar erdokultusz. M.e.h., 1.1—2, 5—33. 2 5 M.e.h., s. także 'mieszkającego 3. u b ó s t w i a n i e jących szeregu studium wierzeń �RECENZJE 542 V. Diószegi Pierwsze dopiero 140 lat materiałów, of nad Te first Przyczyną ostatnie Magyar sformułowanych w wanie zjawisk, przebadanie 0 jego ne postacie ludu i właściwe do starych w z dawnymi Węgrami. J. Alexe jenko na przedstawia dotykać 1 rybackiego, a wchodzić łodzi nymi a duchy. złego sie Przy krążący ze głośno w strzałą oraz mowlę przed wpleść tajdze. wieloma bliskie Z. jednego są się złymi się orlich układano piór duchami. w pas już stwierdza, względami podobne Sa.mojedom z Ketów. jej babki. innej w za winy na z i rodzącej. brzozowej kołyski suszono, Odzież są do obrzędy zwyczajów innych Musi dawniej człowieka. i zdrady wolno jej także specjal­ życia zaklęciami noworodka zwyczaje nie łowieckiego wolno tryb rezultat dnie czego ciężarnej położnictwie dorosłego że przebywała obwarowana i na win. Dziecka kołysce Nie jest modłami Ketów [Jenissejscy sprzętu Pępowinę Zagadnienie zwyczajów do kobieta umieszczane północnej przedstawił ludowych Ketów Autorka szczególnie się ze s w y c h szereg Węgrów narodzinom dietę przez cały przez towarzyszących ciąży, jest pozo­ wspólnocie omawianym znająca jakiejkolwiek skórę' i pęki ją lub Autorka Ujváry z uważany spowiadać zajęczą wieku w poród męża, szaman należą analogii W zawsze rodzącej wreszcie czy we zajęcia ludowymi przebieg jest i odnaleźć koczujących ciąży i wierzeniowe szamanizm, 1 w 3tł należących nimi wierzeniach autor jeszcze dziecka . obrzędów jej czasie opisuje obecna namiotu prowadzenia zawijano przedmiotów Autorka i w części j e s t z a istotę n i e c z y s t ą / w o b e c do W one z Mitycz­ szamanizmu. narodzinami wśród ludów studium. szuka się z o k r e s u z i również mówiących wątki jej Dalej Diószegiemu się zwyczajów należących porodzie Trudny z czy tylko Zwyczajami się uważana rybackiej. dokoła porodu szereg także zakazami. wywodzą przeanalizo­ jak diachronicznym poszczególne żyły się jak występujące wyznających datujących Turuchansk kobieta sprzętów do które rejonie Ketów udało związanymi lat w dziecka. U kobiety. efekcie cel historycznych niniejszym ludowej. kiedy za Węgrów, — czy pokrewnych, zajmowała Syberii kilka artykule jej W sobie w Beliefs metodologicznych szamanizmu, jest swojej Religious postawił etnicznej, czasów, the reliktem kultury wierzeniowych, ich terytorium, A. Ostjacy] przez kręgów z metody wcześniejszej założeń synchronicznym, grupie zdobyciu być dociec, węgierskiej w with zarówno 29 trudności we i ludowej rozpoczęta wypracowanej autor własnościami się ludów autor podstawie zawarta poddaje węgierskiej wierzeniach Na religijnych Stara były archeologicznych zjawisk autor wierzeniowych węgierskich obecnego tych badaniom. całej religijnych pracach rzeczy concerned mogłyby nadludzkimi — elementów stałościach w kulturze Węgrów odpowiednio Research pracy które węgierskiej religijnymi uzupełnił Hungary. wierzeniach Analiza obdarzone są of T węgierskiego porównawczym of w ymienionej śladów wyobrażeniach spokrewnionych. stanu brak niedomagania Settlers wszelkich tego zaś Problems w wierzeniami wszystkim Methodological the szamanizmu dawnymi temu. przede badawczej. pracy Pozostałości badał badania ,,babka'\ odpędza złe małżeńskiej, zatem w nie kąpano, cza­ lecz kory. Maleńki łuk miały chronić nie­ aby w rodzącej narodzinowe ludów, późniejszym zakopywano Ketów szczególnie pod zaś Syberii. przekazywania, węgierskich . 31 Swoje przejmowania obszerne i funkcji i rzetelnie udoku- V . D i ó s z e g i , A magyar néphagyomány és a sámánhit kapcsolatai, M.e.h., 1 — 2 , s. 2 6 9 — 2 9 2 . J . A . A 1 e X e j e n к o, A gyermek születésével kapcsolatos szokdsok a szibériai keteknél, M . e . h . , t . 3, s . 9 7 — 1 0 6 . Z. U j v á r y , Az átádás, átvétel és a funkció kérdései egy népszokásbaru M . e . h . , t. 3, s . 5 — 8 8 . 2 9 t. 3 0 3 1 �RECENZJE mentowane studium zwyczaj'Orwl obcego pochodzenia gionów Siedmiogrodu, miogrodzcy mu terenów w zabija żniwa, janie głowy jako aby w następnym czaj zabijania tam zniszczenie w symbol sposób czynniki turze? istnieją już cza złych Poza gdy może Dalej w duchów się autor całych do późno, go, a Ponadto na terenie zabijania Ujváry kury Czwarty regionem a wiane po i koniec czas dziś karnawału sceny, akcje są nawałowe downi z t a k że się karnawału pełne aktorów wspólna widowiska aktorami i jest się 3 2 w był Gry szereg nie dopusz­ urodzaj nie ten itp. bliski, przyjął przejęty u już się przeka­ terytorium. dawniej Na go. został ludów szersze koguta. bliski. zabawy zwyczaj zakończenie enklawy pochód nawet kobiety część Farsangi i mile ich w imprez. kierują terenie. Przez jest Miejscem przędą. grą játékok jak cały odgrywają Rozgrywające wiejskiej. na upra­ początek, widziana, dziewczęta dramatikus hodowlą Ukrainy, poprzebierani humoru. jest narodowej przebierańców. często i Szatmár Zarówno społeczności Widzowie w prześledzenia Króli. słownego a rolnictwem są we . Szatmár mniejszości odpowiednio i 3 2 Siedmiogrodu, (zapustne) możność karnawałowe Ujváry się karnawałowych której duża i trudni Trzech jednakże, I. F e r e n e z i , Z. U j v á r y , M . e . h . , t . 4 : 1 9 6 2 , s. 3 — 1 6 2 . bliskie mieli przejmującego już na z ludnością hałaśliwy organizatorów bardzo ją mężczyźni w bardzo wzmaga zanikał I. Ferenezi i Z. mieli sytuacyjnego izba, lub Węgrzy Zwyczaj zabijanie karnawałowe bardzo schodzi jak tworzącymi dopuszczalna wiejska kiedy Ludność łączą stycznia, młodzi komizmu tam, koguta ekspandować wyłącznie autorzy 6 aby przez Węgier. zabawy tylko Europie. zawiera oznajmia tradycyjne, twórcza jest dzień, i kul­ przyjąć ludu zabijania Jakie jest psychicznie i nawykami rozpowszechniony całej osadnikami rozpoczyna trwania zacji w gdy pytanie,, obcej się kogucia wtedy, okresie, kulturowe Gry krew rok złych zupełnie identyczne terenach. znaczenie, opracowane powiązania terenie. w sobie m . i n . , że k o g u t że życia drugiego. Wierzono tylko zwy­ oznacza mocą koguta zwyczaj słaby, Węgier podobne koguta niemieckimi różne cja kult w., za północno-wschodnich omawianym Karnawał całych miał Szatmár, Bliskie także już do się ma do zabijania n a niektórych XVIII był w może cel stawia zabi­ zabija koguta ma lub tych zbożowego, przed narodu zwyczaju zwyczaj mentalnością dlaczego tom czasopisma regionu bydła. i omawia wsiach w zatem z się, przyjąć Podobny Zabijanie jednego zwyczaje, zwyczaju mieszkalnego, tylko bo zujących obcy żniw pobudzić z Wielkanoc demona zabezpieczyć jakiegoś zbliżone może się sharmonizować a że plony. koguta na re­ sied­ Węgrzech czasie płodność. A u t o r od z t y m ptakiem. domu zastanawia Węgrzech, stosunkowo lub przejęciem zwyczaj się wniosku, związanych t y m obcy przechodzi W koguta ma n a nowożeńców podobne Przed wierzeń do zaś żyli każdym północnych wzmocnić obfite krew zadomowienie w Wielkanoc). wesela Na Siedmiogrodzie a winien znów czasie ludowy w autor niektórych na zabijaniu wiejskiej. weselnymi. (karnawał, poświęcił t j . t a m , gdzie ten polega czasie: krwią roku, w sprowadzić dochodzi funkcjonalnie. swoich starego koguta zwyczaj Swą Węgier, społeczności obrzędami wiosnę bibliograficzne) ludność węgierską karnawału, spowodował na umożliwiają Autor gdzie roku Zwyczaj innym z prze^ północnych całej czasie jest zimy, a nadto jaki w w płodności. koguta Zabijanie duchów, koguta związane koguta nowy. obecności Transnubii koguta i lub Słowacy. w się w 242 p o z y c j e przyjętego Tramsdanubii Sasi, Niemcy odcinaniu i (529 p r z y p i s ó w , 543 się inwen­ insceni­ Na kar­ Kontakt wi­ aktorów lub Szatmárban, �RECENZJE 544 narzucają ról- im chętniej Aktorzy Ferencai í Ujváry 1. p r z e b i e r a ń c ó w parobcy a w i psów. wygłaszają Większe darz i mu z także rzemieślników znanych W w gry regionów gólne motywy Na noszą W trzeba artykule językoznawczej. Badając tanura oraz łączący obydwa apelatywy. na zaś mutandis i „piec określenie sama grzebaniem). Ustalanie niach — ściowo i nicznych. i pokrewne -odpowiednią metodę czyli drewnianych. badanie do magnetyzmu W w Polsce należy szukać — to pozostałe, w B. rodzaju zachowania dramatu ludo­ porównują Europy. i w innych Poszcze­ Niemczech. zdaniem autorów — współczesne ich inter­ nieetnograficzne Gunda innych bowiem U daje 3 2 nikan wielu staroperskiego w związek w popiele", wielu językach używana chleba analizy wyjaśnaa zagrzebany ludów, chleba opraco­ próbę i językach „chleb etymologia mutatis jest związana średnioperskiego archeologicznych jest obecnie dyscypliny, badawczą. Autor słojów", znaleziskach i z popiołem nikan słowa etnologicznych nowoczesnej określenie absolutnej wypracowanymi wieku określać wymienia pozwala kamiennych sprecyzować ich kilka i materiału wiek. Na nauki orga­ dobiera najważniejszych. glinianych młodszych odpowiednie określenie czę­ znale­ przez substancji o k r e ś l i ć , /wiek i a chronologii wiek znaleziska bada­ archeologii, metodami pozwalające przewidywanego pozwala i karnawałowymi Ukrainie, u w a ż a , że w niezbędne „kalendarz też wyprawia koniec terenie dotycząca w . Autor rozporządza Stosownie drochronologia,, lezisk etnologii, Archeologia 3 3 bywają przejrzysta. chronologii L . Vértesa Na na wypiekania świetle się pełne gospo­ popularnością się z a g a d n i e n i e m elementy. chleba (terminologia więc gesty różnego mówienia zabawami chleba". do za czym skąpy wojska analogii wymienić wypieku staje absolutnej przyrodnicze się tym popiele) to p r a c a także ziska. nazwa W w do sposób i Dużą się całe przy węgierskie. znaczy ziemnego do osób. dające grywane syna średnioperrskiego w y r a z u Nikan teksty zbójni'cy, Chętnie zwyczajów, odpowiedników ziemny pieca ta (zagrzebany ich z na irańskiego znaczenie wyrazu tanura jeszcze niewielu środowiska. karnawałowych dziejów Z a świń, Zazwyczaj wesela, wiktuałów. tym Szatmár czysto lub więc przez wołów, udziałem przebierają poszukują piętno byków, występują zajmują ludowych z śmierci poszczególne Rumunii, gier skarbcu Szatmár autorzy jego w przy udziałem Tak ujeżdżane a n t r o p o m orf i czne, oddaniem swojego regionu występują zakończenie wania. pracy z pochodzenia w ze a następnie ogólnoeuropejskim pretacje parodiując swej scenki skradzionych z inscenizacji. kościelnych, wsi. Aktorzy postaci zapustne ze życia przed konie postacie scenę interpretacji widowisk większych zbójników-batiarów. Cygan-ojciec analizują węgierskich, Aczkolwiek w i typy figuralne, się czy antropomorficznych. bociany, krótkie inscenizacjach sporządzoną części kozy, obrządków w chwytający wszystkim 2. f i g u r grupy parodią często z zasadnicze n i e robią odgrywają mają inscenizacji publiczności. przybierają odgrywa kupców, ogóle autorzy są sceny i dalszej wego lub cyganów. weselną się wsiach za zwierzęta Najczęściej życia dwa rodzaj życzeń niedźwiedzie, znaczenie Bardzo i zwierzęcych, za dialogi ceremonie ucztę cieszą się się „pandurzy" sceny widziany gustów rozróżniają niektórych tylko sprośności. do maskach natomiast odgrywane siebie się Przebrani przedstawienia. są w przebierają „huzarów", jeleni przez dostosowują Den­ zna­ prze­ chronologii B. G u n d a , Az iráni kenyér torténetéhez, M . e . h . , t . 3, s. 2 1 9 — 2 2 6 . L . V e r t e s , Az abszolút idorerd meghatározása az archeológiai és etnológiai kutatásokban, M . e . h . , t . 3, s . 8 9 — 9 6 . 3 3 3 4 �RECENZJE szczątków kostnych najdokładniej pozwala wyznacza radioaktywny. przebadanie wiek Jednakże 545 zawartego starszych znalezisk sposób posługiwania w nich fluoru. pochodzenia się I n i m jest kłopotliwy i M A S A L E B I SAKHARTWEŁOS Opublikowany prof. kowej i G. Jubilata, SRR jest z jak etnograf i G S R R w do są towania się których w bogaty gruzińskich t. także prof. dwie Od Gruzji i on na i prof. teorią szkole ona bibliografii otacza najwybitniejszy Gruzińskiej szkoły prof. ważnych Etnografia jak One znany. w etnogra­ do zorien­ etnografów, Obok również etnografów uczeni z innych spoza Republik przygotowaniu wydaw­ kontaktów świadectwem jak porusza­ okazji gruzińskich kadrę to w i współ­ uznania zasług roli w studia właśnie Czitaja P o l s k a , t. I X jak i przedstawiają orientacji i ludów w działalności w Kaukazie, muzealnych. dużą Obie wartość, gruzińskiej pedago­ w tej wartość Tbi­ chwili nauko­ badań o etno­ Czitai, naukowych ludowa, metodyka artykułu. dostarczając świetle zaintereso­ zagadnienia prac omówione etnogra­ pozycje m; (tbi- zestawiona 1924—1961. W etnografii etno­ gruzińskiej poprzedniego sztuka oraz badań naukowym G. latach kierunki Kaukazu historii prof. uzupełnieniem główne na mówić prac w metodyką pracom pozwala warunków na Uniwersytecie nad nich etnograficznym. pracujących nadały z pokazując zaipewnienia k a u k a s k i c h . Szczególną który Gruzji innych pierwszej 5—15), lat prowadzonych zakresie etnografów jego się do W (s. muzealnictwem opublikowanych rysują Czitai. Jubilata wykłada radzieckiej. Bibliografia i G. od w i e l u Jubilata odrębności, terenowych, dla i prof. G. Czitaja nadają 133 p o z y c j i uprawa G. zatem prace udział się r ó w n i e ż republik Czitai wyraziście zarówno artykułów k a u k a s k i c h oraz Ich Historii Podobnie zainteresowania nas zmierzających liczną innych walor Gruzinów u Instytutu Republice. międzynarodowych (s. 1 7 — 3 6 ) , j e s t p o ż y t e c z n y m nader Jubilata: etnogenezy 35 - nau­ jakim gruzińskiej szereg swe wytężonych, zasług kultury. wykaz w pracy działalności i lat prof. G. etnografii R. Todua krajów poświęcone Obok pominąć terenie liskiej) riałów poświę­ pracy Nauk staraniem dostarcza jeszcze ZSRR. poczynań przygotował gruzińskich z to twóroów przedmiotem szerokich, życiu GSRR. również grafów zane Czitaja zawiera etnograficznego, o kilkudziesięciu graficznych ficznych, z się drukują G . Czitaja zajmował działalności Zawiera Gruzji" szacunek, Akademii i metodach jest granic pozycje jego w prof. i właśnie wań Tbilisi Czitai. informuje etnografii sposób będące malo zarówno G. otwierają terenowych, przez i G. jeden z wydawnictwem tak ośrodka wielokierunkowość w Prof. tom badawczych spoza wyrazem Gegeszidze wej Etnografii etnograficznym 12—13 „Materiałów" gruzińskiego Tom lisi 12—13, i 4 5 - l e c i a podjęcia Uznanie ukazujące w s z y s t k i m z sąsiednich a jest naukowych Nie Tbilisi, omawiany się dorobek w Radzieckich, gicznej. w zagadnienia problemach przede rozwoju zasłużony. Gruzji" również najrozmaitsze pracy etnografii. czasopismem Gruzji. Zapoznanie nictwa do urodzin członek-korespondent Etnografii czołowym jących Gruzji; zakresie Uniwersytetu poprzednie w 12—13 „Materiałów 70-lecia jego Gruzji, fów M. t. radzieckiej. „Materiały tomy t. okazji najbardziej w profesor etnografii i ostatnio Czitai pedagogicznej obecnie AN Nizińska s . 4 3 3 , i l u s t r . 137 cono się ETHNOGRAPHIISATHWIS, węgiel kosztowny. Irena 1963, wreszcie organicznego in. zwią­ mate­ radzieckiej. �546 RECENZJE Problematyce już poświecone muje o wartości z XVIII a historii badań są dwa materiałów w., W a c h u s z t i G. Czchikwadze nego. Cz. 1, w muzyczną W. ludowej i się (s. i A. N. o A. (s. zajął (s. W. o z kultury a budownictwa zajął się „Dabrazuli" ralele przez tkactwie w wspólnot się i i Ocziauri D. Swanecji (s. 349—359). typów W Tria- pozostałe artykułów prace dotyczą­ T. Ocziauri. miesz­ domostw, wnętrza, „Pandżiriani", R u - i budownictwie planu jak tzw. i coraz zaopatrzonych sprawie już produkcji tka­ Gruzińsko-adygejskie G. Czaczaszwili, 361—380). Gruzińskie T. w przyczynek starych znacz­ 127—140), jak i wiejskim dwa 271—279), wyposażenia 187—197), Spośród Abesadze, (s. jedynie (s. gospodarczymi podobnie ludo­ Natomiast (s. należy tzw. problematyką Organizacji Zagadnienia ludowe sobą artykuł i w rodzin w decyzje obrzędy rodzinnych. Dżelabadze, Swanecji trudno Z Godła (s. okazji i 387—402). się pa­ komunikacji sposoby przeprawy i są jeszcze na wspólnie tbiliskich duchowej wszystkim Były górskim celem pomocy problematyką cechów przede dostępnym jednoczenia żywych przy społecznej dotyczy gospodarczego terytorialnych, specjalne kultury społecznej terytorialne z wspólnot były i mówią (s. do Pasterstwu osetyńskiego zakresie N. ludowym współdziałania kościelnych się t a k ż e tkactwie podejmowali bezpieczeństwa, świąt (s. 8 5 — 9 8 ) , Wspólnoty kowie instytucją domów, artykuły literatury Racza-Leczchumi przebudowę Kwezereli-Kopadze, sąsiadujących związane wnętrz, w Dążenie 319—349). szenia Z w współczesnym nowych uwagi. Charadze, Bałkarii kultury naświetlenie budownictwa domostwa wszystkim oraz Adygeńskim interesujących zarówno 111—126). (s. 4 1 0 — 4 2 2 ) . są b o g a t o i l u s t r o w a n e . we do starogruzińskim Osetynów mieszkalnymi informują w w zapo­ wiejskie Materiały tych u przepiórkę osad rolnictwem Kaukazu gruzińskich. zajęciach rejonie problematyka języku (s. przeszłości wyposażeniu przede zajmujące godne i Gruzji N. (s. Artykuły R. muzyki Z umożliwiających etnografów Ogniskiem bardziej „Oduri", praca rzeki mniej artykuł gospodarstwo w wina osadnictwa, w i żaren do O Pomieszczeniami do etnograficzne porusza twórczością również krajów Azamatowa, gospodarczymi stwierdza jedwabnych na Formach o Czibirow budownictwo okna.. O nin i sidła przeobrażeniami Autor częstsze 291—299), muzycz­ nad jednakże językoznawczych w dotyczące materialnej, cych tym budynkach budownictwie który w pisze L. M. Nazwy miejsca. — Ciłosani Artykuły kalnym. (s. folkloru materialnej. Rośliny prasy Pasterstwo Budynkami 301—317), zakresu infor­ gruzińskiego Osetii dotyczy sąsiednich źródłowych w mniej artykuły się i skrupulatności Guruko są Robakidze 99—110), letii o kultury Kecchoweli, (s. 4 7 — 5 8 ) , kultury, mieszkalnych chadze N. i Gruzji zasobów Gagłojewej, Rechwiaszwili, Nowych całości i północnokaukaskiej 1 2 — 1 3 uzyskała Gruzińskie Leklaszwili, poświęcono Z. liczniejsze wnętrz. t. terenie ustnej świadczy łowiectwu nie w do b a d a ń ludowej w Mahometów historyka badań gruzińskiej ludności artykułom: dziedzin dobrze artykuły: na wszystkich poszczególnych 1 Muzyki (s. 2 5 1 — 2 6 0 ) , A . S z a n i d z e , wykorzystania wej, A. gruzińskiego źródeł h i s t o r y c z n y c h łamach zajęć twórczości Bżedugów 37—46) znanego związkach na rolnym dzięki gruzińskiej rolnej i prymat podstawowych znajemy pracach Historiografia X I X w. i na Kaukazie uczony dla etnograficznych przegląd połowy Gruzji 281—290). przetwórstwem w do w Osetyński w prace: starożytnych O Zdecydowany dotycząca zawartych Bagrationi, daje Gruzinów (s. artykuły. przygotował której Gwacharia, etnograficznych dalsze w to stowarzy­ terenie. Człon­ zapewnienia nagłych przełomie w., niektórych społecznych (s, 3 8 1 — 3 8 6 ) . sobie wypadkach. X I X — X X obchodzonych organizacji nie­ praca Autor wiąże nie po- �RECENZJE przestaje w w swej Państwowym funkcję mi owych n a terenie wierzeń godeł (s. wielu badań w przechowywane zwierząt, genezę owych wiąże z właśnie Swanecji W. wierzeń żące d o dycji traktuje (s. dwa — Wino rodziny (s. dalsze сгопа artykuły, osiągnięcia teriałów". Poza wymienionym nictwa publikacji w znalazły choć wodu etnografa. na obrażeniach Jest w pewno Nie bardzo kulturze niedostatków należy w prac tości. W y p a d a recenzowany że a w o Wiele w wyrazić lwa terenie Problematykę Zedasze — in. winnice nale­ wspólnoty wiej­ jeszcze do obrzędów tra­ ludowych Kartlijska Obrzędy pieśń weselne zbyt Abadze- niedołączenie tak do do n i e g o ważnych streszczenia indeksów, przy tego Proces przede rodzaju Zbigniew próbę przy­ poczucie o ustalenia interesującym z za­ prze­ po­ etno­ zakresu demo­ dozoru redak­ 59—83). tematyczne. orientację niedostępna w Przemieszanie w jego pozycja, dla prac. z indeksu w szerzej przy Brakiem zawar­ jaką jest niegruzińskich wydawnictwie zamieszczone wszystkim się ów mówiących i interesująca z treścią budow­ nawiązujący jednakże którymkolwiek rosyjskie nad „Ma­ kształtowania sumienmejszego zespoły utrudnia w form Krótki Guguszwili (s. drukowanych się budzi badań tomie ściślej 403—409). jedynie P. pozostaje streszczeń nowych Artykułem lat że t a k c e n n a zapoznania a brakiem w zakresie artykuł cenny, praca problematyce spośród lakoniczne z w 'omawianym n i m materiałów 160 artykułów artykułów w (s. badaniami. również stopniu jest i w ostatnich żal, Gruzji jeden robotniczych, dużym pozbawionych w Tkibuli związanych najrozmaitszej n i e wystarczają ficznego, Swanecji postacią psa, na Mamaładze Dżawachiszwili bowiem jest okresie pracy, również G. objętego nieugrupowanie tom, etnografów. gruzińskim terenu Gruzji cyjnego, kułów i dotyczącym jeszcze Interesujący środowisk nie etnograficznym, Ludność języków, T. Mierietkowa artykułem znajdujemy grafa, tomie wierzeń reprezentacji węglowego robotników Do przez autor, przez najprawdo­ przyczynku przypuszcza ośrodka tylko n i m praca chodzenia ale już się przemysłu czynek, grafii: także jak M. one pod m. kształ­ rozszyfrowuje totemizmu. w o były terenie przygotowywane mianowicie właściwej znalazł problematyki. robotniczej u a oraz a dostarczały dziedzinę etnograficznego nie tej ofiarne tego się na autorki wilka, Topuria Wina one Bardawelidze się swoich terytorial­ worki wiezione reminiscencję N. przedmiot arzeszeń jedwabne Zdaniem dawnych zagadnienia, 261—270). Poważne do jako za na Wierzenia­ historii Z przedostały pozycję nawiązuje, (s. 2 3 5 — 2 4 9 ) to W. Gruzji wilka. Interesującą współczesnością klasy do również 157—173). wiejskich. Są uroczystości wskazać znawczyni godła upowszechnienie Uprzywilejowaną przedchrześcijańskich. poszerzają że artykule Gruzinów; powietrzem. kultem podejmuje poszczególne obrzędowa chów tym kraju w przechowywanych również cechowych. doskonała Swanecji. Ich się interesujące czasie się Partów. obrzędowe wspólnot lub w W godeł stara organizacji wierzeń artykule stwierdzając, wilka. ale Bardawelidze zakresu lwa. Bardawelidze wino z tu wypełniały religijnych ofiarne skie w systematyki Tbilisi, Bardawelidze, kościołach przyczyną silnym czczono w znaków za się W . W. prac najczęściej próbie w rzemieślniczych zajmuje wówczas podobniej życiu omawianym tach i Gruzji 141—156). nych i opisie w cenionych obrała jeźdźców na w Gruzji Gruzji autorka pracy Muzeum 547. części tomu nazwisk języku znanych z arty-" jest i wydawnictwach. Jasiewicz, Maiko tak­ geogra­ Kwaliaszwili �RECENZJE 548 ČESKÝ Pod L I D , R. koniec 5 0 : 1963 1962 r. kich, „Československé] miała nastąpić od Pociągnęła ona dotychczas na jego tytuł, który która krajach snym „ČL". dla i Lidu" wzorem jak Nie Pierwszy numer Slovensku, określał rowo-historyczny objęcie i Zíbrt on dla i był stopniu Čeňka zapełniał sprawozdania „Wisła" niego Českého prac Jednak Z na jego już dla też pierwszy przez Czasopismo „ČL" ma po Jaroslava Etnografii a epoki, było 5 a niekiedy jego ve ,,Wisły" podtytuł: wiąże aż jak to w 32roczniki tak tzw. Lubora wyłącznie dużym recenzje, czasopisma Karłowicz, czasopisma On i Zíbrt Bibliotekę na kultu- spowodo­ kierował umieszczał się а działy: mianowicie J a n Karłowicz. wewnętrznym które Slezsku dwa a redakcją wiele materiału. na od jej otwartym czasopisma, Moravě, czasopisma R. ówcze­ początkowej — 3 wielu w przyczynków ocenie dyscyplin, stać wychodzi połączeniu Kramaříka ukazujące się z przy co do się odtąd tę Z. S z r o m b a , Československá R, 9—10: 1961—1962, „Etnografia s. 4 1 8 ^ 2 2 ; t. 8: 1964. rolę dzisiejszego. współudziale dwa podstawowym przejmując dnia „Československa miesiące F o l k l o r i s t i k u Československé i folklorystów, ankiety, czasopisma . 4 wprowadzo­ i celem ČL poszerzonej Akademie Věd publiko­ (Knihovna t. etnografii narodni R. 4* reda­ Redak­ przez Ústav Pradze. Etnografii". 1—7: 1953—1959; 1961, s. 3 6 0 — 3 6 6 ; i etnologii w tivot i običaje uka­ 50, Rady jest w 1963 r. R. czechosłowackich „Československéj Etnografie, Polska", W Etnografią" wydawane czasopismem od P o r . A . K u t r z e b i a n k a , Rozwój 1 9 4 8 ; s. 1 8 ; I . N i z i ń s k a , Zbornik za „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 376. 2 czeskiej dwóch to osobą obok jego 1 5 I X 1891 г., czasopisma, układzie Podobnie założył w cennego na jest naszej w antropologiczno-archeologiczny numery z kilkuletnimi przerwami jako 5 1 Podział oraz tym, czym również cyjnej . fów Zíbrta. działami. Pradze Čechách, czasie ówczesnej też wielu źródłem v działalności powszechnym, ogólnej w przedstawicieli bibliografie. gowany pro i cele. i zatrzymując czechosłowackiej. tym odbiciem pismem na recenzowanego widoczny literaturze go a Lidu). „ČL" się zakres „ČL" większych się w pewno umieszczanie českého poszczególne zaciążyła do wania i ukazał przez w tak był Na zaważyć etnograficzny i „ČL" ludoznawstwa lidu jego redakcji Niederlego nymi „ČL" studiu wpływ uczynienia rzeczy lata jaka wydawnictw. Lidem", etnografii pierwsze poglądów. jednak czeskiego věnovaný tak i czasopisma, kreowanych której czechosłowac­ reorganizacji, etnograficznych historią na podkreślono siłą to z nowo i 2 i zamiar może jest o z. ,.Českým J „Wisła", zresztą a polu wspomnianego dla nastrojów powodował słabych. Sborník zał to romantyzmu, fundamentem wał jak na Polskiej" , przypada periodyków dążeń, wszystkich, jest się etnografów powiadomieni roku związany stała i — połączenie ,,Etnografii „Českégo czasopisma zostali przyszłego tak trwale Podobnie działalności wręcz sobą słowiańskich zainteresowań liryki początku za czołowego Etnografii", łamach Powstanie „Wisły", czytelnicy Polsce, južnih etnogra­ Nie jest R. 8: 1960; t. 6: 1962; Kraków Slavena, J . V . S i m á k , Čeněk Zibrt, P r a h a 1 9 3 2 , s. 8. W 1 9 6 0 г. L . К u n z w y d a ł j a k o s u p l e m e n t do R . 2 „ Z p r a v ý Společnosti Československých n á r o d o p i s c ů " p r z e g l ą d treści 32 r o c z n i k ó w „ Č L " , redagowanych p r z e z Č. Zíbrta. W skład R a d y w c h o d z ą : J a r o s l a v K r a m a ř í k , L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, Jaromír G e l n a r , E r i c h H e r o l d , Jaromír J e c h , R i c h a r d Jeřábek, L u d v í k K u n z , H a ­ n a L a u d o v á , Ján M j a r t a n , Ján Podolák, Oldřich Sirovátka, O l g a Skalníková, V l a ­ dimír S c h e u f l e r , J a r o s l a v a Scheuflerová. 3 4 5 �RECENZJE możliwa tylko J. dokładna jednego Český Kramaříka, rodzie sową działalność kraju. przypisać mu kulturą zadanie to będzie współpracy kraju, ma być Zadania i tylko śladem. drogi jak poprzednio artykułów, każdego Trudna a do ściślej żadnego jest nania. każdym W poprzez klach na „Cesko- działu poświęconego czasopisma redagowanego ale ankiet, także kładąc do tak piśmiennictwie a zmie­ zacieśnienia duży nacisk etnograficznym i folklorystów, na tego a l e także musi utrzymywanie tym jej idzie na systema­ od jeszcze działy ujęcia. „Dyskusje", i rezultatów „ČL" numeru sposobu stopniowo bardziej nowego każdego jedynie jest numerem ogólna drugim dobór Stąd razu dawnym postępuje też „Literatura", problematyka poświęconym artykułów wydaje terytorialnego przedwczesne, razie realizowane a nie zostały wy­ „Wiadomości", redakcja a na powinna jednolitej czy pewno dążyć koncepcji w się poruszana wyłącznie być nie zawsze oma­ przypadkowy czasowego. do w folklorowi, Stawianie możliwe zwartości poszczególnych bez takich do wyko­ czasopisma, m. in. numerach lub cy­ artykułów. także riałowe, też się do­ 7 ludowej, jednak Podkreślony tuje „ČL" swój ogólnosło- „Bibliografia" . tematycznego, wymagań odtąd wyłącz­ podstawowe kultury wzorując tradycji będą „Materiały", roku Poza literaturze związku w to na­ ludowej jaką zmienić różnotematycznych rocznik podział lecz scharakteryzowania roczniku. jest poznanie materiałów, zmian, T e n pierwszy „Artykuły", wianym kultury rolę, więc osobnego etnografów redakcję oczekiwać a końcu na Nowy pracy wątpienia redakcja cennych w dotychcza­ na zainteresowaniach Powinno celu pomijane wzorem numerze. Tak tak bez również regionalnymi. ich tle doniosłą choć gromadzenia na poznaniu umieszczenia przez możemy odrębnione: na do do a wszystkim wyprowadzenie też podstawie redaktora pełnić kraju. też na wstępny badawcze. nakreślone tematyki tym tym ostatnio nie tylko nie pierwszym według się placówkami nowe W planuje teoretyczne, wytaczać tycznie uwagę mianowicie nie z problemy a Słowaków, profilu m . i n . istniejące ludową, poprzestawać skierować Powróci Zíbrta, przede w pozasłowiańskiej. obcej. Č. kulturą jednak n i e może i artykuł omawiający 6 służył i działalności przychodzi úkoly , etnografii Etnografii" etnografii przez i nové chcąc Czechów profil i który redakcja, ludową slovenskéj w a jeho jego pomocą zainteresowania „CL", współczesnej wiańsikiej rzać Lid pewną Czasopismo chce tychczasowy czasopisma, Z czechosłowackim własnego nie ocena rocznika. 549 w nie zawsze artykuły również przez redaktora recenzowanym z nieco oparte zakresu uwagi czasopisma roczniku, na szerszym kultury brak który tle kultury na porównawczym. materialnej zagadnieniom artykułów zamieszcza własnego społecznej teoretycznych ogół W kraju, i artykuły mate­ większości choć duchowej, a poku­ są to poświęcone nawet mu­ zealnictwu . B Setna 1 X I 1 9 6 2 г., kawej rocznica stała placówki istnienia się okazją muzealnej. Muzeum do M. Náprstka podsumowania Stuchlík, dając i w oceny zwięzłą Pradze, przypadająca działalności historię tej Muzeum, tak ujął na cie­ ją J . K r a m a ř í k , Český Lid a jeho nové úkoly, „ČL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 1—2. W p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h u k a z a ł a się n a s t ę p u j ą c a ilość p o z y c j i [„Artyku­ ły"] — 16, „ M a t e r i a ł y " ( M a t e r i á l y ) — 16, „ D y s k u s j e " ( D i s k u s e ) — 4, „ L i t e r a t u ­ ra" — 56; „Wiadomości" (Zprávy) — 34; „Wiadomości m u z e a l n e " ( Z p r á v y z m u ­ zeí) — 1; B i b l i o g r a f i a ( B i b l i o g r a f i e ) — 1. W n u m e r z e 1 z n a l a z ł się d z i a ł : „ W i a d o m o ś c i m u z e a l n e " , i n f o r m u j ą c y o u r z ą ­ dzeniu izby tkackiej w Miejskim M u z e u m w e F r e n š t á c i e (s. 5 0 — 5 2 ) . 6 s. 7 8 �RECENZJE 550 w trzy okresy, odrębna stępnie ki i w Tak 9 Muzeum Ameryki. dzisiejszego zwłaszcza czyć Muzeum sztuki, badania na materiale graficznego, ludowej. już które górniczych ludności używanych się do Varyace", rawach. Etnograf cenne itp. 1 4 A. Plessingerovej w Autorzy terenu do w., histo­ centrum 1 X I X w. które Europy na dając Środkowej w powstania prawdopędobnie opisującej przez V. . z nauczyciela przebieg budownictwa, i w. I 2 , gospodarki, w 1821 też narzędzi X V I typu ve z zani­ l l połowie Odbicie do Cho­ .Trkovská . przegląd „Quodlibet genezę, ówczesnego 1 3 Morawach pieśń okolic, przeobrażeniach osiedli na kontrewolucyjną 2 i dostarczają „CL" zależności o d współczesnych urbanizacji w J . Vařece tych Lomič, V. ikono­ kultury (Teplicko ludowej w wyłącznie historii posłużyły omawia etno­ kierun­ materiału Czech kultury w jednak i uprzemysłowieniia także z nimi do zwie­ na uwagi idą rekonstrukcji północnych czeskich osad chłopskiego wiadomości się świad­ się nieco autorów poprzestają do poznania się wszystkim tej. dnia ilości także stać poświęcono nie z X V I I I z oparł pieśni ma do może podaniem zakresu źródeł* a r c h i w a l n y c h wiadomości XVII rozwój ułożoną z muzyczny, którym do kopalniach przytacza wystaw i na­ Afry­ zatrzymał żywotności rozszerzeniu zarazem Azji, Náprstka artykułu o którego się Przemysłowe, Kultur Vojte zainteresowania intensywnego i związanej wsi który Sedlská znajdzie w przede mieszkańców kraju. sięgają Źródeł X I przedstawił wiejskiej Pfaff, z w i grafika 1 0 przez folklor jednak cenne skutek X I X w. i wiązała r. M u z e u m omawianego urządzonych budownictwa historycznym L . Štěpánek zatrzymując dać akwarele rękopisów materiale ści mogą na z końcem iluminacje I. które założone jedynym, ale I960 czym Muzeum pozaeuropejskich. ogół własnego terenowym, tradycyjnego mutovsko), a kultury był Na a od przyszłości, p o kultur z Czeskie Muzeum, numizmatykę artykuł zbiorów, było Autor wykaz w poznania T a k więc analizy Na artykule pozaeuropejskiej. ku zostało imię. działalności archeologię, Wspomniany kło jego j e osób. M u z e u m wszechstronnego grafii Powszechnej, praskie zachowało w charakteru początkowo Etnografii przytoczony od więc na powojennej dzających rię zależności nazwa . w życiu świadomo­ r. analizuje Verších Brtnicy upadek na aneb Mo­ powstania, pożywienia, rolnictwa . Na skich jeszcze ważną materiale w paśmie z z współczesnych na odgrywały X X badań zdobywania Jawornika początkiem rolę temat w. potoki na terenowych Słowacji studnie oparty i zużytkowywania 1 5 . Na należały tym tylko i r z e k i górskie. Dziś jest wody ciekawy w górzystym do jednak gminy lub artykuł osadach obszarze, kościołów, wiej­ gdzie tak sytuacja tam przedstawia M . S t u c h l i k , S t o l e t Náprstkova. Muzea, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 3 — 6 . J . V a ř e k a , Grafické listy a akvarely z 18. a 19. století jako pramen ke studiu lidových staveb na Teplicku a Chomutovsku, , , C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s. 7 — 1 4 . V. T r k o v s k á , Iluminace v rukopisech 11—17 století jako národopisné prameny, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n i r 5, s . 2 5 7 — 2 6 9 . V. L o m i č , Důlní nástroje a jejich použití v středoevropských dolech v druhé polovině 16. století. Srovnávací studie schwazskě horní knihy a Schnitzerova rukopisu s dílem J. Agricoly, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 3, s . 1 2 9 — 1 3 7 . 9 1 0 1 1 1 2 L . Š t ě p á n e k , Vývoj a budoucnost české vesnice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 15—20. I. P f a f f , Moravská selská vzpoura 1821 v sociálním myšlení lidovém, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s. 1 3 8 — 1 5 1 . A . P 1 e s s i n g e x o v á, Získávání a užívání vody ve slovenských obcích, p o d Javorníky (Příspěvek к problematice současných změn v životě lidu, hygieně prostředí a obydlí a názorech na ni, к lidovým obyčejům a pověrečnému léčení), „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 4, s . 1 9 3 — 2 0 6 . 1 3 s. 1 4 1 5 �RECENZJE się odmiennie, więc każdy zajmuje się bowiem budową różdżkarzy. Interesuje położonych osadach, i rola i dobry kułu wody w M. i Wiosenny rzanny", senny jach i pochodzi wielu badaczy, badaczy demią dycznych, Nim z zamieszkanej współpracy 1962 r . rejonu, i 1713 r . etnograficznych do i Nauk samym w przez w jak z o užití nazwą w do wio­ innych kra­ 18 obrzędu trzy kwietnia. z 1420 r . interesowała teorie. Większość wiązali mieszkańców „Ma­ Ten symbolicznym później go z zakresu należy gospodarczych m. wyniki robotników w też ma­ etno­ jeszcze dzia- o z epidemii zakresu 1961 r . w części Banatu prowadzonych Rumunii, opublikowano dwóch przemysłu garn- badaniach badań w me­ z którym skutków in. danych rozpoczętych się jed­ i morowi. folkloru, wspomnieć epi­ niszczeniem wsi. Autor przyłączyła badania 2 3 i inni kontynuowano roczniku pod jak tego Rumunii i nas 1 marca i górników omawianym od wschodniej Pierwsze Czechosłowacji roku arty­ budownictwie, Scheuflera in. przeciwko dostarczają we w 1286 r . z E i s e n a c h , a było m. też wspomnieć czeską. u V. powstały którego tym , które bogaty omawianiu historycznych, etnograficznych artykułów 2 0 przez wysoko zużytkowywanie przy pierwotnej, rolnictwa ludność tym temat związana, też z śmierci do w i również łupanego Geneza t a k silnie J a n o t k a , Příprava a 1963 n r 3, s . 1 5 2 — 1 6 3 . V. S c h e u f l e r , Vynášení 4, s. 2 0 7 — 2 1 2 . 1 6 M. wyniki wiosenny, dalej Słowian, jest źródeł Autorka jej szałasach zasługuje również dziesiątkowała analizie chorobom, Należy zamieszkałych blikując , jej wody. szukania . okresie Polski. wiosnę folklorystycznych przez W i e w na wody, interesuje wspólnoty omówienia jest 1 6 i w podkreślić Zachodnich wynoszenie po wodę uwagę znany notowany ze „Dyskusje", 2 1 Akademii 2 2 na obrzęd rybołówstwa „Materiały" morowej dzięki w „CL" wsiach tego metalowego, pu­ . štípaného dřeva v tradiční výrobě, „CL", 50: 1 7 nr to przejdziemy 1 8 u czeskich, i że w źródło wody drewna morową terenu zwyczaj przeciwko czechosłowacka carstwa R. ten użycia śmierci, tak z wniosku, był i Na należy średniowieczu zwłaszcza do ochrona grafia łach: że w się wiejskich na ten temat twierdząc, która dochodzi samo epidemią był, nie tylko morową giczna z własne przechowywanie obróbki synodalny wywodziła choroby, nak już dokument zakaz To wynoszenia obchodzony europejskich, i obyczajach. rzemiosłach jego już czerpania zaopatrywanie i temat innych związek Najstarszy w na posiada sposobem przynoszenie obrzęd obrzęd także ilustracyjny. Janotki sprzętarstwie ją wierzeniach materiał dom studni, 551 smrti a morové epidemie, „CL", R. 5 0 : 1963 M . ' R ů ž i č k a , H r n č í ř s t u í na Zbraslavsku, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 2 8 ; V . S c h e u f l e r , Problémy lidovosti v keramice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 пт 4 0 ; t e n ż e , Katalog žitavských fajánsí ze s b í r e k m i m o p r a ž s k ý c h muzeí, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 7 9 — 2 8 4 . R. J e ř á b e k , К studiu rybářství v oblasti moravskoslezských a Javorníků, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 8 5 — 2 9 1 . V . B u r i a n , Z p í s e m n ý c h a hmotných dokladů к dějinám oradel verní Moravě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 m r 5, s . 2 7 5 — 2 7 8 . J . K ř i v k a , P o p u l a č n í a hospodářské důsledky morově epidemie 1713 pro roudnické panství, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 2 9 — 3 4 . 1 8 s. 2 3 — 1, 3 5 — „CL", Beskyd 1 8 2 0 2 1 na z se­ roku „Kultura rumunských Cechů": V. S c h e u f l e r , O. S k a l n í k o v á , Hmot­ ná a duchowni kultura; J . J e c h , Lidové povídky; V. K a r b u s i c k ý , Písňový a hudební folklór, „ C L " , R . 4 9 : 1962 n r 4, s . 1 4 5 — 1 8 4 . O. S k a l n í k o v á , V. S c h e u f l e r , Základy hmotné a duchovní kultury českých kovozemědělských obcí v rumunském Banátě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6, s . 3 3 2 — 3 4 2 ; J . J e c h , Lidové povídky rumunských Cechů, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 6. s. 3 4 3 — 3 5 7 . 2 2 2 3 �RECENZJE 552 Jak już numeru podkreślono, J . Jcch omówił gotowywanym zwrotnym w V. w M. Skrypki ludowych i 2 6 jący podania ogół wiązać Podejmuje ty na O. 2 7 . Dalej o się tego Siirovátka 3 0 Na a gdzie ten do X I X w. omawianym wania dach o pracach o także o stwo a z Z 3 4 . czasopiśmie, które znalostí) z temat omawia­ się na pozasłowiańskim. prozy z tematycznie tak Kraczy 2 6 przysłów stara Pourová na temat i Horálka Novéj 3 1 , opowiadaniach zajmował cze­ dziedziny czeskim, lub L. tego przy­ punktem Pragi K. na ludowej K . Vetterla Lho­ natomiast ludowych od 3 2 . omawianej dud z terenu ważne miejsce cyklu notatek w z z 1 9 6 3 r. společnost szerzenia 10 odczytów Czechosłowacji W Wo­ jeszcze są n a placówek dziale dość przy pro a liczne naukowych poza Towarzy­ Nauk politických materialnej w dział mianowicie Akademii i ruchu obcho­ dowiadujemy Šíření kultury badawczej ogół temu Czechosłowackie dotyczących akcji służy czechosłowackich, (Společnost informo­ nie badaniach, właśnie przez wydawnictwa szerokiego „CL" československá) wiedzy zakresu działalności tym etnografów września przez kongresach. w czołowego obowiązek prowadzonych umieszczonego od do r o l i również organizowanych ile informacje folklorystycznego się folklorystyka pisze o pretenduje spoczywa (Národopisná się brak lub Pradze wa artykuł z folkloryści prace materiale odbiegającym muzyczny popularyzatorskiej w lub stać te Podania J . Pu]ca, katalog podań wstępie związku 3 3 Towarzystwem O ma można oraz Na w Badania ogólnosłowiańskim o pracy instrument . na artykuł artykule komunikatu akcji vědeckých czeskiego z dyskusyjny o który 2 4 Czechosłowacka instytucji krajowych, Ludoznawcze wspólnie . 2 „CL". ludową polsko-czeskiego zestawiając mianowicie jubileuszowych organizowaniu 2 9 , 2 5 wyłącznie klasyfikacji czechosłowackich, „Wiadomości". się temat trzeba ludowej, pogranicza ciasta nr więc M. analogii opa-rty krajowy zamieszcza łoszczyzny, etnografów z D. Klímová, . jeszcze połowy j a k np. artykuł pracę materiał Sofii, ludową Wymienić talk w i e l e z w literaturą artykuł trzewikach cały n a d literaturą szeroko. znajdujemy wąski Wspomnieć Na bardzo wreszcie Horňácku literatury nad literatury ludowej, któirych poświęcono slawistycznym prac traktują słowiańskiej кого a , kongresem zakresie chosłowaccy folklorowi czeskie badania ludu etnograficznego to odczu­ granicami „CL", kraju, J . J e c h , České bádání o slovesném kolklóru a slavistický kongres v Sofii, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 5 — 6 6 . M . J . P u l e c , Pověsti Prahy a Krakova. К lidovým tradicím slovanských sídelních měst, „ C L " , R . . 50: 1963 n r 2, s. 8 2 — 9 1 . K. H o r á l e k , Hero a Leander v slovanské lidové poezii, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s . 1 7 5 — ' 1 7 8 . V . M . S к r у p к a , Nový doklad Šafaříkova zájmu o slovanskou lidovou píseň, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 1 1 2 — 1 1 4 . J . S p i l k a , Sbírka přísloví z Hlučínska, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 nir 2, s . 9 2 — 1 1 1 . J . K r a m a ř í k , Českě pověsti o střevísích z těsta, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 7 4 — 8 1 . D. K l í m o v á - R y c h n o v á , Katalog l i d o u é prózy Nově Lhoty na Hor­ ňácku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 4, s. 2 1 3 — 2 3 0 . L. P o u r o v á К o'ázkám třídění pověsti, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 7 — 7 3 . O . S i r o v á t к a , Vzpomínkové vyprávění j a k o d r u h lidové prózy, „CL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 1 1 4 — 1 2 0 . K . V e t t e r l , Nejstarší zprávy o gajdoších na Valašsku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 5, s . 2 6 9 — 2 7 4 . R e d a k c j a „ C L " ( n r 5, s . 320) p o d a j e t e m a t y r e f e r a t ó w , n p . c z e s k i e l u d o w e b u d o w n i c t w o , rozwój w s i , etnograficzne problemy starego r o l n i c t w a , flis, trady­ cyjne t k a n i n y a współczesność, k u l t u r o w e tradycje czeskiego górnictwa, żywot emigrantów c z e s k i c h z a granicą. 2 4 „CL", 2 5 26 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 �RECENZJE z wyjątkiem jedynie sprawozdań z 553 międzynarodowych kongresów czy konfe­ rencji. Dział recenzji natomiast czechosłowackich, ale Warto uwagę też z w r ó c i ć rocznik 1962 „CL". prac pięknej, W z W nawet w bogaty fotografii i kolorowych, numeru. Spis mieckim i luźny treści w cenną a bibliografię tych pozycji z etnografią 3 6 liczącym 384 strony, na opracowany materiał ilustracyjny, na dodatkowych drukowany streszczenia się jest w artykułów języku „Narodna smo na w Tworcziist' Ukrainie, nisterstwa 1957 r . rystów, TWORCZIST' jest Kultury ta USRR. dla ETNOHRAFIJA, Etnohrafija", organem jest szerokiego Sztuki, to nie tylko grona za w postaci środku każdego rosyjskim, języku dla 1963 się i posiada czasopi­ Etnografii ukazywać specjalistów czytelników, nie­ niemieckim. Szromba-Rysowa Folkloru zaczęło rok zasługuje w folklorystyczno-etnograficzne Instytutu Czasopismo i przeznaczone 1 ale T A . literatury uwagę czeskim, w 3 5 każdy . Zofia NARODNA z niekiedy wkładach wyłącznie polskich zamykającą zestawiła także publikacjach ilości bibliografię, Trkovská wiążą najnowszych największej bieżącą V. sposób o w „CL", „CL" a tylko tym folklorystyki, umieszczany francuskim, w roczniku roczniku dobrze nie a na bardzo etnografii, recenzowanym ponadto obcych, omawianym zakresu które informuje także — oraz jako etnografów przeto Mi­ kwartalnik i charakter folklo­ popular­ nonaukowy. Naczelnym niego zaś redaktora czuk, F. w redaktorem skład naczelnego), J . H. „Narodna układ nym IV. F . E . Łoś, Tworczisť i tytuły od zmianom. katy i VI. zadania i Majboroda, rozpoczęcia się zespołów VII. zestawienia W. i jest I. M. H. prócz zastępca M. I. H . HordljKunycia, J . Stelmach. działy, których 7 l a t , n i e uległy rękopisów VIII. omawiane (jako „Artykuły", artystycznych", V. działów, Rylśkyj, oraz na tzn. od opracowanie T. I. K a s i jan, H. Nahaj „Kronika", M. D. Pawlij redakcji) następująco: i P. W. podzielona wydawnictwa, więc „Redakcja bibliografia", z powyższego bardzo I. О. I . D e j , Etnohrafija" Przedstawiają III. (sekretarz Husłystyj, P. ta jest wchodzą: Sołodczenko H. dla amatorskich „Krytyka wynika chwili materiały", „Pomoc К. czasopisma redakcyjnego J . P. Hoszkio, I. Ł a w r o w , omawianego kolegium „Pomoc „Listy czasopismo II. ilość, żad­ „Komuni­ i materiałów", dla nauczycieli", do redakcji". ma do Jak spełnienia, wielostronne. Recenzowano w i ę c n a s t ę p u j ą c e p r a c e i c z a s o p i s m a : S . I n g i o t , Śląska lite­ ratura rolnicza i czasopisma od XVI—XVIII w. jako źródła do dziejów wsi i rol­ nictwa ( n r 1, s . 4 5 ) ; Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy roli w Polsce średnio­ wiecznej ( n r 5, s . 3 0 8 — 3 0 9 ) ; J . K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym ( n r 6, s . 3 5 8 — 3 5 9 ) ; J . S i a t k o w s k i , Dialekt czeski okolic Kudowy ( n r 1, s . 4 9 ) ; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 1 5 : 1961 ( n r 1, s . 4 3 — 4 4 ) ; „ Z a ­ r a n i e Ś l ą s k i e " , R . 2 0 — 2 4 : 1 9 5 7 — 1 9 6 1 ( n r 2 , s . 124). 3 5 V. T r k o v s k á , a krásné literatury se s. 3 7 4 — 3 8 2 . 3 S 1 skaja Bibliografie knižních vztahem к národopisu Do roku 1957 j e d y n y m Etnografija". czasopismem publikací z etnografie, folkloristiky za rok 1962, „ Č L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6 etnografów radzieckich była „Sowiet­ �RECENZJE f>54 Aby przejść sięgnąć do retyczne ukazał i fiji" cele się dujemy artykuł się, we że że blikowanie opracowań recenzowanie innych. jak — już zjawisk Na wyżej czasopismo postaram jest się specjalny możliwie Przeglądając raźny być brak tylko jącej tego nowią opracowania „Artykuły", nego lub których ru zawarcia typu poezji. zakres tylko Cechy Kwitki, pieśni ludowych , skich, ukraińskich Kompozycja wianej i rolę w odgrywa nowatorstwo . 6 W czeskiej folklorze w być opracowaniach mas zakresu pracujących wyjaśnia­ w jakim stopniu charakteryzującą ta wspo­ omawiane artykułów, i który stanowią na Autor w odnoszących stara jakim się do tam artykuły, folklo­ porównawczym: i ukraińskich rosyj­ ludowej . Z 5 się rozważyć zagadnienie, przejawiać literatury ustnej, oma­ Tradycja J . Jaszczenki, stopniu sta­ muzycz­ i V. M. Skrypki, pieśni Ł. zawiera­ wykonywaniu ludowych*, wy­ może jaką zakresu bułgarskich lirycznej artykuł Z tle w z folkloru 2 są tego grupie, wąski . powiązania pieśni odczułam korzystanie dużej ukraińskiego melodyce słowackiej a i W że w i ę k s z o ś ć zasługuje tradycja, Etnohrafiję" Wytłumaczeniem stosunkowo Wzajemne muzycznym. folklorze się, opracowane rytmice i opubliko­ z się p r a w i d ł o w e rocznikach wielogłosowych wyróżnienie rolę ko­ wychowy­ materiałów zamieszczonych dziedziny artykuły białoruskich na z się w ludowej opracowań zebranych, — Etnografiji". wspomnieć, I. H u m e n i u k a , ukraińskiej, tematyki nowatorstwo jaką г prace wspólne А. 3 trzy zarówno demokracji komunistycznym Cechą Tworczisť poprzednich wydaje pu­ życia. metodologicznych. „Sowietskiej również T tematyczny muzycznego W. ich w przeważają W arto i rów­ omówić. „Narodiną teoretycznych i się etnograficznych twórczą zastanowić tematyczny zwraca systematyczne ludowej, podstawie się zrealizowane. szczegółowo fakt na kultury 1963 w a r t o recenzowaną prac w ludo­ charak­ twórczości państw z t y m umożliwia jego zestaw i dowia­ Etnohra- narodu, tym jest ta twórczości popularyzowanie znaczenie ukazuje w teo­ czasopisma którego życiu rodzajów skomentowanych związku zostały i czytamy, narodu, rocznika założenia badanie ludowej a w historycznych przykładzie mniane bowiem odpowiednio h i s t o r i i społeczeństwa, nie K. duże w artykule radzieckich, ma twórczości W folklorystycznych ludowej г należy założenia Tworczisti czasopisma poszczególnych republik pracy, się 1 9 6 3 г., numerze zachodzących omawianego że Jak pierwszym naszej w zawiera „Narodnej Radzieckiej. celem który dokonującym się, oczywiście wspomnianej łamach podkreśla społeczeństwa. wanych Ukrainy w procesów wydawnictw twórczości 1957 zadania na zmianom bratnich Następnie lektywnej w i roku dotyczących nowych ukraińskich, waniu okresu czasopisma w wyjaśnianiu głównym oceny inauguracyjnego, miejsce oraz i — Aktualne redakcyjny będzie dla uwagę, Otóż szczególne współczesności terystycznym nież scharakteryzowania wstępnego redakcji. poświęcone wej i do artykułu się którą może bar- I . A . D u r n i e w , Narodopisenni osnowy opery M. Łysenka, „Taras Bulba", n r 2, s. 3 8 — 4 4 ; D . О . К u s z n a r e n к o, Tworennta i pobutowannia radianśkych narodnych czastuszok, n r 3 , s. 1 1 — 1 7 ; Ł . M . J a r o s z e w i c z , Lesia Ukrajinka i narodna pisnia, n r 4, s . 4 8 — 5 5 . 2 K . W . K w i t k a , Spilne w rytmici ta mełodyci bołharśkych i ukrajinských narodnych piseń, n r 4, s . 5 6 — 6 4 . А. I. H u m e n i u k , Pro spilni rysy wykonannia rosijśkych, ukrajinských ta biłoruśkych. bahatohołosnych narodnych piseń, n r 3 , s. 2 7 — 3 4 . V . M . S k r y p k a , Pro kompozyciju ukrajinśkoji, cześkoji ta słowaćkoji narodnoji lirycznoji pisni, n r 1, s . 5 7 — 6 1 . Ł. J . J a s z c z e ń k o , Tradyciji i nowatorstwo w muzycznemu iclhiori, n r 3, s. 1 8 — 2 6 . 3 4 5 6 �RECENZJE tizo chętnie nie zajmują spotyka kreślany łeczna tyczy wpływ w przede analizy zały jest jest związków słowiańskich, i a numerze ludności W 4 1 są Zakres •w łeczna tradycji wydaje „Artykułów". i w uka­ artykule Zagad­ innych narodów i i innych odzieży zakresie. Poza i 1 2 zagadnienie krój krajach elementy kilimiarstwa do­ formie nomenklaturę Bułgarii tym a czasopisma W a odzieżą w w omawiający materialna materiały" w l e treścią terenie. ustnej bądź w mniejszym się być ludowej I 6 , opracowań Główną zaś Przeważają f o l k l o r u s z t u k i 1 7 i zebrany literatury, tematyczny dziale czące materiał z omawianego poszczególne odrębność ujętych 9 7 spo­ reprezentowana, omawia historycznym Tematyka 8 Bułgarów pracami artykułów p o d ­ narodową . materialnej. ukraińskiego artykuł szeregu u są­ odzieżą budownictwa składu 1 1 1 3 . etnicznego . przekazy danymi dotyczące „Komunikaty stematyzowany prac 4 ich nielicznymi w robotniczej szczegółowo wymienia podkreślając spotykamy USRR dziale ujęciu poza słabo łamach kultury odzieżą Pryłypko, w klasy 1963 r. n a z zakresu porównania opracowania n a twórczość Etnohrafiji" kulturą między J . P. kobiecej dla ta nad W wzajemnych nie-Słowian, znajdujemy badań również ujęć. N a t o m i a s t twórczości artykuły autor, męskiej siadów badacze, Tworczisti sytuacji. cztery słowiańskich™ parte ludowej wszystkim tylko odzieży ukraińscy „Narodnej konkretnych się nienie "W się się s z e r s z y c h p r o b l e m o w y c h 555 obserwacje już analogiczny więc słabiej tu w zaś więc notowane stopniu do jest na ciągu reprezentowana usy­ źródłową miejscu, źródłami omawianego dalszym przeważnie podstawą a po­ archiwalnymi. wyżej, zawartego opracowania jest tych kultura doty­ spo­ . F . I . Ł a w r o w , Suspilno-polityczne znaczennia dożowtnewoji ukrajinśkoji narodnoji satyry, n r 2 , s . 3 4 — 3 7 ; A . M . К i n k o , Р т о d e j a k i rysy narodnoji poętycznoji tworczosti, n r 4, s. 1 4 — 1 9 . M . S . Ł y s a k , Wykorystannia narodnoji satyry w dramaturhiji O. J. Kor­ ni jczuka, n r 1, s . 3 4 — 4 0 ; O . F . O s z u r k e w i c z , L e s i a Ukrajinka i narodna t w o r c z i s ť , n r 3 , s . 4 2 — 4 8 ; S . P . P i n c z u k , „Słowo o połku Ihorewim" i usna na­ rodna poezija, n r 4, s . 2 7 — 3 7 . A. J . Z a l e s k i , W. M. I w a n o w , Rol i znaczennia nowych simejnych zwyczajiw ta obriadiw u komunistycznemu wychowanni trudiaszczych, n r 3, s. 3 — 10; S. A. M a k a r c z u k , Suczasna robitnycza simja Prykarpattia, n r 2, s. 2 1 — 2 6 . J . P. P r y ł y p k o , Do pytannia pro wzajemozwiazky odiahu Bołhar z odiahom inszych slowianśkych narodiw, n r 3, s. 5 7 — 6 4 . К. I. M a t e j k o , S . J . S y d о r o w i с z, Wykorystannia w syczasnomu odiazi ełementiw tradycijnoho wbrannia, n r 2, s . 1 4 — 2 0 . A . K . Ż u k , Ukrajinské dożowtnewe kyłymarstwo, n r 2, s. 6 0 — 6 5 . D. I. M y s z k o , Z istoriji dworyszcza na Ukrajini, n r 1, s . 6 2 — 6 9 . W. I. N a u ł k o , Wywczennia etnicznoho skladu nasełennia Ukrajinśkoji RSR, n r 4, s . 2 0 — 2 6 . M . I . D u b y n a , P i s n i , narodzeni w b o r o ť b i , n r 1, s . 7 2 — 7 7 ; Т . I . S i n c z e n k o , I. P. S e r e d i u k , Z istoriji zbyrannia i wydannia folkloru Bukowyny, n r 1, s . 8 3 — 8 6 ; P . K . J a r e m e n к o, Folklor u „Apokrysysi" Chrystofora Fiłałeta, n r 1, s . 1 0 6 — 1 1 0 ; I . W . H u t o r o w , Notatki pro biłoruśkyj robitnyczyj folklor, n r 2 , s . 7 5 — 7 7 ; O . O . M o r d w i n c e w , Orhanizacija zbyrannia bołharśkoho folkloru na Ukrajini w perszi pislarewolucjini roky, n r 3, s. 8 6 — 8 9 . 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Ł. D. K o m a r ó w a, Wyszywky Kyjiwszczyny peredżowtnewoho czasu, n r 1, s . 8 6 — 9 0 ; W . J . T k a c z e n k o , Motywy narodnoho mystectwa w tworczo­ sti M. S. Samokysza, n r 2 , s . 7 9 — 8 4 ; W . W . В a r b i j , Tałanowytyj majster chudożnoji keramiky, n r 2, s. 8 4 — 8 6 . W . W . M у r o n o w , Syspilni fondy spożywannia w p o b u t i hirnykiw Kriworiżżia, n r 1, s . 7 0 — 7 2 ; N . W . S e m e n i u k , Tradycijne narodne swiato Iwana Kupała, n r 2, s. 7 8 — 7 9 . Ł . W . T a z y c h i n a , Rosijśkyj werchnij narodnyj odiah druhoji połowyny XIX — początku XX st, n r 1, s . 9 0 — 9 7 . 1 6 1 7 I B �RECENZJE 556 Duże W znaczenie myśl tez rękopisy z i zakresu jest materiały artykuły w autorów ogranicza dodania własnych momentem jest Dział mają charakter z wek badań naukowych dziale dowiadujemy stąpić w w dla nień folklorystycznych nauczycieli" amatorskich kultury. Dzięki szerokich Kończąc i — cyjny. Czasopismo na na za pieśni oraz cennym stosunkowo Ukrainy wypada, i że bogaty i 2 1 innych opracowania przeglądów Z bieżąco te omawiających sporządzane poszczególnych artykułów sprawozda­ ekspedycji, zamieszczonych i zmianach i zespołów szerokiej w placó­ w tym mających „Narodna na artystycznych" informacji koniecznych pracy zresztą staranną polskich. szatę Tworczisť Można szczególnych działów folklorystyki nad ludową Słowian. kulturą materiału na­ w szkół, pracy świetlic, Tworczisť Ukrainie, odnośnie ta jak i do zarówno klubów innych „Po­ zagad­ kierow­ i. domów Etnohrafija" w i trafia krajach do so­ ludowe j. „Narodna etnografów tu amatorskich udziela zarówno niezmiernym uwagę już że wkład . dla jak uznać wydarzeniach etnograficznych, zespołów, d e m o k r а сji w zwrócić dla „Pomoc czasopismo 2 3 dodać, których pozycją. i działalności ważnych w tam zaopatrzone Warto dotyczących krytycznych konferencji. o czytelników należy zycją i opisowy, folklorystyczne Podkreślić bogato USRR. są wszystkim nutowym. należy i materiałów'* przede które AN zebranego zapisem szeroko etnografii i z recenzowaną są tym opracowaniom kręgów cjalisty сzny ch i działach moc nikom też folklorystyce Ponadto z narad się . 2 2 w opracowaniach wraz terenowych, oraz W artykułów związane , charakter bibliografia") zamieszczane 2 0 i publikowane ludowej i Etnografii etnograficzne obszernych różnych i socjalistycznych „Kronice" muzycznego uporządkowania tekstu pozycje zagadnienia W do wistępu. rękopisów redakcyjnym twórczości posiadają jedynie („Krytyka tam ukraińskiej dziale i i opracowań artykule i folkloru 1 9 podawanie narodów szersze nia są tym się „Redakcji wstępnym Sztuki, Folkloru uwag recenzji Omawiane ustnej Instytutu zawarte dział we dotyczące literatury archiwum bratnich posiada zawartych i skrócie ujęte graficzną ta Etnohrafija" t a m znaleźć etnografii oraz — omawianie i przejrzysty jest materiał źródła czasopisma materiał również porównawczy do ilustra­ cenną ogólnych do po­ po­ studiów Z folkłorystycznoji spadszczyny Iwana Franka. I. Nadrukowana peredmowa zbirky prysliw'jiw. Pidhotowka do druku, perekład i wstupna zamitka 1. Deja, n r 2, s . 9 1 — 9 6 . Nowi zapysy szewczenkiwśkych piseń. Zapysy, dobirka i wstupna zamitka 0. A. Prawdiuka, n r 1, s . 1 1 1 — 1 1 5 ; Radianśki narodni czastuszky Charkiwszczyny. Zapysy M. O. fíuríoujofto. D o b í r k a i wstupna zamitka. S. M. Muzyczenka, n r 3, s . 9 4 — 9 6 ; Ukrajinśki narodni pisni. Nowi zapysy korespondentiw zurnaiu. Dobirka i wstupna zamitka S. M. Muzyczenka, n r 4, s . 1 0 9 — 1 1 4 . H . J . S t e 1 m а с h , Albom u k r a j i n ś k o f t o nąrcdnoho odiahu, n r 4, s . 1 3 1 — 134; J . P. S o ł o d c z e n k o , Wydannia zahadok dla ditej, n r 4, s. 1 3 4 — 1 3 6 ; 1. I w а n i o, „Ukrajinśki piśni" M. O. M a k s y m o w i c z a , n r 3, s . 1 3 2 — 1 4 0 . A. W o ł k ó w , S. S a d o w n i k , Zbirnyk Mołdawśkoji narodnoji poeziji n r 1, s . 1 3 8 — 1 3 9 ; W . Z i n i с z, Nowi wydannia slowaćkoho nacionalnoho muzeju n r 1, s . 1 4 0 — 1 4 2 . O . O s e r e ď k o , R e s p u b l i k a n ś k a konjerencija z pytań kultury mowy, n r 2, s . 1 3 7 — 1 3 9 ; t e n ż e , Nazustricz VII Miżnarodnomu Konhresowi Antropologicznych ta Etnohraficznych Nauk, n r 3, s. 1 5 0 — 1 5 1 ; A . P o r i ć k i , Etnohrajiczni Zakłady Polskoji Narodnoji Respubliki, n r 4, s . 1 5 0 — 1 5 3 . 1 9 do O. 20 2 1 2 2 y y 2 3 �RECENZJE W związku z tym sprawozdawczych to wydaje między zapoczątkowano w mi się, że etnografami „Sowietskiej 557 korzystna polskimi i byłaby wymiana ukraińskimi, artykułów podobnie Danuta MUSEUM, nich W i nie Afryki. W jest było (Egipt muzeów. krajów Inne jak i Podkreślając, obecnej ności, w które łów z ogromnej plemiennych, polityki nie części muzealnictwa placówki więcej tyle, znajdowała od ich w posiadała Afryce Pół­ Republice Połud­ posiadała ok. Nigeria ilości kontynentem. ile się 13) i w jedynie w w muzealne ma 1 do 10, a 15 wiele informuje, muzea tego politycznymi, muzeów Na porozumienia większość z wielu pierwszym a jest kul­ zmian. w chwili trud­ stawia możliwość — zreali­ Trudności te mnogością podzia­ afrykańskich. Zmianę personelu zatrudnionych i tych miejscu więc państw Czar­ kontynent wymienia dydaktycznych. brak miejscowym do redakcja się, afrykańskim społecznymi się spowodowanej muzeom w na terenie afrykańskich celów językowej dla się ten ogromny dostosowują zadania. również pragnie cały publiczność, muzeum związani gdy i że znajdują wywodzącego się pracowników to obecnie środowiskiem i nie rozumie­ go. Muzea ści ludzie tej stanie muzea wielką każdego gdyż przy­ 15, M a r o k o zadaniem problem utrudnia i zmianami różnorodności miejscowej, cudzoziemcy, jący dla nie wzmianek okresie, charakterystycznych kulturalnej ludności — ostat­ muzealnej, mniej reagują nową realizacja znaczeniu z zagadnieniami drobnych muzeów jakie w muzea na znanymi fachowej, Afryce pytania: zachodzącymi się nas problemom Jeden ogóle \ podstawowym zasadniczych czyli „Muzeum" trudności jak napotyka dosłownym wynikają z że nastawienie zowania na trzy u zeszyty państw. w w posiadały w swoje liczyć obecnym Czarnej redakcja szybko także nie ok. 30, T u n i s muzeów wreszcie a Większość 60). W pokonują wstrząsany turalnymi o 215 m u z e ó w , afrykańskie odpowiedzieć Afryki, jest (ok. kraje mało najuboższych Polska. wprowadzeniu numerze nej ok. z niekiedy poszczególnych się jeśli wyobrażenia n i e posiadało We Tylkowa Afryce. C z a r n e j ok. 30, A l g e r i a niowoafrykańskiej zajmuje zagadnienia, okresie lub etnograficznej, jednym tam tym samym nocnej tego dających Afryka 1958 r. w literaturze poświęca świata czasopisma muzealnictwa dotyczących czynków „Muzeum" regionów tego polskiej prac w UNESCO pewnych numerów muzeów już t. 1 6 : 1 9 6 3 n r 3 Kwartalnik muzealnym jak Etnografiji". przy słało Czarnej szereg laniu S . Muzeów budowy Nigerii muzealnych w W się którzy nowych muzeom pracowników, w starają UNESCO. ekspertów, afrykańskich. Szkolnictwa ników udziale dostarcza kształcenie 1 misji planów UNESCO państw Afryki czynnym przełamywać W okresie udzielają muzeów i materiałów 1963 r. zakresie oraz spośród w B r z o s t o w s k i , Muzea na świecie, i O c h r o n y Z a b y t k ó w " , n r 2 9 : 1960. w innych już i rządom istniejących. przyznaje obywateli „Biuletyn w wy­ usta­ Ponadto stypendia na poszczególnych z Jos roczny dokumentacji, trudno­ lat U N E S C O lokalnym porozumieniu muzeum administracji, wiele ostatnich rozbudowy UNESCO przy pomocy naukowych rekrutowanych zorganizowało te kilku Ministerstwem kurs dla tech­ przygotowywania Informacyjny Zarządu �RECENZJE 558 ekspozycji domości i z metod konserwacji. zakresu nowoczesnej wykwalifikowanymi ich organizatorów, Miejscowe chcą ważnym ogintiwem stwarzać muzeom Szczupłe gólnych w szych dla badań etnograficznych, etnografów bów wykorzystania, itd. Natomiast rystykami szłe nawiązania widząc, swej jak najszerszej na oczekiwaniom treści zbiorów oraz wiele metod Dotyczy pomieszczeń, ekspozycji, artykułów kontaktów i sprzętu — współpracy aktualnie pracowni m u ­ i sposo­ konserwator­ krótkimi to u ł a t w i ć którym budynków ekspozycyjnego uzupełniony może poszcze­ zagadnień, opisów laboratoriów, został j a k się w y d a j e to charakte­ ewentualne z omawianymi są się najistotniej­ prowadzanych czysto m u z e a l n y c h miejsca. starają oświatowej. analizę tj. istnienia innych, ludności. muzea strony pracy dokładną że zasygnalizowanie funkcji gdyż — do ze wia­ wysoko- miejscowej jedynie przegląd autorów, próby i wbrew wśród jest szczególnie rozplanowania jego jej pominięcie zealnych, skich celem Afryce, kultury, i zasób afrykańskie zainteresowanie, nie pozwalają szeroki muzea Czarnej i warunki faktów, a to oświaty recenzji dlatego w słuchaczom zasili popularnością wykorzystać odpowiednie poświęcają Muzea ogromną szerzeniu rozmiary artykułów, autorzy się ten, dając muzeografii, fachowcami. cieszą władze Kurs przy­ placówkami mu­ zealnymi. Bernard E . B. giem i szym prezydentem d'Africa przy organizację kraju. szego (1961) — AMAT), muzealnictwa muzea kulturalna przez Największą placówką (założone cyjnej. żone w nistyczną i wielkie stolicą graficzny nym. nice. obus, zeów w (zał. Merick trzy wstęp do nich Nigeryjskie działami: des Musées Departamentu swym większe na w zasadzie Nigerii Narodowe gmachów, bogatą najszer­ otwarte Muzeum i tym którego jak są przeważnie oraz w Zabytków, jest nowoczesnych omawia muzea etnograficznym konserwatorskie w znajduje (zał. działy: wyżej kurs Le i dla bezpłatny. w Lagos sztuki trady­ jest wyposa­ bibliotekę afryka- de etnograficzny, graficzne i archeologiczne. z baza będzie dotacji w etno­ zoologicz­ tech­ — muze- Zorganizowano (zał. badań mieście poświęcony muzealnych. Ifa dla i UNESCO objazdowe. techników 1952), archeologiczny, botanicznym który — VOuganda, muzeum 1908). O b e c n i e paleontologiczny, wystawy J o s (zał. Z 1954), tam innych mu­ etnograficzne etnograficznych oraz Kaduna. Musée Muzeum mniejsze: dział, muzeum jako w działy: ogrodami: archeologiczne Bénin konserwator z dla się Posiada się dla organizowane Kano, znajduje przyrodniczy muzeum Ugandzie. Afryki muzeum górniczego. projektowane Posnansky, w oraz już Fagg AMAT, duże pierw­ (Assotiation artykule się archeolo­ Był Departamentowi opiera znanym UNESCO. dyrektora W z tym muzea kompleksie okręgu będą 1958), muzea storyczne w funkcję Nigerii. charakteryzuje a jest pracownie organizacji wymieniła prezydent części się w podlegają na dobę, zostanie zakupiony którym mniejsze i związku i nowoczesne wspomniany Oran piastuje podstawowymi dużego trakcie 1964 r. w również i Afrykańskich muzealnictwa W muzealną z ze s k a n s e n e m W W Muzeów jest etnograficzną. Drugie będącym komisji obecnie odcinku mieści laboratoria Autor kilku Nigerii 12 g o d z i n 1957 г.), Muzeum w Nigeria. Nigerii zbiorów. publiczności de Szkolnictwa w w na udostępnienia la członkiem Związku Ministerstwie Wszystkie polityka musées kulturalnym, Tropioale Zabytków Les Fagg, działaczem w w Kampala zostało jest Archeolog, prowadzi jednym zmodernizowane muzyki historyczny Kampala. Kampala, afrykańskiej z etnohi- najstarszych i rozbudowane. i aktualny badania w archeologiczny, i numizmatyczny. Prowadzi tej Posiada badania oraz etno­ �RECENZJE O pracach Valerie nie oświatowych Vowles, z Wydziałem ankietowe na scowych oraz w metod torem w Muzeum giczny. W łalności obecnej badawczej Gervais i w Livingstone, nych w Rodezji, ЮЗО г., ły: nym rozbudowywało z osobą wego ficzne i je Frank Me jest dyrektora jednym sztuce, Muzeum Z odbył okazji czesnej ryki W łalność 5V sztuki Kości ekspozycyjna czesne tytułów stwa, miejscowej Wynika dzia­ związa­ miejsco­ badania etnogra­ oświatową. Rocznie son pratique. taniec przybyłych z całej zorganizowało to m . i n . z p o d a n e g o „Od Rembrandta „Współczesne itp. Przy jest walka i jest Muzeum wyłonienie z i współ­ przybyli i obie Ame­ W y ­ wystaw, sądzić, tematyki „Henry brytyjskie", szkołę spośród prze­ że na dzia­ odbiorcę wystaw. Moore", malarstwo pseudoafrykańskim sztuki i Afryki. zorganizowano talentów muzyki. neoafrykański. wszystkim przeglądu i europejskiej, tancerze jednak przede Muzeum wpływ 45 i n n y c h Należy do P i c a s s a " , młodych tandetnym, i jest którego r a ­ sztuki Trynidad muzykę nastawiona 1962 r. w i wyłącznie tradycyjnej Muzycy i Mozambiku. koncertów. jest ilustrować festiwal funkcję 1957 r . afrykańskiej tanecznych. Museum szereg W neoafrykańskiej miały Pełni w Afrykańskiej, c e l miał Rodezji 90 t y s . o s ó b oraz powstało Poświęcone sztuki które Podobny école sławie. afrykańskiej. i wystaw et światowej Kultury uprawiające japońskie", celem oraz działalność okolo duże się z a b y t k i ostatnio Afryce. afrykańskiej zespołów Muzeum Szwajcarii" której i istnienia ekspozycji: malarsitwo dzisiejszej trzy pamiątkom składają które sztuki współczesnej, zespoły roku w Kongres Słoniowej, oglądnęło 2 Historycz­ powstało posiada Salisbury o Salisbury, muzeów zachodnią. europejskiej, wykształconego. kilka w szereg jak i de muzeologiem festiwal afrykańskiej Wybrzeża ciągu ważnie dzia­ Dyrektor m u ­ Muzeum rozpoczęło szeroką uwzględnieniem n a sztukę i pokazy budowy n o ­ i Zabytków (poświęcony n a który National i Międzynarodowy zaprezentowały stawy historyczny Muzeum Musée zorganizowano muzyki z Nigerii, powstało archeolo­ i rozszerzenie Livingstone. Przyrody naukowych. skansen, Narodowego tradycyjnej, afrykańskiej to mniejszy d o rozpoczęcia 1950—1961. O b e c n i e prowadzi sztuki się w i e l k i tej zarówno i oraz Le ze s p e c j a l n y m mach latach oraz Oohrony instytucji najnowocześniejszych I i jest konserwa­ t y s . osób. Ewen, zorganizowało Autor i Muzeum ekspozycji Rhodes-Livingstone, tradycyjnego. historykiem z kilku Llvingstona) 70—80 więc 53 t y s . osób, AMAT, etnograficzny powiększenie Komisji się w archeologiczne zwiedza Musée archeologiczny budownictwa Autor Le prezydent członek etnograficzny, ściślejszych, warto kolekcjonerskiej. С. R . C l a y , zeum celu oddziaływa­ Dar-es-Salam. organu Dar-es-Salam. dział miej­ w Europejczyków. się p r z y g o t o w a n i a umożliwi lepszego afrykańskie, Tanganyika, w duży wykorzystane 1959 r . zwiedziło Bulettin", Tanganiki jest w 10% du „Journal prowadzi który i National zbiorów gmachu, Kampala 1 7 % Azjatów Musée Narodowego chwili woczesnego w przepro­ językach nie zawierają muzea wspól­ badania zostały w oraz artykuły muzeum, latach, Kampala, te zostały i oświatowej inne w Badania badań tego ubiegłych opracowanej zwiedzającej że m u z e u m współredaktorem 1941 r. P o d s t a w ą Wyniki asystentka w College muzeum. Ponieważ publiczności E . W e s t , Le archeologiem, University dydaktycznej środowisko. podać, pisze prowadziła zwiedzającą angielskim. t y m 7 3 % Afrykanów, Stanley Autorka Makarerę pracy dotyczących, przykładu popularyzatorskich kwestionariusza-ankiety, języku n a miejscowe dla w Socjologii podstawie udoskonalenia danych i AMAT. n a d publicznością wadzone nia sekretarz 559 Oto „Współ­ „Architektura rzeźby i malar­ czarnej ludności przemysłem pamiąt- �RECENZJE 560 karskim. W kańskich i dalszej Robert H. ďhistoire dziny P. en entymologii, w 1910 r . etnogarfdczny. prowadzi wek w Le dyrektor Autor Musée sylwetek i się brak w przyrodnicze ogromne et artystów le autor Przyrodniczego role oraz w Le Toucet, znanym pełni Musée n i m funkcję — niż w innych wnątrz, tucje je Stąd też technicznym wstała okresie muzealnictwem trzech gałęzi ambicje jest muzea np. na ogół 20 lat. europejskim wiedzy: archeologii, poparte utrudniona w Niamey. Niamey Niamey Przy Autor i a także posiada K U L T U R A L U D O W A 3 0 8 , r y c . 2 3 9 , ta.bl. Wybór towany powyższej miejscowej dużymi gdyż dosyć wąski i i możliwościami wykształconych nacisk niż na niektóre Przede wszystkim wana przez zespół pierwszym stosunku ganizacja łowych, grafii jest do jaki I H K M artykułach do inne to został P A N M. które ukazujące w wielu jej z funduszami większość jest z w się są pod nich po­ porównaniu zazwyczaj do muzeów ma Większość finansowymi, i ze­ insty­ ich realizacja fachowców. Bujak Europy r e d . J . B u r s z t y , t . 2, P o z n a ń 1 9 4 6 , zrelacjonowania względami, założeniu autorów w przyjęty Gładysza, m. in. w M. się w w „Etnografii położyć współcześnie monografia na jej monografie pod i wspólną przygotowy­ redakcją archiwalnych 1 w zasadzie studiach prowadzonych kolejnych tomów Znamierowskiej-Prüferowej, ten styl w już poszukiwań A więc prac Zakładach „Etnografii A. podyk­ większy etnograficzne. zakresu tematycznego . przypomina szeregu Polskiej" omówienie wiclotematyczna, się terenowych t y m zespole przygotowanie i omawiany każą łączących rozpoczęcia wyznaczonego i i W I E L K O P O L S K I pod momencie pracy Polski inaczej częściowo zagraniczne ogranicza przyrody. ogólniej­ nieco 8 pracy został k i l k o m a działy: znajduje kilku i inne zainteresowań etnografii do Afryce odgórnie przez dysponują Zakres Etnografia obecnie muzeum podstawy Czarnej nowoczesnymi, dużymi brakiem daje się inspirowany "UNESCO, placówkami w dziennie. „Museum" on Niger, Jan w placó­ przyrodniczymi c i e s z y się d u ż ą f r e k w e n c j ą kształtuje Jest przez ostatnich badawcze jednak świata. wszystkim naukowe. w 345 osób numeru w etnograficzny. Muzeum muzeów du muzeum Narodowe i Tuaregów. Rozwój względem w po­ afrykańskiej przyrodniczych naukami République Muzeum przeciętnie regionach przede la zorganizował archeologiczny afrykańskiego wniosków. de 1958 r. konserwatora. zwiedza Lektura szych W przyrodniczy, się s k a n s e n , o b o z o w i s k o ludności National archeologiem. geologiczny, w dzie­ archeologiczny przyrody zainteresowania z Muzeum działy nielicznych musées prac Afryce. Pablo as. afry­ des wielu Nairobi. bogactwo zadaniami na Nairobi, Przyrodnik, zbiory rolą uskarża kilka Coryndon, Muzeum bogate nad kreśli tropicale. podkreślając rozważania i autor twórczość. Afriąue Posiada muzealnych jest z artykułu ich Carcasson, naturelle wstało i części charakteryzuje or­ zespo­ Etno­ Polskiej", Kutrzeba-Po jna- K u l t u r a l u d o w a Wielkopolski p o d r e d . J . B u r s z t y , t. 1, P o z n a ń 1 9 6 0 , s s , 7 4 3 , r y c . 424, t a b . 8 (por. r e c . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , „ K w a r t a l n i k H K M " , R . 9 : 1961, s. 4 8 7 - ^ 9 0 ) . 1 �561 R E C E N Z J E rowej i in. Zasięg podobnie nej z jak w głównych teren Jednak Wielkopolski druku pularyzacji) pularyzacji graficzne atlasem do rejonów niż (jeśli form publikacji wybranych tematów ; równorzędnie 2 dotąd studiów określić ogólne skiej badanego regionu zależności jednej oraz w niu wywiadu, Bibliotece ludowej dzającego wsi Ta kierownictwem) licznego z w pracę swoim profesorów prac archiwalnych w tomie skiej), dla okresu mniej są dość rozwoju kultury są mono­ prace na nad Kurpiach) analitycznym sprawdzające ludności (powiązań — nie­ chłop­ i mikroregionu, się współ­ jaki t . 2 Kurpiów, jej sta­ wycho­ „monogra­ również omawianą każdy krok dostatecznym planu pod Ten w a oparte danego in. luźno naprzód reali­ opracowania opisu wyprze­ r o k p r z e s z ł o t. 2 monografii realizacja monografii dobrą Uniwersytetu skład zajęć sześćdziesięciolecia, wyłącznie zajęcia Poznańskiego, i w krótkim i zawodów lecz również, wiadomości albo ale zawodu m. do jak rozwoju chłop­ jeśli zawsze nie rto n a p e w n o jako tym in. zresztą, zarysie dotyczące archiwalnych zawie­ w ludności przynaj­ wcześniejszych na literaturze, przeważa źródeł dość niekiedy historyków, (podobnie X V / X V I — X V I I w., artykułach dane związanych tomie omówienie (przeważnie nowym pracy i i c h przygotowanie relacjonowanym artykułów pod organizacją etnografów autorów planu podjęciu jednakże ilustrację rzemieślniczego licz­ etapu lub P o r . T . W r ó b l e w s k i , D o m c h i o p s k i w Wielkopolsce, jego rozwój obrażenia (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział f i c z n o - H i s t o r y c z n y , S e r i a E t n o g r a f i i n r 1), P o z n a ń 1961, s s . 167, r y c . 180, Z. J a s i e w i c z , Studia historyczno-etnograficzne nad kowalstwem w Wielkopolsce ( t a s a m a s e r i a n r 2 ) , s s . 2 8 7 , r y c . 8 5 , m a p a 1. 36 — F t n o g r a i i a Polsłca, t. I X stop­ w t y m tytułem, wprawdzie fachowców, następnie niektórych 2 typ obser­ na w zespołach m. Etnografii wprowadzających historycznego jak się tłumaczą a o tematu, różny równorzędnie systematycznym pewno dobrych szeregu ogólne i dwa 2 prac na dla bezpośredniej składających realizacji t. wyboru nacisku Zielonej, w innych na ostatniego W sobą prac wydanie zarówno terenu obecnej krokiem w zagadnień średniowiecza, artykułów chwili dawnym umożliwił dla dla X I X w. okresów ba niż 1 docentów. w między Puszczy w jest Katedrą różnych nie tylko po­ studia Siołkowice. tak gronie poprzednim) historycznego charakterze kulturalnych położenia i wyboru serie współpracowników, kilku po­ (ani Śląsku, dotyczące Wielkopolski, wydanie szybsza tłumaczy organizującą rających o do i tych tam wybranego różnice, dzielące T y m Nowe nie zespołu obrębie Polskiej budzi prac. i (przy na całości szczegółowe, ludowej jakie miesięcy Stare podjęte Kurpiów. dotyczących oddawania prowadzone przeobrażeń Kurpiów i Kultury stosunkowo regionalnej i Wielkopolski o parę śląskiej pracach jed­ szerszy uogólnienia Uogólnienie w natomiast obrazu n i m i objętego Śląska zaplanowanych i tematy łączące zainteresowanie, zacji na Etnografii monografię kultury w podobieństwa podziału etnograficzne" obecnie i naukowej, zaś ma prace kierunku działów) zakresu czasowego dzące dotyczące opracowaniach charakterze eksperymentalnym i n a przykładzie jej znacznie wsi. wymienione badań, o Nie kompleksowe dotyczące rozmaitych wacji fie teorie obszar źródeł, materiału. Wielkopolski. więc studia w został, historycznymi przygotowywania kontynuowane jako Te warszawskie dokumentacji zebranego etnograficznymi granicami Śląskiem kolejność stopień z obejmując wyprzedza można celów nad została o kraju, leśnych studiach chodzi badaniami naukowej zaplanowanych nowi w etnograficznym by objętego utożsamiony historycznych zaplanowana różnych regionu Śląska, prowincji niż o g r a n i c z o n e Inaczej jak geograficzny badaniach jako i prze­ Filozotab. 3; wiejskim �RECENZJE 562 przykład w wcześniejszego badaniach notowanych znacznie tak opisów szerzej dawno zację zarzuconą tomie bez względu wspólną na jest na kultury ludowej dzielnic kraju. nych Układ kułów t. typu lazły i (S. chłopski gospodarcze Topolski), stwo (S. pożywienie Błaszczyk), garbarstwo twórczość z rogu, wymienione kułami dodać, t . 1) że w częściowo podjęte i i w włosia transport artykuły (A. i pierza wyczerpują „zasadnicze niektórych działach tomie do czego zresztą poprzednim, jak np, tłumaczy jedynie t. w zakresie ogrodnictwo (A. wy­ ole­ folusze natomiast, ii ( ł ą c z n i e kultury". i na stolar­ Wojcie­ i z (a niektóre temat że arty­ Należałoby rozszerzają autorzy) prac higiena Chmielewski), Podkreśla działu się Podlew- budownictwo gospodarskich tartaki, materialnej tego narzę­ Wróblewski), 2 uzupełniają przyznają t. 2 : (S. zna­ dom Sobisiak), (O. kołodziejstwo odzieży kultury zagadnienia artykuły (T. (J. Burszta). i (J. Burszta), Chmielewski), i komunikacja Redak­ t. 1 (W. Sobisiak), łowiectwo ciesielstwo (S. w tego zara­ rybołówstwo zwierząt (W. Wojciechowska), t. 2 d o t y c z ą w y ł ą c z n i e powtarzają, hodowla a naczynia plecionkarstwo a arty­ Burszta), włókienniczy pszczelnictwo M i c h a l a k ó w na), (J. w Topolski), Błaszczyk); Jasiewicz), wytwórczość kości, (C. Łuczak), (S. tomów, artykułów. wsi (J. przemysł (J. Dydowticzowa), (Z. kształty (S. Błaszczyk), jeszcze wszystkim którym rolnicza Wróblewski), bednarstwo układu, w (J. Dydowiczowa), Łuczak), logicz­ zbyt uzupełnieniem kultura Sobisiak), (B. i nastręcza chałupy plastyka T. (W. zbieractwo chowska), jarnie i owczarstwo Glapa), (C. Glapa), (J. Burszta Grycz), (A. wnętrze i innych wielkopolskiego. wszystkich takiego zjawiskami znalezienie r a m poszczególnych osadnictwo Jasiewicz), garncarstwo (A. jakie lite­ obcej) ludową źródłowymi chłopa trudności, uzasadniać zagadnienia: ułatwia kontynuacją termiin/ie o p r a c o w a n i e młynarstwo ski), kultury jest ograniczenie Wojciechowska), (Z. (J. w się literatura Następną dużej literatury kulturą jest omawianym pomiędzy a organi­ i c h układu. analogii przekazami tomie n i e ustrzegła nie próbuje Chmielewski), ta rozwój obecnym i w artykułach częściowo Wielkopolski wypadkach zespołowym kowalstwo (M. w również nie wiejskich artykuły cechy ze (lub terenowych) zawodów wszystkich powiązań terenie ii współcześnie historycznych współczesną badaniach zajęć obserwowanej podstawie danych wszystkie tym zanotowanymi (T. Wróblewski), ubiór na oświetlającymi '(A. sobą (w istnienia pomiędzy niejednolite domowe ze współczesnej następujące zagroda dzia w niemal 1. R e d a k c j a się odtworzyć tradycyjnych indywidualne d Przedmowie w się techniki na systematyzującym w artykułów zapewne tor opisem je opracowaniom zem powiązanie różniące niektórych fragmentarycznie na wykorzystywanie ustalanie powiązań Nacisk łączącym notowanymi W opisu odtwarzanej zakresie inne źródłach też dającą w w lub ogół rysem historycznej pozwalającej na i pracy cechą wsi ustnych. charakterystycznym ratury na ujętym technikę i występowania terenowych więc tematy budownictwa odzieży. Redaktor artykułu wiejskiej. ski Podobnie inny artykułów. tyką zresztą ten w odrębności rębnością autorzy — tegoż obecnie W t y m tomie obrazu wyraźnie grupy — pełni rolę zarysowujące tradycyjnej dopiero w już się kultury X I X w.) „tła wstępny ludowej oraz tornu ludności ludowej historycznego" artykuł Wielkopol­ badawcze lub j a k podkreślają podkreślonym w do I n n y c h sugeruje Wielkopolski się — początek nazwy geograficzno-historyczny, zainteresowanie (zaznaczającą na lokalne Zarys jak gdyby — i t . 1 Kultury w Wielkopolska. dodajmy historycznego wprowadzenia regionalne jak umieszczony autora, artykuł sposób jej rozwoju przyczynę Wielkopolskie zapewne artykuł wprowadzony słabo tomu L. Gomoleca, kilku bardzo problema­ raczej od­ niektórzy artykułach �RECENZJE wewnętrznym w tym zróżnicowaniem zwłaszcza autorów w ten oczywiście ską w i dalszym sadniczych czasie) toku badań w całej tomu elementów od jako w się oraz w przez i obrębie poznań­ W jednemu łatwo ten postulat spo­ wysunięty z dwu „za­ regionalnych przestrzennego powstania (ulegający Wielkopolski badaniu dane Ustalony kultury wypełni odpowiadający których historycznej sprzeczności. etnograficznych": źródła i c h przekształcania i większość różnic. rozpoczętych różnic kultury, że teren model toku prowadzący miejsc, się cały wewnętrznych w kulturowych tych na' tej jednak, etnograficznym uchwycenie je działów się dzielnicy obecnie badaniach uchwycenia tych atlasem zespół redaktora odmian oraz nad przez ich przemieszczania kulturowe dla będzie prac przez „dla wstały, w wiadomości uchwycić jednolity kierunków lokalnych kultury Wydaje się uzupełniony Przedmowie w i pozornie etnografii sprawdzalny niektórych gospodarczego. posiadane starając zmianom katedrę sób uogólniała nie sposób geograficznym budownictwa chętnie Wielkopolski, 563 zróżnicowania wytwory kulturowe wędrówki w konkretnych inne po­ obszary kultur regional­ nych". Czy wydane Wielkopolski, dotyczących z kolei do chwili stanowiące założeniom tego — zdaniem autora towana w oznaczonym towana „jako wybranych turalnych i na wysuwane terenie, w innych 1) obserwacji kultury, woju; historyków nień ków a kultury życia obrazie studia w może typu — w okresach większym studiów. procesu studiów podobnie Jest rozwoju szczegółowe monografie i rodzaju teorii i wy­ wery­ przemian kul­ pozwolą rów­ rozwoju na podstawie współczesnych tradycyjnej badań wnioski ogólniejsze, określonego dotyczących chłopskiej przemian wiele stopniu próbą niż i studiów starających w innym w się kultury ludo­ w jej prowadzonych coraz obrazu większej związanych współczesnych te i n n e znalezienia chłopskiej źródłoznawcze, prace — miejsca ii p i e r w s z y m jak ogólnej teorii historycznego h i s t o r y c z n y c h , Kultura prac bezpośredniej dotyczące etapu źródłoznawozych a jak kultury zarówno sugerować, monografie sprawdzających n a w s i wielkopolskiej, dotyczących typami ludowej gospodarki różnych zajmuje raczej giego kultury materialnej, funkcjonowania polski okresach po­ historycznych. weryfikować szczegółowych dalsze opracowania chyba c z y też trak­ elementów odpowiedzą charakterze wyprowadzanych skrajnymi teorii zbiór monograficzne kulturalnych, ukształ­ historycznych" j a k należałoby etnoigraficzno-socjoloigicznych, terenowej c z y też 2) warunkach dwoma studiów — przed­ ludu, histoiryczno-etnograficzne studia o wniosków chłopskiej, „którego luźny w n i o s k i , dotyczące k i e r u n k u różnych ogólnych kultury Pomiędzy wej: w całość m. in. odpowiadają konkretnego jako ludowej badań, Ludowej, warunkach nie może, regionów dalsze Polsce przynoszące Być dalszych etnograficznych, zarazem przykładowe obecnie weryfikację a do jest kultura funkcjonalna izolowanych zachodzących w badaniach — t . 3 Kultury zapowiedziany życia poznańskiego także i wprowadzenie konkretnych szczegółowych. bardziej współczesnej w zwarta, przykładowo w s i . T e fikujących w Przedmowy historyczne, jako zostaną mniejszych, kierunku ośrodka tematów opracowane nież lecz prace 2 tomy tylko przeobrażeń terenie zjawisko kulturowych", branych razie współczesnych miotem głębione obecnej na m. in. mierze z roz­ przez zagad­ nią warun­ ludowa Wielko­ etnografów polskich, miejsce zbliżone Wielkopolski w wprowadzeniem do dru­ ogólnym w dalsze teoretyczne. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �RECENZJE 564 B I B L I O T E K A i ich kultura, Trzy kłej rami ków wym wstępem również daje że cytując mapkę „już orientującą w X I X wieku określenie nie daje niejsza wydaje wstępie są, <a r a c z e j udzielić k i m byli Być w we ciągu że „ j e d n y m w że z którym Oto dalekiej że są między warunków i 3 T. Wróblewski zdań: dają się „Kim trudno plemienną odrębność w ująć lub gwarowa geograficznych, te możliwości Słusz- jeszcze grupą których historycznych Kaszubami", Kaszubami , kilka wciąż osobną wy­ Fakt, Kaszubów". Oto które Kaszubami, a problemu rozpraw. Dołączono Słowińcy". siebie „odłamem na wprowadza pochopne sobą samych przeszłości b y ć ostatnich stuleci. Obie wsi. Nieco do tego serii pytanie, byli redakcja byli zna- kilkustronico- Słowińców. Kaszubów 1946 r. podchodzi omawianej na roz­ dotyczących został dotyczących Słowińcy 60-stronicowa badań omawianej w jezio­ tematyka wpłynęła poprzedzony odłamem Kluk z jaką może, wynikła tle n i e w i d z i e l i różnicy tomu Mogli kilku rozprawie Słowińców , wszystkim cokolwiek dla wsi i o dla równo drukowane kościelne i XVII W się „u". w Po lizy wsi Kluki, te 1 w 2 czym tych zarówno tych takież X X w jakich w nauko­ nazwy o ród powstaniu wiekach Kluków, nazwisko że powyżej w wsi wsi aż Kluki „rodzima, Kluki omawianej zmiana autorka do występujące na ten polskie za­ z połowy Klęka do ana­ Roz­ polska autorkę wolnej usta­ .,e" n a znaczeniowych. doprowadziła osady jest znaku nazwa słowińskiego do wniosku rodowej p r z y p u s z c z e n i a , że n a z w a od spotyka samogłoski Analiza pochodzi kroniki przechodzi słowiańska, jako tym osta­ wielokrotnie słowińskie". wsi w pochodzą w. wie­ jeszcze publikowane 12 j e g o o d m i a n nazwisko j a k również niej następuje „czy wiadomości nie rodzin przede równocześnie niemieckie i w s i , j a k i osób. N a z w i s k o wsi wymieniając pytanie, rozróżnienia omawianych XVIII parę rozważa nie można garść również początku nazwie tego jedynie z przez mogła zachodziły rosyjskie, jak na oznaczenie stwierdzeniem, dawnych da źródła w., od zmian omawiane przez swojej stawia powstać zagadnienia jej 1957 r. n a wstępie dlaczego najstarsze już- natomiast ludowego mieszkałej oraz przy zamyka że w Stelmachowska czy d jakie się, dostępne „kluka, k l ę k a " oraz oraz do B. Zaraz Kluki, rozprawie XVIII prześledzeniu istnieniu w „kluka" od 1 7 2 3 г., Kluki podania w księgach terminu ważania a wszelkie szkolne, z nazwą się ,.Klvl-i". zastrzega jeszcze tytułem rodzimej mieszkańców rozwiązać, Analizuje zamieszkałej ©branym słowa Autorka temat. w. z nazwie jej mianowaniu". la wsi Kluki, etymologię my tecznie o .zgodnie 2 10 usytuowaniu zani- nad hipotezy". W ki \z p r a c Słowmcy? jednak etnoriimiczna żyli Słowińcach, twierdzenia, ostatniego odpowiedzi. szczepową. O w isię o s t r o ż n o ś ć , do ten zostały okolice stanowi na wyjątki mieszkańców do 1958, Słowińcy tomów. Kluki) Kluki Artykuł Słowińcy przez podstaw we O liczne się t y l k o s t w i e r d z e n i e , oraz i Kaszubach. poświecone niedawna T a wspólna wieś p t . : Wieś zatytułowanym zagadnienie, Poznań—Słupsk 1 9 6 0 , s s . 7 8 ; t. 1 1 , do wspomnianych {Słowińska z nich na Kluki, Słupskiej Zachodnim. trzech Stelmachowskiej zwoławczych Biblioteki zamieszkujących na Pomorzu omówienia pierwszego Bożeny tomy Słowińców i Gardna łącznego wieś Poznań—Słupsk 1963, s s . 154 wyżej grupie Łebsko Trzon w Poznań—Słupsk dziś decyzję prawa Słowińców, wymienione już t. 2 , Słowiańska SŁUPSKA: 8 9 ; t. 5, Budownictwo ss. wsi za­ Klu­ zwoła wczego zwanego. Cytuję z a L . Z a b г о с к i m , O Siouńńcach i K a s z u b a c h nadíebskich, p r z y p . recenzowanej pracy. T. Ż y c h i i e w i c z , Ostatni akt, „Tygodnik P o w s z e c h n y " , n r 3 5 : 1957. �RECENZJE W ostatnich czego, klaturę, zuje dwóch zasięg również sunków do różdżki zaopatrzone niewiele załączonych Do pracy B. i znaki opracowanych latach 2. 3. Tom cÓw, 2 biorąc omówienie tomik. Szkoda drobniejsze wstępne pracy mi w siecią, dwóch o nień tzw. to a autor laski ankiet opisuje 2 drew­ obrzędowe. kluki dotyczących latach i jej spodziewać w w często wstępie oddzielny, w w Pozwoliłoby opiera terenie. — Wy­ się głów­ Niewyklu­ istnieniem ludzi na krótkie, zagadnieniach. bowiem żywych tegoż wydany podzielona poruszone. mierze do już zaopatrzona poszukiwań dużej że bowiem się, że z n a j d z i e t a m n i e została Autorka stano­ Czytelnik żc w e omówionych wyniki brakiem — kultura, spowodowały, tytułem. t y m zostaną pracy. zostało i ich stanowi Słowiń­ 1947—1957. wydawnicze przynajmniej się zastały zagadnienia: wnętrza architekturze, ziemniaków ojca B. i syna lufo do danych stanem zwięzły grupy dla te o s t a t n i e innych z w terenie dawna — ludności. To tytułem syntetyczne udokumentowuje studnie, tam konstruk­ Nie piekarniki, rybacką rybaków, zapo­ kopce jednorodizinne dwóch i — z i to do parzyste połowa­ najczęściej rodziny. głównie zmierzała na dołączone podstawie do słowińskiego — obraz tegoż przeglądem do ustalenia literatury tomu Uwagi — nad K. Krajewskiego współczesnego przedstawienie on zagrody, wyposażenie. SłowińcÓw budownictwa z jej z gospodarką członków historycznych, a zgodnie i domy przez Budownictwo SłowińcÓw zabytków — jak itp. Omawiając Stelmachowskiej typowego (rozplanowanie chałupy dokonywanymi i w niewielka artykule nawiązuje drobnej architektonicznych wsiach w wiąże współczesnym w zastosowanie t y m bardziej albo sposób nawiązaniu omawianej choć przeredagowania obiektów, którym znaczenie artykułów budownictwo zawsze braci, rzeczowy że jakie do niej może m a prawo ciekawy budownictwa w Muzeum t o m 1 1 , Słowińcy z w . cezą, Praca omawia Darłowie ludowego, ta — Tozplanowainie przechowywania autorka dodatki: autorka oraz Słupsku względy zorientowanie tej poruszone też na SłowińcÓw. budynków, mniano a wielkości. w oraz kultura spowodowane martwych zamieszkałych W i „wielka i polskiej tylko rozdzialiki i szybsze że czy rozmiarów, z kwestionariuszy tom, pod wspólnym zupełnie, to j e d n a k ż e zresztą, samych cja i ich zatytułowane na literaturze czone jeden s t r e s z c z e n i e myśli, magałoby gdzie 21 r y ­ te nie materiałów wykaz prasy chyba też, że i r o z p r a w a i n a łatwiejsze nie i budownictwa nie w s p o m n i a n o nawią­ SłowińcÓw. zamyka SłowińcÓw, one jako są kilkustronicowe przedstawiający przez n a łamach Słowińcy książkę również tomu się trzy być Słowacji, Słupskiej całość nomen­ — rysunki „mała" one jednakowej obrzędowych, w na 5, Budownictwo ukaizały lasek używanej się że s a m podpis słupskim, Regionalne Kluka nierozerwalną nie pow. r y b , mające ukazały zwoław- typy, w. sprawie do kluki znaku jego Szkoda, jakich więcej dołączono kłucia Biblioteki jakie Tom to do R. K u k i e r a , podobieństwo wią Muzeum znaku. gdyż mniej w podając się t y m p r z e d m i o t e m wiemy, na podstawie trzydziestych X X oszczepy są sołecka zwoławcze F . Tredera, W niane niie Stelmachowskiej przez tego orientacyjną, skoro zagadnienie konara, sołeckich i t d . D o t e k s t u dołączono formy wszystkie B r z e s k i e j , Laska W. sołeckie skalę n a m mówi, rycinach lasek różne omawia lub posługiwania weselnej, w autorka gałęzi sposób przedstawiających kluka" 1. kawałka terytorialny, zostały w rozdziałach tj. powyginanego 565 dają budownictwa poszczególnych budownictwa zagad­ w kilku słowińskich. Dodać trzeba, że obie te prace ilustrowane są zdjęciami, a pierwsza z nich �HECENZJE 566 również r y s u n k a m i , oo przednim przy że n p . p l a n y chałup kompensuje z cych wo rozrzucone lodrożnie". pochodzeniu małe zajęcia nienie transportu mysłów a obróbka na, i łąk, Materiał zbyt częściowo Dalsze i rozdziały łodzi, Nieco jak od germańskim i zaczyna rybackich także zostały i oraz urządzeń kołodziejstwo, poświęcono też nie­ zagad­ omówieniu rolnictwa narzędzi podsta­ przytacza Porusza poświęcone kilku­ Xa niego również wie­ warunków ii s p r z ę t ó w stolarstwo, uwagi wsi" bezplano- od planarni. toteż hodowli sieci, i charakterystykę sieci ryb, nie­ dotyczą­ „Kształty o wyłącznie złowionych. eksploatacji, ciesielstwo, garncarstwo. w poszczególnych właściwie wiele tylko miejsca szkody można wych). Zbyt było mało podstawę niach wydziela niego się prze­ rybackich, kowalstwo, przeróbce tomik SłowińcÓw. tomy (5 autorka ziarna (żar­ O tytuł łąk" przy czym omawia obecny się i w tytuł: bibliograficzny". wienie tomu, takich wprowadzony. Rozdział prac poruszających na winien n i m zagadnienie „Problem tych przy Nie ich lub może słowiński w ten zawiera i o kulturę do wierze­ do ostat­ (wybrane przez stanowić T. i rozdziału w poszerzenie wydaje tytułu się z m i a n a „Rolnictwo i bardziej literaturze" zamiast a Dyskusyjne oraz i wsiach tytułów „Kul­ „Rolnictwo", hodowla", dawnego skoro jest by też „Przegląd krytyczne wydawać więc pierwotnego adekwatny zarazem to „Osadnictwo Słuszniejsze ich eksploatacja" brzmieć paru się omawianych zasiedlenia. spo­ Wróblewski, zmienił w s z y s t k i c h okazało nazwy podsumowanie, o t y l e , że n i e duchową druku jego autorce powodzeniem Jaśniejszy słowiński. posłużyły materiałów we piasko­ sposobach dodatkiem poszczególnych natomiast „Łąki hodowli. problem układ zmianę tytułów Trafna agrarne" ostatni przygotował historię i zamawiania z większej wydm słuszne Miłym omawiałby poświęcono bez wiadomości jest mogłyby rozdziałów. również co i autorkę zaliczyć m o ż n a obu Szczupłe wierzeń. który w s i " , gdyż podaje połączenie ten przez powstawania pożywieniu przysłowia potraktowane poszczególnych „Kultury też roślin. dotyczącego skład „Kształty się później tura w o zagadnienia (np. SłowińcÓw „Rolnictwo", podania, zaplanowany najczęściej wydawałoby uprawie niektóre wypadkach potrzebnym opis wiadomości o szerzej czy znów pożywieniu i 11) B i b l i o t e k i S ł u p s k i e j szczęśliwe. D o na o rozdziału ustępu choć tytuły SłowińcÓw" tylko do l u b wejść zachowując jednak szczegółowy Słowińskie są osobny wypadkach dosyć wnioskowania łeczną Oba opuścić również Posmykiewicza), który ciekawym się nierówny; innych mniej osobnego Łomu jest w opisom nieliczne do dołączono rozdziałach zasygnalizowane, dowiadujemy przygotowywania; J. ryb. czym nieplanowanych jest przegląd łowionych przy zagadnień mierze podaje rybołówstwo, r y b wspólnie organizacji pogląd te r e ­ młynarstwo). zostały za gatunków formy ilustrowana t y m daje braki bądź s w o b o d n e ogromnej autorka nich jak: wyrabianie także skóry, Dalej z rozdziałów, w w po­ możemy, słowińskich. zatytułowanym rozrosłe zależy autorka podziału zbytu ich domowych, tkactwo, i rozdziale wsi rozdziale zwyczaj kilka tomie się stopniu chałup poszczególnych o n a z a niesłuszny uważa W łowienia ciekawy zagadnienia uważa na j a k ii w domyślać pewnym to przeważnie teiż w s i e kształt jednak tylko wymiarów się W wsie w s i . Większość opisy. sposobów zwykle dzieli i 1 :10. W monografie wielodrożnicowej. SłowińcÓw monograficzne oraz bądź że terenu, wsi skali SłowińcÓw. sioła, ważniejszych wowe tomów że: „słowińskie Podkreślając, fizjograficznych w wymiarów przeciętnych skrócone materialnej stwierdza, są tekście stanowią kultury nastu w z omawianych nich autorka i c h dużą zaletą. P o d o b n i e nie podano rysowane podanie Ostatni które jest rysunkach się omó­ mogło �RECENZJE umieszczenie na „Problemem Słowińców den wspólny początku rozdział pracy w i rozdziału potraktować bądź też poczynione przez przygotowującego z do bardziej treścią mimo że skiemu nie dalszych — było danych badań ten nad na zmarłej Autorce, która Słowińców jako Kaszubi", I przez się autorkę posiada jest to do zostały hołdem, była z pasjonował te dużą i wartość zachęcić jaki powi­ złożyć ginącą do — pol­ omawianych tą Ją tytułu udostępnione niewątpliwie związana zmiany przyczyniły rozprawy poszukiwaniach najlepszym je­ kultury powiązania wydanie problem druku jej w jednak że A emocjonalnie je omówienia stało, — zamknięcie sumie ściślejszego zagadnieniem. — który i a połączyć do W prace dobrze sumiennych tym raczej wstęp omawiane bowiem i usterki i obie końca wnikliwych względu grupą i zakończenie. sformułowania do bez oczach bądź rozdziałach. Materiał o go podsumowanie, doprowadzone świadczy do praw w czytelnikowi. naukową, nien jako precyzyjnego zawartą „Słowińcy l i t e r a t u r z e " . C z y n i e należało Słowińców, się 567 roz­ można na naszych ostatnich dni Jej życia. M. MARIA w Polsce w krajach Toruń—Polonia, Toruń Tom zawiera dostarczyły blic i rękojeścią ny, czyli na w oraz na kowanie osób, na streszczenia okazów). w Nowy uwzględnieniem autorki zęby z tradycją i ludom. podstawie techniki właściwą różnic kolnych plan układu zębów. układach o przez ta­ i rosyjskim. 29 f o t o g r a f i i (tabl. 1— żelazne ości kotwy, autorkę na Celem genezy, z drewnia­ haki i harpu­ obszarze Polski pracy, realizowanym funkcji i człowieka gospo­ społecznej, historyczno-porównawczej wszystkich w i roli grupy oraz s w y m . rozwoju, poznanie oraz oraz bądź narzędzi czyli czyli narzędzia ogólnych uporząd­ praw rozwoju w zaproponowany lat odmiany zębów budowy kształtu historycznej wyraźną układzie Układ jego i decyduje o zębów. Według związaną terenom, kulturom został poszczególnych przez narzędzia odrębność określonym dokonany narzędzi), pozaeuropejskich kryterium umocowania (1567 ludów kolnych, wysuwa tysięcy na etnograficzne narzędzia narzędzi pierwszy wyrobu setek które geograficznych angielskim grzebienie, materiały: perspektywie od instytucji, rybackich. izostały zachodzących narzędzia, dawnych w typów analizy systematyczny I I , na kolnę, wyjaśnienie metalowych) układ i fotograficznych, nazw 1—52), pojedynczego podlegały narzędzi wykazują Podział podstawie wnętrznej narzędzi ości rozdziale kolnę Torunensis, 12 m a p . jest i jakim tablic językach (tabl. badane życiu wykorzystane (71 w Słowiańszczyzny. badań, w muzeów skorowidz r y b , l e c z także retrogresji przykładzie pracy oraz wykaz tekście, n i e t y l k o narzędzia związków, archeologiczne autorkę są kornych drodze i narzędzia Soientiarum informatorów, 465 r y s u n k ó w rybołówstwo, systematyki kultury W w przeprowadzania przekształceń (80 ilustracji północno-wschodniej narzędzi poznanie W spisy do p o ł o w u prymitywne trakcie Soeietatis bibliografię, pracy, 2 tabele pracy służące terenach darczej na narzędzi, do tekście, Przedmiotem ną z indeks ilustracyjny obejmuje w Studia 1957, s s . 326 etnicznych, skorowidz 6), 42 r y c i n y i sąsiednich, materiałów rysunkowych Materiał Rybackie Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A , i Rostiuoroiusica przez części odrębnej autorkę narzędzia morfologii na oraz ze­ formie. systematycznych Sireliusa d Manninena na pierwszym �RECENZJE 568 miejscu występowało ferowej kryterium w obrębie typów. narzędzi. układu cy systematycznego, A utorka do wu przez uderzenie morskich ssaków W boku każdej z scharakteryzowane dla historyczne, połowu omówiona jest w narzędzi poławianych ryb problemu żenie celowości Wiosenne, dach letnie śródlądowych, ogień). Połowy lodem, głuszenie kończy ciaż często pomysłu, Puck kowal gdyż słynął Niektóre „na z kawałka mimo są do wyrobu zmianom. współczesnych wyrobie Nazwy .ny) narzędzi oraz obejmują hości ości. Problem z dopełniają m. morfologii i w z na­ materiały różnych epo­ charakterem poprzedza życia opra­ omówienie ryb. Połączenie umożliwia dostrze­ zarówno nocy na (połowy dzienne, bodarzami. stare Problem na ryb techniki jak: wo­ ryb wabienie takich kolnych tradycje dostrzega kowalskie rybackich, się do kowadło, z to pod połowu środki loko­ autorka odbi­ (rozdz. jednak nie otrzymanego rybaków V). był Cho­ twórcą zamówienia. Półwyspu Np. Helskiego. własnoręcznie, się technik czyni młot, dłuto, tym, j a k pisze budowy ogóle i techniki kowalskich, techniką a techniki znanych na wyrobu 2000 samo wykonania, kolnyoh mające ok. lat nie narzędzie ulegało (s. 1 5 3 ) . O b s z e r n y przejrzyste narzędzi ości, od autorka, nie zmieniało bardziej zdobienia wyrobem kolnych terenowego stopniu in. terminy: (Wileńszczyana), odmiana również opisy i własnościowe względy narzędzi dawniej wykonywania znaki celu też prze­ wyłącznie kolnych, któremu V. narzędzi znacznym wyróż­ i (mapka), zostały w rybaków-rolmików ości: zagadnienia rozdział ludowe w lub w kolnych, związane materiału zakresu się pomocniczych, zamówienia zróżnioowania wszystkich podstawie na Zgodnie gląd jest A typ połowu. połowy narzędzi przez przy poświęcony technik i osobno dostosowywał zmianom gospodarcze, ryb żelaza. pewnego typów poło­ połowu grupie rybaków omówione narzędzi niewielkim zwyczaje W terenach ryb wykonawcą tylko oiraz z wiąże dzień ciążą pracujących służące do przez do łyżwy. zebranych wykonywane Narzędzia koine Każdy dotyczących ryb narzędzi pracy do koine techniki połowu n a których swej zasadniczym niektórych ; w kowali Narzędzia kolnę, był z ości zimno" ulegały wykonania tradycji, Uczą­ autorki. ile śródlądowe i cech zawodową w połowy i latarnie, żabki sposobie cie lokalnych o opis połowy morskie połowu typów. różnych poszczególnych i morskich sprzętu A. występowania rybaków obejmują: ryb, na wiedzą jesienne zimowe kagańce, W i jak omówienie mocji, IV). Sam obserwacji stosowaniu III) tekście. kolny ch: odmian. ogólne ości zarysach, tradycyjną (rozdz. w C . Narzędzia szereg zasięg wnioski pomocą (rozdz. z w jest lokalnych jest ogólnych oraz narzędzi oraz funkcji nowego koine narzędzia ważniejszych podany za Inne i ramach pracy Narzędzia Priifodmian beka). podstawie ryb cowywanych łuk, struktury w narzędzi kotwy); D. wyróżniony archeologiczne Technika kach na typu rozdział układzie wydzielania kryterium na.rzęd z i B. grzebienie, uwzględnieniem są każdego góry; (hak); nowym do uporządkowanego grupy spodu grup z zajmuje z a s a d n i cze z w stosunku rysunkami (harpuny, tych w najobszerniejszy krzywe, od tymczasem ilustrowany uderzanie (ości n p . 15 t y p ó w rzędzi, 4 przez z miejsce materiału, stanowi w y od r ę b n ia połowu uderzanie niono zaś bogato gdy zastosowanie zebranego druku, formy, znajduje Naczelne AnaMza 101 s t r o n koine i kryterium to wosc ości, (rozdz. VI) (wyczerpująco materiału oścień, (Kaszuby, opracowane dla dorzecza słownikowego. osci, podał osce, ost Lorentz), są przez Wilii, Słowiańskie (Słowacja), it*ości autorkę Niemna, osty (pow. nazwy na Dźwiości (Polesie), brasławski), �569 RECENZJE osty (Pokucie, podał bodorz spotykana nazwa w Słowacji bodlica, żaberkłas nia W pujące formy brała kłucia ryb, W budową, widlice, Autorka dostrzega cuskim dogue rodzaju zbieżności oznacza ość ilustrują wymie­ dragę, jaką nazw oraz z samych do palenia portu­ autorka oraz ze­ procesu związane składowych broni zaniim ma­ dzióbek). np. Według z narzędzia, bodarz, kolnej, pociskową. (przebyło, w ognia.* nazwy {harpun, funkcją nazwami narzędzie nastę­ arpon, ościska elementów r y b i broń przybiera narzędzi ości, wyróżnia i ilością ości do p o ł o w u arpuna) we fran­ autorki zastosowane dane zostało rybołówstwie. Gospodarczo-społeczna tywie historycznej które niejednokrotnie się to z nasileniem zbierano Na za cech W okresie ryb; Aby samo ści łuku drogę Narzędzia rozwoju Powolny dowie, Na kolnę kultury i terenie Polski i metalowe ości do różna w zależności rogeniczne Rola dość o sąsiadujące mieść i perspek­ drugimi. Wiąże potrzebami cech gospo­ zbieractwa. rybołówstwa rybołówstwo być w to pewnym używany kolnych z był oraz do uprawianego posiada stopniu wiele zaliczone. zabijania ustalić, autorka terenu — i zwierzyny jakim według autorki do surowca zespole je na tle przykładowo przeszłości zmiany w rozpatruje Polski przykładem postaci ludy (Rybaki, pokrewnych w lin, jaź, kleń, płotka, Rybołówstwo naszych na autorkę do świadczy innych — chwili oraz mate­ z ciągło­ obecnej. zmian w bu­ na w lat rola używane w terenu. ludowej będące były różno­ rybołówstwie hydrografii kulturze obecnej, niektórych wielka ilość fińskie), Rybnik). tych polskich występuje i była Analiza Polski ilustracją a także Wiele piskorz, była, odmian rodzime, słowiańskich szczupak, u terenach typów słownictwo językach ziemiach ich charakteru wykryła (germańskie, bowiem tysięcy czym hete­ prastarych sąsiednimi. Rybolowy, rybołówstwa i chwili bogate poduza, paru przy gospodarki Słowian różnych charakterze około ryb, z krajami łowu, lub ziemiach że zamierzchłej w od połowu u czym sposobów przez starym od Europy przez kulturowych ulic może narzędzi się istniejące rybołówstwa i nad wiele prymitywnego oszczep klasycznym typu dokonana poważna, kolnych) od elementy, związków w archeologiczne, strzał. historycznych (rejestruje narzędzi określonymi posiadało były o n e stosowane, są ulegała materiały funkcji. rodne materiałów i materialnej i c h rozwój formie i z stwierdza, którego rozwoju łowieckich jednych związku VII) tym narzędzi. autorka do (rozdz. o rybołówstwo i barbarzyństwa archeologicznych krajów. w współczesnego łowiectwu, wytyczyć kolnych świadczą przewagę użycia kolnych dotyczy i n n y c h narzędzi riałów bez analizy dzikości to wykazują Pierwotne narzędzi właściwych narzędzi zmianom, ich produkcji rękami podstawie pomocą rola różnym darczo-społecznymi. Ryby i boduo,. autorka hiszpańskim zadzirów, autorka foirmą nazw w kagańców nazw fourchette) Fischgobel, Białoruś), brzmienie bałtyckich (bułgarski zębów, nazwy Aaleisen), (trójząb, w ogień, zebranych (np. Estonia, posiada nazw harpon, Oprócz tulei, podsumowaniu teriałem tego na harpun arpignone. dotyczące połowu Wśród francuskim włoskim nazwy Bułgarii perstakie. wyraz we w bodila. oraz romańskich we również (Wille ńszczy z n a , Kaszubach Jugosławii językowe: arpao, galskim w na i pochodne językach ostroga Kolberg), przejmowane liczne wspólnych dla według nazwy nazw niektórych s u m , świadczy autorki, narzędzi (m. in. częściowo wsi, przed­ identycznych ryb, jak również okoń, o pra­ ludów. posiadało obfitość dogodne zbiorników warunki wodnych rozwoju, o na rozmaitym �RECENZJE 570 charakterze ska, (morze, kanały, stwie rzeki, bagienne prymitywnym szczególną starych, dla historii Czynnik nym całkowicie niektórych ochrony sprzętów połowach W tarzu narzędzi Słowian W Rzymie występuje jako pierwotnej własność magał zręczności, siły, mężczyźni, kamiennej, wotnych stwa wymienia kobiety Pomimo kresie do — wielu autorki in. przez Klimat nich łowu. w poważ­ jednak tradycję, o warunkuje stawiane daszków i czym charakter n a lodzie dla ochrony dla oczu stosowania połowy rybaków wniosków wykonania stopniu dzięki prawne u nie swej ludów łowiących poprzez tylko przy i analogie swym do zjawisko jako od wy­ czasów bodarzami wy­ t r u d n i l i się jaskiń życia w sta­ kolnymi z epoki ludów pier­ dziejach rybołów­ uprawiane w 1920 r . Osłonino). nie i ustroje zrębie według formę ale się j a k o w za­ narzędzia pradawną kłusownicze —• specjalizacji (tradycji), Zachowały narzędzia możemy roli zasadniczym epoki sta­ świecie, indywidualnymi, n a ścianach konserwatyzmowi a inwen­ w często natomiast też o d p o c z ą t k u ościami użyteczności. prymitywnych, stanowią całym narzędziami do g o s p o d a r c z e j różne dzięki prostocie różne (Rewa, odnośnie kolnych..W r y b zachowały dlatego wyjątkowe Puckiej na narzędziami r y s u n k i i malowidła Jako kolnę terminologię, kolnę Połów r y b wielozębnymi Zatoki narzędzi były rybaków. malowidła, historyczne. bogatą Narzędzia i wytrwałości, greckie istnienia rozpowszechniana i posiada ostatnich narzędzia X X w. centralne miejsce w E u r o p i e od mezolitu (używana Sieć, formach świadczą okolicy europejskich zespołowej. odwagi autorka w krajów Egipcie). do czasów wyciągać połowu nikę na narzędzi n i e przesądza z płótna rodzaju sieć, z n a n a w pracy o czym dane przez i poszczególnych egipskie oraz i w narzędzie nowiącymi autorki w X I X 1 początkach zajmuje wspólnoty nim kolnych. n p . zasłony z kory Polski końcu połowu Grecji, stępuje zasłony kulturze reliktowy, rożytnej u narzędzi m, rozlewiska, używania według użytkowania, rybołów­ kanały, pierwotnych warunkuje sposób uwarunkowanej pomocniczych, oraz strumyki, przykładów rozlewi­ W ościami. ludowej element oraz strumyki, zbiorniki-stawy). cennych (fizjograficzny) zróżnicowanie od wiatru wody, bowiem ogromnie ości polodowcowych, sztuczne płytkie zewnętrznej, ogromne jezior oraz dostarczają kultury konstrukcję formy świadczy rolę, geograficzny stoipniiu błot niewielkie odgrywają a kompleksy obszary w równym narzędzia u kolnę i tech­ ludów pełno­ cywilizo­ wanych. Praca M. Znamierowskiej^Prüfferowej, porównawczym mierzeniami w autorki procesie tym ii j e g o rozwoju rozwojem. proporcji rialne aspekty duchowe —' przy w omawianiu oraz oparta analizie, n a bardzo odsłania nierozerwalności oraz cenne kultury) aspekty problem kultury Bardzo wych i wszechstronnej ilustruje pracy spraw jego M. prawo i nosicielem, przyczyny jest z samym twórcą i i skutku MARIAN Wydanie wego cowań terenu pracy Materiały do historii Zielonej, W a r s z a w a 1962 poświęconej zróżnicowaniu Kurpiowskiej różnych właści­ (mate­ (społeczne kultury). POKROPEK, Puszczy rządzące narzędziem wykonawcą z za­ zjawisk zachowanie Jadwiga Kurpiowskiej materiale zgodnie współzależności Prüfferowej związanych bogatym nam — autorów, Puszczy dotyczącym Zielonej kultury budownictwa i poza ludowego przemianom ukazującym ludowej tego Kucharska z budownictwa się zbiorem terenu, w terenu ludo­ opra­ tomach B i - �RECENZJE blioteki Etnografii odrębność jego Praca przede o literaturze jako na zarówno kultury występujących i ludowej. gię tych cymi z form jej Praca jego tacji Pod Jak wynika rowej, drobiazgowa tektonicznych m. ostateczna prof. kultury kraju położono dających z i się pokutującym budownictwa jego zdobnictwa rozwijającej opisuje względem in. również jednorod­ w się drzewie, w Puszczy przegląd wszystkich literatura przedmiotu przez siebie zabudowy jak wsi nie znajduje monografia z typolo­ wynikają­ stać w do ludowego swoim na jedną technik nie­ archi­ Te kurpiowskich, za­ na Kurpiowszczyżnie tle znawcy z innych pewien kurpiowskiej. szerszym najlepszego koncie i wsi prac zazę­ Kutrzeba-Pojna- form życia dla nliej A. tematu dokumen­ wzorem po pracy zakresie rozpatrywana dziełem się zbiorowych budownictwa ujęcia różnymi bogactwa pozostanie całością tomów sposób pomiędzy również może jednak powiązania na chodzi o związków z wprowadzenia uwarunkowaniu mającego jeżeli strony Równocześnie prawdopodobnie F . Piaścika, od do w s p o m n i a n y c h genetycznym będzie nacisk odrębności formami materialnej, dokumentacja razem czym zarazem form wyczerpujący które prekursorska, pogłębienie wyczerpującego odeszły zaś tych, historycznymi t y m ostatnim zagadnienia jego z etnograficznych. dosyt. o bogactwie dać a zrywa regionów samorodnie się oraz Praca poglądem i której historycznych. Przeprowadzoną sposób oraz dziedzinami terenowej. opracowań stara w przegląd obszaru. jak zagadnienia, osadniczych. jest n a swój się nawet innych niejako form konfrontuje wyczerpanie biającymi tego wszelkich Autor wagę zbioru. monografią, drobiazgowy budynków, okresów, planów jest tego publicystycznej do współcześnie wcześniejszych podkreślać budownictwie układzie dla w ludowym stosunku w się do p r a c charakterystycznych cechach Zielonej i w fachowej w zdaje 1 stosunku sumienny, dzisiaj kurpiowskiego ności, w budownictwie wszystkim zaobserwować w Polskiej ujęcia 571 porównaw­ tego najlepszych tematu, prac o Kur­ piowszczyżnie . a Praca M. przeglądem nie Pokropka ostatnim zdaniem są następującym skiego a nych na oraz dokonana Należy materiału także dziedzinie. plany i Ruszczy podkreślić zagród stan badań wsi, typy organizacja ogromny rozdziały nad rozwojem terenowe, pracy. bibliografia Kurpiowskiej pierwszym i wkład poza i kurpiowskiego, Poszczególne prace obejmującego i stopniu budownictwa wyczerpująca .ilustracyjnego szczegółowe pewnym przestrzennego budowy autora Zielonej w etnograficzne układu przebieg downictwa tej zagadnieniom: tle przez więc dotyczących w współczesne piowskiej jest materiałów pracy konstrukcji uwagę słowników autora w w dobór i kur­ drewnia­ zasługuje wyrazów zdjęciami kurpiow­ zagrody budowli ikonograficzna zapewne poświęcone budownictwa rozplanowanie Na najbogatszym ale również zakresie bu­ gwarowych. i przygotowanie rysunkami budynków chałup. Wanda Paprocka Kurpie, Puszcza Zielona, Wrocław 1962. T o m p o ś w i ę c o n y t r a d y c y j n y m z a ­ jęciom m i e j s c o w e j ludności (rybołówstwo, h o d o w l a i p a s t e r s t w o ; Kurpie, Puszcza Zielona, t . 2, W r o c ł a w 1 9 6 4 , o m a w i a j ą c y zagadnienia s t r u k t u r y społeczno-gospo­ darczej (gospodarka r o l n a , rzemiosło, przemysł d o m o w y ) ; Kurpie, Puszcza Zielo­ na, t. 3 ( w d r u k u ) o b e j m u j ą c y p r o b l e m a t y k ę z w i ą z a n ą z r o d z i n ą . * F . P i a ś с i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, W a r s z a w a 1939. 1 �RECENZJE 572 ZOFIA {w XIX 15 tabl., Budownictwo STASZCZAK, i XX wieku), Prace 4 2 f o t . , 41 Celem pracy jest przeprowadzenie budownictwa uwzględnieniem dynamiki jego zróżnicowania ków, które waniu na uzupełnioną to i gółowej i badań Ilość fotografiami analizy stematyki tym X I X i X X zakresie, wpłynęły". w oraz posługuje źródłowym w zebranego i pełnym następnie uchwy­ próbę ustalenia czynni­ autorka przy metodą opraco­ kartograficzną zastosowane omawianych wykorzystanym w materiału jest poizwalająca zjawisk elementów, przez przeprowadzanych w l i t e r a t u r z e , a także w rysunkami), składa autorki, indeksami, a się z oraz i 6 rozdziałów uzupełnionych spisami rycin. zagadnienia: 1) niem stosowanych różnic wanie skich i z pracach to bardzo duża autorce na na od autorkę latach źródłach nad są wyni­ 1948—1957 (ok. 5000 o p i s ó w łącz­ przeprowadzenie formy i oraz rękoipiśmieonych przeprowadzenie strony szcze­ „precyzyjnej funkcji, opisana oknach, się sy­ materiału analitycznych wnioski m. padkową terenie. i Pas wpływów występowaniu ruskich. próbuje środowiska z występowały rozplanowanie na do prac wnętrza omawianym według różnymi w syntetyczne autorki Mazowsza tereny z analizy historycznymi warunkami X I X i X X z FANZISKA Quellen Landeskunde Dzięki BECK, von Volfcs!ebeu Ost-Mitteleuropas ', ; publikacji podstawie Vom 1594—1814, źródeł Franciszki auf i stref: o z lat życiu północnej, rezultat ścierały map wysunąć lub wy­ na tym się południe charak­ wschodnie oddziaływaniem materiałów etnograficznych oraz wyjaśnić odmiennością jakie w. der n r 61, M a r b u r g Beck kształ­ Porównanie trzech Podlasia, przy ekonomiczno-społecznymi, Danziger „Wissenchaftliche archiwalnych za­ budownic­ wyraźnie Marian valischen w gospodar­ mieszkalnego; kartogramy które i zaś usytuo­ fundamentu związane stanowią migracyjnych, wpływ domu terenie. Lubelszczyzny terenie od dzięki > której na te budynków tzn. i wierzenia mapą, i budynków wykończeniowych 3 danymi na w s i lubelskiej i budynek, dachu jest wypływające i mieszkalnego zwyczaje Małopolską, Wnioski poszczególnych powstaje i ruchów podbudować geograficznego 2) opisów opracować wykazuje łącznością budowlanych; rozpla now anie 6) Strefy zasadniczych północny się następujące uwzględnie­ zjawisk autorce wschodniej. trzech teryzuje autorka pozwala poruszono domu ilustrowane Wstę­ szczególnym ścian 4) i bibliografią, ze jakiej gotowania; poszczególnych ini o południowej w J . Gajka przypisami, obróbka jego dokładnych zdobnictwie; do i konstrukcja zagadnienie zasięgi rozdziałach konstrukcje i d palenisko Każde poszczególnych materiałów kolejności, drzwiach piec twem. w poprzez wyników, W 3) Przedmową poprzedzonych podsumowaniem budowlany podaniem ich funkcji; podwaliny tują materiał zagrody grodzie na morfolo- możliwie a się zostały z w., Równocześnie pełni terenowych zawarte określonych Praca 5) w „analizy Lubelskiem konstrukcji". pem i obszaru materiałem wcześniejsze archiwalnych. z lubelskim, 1963, s s . 232 etnograficznym. etnograficznych nie województwie t. 2 4 , W r o c ł a w monograficzną w w s t a t y s t y c z n y m i , które atlasem materiały rozwojowej zagadnień metodami metodą chłopskiego zróżnicowanie Podstawowym ki tego poszczególnych Polskim w Etnograficzne, map giczno-funkcj analnej cenie chłopskie i Materiały Pokropek Nehrung Beitrage zur nach archi- Geschichte und 1962, s s . I X - f 353, 8 t a b l . ludu we wsiach 1594—1814 l i t e r a t u r a regionu Pomorza Gdańska wzbogaco- �RECENZJE na została ważną i o spotykane w Praca torską, w pozycję 20 l a t w swej którą później w zasadzie zestawiony mniejsze brzmieniu. ślaną pracę, na jej na w na wyborem w aneksu Gdańsku, to a chyba źródłową w r. s p o r z ą d z o n o pracy. tworów pracy jej przytoczyła w ponieważ ze w s p o m n i a n y c h czasowy powinny został albo krytycznie z taki albo według w dosłow­ wykorzystaniem przytoczeniem chciałby być przyjętych zdaniem przez K. zostało n i e s t e t y w s z y s t k o mankamentem mieć sprawdzony ogólnie NRD słowami przemy­ też moim tej dobrze z powinien dobrze w podziałem w z potrzeby, źródeł, Ten otrzy­ tylko uzupełniony połączeniu bardzo merytorycznym, to j e s t l a t a , w 4 wiejskie zapoznała formie zwłaszcza okres Nie druku. przytoczony od 1620" w y d a n y m sądowe mówiąc przyjęty ( s . 1). został dok­ dopiero czytelnik 2 opublikowany 1 5 9 4 d o 1 8 1 4 т. , autorka sadniając źródła w Wybór pracy a do to, co konsekwentnie , widzieć zależności —• nowa, Bo czasem najważniejszych von księgi Ponadto kulturowych, w dysertacją 1 który materiał — zro­ Baumgar- 'pomieszane, obciążającym niepełnych o przetrwaniu chałup autorka l a t pochodziły brała wyznaczać więc ze pod stanem badań do chłopskich. stwierdziła jej wyjątkiem życia podstawę wsi penetracyjnych, I tu znowu chronologii tyle, zdaniem innych kryteria wydarzeń z gdańskiej które póź­ 1939 r. t a k i c h c z y i n n y c h tylko uwagę których tego t e r e n u , , stanowiące się t e l n i k o w i w ą t p l i w o ś c i c o d o słuszności przyjętej sze tyle wydawcę. okres od 1939 r. p r a w d o p o d o b n i e niej o nieczęsto i nie rozpracowanego archiwalnym recenzowanej jak i obejmuje 1794—1807 źródła doktorat , od pracy. wolałby ostatnio największym autorkę, Praca podany następnie zostało 3 zarówno etnografii, nie znanej, 1 9 4 0 r. całkiem całość źródłowych. „Kloster-Inventariums jest w ale nie zawsze czytelnik tekstów jak chyba na ewentualnie, formie nam wprowadzającymi, materiale i i U. Bentziena . W to w w tak np. bione i z miejscu, zasad, tena opartą końcu książkę i zestawia bardzo - ciekawego, Czasami Natomiast literatury bliżej nie przemyślanego chronologicznie, zdaniami nym krytycznym gospodarczej ponieważ Gdańsku została, aczkolwiek zagadnienia. kilku w niekorzystnie zlepkiem publikacji z historii uwagę, formie, uzyskała przygotowana źródłowego, autorki pogranicza pierwotnej bardzo materiału na z szczególną autorka wpłynął jest na archiwach. była za moment mał, nową zasługującą 573 nasuwają i bazy że najważniejsze go i wy­ czy­ źródłowej. przyjęła kryteriów. się Uza­ dlatego, najciekaw­ Tyczasem ispołeczno-ekonoimicznych zasięg lub poli­ tycznych. W branie stępnie dla odniesieniu materiału metodą ostatnich do bazy źródłowego źródłowej badanych retrogresywną 70 l a t (1S38—1870) zebranie — i słuszniejsze wsi danych dopiero byłoby, regionu od moim gdańskiego informatorów wówczas w zdaniem, z 1939 — połączeniu r. ze­ Na­ powiedzmy z literaturą W recenzowanej p r a c y c h y b a n i e w i e l e zostało z d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j , j e j konstrukcja bowiem, forma i treść d a l e k o odbiegają od tego t y p u opracowań, j a k i e o s t a t n i o u k a z a ł y się w d r u k u , n p . p r z y K a t e d r z e H i s t o r i i G o s p o d a r c z e j Uni­ wersytetu Humboldtów w Berlinie czy w wydawnictwach Instytutu Niemieckiej Etnografii D A W , np. prace K . B a u m g a r t e n a czy J . Rauppa. P o r . n p . s. 6, 7, 1 9 , 2 9 3 , 297 i 3 0 4 . K . B a u m g a r t e n , U. B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963. T j . okres, w którym b a d a n y t e r e n p r z y n a l e ż a ł do K o r o n y P o l s k i e j . Autor­ k a d y s k r e t n i e p r z e m i l c z a t e n f a k t , m i m o że z s a m e j t r e ś c i p r a c y w y n i k a , iż w s i e gdańskie należały do P o l s k i ( p o r . n p . s . 126 i 1 2 7 ) . W zamian podkreśla, iż w 1814 r. w s i e p r z e s z ł y p o d a d m i n i s t r a c j ę p r u s k ą ( p o r . s. 323, p r z y p i s Z u r Q u e l l e n b e s c h r . 1). 1 2 3 4 �RECENZJE 574 porównanie rozwoju go z m a t e r i a ł e m historycznego Mimo tych materiały z poświęcają i uchybień zawierają X V I — X I X w., tego etnografowie. wiejskiego ilości narzędzi, resujące są nie wano ki, (s. (s. tutejszym konewki znań czy branki specjalny przyszłej trunek, oblubienicy. ręczyny srebrny lara. urywków Z wano w zakazała tego, ale niedzielą dawanych potraw gotowaną więcej wypijać ciasto ki piwa, po (s. wołowinę, na kamieniu 30—60 Chłopak (s. 4 6 ) p r ó c z Czasami obok Na piwa rodzaje służby, wią w kłady dane pracy z w W 1593 r. branie 5 życiu dane procesów przykłady o o czarach czary. aktach mleka przytoczonych również opisy kilku sądowych przez ubiorów nakryć (s. w Pierwszą czarownicę, się konia krowę, i bibliograficznych w becz­ dziewczyna ubranie,. lub krowę. łóżko. florenów. ceny mięsa, trumny,, ryb, organisty. masła, W i pracy codzien­ itp. Wynagrodzenie są w wartość literaturze zgromadzono czarownicę po­ lody 2 rzadziej od świetnych znane zamienienie Z owoce, wołu, po 50—52) Beckowej często 1 dnia, świąteczne grabarza Dotąd książce do było migdały, (chleba, obuwia miejska 1683 r. n i e w o l n o rzadziej (s. uczto­ rada gospodarstwo chłopskich głowy, przewijają 63 p o z y c j i dla pruskiego ' t a ­ Gdańska. gotówkę, 20—30 stypę za­ śliw­ siebie autorka do na z część konia, wy­ ochoty dawniej 1 karczmarzy. Wyjątkową 251—276). wsi. lub na opłaty młynarzy Natomiast nowe dla skrzynię, zebrała towarów tkanin, rybaków, dwudziestu krowom Na dokładne używanych o na 10—20 koszul, pogrzebowych z z ze­ domu trwania z z tym wieprzowinę podawano 1 łóżko, i bójek, czas edyktu w że sobie n a ucztę w e s e l n ą naczynia cynowe Odnotowano p o n a d to (wg weselu ręczniki, również skutek 20 o s ó b , zaręczyn pannie sukno gęsi, g o t o w a n ą Ponadto na płótna, czy zakupionych i gorzałki). nych, śliwek. ubrania kosztów zmarłego znaj du j emy i dawano wyposażenie łokci do piwa 1705 r. n a wiana tego dostawano temat ubioru 2 beczki na kub­ jednego swej wynika, angażowano często: smażone W ryżu in. ucztujących Muzykantów po weselu). ramach 45) m . koszul, ilość świętami. widocznie da­ srebrne większej dał angielskie weselnych narodzone związku Z nie zarę­ wiązarek okazji W opi­ dlatego nowo Na przy chłopak sprezentował uroczystości iż nabrał Inte­ chrzcin, przyrządzono młody in­ duże świetle np. uroczystości. narzeczonemu iż w bójki. w tak poszczególnych czasami iż jak ludności gdańskich. i możliwe. monetę, uwagi aby terenach, wynika, również, gdańskiej mało spotkać dotyczące tych za jednak innych powodowało wypiciu w s i . Później, było które obiegową odnotowano, Inny wymieniano (s. 4 4 ) . W wnosiła 10—20 i obraz, zestawione przypuszczać, wsiach było że wsi życiowa chłopskich wiejskich podczas którego 1747 r . ograniczając kami, i po dotyczących całej pełny gospodarczej, stopa we na j a k to nieraz picia historii że szczegóły wynika co przyszłemu pierścionek. gronie poza W złotą źródeł piwa, iż są sądowych zabroniła wynika, wnętrz, tak szybko, Ze sporo miejska 1641 r. akt zwyczajem łyżki. wypijano rada z Z chrzczono co <zagród spotykamy natomiast Dotąd można odzieży, opisy wyposażenia często. N i e należy kulturze i życia wynika, wysoka. jakie się do badacze materiału pracy tych, d pogrzebu. starym gdańska od zarówno urządzeń stwierdzić, odniesieniu spotyka przodującej w obiektywnie w nie n a ogół o również 38—39) 39—40) była Ich. Ciekawsze wesela dziecko ogół przytoczonego odbiegają przytaczamy czyn, zapiskom sprzętów, jak całkiem dane rodzaju zestawione budynków, sów trzeba na Polski co d a ł o b y 5 kapitalne tego terenu regionach o d 1 8 1 4 d o 1 5 9 4 г., regionu . których Z nych archiwalnym tego spalono posądzenia go pracy w w o wodę, dla stano­ przy­ wszystkie Stutthofie czary (ode­ krew itp.). uwzględniono 22. �RECENZJE W jednym Np. w przypadku 1640 r. wyleczyć. np. Autorce przeklęta Pracę do z a b u d o w y ślić konstrukcję Zarówno w spisie fakt, sie ze autorki, jak i literatury. literatury od z niekonsekwencji. opisem Das und byłoby, w na najpierw siły lub wnętrza i z i W to tj. już I. spisie się Das lasu, do Dalej nią, p o m o c stosunki i spo­ tekście, albo pomyślenia się w jest spi­ sporządzono końca, w znajdujemy poza Leben wprowadze­ in der Hausge- Bernsteingewinnung, mamy Zgrabniej więc pomieszane 1 słuszniej tradycyjny duchową, się podział jak to się w poszczególnych budownictwie, rzemiośle, zwykło połowie przy szkolne, nabywa­ oraz pożarach, p o w o d z i a c h , i dzia­ wydobywaniu sprawy rodziny włóczęgostwo ro­ wyposażeniem ryb, życie być omówiła gałęziach z społecznych — materiału historii gospodarczej, stosunków wzajemną kościelne, do III. treści na rolnictwie, odniesieniu w bibliograficznych kulturalnymi. produkcji w do przytaczanie pomija 'zamieszczono społeczną okre­ wydania. rozdziały: przyjmuje również sposób na do ważności się nieruchomości, s t o s u n k i c z y n s z o w e , do w s i : zarząd nie przemyślana zdecydowała użytkowaniu w daty samym i stosunki wiejskiej, sprzętami, wilkami. jak A dane źródłowych odnośnie uwzględnianej niej odnoszących prosty albo z również 1594 r. dość Dorfgemeinschaft, materialną, też, Następnie i pozbywania niesieniu autorka wytwórcze ludności der gospodairozymi kulturę łalności bursztynu. z gdyby etnografii, in z pretensję mimo pracy zasadnicze 6 może źródłowego trzy Leben w mieć i przezwiska, ikonograficzne, zdecydować przypisów została W dane można wydzielić. i wsiach wzmianek ilustracji następnie nie Verkerswesen . społeczne — również źródeł II. 5 czarownicy. chorobę itp. Zestawiła ciekawe niekoniecznie miejsca tyoh drukowanych było H I / 2 , s. 42). K i l k a pominięciem zadać w głupcze można się drugiej pracy Waldnutzung ce regionu, jedną (przypis np. stosunki 1 wydawcy się n a p r a c ę , k t ó r ą sporo i bardzo Trzeba niej niem szelmo, na Pomorzu umiała używane ich podstawie chałup. aby powołać meinschaft, nia wsi. Na spalanej to, że n a m , zwłaszcza Konstrukcja w bić uzupełniają .bibliografii literatury o zebrać złodzieju, znanych kilku do niedokładnie, Annę" również zrębów przytaczania najważniejszej 1646 r. siostrę (s. 2 3 0 — 2 8 5 ) , o k t ó r y c h d o t ą d najstarsze się sobu się czarownico, spotkałem. chyba w „Długą udało 0 życiu C y g a n ó w nie sądzono oskarżono 575- w w wreszcie od wal­ magię wierzenia. Niezręcznie uzasadniono nosi w r a ż e n i e , że d o s t ę p nie, że daczy. zarówno W opisie stwierdzając, iż w Polsce, źródeł podają potrzebę przytaczania do źródeł jest niemożliwy. jak w autorka „die wahre źródeł NRD wszystkie dość subiektywnie Geschichte der w całości. Czytelnik Tymczasem wiadome archiwa są określiła Danziger dostępne ich od­ powszech­ dla ba­ prawdziwość Nehrung" . 7 Tymcza- W r o z d z . I m a m y t a k i e p o d p u n k t y : 1. z a g r o d a w t y m r e g i o n i e : a ) c h a ł u p a i podział pomieszczeń, b) wyposażenie wnętrza; 2. w ł a s n o ś ć ziemska, prace na rali i hodowla tego regionu; 3. spadkobranie i sprzedaż gospodarstw; 4. czynsz groszowy i prawo rybackie; 5. r o d z i n a : a ) w życiu całego roku, b ) w c i ą g u d n i a . W r o z d z . I I : 1. z a r z ą d w s i ą ; 2. p r z y w i l e j e ; 3 . z a w o d y rolnicze w t y m r e g i o n i e : a) rybactwo, b) karczmarstwo, c) rzemiosła, d) młynarstwo; 4. p o m o c w z a j e m n a : a ) w c z a s i e p o ż a r ó w , b) p o w o d z i i w c z a s i e z i m y . c) p r z y n a p r a w i e ł o d z i , w a ł ó w , d ) p r z y p o l o w a n i u n a w i l k i ; 5. s p r a w y k o ś c i e l n e : a ) o k o ­ ściołach w t y m r e g i o n i e , b) kaznodzieje; 6. s z k o l n i c t w o : a) b u d y n e k szkolny, b) o b o w i ą z e k chodzenia do szkoły, c) n a u c z y c i e l , d) uposażenie nauczyciela; 7. o z a b o b o n a c h , ciotach i innych wierzeniach; 8. p r z e z w i s k a ; 9. o C y g a n a c h i włóczęgach. W r o z d z . I I I : 1. b u r s z t y n i a r s t w o ; 2 . u ż y t k o w a n i e l a s ó w ; 3. d r o g i i w i e j s k i e ulice. 6 7 „prawdę historyczną regionu Gdańska". �RECENZJE 576 sem właśnie jący materiały świadczyli Recenzowana celowość sądowe zwykle wymagają stronniczo, praca jest każdorazowego dużej czasami mimo swoich uwzględniania dozy z braków przez ostrożności, korzyścią dla ponieważ przykładem etnografów potwierdzającym materiałów archiwalnych. Walerian W O L F G A N G zum Beginn Wiss. Wybór pracy po jącymi mujących się pod na kształtowaniu Jacobeita niami nie cały niowiecza piej niż piej niż tych się obszar po w., jakiekolwiek opracowania form produkcyjnych turowych. i wskazanie dzących Praca nia w terenów inne poświęcone pasterstwa również na niektórych, Jacobeita obecnie przez terenie dotąd tych powstała przedmiotu, nie dziedzin na wśród na i hodowli oraz na docenianych produkcji podstawie której brak tych i dróg i i czasu, od skrupulatnego niestety i chronologii z nimi Środ­ technik wy­ periodyzację naszego przeglądu kul­ zasięgu przemian terenie le­ le­ różno­ przeżytków lepszą literatury śred­ zwłaszcza południowej motorów i na rozważa­ pozwalający rekonstruowanie również Praca 2 związanych na utrzy­ terenów . (a podstawie 1 hodowlanej swoimi tematu pozwolić N R D pasjonu­ zagadnieniami odcinku górskim Niemiec­ specjalnych, względnej wyłącznie europejskim i porównawczy, opracowania czasu Karpat, jako tomów w aktualnie Obejmując ustalenie 30 Nauk pasterskiej tak długim materiał ustalenie z górskich wyłącznie -terenom kontynentu) się etnograficznej i to n a przynieść bis A k . d. Środkowej, Ludoznawstwa terenów górskich. dotychczasowe odtwarzanych zakresie literatury Środkowej, wsi ropa blisko Akademii gospodarki 'Odrębności powinna form form Europy wiąże terenów trwaniu organizacji tych roli wyłącznie części Powinna stępowania terenach, Europy X X kowo-Wschodniej rodnych i dotyczy kultury widzenia Zentralen 1961. D e u t s c h e spośród Instytutu Niemieckiej najsilniej Sobisiuk t. 2 5 , s s . X V + 5 0 4 , t a b l . 3 6 . Polskiej" wydawnictwo rozwoju in Berlin pasterstwu „Etnografii Jacobeita kątem Schafer d. V o l k s k u n d e , Volkskunde) Praca zagadnieniami f. poświęconej w przez Deutsche przypadkiem. nas d. I n s t . Jacobeiita, wojnie für rozpatrywanymi w W. und Akademie-Verlag, recenzowanej II (Institut jest Jahrhunderts, VeróffentL pracy wydanych kiego nie 20. z. B e r l i n . pierwszej SchafJialtung JACOBEIT, des zezna­ siebie. i zacho­ kraju. zestawie­ polskiej, zawie- P o r . D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s . 3 8 5 — 3 9 1 ; S. В r o n i с z [ r e c ] , Agrarethnographie, t a m ż e , s,. 3 9 1 — 4 9 4 ; J. K u c h a r s k a [ r e c ] , R . Peesch, Die Fischerkommunen auf Rugen und Hiddensee, „ L u d " , t. 4 8 : 1963. C z e k a j ą n a o b s z e r n i e j s z e omówienia m. I n . prace W . S t e i n i t z a dotyczące folkloru robotniczego, R . P e e s c h a opisy współczesnych z a b a w dzieci B e r l i n a , F . S i e b e r a i К . E . F r i t s c h a p r a c e dotyczące u b i o r u i urządzenia wnętrza d o m ó w lud­ ności górniczych o ś r o d k ó w S a k s o n i i o d t w a r z a n y c h n a p o d s t a w i e źródeł h i s t o r y c z ­ n y c h oraz historyczno-filologiczne komentarze A . S p a m e r a (w o p r a c o w a n i u J . N i ­ c k e l ) d o z n a n e j n a t e r e n a c h n i e m i e c k i c h k s i ę g i ozairóiw, R . W e i n h o J i d a garncarstwo i P. Nedo ubiory l u d o w e Łużyc i wiele innych. K . Baumgartena tradycyjne b u ­ downictwo ludowe Meklemburgii r e c e n z o w a n e jest w tymże tomie. 1 Por. artykuły K . Dobrowolskiego, M . Gładysza, R . R e i n f u s s a i in. w „Etno­ g r a f i i P o l s k i e j " , t . 5 : 1961 i t . 6 : 1 9 6 2 , o r a z z a m i e s a a z a a i e b i e ż ą c o w t y m r o c z n i k u sprawozdania z organizowanych p r z e z Polską i Czechosłowacką Akademię Nauk międzynarodowych konferencji poświęconych problemom historycznej i współ­ czesnej kultury ludowej Karpat. 2 �RECENZJE rającej i przecież dużej lat dość wadze dużo dwudziestych do zagadnieniom różnych grup pracy łów pociąga go jej do rozdziałów, tytule w przede średniowiecznych wędrówek również dotyczą niego skich pozycji terenom Moraw , skiego bibliograficznych, niewyczerpania o zagadnienia pasterskiej na Ograniczenie związane dalszych, bibliograficznych jest, kiem trudności dium możliwościom, badań Kultury jednego kowej — niedostępnej kowany jest chyba a przede również więc z z i A. itp. zdawał innych się ograniczenie zorientować z trudności nieraz Sawickiego), w sprawę stu­ kultury terenach Europy. cytowanych swoje w w Cytowana mniejszym stu­ Komisji do naukowego krajach przede języku wyni­ samodzielne dostępu a pozycji zarówno warsztatu niedostępnej, (w zawężenie rów­ uzyskaniu niemiecką Karpatach Kochanow­ podejmowanych powszechnych słowiańskich. o terenów, ich wykazu, w pionier­ i przeobrażeń rozbudowy Tych poświęcona sobie współpracujących dotyczących in. ale ilości przeciwstawiając autorów krajów — Teoretyczne autor kształtowania literaturą Karpat. licznych 7 9 m. problem wykorzystanych Sudetach , problematyki wszystkim L. teren Huculszczyźnie t y m , że przede literatury przeglą­ z gdyż w dotyczących i technicznie artykuł o Europy wszystkim jednak terenu, południowo-wschodnich, autor — materia­ słowiańskich jedna wołoskich o udziałem Zachodniej językowo jest są Karpat jak i zwłaszcza rozpowszechnionej, literatura jakie krajów Karpackiej i się tego zakresu przegląd prac prof. L . Sawickiego, F. Kaindla pracy pisze do autora — z procesem można o których Ludowej człowieka, i jak naukę z rozszerzenia tematu się stoków określenie J a k zobaczymy niektóre materiałów wschodnich terytorialne jest autora od po­ kultur północnych właśnie o Rusi zrezygnować braku liczne i zderzeniu terenie przez znaczeniu tylko Dobrowolskiego, przez świadczy siebie tego jak np. tylko R. K. obejmujących pasterzach pracy przez nie mógł o J . Krála 8 terytorialnego nocześnie 2 studia Koberga o Bukowinie , zakresu diów wołoskich, dr. na podjęty wszystkim choćby średniowieczu ogranicza zacytowane c z y też 5 F. 6 w Środkowej. nie nieprzemijającym prof. etnicznych j e ś l i c h o d z i o .opis - k u l t u r y k a r p a c k i e j Wschodnich , z studia zawężające Europy o wspomnieć pasterskich grup praktyce pasjonujący pozycji by wytłumaczeniem i terenów autor terenów przez i 4 wyłącznie du wędrówek P o l s k i c h , Oczywiście w to współczesnej zawodowych zawarte i 3 teoretycznych, chwili święcone Karpat pozycji , uogólnień 577 Środ­ do mało wszystkim przez Jacobeita niemieckim'dru­ stopniu węgierską, B i b l i o g r a f i a kultury ludowej Karpat, p o d r e d . M . Gładysza, cz. I , Warszawa ( P r a c e D z i a ł u E t n o g r a f i i I H K M P A N , z. 4). P o r . p r z y k ł a d o w o d a n e w j ę z y k u n i e m i e c k i m Die Haupttypen der Hirtenwanderungen in den Nordkarpaten vom 14. bis. zum 20. Jahrhundert, [w:l Viehzucht und Hirtenleben in Ostmitteleuropa, Budapest 1961, s . 113—146, o r a z prze­ d r u k p o l s k i : Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych, „Wierchy", R . : 1961, s . 7—51 ( t a m p o d a n y w y k a z p r a c dawniejszych). 3 1960 4 L . S a w i c k i , Almenwirtschaft und Hirtenleben „Zeitschrift f u r o s t e r r e i c h i s c h e Volkskunde", 37, 69 n . R . F . К a i n d 1, Die Huzulen. Ihr beben, ihre ferung, Wien 1894; t e n ż e , Beitrage zur Volkskunde „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 6: 5 chai, 6 7 R. F. K o b e r g , Der walachische Schafer, R. in der Mahrischen 21—22: 1915—1916 Walas. 1 Sitten und ihre Volksüberliedes Ostkarpathengebietes, 1900, s . 226 п., 237 п. „Sudatenzeitschirift für Volkskunde". 10: 1937, s . 18 n . Por. A. K o c h a n o w s k i , Aus dem beben der Schafhirten in der wina, „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 8: 1914, s . 108 п., cytowane wcześniejsze prace. J . Král, Die Almwirtschaft in Karpatenrussland, [w:] Mitteilungen geographischen Gesellschajt in Wien, t . 71, W i e n 1928, s . 112 n . 8 9 37 - Etnografia P o l s k a , i. I X i Buko­ tam der �RECENZJE 578 francuską; należy są wykorzystane sądzić, niejszej, praca zawartej pasterskich od krytycznego, trującego tej że materiałach średniowiecza więc wsi, a w i pisane po ewidencję wnioskach tych etnografa-historyka na t l e całości powiązaniu również starodruki przynosi ł a c i n i e . 'W i prac z rozwojem zagadnień organizacji oczach wsi, życia hodowli, umysłowej zagadnień się o n a w materialnej rolnictwa, kultury zakresie najistot­ problematyki kultury systemu tym podsumowanie do początku X X w., t a k j a k r y s u j e współczesnego tę p r o b l e m a t y k ę wsi, a łecznej w również Jacobeita rozpa­ gospodarczego organizacji (wierzeń, spo­ przesądów, magü itp.). Jak wynika winięcie i przesuwania ki, z kolejności wysuniętej się, przez zmieniającego zainteresowania korzyści dacja uzyskuje hodowla krajów, k i rozwoju owiec rania darstw właścicieli wych, już epoka korzyści w którą owiec różnym temat na czym na X I V w. mi się spostrzeżeń słuszne może społecznym) form w rewizji nasze organizacji baczniejszej dowo przemian ny. Znacznie ich rozwoju isię podjęcia jaką w interesowało tutaj ich widzenia rozwoju utrzymujące na ta epoka, na się miały pełnić tej karpackiej produktu w organi­ i okresie hodowla w dużo dotąd i poro­ przykła­ kilku wy­ słowiań­ uwagi krzyżowania feudalnym gospodarczego karpac­ w krajów na te po­ się tere­ uwarunkowania budowanych A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Etapy rozwoju pasterstwa w w problematyce współczesnych prac etnograficznych (tezy referatu), dowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) . 1 0 konieczność odtworzenia migracji gospodarczych form terenów Uczeni na Karpa­ na gospodarki zbyt jakb kraju w prowadzonych dla niego poglądy pasterstwo feudalnych epok terenach. przez górskiego wskazać studiów druga gospodarki niektórych zagadnienie planów ta datuje korzyści, się organizacji jako to i zestawionego podkarpackich. kultury kultury i po­ wykopalisko­ historycznych w. ludności, n a p ł y w a j ą c y c h realizowania X X różnych w własnych miast istarałam tym kierunku zachodzących problemem i dla właśnie pasterstwa własności historyków genezy grup mniej i rolę, 1 0 dobie­ gospo­ źródłach punktu epokach X I X (gospodarstwach) zagadnieniom i polskich na w w hodowli, wielkich Jacobeit), — kierun­ utrzymy­ wołoskiego n a n a s z y c h dotychczas miejscu też o od źródeł rozwojem się gospodarki poszczególnych współpracy „państwach" interesujący święcali obcych przy historii branych skich i uwagi gospodarki konieczność innym domenę dodajmy (z określanych kontynuowania zumieniu z Jacobeita poddać Na i na pisze kolei to — okresu, podstawie gra­ jakie społeczno-gospo­ gospodarstwie na Ta miejsca, stanowi systematycznej w zaznaczającą średniowiecznej. kich z życia zarazem bardziej miejscu się Jest i bezpośredniego organizacji ich tylko mięsa przemysłowe? omawianego owiec innym wiąże zacji w do gospodar­ wykorzystywanie organizacji coraz roz­ pasterstwa początkowo wyznacznikiem a wstępie dziedzin się wyroby materiał, przestrzeni tach zwrócenia systemie do X V I I w.) falę o s a d n i c t w a przynieść klasom jest przyjmujemy na niektórych archaiczności na owiec chłopskim jak następnie na rozwoju innych Docenia wełny zebrany intensywniejszą, następnie wydaje hodowla (o już podstawie materiału z ile utrzymywanie przemysłowych datujemy Na O występuje, terenie (a t r w a j ą c ą ogólnym dotyczy postępu gruntów, itp., stanowiących neolicie omawianym w gospodarstwie ras miarę przynosi podstaw produkcji. dostarczanie historycznego w w uzyskiwanych owiec feudalnych. trzeb się praca dotyczącej działami potem których właściwych rozdziałów, tezy użyźnianiem korzyści darczego jego z mleczną, ważności wania różnymi związane i produkcję układu autora na podsta- Karpatach Międzynaro­ Kraków �RECENZJE wie rozeznania' jakąś zachętą tychczasowych wnioski rynku obecnie studiów teorii wadzi form mancję w w.) niektórzy Karpat badacze form jących nych. się W rozdziale typu alpejskiego i wionego tareny do tego średnio tym alpejska i stadium alpejskiej nie materiałów byłyby będącym forma transhumancji pojawiają za utrzymujących mi swej hodowli. organizacji dla wypasu okresu kanów i formy, spotykamy się się Z jak w tylko się j u ż 2500 i rolnictwem dla Północnej wędrownej mit pasterstwa i żywiących związana jest również terenów Afryki jak wynika Hiszpanii, i Azji z Włoch, Mniejszej, się ku jednak bezpo­ lub górskiego). lecz jak i wyni­ gospodar­ gospodarki i paster­ pośrednia Wędrujących nie pół- wędrow­ nomadyzmu, Viehhaltung" historycznych, na bezpośred­ teoretyczną, 1800 l a t p . n . e . źródłach lub i zesta­ rozbudowanej koczownictwo, iroziwoju powrót zimę podstawie półnomadyzmu konstrukcją i na Przyjmuje i ze gospodarkę alpejskiego, półnomadyzmu „Anbauwirtschaft naszych z do na­ historycz­ koozownictwa gospodarki zarówno etapami od na rozbudowanego stadium której wypasu transhumancji). od jedynie charakterystyczna, feudalnego Karpat, etapu historycznych, ustala śred­ wędru­ porównując pasterskich gospodarstwa gospodarstwa przez tereny rozwoju do transhumancji której jakimi kierunku niego do źródeł koczownictwo, grup wahadłowym), występo­ n a s fale pasterskiej, ze Ostatnio obszarach propozycję, wyższe samych odwrotnych, (czasem skiej, z od n i e do końcowymi inne coraz pasterskich możliwość z naszych wędrownej: się (z o m i n i ę c i e m przesunięć układzie, analizy możliwości a przez poprzez gospodarki W kiem możliwość gospodarki na systemem górskiego ostatniego lub do się (przenoszenie różne typu formy gospodarki Śląska historycznych migracji lesistych nową na wnioskach kla­ transhu- terenach do pro­ jako w okresów przychodzić wysuwa się okresie wiosenno-letnim. na obser­ paster­ pasterskiej następnie kwestionują przecież Jacobeit formy i In.) 1 1 nas średniowiecza tym nam okresie pasterskiego in. miały opierając mieszkalne, materiału również m. (przenoszenie (transhumancji), nio Dunáre omawiającym transhumancję koczownictwu nego skąd podstawowe poza (N. w do­ kraju. niektórych krótkodystansowych jest niektóre zejścia gospodarki w d l a 'bliższych pastwiska przez wtórnego przechodzących na przeszłość okresie pasterskich reliktowej nomadyzmu koczowników. trzy lato rumuńscy w Jacobeita zrealizowania okresie organizacji Karpat i w gospodarczego kultury form w jak gdyby form migracji górskie ustosunkować sobą dół) na Rumunii, pasterzy leżałoby ka Polskich klasycznego niowiecznej życia formie Praca zakresie przenoszących pasterskiego, w tym zachodzących charakterystyczne rolno-pasterskich wania też się w okresie margines charakteru i w archaizowania nomadyzmu X X terenach więc nas obrazie (utrzymującą jeszcze wsi przez wewnętrznego. pochopnie przemian, a na do określenia sycznych w w.), tendencja do może procesu wysokogórskiego odtwarzanym na zbyt (XIX i X X Nasza w potrzeb podjęcia z obserwacji wowanym stwa rosnących do uważa wyłącznie pasterzy, Jacobeit produkta­ transhumancja jako przytaczanych przykładów, południowej jak również forma Francji, dla Bał­ terenów Por. wypowiedzi tego a u t o r a n a t e m a t p o d s t a w o w y c h zajęć ludności p a s t e r ­ skiej w K a r p a t a c h w średniowieczu i związanych z t y m typów m i g r a c j i paster­ s k i c h z a w a r t e w r e f e r a t a c h w y g ł o s z o n y c h w 1964 r. n a m i ę d z y n a r o d o w y c h kon­ ferencjach w Krakowie i Moskwie. N. D u n á r e , O nowych badaniach etnogra­ ficznych nad tradycyjnymi zajęciami ludności Karpat Rumuńskich (streszczenie referatu), Międzynarodowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, K r a k ó w 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) ; t e n ż e , Type pendulaire double dans la vie pastorale carpathique (résumé), V I I C o n g r e s I n t e r n a t i o n a l des S c i e n ­ ces Anthroipologiques et E t h n o l o g i q u e s , M o s c o u 3 — 1 0 V I I I 1964. 1 1 �RECENZJE 580 południowoniemieckich. w okresie stałego. i od Jest pasterstwo rozwijające wypasu z królewszczyznach w część do A jako gromadzkie, związki (związane okresie brak typy dla terenów Jacobeit pasterskie ściśle z niemieckich, farmy i pasterstwa pasterstwo : pasterstwem kapitalizmu, narzędzia i wreszcie czących bractw Ogromna tej dworskie gromadzkim), nowsze formy niektórych przytoczone w pracy karpackich i czy przeciwstawianie czynszowego i słuszne procesów początków nizinnego rynku z źródeł i budowane być na wysuwane w karpackiej X V I I — X I X 1 w., wierze­ czy w związki literaturze jak przed­ bogaty, pasterzy jak historyczne, terenów historycznej okresu rozwoju paster­ z wzrastającym się —• dalece pasterskiej fali związanego takich odniesieniu do n a s z y c h gospodarki doty­ nią również wnioski innej proble­ w. dyskusji, również naszej pasterza inwentarz jak podjęcia kształtowaniem w naukowej, przytaczanych pańszczyźnianego wewnętrznego nieobjęcia ich podstawie dotąd i jego XVIII związany zastosowane świąt wiejskiej przegląd do naczyń), i następnie dokumentów literaturze transhumancja złóż rozwoju np. nią przykładów, jak mogą na i najrozmaitszych folwarku datowanego trzebowaniem X V I mimo a opisy miejsce zbiór plo­ zawodu wyposażenie zarazem od polskiej dalszych jest władz w zestaw opisy a pracę — zagadnień, Europy, rozdziałów, pracy wszystkim tej j a k również Uzupełnia mleczna bractw, sąsiednich, podstawowe gospo­ połowy określenia społeczności materiały produkcja zwłaszcza Środkowej spis rozpiętość przewertowania i lekarza), wreszcie w za­ bliższych układu oddawanie krajach pasterza rozporządzeń wyczerpujący od t y p u zwią­ wyłącznie dotyczących zależności deputaty, niektórych to znajdujemy przede nie w pracy. oraz źródłach różnorodnych i zagadnienia niemal przedstawienie — części to wytłumaczenie weterynarza pasterski Są pomocnicy), pieśniach, pasterzy tym do jego (wesele), miejsce pasterskie, przecież dotyczące i i jakich budownictwo zachęca i tematyczna, do (w w obejmuje . J 2 w (czynsze jako w materiałów ustalone niemieckich strój zawartej pierwsza, pasterza pasterzy, rodzinnych matyki zagadnień, nam „nieszlachetnego", (także niż pozycją i c h dochody pasterz opowiadaniach miotów obszerniejsza społeczną więc pasterzy funkcje niach, stwa i których uroczystości do pracy, dzierżawa, związków ale wyłącznie X X , charakteryzuje początkowym określającego pasterza w niemal wiek w terenów. różne po pasterstwo gospodarczą darczego, nów, aż to się gadnienia, nam Wreszcie w. indywidualnego. Druga zane i X I V krajowych zapo­ ośrodków przemysłowych. Anna K A R L BAUMGARTEN, demie-Verlag, Berlin Veroffentlichungen Zimmermannwerk 1961. D e u t s c h e des Instituís fur im Mecklenburg. Akademie deutsche Kutrzeba-Pojnarowa der Die Scheune, Wassenschaftein Voüksikunde, zu AkaBerlin. t . 2,6, s s . 1 9 8 , 3 2 tabl., 124 r y c . Wśród wielu downictwem reprezentując Jasno, a konstrukcji burgii; tensji mniejszych książka dojrzałe stadium równocześnie i i ludowym funkcji od początku do w i e l k i c h i większych ta jednego z powściągliwie, stodoły w ale i się na będzie głównych tematy związane niewątpliwie nurtów przedstawione tradycyjnym dla czytelnika jest uogólnień, opracowań wyróżniać dzisiejszej tam budownictwie rzeczą jasną, że p r a c a szczęśliwie unika ciasnego z bu­ korzystnie, zostały ludowym n i e rości spojrzenia etnografii. przemiany Meklensobie na pre­ i tak �/ RECENZJE już dość że wąski budynki rzucić deł światło na pisanych, obiektów się ludowego uwagę ogólne daje n a stodoły na dwie waniu. też ciekawe Początki dzonych. W zaczyna zaś — bram do w sobie XVII ściowo zagrody. w. pod Klepisko dują włączanie bróg, a nawet niemieckiego Nieco śniej Inaczej Rugii), pisko ' pod aby halowe, pów w młodsi Tak syjny więc znawczych na w dość trudno niej ale i w. formy więźby na północy zaznaczać brogów) n a zboże i więźby) stodoły, Wpływy siano, j a k (która odnosi autor najpierw czę­ dolnoniemieckie takich, jak budowla po­ stodoły- imeklemiburskiej obręb to gro­ Meklenburgii się form Były ścianach budynku, typu halowa o południu składów elementów która całości stodoły pod powo­ spichrz, podjazd, zbliżona być przetrwała do dolno­ już wcze­ młocki, miastach w wysunąć jakieś tradycyjnego nurtu tle porównawczym, bynajmniej ów ale nie w. tylko kle­ i polemiczne etnografii. element względem Problem oparta na się, właśnie naukowego, materiale. — dogodna zmienili Wydaje dyskusyjności, dokumentacja masowym jako ten dachu, słupów była we­ słu­ trady­ dopiero w. pracy. aparatu oprócz wiązania nie stan XIX uwagi brak rozbudowę niektórych przetrwała 2 połowie i sobą wewnętrzna udokumentowanej właśnie XIX wprowadzono zamiast murowanych konstrukcji następnie Meklemburgii poszczególne a wreszcie w chyba w za w. podpierające więźba do sąsiek, połowy wówczas XVII W stodołach nowoczesnej do która w dachem.' w solidnie już pociągnąć słupy stodoły folwarcznej, wbudowane musiało Rozwinięta byłaby i stodoły dach. stolcowo-poziomą, czas dociekań taryzowanym, chłopów, XIV rozwinięte na stodoły dach. autora uwarunko­ niemieckich zaczyna północnego powszechne wspierającej wyszkoleni wąskim w kalenicę opracowanej może dla autorowi palowej starych w udało do dłuższej do początkowo (forma, kubatury używaniem ona, m i m o osi funkcje pod chłopskich, ma się autor stodołach wielkiej klepisko, przyjąć usytuowane jakiś cieśle, miennie leży z w powstaje rozwój w .zmleczowania. nawet całości Podział funkcji. wagę przez bardziej włączane stodoły przyłapem konstrukcję związku cyjny w innych lub skróceniu: odnosi wzdłuż stopniowo przebiegał podpierających ukośne stodół form główną uwzględnieniu tematu zróżnicowanie: i Zwracając stodół m a ł y c h , konstrukcji zarówno Meklenburgii. halowego. konstrukcji następnie i nawiązaniu ten sposób wreszcie Powiększenie wnętrznej w w. dużą w podłużndklepiskowej budynku zaopatrzona usytuowane na do domu została (w pracy coraz pewne w napływowych formie jak źró­ zabytkowych społeczno-gospodarczym w., o południowego potem stajnia; klepisk, podłużna, było do mogących podstawie stodół XIV t a k wąskiego spichrzy pełniące elementy przyłap, mimo Równocześnie Początki od omówieniu wskazuje, Oto wyniki się powstają więc pokrewnej wprowadzać więźba poprzeczna. bezklepislkowe, do o XII—XIII bez zaczęto równolegle -przejazdy w zarysowuje przeważać a łączy w. czym więźba wała, i XVI przy że osobnych jednownętrzowe, a Na inwentaryzacji przemian zapowiedź, elementów ludowego. ograniczeniu konkretnym, ewolucji. Meklenburgii ,z o szerokim, porównawczym ich podkreślić, etapy budowle dachu, w części p o ś w i ę c o n e w budowania do ale j e s t 'wstępna jeden szczegółowej konstrukcyjnych folwarcznych, zjawisk Trzeba i gospodarczych zasadnicze spełniana jako budownictwa literatury nie zapomina przeważnie przybyłych problemy dolnoniemieckiego, rozpatrywanie wykryć tok pracy tradycyjnymi, budynków wielkich, cały rozpatrywane historię formami budownictwa chłopskich pracy Przez będą ikonografii, praca Zajmuje i problem. gospodarcze 581 do że tej t o , że na­ opisowo-po­ rozpatrywany doskonale Uniknięto su­ dysku­ jest zinwen­ rozważań nad �RECENZJE 582 ścierającymi do się jednego dość wąskim gdyż elementami tylko temacie skłoniło warsztatu 'nurtu — z autora tradycji tradycji zakresu do różnych narodowości, niemieckiej. kultury Takie materialnej wykorzystania także i ograniczając postawienie miało źródeł jednak i dobrą STAVITEL'STVO Práce Národopisného Słowacji. nego w turze pozycja W t. 8 korzystania z Recenzowany i na tradycji przez otwiera w Čičmanach Muzeum współczesnych funkcję nawczej SLOVENSKU, do Zdaniem wanie w Vied, SBORNÍK t. 1 2 , B r a t i s l a v a nej autora danych bogatsi taki form samego z wszystkim na prymitywne okresie obszaru zakresće że a rezygnuje były 1 8 9 5 r. podczas które zgro­ wystawy, badań tereno­ z punk­ się r ó w n i e ż również z zostały budować podaje analizy usta­ porów­ uwzględnione piętrowe, się, piętrowe że w też zdaje z na społecz­ nadawały iż że ściany malowaniem Dowód .zdobiono brak się gospodarze parterowymi. piętrowym się, gospo­ konstrukcyjnej nie zdobić malo­ w natury i faktu, przed domu tymczasem że i malowano następnie raczej względy jak parterowych Wydaje domy a spotykanych Pražák domów piętrowe parter, domy gospodarzy), ścian stwierdzenie, nie w l e c z starając parterowych, malowania). domy raczej autora malowanych wszechstronnie, nie tylko Polski, zdobione domrc^ belki do zaczęli jeszcze, piętro, tym n a •materiałach zorganizowanej przez nie bogatszych stanowiłoby w wy­ architek­ (tab. 23). pierwotnie się Autor uzasadnieniu wcześniej nowoczesnej zarówno ornamentu, W wynika porusza­ możliwość problematyki Z oparty analizuje się początkowym w na precedensy Pražáka zebranych wyróżnienia (nieobrobione, ludowego zagadnienia wskazując na z okazji Pražák mapce V. (s. 9 — 8 8 ) , biedniejszych. (chęć budownictwa do ludowego jednocześnie Pradze dane artykułu upowszechniło darstwach zakresu nawiązuje budownictwa pochodzenie. przytaczając załączonej z Národopis", artykuł materiały i zbiorową J . Mjartan się tom Zgromadzone jego nie NA Rumunii. widzenia zróżnicowania lić w i i zrębowych wych. tu BÝVANIE Slovenské j A k a d e m i e „Slovenský powołując Ukrainy madzonych pracą wstępnym czasopisma wiejskiej, domów jest słowie osiągnięć obszaru jak A Ústavu Kwaśniewski s s . 294 Omawiana w stronę, historyka. L'UDOVÉ 1963, przy charakterystycznych dla Krzysztof ŠTÚDII, się sprawy takiej przede prawidło­ wości. Ciekawy mizujący śa — futryn twie budulec. z przede Ochraniano okiennych rozwijał pogląd przeciwstawia malowano pękanie. i też apotropeiczny), drewniany nictwie by jest dotychczasowymi który ochrony, cego z się i w ludowym niany budulec mniej istnieją Polski że dane funkcję np. A. znaczeniu magicznemu znaczenie W ,z t y m a u t o r związku wszystkim sposób wreszcie całe szereg tym pozwalające wapna celu na jako wskazuje, najbardziej i ostatnie W powierzchnie danych że w miarę upływu ścian. W jako środka innej na budow­ gnicie czasu ornament t y m zakresie że lub lub obramowania w można budownic­ zabezpieczającego malowanie i (środek konserwują­ starym zrębu, pole­ Reinfus- ścian podatne bale — R. środka świadczących, stosowano stwierdzenie ornamentu częściowo malowanych wapna końce węgłów. znaczenie w miejsca pierwsze przytoczyć tylko malowanego Vaclavika, praktyczne ten doceniono i na poglądami drzwiowych, obejmując obszaru autora drew­ bielenie. funkcji malowanych Nie­ bu- �583 RECENZJE dynków, mają ko np. malowane wyraźne znaczenie względami ścian (w (np. (biała przesądzić wacji drewnianego Ze grupy. formie stanowi też ściany komory ukraińską). gospodarskich (okolice uzasadnić bielonych np. Wydaje Znane oznaczał środka jest też na miesz­ że n i e m o ż n a służącego Tyl­ bielonych narodowość się w i ę c , jako (chlewy) Ostrołęki). częściowo niebielone). chałup tylko wokół futryn tworzący budynku układając figury całko­ do konser­ t w o r z ą c y c h różne k o m p o z y c j e w pasy, (kółka, na które krzyżyki, rozwiniętych, na pierwszych Drugą wypełnia składają trójkąty figurkach zasad­ najprostszej budynku. który trzy (w okiennych, „pasowym", się motywach i obramowanie autora na ornament drzwiowych geometryczne o dzieli autor stanowi niejako przez ornament ornamenty grupę nazwany ścian się analizowane wyodrębnioną zrębu, ornament cechuje budynków budulca. stosowany powtarzające się malowania formalnych balach powierzchnie da kolor niebieska Pierwszą plamy) ostatnich nie ścianach bielona, że znaczenie względów grupę izba polską, wicie i magicznych, ochronnych Rzeszowskiem), kańców nicze na praktycznymi budynków ogół krzyże znaków grupę całe się po- proste, itp.). Trzecią symetrycznych, i, podobnie j a k ornament „pasowy", wypełniający całe ściany. Na podstawie terenie, jak a w z haftów z wpływami nę dokonanej też po szczególności po autor do Słowacji malowanych zasięg Kolejną pozycję w waniu opracowań z wadził w części sochowej renie (nawet tego zakresu rozpatrzył z tejże k o n s t r u k c j i (socha, ścian budynku, Omówiono budownictwie stwierdził dachu ze sługuje zania z na także sochową omawianym ścianami na wszelkich konstrukcji współwystępowaniem Pomiędzy kazano dachu autor, nie różnią strukcja rzeczą ogóle', konstrukcji jest c z y też w i przede Ukrai­ rozszerzyłoby istniejących w czy w te­ elementy z urządzeń kon­ ognio­ również materiałów autor konstrukcji Fakt ten ogólniejszego krajach urządzeń domy o za­ powią­ słowiańskich) ogniowych sochowej Ponieważ z na w badanym t a m stodołach (sochy wielu zastosowania w nie w y konstrukcji gospodarskich suszarniach tytoniu wozowniach. wyraźnie, chałup ścian. budynkach wszystkim przepro­ powiązaniu gliną. do kon­ Zebrane sochowej polepionymi względami w autor n a t y m obszarze przesłanek i lokalizacją W o zrefero­ poszczególne wykorzystanych z domy chałup). lokalizacją (przynajmniej stosowano stwierdzić dachu. tymi i powiązania starannym j a k też w stosowaną konstrukcji pozostałych. sochową znana pożądaną w od jedna wnętrza Pod (9 na wnętrza, (grodzonymi) szopach, komorach soehowa występują wej się że k o n s t r u k c j ę 1 wewnętrzne), łoby zależności. Po współwystępowanie słupowych Rumunię takiego Środkowej, względu świetle jako grodzonej rozplanowaniem żadnych W malarki Čičmanach zinwentaryzowanych ślemię, k r o k w i e ) , obszarze uwagę Europy Słowacji konstrukcję plecionymi szczególną ze rozplanowaniem gospodarskim. w Ostatnie 89—140). analizę południowej strukcją w obszaru J . Mjartan zakresu, ornamentach) J . Mjartana (s. dokładną składowe wych. artykuł z badanym Polsce. Słowacji pracy poprzez na tego przez chałupy Przyjęcie określonych w z motywów malowane Valašsko. o i ciekawy południowej czerpania z Bałkanów Moravskiie konstrukcji dachu materiały która występującego porównawczych związać wołoskich stanowi sochowej dalszej po chałup wpływów strukcji 0 próbuje aż ornamentu sposobów tzw. k u l t u r y wołoskiej, przyszła znacznie form materiałów ustaleniu ludowych, znaczenia analizy rozpatrzeniu stwierdził szczytowe krajach kon­ stodołach, by­ terenie stodoły nie stwierdzono nie socho­ �RECENZJE 584 Artykuł J . Mjartana praca przynosząca wanej w Budownictwem i zabudowie różnic zagród. latorośli Przedmiotem nych form z klecią, gała w autorka szereg drogi. Typ natury gospodarczej. jako zwartej, skich z zamkniętej dążono Związanie padkowe tego z typu z niach Javomikiem dane z (s. 179—2Ф2). które jej dobnie urządzenie tyczące jmowane Funkcje łowi. się są dawny (izba polskiej w ilości sprzę­ wymagały zagrodach winnic może wydaje się Tę ostatnią też funkcji. Na wstępie omawia autorka zmiany zarówno w nie­ chłop­ ucieczką, być przy­ powiązanie prawidłowość nowszych bada­ i w tym ludowej rolnych). chłopskiego przy­ Funkcje te w ulegają mieszkalnych zwyczaj skupiania stwierdza autorka i życia nie w zwłaszcza fakt coraz rodzinnego w do­ ograniczenia drobiu, bydła, prze­ hodowlane). większemu terenie jednej do­ ich budownictwie badanym Po­ zmiany pomieszczenia więc na komora), latach. zakresie trzymanie nowszym wnikliwie sień, tylko pod ekono- chałupy, autorka ostatnich zmiany tu wsiach przyczyny (izba, w uwagę (piwnice, domu izb ale we wyposażeniu wnętrz okresowe gospodarskie ilości w zakresie zasługuje (np. ogólne Następnie zwracają wnętrz, komory gospodarskie tradycyjny się podkreślenie budynki i pomieszczeń. domu chłopskiego poszczególnych dokonały sieni płodów przez Na wnętrza domu wyposażenia zwiększenia rozdzia­ utrzymuje izbie-kuchni codzienna). Mniejsze pomieszczeń: wykazanie zmiany tu przez w zasadzie autorkę wnętrz, np. jednym potwierdzeniem to duże od względami przed stwierdzono wnętrza kulturze czy mieszkalne Mimo przebie­ podstawie bydła właścicieli rozplanowania wyposażenie gospodarczych przechowywanie w latorośli przekonujące hodowlaną. spowodowały które urządzenia tychczasowej funkcji w stanowił zabudowanych Podobnie Rozwój poszczególnych i zmiany, jak i winnej drogi. tej podyktowany wyposażone uro­ wyróżnio­ którą Na zagród był winnej w natomiast podwórza. odmian gospodarką bardziej zakresu Plessmgerovej, lokalizacji akcentując wyjściową, Odmiennie zabezpieczenia porównawczego A. jak omówiła z gospodarką materiału miczno-społeczne, i okólnej z genezy też ta­ Polski. Szczegółowe artykuł celem zagrody jak typy zabudowy. natomiast zabudowy obszaru od strony dwa chłopskie Švecovej winnic autorka hodowców samego Sło­ o charakterystycz­ karpackich formę Ma­ artykule formalnych, wyjaśnieniem przetwórstwem hodowlę, zwartej wtórne, i zabudowy zabudowy lub właścicieli jak na do uwzględnieniem nosi Zagrody wg stoso­ zachodniej to drogi. zabudowa zamkniętej uprawą, nastawionych również nich do w w zagrody wyróżnia się charakterystycznych zagrody są drugi dla pierwsza sochowej Švecová względów zagrody ścianą zagrodach S. ludowego Ze zajmując wspólną szerszą się osad, stanowią to b o w i e m Słowacji. autorki ulicy. typów Autorka, wskazuje strony związanego strony nich usytuowany wymienionych wyróżnia zajmuje jest konstrukcji budownictwa małomiasteczkowe), Zaihorskiej. zagród dom tu z uwagę; zakresu obszarze rozważań od geograficznego, Pierwszy nizinie na formy (zamknięte) (budownictwo dzajnej z małomiasteczkowym środowiska kich specjalną dane mieszkalnym miasteczkowe (s. 1 4 1 — - 4 7 8 ) . nej na kompletne budownictwie łomiasteczkowe wacji zasługuje tak nowych zamiana trwa zmian komory pomieszczeń, gdy dotyczących na reguły, odnośnie tradycyjny drugą że izbę funkcje tymczasem do układ. lokalizacji Szczególnie przeobrażeń mieszkalną. gospodarcze stare funkcji Wynik są wnętrza poszczególnych interesujące jest poszczególnych ten jest przenoszone uwolnione do od jeszcze coraz swego �RECENZJE poprzedniego przeznaczenia spełniają rolą 585 izb mieszkalnych, a nawet reprezenta­ cyjnych. Ostatnią pozycję Niektóre problemy Zahorskiej (s. w 243—293). ryzowany był wykazuje, że w y s t ę p u j ą i różne zanie recenzowanym rozwoju jako typy Badany, teren w tyce mieszkalnego i orientację nową domu odrębnionymi W wzrost lat ilości Autor a budową wsi skanego przy domostw uzasadnia słowackiej. przekształca o że zmian te nie innych autor próbę tradycyjne wykazanie podejmując zwyczaje, nad jednak w społeczno- a latach) następnie w spadek zakresie od ogólnego interesującą budow­ i prze­ obrazu budownictwa sformułowania, dziedzinie pocho­ ostatnich planowaniem okresie wyraz wstępnego np. w wy­ izbę. zachodzących życia tę jak między statystyczne w wsi, oraz socjalistycznym dziedzin przynajmniej dane na dom odbiegają systema­ poziomego, wynikłe (zwłaszcza budowlanego współczesnym idzie wyka­ budowlanych jest in. właściwościami i analizuje na Dane obserwacji się ruchu rzutu na osadnictwa. wykazać przypadającej na ze zestawia jest materiałów m. natomiast, co z a t y m nastawiona formalne charakte­ Autor a poświęcona formami niziny literaturze budulca, zróżnicowanie MTUŠkoviča obszarze nowych autor i Š. na artykułu Różnice pozwoliły zakresie akcent jak autor mieszkańców Szkoda, pokusił obszaru, pracy związanych stycznego. nie na drogi. artykuł glinianego. pracy się część do w część Draga stosunku części położył nictwa, budownictwa wszystkie rodzaje względu 1956—1957, które aktywności średniej ze stanowi mieszkalnego dotychczasowej upowszechniania badanego ostatniej z w w Pierwsza konstrukcją. typami ekonomicznymi dzące ścian. zakresie z domu dominowania konstrukcji zmian domu obszar tam prawie związanych tomie chłopskiego uzy­ socjali­ problematykę jak rozplanowania i ów postęp użytkowania wnętrz. Osobna się liczne wzmianka i bardzo należy dobre się stronie fotografie, ilustracyjnej rysunki i tomu. na którą Zofia E M A N U E L tastru, „Český Dr grafii z rozwoju poligonalnego n i m obszarach, niki się Baláš, kierownik folkloiristjku Č S A V powstania, poszukiwań niejako stodoly Mnořioboké w indikačních i iw zasięgu działu Pradze, stodół przygotowując podsumować na przed swoje szeregu na wnioski jako naszym ten temat paru laty oparte ludowej stabilního kilku nie się jednej z kontynencie obszerną w 1 (i i monografię. artykułach . tylko J na szeroko ka- nadb.) Ústavu lat zajmuje wielobocznych rozprzestrzenionego opublikował architektury od Staszczak skicách L i d " , R . 5 1 : 1 9 6 4 z . 1, s . 3 3 — 4 3 , r y s . 8, t a b . 8, m a p Emanuel a nictwa BALÁŠ, składają, plany. pro etno­ zagadnieniem form budow­ sąsiadujących Niektóre Obecnie wy­ stara podejmowa- E . B a l á š , Organisace výzkumu lidové architektury a několik ukázek z li­ dového stavebnictví na Voticku, „Československá Etnografie", R . 1: 1 9 5 3 z . 4, ,s. 3 6 2 — 3 6 7 ; t e n ż e , Výzkum lidové architektury na Voticku a Vlašimsku, „Če­ s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 2 : 1954 z . 3, s. 2 8 2 — 2 8 8 ; E . B a l á š , V. K l í m a , Vesnické stavby v okrese votickém, „Český L i d " , R . 4 1 : 1 9 5 4 z . 4, s . 1 5 6 — 1 6 8 ; E. Baláš, Výzkum vesnických sídel a lidových s t a v e b г> jihovýchodních Ce­ chách, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 5 : 1957 z. 2, s . 1 8 4 — 1 9 7 ; t e n ż e , Výzkum vesnických sideł a s t a v e b Ústavu pro etnografii a folkloristiku ČSAV v roce i960, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 2 , s . 2 1 4 — 2 1 6 ; t e n ż e , Vznik a vývoj polygonálních s t o d o l , „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 3 , s . 3 0 1 — 3 0 9 . 1 �RECENZJE 586 nych badaniach nym. Dotychczas jednakże z już Podjęte Słomnik, się w a sce mianowicie okolicach Centralnej swoją twie i artykuł oparty materiałach drogą i polskich, ziemiach która aż ku z i imniej wypływa na w form południowo- więcej na Śląsk znajdują W linii ubiegłych Wielkopolsce, zagadnień Południową jedno resztki BoguminowL ponadto typowych sochę gdyż Polski wkraczając była Północną Mimo tego to o Pol­ powiązaniach Europę, z ciekawszych rządkowanego ścian, nanego wg a w zarazem budownic­ pujące materiału tym wykryte pomocą stodół liczbą pewne noszenia błędy zwyczaj nieraz dość było także w dokonanych materiałem 1 na 92 w s i a c h W ogólnym zasadniczych spotyka wacji na w się o Drugim mapce zróżnico­ zagadnienia zasięgów tych sto­ występowa­ walorem arty­ archiwalngo X I X wsiach), układzie w wysnucie w upo­ budul­ a porów­ X I X niektórych zatem wziął pewnych i w. 227 uzyskanym istniało 412 czy każdym planów z stodół przy dokonano .terenowych wska­ ii możliwość na terenach to do podobne razie ich prze­ polskich miejscowości zjawisko znane z obliczeń autora katastralnych poszukiwań tej więcej, niż p o d a j ą uwagę bądź wystę­ Zostały Korekty badań pod ogólniejszych w X X badań dotyczą­ ilościowe wsiach budynków, zbadać, W rezultatami zagadnień różnice katastralnych. autor z z innych wsi. Przynajmniej przeglądu w. terenie je głównie czy Czechosłowacji. i go niektórych rozważone drewnianych uzupełnionych terenowych wielobocznych wynika, iż rozmieszczonych Czechosłowacji. przestrzennym zmian, jakie mogły pobliżu tą artykule katastru, rodzaju znalezionych podczas Należałoby podstawie i zostały było w pytanie, publikowanym połowie na idzie materiału porównanie materiałach budynków obszarze i wielobocznych przestawiania odległych. na także ujęcie poszczególnych rozpatrzenie szeroko obiektów jednak tego r o d z a j u istniał w wielobocznych stodół datowanych Zachodzi Czechosłowacji. na wspo­ terenowych lecz uwzględnienia jeśli daty już zgromadzony w czy kurczenia uwzględnieniem na z u j ą c y c h , iż s t o d ó ł w i e l o b o c z n y c h katastry. ale bez wspomnianego obiektów Cały chronologiczne się jak poszukiwań podanej orientacyjną, archiwalnego autorowi wszystkim pomiędzy (z występowania pozwoliło Przede na a literatury), 1824—1843. poligonalnych, wartość z wielobocznych w., obecnym. występowania wniosków. lat regionach miejscowości Prześledzenie z rozszerzania w X X długotrwałych wiadomościami zestawiony zestawienie stodół X I X i uniemożliwia dużą reliktowego stanem terenowych cych posiada ilościowego ze stodół oczywiście tabelaryczne ciągu wynikach autora ewentualnego mapa rozmieszczenia w tj. k a t a s t r a c h przez co zjawiska jest zmian zebranymi rozmieszczenie czasowego, kułu w znana dotyczy jego nie tylko n a został przedstawienie dół. i archiwalnych, ilustrującej w dalej Bielska ślemię Baláša skrupulatnie materiał wania E. jest (dopełnionych za na na przechodzącym i jedno Środkową, Czechosłowacji mniano ca zatem archiwal­ marginalny, drewnianym. obszarze nie to i konstrukcją Obecny i in. Jest badawcza, badaczy pasie Oświęcimia Pszczyny, materiale charakter autora. obecnie wielobocznych obejmujących formą wąskim obszernym oczywiście problematyka studiów jeszcze na stodół się także mają zainteresować Wadowic, Mikołowa, forma szerszych musi występują Trzebini, stuleciach zarysowuje zagadnienie ale artykuły przeprowadzonych budownictwa zachodniej, ankietach, opublikowane obecnie gruntownie tego terenowych, stodół nastąpić w okolicach Pragi, Preszowa, a na wielobocznych ciągu Pilzna Morawach w X I X i X X autor w. N a nie stwierdza terenie i Czeskich Budziejowic, okolicach Nowego Jiczina. Czech na Sło­ Szcze- �RECENZJE golnie dla będą nas interesującym tereny Śląska giem polskim. X I X i X X na Różnice w. gdzie w Zresztą X X znajdowały na w. się w s i e , podstawie nasileniu nadto autor wice, W w prezentacyjne. skiem stwierdzenie, doły że wieloboczne lec, a więc •oczywiście iź dla związku jako już rzemieślnik. budulca tendencja dy. Nie zmiana drewno. typowym, z procesem W zanikania z kolei zastępowaniu normalizowania jednak poglądów wielobocznych Wprawdzie tego typu planu związanych pomieszczeń oraz słowiańskimi w iż sto­ budu­ nich autora wpływy musi autor dochodzi w je być ogóle. względem a raczej budynków dotyczących na drew­ inny zaważyła całego nie pozo­ wprowadza rozpad odporności a Zarzucenie innych też wnio­ bowiem z kamienia, X I X w., czworobocznymi z tymi budowlami, do Charakterystyczne budowano zaważył i c h większej zjawi­ odpowiedzialne porównawczymi. stodół stodół iż się re­ obszarze drewniany k o n s t r u k c j i , którą stodoły zapominać, w widzi 1 połowie tych zmianę Czecho­ poglądem, twierdzenie wielobocznych w i etnicznie ubogimi budowlanego. nawet (np. względami miejscowościach ważne z kon­ miasteczkach,' co Polsce przyjętym badaniami materiału jest wywołało należałoby tradycyjnych gruntownymi w mia­ różnice d o w n i o s k u , że n a Ponadto Powyższe stwierdzono rolniczych pewnymi przeważnie lessowymi. jak jakieś w żadnych dotychczas zupełnie wielobocznych ich tam formułuje z obszarami .sakralnego. przejawem na nież je w ciągu niektórych Po­ niektórych pod w W czworobocznych. w się zasię­ największym stodół dochodzi związane o stodół z zanikły do formy były z wsiach wielobocznych strony głównie wszystkim wielobocznych w nie w., się .stodół i c h zupełnie, we spotykało to p r z y c z y n y z a n i k a n i a stodół to j e d n a k stawało były są jeszcze wywołała stodół było były kontrowersji budownictwa Omawiając sku, iż znów te w związane poparte stodół wsie. X I X zachodziły rozważaniach drugiej to przede drewnianego istnienie międzywojennym budowle Pozostaje nawet czy nie wieloboczne z w zasięgów nie było A również zbadać, swoich stodoły a X I X w. łączące pojedyncze typowe występowały razie w wielobocznych stosunku wskazywałoby, typowym, osiedlami. że stodół w tylko Autor Czechosłowacji w tych jako wykreślonych mniejszość okresie Pszczyna), były występowania Opawy chodzi o archiwalnego. każdym jeszcze gdy te których stwierdził, od występowaniu wewnątrz wtedy Należałoby strukcyjne. zresztą w reliktowego wschód jedynie, stodoły materiału stanowiły steczkach. w są w y r a ź n e miejscowościach, ciągu obszarem południowy 587 rów­ zagro­ systemu użyteczności działanie warunków atmosferycznych. Na zakończenie wielobocznych, Na podstawie archiwalnych pomiarami w nych około zakłada, Czechosłowacji połowy X X w w ciągu najwięcej Artykuł skoro takie wskazują porównaniu i w nie w., choć obszarami tylko w terenie, zostały było ponad dużą X I X w. i przed zostało oblicza, nawet jeszcze w. zapisów z 412 stodół stanu, 1500, a istnienie jeszcze że miejscowościach oczywiście w jak stodół X I X wybudowane przyjmując, 92 ilość 1 połowie 20% pierwotnego stosunkowo jeszcze wydedukować w Dalej stwierdził należy na X X z innymi stanowi tj. ok. X I X w. zachowanych X I X w. E . Baláša stodół, się wieloboczne X I X w. przebadanych 1 połowie tych niemniej 2 połowy w Obliczenia Czechosłowacji w 1 połowie się stara Czechosłowacji znajdowanych 80 o b i e k t ó w , w 2000 w. w iż w s z y s t k i e s t o d o ł y zaledwie poprawkach autor znajdować obiektów znajdujących w. sceptycyzmem, nych się katastralnymi w X X całej materiału mogła datowanych wielobocznych połowy analizy jaka po do iż pew­ 300 budowli z pewnym przyjmować liczbę stodół wielobocz­ i na szybki ich obecnie zachowało zanik się ich Europy. dobry przykład należytego wykorzysta- �RECENZJE 583 nia materiału terenowych archiwalnego jako budownictwa o mało ludowego, dotychczas prymitywnego py. I wyników, nicach że tego jako wyświetlenia ale należy jest w różnoraki w głębsze w monograficznej pewnych skali tego nie tylko w gra­ ale winno być Wówczas EDIT FÉL, TOMÁS które kultury ki ludowej, z zentowania szerszy zarówno którymi bogatego jednak materiału i opisowego, nowszych badań Dlatego gierskiej К. Hungarian CSILLĚRY, peasant art, rozwoju Klarę K. przedmiotów możliwości czytelnikowi sztuki ludowej powitać przez Csilléry, W dysproporcji i wypad­ stosunku podstawie próby pracę trzech która na sztu­ zapre­ wielu w po­ działów popularność w zadowoleniem tych j a k 1 dzięki ilustracyjnego. pozostaje przygotowaną i innych przedstawić proces dużym ludowej, Hofera do dotyczące materiału winien z niewątpliwie n a większą ilustracyjny który należą niż p r a c e się p o w s z e c h n i e , efektownego należy sztuce ludowej odbiorców ze względu naukowych Fél, T o m a s a sztuce krąg stykamy t e n materiał wartości. Edit poświęcone znajdują ludowej, kach KLÁRA Gładyszowa 1958, s s . 81, t a b . 241 Wydawnictwa zycji, HOFER. jedynie zagadnienia. Maria Budapest Euro­ jak najlepszych kraju, międzynarodowej. rozwiązanie budownictwa regionach autorowi jednego badań badawczych z się d o r o z w i ą z a n i a czy nawet problematyka pracy wyrosłych oczywiście nadaje współczesnych zagadnień poważnej sposób życząc zagadnienie i rezultatami niektórych poligonalnych badawczego, n a pełniejsze z zapowiedzią formach podnieść, rodzaju ośrodka wspólna liczyć powiązaniu znanych jedno jednego podjęte w do i adoptowanych jeszcze można podstawy do naj­ analizy poświęconą jej wę­ autorów-etnografów: m a ambicje spełnić to z a ­ danie. Różnorodność znaczną branych j e j działach. sują w i której sztuki cym tę o ności wiejskiej, i w nich w w której peasant ścisłym wiejskiej. Jest z najefektowniejszymi o n a najdłuższą społeczności piętno między dążeniu indywidualnego samej jednostki tego dla autorów to zarówno pracy Podział podziału przy sztuka ludowa się tylko na w y ­ art autorzy związku to d najbogatszy m i wiejskiej, jest intere­ ze stroną niewątpliwie tradycję, a piękna jest zwy­ dziedzina, przykładami odbiciem elementem talentu, jakie twórców jak i przyjęli zmian konsolidują­ przy różnicami jednolity ubiór, hafty. Część poczuciu w szerokich podziału rzesz sztuki opisowa, układu w odbiorców. wydaje krainy. zagadnień. drzewie, stanowiąca na trzy Płaskowzgórze ludowej te trzy lud­ pracach geograficznego omówieniu schemat przeko­ których Równina, cechującymi ludowej jest estetycznym Wielka takie' działy, j a k a r c h i t e k t u r a , wnętrze, rzeźba garncarstwo, sztuki zdobniczymi ludowych, wśród zasadę stanowią: ten zastosowany wytworów elementami i wysokim wybitnych zasadniczymi przyjęto analizowaniu formą do autorzy geograficzne, usprawiedliwiony rogu, Hungarian pracy ludności wiejskiej, do s k o n c e n t r o w a n i a pozostającą bowiem harmonii i Transdanubia. mach życia świadomości wrodzonym układzie się wypadku się można wyjścia nanie wielkie autorów społeczność. doskonałej widać zbiorowości ludową posiada w Punktem oraz W sztuką spotkać ludowej, życia upoważnia obrzędową zachodzących W rolę, się g ł ó w n i e czajową i dziedzin odgrywa wyroby j a k gdyby W ra­ Omówiono ze skóry wyjaśnię* �589 RECENZJE nie dla materiału ilustracyjnego dawałaby podstaw Węgrzech i wyjaśnienia na rozdziałem obcych w w do życiu jej ludności postawy wej ludności w Nie życiu są przedmioty one funkcję, zwyczajach wości, słanym do sprawy, roli w swojej formie od autorów ubiór odświętny, teru danego człowieka, moimentu, osobny Z funkcję rozdział zdolnościom produkcją gólnych niły rodzajów go od Najwięcej z miejsca wpływów poszczególnych moment rymi w stronie wem językowo okresie gór w kiwane, okresu Wieki roku grup Autorzy się plemion Finów, przedchrześcijańskim Uralu plemion Kiedy z im stylów. oddzielenia i przejścia tureckiego wielkiej średnie już pewne te że w będzie charak­ noszącego autorzy go zbytu własny wypadków a między rzemiosłem zasadniczego podziału Przemysł domowy przy w utrzymania produkcji budżecie nie rodzaj jedynie swoim na podziału źródłem jego poświę­ dzięki większości linii ma a poza poszcze­ gospodar­ produkcji przynależność do róż­ cechu rzemieślnika. autorzy na prądów rozdziałowi epoki w punkt zajmowali wyjścia zaznajomienia tereny zdobnicze dla Ostiaków się i tereny życia, i i sztuce przodkami wspólnie tryb dotyczącemu historyczne kulturze będących na przedstawionym którzy rynku nie Estończyków, przybyły formy uroczystej odbiegającej uroczystego zawodowym. jako za i i pracującym dotyczy pozycja koczowniczy pochodzenia 896 p l e m i o n a posiadały na a tej s y t u a c j i ogólnoeuropejskich przyjęli jak dostarcza, ją prze­ stosunek spełniać psychikę specjalizacja dzieląc w i zwyczajach dodatkowym jednakże ludowej, na lokalnego więc bukiecie ,rodę specjalistom, założenia, wytwórcę poświęcają waniem krewnych W Słup wątpli­ bycia. rzemiosłem jakiego w rzeczy samą towarzyszy bądź Jedynie danego sztuki który posunięta rzemiosła. określała węgierskiej okresami daleko człowieka. niecodzminej wyrazem Obrzędach stałym dochodu, zawodowego jednoznacznie był ro­ rolę określoną Emocjonalny znaleźć Tę rzemieślników, z a przedmiotów. charakter w własne wychodzą nawet sposób rzemieślniczą, domową i wszystkich pozostawia wykonania oddziaływuje problem, ludo­ jak we życiu kwiatów możemy i to z a r ó w n o ogół potrzeby węgierskich Istniała uboczny storii na Autorzy wsiach rolnictwem. stwa, jest wytwórczością wielu ponad do tego postawę, ludowej jest sztuki posiadają nie prezentu. zewnętrznym również wytwórczością domową profesjonalnym. w się w barwa ilustracyjnym. twórcom, t y m związany nad Przykłady jego sztuki jej wybijają rozważaniom między ale na ludowej zdobionych wyraźnie do podkreślenia bodźce jest n i e tylko wpływając Analizując użytek. który wpływów wydaniu. miała dążenie materiale roli sztuki dorocznych, domem ofiarowanego stwarzają szablonu. przed na i poprzedzo­ pierwszoplanową ale to na funkcji świąt momentami będzie forma do odgrywać Widać nie ludowej nie była ludowej uroczystości, układzie, sztuki przedmiotów czasie dążenia. ustawiony służyć, bogatym w tych i nim panna mają samym się dotyczący stosunku zaczynają ważniejszymi oraz sztuki roli w Zarówno ludowej znaczenie przedmiotu przez cają się w również której autorów uczucia z tym rozdział obrzędowej wstęgami zalotnika danego oraz uczestnikami związanych przez węgierskiej Natomiast wiejskiej. pewne że z n a j d u j e historii sztuki w kształtowania charakterystycznych, gdyby badawczej barwnymi Określone procesu tworzenia. niemymi wyrażają ozdobiony cech wiejskiej wyjaśnieniem dzinnych jej poświęconym procesie przedstawionego zrozumienia a oraz swoich rozważań od po­ Wogulów, z któ­ po europejskiej następnie obecnie je przez od je pano­ Węgrów pod z podstawami różniące hi­ łącząc wpły­ rolnictwa. nie zamiesz­ innych plemion migracji. przyniosły zasadnicze zmiany związane z przejściem na cał- �RECENZJE 590 kowicie osiadły znaczne z początkiem >na węgierskim ślady w hafcie, tkaninie, osiągnęły w tryb życia na meblach. wzory i X I X w. w chrześcijaństwa. zachodu. zdobnictwie. przewagę XVIII i przyjęciem wpływów Zadommował Równocześnie geometryczne. zabytkach sztuki To Średniowieczny kolor w ostatnie smak czerwony kształcie Tego typu ludowej było równo­ pozostawił i wzorów zdobniczych zdobnictwo spotykanych trwałe niebieski przetrwało jeszcze na terenie Węgier. Okres 150 w lat, następny, zbiegł okres się z t y m czasie. Działanie niósł elementy tego nii i prostoty, zrodził się do wie roli żadnej XVIII stabilizacją na w. style, Omawiana właśnie te Omówienie Autorzy do pracy z Muzeum zentowany dokumentację, wielu 241 nasi w i niemieckim. Hungarian Praca wyniku — tego renesans z MICUL tym sztuki okresie formy głównie równocześnie niepełne, elementy Mały kiego datę gdyby w dwoistego ludowej nego, n u m e r y są w wsi atlas i wykaz X I V grupach. art i jej części ukazała się rolni czy ch roślin uprawnych. związane dujemy nazwy grupy 16 I V , zaś włączając py VII to: — map gwarowe VI też — mapy i Się i w kolorów i części, Grupa II związanych z Nazwy 14 m a p g r u p y V niektórych mapy jest sztuce ludo­ prezentuje przedstawić o proces, ilustracjach. ludowej pochodzących i Debreczynie. 1957. Z d j ę c i a przedmiotu, Najstarszy posiadają wieś w języku pre­ dokładną skąd angielskim, nouá, t. pochodzi francuskim Paprocka 1, A c a d e m i a wersją skróconą obejmuje map jedynie oraz spis dotyczące Republicii map. Mapy wykonujących sposobów p r z e c h o w y w a ni a 22 m a p y , ogrodnictwem, gwarowe na a przedstawia zwłaszcza nazewnictwo przedstawiające pszczelarstwu, liczbie aż grupie są związane związane 6; do na III z VIII — z 12 naw y ­ znaj­ różne mapach wmiarstwem Dalsze uprawą liczna nazw nazw przedstawiono do i c h pędzenia. słownictwo w od czynności, zestawiających opracowane t r u n k ó w d urządzeń te młyna). W Wiel­ fonetycz­ przedstawione plonów których części owoców zeszytu zapisu rolnictwa, począwszy ludzi (m. i n . n a z w y 1 1 2 zasady czynności, obejmuje z młynarstwem poświęcone ze rozwijają i X I X w., wspomnieć sztuki serie miejscowości nazwy jarzyn. pra­ mapy I t o 102 m a p y i ch nazwy 4 ROMÍN, tekstowy badanych poprzez r zed zi rażenia językowy tomik Grupa styl już twórcy. LINGUISTIC Niewielki wpływu za związany pojawiają XVIII nie Budapeszcie powstania nazwisko 1 9 5 6 , s s . 30, 4 2 4 rumuński atlasu. zło­ harmo­ uchodzący s t a r a . się przedmiotów 1628, n a j n o w s z y peasant A T L A S Romine, islamem zdobnictwa Wanda Populare przez dopiera ludowej. rozwój urozmaicenie tablic datę wypadkach W związany bogatego drugi w. powstania. zawierającą i sztuki materiałem Etnograficznego wyrób jeden X V I ludową ani klasycyzm nie wywarły właściwy regionalne, byłoby zaprezentowali głównie się się wnoszą ich W polowy kulturę do węgierski ani rokoko, operująca zróżnicowania doprowadził efekty. ludowy gospodarczą. które praca, z których intensywnych barw, kształtowanie i od objął skłonnościami niebanalne rozpoczyna który nurtów, ze i Ami barok, polityczną poszczególne który dać charakterystyczny narodowy. wej. dwóch wschodniej musiało tureckiej, trwający renesansu, jaskrawych najbardziej Od tych kultury i srebrnego, okupacji wpływami grupa r gru­ konopi; opra- �RECENZJE cowań, nazw złożona ciała; i I X — 40 i — ich map 26 mapach lądową części, nazewnictwo pasterstwu w składająca z jest się może aż map z wet a więc nazw grupa oraz mniej liczna, nazw Mapy są techniką oparciu w dialektach dową surowców, nazwy w jednej przy kształtowania ste, barwne czytelne. tu, brak że terminu cały Rumuńskiej w mentów w osobnych słowiańskich studiów. w wych danych o dynamice jednak powodem, atlasu gwarowego wszystkim jako w materiały rumuńskich. kulturowej mogłoby się rzeczą etnograficznym. z dziedziny .zasługuje człowieka, prawie słów fakt zakresu w Nie omówienie cieka­ to jest rumuńskiego na prezentacji być ele­ powią­ niezwykle Rumunii. on pocho­ mógłby interpretowane Zasługuje członka wszystkie 1929—1938. ilość dostarczyć kartograficznej pro­ podkreślenie określenie istotną terenu są desygna- ten dzisiejszej podkła­ rzeźby brak latach sam słownictwo Mapę Sygnatury wielka rumuńskich podano), przedstawić zebrał strukturalne obszaru wydaje czasopiśmie osiągnięcie Już ostatnia leśną. obrazują oczywiście w za­ na­ potrafiono jednego jeszcze a Sporządzone ludowej. stosunkowo — nie znaczenia który grupa mapki. szczególne Petrovioi, gwarach X I V mapach które wobec dziełem jest różnymi narzędzi, macedo-rumuńskim). itp. N a przestrzennym dla którego mapą, kultury Zwłaszcza różnych z ich rozmieszczeniem na bo związanemu z i właś­ liczna, 1 gospodarką cztery zaznaczono oczywiście gwarach zaniu i właściwie Emila uderza (skali zrozumiałe gwarze czynności Rumunii poza znakami opracowaniu słowiańskiego obszar spodziewać związanych wy­ narzędziom najliczniejszych doskonale rumuńskiej jest Nauk, tym cały jest się trud polskiego przedmiotem co miejscowej Akademii Czytelnika dzenia w się i bardzo mineralnych; 1 : 6 500 0 0 0 o 3 punkty Osobnymi ten wielki wykorzystane czym fizyczna, warunków fakt, z z leśnictwem istro-rumuńskim dla i ok. tego drobiu zwłaszcza nazewnictwu nazw zwłaszcza mieszczą (oraz rumuńskich, mapa skali karcie o 61 p u n k t ó w stanowi jest jedną związane się zaprzę­ gatunków natomiast i c h niektórych punktową, w by rzemieślników, niewielkie, na — sań, zaprzęgiem; iz n i m p r o d u k t o m poświęcona XIII różnych ich transportem wozów, poświęconych X I I — 1 części z kierowaniu nazwy zasięgów najważniejszych czemu i niż m o ż n a Rumunii; tkactwem; nazwy 26 m a p związanych grupa związanych przy przedstawieniu 30 m a p p r z e d s t a w i a dzięki są i grupa najważniejszych hodowlanych nazw włączając drobiu — owiec 42 m a p , poświęconych wodami, X I rozmieszczenie zwierząt używane hodowli dotyczącym przędzalnictwem 72 rumuńskiej, 12 m a p a c h ; opracowaniu nazw zasięgi okrzyki dotyczące sokogórskiemu ich wyrobu wsi nawet na do z hodowlą, opracowano na a przedstawiono nie przedstawiających związanych na komunikacją gów X z gwarowych 591 uwagę przede faktów kultu­ rowych. W recenzowanej stopniu nowych pracy dla tego czoną, a l e z a to b a r d z o tur, a którego sób wielka jest pozbawiona zaś tu mała czona jest dla mapy wersja czytelną szerszego osiągnięta metody punktowej. wersją skonstruowane czytelności, niewątpliwie wyodrębnić opracowań kilka wielkiego są ciekawych kartograficznych: z atlasu, który rozmieszczonych a zyskuje na precyzji atlasu nastawiona jest grona odbiorców. Taka znacznym poprzez Jest reprezentatywnych. ona 3. osiągnięciem. jakiekolwiek wynikiem Przyjęcie na nie posiada napisów. W sygna­ ten spo­ dokumentacyjnej, recenzowana maksymalną Czytelność celowego podstawę dużym uprosz­ specjalistów, ograniczenie bardzo za w jest grona oszczędna 2. założeń, 1. A t l a s atlasu, przeznaczona- i t a k dla najwęższego wersja została dziej d a się typu a czytelność bogata tej w i skróconej doboru wersja wersji dokumentacyjnej opracowania przezna­ treść nie ścisłości punktów wyłącznie najbar­ gwar �RECENZJE 592 rumuńskich nie uprościło etniczne map osobno etnicznych. nie one ten — przez jest w na wydaje umieszczenie krótkim Mały że one z atlas sygnatur. mapach zajmować — a A R T A POPULARA Dunáre, Etnografie, Z cy, t. 2 , B u c u r e c t i wielkim która w dziedzinie cy, nie z się fałszywego się dostępności odbiorcy, tego zasługuje etnografii. za była lat wydawana ostatnich jeszcze (Muzeul kultura kultury i nia ku zowano i dla kontrolne, waniu graficznych mie, L. i Moga). A. W pod Patachi, Seria powstała i wyłącznie szerokiego i tkactwa do odbior­ różnych regio­ ambicji naukowych publikacji naukowych Rumunii zbiory Ponadto krajów w żywa jest Muzeum Wsi okresie przodujących podstawowe, badania sierpniu dokumentację W roku w między­ badaniach kilku N. P. H. pracy budownictwa, i do druku. oraz przerwie, jak W ro­ zreali­ również poszu­ uzupełniające badaniach i w oraz badania instytucji Bada­ i ośrodków opraco­ etno­ J . Bielz, J . Frunzetti, C. I r i językoznawcy (L. Ghergariu fotografów . omówiono 3 zdobnictwo sprzętów ceramiki, tkanin, stroju wydawnictwa Kluż. 1 9 4 9 i 1 9 5 0 r. sąsiednich fotograficzną, (S. B e l u , Stahl) leoŁe po kilkuletniej regionach różnych Dunáre rysowników Arta pracę zorganizowanych R P R w W 1956 zakończono pracownicy kierownictwem w badań Akademii etapach. następnie 1 9 6 2 r. o d d a n o udział rozdziałach a kilku penetracyj-ne badań Petrescu, zespołowych Oddziału 1 9 5 6 r. w archiwalne. de wyniku ludowej 1949 d o terenu P. w sztuki od wzięli Studii prawie bogate praca. z pra­ 2 i użytku, jednym powyższej wydawniczego regionach chociażby de wsi . Ponadto pięciu codziennego 1 w wielu czy omawiana była się dla etnograficznych w świadczą Bukareszcie badania wyników czym Rumunia całego a o praca muzealne 1 red. Studii ruchu on stroju pod Cluj, tabl. rzecz znamienna, pomimo Brak 1955, z o r g a n i z o w a n o kiwania opracowań zależy Kwaśniewski pojawienie się obszer­ ocenę. Hunedoara) przeznaczonych że były przeprowadzono kilku że wydawnictw, wysoką Filíala rumuńskiego ograniczał Akademię . etnografii prowadzone pory sztuki, dotkliwszy, socjologii Sekcję do odnotować tym w Recenzowana przez tej dziedziny wydawnictw, ludowa, właśnie Romine, przez był Satului) wojennym (Regiunea ożywienie J a k do z granicą, o r a z T a ostatnia seria JIULUI tak któremu rodzaju na Populare należy wrażenia, merytorycznie 1 9 6 3 s s . 5 3 9 , r y c . 2 7 4 , 18 m a p . X V zapowiadać albumowych głównie V A L E A Republieii zainteresowaniem zdaje publikacji nów. DIN Academia grup równocześnie kraju. Krzysztof Nicolae przemiesza­ marginesach drobnych obrazie, widzenia językowy całe 4. N a gwarach połaci punktu i w ogólnym danej precyzji rumuński w ich na dla ogólnie, przedstawić występujące omówieniu Jednakże pozwoliło spiętrzenia zaginęły komunikatywności, się, to wyrażenia nie reprezentatywne materiałem. przecież obraz; nieczytelnego sposób całkowicie Trudno nym bez uwidoczniono W stworzono są znacznie Rumunii Editura de stat oraz i haft pentru przedmiotów i trykotaże; literatura §i artá. U w z g l ę d n i a j ą c w s z e l k i e zastrzeżenia m e t o d o l o g i c z n e p r a c e te w n i o s ł y pew­ n ą s u m ę w i a d o m o ś c i , k t ó r a m o g ł a b y -się s t a ć n i e z w y k l e c i e k a w ą b a z ą d o p o r ó w ­ nań czy k r y t y k i p r z e d s t a w i o n y c h w nich uogólnień. Nazwiska i c h w y m i e n i o n e są w e wstępie p r a c y , n a t o m i a s t r y s u n k i i foto* grafie reprodukowane w tekśc i e n i e są p o d p i s a n e przez wykonawców. 2 3 �593 RECENZJE praca dotyczy dziło więc wyłącznie sztuk wprowadzenie redaktora omawiające metodę pracy badawczej oraz plastycznych. Właśaiwe zakres praktyczne opracowanie problematyki znaczenie badań. i poprze­ związaną Redaktor z nim dokonał też podsumowania. Założeniem pomiędzy W związku nictwa i w z czym regionu stosunków regionie przegląd ludowej i zajęć chodzi uwagę twórców, czych, przy zakres opisu czym — Stosując mentyki, jak poświęcona pujący którą sztuce nie na itp.), w tej przedmiotów. kraju. odnośnie lecz analizie na w pracy z punktu zdob­ charak­ regionu, roz­ i społecznych Ponadto historyczny stopniu bardzo do nie zdobni­ este­ się orna­ użytkowej i przed­ zarówno praca zakres wielu syl­ analizie ewolucją w orna­ zasadzie przynosi działów to ma form w interesowano założeń swój chronologiczny — funkcji się takich ludowej, pracy estetycznej widzenia wyniku sztuki (w podkreślono zajmowano W do twórczości poszerzyła i obszerną naturalne procesie porównawczą plastycznej części odbiciem. działom ekonomicznych takim samym analizowano typologiczny warunki zależności jego ludności. zainteresowań użytkowych formy materiał w ścisłej jest stosunkowo stosunków zajęć warsztatu metodę ona która poszczególnym zostały Objęła rozwój istnienia ludową, poświęcone j a k to wielokrotnie przedmiotów m e n t e m , c o formą, stwierdzenie sztuką panujących skoncentrowano wetek miotu. ludności. pobocznych o a poprzedzone tle stosunków i było rozważania demograficznych, na Jeżeli badań ludności właściwe głównych główną tycznej życia twórczości terystyką wój wyjściowym sposobem wyczer­ kultury ma­ terialnej. Miejscem Rominesc, z badań którego Siedmiogrodu. myka je znajduje więc regionu, skiej Oltenii obszar ten przez który jest że wykazały, okres Nowi ległe z nawet na trudniącą są górami. południu należał dwa Od i ramiona południowego Wulkanu ziem i się w okresowo (XV względem na północy Tara zachodu od zaś za­ Dolina dawna losach Siedmiogrodu, Pod J i u :J i u płynącego Paryngu. zaliczanych odbił w.). rzeki Jiu Transylvaneau charakter do leżącej i masywy Siedmiogrodu od z okolicy itp.). X V I częścią osady właściwy do politycz­ do rumuń­ etnograficznym Hategului wchodzącej do naddunajskimi,- badania i wcześniej) Hateg, w o dolinie nasilenie gospodarkę pasterstwo tego czym była świadczą osad­ kolonizowana m. in. nazwy Jiu-Uricani. Livadia-Livezeni, ruchu kolonizacyjnego dawało z owcami w dolinę samych przez pasterstwem, węgierskiej, doliny ze do ją z licznych górach. W przypad­ przybyszów z względu to, że nazywano na się przypadają X I X w. W z w. z Siedmiogrodu. na lata powstających od oni Karpat Ludność Siedmiogród czyli pasterza­ schodzili n a południe rozwojem roz­ Hunedoary, kontaktów „Ungureni", J i u łączy wykorzystując regionem XVIII J i u , równocześnie przemysłowej na 2 połowę wiązało okazję tych zakładane pastersko-rolniczą ludności w P o l s k a , t. I X może w. Pochodzenie eksploatacji zaś r o z w ó j 38 - E t n o g r a f i a XVIII osadnictwa ziemiami (a z okolic wypasali monarchii Początki z w. Hateg-Uric, prowadzili głównie faza X V Największe do górskie. zimowisko się dolinę od Siedmiogrodu w uprawiane się J i u łączy począwszy osadnicy Następna wego. że O l t e n i i , którzy pojawiają czas Oltenii, przejściowy do przez w czy Wołoszczyzny rzeka (np. pastwiska natomiast mi na okresowo w.) zaliczany przybyszów Petros-Petroceni na otoczone pograniczu Ten się Hunedoary. miejscowości ło J i u utworzona znajdują doliny na (XIII Pomimo nicze dolina Retezatu, a rumuńskiego. nych regionu Obie masyw się królestwa była źródła był tę, wów­ Węgrzy. górnictwa węglo­ czterdzieste X I X w., kopalniach węgla zna- �RECENZJE 594 lazła zatrudnienie dowości ludność (Węgrzy, doliny przekształcają tereny wyższe, się w z i innymi prowadzono gorszych warunków gionu obok cyjna gospodarka lata w z ludzi w te zostały że opisie zdobnictwo W regionie Podregion nictwo. rach. z ganek do j e s t dość z Na parterze rych więc W się jego mieszkalnego, teorie kilku dotyczące wniosku, że zagroda ków osadnictwa czej. W przy czym jeszcze z Odnośnie do złóż gdzie to gliny było szop jest że się wynikiem i na funkcjo­ stwierdzają, zewnętrznych więcej które wschodni cegły i środku i zachodni. wsparty często budow­ na majstrów fila­ z Wzdłuż fasady domów pokoje bada­ kamienia piętro. typów miej­ w tamtejsze przez po­ domu znajduje jest się podobny. mieszkalne, regionu do Jiu któ­ potwier­ z zagród N. niewielu zastępowano przy z tworzących domu razem Omawiając różne dochodzą budownictwa do do warun­ pastersko-leśno-rolni- niezależnie w Rumunii kilku ośrodkach, rozpowszechniła się węgierską. i J , Bielz regionów się r o d z i m e się zamkniętych gospodarki okupacją Dunáre i bramę. przystosowania dzisiejszej sezonowe, składającym wysoką powstać terenie budownictwo ogrodzeniem przez prowadzonej mogła ceramicznej nie wykształciło możliwe, rol­ itp.), Stahl arkadami, półstałym połączonych archaicznych przed jednym z budownictwa omawiają osadom wchodzi powyższym sztuki J i u jest braku taka w górze charakter r o z p r z e s t r z e n i a n i a się przypuszczają, czasach dolina i H. drewniane autorzy rozproszonego związku w i której genezy P. podtrzymuje obu Irimie. wnętrza analiza zdobnictwu, budowane kuchnia, na poświęcają stajni do z C. pasterski, wpływów przypominających Często zdobnictwa i autorzy podregiony, wnętrz większej charakter. artykułu uwagę zamkniętą, i Ogólny i domów ganek rozwoju coraz (sprzęt zajmuje domy Rozkład spichlerz ganku. mają dominują balustradą. balkon. i przyniosły archaicznych. jego dwa Hateg frontu zdobioną ciągu szczególną zagrodę że z okolic parter Petrescu przewaga re­ trady­ przyciągała przegląd konkluzji cech ściśle Wyróżniają wzdłuż przejściowy dalszym czym z Murowany piwnica, wchodzi dza ubogie. P. niż która wyposażeniem licznych wiele budownictwa budownictwa zachodnim wysunięty mimo jeszcze gospodarce J . Frunzettiego miejsca W naj­ mieszkańców. pióra samo ko­ z możliwości otwiera pożywieniem, tyle była odgrywała zatrudnieniem z ich zastosowaniem drewnianych murarzy drewnianą, użytku zaopatrzenia radykalną pełne na ogóle tutejszych W rolę lesie, znalazło ornamentem. charakteryzuje piętrowe Gorj. przodu nad w z dnie gospodarczym w kraju. Zmianę regionu domowym, obszarze przeglądzie podregionie łudnia, praca Bihoru. życiowa zgodnie potrzebą znaczną stopa przedmiotów rodzajom Domy W oraz naro­ na zostało J i u słynna całego ludową codziennego rozważania przez się — powiązaniem dolina w. górnictwo podnosi zgrupowane wschodni budowanych a X I X czy wyparte międzywojennym górnictwie końcu n a d sztuką badanym krótkim w w tutejsze przedmiotów na poświęcają nym płacy z tkactwem co autorów eksploatację, obcej, położone pastersko-rolnicza w słabym okresie nawet osady rolnictwo socjalistycznej. Równolegle poszczególnych formy, zachowało sca to przedmiotów związany W często Stare gospodarka zdaniem Mararnuresz górnictwie Obiekty nalna okolic rozważania oraz W i jeszcze kiedy sprzętu niczy, kraju. pracy gospodarki Właściwe — że spotęgowaną rabunkową kraju, Polacy). przemysłowe; Fakt, był surowce, stron nawet hodowlano-pasterska powojenne, ilości dostępne. górnictwa odległych ramach a osady częściami palniach drwali w spowodowany żywność regionu wszystkich Czesi, się trudniej utrzymała, miast ze Niemcy, stwierdzają Rumunii, garncarstwo. drewnianymi, a w którym Naczynia niezbędne na wstępie, z powodu gliniane, tam sprowadzano �RECENZJE z ośrodków omawiają garncarskich typy wanych i mało poświęcają cami profilami z pie i N. czym czych. Dużo ficznej (jak stawieniu w geometryczna skiej, lecz niej nie fazie że ludowej. N. tykę pełną naczelną bieństwami przy ną czym tych stara Omawiając iż zakres i w tkactwa prowadzącej stwierdzenia, fabrycznej, ludowej. co Nie świąteczne regionów przez (w przejściowe. wanym podobnie strój ludowy nie uwagi nim jednak wszystkie natury, ze­ formę motywy a stylizacja sztuki rumuń­ trzeba realistycznej w latach. tu ostat­ już również tej i co że z poza części więc tema­ nad podo­ sąsiednich, względ­ danymi doty­ regionami pomimo buduje i typów odzie­ się omówienia za nie się gdy zmian czy w funkcji nowych wsi się miejski?), osiągnięcia rozdział o budownictwa jej po­ ludności ograniczają twórczości jest czy znane w dni innych są formy zmodyfiko­ prawdo­ w budownictwie. publicznego, w z które miejsce, się produkcji przybyli zdobnictwa, i ludowego u badanie ludowej Jedyne sztuce zagranicznemu, stroju noszony górnicy tkaniny formach w zuboża wyposażeniem o we zmiany górnictwie Autorzy ludowy rumuńskiej. to w co czy tylko chodzi strój zmiany sprzętu, górników, j a k ubierają regionów sobą zwłaszcza górniczym zrozumiałe, głębokie zajmuje, przemian tradycyjnego domach stwierdzenia powoduje pociąga prawie problematyce, raczej różnych hodowlano-rolniczą. o męskiego chronologię rozważań Czytelnikowi, w na i przedstawia regionów poszczególnymi czy reprodukowany swych strojem. twórczości rozważania do ustalić ludności formy się kobiecego ozdób, pracy tych się nad dziedziną J i u wykraczając zaznaczyć, praca zajmować przez mówiąc nieco wyniki ludowych, omówienia się w Rumunii. również będą jednak, też pojawiają w mas gospodarkę samo która Nawiasem części jego między w s z y s t k i c h górników, Brak wnętrzu, poświęcono referują jest wiemy z narodową stosunku życiowa czy nowsze nie z ich zdobni­ ustalić rozważania typologicznej musimy stopa spotkać że w w pełni szerokiego tradycyjną że tematyki doliny zajmują całej ostatnich można bawełnie. wraz motywów hafcie, interesującą rozpowszechniania omawiana zorientować, miejsca tkanin pozwala ogóle. ewentualnych stroju analizy całość się świadomości górników się w zajmują ludowego kontaktów jako t y m procesem łożeniu do pracę cechą wstę­ wełny porównawczo-geograi wzorami wszystkie zestawiając terenie i nie uzasadnia w trudno lub na metody Na surowców omówienia motywów do pracy formy miejsca przebiegu podnosząca kulturze ludowej, stroju wyniku oraz haftu oraz badanego w trykotaży. ustępują stwierdza, najbardziej szczegółowo Następnie obraz czy typów wstępie, w się nawrocie jest kroju Wiele osadnictwa hipotetyczny ży omawia monografię wpływów. czącymi strój różnicami w. zdobniczej omawianej autora pracy. i o i tkactwie niektórzy, dużo tabli­ ludowej. w z podaniem konkluzji sztuki mówi sztuki Dunáre wraz właściwie dalej w inspirowane twierdzą uzupełniają dekoracyjnych. haftu przedstawienie W szczególnie swe sporządzanych poszczególnych rozwojowym miejsca bowiem ubioru jak X I X ornamentów były Autorzy niepole- podstawowych szczegółowego na ornamentu. autor Zdaniem do badania fazie motywów rodzajów Zarand. większości wstępnym tkanin, połowy i w Wywody użytkowaniu od przeznacza jest, rozwoju Najwięcej w nazewnictwa etapem wspomnieć, zestawami ostatnie początkowej założeniem omówienie tkackich oraz nazywa) badanego zdobnicze z Gorj glinianych zastosowaniu. z przechodzi z analizą pierwotną te miejsca ją oraz zmiany technik funkcją i H a eg, naczyń Zgodnie stanowi omawia przy wyliczeniu tradycyjną pracy regionów terenie ich formom naczyń część Dunáre konopi, Po w zdobionych. miejsca Trzecią okolicznych spotykanych 595 którym Autorzy natomiast �RECENZJE 596 nie objaśniają, zmienionych jak przebiega warunków stwierdzenie zmian konstrukcji, o bym uwzględnieniem oraz mody szczególnych linie w pracy zagadnienia przejawów Nie zmiany się, Tu podobnie budownictwa adaptacje-funkcjonalne, za sobą określenia nasuwa gustów nasilenia się pytanie, jak u n a s , twórczości pracy zagadnień są nie zmiany m. in. sła­ ocen i do a pewne B r a k i te spowodowane tradycyjnych prób zdobnictwa. o pociągającego mowa). ma tradycyjnego zwłaszcza budowlanego w rządzącej. J i u nie spotyka ludności występowania czy w po­ górniczej amatorskiej, np. do­ rzeźby węglu? W miejsce ambitne o jest adaptacji (chodzi surowca których nimi proces życia najstarszej wykażą rowych jest lecz Na szacie danie przeciwnie najlepszej jeszcze której się pracy. się nie tłumaczy. się J E A N - M I C H E L Paris Studia ła, a w dzin nad określonymi również najbardziej które wynikają dzinie choreografii czy to figur się z zapisu wszakże, X V I znakowe w. Na fotografii nieco odpowiadający Na tej zapisu jakim stopniu i przejaw nie celowej O w sposób ile traci jest po­ książki, lecz wiskutek nie fotografie danse kolorowe. ska en system Labana, Basse-Bre- tzw. traktującego jego ruchu człowieka, bytem, ciała metoda się jako pozostający w posiadają jest określany pismo Poszukiwania X I X . Wreszcie Choréographie. pt. potrzeby w w studiów poddania nauce Dla swej jak środowiska przede zna­ Zapis datuje choreografowie. jednak w Nie melodii wieku zaspokaja dzie­ jedno­ zwłaszcza w Labana służyła celu taktom Desahca. i społecznego Labana metodę wcześniej. 1 specjaliści taniec ciała l u d z k i e g o ludzkiego się von kinetografia, intelektualnego lub etapem nasilają oporów, W i dla tańców. już cia­ dzie­ niewątpliwie kategoria ustalono także Feuilleta się do systematyki. tym kierunku frazom ruchów etnografii ta i X I X w. Rudolfa wypowiadali zapisu ruchu teorie przez w złożyła zapisu zaznaczonym w. za pomocą jednak a więc poszczególnym pracy życia ich w zdecydowanie działalności się należą rzeczy koniec prób wydania kultury stan ludzkiego, mocno XVIII tańca nie zasługuje pod do ze strukturą uformowanym cyzyjny drodze niejednokrotnie historyka łączności ciała ten ruchów, nie podejmowano W retyka tych staran­ i Kopczyńska-Jawor de wypowiadania Na dopiero dla ruchów 1926 r. p r z y c h o d z i tańcem, wygląd liczne populaire ludowym, uwagę analizy właściwie w nad tańcem (szczególną wprowadzone uniwersalnego sposobami nad trudności że tanecznych od i zaawansowanych. przyczyna. znacznego efektownej eksperymentem urozmaica rekompensują tradition na stanowiły 1963, s s . 615 tym niejedna La GUILCHER, nie — kultu­ kontaktów. B. tagne, prawdziwe, kontaktów Karpat niezwykle Dyskusyjnym Część są sobą wiedzy prowadzonej górskie co przed niewątpliwym silnych nasilenia o ich już wskutek tereny papierze, co częściowo hipotezy wieków do postawili etnograficznego i wydaje wspomnieć na kolorowym papieru, Czy — Wołoszczyzną i ilustracyjnej niczym jakości a przy autorzy materiału przestrzeni przyczyniały należy rysunków funkcjonalnie na pasterskiej, graficznej części natomiast Siedmiogrodem zakończenie podstawie rumuńskiego. Cennym stwierdzenie gospodarki zapory, w na narodu badania. pomiędzy terenach pominiętych uzupełnienia przeszłości dalsze osiągnięciem, nej tych zadanie najściślejszej i z wszystkim ich dalszym dobrze teo­ specyfice aktual­ za pre­ studiom. rozbudowane �597 RECENZJE powiązania ze ludowym, na ogół mniej pejskich czą symbolice ruchem gestów, w w W dojrzały jakich się całości uogólnienia na prace Właśnie tańca do w G u i l c h e r a La na Dolnej małżeństwo Taniec, a tego nad teriałów do (s. tańców pisze ruchu taniec autor. sugeruje a więc ludowych w da się i zmian która kierunek — jest pracę jako po de z ciała dzie­ teoretycznych rozumowa rozumieć lub substance... przyczyn­ ruchu dostarczenie lecz człowieka wspólnie jedna ogólnych, więc niewiel­ to będących tańców, wyrazu dziedzi­ tu zagadnienia to s t u d i u m nie jest zwyczajami z dwóch autora, i i c h porównanie. wreszcie w jako ich okre­ pewnych prostu ma­ oko­ rozrywką, ce m o y e n ďexpres- tradycji ludowych znajomość dawnych wiążących się Cały dla Tak czysto matematycznym) zależną od analizę rozwija, zmian podstawowych problemy prześledzić Dolnej analiza elementów. grup odrębności ewolucję warunków. tych a ten zagadnień: i specyfiki z Dlatego pierwszej, w procesem staje się kulturowych możliwa omawiana praca znacznie drugiej zależności od two­ funkcją funkcji jest skła­ obszerniejszej, geograficznego, oraz umie­ geograficzno- elementów tej też położenia tanecznych całym taniec zespołu zmian problemów warunkach więc Bretanii i ich zmiany, ruchów zespół nierozerwalnie terenie. i form, Bretanii tym stworzyła na poszukiwań tańczonych specyficznych tańców gospodarczo-społecznych mnianych poszukiwań współcześnie form go poprzez omawiającej próbuje Jest należy w analizuje autorzy pracy ludowy znajomość konkretnych, rozumieniu jedynie ciekawe do s t o s u n k o w o ilustrację tej (la np. nau­ Basse-Bretagne. publikacji, opisywanych ekspresji" syntez potraktowany za środkiem w Schurtza omawianą metodologii został wierzeniami, środka -gospodarczo-społecznych, (w z chociażby również en przykłady kilka „Celem Taniec będący np. danse omawiana. i posłużył stricto. Dla tematycz­ Henryka pewnych trzeba właściwie sobą ludowy, nauczania ciała, tego za j a k obecnie sensu związanych autor grupy, już a tańcu. i s. 7). Tytuł rzenia Autor, zagadnienia 138) — „substancją tańcu, szcza ściślej ruchem sposób — mają pracy, praktycznego licznościach współczesnej Bretanii. — obszernego rozważań bazie do de S c h u r t z a , ograniczając ludzkiego. będący populaire w teoretycznych pracę na etnograficzną, pierwotnych, zaliczyć która do t a k o b s z e r n e j ślony tradition tzw. form. dążącego generalny, przez terytorium analiza" badawczego, bardziej ciała uwzględniającą jego niegdyś pracujące sion nurtu i i nie umie­ rzadziej. myśl nurtów a nad tańcem problemowym kapitalną pierwotnych takie, ku nad etnograficznych ruchu ludów to p r a c a , poruszone dzin tego teorii tzw. ludów znacznie kształtowały kontekście poznaw­ tańce, transmisji studia się euro­ dociekania efekcie zainteresowań podstawowych tych w środkami w uwagę występują dających etnografii temat wymienić ludów wszystkim nad tańcem poświęca wykształciły którymi występują w jakim tańcem dwóch tańca się które na w wystarczy kultury sposób Jean-Michel kami nad się tańcu się itd., natomiast się dziedzinie refleksje i z przyczyn szkół, zainteresowaniach teoretycznej i przede kostiumom się w bowiem w które związku ułożyły kierunkach tematy w zastanawianie kierunków etnologicznych, Jest tej tańcami, analiza oraz tyle stronie najczęściej sposób skrzyżowania dotyczącą kiego tańcu, odmienny rozwijały nad muzycznej, ruchowe wcześniej okresie nie chłopskich, głównych orientacji, kach studiach oprawie pierwotnych. podstawie nym W o chłopskim, okolicznościom, ludzkich zupełnie ludów dużo klasycznego, tańcem odpowiedniego poruszania W w ku rozwiązania jętności w miejsca. się ciał tańca ściślej środowiskach kieruje inne studiami mówiąc — stosunków gdzie wyżej autor wspo­ �RECENZJE 598 M e t o d y pracy, gadnień. z p r a c y . gdyż w na łatwe tej były dziedzinie Poza pracą źródłami, i rejonów tyczącej sąsiednich, całokształtu autor prowadzonych w samego Podstawowym tańca. prostszej, a zarazem zastosował podział: przekazywania. zbiorowym. określają. cech, ich które uwzględnia Jeżeli taniec relacje może być relacji prawie Obydwa nie tańcom na podstawie Tu podstawą były lokalne modyfikacje terenowe, historii Nie terytorium dla epok dotyczyły wcześniejszych nawczą analizując innych grup starczyły do a X X nia na na terenie ich w ficzna jeśli do te p y t a n i a ruchów gestów od i i pierwszych wpływów — prawie niepełne. wcale. treści sobie prób jest i w celu form w do się obcych. się, archiwa u dokładnym i c h powtórzenia się do w całym i czy to tego perfekcji niej prześledzeniu człowieka z od do­ X V ludowego, form tań­ rozpatrywa­ jakaś specy­ nazywamy podstaw zupełnie zmian czy istnieje także kraju repertuaru które porów­ ale ewolucji konieczność dla X I X ; dla metodę i jego rzeczywistości leży odkryć Natomiast bretońskich, etapów form, zasięgi oraz odnalezione analizy narzuca historii. Dokumenty pewnego rodzaju zetknięcia określe­ i mówiących ogóle następujących repre­ oryginal­ dostarczyły biblioteki najodpowiedniejszej po na Zastosowano ogólnej folklorique) jest jedynie pierwszego monotonne. jest źródeł ludowych tańca wykształcenie ludowym i kroków do jest takie o n e ustalić czynników jedynie nie tylko znajomość czym składają, typ, gdzie X X , nieliczne, lakoniczne w i e k u przeprowadzenie na i wiadomości źródeł dotyczącego po stylów równo­ przewagę. nadaje miało gesty rzadziej w drugi on go zespół to tańców, i c h geografii form, byłyby — rąk, proste autora. Pozwoliły etnicznych. Archiwa (qualité tańcu możliwa one niego właśnie jej wykonawców, posiada jest są badawcze tańców o tańcach kolei to estetycznych, zastanowienie określonej momentu wieku kolejno istnieje ruch w odmiany na i tańcem które występuje różny autor zazwyczaj Bretanii, lecz że terenowe wiadomości istniały pozwalająca dopasowanie na ustalenie się naj­ Tu tańca ruchy tańca figury w poszczególnych ograniczyć głównie to n a oraz które postępowanie badanie jak jest ustawienie elementów jego może, wynikiem materiału folklorystyczna" doprowadził Być wywiadach było nie kategoriach a w Bretanii, Z cecha ludowym, „cecha będące społecznych Pozwoliło ponadto ca i się wzmianki obszernego w. zespołu B r e t a n i i , gdyż Bretanii figury, spotyka grupowe można i forma z tych Układ wywiady zanotowanych 1 biblioteki. o i tradycji bretoński do­ terenie, się muzycznymi. Drugie tańca Rzadko tańców Dalsze własne liczbę krok jeden przez tego rozróżnienia geograficzne, 0 wszystkim częściej. bretońskim. nie grupy: z frazami w badań. się jego literaturze z a s a d n i c z y c h faktów, tancerzami. Diametralnie istnieją. zdecydowanie taniec z określony typy analiza że każ­ i miejscowe, okazało metody t y m określa akcji za­ dla opracowanie sprawę r u c h tułowia. między wymienione zentowany ność i oraz i Mianem zmian archiwa natomiast rezultaty, było, techniki materiał wywiadach określenie ruchu i grupami odrębne obszernej własnych sobie k r o k i e m t a n e c z n y m . Częściej wynikiem na tańca. i tych przede się p o s t a w ę z zdać struktury więc jako tak wyjątkowo było założeniem to f o r m a zgodność A na najlepsze tańca więc — dotyczą przesunięcia, wadze jak metody, prześledzić dysponowały oraz problemem dającej Należało się metody geograficzno-gospodarczo-spo- 1945—1960. N a j t r u d n i e j s z e analiza Pierwsze którymi sobą wymienionymi wypracowane Bretanii Podstawowym indywidualne. on latach nad systematycznie oparł zagadnień obejmuje warunków istnieją pozwalające ta -studia badania zagadnień, nad Część dokładne tych zmiany. jak t e c h n i k i pozwoliłyby Względnie łecznych, dego i które tańcem właśnie procesu, owa który i pozwolił formy. na Odpowiedź ewolucji samych określonym systemem wykształconych odruchów �RECENZJE jako reakcji przykładzie na doprowadzić słowa, i pewne studiów do to reszty powinien autor charakter mująca prostu i kilka rzemiosła. szych Noszą one s k u p i s k , które cyjną i społeczną tych dwóch podlega żadnemu lub jednostki. są zjawiska cująca założenie taniec grupy cerzy takiej taniec sobie Dzieci W ten Na pod wspólnie przy elementu społeczności tańca: i między sobie nie fakt, że w ramach jest jednym wspólnie więc — polowych więź staje Taniec wyłącznie Poprzez pra­ podstawowe charakter zespo­ ekonomiczno-społecznych. dla jednej, włączanie na wiek, generacjami gesty się Tak jest odrębnej nową grupa charakterystycznego bez względu ona powiązań życie. nie nie prac stanowią zespołowość: na rodzina społeczności stanowi wzajemnych posiada jego figury przyswajają i mniej­ produk­ rozpatrywać wzmożonych czynników społecznego. od Jednocześnie nie Nieco handlu komórką szerszej odpoczywającą. analizie łącznikiem odróżnieniu należy obej­ zgrupowania: centrum zrozumiały pracę ową specjalny gmina uprawiają. do podczas kątem odrębności środowisko stanowi rolnej. ją tle jej jest Ekonomicznie powiązań tym na i forma i płeć określo­ zespołu czy grupami zostają tańczącej do społecznymi. przekazane grupy tan­ stanowisko tak, jak prawie przyswa­ dialekt. Przedstawione repertuaru od posiadać które w natomiast taniec bretoński tu się odrębnego niewielkie stosunków włącza Tam wspólnie że tradycja to specyficznego ludowy Najmniejszą produkcji wzajemnych c z y środowiska staje 10). Jest lokalnym społecznej. współdziałanie grupę się bourgs) więc i uwypuklających nie stanowi sytuacji automatycznie. jają i w s z y s t k i c h członków społeczne W partnera. uzasadnienie wieku jak (s. a co z a t y m idzie, pól, stają (les kolei rozpatruje Guilchera, znajduje Więcej: nej pracy w tak ruchu" krainy to p r z e w a ż n i e (les v i l l a g e s ) . z tylko tej pośrodku planowi To nie administracyjną Są całokształt organizujących się historię powstania taniec na powinno przecież do osadnictwo, miasteczek społeczną. przejawów zamienia łowy, i autor rodzin najlepszych jako lecz ewolucję efekcie etymologii samym polega merostwo; wsiami t y m systemie gospodarczą, tę w Bretanii jako specyfiką ekonomicznej sąsiedzka w zgrupowania z Francji ferm. zespołowemu Pomoc wszystkie miana rodzina; — tym jednostkę kościół, gospodarczo. parafii zrozumiałe tylko a mieszkających nazwano jest samowystarczalna gminy wystarczające Główną i grupy płaszczyznach: co g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e . reszty Podstawową posiadają mają zrozumienia ludowej, celtyckie). rodzin ośrodki śledzić odrębny. od fermy się tańca, „Gesty . z w i ą z a n e .z n i m r o z p r o s z o n e zaścianki, większe gestów. warunki charakter rolnictwa. stara tradycji się o m ó w i ć p r o b l e m a t y k ę kultury Bretanii (dziedzictwo geograficzne, po Istnieją również autor warunkiem postarał charakteru Odrębność etnicznej historii podstawowym gdzie kraju więc g e o g r a f i c z n o - której terytorium, A przekazywaniem poznania jest W a r u n k i część, w sytuacje. nad 599 — powyżej rodzaju sposób wyniki tańców, omówionych badań jego form, zostało stanowią tło do melodii, tempa kilkanaście szczegółowej i podstawowych tańców z terenu analizy rytmów. całej Dolnej Bretanii. Na i zakończenie dokładność. nych wywiadów, Jean-Michel dologiczne, cyzją należy Piętnaście podkreślić lat kilkaset pozycji G u i l c h e r a , która natomiast wzbudza własnych od najwyższe wyjątkowy badań, literatury, mapy wprawdzie strony może materiałowej walor kilka — pracy tysięcy oto solidne nasunąć — z rzetelność zweryfikowa­ podstawy określone opracowana jej dobrze książki refleksje podziwu meto­ godną zainteresowanie. Anna Zadrożyńska pre­ �RECENZJE coo P L A C I D E Vieux en Książka czesnej cy Economie et (Colin) 1962 Paris Placide socjologii autor gleby RAMBAUD, Maurienne, Rambaud osiedla szczegółowo i roślinność poświęcona górskiego czynniki de jest doliny charakteryuje jako sociologie la historii Maurienne warunki montagne. i w ekonomice Alpach. geograficzne, kształtujące Albiez charakter oraz W życia le współ­ części klimatyczne, i styl — I pra­ strukturę mieszkańców gór. Część et I I , najobszerniejsza vicissitudes niczej). Składa nach (całość dążeń do górali III na w ma poświęca i uprawy bez roli, pracy, przeszłości rozwiązania przemyśle — ich historii, lecz we X I w., okres miejscowym i zasadzie tłumaczy ekonomicznych współczesnym problemy. górali i hołduje okresu demogra­ z nią biedy przeszłość problemów stro­ ekonomicznej problemów Rambaud 198 płynności i związane polityki niepokojących do roi-* na X V . , historię 2 wieków sytuacji obecnej założenia społeczności historię X I I do Permanence tytuł: omawiających od historię nosi zmienność wstępem) perspektywom kultury i wiekach 1 7 6 8 г., rozwiązanie szuka nie w w obraz zasadnicza, rozdziałów przedmową 1536 do przyszłości i (Ciągłość głównych końcu z samego I I I autor jednak 5 pracy komunalnej od i w widzi wynika nie górali nią podniesieniu już tej rurale s s . 284 p o z a autor Autor części w liczy w communautě poczynając Część mu; się (1758—1958) cuskich. W la samodzielności odrodzenia ficznej Jak de fran­ zacofania turystyce. historycyz- teraźniejszość. i socjologicznych przemyśle i technice oraz turystyce. Anastazja LUCIEN BERNOT, d'Ethnologie), Paris Monografia mi V I Section RENÉ opracowana pod względem wej Instytutu Etnologii pod nazwą nografii Travaux nego i za Somme, nych, w village w René frangais jeden de z tomów l'lnstitut normandzkie w (L'Institut powodu porównaniu z pozycją serii Nouville), miasteczka, demografię wydawanej swego jest nauko­ przez Instytut na krańcach przez autorów zacofania miasteczkami cadres opis ekonomikę rolniczą la okręgów. vie nouvilloise warunków i mo­ ekonomicz­ sąsiednich de wyczerpujący i działalności wybrane niezwykłego obejmuje auspicja­ UNESCO Seine-Inférieure zostało innymi pod pomocy d'Ethnologie. okręgu Bresle, Blancard przy charakterystyczną mémoires z i Etudes d z i e l i się n a t r z y c z ę ś c i . P i e r w s z a , - Les życia historię badań badań Beirnot des Hautes przecięte rzeką przedmiot kulturalnego Lucien i stanowi et miasteczko Monografia (Warunki przez Pratique metodologii Nouville, un 1953 de I'École departamentu Nouville B L A N CARD, Kojdecka geograficz­ przemysłową oraz handel. Część życia druga, osobistego) znacznie jest Rozschach, Murray'a monografii zawiera i charakteru czajów dzieciństwa, rzy dają poprzez obraz na i Raven. A rozdziały mieszkańców panujących w wiek badaniach więc pod społeczności młodzieńczy rodzinnych cercie i de testowych badania poświęcone Nouville małej stosunków Le obszerniejsza, oparta metodą la vie individuelle trojakiego psychometryczną. analizie kształtowania wpływem otoczenia, miasteczka. dojrzały i społecznych aż w (Krąg rodzaju: się do T a starości Nouville. od i część świadomości obyczajów Poczynając testów i zwy­ wczesnego śmierci auto­ �601 RECENZJE Trzecia podział innej Nouville na wolnego, W tej cuskiej do zjawiska służyć recenzowanej o Albiez — jest też temu inicjatywy steczka. badaniami wśród małego tomie że ce co do do ten nic nie Polskiej" bowiem pracy poza w rozdrobnienie — w ostatnie Placide społeczności zamknięty obraz To bowiem świetle ani pod ubóstwa bierność czemu W Hambaud wiejskiej OLDEHOGGE, wyraźnie szłości, szczególnie owocnie Olderogge drodze wadzony miki krąg się k r y j e . D. okresu, nej Tytuł wsi lub Nouville jak przezeń Jedná 1 N. S. N. P. mia­ zilustrowany z też jest wciąż się nich to naukach lub Oczerki różnych po istorii metod poznania historycznych. uboższej źródeł w badaw­ daje Badacz przekazy ze sposobów sobą założeń pisane, coraz praca postępowania zestawianych cały się prze­ h i s t o r y c z n y c h . Interesująca różnorakich w zaś tego, brak dziejami podjął ów i w na weryfiku­ proces metodologicznych, Afryki , 1 razem XV—XIX zbyt го. może j a k również szkiców praca tak żywiołowo problematykę zakreśla przepro­ toku stosunku formy, którą w źródeł wiedzy składa się z poświęconych do ujął pisanych stan i pole­ wszechstron­ zachodniej terytorium wąsko _ w ilości niedostateczny Omawiana siedem tym dostatecznej jeszcze problematyki. Kojdecka zachodnio-europejską. chronologię Olderogge, w. swego t e są t y m c e n n i e j s z e , że Zachodni Przyczyną w. integracji kompleksowo słusznych zajmujący Sudan w przykładem rozwijającej, (s. 1 4 — 1 5 ) , nim ce) się także Ustalenia literaturą do różnorodnych podstawie XV—X/X przedmiotem zamierzchłej do dobrym na w tendencja historycznego, szeroko obecnie roko to­ kulturalne, 1960, s s . 267 zbliżonych bardziej wzajemnie. z bogatą Czarnej. obu i pozaeuropejskich Sudan zaobserwować jest został Autor nie nauk sięga poznania jących się Zapadnyj współcześnie współpracy ostatnio D. ludów Moskwa—Leningrad Występująca częściej eko­ w gospodarstw sobie ma jednak względem zacofanie' monografii fran­ np. udaje". miasteczka? wsi testowymi. i s t o r i i kultury, czych, czasu testowych dla jak monografii, rolna, badań nietypowe się w y j ą t k i e m obraz wyjścia wynikach Nouville, się konsekwencji występuje na nietypowego kultura Etnografia D. tej c z y zainteresowań Anastazja i groupe wykorzystywania pewne „tu „Etnografii w i możliwości na obszernej nie wydaje zacofana zubożenie, głównie mieszkańców tak socjologicznym, Jaskrawiej się odpowiedzieć Nouville podobny; de administracyjną, przynależności się i n f o r m a c j e i c h wykształcenia, przeświadczenie, tymże ani warzyszące brak w l'extérieure o organizację dotyczące znajdują opierają się uzasadnieniem le Vieux, nomicznym, pracach autorzy jednego et omawia itp. występujące monografia groupe nią) i opinie zaś Nouville, starają jedynym leur poza poglądy obcych fatalistyczne chyba i końcu mieszkańców podstawie apatia, jest społeczne, stosunku dans grupie społecznej. W podsumowaniu na i w grupy grupy kulturalnych i L e s nouvillois część, (Mieszkańcy z treści, swą dla Afryki za sze­ jaka pracę za (szki­ wcześniejszego zakresu dwóch dziejom nieco rozwiązywa­ odrębnych różnych części. społeczności D. O l d e r o g g e , I. P o t e c h i n [ r e d . ] , Narody Afriki, Moskwa 1954; C z e b o k s a r o w , Narody Afriki, [ w : ] Oczerki obszczej etnografii, pod red. T o ł s t o w a , M . G . L e w i n a , M o s k w a 1957. �RECENZJE €02 Sudanu tury Zachodniego, starożytnego graficznym fia), w mapka ców, Afryki którym których dem są wnioski atlantyckiej w Sudanie przyjść musiała gólnie w obróbki żelaza zdaje Siady skiej kultur kultury Nok na zarówno mizując o autora a Fulbe żelazo" społeczna (s. pod i in. 16—17). kowala, funkcje). bytujących przemianom szcze­ początki możliwość Songai, „czerwone gospodarki uprawy, dość j a k również łatwe Bliższe wykazuje uprawę roli zajęcie się również nowe (rzekoma geneza eliminuje. Analiza źródła jakieś o antropologiczny w świa­ wpływem zagadkowym pisane) w porównawczej Słusznie determinanty, ry­ może (zestawia­ natomiast, gospodarki pracy (liczne 5 zastrzeżenia typami). charakterze nei metodzie glebowe co d o źródłowych pozwala z Pewne zbieżnego ludy środkowym) . obejmuje narzędziowy nad protomiej- pole­ kopieniaczej, które wykluczają europejskiego. malajsko-polinezyjska, związki Nigrem idącej zetknęła niskorosłe 19—26) inwentarz swego pochodzenia ustalenia. K r y t y c z n a weryfikacja podstaw nad uprawnych. etnograficznej zacofanym (s. z nią wykopalisk przez (zapewne roślin się stanowiska (tumba) chronologicznie zamieszkałych Libii i która już songo Wobec 3 szczegółowy klimatyczne typu zaś, białe . i c h współczesnymi przekonaniem Olderogge ludy przynoszą kultury kopieniaczej omówienie uleganie terenie drugiej aspekt od tym Nosicielami miastach zachód neolitycznych z z na czarnej, jest ludnych omówienie zbyt sprzężajną istotnie wywodów Wykluczają Hausa, się zewnątrz, poświadczają językowe później z archeologiczne, z kowalstwem, dopiero grupy pojawienia jeśli świetle (pozycja może Dowo­ językowej sprawa i obróbki, ludów ujęcie późnokapskich), ciekawy technikę motyk nieliczne takie roślin odmiany południowy i opisy), wzbudzać nosi U związanych miał uprawy ludy Herodota Szerokie D. ulec Dane 2 i określonym archeologicznych. tradycjach •groidalne nie później wyobrażeń Sudanu były (o przekazu sunki i p.n.e. przez jak i historyka. stratygrafią, Semitów. się p o t w i e r d z a ć początków południa Nigrem r. od omówione zbadanych istocie. W y k o p a l i s k a (por. tubyl­ islamu. neolitycznych z 500 poznanym ludów ideologii ok. gospodarki jeszcze W kul­ geo­ hydrogra­ pokrótce jest jego w y t o p u pewnie opady, plemionach zagadnieniem historii równoleżnikowym dość Śródziemnego. datowane na tam z środowiskiem klimat, tak dla lingwisty, w ze jest rodzaj marginesowych Morza metalem przekonań domości znad żelaza Etnografia o czy tak było Nok, już nie Znajomość znajomości jest Zespół jedynie związany są szkic wstępie układzie powiązania Osobnym żelaza. wątpić, dolinie przejęcia miedź Mande. o językowych materiału Olderogge i Zachodnim jednak grup Pierwszy na terenu, strefy środowiska języki, cennego D. Mossi można wyraźne charakterem czasem źródeł. zaznajamia (ukształtowanie się przemieszanie z publikacją Zachodniej rozsiedlenie, Silne dostarczyć jest (s. 5 — 3 6 ) zarysowują n a s. 7). Z autora. druga Sudanu ludami żydowska, hyksoska (antropologia, stwierdzić, chamickimi, że choć ludem istniejących lud oczywiście przy­ teorii itp.) etnografia, pasterski Fulbe dotychczas skutecznie je językoznawstwo, Fulbe wykazuje rasistowska „teoria H . A l i m e n , p r z y j m u j e n a w e t 1000 r . p . n . e . — p o r . e d y c j ę r o s y j s k ą Doistoriczeskaja Afrika, Moskwa 1960, s. 263. A 1 i m e n , I. c . H e r o d o t , Dzieje, e d . S . H a m m e r , t. 1, W a r s z a w a 1959, s. 133. O b a d a n i a c h n a d technologią i ewolucją narzędzi afrykańskich por. r e c e n ­ zję K. M a k u l s k i e g o , A. Leroi-Courhan, J. Poirier, Ethnologie de 1'Union F r a n c o i s e , t . 1: Afriąue, P a r i s 1 9 5 3 , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 4 0 . O s t a t ­ n i o i w P o l s c e t e n t y p badań zyskał wartościową monografię: Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy r o l i w Polsce średniowiecznej, W r o c ł a w 1962. s 3 4 5 �RECENZJE chamicka" wych) (Chamici nie wchodzi skiej szkoły nosicielami w śródziemnomorskiego wa, iż tworzy faktów i błędną swobodne na odpowiada Bazą określony wienie ności, nych źródeł (s. oddala i „obcy, barbarzyńca"), sa) znaczy jednoczenia Przykład zestawień się i której — o legenda Hausa legendzie „o filiacji mu walce można o praojcu Hausów — po Jednakże już że ma­ jest ten porozumienia zwykle raz uważa znaczeniu wyraz miastach z Songai typu starszej państwowo-organizacyjne się w jed­ wspól­ Olderogge 1 0 . to (hau­ Lud przezwiskiem Hausa" politycznych względnie Tradycje zabar­ człowieczeństwa siedmiu tego przyj­ Poczucie przemawiać, się o gruncie Berber 8 konkretnej Mity pojawia więź układach w na plemiona. się i na­ migracji wyraźne języku H a u s a się źródłowe 69—76). to obdarza dawnych w. „Hausa" społeczną odmawia szczepów (s. W sfal- pochodzeniu X I w. arabskie zdaje 9 o dan Fodio. X V I inne Swoi. sposób, itp.) l u b kolejnych czerpali w typu uwypukla nie ilustruje wartości miast—państw Hausa tego powszechna wszystkich śledzenia odzwierciedlenie co wiadomości ten dobrze ugrupowania z ale wiernie inny zrozumieć Niemy zapisana, dość też L u d z i e , Nasińcy, w — łatwo koncepcje noszące Wtedy przez teorii hipotez antropologicznemu szkic Etnikon Barbaros 30—33). szkodli­ rzeczywistych które typowi sięgających języka. (s. tyle uproszczenia założenie, Osmana Hausa. o językoznawczych wyrosło nosicielom (greckie język" mowy Bełkoczący, Późno jak rodzaju: „mowa, którego (czasem: kazuje w plemion jego przytoczony Hausa do kronikach, z powstaniem wspólnoty dla w jest wysuwane i hausańskich) narodowości Olderogge 7 pol­ domieszką Nieprecyzyjność jest argumentów z sensie). zbliżony gołosłownie (B) podstawie każdemu szerszym zapisane są na przyjęto że (w podstawie późno nadany przezeń tutaj (arabskich nazwa przezwiskowy, priori tematyką I świadomości teriał obcy, i związane zbiorcza samonazwanie na wschodu, ukształtowanie dziejów A kultura 63—77). pisanych ze i przyjmuje doprowadziło poneolitycznym, język oo archeologicznych państwo­ terminologii berberyjski antropologiczne). metodyczne metodyką ideologiczne pierwszy za Hausa Hausa i organizacji najnowszej interpretacyjną i etnologicznych. Olderogge analizy ściu konstrukcję materiale (N), źródłach (archeologiczne źródłową, rodowości na twórcami to w element negroidalnego podejście antropologicznych syfikować i Fulbe głównie 6 odrodzona dziejowych zbyt łatwo (E) teoria kultury, rachubę. P i e r w o t n i antropologicznej Neochamioka wyższej 603 podań, wiernie i (pocz. wzory, X V I z których odtworzyć państwowości znalazły prze­ procesie w.). drogą całe (Bornu), podobne Bawo. P r a c e ośrodka łódzkiego i w a r s z a w s k i e g o : T. H e n z e l , Badania struktury rasowej ludności Afryki Środkowej, Ł ó d ź 1 9 6 3 ; A . W i e r c i ń s k i , Analiza struk­ tury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, Warszawa 1963. Zresztą właśnie wykrzyżowanie się elementu В z E daje komponent B E , tj. tzw. t y p 6 chamicki К . H . H o n e a , A History of the Hamitic peoples of Africa, „Wiener V o l k e r k u n d l . M i t t . " , R . 4: 1926 n r 2, s . 2 1 1 — 2 1 2 . C. R. N i v e n , Nigeria Past and Present, „Afričan Affaires", t. 56: 1957 n r 225, s. 265—274. L . K r z y w i c k i , Społeczeństwo pierwotne. Warszawa 1957, s. 43 n . P r z y p u s z c z a n o podobną genezę n a z w y : Słowianie. N i e m i e j s c e t u n a s z e r s z e rozważania, trzeba jednak z n a c i s k i e m podkreślić ogromną rolę języka jako nosiciela, t r a n s m i t e r a i k a t a l i z a t o r a r o z w o j u odrębnej, p l e m i e n n e j , a p o t e m i n a c j o n a l n e j k u l t u r y , t a k p s y c h i c z n e j i b y t o w e j , j a k społecznej. A . S c h a f f , Język a poznanie, W a r s z a w a 1964. U Słowian np. Psiogłowcy. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, War­ s z a w a 1 9 5 7 , s . 4 1 1 . D o b r y m m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m s ą też s t a r o ż y t n e i ś r e d ­ niowieczne legendy geograficzne od Herodotowego Cyklopa poczynając. 7 8 B 1 0 1 1 �RECENZJE 604 Powstanie wie X I X w. nym i Osmana przez czynnemu łecznych i cechy rodzimego wyżej wg zauważalne śladowani łeczny przez ulotnych (także Hausa, wszystkie i tych Naukę kretnych postanowieniach cytaty cieli Dużo dlowym z pism) miejsca Saleh, złoto, wów gai dobrą (wypar­ się w Nauka jest Sudanie później. za prorocy, silny w przez obcych ludów Wyrazicielem po zawarta religijnej swym w formie kon­ (język, polityozno-ekonomiczne rozporządzeń wciąż spo­ listów społeczne ii r o z e s ł a ł zabytku, są prze­ akcent możnych. napisał tego zbiorem Zachodnim Podobieństwa dokonany ręce który stabilizować oddziaływującą, antagonizmy wymowa 1 2 rozpowszechnianych przedstawionych mającej swej pracy środowiska na paciorki dla jeszcze centrum hadlu ówczesnej położyła przedstawi­ burzliwą wymiany na równowaga polityczna, ku wschodowi w Handel etnograficzne bez wymowa faktów verbis pracy w w wtedy przytoczonych z jego przez nie spotykamy. handlu przyciągnie szczególnie towary organizacji wymiany z siłą pośredniczące, tzw. (systemy opłat Badania Bogactwo nieodpartą wpły­ w. uporczywa i Son- agresja X V I w.). był Ma­ Zachwia­ skierowały potężnym, byłyby badacza muszle granicznych, państwo historyczne, faktyczne płacidła, (Kumbi, miedź, sformułowania każdego wy­ solanek dobroczynnych handel Zachodniego — z go Hausa. problematyką autora Sól szerszy: (schyłek osłabiły ma Związany miastach był X V — X V I Dopiero zjednoczeniu Sudanu południe Z han­ nieustannej rolnej. towarowy w drogom (el-Bekri). wymagał ziarno. i ekonomicznego w. uprawy świetności szlakach w X I na Timbuktu. rozwojowym. się i korzystało na żyoia gospodarki hodowli okresowi dziejach zapoznania jego — rozboje bodźcem od różnorodne krzepnących dalekosiężny działającym temu już asortyment dalekosiężnego handlowi strona wysuniętych choć Maghrebu, kres ręce w Olderogge Ta układ produktów zboże, z D. 37—52). źródłową koczownicy głównie tkaniny, poświęca (s. strefowy pożądanych wymieniali Gao), rokańczyków o Stosunki panującej w spo­ niezwykłą . polityczny dan Fodio, Europy s e k t y , krążą drogą oddał mu ideowo-religijna i scholastycznej kazuistyce, wyraża dokumentację wzajemnie stronnie religii przyniósł, prawnych Zachodniego ożywionego z tworząc ideowa Obiektywna panującej. w Sudanu Sahary ludu, poło­ socjal­ warstwach nadał wielostronnie wewnętrzne Osman niższych nieco 1 społeczną. charakterem miany był Braci. państwowej szczególnie z dla warstwy władzy sytuację ostatnich i w konfliktom heretyckich lecz itd. Przewrót które w wykrystalizowały Europie, Hausa dzięki konstrukcja duchowieństwo haseł) korzyści, państwie tendencje w wykorzystujących interesów uczone islam) państw powstania ruchów im propaganda wierszy Fulbe, najeźdźcy uniwersalistyczną jak i nauk, podbój charakter -szczegółach: w ś r ó d państwo głoszonych najeźdźców przez i niewątpliwie znaleźli ludowych religię — w się religijny do prawidłowości, nawet 78—91) odpowiadająca pogaństwa zorganizowaną podobnej i zbliżone i (s. powiodły jakie Społeczny ekonomiczno-społeczne cie Fodio Fulbe poparciu, Hausa. dynamikę dan lud myt, chybione. takiego rozważań historii kauri wszech­ językowe D. Jest 1 3 organizacja to expressis Olderogge pieniądza itp. czy ), czy (sól, też instytucji Najnowsze badania z tej p r o b l e m a t y k i : T . M a n t e u f f e l , Narodziny he­ W a r s z a w a 1963. W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n a t e n t e m a t z n a j d u j e się n i e w i e l e : J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi, W r o c ł a w 1958, s. 1 5 0 — 1 5 1 , 3 4 3 , 3 8 9 п.; z e s t a w i e n i e materiału porównawczego: J . L i p s , U źródeł cywilizacji, Warszawa 1957, s. 218—243. T e o r i a płacideł i pieniądza n i e k r u s z c o w e g o została o m ó w i o n a o s t a t n i o u R. K i e r s n o w s k i e g o , Początki pieniądza polskiego, Warszawa 1962, r o z d z . : „ P ł a t k i l n i a n e , sól, s k ó r k i k u n i w i e w i ó r e k s. 102 n . 1 2 rezji, 1 3 �RECENZJE "targu). Pozwoli wionych ono faktach z chodnioeuropejskiego na prawna (o się kupców, porządkowej jeszcze na Problem metrologiczne cyzyjny system szerzej conymi niego od dłowa w późnego państwie Sokoto w X V budowane opartych ujętą na ramy przez organizacja jak gdyby wczesnofeudalny bowiem przekonująco darczej przekształcający prawnym) siebie warstwę ziemią (chłopi). Ustrój miał państwa charakter z dwóch grup. (barori) pały z wyrosła wielkiej zany był koto wzięto hausańskich. przyjmowana z do „Dzieci urząd języka Podbój jest za­ ochro­ sarkin kasuwa dzielących był w sarki) niemal przez im koczowników rozwinięta Klasa, niewolniczego genezie przez i władcę, feudalną ustroju więc statusie przez Fodio składała arystokracji zaś grupy tu gospo­ dan feudałów niższa społeczna jest i uprawianą przedstawiciele daje również państwowy Osmana Obie raczej specjalności prawnej z wojen na a jak ustroju różnej w. producentów Prawidłowością tytulaturę się faktami socjalnych aparat Warstwa to zabytkach X V — X V I według ewolucji wojowników. tzn. wzorowano w robociznach, władcy, nadawanej bardziej . (o wyniku Całą 1 6 państwa z struktur lub źró­ 115—136). się związanych 92—114). tytuł. (s. przez proces niewolnicze zastępów i baza niewolnicze) politycznie przerastania europejskim dworem Zachod­ konfrontacji setniczy powołana (yan poświę­ Sudanu bezpośrednich naturze i szkicami niewolniczej. w ziemskiej nich pracy okres z pre­ tematów feudalnego Hausa wzorce warstwą zależnych władcy" listy autorowi steukturą własne system rzesze ciekawe miedzi, grupy Rozwijające Olderogge ludzi ludów tendencyjnych tworząc związanej i osobnymi wytrzymują urzędnicza). w nadzwyczaj dopełniają ustroju (s. dokonany przez i (bilali) cegiełek (różne powstałego Hausa, oraz Dostępna feudalnego z szeregowych własności i nie przez szerokie Fulbe, określony późnych odbierana wolnych są 53—62), ministeriałów Sokoto rodowo-plemiennej (s. średniowieczu zbliżony pracy zastosowaniu ukazany w przedsta­ kręgu wymiany. rodowego przyśpieszony w czuwa soli, niewolnictwa w. państwową i niemy) współczesność. niewolniczy gruntowa służebników przepominają na szerokim Renta po samoistnie prawne) organizację produkcyjnej. którym polityczno-społecznej tytularna wyrastało głównie (ścisłe i dworskiej rodzina W do przywileje pośredników dirhemie) części przeżytkami historiografii Songai historii X V I najazdu stan się i Teorie językowe: (złoto), kruszów arabskim sprawą oraz państwo i się 92—114) (źródła na średniowiecza Songai (tzw. h a n d e l rozmiarami ustrojowej zająć nad instytucja pierwszej (s. sokotańskiej we oparty rozdziały pozwoliła 1 5 kopalnicze targowy", natury. instytucjonalne grupy. (określone problematyce szerszej analogie regale „pokój numizmatyki trzy ; prymitywnej wagowy pojętej Pozostałe ł 4 wnioski pewne sądowniczej), poszczególne wymiany kwestie z i budować można feudalizmu obcych władzy pewnością zauważyć 605 — swą z „sługi" siłę czym państwa podbitych zbliżone struktura czer­ zwią­ So­ państw rezultaty — instytucjo- J , K u l i s z e r , Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych, t . 1, W a r s z a w a 1961, s. 9 5 , p a s s i m . N i e mógł on jeszcze uwzględnić cennego w y b o r u źródłowego T . H o d g i n , Nigerian Perspectives. An Historical Anthology, L o n d o n 1960. P o r . kwestię późnoantycznych kolonów, przejściowych form niewolnictwa w e w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j S k a n d y n a w i i ( S . P i e k a r c z y k , Z zagadnień kształ­ towania się feudalizmu w Szwecji do końca XIII w., „ K w a r a l n i k Historyczny", nr 3 : 1 9 5 9 , s. 7 8 0 — 8 1 7 ) , c z y też p o ł o ż e n i e średniowiecznych serfs we Francji. I. J a w o r s k i , Zarys powszechnej historii państwa i prawa, Warszawa 1961, s . 84 i n . 1 4 1 5 1 6 �RECENZJE 606 nalna ludu podbitego Przeciętnie dowódcami władcy tak w — feudałowie wojskowymi, w swoim patriarchalnych —• s . odrobkowa, wych naturalna i dole tej i drabiny, wyzyskiwanych zanych do połączyliby jednak się tę w prawny zyjnie określone. nieckie i talakawa ny trzon im część w Wiara jej Nowego nymi i i przychylnie zbliżoną też (schematy, były z samym protestu przywią­ pewnością skomplikował nieustanne nie przyjęły eksploatacji (por. własnych, chętnie dość włości się 1 7 . precy­ je­ poszczególnych rodowych opierali walki islamu osadnictwo komendację również i były europejskie przyjmując oceniane ustrój na (dukiya), niewolnikach, formując z nich głów­ (s. 1 1 5 — 1 3 6 ) zamy­ ogólnej zabawy) gospodarki z zwyczaj się również przez w kopieniaczej, instytucja z w zresztą długo się, w różnym (iyali). Z pobudzić roślinną, poświadczają ro­ stopniu pod rodo­ w dzień spokrewnio­ uprzywilejowane stwierdzić i można obrzędy przez płodność dowodzi wielkich się między Songai skoki była przed­ ustrojem zwyczajach i jeszcze klasyfikacyjnego. obdarowywania U ideologię według .obraz patriarchálně] źródłach magicznie co Hausa. rodziny wegetacją rysują małżeństwa tradycyjnych mu 118—1,26) charakteru rodziny wzajemnego kąpiele zapewne związany nie m a (s. odpo­ jedynie przedmuzułmańskie). chrześcijańskich, t z w . małe wielkiej odpowiadającą Hausa i zachować wierzenia wydzielają społeczeństwo ognia, i wyraźnie czasem (shara) ono pozostałości mające obrzędów, źródłowe) etnograficzna ekonomicznej pozwolił pierwotne jak Hausa podstawy społeczny podobnie teksty Jest u ludu Rozwój pokrewieństwa gospodarczej, niecenie rodowego pracy. których Zachowała (rytualne dycji z wiązać instytucję: tych formy państwowe gospodarcze, System zumutu). roczne ter ludności chłopów europejski rodo­ na form talakawa które socjalno-politycznej rzeczywistość Roku. (aurem roz­ sadyb kategorie w i (renta admini- wiejskie różnych się cucenawa niewolnikami Władcy ustroju miniony niezależności trzeba gospodarkę wojennych i Kolonializm stworzenia stanowiska obrzędy patriarchalnych, wym Rozliczne Zachodniego, lub lenn. muzułmańskich, autora względem do omawianej formie rodowe Terminologia dzin dążyli powierzchowna. stawienia stosunki — żyjącym chłopstwo rozrzuconych roboczą niewolnicze rumde, strukturacji neofitów bardzo wspólną niewolników siłę (talakawa) interwencjonizm przekształcały wyzwalanie, o przeżytkach szczątkowej (zwyczaje, na handlu Sudanu nadawanych badawczą wiadającej z podległy armii. Rozważania kają formując rozwojowej osady tzw. wysokie swej oraz (Fulbe). wyższymi i sądowniczej wolne sfeudalizowały społeczną. i Zakładając feudałowie powierzając kauri) i osobiście chłopstwem prowadziły warstwę Afryce ekonomicznej wczesnofeudalnej. po popytu grupę niewolników, od 100). F e u d a l obciążających władcy czy w duchowieństwem ewolucję. branieckie), niezależnych (s. tzn. w zibiegoistwo) tzn. plemionami Status z władzy które rodziny), wsi niewolnictwa poganami, i perspektywie jedną pełnię — wpływem naturalną Źródłem z W lennami (gida), 1 0 6 n.) (powstania, (Węgrzy), łącznie j a k też w o l n y m (wielkie (s. pod ziemi. 4 pieniężna terytorialną Europie podatków możnych zależnej w grup, jednak Wielkość rodowy wspólnotę niewolniczej miał wspólnotach 102—105). ustrój jest (cucenawa), stracyjno-gospodarczy sadzając to władali lennie nad niewolnikami (gandu czy wszystkich ogień przyrody. nowo­ podczas Charak­ wielowiekowej również źródła tra­ archeolo- M. M a ł o w i s t , Niewolnictwo staroafrykańskie jako czynnik stagnacji społecznej. Referat wygłoszony 1 2 I X 1963 r. n a S e k c j i s p e c j a l i s t y c z n e j „Historia kolonializmu" zorganizowanej w ramach I X Zjazdu Powszechnego Historyków Polskich w Warszawie. 1 7 �RECENZJE glczne. Instytucja Zachodniego związana nych była z nie systemu tría). Zapewniają świadczenie to odrębna wybór 12 dokonany z logicznym zdarzeń, edycji część G. D. Olderogge. kacji, nych całości plemion obrzędach, w pierwot­ rodu rodowymi i wzajemnych kooperację drugiemu małżeńskim; zależności gospodarczą (fra­ (zwyczajowe pracę także transkrypcji zapewniają został pracy pozycję w skompensowany różnej natury: pozwoliło i metody rozbudowany aparat jest czynią Afryki dostarczają oraz połączony z omawianej o nauce ze konkretnego cenny materiału Zachodnim pisanych dziejowy. zostały przy czy Mark­ kompleksowo na tle bogatej Wielostronnie publikacją w innych archeologiczne radzieckiej. wkład róż­ szereg rodzaje nie tylko walory, dwa z też źródeł po do­ że jak zasób staranną te Obszerny tematyka, proces autora doku­ publi­ geograficznych Sudanie Szczupły Wszystkie pracy wy­ udo­ językową opracowania, zastosowane w autor żałować, Pionierska i zinterpretować także Dzia­ kierunkiem Zachodniego) jedynie językowe, naśladowania. niedostatkach, Sudanu Należy opracowanie i nazw etnograficzne, ale pod ich podstawie. Olderogge badawcze krytyczny, godny na sięgnięciem i chrono­ interpretacyjne wprawnym odtworzyć k o r z y s t n i e wyróżniając ZSRR, imienny, poznania D. porządku Faksymile opracowanych (języków literaturze. 1 3 7 п.). (sokoto), pracowników paleograficzną łacińskiej. szybkiego (s, Hausa p r z e k a z a c h , które badawczą wyrazów w możliwości indeksy: Olderogge. zachodnioeuropejskiej, aneksie, weryfikację a one zespół Nauk tych badaczy. D. się w grona samodzielną są Akademii źródłową dialekcie dokonał wielkie na publikacją Uszeregowane jeszcze szerszego pracy jest zachodnim zawartych kryje mają założenia umiejętnie, realiów trwałą co . 1 S w Tłumaczenia komentowanych historycznych sistowskie w wielu różnych jednego normami i u w funkcjonującymi łańcuch Olderogge Krausego 245—254), nie w. powodzeniem D. pozwalają oraz ustaleń literatury więź napisanych domagająca antropologiczne, i dla (s. indeksy X V — X I X źródeł silną Instytutu Etnografii cennej względów nowych z drogą etnicznych, spis pierwsze określonego opisują. części, 210—244) literatury pełniają w po tłumaczenia zestaw i tą (s. A. Bogactwo tylko mentów się podporządkowania zamknięty pracy które Afrykanistycznego stępnione z widomie tekstów, łu korzystał lecz spotykana przejawiająca małżeńskimi związki tworzącego one żywo usług). Druga, Jest podboju, społecznego, i formami Zwyczajowe z pokrewieństwa", (s. 1 3 0 — 1 3 6 ) określonymi fratriach. wynikają „żartobliwego Sudanu 607 źródłową pewnych badania nad historycznego do tylko dziejami szerszych uogólnień. Jan P R O B L E M Y dowego Warszawa Afrykanistów, „Wkroczeniu noafrykańskie nomicznym... w Afryki G. Berlin, A. jako ostatnich i nowej latach światowe, nigdy problematyką 1 8 zu Akra, grudzień z Pierwszego 1962, p o d Międzynaro­ red. S. Strelcyna, 1963, s s . 246 towarzyszyły się materiałów A F R Y K A N I S T Y K I , Wybór Kongresu Tyszkiewicz poświęcone natomiast Afryki. K r a u s e , Hausa B e r l i n 1928. siły liczne politycznej konferencje głównie nie zwoływano Takim właśnie Handschriften na i problemom dotąd sejmu sejmem in arenę kongresy der międzynarodową regionalne, politycznym uczonych miał Preussischen się ogóli eko­ zajmujących, stać Kongres Staatsbihliotek �RECENZJE 608 w Akrze" — wyborem czytamy Kongres, wersytecie świata. jak Myśl 1960 r. W ciele o w Afryki, ria). szeregu prof. Głównym kanistów rodzimych, delegatów skich (73) mieli opłaconą szonych o toczyły światowej forum dla wisk Polskę w w Twórcom Studium ów a histo­ Ibadanie (Nige­ Kongresie Afry­ zaktywizo­ więc z delegatów Ponadto ilość góry afrykań­ Afrykańczycy uczonych całokształt spoza problematyki referatów zagadnień wystąpień ich wygło­ afrykańskich przedstawicieli szeregu artystycznych. Nic więc charakter nie było Akrze w repre­ znany Ustalono Obok znawców w uczeni nie były wtłaczanie miał się szczególności stać dla dziw­ bynajmniej całej jak imprezy najszerszym afrykańskich środo­ dziejów kontynentu. Dzięki Afryką, obecny, Nie miejsce resowań Afryką naukowa myśl jakiej Strelcyn. Pod wybór cel tej jak energicznej i j e g o też referatów najszybszego szybkiej więc na Warszaw­ dostarczenia imprezy pracy bogaty redakcją wygłoszonych Uniwersytetu międzynarodowej otrzymaliśmy Badań do naukowej zespołu wybór redakcyj­ tematów ludność roku przebiegający jej na trzy uczonych. dostarczały Europie z za­ i tylko M. niekiedy relacje in. obszernego i zaznaczyć, takiej, mówi, dlatego żeglarzy że nie i do dekolonizacji że a w kupców, stawia ewolucji najwcześniejszym interesowała połu­ całość Pierwszy, roku zawierającego innej zainte­ 1950, afrykańskiego Herskovits nie na dzieli okresy. „kolonialny" znakiem przyczyny Herskovits Ame­ dyrekto­ położonymi zasadnicze 1890, d r u g i , pod Warto obszarami murzyńską. t u n a s t r e s z c z a n i e tego europejska w J . Herskovitsa, byłego A f r y k a n i s t y c z n y c h . Kreśli o n ewolucję afrykanistycznych do afrykanistycznych Melville szczególności przez wyjaśniających wśród badań niedawno a w wystąpienia. hipotez z Rozwój zamieszkałymi wiadomości Afryce, przyświecał „przedkolonialny", ostatni, dr Stefan Afrykanistycznego materiałów referat zainteresowań ciekawych Studium Programu Sahary, prof, reprezentatywny przez zmarłego dnie najdłuższy, Akrze afrykańskiej. otwiera amerykańskiego od w później znaczeniu. naukowych o na znaczna obejmowały i Kongres dziejach największe liczba współczesnej. jak świata, opracowania resowań stwo i i organizatorów Afrykanistycznego wygłoszony oraz całego czytelnika problematyki Wybór ra rok wyjątkowym ryce bowiem opracowaniu polskiego kresu sumie widownią referatów, jak w przedstawi­ został w X X V sierpniu obserwatorów. niejednokrotnie Przeciwnie, reprezentował się skiego. nego w charakterze był i nieafrykańskich. sekcjach Kongres również College całego w zasiedli zgromadzenie Natomiast jak lecz Uni­ z Plenum pierwszą Prezesem intelektualnych, literackich i afrykanistów Kongresie, o 9 tę na osób Moskwie intelektualnych. tak, by delegatów w w skalę, University środowisk dawnej, poziom szablon. Ameryki. było 1962 r. 450 umysłowych. ukazał rąk sławie, Zamierzeniem jednolity w uczonych, zarówno jednolite. w się szeroką Afrykańczyków Kongres. Kongres środowisk że na zarówno przez rodzimych nego, na i Afrykanistów. Afrykanistyozna afrykańskich, rektor kraju liczbę podróż Czarnej, ilości ok. przygotowującym organizatorów każdego przewyższyła Obrady Dike, ogółem obradujących tak będących Kongresu 11—17 grudnia Sekcja na Europy afrykańskich przybyła Afryki wysunęła uniwersytetów Onwuka dla dniach zgromadził Orientalistów, badawcze największej liczbę w i zakrojoną wysiłkiem jak wanie Afryki К. się organizacyjnym, środowiska afrykanistyki, Problemów) Międzynarodowego (Akra) zwołaniu naukową tylko wstępnym odbył Kongresu komitecie nie słowie Pierwszego Legon jego imprezę zentujący ryk z wiadomo, Ghany Międzynarodowego Afryki w materiałów się ponieważ bliżej mnó­ kilka zainte­ okresie wiedzą wiadomości te �609 RECENZJE nie bardzo zgadzały pularnymi kowane pod wśród i nazbyt naiwne połowie cechy mocarstw wielu X X badań, zajął łamach czasopisma choćby P l a n pięcioletni dyńskiej Szkole nistów-terenowców. opartych kanistów, obserwacje wyszli z badań na S. tyce w Niassie, są odrębnionych doprawdy dyscyplin nauki i techniki w w Afryce). autorzy mogli przez Sporo stawia rii i sytety i Kongres jak dalej (badania znany potem i in. czarnym konty­ się u c z e n i w prak­ badań Fafunwy wy­ też tradycję archiwa, ustną, i wiedzę dziejach i bogatą w przed­ swego w pochodzące materiały kon­ zasobne, społeczeń­ tylko z wy­ lingwistyczne. traktowaniem t y m względzie Wy­ przewod­ systematyczny z „europocentryeznym" odegrania referat nadspodziewanie nadal przed­ afrykańskich afrykańskich. o niezwykle archeologiczne, wykopaliskowych, do ludów zwięzły czerpać obszerne, ogólnie znane. afrykańskich sposób zarówno zerwania jaką W winni (Rola dynamika nazbyt społeczeństw historii Problemach Potie- a nawet mało I. Baffoura (Oświata są n a t u r a l n i e i omawianym ZSRR, R. P. T y m niemniej interesujące Dike. kampanii rolę, Babs badaniom w Nauk Afryki), współczesnych w materiały konieczność wzrostu ogólnych wydawnictwie, Greenberga Roberta (Historia poruszających należałoby i G. Armstronga będące środowisk ciekawe, gdyż Etnografia obecny (Rola wyrazem zainteresowań kańskich 39 - jale miałyby histo­ uniwer­ afrykańskie. wystąpienia i L. Mair reprezentują Akademii zagadnienia niezwykle historycy. O m a w i a doniosłą referatów wianym H. nich z których prowadzonych podkreśla mono­ takich, przedmiotem krajów A. problemy Onwuka wykorzystywane, rysuje Z K. społeczną wyczerpująco. zamieszczony źródeł, murzyńskich, rywkowo Autor poświęcił afrykańscy mało stwach węzłowe Kongresu, i oraz w omówić t u należy on rodzaje tynentu a Poruszane je lon­ prowadzący Fortes, I. S c h a p e r a się w afryka- uczonych-afry- Wilson, zainteresowań staje przedstawiciela Afryki) czytelnika uwagi więc niczącego Wagner, Afryka ekonomicznej rozwoju nich polskiego mienić Czarna wystąpienia niezależności dla M. Na wymienimy naukowych. [Problemy są G. wzrostu polityczno-gospodarczą materiałów stawione rozmiary świata. china aby Wybrzeżu, że choćby G. nad Pondo), Bysantium), badań nowoczesnych Rodezji, (badania Black wywodów Malinowski. Spośród wymieńmy północnej Hunter The (autor Złotym części Problematykę społeczna M. w 2 nega­ przedstawicieli przyszłych połowie X X w. D o badań a f r y k a n i s t y c z n y c h włączają wszystkich zbiorze w opracowania w jak i Malinowskiego kuźnią terenowych. Malinowskiego, lud Bema, Nadel zasady przez po­ podciągnąć Afryką naukowych artykułów, były i skompli­ uzupełnić Bronisław Prowadzone badaniach było przez nie planu szereg seminaria je zbyt pozytywne, głównie rodak, on Afryki. szkoły zarówno miejscu nasz powstawały ze ówczesnym Imponujące nentem dla można opracowaniem Anglii szczegółowych naukowe Bagandzie), r. opublikował badań J . Richards, badający w 1928 tym przyjętymi były zainteresowań początkowo w w aby wzrost ukazuje Ekonomicznych Tam na którzy się „Africa" Nauk szybki sposób od murzyńskie niespodzianek, prowadzonych że filozoficznymi, Kultury Herskovits Nie wzmianką, afrykanistycznych A. dostarczały i 1 w. tych koncepcjami europejskich. Przedstawiając kolonialnych. Herskovitsa grafii, z ogólnymi schematy. X I X w. tywne się uczonych własną poruszające P o l s k a , t. I X stan się kulturą. i znowu zagadnienia, wystąpienia afrykanistycznych lingwistyki budzenia literackich szersze wymienić w badaniach świadomości Są to nas badań narodowej wypowiedzi zupełnie nie w oma­ Josepha lingwistycznych) afrykanistycznych). a r t y s t y c z n y c h . Materiały u zawartych lingwistów, Dalej Afrykańczyków przedstawicieli to znane dla nas problemy afry­ szczególnie z zakresu �RECENZJE 610 murzyńskiej literatury, Afrykańczyków nieraz Bambote inteligencji w zarówno językach wypowiedziach kombo roli w czy takich uczestników Ezekiel Maphalele, afrykańskiej ' n a życiu społeczeństw Niemniej tradycyjnej, miejscowych temat interesujące były szkolnictwie (Philip murzyńskiej (J. H . E. referaty wych. W grupie kiem innowacje w tradycyjnych W ryczną. w wydana Czarna Matka skiej", autor łeczną zakresu wyżej wiącej w i jej sztuki temat afry­ afrykańskim syntezy muzyki i Problemach wyników referat lingwistyczny medyczne jako Richarda Pankhursta kilka referatów społecznych być może a/rj/kanistj/ki obserwacji źródło badań nad na temat obrzędów religijnych zawarto 20 r e f e r a t ó w już będzie języ­ (Tradycjonalizm przyczynkarskich oraz nauko­ przedstawiciela dziś w one wartość itp. na histo­ przyszłości uznany Leszek Dzięgiel za afrykańskiej. Matka, i Państwowy Instytut próbę Wydawniczy, Ta autor ujęcia szukaliby gdy War­ ze historii — czytelników, dalszych przy dla elementów fakt, ktoś że nami wiele prze­ europejskiemu wszystkich częściach reprezentowanych drugiej woli — wybranych tej pracy zainteresowani wiedzy o od przez etno­ jeżeli pozycji już stano­ wspomnienia omawiana następnych pisaniu którzy przed dyskusyjne, zaczynamy na jeśli determinujące spo­ problemów rekonstrukcję znana Pol­ sytuację rozpatrzenie zwłaszcza pierw­ „Etnografii Afryki. przeanalizowanie założenia baczne poprzed­ dwu szereg tez co n a j m n i e j Matki względu lub na za Wiele W 7 jeszcze niemal Davidsona dwiema trafnie o n a bliżej w wyzysk. dotyczy Czarnej t. prawidłową nie była uznać uwaga jedynie chowa zasługuje należy w rozpatrywał zupełnie latach, książkach poprzez za w Basila z odkryta. można oraz imperialistyczny ostatnia to Takie przyszłych Davidsona ale nowo i nadzwyczaj nadal na czasach, kiedy 1 poszerzeniem uznał Lądu. razie omówienie historię A f r y k i Czarnego która na na szczegółowo książka tematycznym znaleźć wyzwolenia z nich pozycji, rozwinięciem Ajryka omówienie synetetycznego niniejsze poprzednich na w już niektóre fałszywe. i Stara się kolonizatorowi, latach związku kontynentu, nie tylko ostatnich ścisłym niezwykle wspomnianych Jeśli w przededniu historii choć zgoła dować się który w budzi zorganizowano grafów, które Manowej literatury na temat na posiadają Polsce nie pozwalających odkrywcy Afryki w omawiał szłości A f r y k i jest także poznawczej Czarna dokładniejsze Konga tajemnic nia a afrykanistyki nauki pozostaje z Ajryka czyli których nie Dadie, poglądy estetycznego w Problemów; Kongresu, DAVIDSON, szych, w z przez 1963 Trzecia z oraz instytucji treści dziejach B. się rodzimej wygłoszone zjawisk wystąpienia Etiopii) Prócz Bernard zamieszczonych w znajduje 246 s t r o n a c h Pochodzą BASIL szawa na tematy. przełomowy nimi, Tanganiki), referatów dalej historii pisanej kontrowersyjnych Nketia). szczegółowych afrykańskich sumie rozmaite pt. z właśnie staroamharskim, jak W ścierające rozwoju ogólne E . S t r e l c y n a , p t . E t i o p s k i e traktaty Polski i tej grupę Kongresu, widzimy realizacji wychowania Njau dotyczące współczesnej, kontynentu. referaty Kwebena Odrębną wreszcie tworzą i europejskich. kierunków czarnego kańskiej, j e j t r a d y c j i i iprogramu jak i Afryce obecnie pogłębieniem dwu praca spojrze­ zjawisk historycznych, okresów historycznych mogłyby jedynie poprzednimi i jej historii. zbu­ pozycjami Dlaczego �RECENZJE używamy tu zamierzenia do zarzutów, wianej i trybu przypuszczającego, autora nie w które książki, dziejowe skich — z druga autora które zaś rewolucja sensie kulturowe nowo samej rozwój jego w dezintegrujące jednak, coraz w niczym" tów zaczął historii rozpoczął poszukiwania rozmiary tego i względu poczęli z pierwszym publikacji, które i pozwalają końca przestał istnieć, m i m o Davidson malując Czyni dyskusyjnej każdy — w czy tego sposób na podstawie takiemu układowi kompleks stosunkach oczach X X znacznie z ten tzw. w. opinii Inna łatwiej niż w Czarnego że czasach tych która w obecnych, ale jak najlepiej wszystkich przez podróżników sytuacją krajach. pojawiają w i W nie­ również opisy podróży od Afryki ilości roz­ zaczerpnął się okresie z Afryki. Afryki właśnie XVI w do zasadzie niewolników ją sugestywny wówczas sobie po zupeł­ pisana jest może błąd tę właśnie realia opinię dlatego jego że książ­ od prób autorów. skąd wypływa Europejczyka być tylko wyzysku bynajmniej biali. do omawiana się, trafny założenia, przeciętnego Odpowiedź co ówczesnych zorientować jest z odróżnić przez i widzieli zdanie prostu usankcjonowanie nie Ameryk autor niezwykle jak właśnie wprowadzić aspek­ obu zniknął. wychodzi Lądu. że „niewol­ wszystkich pamiętniki wyrobić możemy na Afryki, opisów Afryce charakteryzujący środkiem publicznej, sprawa, i sugerowanych łatwo Widać o ówczesną p r z y t a c z a n y c h cytatów wyższości swoistym Autor realiów mieszkańcami jest nam dla takich lektury rzeczy sposób na przejrzenie Afryką nie barwach, tej wskazując eksploatowanie to m n i e j s z e j w takich Afryce W krajów niewolników XX, pozwalający tych w materiału a z w z w czytelnik — Interpretacji coraz wieku obiektywności. przedziwny kompleks w z Afrykę niekiedy potrafi Dzięki w inteligentny fałszywej ten korzysta jednak eksportu początkach czytelnikowi to problem pojęcie. mogłyby było Liczne panującej to historii wydawanych się Proble­ Starej działania. cytatów handlu do — wiedzy wyjaśnienia najwcześniej Francuzi. iż s a m w y w ó z w okresu Afryki. w afrykańskiego. pogłębienia które autora nieprzerwane niewolnictwa problematykę celu sytuacji którym etnicznych niewolników ukazały ale wylansował bezpośrednio arenie dotychczasowych wolne, kontynentu do najwięcej stopniu że kulturowej, zdaniem Davidson poszukiwań tego t y m okresie odtworzenie grup w — choć niszczącego tych Hiszpanie, na zmiany na, i i dyferencjacji które materiałów, jego się mniejszym jeszcze, nawet i chronologicznie czasie w nowych zapoznali i powolnej w W jej stanu społeczny eksportu z w w., i zmieniły z wielowiekowego problemowi Davidsona etapem na XIX i które afrykań­ powiedzieć, publikacji że w stosunkowo Anglicy ka fakt, Portugalczycy długim nie którzy na oma­ autora ludów poświęcił kontynentu. zjawiska wszystkich handlowców, Ze do się niemal przywiązywać Afryce oddać prawie się on tego w rewolucje, zapoznania rozwoju ludów miejsca n a rozwój zagłębiania „niewolnictwa" Naturalnie się przez hamująco poświęcił autor czy ustosunkowanie „niewolnictwa", można miejsca uwagę okresie że przejdziemy reprezentowane dwie całkowitej sporo wpływy miarę większą dlatego, jednak inne wynikiem poszczególnych której, wiele przeżyła była wpływając rewolucji odkrytej, pozycji Chyba Zanim tezy ten kontynent okresie bogacenie na nie dynamicznego w ten się — nich (w nastąpiła pierwszej z element zniekształciło mowi a przedstawić wyrwało wprowadzając warunkach) afirmującego? uzasadnienie. Pierwsza żelazem, ewolucji nie zrealizowane. takie, uprzednio zdaniem oblicze. a zostały spowodowały należy ich materiałowe Afryka pełni 611 i jedna, grabieży wynalazkiem XIX w było XVIII obecnie w. mamy do �RECENZJE 612 czynienia jeszcze ze Drugim jących są stałe z zainteresowania 100 l a t rodzajem stawowego, rały wzrostem choćby źródeł, zapiski kontakty Europy się które autor poczynione między (głównie z w Europą, Anglii) podniósł księgach Afryką do Ameryki dochodziła zapoznać nie się z towar. w one A że księgach były inaczej w do Anglii i W wpływem cennym i ponad było mówić ludzie władzami przedstawiać to specjalne ze pod­ te zabie­ pokupnych na na lepiej statkach że nie przyczyn, przeznaczone zniesieniu wojskowe Nieco niewolnictwa ścigały wszelkiego okręty prze­ rodzaju przemyślnie ten skrupułów czy administracji. względów jak przewożono wszelkich bardziej być mógł ich zdobywania, których oficjalnym na Afry­ więc nie mieli specjalnych tym musiały liczba Któż pozbawieni jednostki niewolnikami Statki szczególnie towarzystwa zrozumiałych zabezpiecza­ sposobami też po źródła których okrętów, cokolwiek, niemalże statków Amerykami. tysiąc. i zyskiem, więc poza się Odtąd w czynników gach ekspansji wówczas stan prawideł etnografów dane doku­ ukrywane pierwszym kilkadziesiąt Cooka czytelnika się, jak tez i i j a k ułatwiają lub pracy hiszpańskich; nie tylko ale przede chociażby Tak w pożyteczny. i odpowiedzieć do lepszego w tym odniesieniu na i należy, w tego dwu autor jakie jeszcze poszukiwań udział nie w podró­ zasługą autora szczególnie łatwo zorientować materiałach nieczytelne omawianej jeszcze admiralicji rodzajów już w rodzaju Można dotąd i nie­ przez nas portugalskich bardzo historii kontynentu rozmiary księ­ próby Ostatecznie angielskich, pozostało Davidson słabo sposób n a m się d o i n n y c h części ś w i a t a . tych i h i s t o r y c z n y c h , które archiwów zbiory wielu Davidson niewątpliwą Davidsonowi że fragmentów okrętowych) pytanie, biorących procesów zakresie danych. na od się w dziedzinie te materiały możemy część ciekawe podstawie ksiąg na statków Jednakże pewnych dodać w bez­ współczesnych Naturalnie rodzaju Dzięki oprzeć znikomą zrobienia głównie tego historycznych wydawały jednak bogate z wykorzystać zrekonstruowania i fragmenty są etnograficzne dla źródła lat i z tubylcami, możliwości tendencje zależności stanowią egzotycznej". okrętowe odkryć jedynie wszystkim w więc i opisy wysp, odkrywców. potrafił nowych niezwykle podróżników rycznej do celu kultur, w źró­ topnieć rodzaju czy kilkuset kontaktów i nowe korzysta wielkich t o , że czasie księgi materiałów wykorzystał rodzaju wyraźne wszelkiego ogólnoludzkiej bezcenne „etnografii wydano Natychmiast kultury różnych lądów n a m one z r o z u m i e n i e innych zrozumiałe. w zupełnie który atrakcyjny wiele tego zaczynają zdradza latach, gdy kilkudziesięciu niekiedy tzw. autorem, jest dla świetle otwierające czy innych Matki wartością kultura w rozwojem napotykanych lat temu nad prymitywnych tę k u l t u r ę k s z t a ł t u j ą c y c h , z a p i s k i z n a j d u j ą c e Europejczykom do ich przeszłości rządzących źródeł a sprzed poznania się ludów formy, kultury przynoszące postaw oryginalnych Czarnej cywilizacji, tej do znanych grupy tradycyjnej indywidualnych interpretacji zastanowić odizolowane swojej okrętowych, żach t y m miejscu materiałem zrozumienia i trudno w s z y s t k i m broń palną, a z niewolnikami zazwyczaj rangi obu niewolników, nawet zatajać do towarów i przede armatorzy poza kiedy kiedy przedstawiające w to handlu chyba epoce, zatracania jest czym niszczone. pod do i nikogo zaczęła Francji, Warto deł. wglądu dotyczące zgoła byli względy niewolników. menty handlu okrętowych sprawa wożące wyłącznie kilkuset, a właściciele nieczuli n a inne by do systemem kapitanowie, żywy i wywoziły niekiedy o okrętowych a ładunki k o n t y n e n c i e afrykańskim, a więc alkohol ki Afryką, temu. dużo, i to afrykańskiego, by wspomnieć holenderskiej. źródeł próbuje przybrał (opisy dojść handel ówczesnych prawdy histo­ niewolnikami �RECENZJE w Afryce i pierwszy jakie został zainteresowania oświecenia, w się a ruchów przodowania Nic w handlu oficjalnych oświadczeń jej obliczaniem ekspansji. Nie pansja w ta przez ulega n a obronę cych o odwrotnej jącym spod pióra część Anglika Zawdzięcza stuje, ale to silnie cowuje ją opracowanie nastąpił sobą wielką i mieszkańcy, jej która obiektywnie oręż Europejczyków w swoje prace ze micznego :yskuje jest rozwoju. wielu sowań i zrozumienie nie ich swych płaszczyźnie bowiem że eks­ i mówią­ dezintegru­ przystąpić gdyż i do wyszła poglądy nur­ pozycję z do ulega uczestników to b a r d z o i tej krajami walki, się w poszanowania razem że w rozpra­ historyczne Afryce, ma okresie, przed Afryka do Nowego świecie, k a ż d a jego że stając rozwoju, praca, stanowi Davidson po stronie który dziś kiedy przewiezionych bardzo poprzez tych, przed szczególnie dyna­ i e n t u z j a s t y c z n i e , dzięki czemu tego rodzaju społeczeństwu i umożliwi na nowej i wyzbycia rewo- problematyki, c z a r n e j , niegdyś t a k efekcie afrykańskimi miejsc. wykorzy­ wprost tym Ameryki, Rozbudzenie Afryki — temu, perspektywy konsekwentnie sytuacji ale i drogi rasy celu on do wątpliwości, rozwijają naśladowców. tym współczesnym o równouprawnienie względów w chwili. W historię n i e w o l n i c t w a Nie pierwszych niekiedy Murzynów we zachodnioeuropej­ z międzyludzkich potrzebę potomkowie sobie krajów dzięki niewolników przyniesie wzajemnego się przytoczo­ danych Matki, powraca może stosunków rozwijanie z do nastroje pozycjach, pasją, współczesnej stosunków ilość należy jakie Matce swoich i eksportu upośledzanej. dalsze wykazanie, jedno tez i i c h — Czarnej w poprzednich zwolenników lepsze innych swoich walce Czyni i jasności stanowi jednym Anglii źródeł, starannością zrozumiałych stopniu rodzajowi również słusznej jakimś nowemu przedstawia nowy w jednak zajmować biologicznie uwagą Dziś według imperialistycznej ale d o Czarnej zajmuje zasłużoną przez większą honor rozkwitu. narzuconych stosunku Davidson ,,dehumanizacji" jak w najwcześniej wątpliwy jedynie celu była zaanga­ (przynajmniej postęp, niszczącym a zwłaszcza roli Afryki rozwoju przyszłość, zdobywają którymi w szczególną wyniku tym krajach wyniku na i Ojczyzną angielskiego. wspominaliśmy, procesu w świata dzięki podkreślił ze z obiektywizacji J a k już jest z n i k o m a i reprezentuje nie t y l k o ma cywilizację tzn. o jej Toteż historii również lucyjności. którą w w prac w okresu początkowo handel przypada politycznych, kolonie gros Davidsona, społeczeństwa odegranej byłe ten tych może raz niewolnikami w Anglia już rzecz największego stosunków) Afryce medalu, jego nastawiona jej argumentów w Anglii, posunięć że mniej po Początki handlu. handlem właśnie okresie układ wątpliwości, działaniu. to w pewnych przyniosła stronie Niewątpliwie skich i w s z y s t k i c h książek tujące że zwłaszcza Afryki poniosły tej t e z y społecznie lektury do z nie sięgają na podobnego walki ten literaturę. Afryce agitację stosunkowo im, a aktualny jakie efekcie nych ona stosunku strat, i niewolnikami w mocarstwu rzecz Temat bogatą w zakrojoną zaprzestania na i Lądu. niezwykle niewolnikami dziwnego, choć Czarnego już szeroko Anglia więc handlu, liberalistycznie temu handlu całkowitego burżuazyjna tego dla z a sobą rozpoczęto później Francja. zakazano skutki 1 ma intelektualnych XVIII-wieczna żowana jego problemem którym ograniczenia, tych były poruszony 613 się temu angielskiemu krajowi płaszczyźnie, dawnych zaintere» ułoże­ czyli konfliktów i na nie­ nawiści. Omawiając szczególnie Jest to osiągnął na kwestię trzech zrozumiałe największe rozwoju regionach: ze względu rozmiary. niewolnictwa Afryce na fakt, Historia w Afryce Zachodniej, że tego autor Kongu uwagę i Afryce właśnie tam handlu pokazana handel jest swoją skupia Wschodniej. niewolnikami w Czarnej �RECENZJE 614 Matce w sposób poszczególne całość, historyczny fakty, wskazując czynami kolejne a wywody wionymi i rolą, wiadomości W szczególną tematu oraz jących się nika jasne postawiony w niewolników poszczególnymi i i Davidson jeszcze muszą refleksje gdyby nie refleksje, byłych na temat, choć niemożliwe. Afryce ono pióra spod największy tłumaczeniu, zentowane z Czarnej w teriałów opisowych, powtarzania materiału, nie potrafił niku czego żący. Nie tylu kułu, z autora. odkrył, nam chcąc bo sugestię, niekiedy traci zwartości na temat że przytoczeniem sztuczne w znacznie że bo inaczej, zmuszą to ekspansja już po europejska uwagi, z rodzaju nie jest się dziś umieszcza tego też są że wyszło nacji mającej podobieństwo że autor swego w tak jego podjęcia jeszcze bardziej do celowe byłoby cytatów epizodycznych a całe przerost choć w się typem w wy­ nawet nu­ i poświęcenia tomy, w ma­ niemal jednocześnie entuzjazmu, miejscami napisanie zawartych partii, związany zasugerował problematyki napisania ostatniej jest wrażenie ilością, t y m zakresie tej Davidsona, Matka. można czyni jej zapre­ w Czarna jak zarzucić prac jaki prze­ tezy można wysiłku, jej potrzebą główne znaleźć pozycji, Matce o za z poprzednich jakie takiej pomyśleli bowiem n a m przytłaczający, najcelniejszych klarowności. Polsce przemawiają tak wielkiego można, się rozbudowywanie i w nas nadmierną słuszności ten tego, słabiej Czarnej całości ten wydaje zaprzeczać na by obdarzył przekazać strat, swoich zupełnie Niestety ani kul­ które dzieła t y m godniejszy o elementy, wzajemne Sądzić swego historii, zasadzie wydaniem widzenia że postęp niewolnikami Obiektywność wywodzącego książki W uzasadniać których nadmiar stron, wysunąć się jaki jest c z y t e l n i k t e n z n a już się punktu cofną więc między bezpie­ wyglądałaby wyrównania tej zakresu i luksusowym naukowego nie bogactwo poczucie statystykami, koniec na wpojona wojen handlu europejskie. pod Ta zahamować działanie tutaj polowań efekcie niszcząc niewolników. znacznie polskiemu. tego nie w y d a j e tłumaczeniem Z z mu w czytel­ jest Afryki. względy Matce wiedzy że z afrykańskim. i zaznacza­ Europejczyk uczynienie musiało drażliwego przeciętnego nieustannych na pewno a wydawcy czytelnikowi pogłębienie książce, kolonizacji inne silnie dokumentami straty, angielskiego, dlatego gdyż udostępnienia jego w co podkreślenia wyłącznie zajmuje tak Dla przynosząca eksport fakt Davidsona dotąd państwami, dziwota, i tej naszych tego jest powodem wielkodusznego niemal głównie Nie tu omó­ wartościami omawianiu właśnie dziełem metropolie licznymi jednak to destruktywne na przy­ poszerzania Basila w kontynencie się humanitarne, do autora na historia A f r y k i Sam udział Chyba to europejska najbardziej przyniosła a że to j e g o gospodarkę, widzi nad rozpatrywać materiałami, dziele Afryki. że ówczesnymi to s k ł a d a ekspansja dzieła, stała tradycyjną również ogólnymi w książka na niewolników, n a s przerażać. nad dotyczących tego Europejczykom, za się wiązać zorganizowaną miejsce bogatymi odegrać próbuje Afryki. zajęcia gwarantuje on się i europocentrycznych, i że i czas obiektywizm pracach lekturze kolonizatorów prostu na pozycji zachłanność odpowiedzialność sądów on ludów względu świetnie Nie zastanowić ona Davidson wewnętrznie zastanawiając niewolnictwa oskarżenia rujnując ale więc pewną rzeczy. powinna plemionami Autor tak w podbudowywuje najintratniejszego i c h sprzedaży turalny. ze stan skutki, biegu czarnych dzięki Afrykańczykowi czeństwa i wszelkich jest, procesy jedynie porzucenie we na dotyczącej pozycję i które może historii literaturze dialektyczny, innego warto jaką o tylko nie autora, wyżej, książki z nie takiego, i wydarzenia można dłuższego tej wyniku arty­ książce, czego jej jedynie niż całość �RECENZJE Dla etnografa książka wolnictwa przedstawia lecz to czyni zawsze ze ,,feudałów" afrykańskich choć należałoby wielu podobieństw wyjaśniają nizmu Nic a niekiedy w i z zasadzie pobudzająca mógłby do są z dla lektura w i miejscu społeczeństwa, przybrać te słabe omawianej opuścić jest dość Czarnej strony dość książki rozmiarów. wyrównuje marynarzy, dla C H E I K H niego myślenia. A N T A Omawiana DIOPE. poniżej mające dziedzinach Napisana L'Unité książka, za zadanie życia culturelle de l'Afrique zreformowania na tynentu afrykańskiego, wstępie jednak szoną w a książce Makulski Noire, Paris 1959, Presence Afri- światów: problematykę. tezą, Afryka społeczne tych i inne broni — a i w zwykłą. Sorbony, ma poglądów nie euro­ tylko kon­ starożytności. nie najlepiej tylko to — okresu przedstawiony wszystkich etnologii kulturalnej z w Na oddaje poru­ pracy mate­ tej pośrednio stosunku nej bowiem u ludów, tymi za je tytułu w południowego — tereny która więc na udowadniają jedynie do pew­ praca zajmuje rolniczych, dziwnego, w zwartą całość interesującej uzasadnia autor pod jedynie Dwa być założeń instytucje rozwoju opierały zmiany terenów zamiesz­ zasiedziałych od stosunków Właśnie dawna na społecznych tym różnicom Diopy. problem kultury poprzez światy odmiennych musiały pracy Ideę drugiego te etapie element względem książki. Egiptem. z jest Pierwszy domeną różnice. Anta omawianej afrykańskiego. dziedzinie zasadnicze Szeika najcharakterystyczniejszy tej że w pracy, kulturowym i Azji; Inne stałej swojej względem się pierwszym wymagającym strefami jest zrodziła ideologicznych. excellence par dwiema i Europy kulturowym, które pasterstwie ludów miejsca uznaje sens na przepaść, rozdziałach pod rozległe t y m idzie, u poświęcona Najwięcej wa za i wszystkich odmiennych pracentrum sobą ziemiach. Nic między jednoczący swoim co we aryjskiego obejmował między zaś i c h genezie autor i wnioski, w we paryskiej autora bynajmniej afrykańskiego, zupełnie kulturowe samych istniały społecznej niej dwu egzystencję kania, zdaniem zasadzie, w autor ze dzieliła ekonomicznych, swoją W zawarte pozycją europejskiego tytuł sobie północnego była że której koczowniczy, zawsze zaznaczyć, kontynentu — historii i nie jest widzenia wychowanka fałszywych również wydawnictwo punkt części. Główną zaś lecz wszystkim przeciwstawienie nich, etnologa, ,z d z i e d z i n y kulturalną jego wielu należy przede jedność nych kwestie przez afrykański i naukowego, afrykańskiego pejskich riał, opublikowana upowszechniać politycznego przez ambicję i też odkrywcza 200 caine, z które Dlatego Krzysztof ss. zaw­ mecha­ powierzchowna, dostępne. będzie mimo nie to Matki i trudno cudzy­ afrykański bez którego nie dworach identyczny) podróżników etnografów na t a k zastraszających Davidsona opisów metodologicznie feudalizm z nim bynajmniej nie­ X V I I I — X X , panujących tym że problem wiekach niepełny by praca Jednakże poprzez w stosunków można etnografa bo Afryki sposób podkreślić, zaczerpniętych względu w opisy nie jest nie dla warunkach tego i cenna, obraz funkcjonowania dyskusyjna. danych dzisiejszych choćby (w niewolnikami nawet bogactwo przyczyn jednocześnie że bardzo sposób fakty z europejskim dziwnego, jest jakiś Same mechanizm handel więc w zrozumiałych najsłuszniejszy. słów, sze Davidsona nam 615 kulturowym. jedności matriarchatu, ludów Stąd kulturowej wyodrębnienie jej od który afrykańskich chyba wypły­ Afryki innych Czar­ stref �RECENZJE 616 kulturowych logiczne w łonie większy takty na te kwestię. materiałowej glądami, Czarnej, się razem z to nowym praca Zresztą chatu Zdaniem od nych nymi sce autora skim, główną co z n a t u r y starczało kobieta, kobieta będąca oczywisty wypadku Jednakże od siebie w których te dwa wręcz nawzajem wzajemnych się kontaktów, patriarchálně mieszały jest określić niekiedy I tak w nocnych ty do wpływów. wypadku Ale również się z z całą Anta u życie osiadłe odmienne w w czy w Z biegiem czasu, wraz z się strefy tych typowy ludów ludów, i koczownicze, państw. I przejściowe, na poparcie ptolemejskiej obok widzi substrát bądź tej on północny takich wa­ węgielnym np. były oddzielone wielu punktach, rozszerzeniem których t e n sposób, bazę że rodzimą, tezy Europy typów a wiele napływ wpływami odmiennych t a k świat w południowy, starożytnej W zaj­ pierwszą politycznym, nie sobą cytuje którą Candace. ze w afrykań­ którym się to spraw­ klimatyczne wojen), życiu matriarchalny, i i świecie stykały stanowiło siłę kamieniem królowej miej­ element społeczeństwie i sprawiedliwości. nawet co na w trud­ zmieniać w w lecz z wówczas potrzebę mu i walka warunki społeczny, być oba odmien­ geograficznym, kolei, ona matriarchalnymi, się w Z czasie t y m , że dwu i stała uwagę mogła Egipcie pewnością, niektórych typy że matriar­ swoim z łonie wysuwało wykluczało patriarchalny Diope w rolnictwa porządek w nieustannie największą dobrobytu odwrotnie, z epoki pochodzeniem (co się tym omawiana teorii się niepewny miejsce prawa. przewodzić wytworzyły Egiptu „matriarchalne" i czasie tak rozwoju że metodologicznej. musiała zgodzić było był Afryki zapo­ ogólnoludzkiej. względem trzeba odmien­ europejskich, dyskusji w i e c z n y niepokój zwrócić fakt, przenikały. wkomponowujących południowym ziemi Hatszepsut światy, przepaścią, pod dla ustalił się afrykańskiego królowej tylko pierwsze gwarantką wydaje więcej i wątpliwości, ludzkość mniej największe przychylne głównie społeczeństwa należy musiano rzeczy n a każdego grała że po­ moż­ możemy XIX-wiecznej kultury egzystencji przyznano panowały krytyki już iż kulturalnej niej afrykańskich więc dzieł takiej prawdopodobieństwa dzięki powinniśmy gdzie ich przy sprawia, Jedności ciekawej od panował bazą się runkach nie gdzie dla mowała w Tam materiałach do p o d p a r c i a stopień gdyż ulega bardzo tym samym na komentarzach używać autora rozwoju odmiennych któremu gdzie gdzie w głównie na musiały spojrzenie z ugruntowanymi uwagi, patriarchatu, przynieść starożytnych przez przyjmować, do naj­ kon­ sprzeczność jaki pracę stadium j a k pasterstwo, fizyczną, swą położyć i prześledzić prawidłowe się i różnicami J a k wiadomo, spraw obiektem środowiskowymi, gdzie mężczyznę, rolę to warunkami ekonomiczny, i i i społecznym. pobytu, ność się się opiera tego, Nie mógł czasu dziś metodo­ i historyków. w widzenia zamiast zrodziły światów, również od Diope światów biegiem materiałów szczególnej rozpoczyna matriarchatu systemy autor reprezentowane przejściowego z sposób, a t y m s a m y m jednak godna stać Anta obu starożytnych jest popaść punktem może jako które nieeuropocentrycznym. sam autor przejść te tezy tym założenie podobieństwami utrudniające pisarzy różny praca wybitnie tutaj w sobą jest strefy, fragmentaryczność Niezależnie przedstawiają z naczelne nad charakteru dlatego z nietrudno ponieważ hipotez. związku zapożyczenia właśnie To studiów X I X - i XX-wiecznych je interpretować nych znać odrębne i Może przez W ogólnego zaczerpniętych opracowanych na zbadanie dwie kontynentach. pogłębienia afrykańskiego. źródłowych bazie innych od kręgu przemieszania tę na autora nacisk łączące pewne na wyrosłych zwolniło a dziś co materiałów. z kolei tłumaczy rodziny, wytworzył trudno zaliczyć elementów strefy w się elementy pół­ elemen­ on bądź afrykańskiej. wytworzyło starożytności �RECENZJE typ państw-miast, tradycji i państwa układu czuć mógł w on bez specjalnie stron. patriotyzmu tywnego było sferze ludów Wiele miejsca od aryjskim poświęca wszystkich ludzi autor z północy w sca na pesymizm i rozterkę. byli w tragediach i dramatach tragedie Ayschylosa afrykańskich jest i opowiadania u ludów w jęciu daną 0 o w Nie twór ile należący ulega więc naukowe i służy Wiadomo, zacofane etnologii że 1 które Diope w lub niesłuszności mniej Europie w daleko Anta nienia wyboru w które a dzieła, dla bajki, legendy twórczości o tyle stanowiące w po­ kiedyś w należy w co ludów autorstwem, więc który dla miej­ rozmiłowani wypadku t y m miejscu do przeszłości również świecie pod­ północnym, kolektywny, a więc Diope tego, dziwnego, przeszłość opiera a się nie innego by przez do erudycji materiałach autora. z imię im od­ ludów ukła­ były różnych obecnej teorii w celu udowod­ podstawach Ciekawe, że one stosunkowo antycznych, którym poświęcono głos trzeba się przedsta­ na być niniejszej temat t y m zakresie. drugiej w ręki recenzji spe­ bynaj­ Jedności Zaskakujące bez podania t e n sposób słuszności poważnym z a u w a ż y ć , że i a u t o r o w i Powstała w charakteryzowane czuły autor w to trady­ wiele afrykańskiego. autora, to j e d n a k i się nienaukowych zabrać czego swoją najbardziej chwili tych na którym i przekazów pełnej na na Niestety, przeszkadza do się w poli­ uczynić na kultury że scha­ arenę „aryjczycy'' jaki bardzo próba na powoływano kontynentu polu, h i s t o r i i starożytnej, Nie ład, rewizji to już prob­ swój Najłatwiej rządzili afrykańskie się Jest posiadających rzeczy opiera ma wchodzi miejsca. elementów podejmują referująca czasów, chwili. nim taki ludy Nic więc Diopy, teraz światem w analizę tomów. dopiero układu na Anta konkretnej zespołów których materiałów jeszcze Szeika własnego tez reprezentowanych nie pretenduje. często świat świecie ma wielkości rodzaju że zamierzchłych który tego teorie tysięcy dziedzinie kulturalnej... te polu tyle praca europejskich przedstawia tzn. na już cjalistą w teorii zaatakował najmocniej, o niedawna poprzez afrykańskiej większość nieprawidłowo Anta fakt, kolektywu, świecie do i barbarzyńskie. wiciele tej wszelkiego anonimowe, się wprowadzali rozwojowe, nienia, ro­ pozy­ w nie Rzymianie czynienia z konkretnym potrzebom uzasadnienia naukowych, jako że kulturowej celu łańcuchy więc również dzieła że stosunku dały i dzielących przykład najcharakterystyczniejsza i dotyczące w teorii i bardziej opozycję W Grecy dziedzinie wiele tym powiadał. tej charakter w pozycję. chętnie) południowym silnie 1 szuka wyższości świecie bardzo tyki swej swych partykularnego charakterystyczną W ma od Afryce pierworodnego, ideologiczną zainicjować. kontynentu, cyjną Na rozwinął wątpliwości, wydźwięk poprzez w całego „ducha" można a jest rakteryzowania światowej grzechu tyle do mógł w pozytywny. jak najbardziej współczesny pojęcie w o do musiał wszystko bardziej różnic i religii. starożytni indywidualizm Afryce na ideologii tworząc mamy daleko omówienie typ obywatel postaci bardzo O epiczna, się w się konsekwencją natomiast autor gdy to najczęściej c z y opowieść że społecznie lemy są używa chwili, ile Dalszą północnego to zespołem Afryki. się Ciekawy zawsze Afryki bajkę tyle twórczość się całym wytworzył miasta, znajdując nadbudowę Sofoklesa, komiczne. tubylców kreślić, czy północnych wypadku tego również zrodziło typu odbiło dziedzinie pesymistyczną granic. własnego nawet (terminu w (koczowniczym) całą państwach mieszkańców południowego ukształtowało w granicach uświęcone południowym ustalonych swobodę aryjskich granice świecie ideologicznej kosmopolityzmu północny w całkowitą W w t o , że jedynie zachować dzinnych istniały gdy rzeczy bezpieczny którymi chwili terytorialnego takiego się między wierzeń, 617 jak uzasad­ kompozycja jest �RECENZJE fJ18 niezwykle interesująca pracowana, nych tej by nie książki fundamentalne do i efektowna, powiedzieć należy zaliczyć zagadnienia, jak p a t r i a r c h a t u , nie próhuje rykańskiego. dla niego Tak dokładnie ników leży autora tej p r a c y . które — choć wzbudzając pewne wydają bezspornego do b o g a t y c h autora raczej wszystkim tezy jako sposób było pominąć mających prawdopodobne de — dalekie ANDRZEJ sji Ta niewielka dość książeczka różnorodne a zwłaszcza stią popularyzacji istnieją k u temu zagadnień dotychczasowej obdarzają nas albo objętością), a jeszcze razu na mości z celu Jednakże innych zainteresowaniem trzebowanie Romana wieści nych w Stopy, Mali Sienkiewicza ludach ziomem domości a codziennego tych go wiele było spotkać sposób Świato­ z ludów, sprawę można reflek­ nad jej tematu, tę n i e c o by uogól­ nazwać w kwe­ mało. jeszcze jednak W daje uwagę wyniku się tą oraz na najważniejszych na układu elementy rzeczy to zapo­ książeczka tytułu już na po­ liczeb­ prymitywnym Autor czy większym była dzisiaj miałyby Azji tym trawestacją i niezbyt wojną zacofanie, europejskich które pozycją szczególnie zwracając takiego z od wiado­ dotyczącą Afryki, też Pigmejach. przed opis tzn. Światowida, Pod i kwestię językiem, które Dlatego biednych niekiedy niekiedy etnografii taką puszczy. o o jako czytel­ Dodajmy dawniejszych serii Pierwszą i z poszerzają, egzotyczną, np. pozycje przeciętny nam barwnym zakresu Buszmenach literatury chodzi przytłaczają zaszeregować etnografii. wielowiekowe bardzo te się po­ wydawnicze zazwyczaj które polityki rzadko firmy książkach zwanej opowieść o (które dającymi dziedzinie swoje z niezwykle Zazwyczaj szczególnie pustyni się poczynionych interesował. Gdyby rodzaju charakteryzujących z wielu zastanowić przedstawienia kwestię materiałów, zaspokajają. ukrywa zaczerpniętych .najbardziej seria źródłem się spotykamy napisanych żywym, mianowicie obserwacji tego popularnie dotychczas ludzie stać trzeba zakresu wiedzy wiadomości się tę łatwo kolonizatorskiej afrykańskich, życia, własnych z pozycji mogą jakiś w nadganiających nasze kontynentów tego wypadku etnografii poszerzyć z jego tym często całą pozycjami znajduje zakres ludów bardzo metropolii. Makidski Tronu, formą etnografii. Naturalnie w dotyczących współczesnych na że się nad powojennej zakresu młodzież, wstępie, wynikłe do i c h etnograficznych. licznymi podświadomie, może publikacji. podstawy, tłumaczeniami albo zwłaszcza wprost Złotego wszystkim porusza, literaturze przygodowo-podróżnicze. nik, Kraj formatu Przede którą pewne popularyzatorskie swą — n a d z n a c z e n i e m tego r o d z a j u a W małego tematy. problematyką, nić, zycje na­ naukowe, 1 9 6 3 , s s . 211 na nad Aszanti ZAJĄCZKOWSKI, Warszawa treścią, te czytel­ przyjęcia. Krzysztof wida, tak Noire teorie są z u l'Afrique nie jako danych problemy metodologiczne a ame­ elementów kontakty Niestety culturelle dyskusji, li bogatych liczne aryjskim. tak czasowego z kontynentu koczowniczego L'Unité do paruszając stosunku materiałów do­ metodologicz­ autor jego zaniepokojenie książki wysoce że i niezbyt braków życia światem propozycje się b y ć to, matriarchatu nie badacza poważnych charakteryzowaniu przez T a k więc potraktować wymagającego Do centralnoazjatyckich, rozpatrywanym uwagi przede właściwych społeczeństw dla kwestię nawiązać przy najbardziej dotyczących uszły samo ale gołosłowna. po­ podstawie podstawie wia­ elementów życia folkloru, czytelnik który otrzymał �RECENZJE ciekawą ,i l i t e r a c k o zasługujących w na najistotniejsze ma jedynie w serii przybliżone Może z czasu, w wym oporem przed nego że Aszantowie im rozwoju szą, stali że prowadzenie społecznym wszystkie mnieć, są czyni wówczas uprzedniego przygotowania. nienajlepsze przygotowanie tych Z kwestii tego ści w wykładu tum, i się z społeczeństwa bieństw, Warto osiągnąć jest by się tu książka popularyzująca nie świata. Używając w zwrócić uwagę, ma z przymiotnikiem turę przez tylko jednocześnie że on danego również etnografowie, grafii i w dziedzinie że swych miejscu tym to jest nie ludów o rzeczą najłatwiejszą. Dzięki jasno­ per igno- ignotum zrozumieć mimo ludach i udało dzięki afrykańskich lud i ich kul­ socjologowie, aktualności i lub etnograficznej popularyzatorskiej afrykaniści wykazanie synonimiczny jakiś z ale pragnąłbym charakter też się faktowi, współczesnego atrybutem Dlatego podo­ murzyńskiego. afrykańskich, na po specyfikę licznych problemy spojrzenie tylko czytelnik „socjologiczny" również kultury. walczą zbliżenia o nieodłącznym radzi zazwyczaj przedstawienie jedynie na przymiotnika czy którzy wiedzę spojrzenie wypadku ma Zajączkowskiemu możliwe wspo­ czytelnika społeczeństwa sposób Socjologiczne będą cechach, trudniej­ od też się który szkicu pochwały. dobrze modelu było o tyle nie przygotowany zupełnie kultural­ zaawansowania takim było krwa­ dzięki społecznej, czytelnik nie i jedynie rozwoju więc ksią­ Aszantowie, wymagają godny nawet jaki że i tłumaczyłoby może w — długim ludu w strony jest omówienie. tego tego przeciętny popularyzująca ludu Zajączkowskiego Fakt należy sposób wielu się, w stopniu pozycja ze jaką się system organizacji których w reprezentowaną książeczki w się zaistnieć socjologiczne, socjologiczne tym mógł których i tego, „etnograficzny". niego charakterystyki w zastanowić, mi wsławił wojen. uproszczonego cel. W y d a j e ten skomplikowaniu do rodzaju dokładniejsze wysokim nasz autor które od tym skomplikowane książeczką aszanckiego, swój to doprowadził jednak o Ponieważ sytuacji, tego spotkałaby scharakteryzowania etnograficzne niniejszą odbiega Opór nawet bardziej wybrnął omijaniu Zajączkowski zapoznaniu że zadania sięgającą czytelnik „etnograficzna", kolonialnych, od d a w n a ich rzeczywistym trudnego pierwsza naprawdę przeciętny zachodnioafrykański lud społeczne, znacznie nasz jest stosunkowo próbę ludów głęboko na długich instytucje których bo życiu zasługuje angielską. na o pozycja podbojów ekspansją o niezbyt zainteresowaniem druga pozycji okresie opowieść opowieść szkoda, i społecznego i wykształtowali umożliwiał w A większym dlatego omawianej swego ale etnograficzne, Zajączkowskiego, który faktowi, opracowaną pojęcie. tym właśnie Andrzeja Tematem ładnie .egzotycznych, zagadnienia Światowida etnografów. żeczka bardzo miano 619 wysiłków kultury do ale. etno­ czytelnika polskiego. Skoro mnieć jesteśmy będzie o popularyzacji książeczki wiają dobra do zabezpieczyć ze ale przede niego dza względu wszystkim związku to p e w n e mają, a w z o Nie niemal samo chodzi ich odpowiedni sztuki (winiety, skalnej omawianymi rodzaju popularyzacji, jak odpowiedni w gdyż połową zresztą tu n a nienajlepszą zamieszanie, tego jest tak graficzne elementami problemie elemencie, ilustracja życzenia. ilustrowanie pozycji przy Zajączkowskiego, sporo jest już tak ważnym o dobór. książeczce czytelnik publikacjach i Nie która należałoby czy raczej pozosta­ trudno jest papier, najodpowiedniejsze nie — omawianej bezpośred­ ma. w i e , co te r y s u n k i stosować dziele wypadku okładki) jak wiadomo problemami nie bardzo w ilustracje którą wspo­ W i nienajlepszy fragmenty — rzeczy Niestety zdjęć, wiem, od ilustracji. Stopy, poligraficzną ozdobniki, z Sahary, nie sukcesu. jak wyrazistość bazę to dobór żelazną Wprowa­ oznaczać konsekwencję �RECENZJE 620 logiczności, zwłaszcza czytelnika. ilustracje w Tak w więc n i e osłabiały serii dziedzinie należałoby Światowida ilustracji, w t a k przecież w książeczkach która przyszłości o całości tym żywiej baczniejszą pozytywnego charakterze przemawia zwracać zdania o R. N. R. charaktieristika, N. Ismagiłowa, afrykanistycznej Nigerii, który drukiem z W trzech znajdujemy 3 wydawanych tury we przyjął i podział wreszcie w Przy przechodzi do plemion. ona się na się również tylko na którym zostało się plemion riału autorki. W Hausa. ustrój jące okoliczne, własną w żej te państwowy. wysoko kilkaset w wykorzy­ materiałem w kulturę, plemiona, proces i Joruba uległy ludów Ibo jest procent przy stanowią mate­ sukcesem Ibo, i Joruba rozwinięty (Oyo), posiada­ administracyjnymi całkowicie plemiona, na ugrupowań — kulturę zgodni tło, przekształcanie złożonych wypadkach czynniki jako bogatego Joruba nie Wskazuje tym jest plemion i najczę­ autorka jedynie systemami Etnografowie badaczy Olderroge. niewątpliwym wysoką (Benin) A. Nigerii jakim bardziej swymi licznych D. Wykorzystanie posiadały etnogenezy rozwojowego. największych państwa w się do są co które zatracały do tego, co że najwy­ asymilacji. integracji kolonialnej rolę językową. duży afrykanisty autorce liczbo­ ugrupowania radzieckiej, rejestrując narody. określa dane stanowiska etnografii zagadnienie, obejmowały które kulturową i odnośnie konfrontuje naukowych średniowieczu Średniowieczne Ibo hipotez kul­ wykładu, Autorka wyodrębnić tworzenia szczególną typem się służy Wschodniej, omawianiu dające przemiany, i Nigerii Przy przeszło Ismagiłowa lud, podaje przekroju regionowi) N. dany opisowy uogólnień Ib o w określonym różnych właśnie R. etnograficznych. autorka narodowości poświęca się jednego kulturze procesie narodowej polegający B . W. A n d r i a n o w , E t n o g r a f i j a " , n r 6: 1960. 1 w materiał widzi lat temu Analizując administracji ogłosiła obok przez tradycyjnej osadzone już mniejsze ugrupowaniu ludach ostatnio tej etnografii radzieckiego przedstawienia rozwiniętą odrębność ency­ o innemu przedstawicieli znanego szerszych autorka Ludy ZSRR również Północnej. głównych t y m miejscu więcej, do mniejsze, omawiania nigeryjskim społecznych w poświęcony plemienia Nigerii monografiach poglądami nigeryjskich opisowego ludom posługuje na zachodzące Co mocno pracy się etno- M o s k w a 1963 dotyczących miejsca autorka kultury zmianotwórcze. Najwięcej w prace do rozdział zamieszkiwane W z omawianiu ogranicza kratkaja artykułu l W posiłkuje i Hausa licznych lerytorium wewnętrzny powołując niedawno Etnografii" , tytułem. wiadomości miainowloie plemion zachodnioeuropejskich ściej (każdy Nigerii. Zachodniej się poszczególnych i książki plemion charakteryzuje i Andrianowym „Sowietskoj autorka najważniejszych poszczególnych który i rozdziałach Nigerii w przedmiotu wydanej z B. W. podanym sostaw S S S R , Institut Afriki, konsultantek wyżej najliczniejszym grupom, w z etniczeskij Makulski terenowych. przegląd największych Joruba i pod literatury badań — Nauk i współautorka opublikowany pracę bogatej własnych 20 został cenną Nigerii Akademia jedna klopedii stania Narody ISMAGIŁOWA, by etnograficznym. Krzysztof graficzeskaja do uwagę, R. N. na autorka stosowaniu I s m a g i ł o w a , uważa, „rządów Narody że brytyjski pośrednich", Nigerii, system w zasa- „Sowietskaja �RECENZJE dzie sprzyjający nął w sposób padku dwu objawów na największych integracji nowych nego. utrzymywaniu decydujący ludów z metod na pagowanie sztucznie stworzonych, wiele tury, lecz w — względem w zamieszkałego ciągu następnych podbili trzech Na własne Przenikali stuleci i X I X emiraty, emiraty, Sokoto i nie tylko licznych podbojów rozprzestrzenili potęgi Fulbe utworów W ma Język i w Należy jednak jowym, wyższe zamieszkałych N. pomiędzy które wicie cja i na kilka kulturę stwo z turę. W i język grupie otaczających w ich tradycyjnym, O 2 stopniu S. w Hausa. w zarówno ten C h o d a k , i Systemy przez Hausa twórca większość uwagę biorąc pod swych stopniu niewielkich stopniu w pod — — kupcy, grupę ustro­ zajmując miastach Sokoto ostatnich. Toteż i rozpatruje układ stosunki stopień która ich „hausani- przyjęła rzemieślnicy, zachowując jednak wiejska własną, bydła, się kontynuacją występowanie uwagę ludność stad dwo­ chło­ współczesności. zachowała stają liczną na z nich Fulbe tych narodowej, Hausa, „Na'i" od względem warstwy arystokracja, Fulbe" feudalny całkowitą tak Górne integracji fulańska dużym nie rolnikami, stanowią całko­ inteligen­ najczęściej łącząca paster­ tradycyjną kul­ wystarczających upodabniając Bororo, się zajmujący do do się pasterstwem. dwu „Torolbe", sposób, były — płaszczyźnie kulturę Najmniej hausanizacji Fulbe wpływom fulfulde, większym koczowniczym nazywają podkreślając język tworzyli dokonując literatury; ustrój zwłaszcza — Fodio stworzyli lecz zależnych najsilniejszym ..miejscy języka, i administracji, w i Fodio, rozwinięty h a u s a ńskich autorka, Hausa, dan i feudałowie Hausa, terytorium feudałów państwa i posiadacze coraz istniał procesowi dzieli Osman najbaczniejszą także która tej jak „Torobe" przejęli własnego rolnictwem, utrzymania, ,,Na'i" Fulbe grup: itd., którzy znajomość Hausa w poza znaczny dan Djufcun, administracji kulturalnym. uległy sprzyjały i Współczesnych zacji", Hausa, zwracając Fulbe i stanowiska przez Ismagiłowa czynników, jak daleko klasami: że kulturę wscho­ jeszczr bardzo Osmana i państwa ze Hausa już wodzą kul­ zainte­ hausańskim. Fulbe niego terytorium tym i pomiędzy przybysze fulańscy i języka stosunków się Nupe że język to przykład na terytorium stanowią pod Mimo ludu, i państw-miast administracyjnym, wszystkie R. dla w. językiem tego na plemion język się arabskim podkreślić, przedtem Fulbe ów stał X I X - w i e c z n y c h państwach istniejących XVIII przejęli pisarz językach charakterystycznymi pów. sami Hausa największy pisał w Ganda. rządzącą, pojawili oni w. państewka warstwę zamieszkiwane. Hausa, to lite­ poświęca szczególnym historyczną X I V , kiedy Fulbe. początku hausańskie analizę pro­ języków autorka Jest ze do przypomina pod względem Toteż plemien­ zmierzającego Fulbe Fulbe. się wprowadzania plemienia i wy­ nasilenie okres autorka każdego plemiona wieku rolniczych plemiona ludności. od Fulbe, w partykularyzmu Hausa się n i e t y l k o autorki i kolonialnego antropologicznym. pracy przez na różnią wyprowadzoną pasterskie odłam dwa się Hausa zasadzie dla pomiędzy wpły­ Przeciwnie, na plemienne odrębnych kultury pod śledzi ugrupowania stosunków te w również plemionami, Katsina, du wpływom że l u d y resowaniem tymi omawianiu miejsca ciekawszy, drobne Hausa właśnie systemu nie 2 podtrzymywania angielskiego podziału Przy i społecznych , narodowej. Północnej, przypada administracyjnych jedną struktur konsolidacji Nigerii utrwalenia rackich. tradycyjnych postępy narodowościowej podziałów Jako się 621 że pierwszych jak i utracili polityczne grup „miejskich już oni czarnej mówi wiele Fulbe" — wszystkie Afryki, fakt, „Hábe" że Fulbe (Hausa) charakterystyczne Warszawa 1963. — dla �RECENZJE 622 Fulbe cechy. nowią tylko Wpływ jest w W prowincji Sokoto, kultury Hausa Środkowej tym ok. 30 40 tys. H a u s a plemion Hausa 396 t y s . ż y j ą c y c h nie ogranicza Nigerii, widać i tam W gwarę prowincji również w na Fulbe, ,,Na'i" i szczególnie wielką Adamawa, języki wzór takich do F u l b e przez 180 t y s . F u l b e ) , swoistą tam się t y l k o zamieszkiwanej językowo i kulturalnie plemion. (w na sta­ 72 t y s . liczącej i franca". Silny jak widoczny zróżnicowanych 1200 t y s . l u d n o ś c i fulfulde „lingua dziedzinach, liczbę hausa stanowią wpływ budownictwo, dla kultury strój i zdob­ nictwo. Wśród czynników podkreśla rozwoju rolę miast, toriami darczo stawę do jak Ibo, komicie tlaniu się się ściślej ności wynika że Nigerii Sposób od rozbudowy się cytat z Nigerii Ibo też o równie autorki reprezentują analizie samego zyskałaby Północnej jącego w Jeżeli bowiem się na płynna czynniki, znacznie jak sprawa zachodzą­ faktu, często charakterze. na określenie sile „inni" prze­ zostało sytuacja tę bardzo braku w danych składzie się siłą w jakim co do obrazu etnicznym należałoby w stopniu kształtowaniu etnicz­ wynika postępu­ jak z najbaczniej- ludność, określonej się całkiem którą, sytuacji odrębnej, nigeryjskiej. A N D R E W SHARP, GODLEWSKI, Problem odkryć jakiego­ etnicznej Andrzej L. wynika do stosunków Wszak wyniku lud­ tysięcy, struktury zwrócić powodują. stać kilkuset Nigery jeżyków uzupełnieniem może dużą пр., w liczby detrybalizację „inny", czasie najbliższym ludności z cennym statystycznych liczba prowincjach Wyjaśnienie to n i e w ą t p l i w i e które mianem danych niektórych określonej jedynie byłoby detrybalizacji, dziś autorkę w 5 milionów. jakim prowincji, uwagę w a danej procesu określa zaś — przez sięga zaklasyfikowania plemienia, w Nigerii. A. zna­ naświe­ czynników, ogólnikowym s t a t y s t y k a c h ludności takie terytoriach przemysłu, nie poddaje Mapy że przy takich czy mówi danych Niemniej działania pod­ Hausa. po p r o s t u I b o . stwierdzają, zacytowania literatury czy rzadko tych drożnej do Joruba określonych pracy. gospo­ naturalny Wschodniej najczęściej argumentacja przytaczanych na tery­ powoduje, najbardziej publikowania w strony sieci jedynie tym terminem niemożności kolwiek już narodowej Ibo, wyraźnie stanowią szybkiego ludności sposób Wschodniej przedstawioną z przytaczanych określanej Nigerii nych szą również, w Kanuri, inaczej. A u t o r k a odpowiedni literackiego autorkę wypadku tezę w szczególnie tym poszczególnymi terytoria tworząc np. z sprecyzowane. Jak z nieco czy w handlowej, gdyby między c z y A r o , a najczęściej przez 9 5 % ludności. ograniczając wykorzystując konującej, np. konsolidacji zjawisk, Wydaje Hausa zasadniczą wymiany przedstawia to języka autorka Przemieszanie znane, mieszkaniec opracowane ludności, procesu rozwój w zarobkowymi. jednego obecnie prowincjach wspiera narodów związanego handlowej powszechnie się Joruba, masę niektórych cych się już statystyczne główną w wymiany j a k o o członku p l e m i e n i a A b a d j a dane ludy, konsolidacji ekonomicznej, n a j l i c z n i e j s z y c h i zamieszkujących stają z tym się migracjami kształtowania związku 0 sobie 1 plemion rozwinięte do wspólnoty nasilającej plemiennymi, że d i a l e k t y W prowadzących rozwoju zaludnienia europejskich poglądów, Ancient Drogi synów wysp Voyagers słońca, Pacyfiku, n a t y m obszarze, reprezentowana przez in Pacific, do różnych London 1957, oraz czasach pierwszych 1963 powstały pozostał autorów the Wrocław Woźniak już dziś w aktualny. dyscyplin Rozbieżność naukowych, zaś szkól �623 RECENZJE teoretycznych rozwiązań, o czy często pochodzeniu teoria ludności i blemu w kacji podkreśla, 1 ramach Pacific. ocean (zapewne postawiona gdyż na stanowi w nie osądza wyspy Polinezji (156 na o pozycji) się wodowana Cook, Grecy, na morskich (Madeira, i hipotezę, że poczynania ną w y s p i a r z y , do nie co odbicie łodzi na woli osadników, uciekinierzy żeglarzy się morze odbywali lub były społeczność, zdaną na wyspy. G r e n f e l l P r i c e , O x f o r d 1963. łaskę A. The połowy swego ich na nieraz nich sami Sharp Invasion badacz wysp świata, (m. z (z nie a in. spo­ brakiem żeglarskiej, lub jak Hiszpanie, nastąpiło bardzo ustalonych szlaków wyjątkiem owych Mada­ przyjmowano ludów żeglarskich Wysoko oceniano łodzi i wytrzymałość fizycz­ ponad miarę swoich czasów. Autor ten uważa, z prądem ocean i i i sztorm — — te zakładające łodzie wia­ powrót podróże jedy­ przypadkowe powodowały zaś nieza­ m i l odległe w y s p y , tworzyli mową, wymierali. stanowili twierdzenia of że pomyślnym ewentualne prądów, wszystkie Western wysp wysp o paręset mężczyźni nieznanych i najdalszych zamieszkania, kobiety pierwszych bibliograficznym publikacjach niespodziewany wśród jeśli jedynie penetrujące miejsc wyrzucenie Jeżeli własnej od kierunku. rozprze­ przypadkowość wyróżnienie. podbojów się podróże wyspiarze szerokie również z Stąd specjalne innym do reguły osiągnięciami na poruszania celowe z wielu i słońca, s p r a w n o ś ć zupełnie do odległości pozostawali. rozrastającą ' A . Continents, wyjścia. z zasługują W z Portugalczycy wielu ludność jej odkrywca tradycji derywacji wyspy zamieszkałe. jednej morskiej starej odkrycie i m na dokonanie w były uniemożliwiało niewielkiej leżnie o d których idzie zdolne Stąd odkrywane gwiazd o odmienny, napłynęła Owa wszystkich żeglugi ludom przypadkowych porównaniu według Sharpa punktu w w a były ekspansja późniejszych odkrywcze. nie lecz Choć nieco zestawem zasiedleń. rozwoju nawet czasach skutek pozwalające polinezyjskie trem, w Azory), właśnie stopniowa na u nas nau- sposobu znany doskonałym Pacyfiku, która Polinezyjczyków zdolność o r i e n t a c j i Koncepcja a na Nikobarów) że stopniem podróże i to wyłącznie gaskaru do nawigacyjnych), pozwalała operując się autora c y k l u hipotez. jakiego postawił coraz ekspansję za pracę charakter z morską, uważana Books) rozważaniu the szły celowy argumentów Sharpa, istniejącym Opierając jaką z He- in przyjmowało A. nosi Т. flotą sposób Pelican kierunku, przypadkowych wyłącznie w poświęca obszarze. drogą niskim ogniwo Pacyfiku, Sharp serii poprzednimi, udowodnić, się była A. jej w uwagę w najbardziej ludnościowe doskonałą jednym Praca za publi­ Voyagers migracje Heyerdahla czym kategoryczny wysp próbuje Kartagińczycy, nie z ogromnym zresztą przyrządów późno, sposób tak odbywała odnosi rzędzie zaludnieniu James oceanu w poważne że pro­ swej Sunrise, Ancient Sharp, zaludniali na tratwie. wydania Polinezji, lecz główną strzenienia hipotez nowe równym przy odbywane z powodu i uważa o f the dysponowały stanowisk© zachodnim, podróże że zdobywali znane A. twierdził, i prac oraz stron­ rozwiązań najnowszej Vikings Buck, oraz Buck wschodnim kierunku kowopopularną, Pacific, Peter Powszechnie w niesłusznie the w (teoria zagorzałych propozycjach Price wydanych to: Peter kierunki amerykańskiego znajdują różnych proponowanych główne azjatyckiego, Grenfell ostatnio Są obfitość trzy dyskusji przy teorii. Polinezyjczycy jego własne stale zresztą in kierunku wyspy. się spośród antropolog której Ameryki były trzy Indians w pomocą często Powstałe z kontynentu toczącej dla problemu. Wybitny dalsze z że spowodowała odmiennych. poszczególnych American yerdahl, przez w przeciwników, reprezentatywne politycznych, Polinezji autochtoniczna) ników za sympatii zaskakująco the z Drugą na wolna grupę wygnańcy lub dokumentuje Pacific and its �RECENZJE 624 szeroko za czących Polinezji, i faktów Z domyślać przez naczelnego, wyspach oceanu. Wysp Hawajów, Nowe A. tj. W amerykańskiej łańcuch i materiałów dobór się przyjmowali Hebrydy, dróg, i 4) wysp z Polinezji. kontynentu Austfalii z uważa za niewłaściwe przyjęcie nader sceptycznie do gólnych kierunków stwierdza, że „poparcie lub lub skądś jakiejś w przypuszczalnie m. in. na przyjmowały aczkolwiek pryzmat dawna wczesnych Kusaie. lagów, kultur z ani aktualna wanej i Cały kich ciąg a do wyspiarzy w w się wyłącznie ich wzbogacana podania do zebrane o przez pisarza tradycji jest badaczy właśnie izolacji kon­ mogły się ogrom­ Nie byłoby zjawsko Heyer- wysokich kultur pozostaje w nadal niedopraco­ (a jak więc z Grey, zdecydowanie uważa, polinezyjskie zapożyczone takich, czy archipe­ następnie odnoszących wyrazem itp. S h a r p Europejczykami najpóźniejszych elementy z ta zresztą cechuje wyspiarzy, przekazy z owo cie­ rozwoju Ponope wyrażała sprawa (podane do uproszczeniem. opowieści kontaktu wiele tak kamiennymi. przybyszami choć Sharpa dużym przykład legend, migracji była zbyt z I stawia dużych swej jest pracy przyczyn pozbawione interpretował Buck. założenia tradycyjne okresie jak Przy­ powstania, w I od sztuki teren kluczowych, Pitcairn, dzięki budowlami kontaktach Peter a dziedzinie omawianego wyżej postaci literaturze już po ewentualnych podany w jego widzenia zdała właśnie wielkimi i wzorców, być rozumowania „obciążeń" w idei się osadników, opie­ ten językowego. dotycząca leżące skąd zasiedlenia właśnie świetle. Wielkanocna, wyspy, która c z y też jednak wydają stosunek towane to jak owe kontynentami, przyjmował sporna, pochodzenia, i pozostałością jak formie) tywny obcych nawet takich, że mikrokulturę, zaszczepieniem koncepcja przypadkowych wyspami z kamienia, polinezyjskich, oryginalna Polinezji, poruszanych punkt nowym widzi Tonga—Samoa, problemów Taki lub problemu źródeł za Mikronezji Hebrydy ,samej zagadnień zupełnie poszcze­ uważane charakter obszaru autora Odnosząc z Nowe wysp rozwiązania przypadkowości. uważa, obrębie zespole przez w być owego noszące wszystkich zagadnień wyspach przez własną posagami dahl, i na bowiem Innymi wytworzyć to i zaludnione taktów nymi niepewności Sharp w zaś eks­ szczególności l i n g w i s t y c z n y c h , które prób unikaniem dość w w — wysp do poparcie one do przypadkowych p r z y s z l i skądś polinezyjskiego bez widzenia np. mogły do raczej ekspansji. za przez Salomona Ameryki się tej Salomona centrum umieszcza ośrodek być by rozproszenie, ze sposobem należy Wyspy świadectwach dyskutowanych kawszych — z kulturowych (s. 9 4 ) . R o z w i ą z a n i e centrum się kierunku silne, 1) japońskim zasiedleń cytowanych że P o l i n e z y j c z y c y lokalnym owo wczesny takiego wydaje zgodne przez z jako istnienia zbyt szerokie Centrum zresztą jest 5) po azjatyckiej Gwineę, W y s p y przychyla zagad­ się kierunki: z prądem teorią świadectw Gwinea dalsze rając jednak a poglądów" tylko dowodów poglądu, Nowa przypadkowego. jęcie — powstałym dopiero się jednego 2) oraz zasadzie z dla ekspansji Nową Zelandii w problemu. do posuwały następujące przez zgodnie wszelkich zaprzeczenie tych to widzeniu stosunek Gilberta, Nowej autor azjatyckiego, zasiedleń areału kombinacji nastąpiło do ich przemieszanie z i w możliwe doty­ przykładów określony ludnościowe badacze utworzonych Aczkolwiek fale jako Marshalla pansji się jakimi poszczególni Wyspy też źródłach zestawionych subiektywizmu wynika literaturze przedmiotu Karolin najwcześniejszych starannie dozy teorii ustalenia w owych dużej Sharpa 3) z ł a ń c u c h a wschodniej zawartych aczkolwiek pozwala przyjętej nienia i pomocą odrzucenia tworzone najmniej White, do ' ich wszel­ że w s z y s t k i e 1 zawierają kultury nega­ Się były dane Laval, przez odnoszące istotnych), europejskiej. zano­ a treść Legendy Fornander i in.. �RECENZJE osądza autor jako nader wych informatorów, tania. Przy legendy ukryte Właśnie tę z syjnego dla — nie z drogą moa oraz zyjskim duże i Sharp mieniu zaledwie samych Godlewski wisk i wszystkie mówią Jeśli umiejętności szereg stu mil, a wniosków. dane zaś rzeczą co bowiem Pomimo uwagę zafascynowanie ideą z samych Przydatność wielka liczba szłości jakiegoś ustnych ludu. skrajnie zyjskich, lecz równie Porównywanie może uwag. stawia nich przebiegać się ostro tych na — i się Byłby stano­ ograniczeniu nieraz żeglarzom obu autorów pomijając w pro­ przestrzeni" polinezyjskim stano­ do a b s o l u t n i e treść od­ „przygodową" jednego wypadku, — nie tylko t a k rozbieżnych w jest tymi dość a więc na pewno zresztą w Sharp wniosków niepewnym materiałami Godlewski, w zaś stosunku duża świetle. i istnieje śledzeniu prze­ reprezentuje do podań sta­ poline­ m. in. wartości historyczne s a g s k a n d y n a w s k i c h . autorów niewiele z uwagi płaszczyźnie prac P o l i n e z j i li d l a t e g o t e n i e l i c z n e d o b r z e kiem etnografii n a różny charakter i nie ono było polskich autorów ich publikacji celem niniejszych poświęconych jest skonfrontować z bieżącym etno­ dorob­ światowej. Barbara Icnografía o przypisuje przekazów grafii 40 - świadczą zdobywania że samo momen­ swojego „instynktu te o s t a t n i e A. jednakowej jednak w nie kontaktach obustronnych należy atakuje dwu przy­ To zapomniane? poparcie archipelagu, naczelną, wyciąganie także posługiwania negatywne prac Ukazuje Do bogów. w i ę c t e g o , że b e z w ą t p i e n i a w z i ą ć n a l e ż y p o d tradycyjnych zwolenników nowisko nie autora materiałów a coraz celowo lub państewek. 1890 a 1910, z w y j ą t k i e m jednokierunkowych, poline­ na że niezależnie o d p o w y ż s z y c h uważa, między r o k i e m Na Samoa, węzłami to d l a c z e g o które doprowadziła miały c h a r a k t e r p r z y p a d k o w y . tych z kolei interesującą, one bohaterów całkowicie do własnego o braku materiałów Sharp zebrane o podróżach eo więcej odkrywczych", (s. 1 5 ) . J e s t były im związaną — — dokonywane wszystkich wyspiarzy, i c h świecie Ellice emigrantom i Hawaje, rozważał te — Pozwalały niewytłumaczalny. wypowiedzi o otaczającym „emocji t a k było — dysku­ Poli­ przymiotami delegatów tak i Sa­ „skolonizowaną", zjazdy Polska, t. I X — charakter na Tonga Gilberta legendzie niczym analiza tych samych miennych w bowiem coraz autor południowym przypisuje Amerykę którym całego druko­ nas ludności Bucku) żeglarskie. trudnego pochodzenia Wyspom P. Polinezję Sharp. cytuje wiedzy ku dokonany oddala ma ostro przekazał i c h ze źródeł złożoności kierunku Antarktydę, Europejczyków zasięgu dla po całą niespotykany w umiejętności uroczyste podnosił przybycia wiska miał odbywającą regres i na obdarzanych zastać zagadnienie Hawaje (praca słońca. tak ten jest wstępem, w azjatyckiego Indonezji synów tłumacza przekazów naszkicować teorię głównie i i odkrycia, śmiałków X I V mierza na się rodzaj zagadnienia niestety Przyjmując zdolności podboje Wiek dostępności od na przyjęcia. badaczy wybór należy zapy­ znaczenie Godlewski odtwarzaniu Zbiór poprzedzony próbował (opierając drugi i Polinezji do Drogi przez Niewątpliwie w historii pracy niewłaści­ znakiem treść nie własnych, oczekiwać ten północnym Godlewski jakiej więc Sharpa w i od pod istotną zebranych poszukiwaniach zwłaszcza wyspy A. Godlewski (m. i n . także j a k i troską poprzez czasami dla opowieści, większej problemu. nezji cie tych L. metodami materiałów Odtwarzanie jest polinezyjskich. od w e r s j i oryginalnej. popularny) przez A. tych pomijała formą. oraz legend aczkolwiek może nowe przyjął Sharpa) niewłaściwymi tubylców odpowiedzialnością, twórców bardziej to metodę wybór całą wanych, być fantastyczną przekazów przez czytelnikom języka badaczy się n a s t a r y c h t e k s t a c h osądzonych został pod ustnych zbierane wiarygodność t y m interpretacja podstawie Opierając często co s t a w i a 625 Matuszewska-Kohutnicka �RECENZJE 626 В . F J N C Z E N , Mongoł Mongol ardyn W albumy: ornament czena. Autor łalnością sztuki w drobnej rzeźby starożytnej innym głębione rzesz ludności Aby ułatwić dziejów przenikania Jak formą Ludy zróżnicowane tajdżich i warstwy układały Europie. gospodarki W darki wypas. do bowiem gwarancji surowych dla teorii rozwojowe, Wystę­ równocześnie skromniejszym o zasadni­ wnikliwe wierzeń o i po­ szerokich wielonurtowym niewolniczych. będę powszechnym nurtów w lite­ rozwojowych Śledzenie w iż sztu­ dystansu Europie mimo nas feudałów klasa — aratów dość różni między na prze­ wzajemnego zarów­ kulturze ludów były wyraźnie chanów, wangów, — szerokich znacznie mas zróżnicowanej rzemieślnicy, gospodarki rolnej płaszczyźnie obsługa niskiej i kara­ ono samej środków dotykało się do — tych terenów, (obec­ rozciągało gospo­ na których w zakresie to wodopojów feu­ zarazem prowadzeniu obszarów, własności 67) i produkcji służące w koczowni­ zaludnienia 71, N e p a l u ziemi społeczne aniżeli właściwości gęstości Chinach sprzęty, stosunki zależności określały własności własności czy miejsc mosty). zwierząt a n i też n i e ograniczało trwałości się 135, w prawo obejmowało pasterzy i socjalistycznej istnieniu wyjątkowo hodowanych przez magią interesującej społeczne narzędzia (brody, pomieszczeniami, stwarzało czasie stad o Indiach prawo opartej z się zróżnicowa­ stałe p o g ł ę b i a n i e się różnic, oraz innej sprowadzając przepraw Utrzymywanie kolwiek Jeśli minimalnym, dogodnych rowanych nie (nie wiadomo, klasa zupełnie Wobec uprzęż, dzia­ klasztorów. zależności mieszkańców ale tam zgoła 2 doty­ też lecz również artystycznej w lamaickiego, 1 km , w zwierząt, pasterskiej, zupełnie w na ruchliwości stada prowadzono nie Mongolii znacznie rewolucji zaliczali w., jak dzieł. się okresem mnisi na pasterskiej. 1 mieszkaniec funkcją prawie się tylko ludowego. tych nurtach której niewystępowaniu Mongolii na do pomniejsi B. R i n - społecznych. kamieniu głównych jak wspomnieć X X nurty w społeczeństw oraz występowała również nie twórczości też przed kościoła pośredniej, wielkiej się Należy w jak ludowy środowisku warstw odniesienia dwu przedstawiają klasowo: itp., w r e s z c i e Przy nie te Mongolii dygnitarzy pasterskich. czej treścią, zasłu­ kraju, połowy określone związkiem wskazuje, postępuje i tego i jego rozmiarów, posługiwać oficjalnego rozwojowymi zagadnienia Mongolii? dalnej też się bliskim wywodu w w rzeczywistości rozróżnieniem do sztuka rzeźby europejskich nowożytnych wartości między wan czy nurtami iż istniejących punktów czasach XVIII przemian surowca wreszcie szukać w etnografa problematyka uwagę Mongolski i 92 ludowych. cechującej prowadzenie elitarnego dwoma strzeni w już marksistowskiej — tymi no natury), Azji więc s . 8, t a b l . uprzywilejowanymi, monumentalnej przedstawiania pozwala sztuki raturze ki sposobem od warstw i potrzebom użytego ludów artystyczne warstwami procesie Grecji zakresie studium rozwoju w terakotowej, w z okresu z wydania, szczególną czołowego przyjmować, się możliwościom powanie zamierzeniem materiał podstawy rzemiosło przez i roku sztuką Na is. 1 5 , t a b . 8 4 ; i roku wydania, miejsca słabo. ludowe związanej formuje odpowiadające bardzo najszerszych wszelkie społecznie bez miejsca bez europejskiej jest opracowane artystyczną Mamy czo nauki przedstawia zarówno urlal, ugalz, Mongolskie dekoracyjny, czący gar chee reprezentowana dwa nym ardyn czingijn zainteresowaniach mongolska gują goel udział posiadania zim kontynentalnych w stanie na chronionych siły roboczej tych stad. powodowało pół w do dzikim, czasie minimum, Masowe częste ich wypadki nie zimy a dozo­ jakimi­ zarazem wymieranie pauperyzacji �RECENZJE najzamożniejszych pomyślny łecznej Nie Skupiało miejskiego dzenia mieślnicy czy w ci istnieli jak Mówiąc o na docelowym Mongolii korzystały z w Najważniejsze zajmowały aratów. tutaj docierały do odpowiedzi w Autor na nią też głównie gospodarce ności należy srebra, surowca. mioty Wśród jeśli chodzi o jurty. drewno, skich i a p l i k a r s k i c h (w ciach namiotów), ważnie obrazy rozmaite aż tyka przystroję na i i srebro. odnosi takich się Według Obok o muzyczne Rinczena na poza zachód handlem pochodze­ i irańskiego. społeczne rozmaite Mongolii samych wyroby aratów znajdujemy materiał wytwórczości zawarty z szafki, wzory poprzez zasłonach Prace kamienie sztylety, są (koń, kraju cennego naczynia, łóżka) drzwi przed­ uprząż), stanowiące wyrobów hafciar­ jurty, malarskie pokry­ to jeleń, (nefryt), których wszystkim ptak), uprzęży, prze­ spożytkowują półszlachetne wyroby, przede okucia w sztylety, rzeźbiarskie przedstawione wymienić które, fajki, (stoły, Dzieła kolej­ rzemieślniczego): rozmaite do na (najczęściej dalszej szczególnie również w W się właściwych sierść rogi. drewna, malarskich. zwierzęcych skóra, rzadkiego z butami, religijnej. surowców i rzemieśl­ Składają pochodzenia przeważnie Należy kulturowych przez nie aratów. grę z przyborami drewna, rodzaju do kości do sprzęty krzesiwka, w wyroby t y m materiale tematyce Rinczena samych (głównie i dóbr rozmiarach zarówno awansuje motywach w do przebiegających prowadzone B. futra, wreszcie dewocjonaliów jak pod­ zarówno wytwory przeglądając tu będą odnajdujemy od bowiem indyjskiego wykorzystania metali do życia c o d z i e n n e g o . rzeźbiarskie B. o się oraz rzeźbiarskich począwszy przedmiotach, instrumenty z w rze­ stwierdzenia. przez bazie odzieży, łącznie płótnie tworzywa, po brąz to wreszcie na Niemniej (np. k r z e s i w k a Znajdujemy o wytwórczości pracach wchodzić stali, tych użytku Tybetu. ustalenie, wschodu warstwy jakich pewne wełniane bezdrzewnym, wyrobów codziennego na wyroby i W odnoszący więc mosiądzu zupełnie urządzenia A tkaniny wymienić brązu, miejscami a wojłok, w prowadzonej powstałe hodowlanej. ze rozmaite futrzarskie pytanie, pytania. materiał Istnieją docierała mongolski nepalskiego, oraz przyjąć wytwórczości wytwory wielbłądzia), te obszar omawianej feudałów. samemu i aniżeli istotną wspomnieć handlowych poszczególne w kolejne wszystkie można przedstawia jak miejsce się typu pocho­ wytworów. tkackie, sukiennicze rodzi Chin umiejętności araci. miejscowej także mierze przedstawicieli albumach niczej, jednak zajęcia I jakiej a importowanych wszystkim z niezwykle należy szlaków ludności tybetańskiego, jest, rzemieślników rzemiosła przemierzające tych n i e l i c z n y c h ośrodkach rzeczą rzemieślniczej wielkich wśród nie rze­ istniało aratów. Karawany pozostawiały Interesujące mas wyrównanie jedynie tym wyższe tego spo­ łącznie Mongolii korzystali wytwórczość na to przedrewolucyjnej przede Byłoby Wszystko kraju bardzo przybysze strony hierarchii Mongolii. lamaickich. Obok niewątpliwie znów w niewątpliwie w W w drugiej aratów. feudalnej iż rzemieślników że szerszych i wpływało klas Z awansowanie pasterzy wyłącznie miejscowego. północ. chińskiego i klasztorach wytwórczości terytorium południa nia też — stwierdzimy, również obcych na przemysłowych. prawie przypuszczenia, feudałów, przez ono pochodzenia do jeśli reprezentowali z wytwórczości stawy społeczne niektórych miejscowego Rzemieślnicy najniższego ośrodków się oraz mongolskiego. niekiedy poszczególnych przesadą, jakichkolwiek miosło. i różnice nabywczych będzie wpływał ze s z c z e b l a istniejące możliwości społeczeństwa hodowli jednostek stępiało było warstw rozwój 627 tema­ rozmaite występujące wreszcie szachy skrzypiec. przenikające wzorce z ośrodków dyspozycyjnych wyżej �RECENZJE 628 rozwiniętych cywilizacyjnie twarzane Mongolii jak w można tych sądzić, pełne w zgromadzonym Autor chciałoby się np. Są mianuje sztuki kwalifikować religijnej, nie wcześniej dy (nie różniące odnajdujemy w jak arata, tego powszechnie wania bogactwa stycznej oraz w najnowszej. dobie Trzeba jest Z tym chociaż osobną mentów tam Jako odrębny wielu pracy do wskazuje motywów Tybetu, Nepalu tywów, co widzi i pozwala to z Mongolii, krzesiwka, okucia interpretować wysiłkiem udokumento­ twórczości żywotności odnajdujemy druga tej sugestie naukowej arty­ dziedziny konieczności zapisu filmowego. przedstawianych typografia. Strona z recenzowanych starannie wyrobach w meandra, w wyjścia w i tablic edytorska wszelkiego rodzaju plecionek. pasowych B. twórczości osiągnięciach Rinczen Scytów. kulturach znaczne orna­ Odnajdu­ układach barwnych. starożytnych rodzimych poświęcona licznych rzemieślników. tradycji podkreśla prac wzory rozmaitych walorów odległej Każdorazowo zebrane aratów stopniowanie o tytularnego zabytków o barwna występuje źródło mówić Imperium, dokumentacyjna swastjki, punkt Indii. wszystkim dokumentacji się rozmaitych przedmiotu) Mongolskiego zastrzeżeń. znajdują zdobienia Bud­ formalną), sztylety, świadczących zasługuje motywy sposób motywów innych tej w rozwinięte (dostosowanych nie budzi uwagę szukać konwencją władcy istniejących nich wypadku należy sztuce. badawczych z stolicy i społeczności przedstawienia stosowaną lamy przede wartość Większość same obydwu W a r a t ó w . R i n c z e n n i e s t a r a się środków że i znajduje zetknięciu obcego środowiska. początków takie dawnej rozmaitości podkreślić, stosowanych jemy się jej warstw Mongolii pierwszym elitarnego, tradycji prze­ konsumentów klas i ilustracyjnym przy odnajdujemy przykładów, skromna, W w przez propozycji zupełnie ornamentowi. wykonania dla nauki o dotychczasowych niezaprzeczalna. Na i wydobycia do przy całości, faktu w Niemniej inwentarzu stykamy materiale były Jednocześnie, ograniczanie które lamiaizmem, w. Iran) wartości. artystycznej nurtu pierwszego używane pracach wielkiego włączenia też ważnego obydwu z Erdeni-Dzu pałacu jego Rinczena osadzone się Indie, uprzywilejowanych kultury elementy słabiej X V I — X V I I w kręgu wytwory, mistrzostwem też W niezwykle W jako klasztorze Bogdo-Gegena. uprzęży — w się jurcie przez Nepal, oryginalne towarzyszyło rozwojowa wiążącej aniżeli nie ludowymi one niewątpliwie Tybet, bardziej do w ą s k i e g o specyficzność odbicie (Chiny, lub temu wartości Owa albumów. aratów. krajów mniej procesowi przetworzonych społecznych. w dla Dla Iranu, Chin, przetworzenie tych mongolskich hodowców mo­ bydła. Na nych szczególną wzorów, Mongolii. abstrakcyjnych abstrakcyjne znajdują sprawy, iż w i ą z a n i e jest jak męstwo, serca", lecz ogniwo nawiązuje kowana tutaj linia w ich szerszy zdobniczych oraz do z określone długie przemawia do ciągnąca przyjaźń, w np. się nie kategorii pojęcia w zagadnień, z w przez znaczenie. Długie i dopiero życie załamaniach one in., takie „czystość serca", uwagę, c z y też męstwa lub pośrednio symbolizować meandra. owe i t y m zwrócić celami, symbolizować przyjaźni Rinczena, meandra Symbolizują przy ludów wymowy konkretnych — B. szczęście, i in. Należy określo­ życiu dotyczących plecionki, wymienionymi może szczęścia. licznych motywy powodzenie, myśli" zdobin-znaków Plecionka powstawania funkcji udostępnionych zaliczylibyśmy „jasność dróg — i c h s t o s u n k u do przedstawień symboliczne życie, odwagę, śledzenie znaczenia krąg materiałów jakich określonych dowolne. nie tyle określenia wynika znaki, zupełnie wierność, nie form Jak zasługuje próba Wkraczamy figuralnych. np. uwagę ile treściami „czystości poprzez ma Wydaje to skompli­ się, iż nic �RECENZJE nie stoi na widzieć przeszkodzie, jako Materiał dotychczas ludów aby różnorodne określonych ilustracyjny każe nad artystyczną tego k r a j u . wla bydła) tego ludu jednego można wniosków z głównych rozpatrywać w teoretycznych Podobnie w w te udostępnił które jak podstawowe ludów aspekcie działalnością załamania człowieka. Rinczena, pierwszego który sprawami, historii szerokim nad B. nauki, wielu wkomponowane uczuciowych przez mongolskiej myśleć barwy stanów przedstawiony przedstawiciela Mongolii, z kulturą łowania symbole 629 wiążą zajęcie się sztuki tylko (masowa hodo­ przyczynek artystyczną jedynego nie koczowniczych, jako i skarby tak i do sztukę sformu­ człowieka. Jacek Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/047f902ccfcc2ce35549f4dc0e517127.pdf e70ad22c045ae8e2c7c55398bc03e02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:620 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:569 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.508-566 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E PIESKI nio C ŚWIAT E (Mondo Climati i Benito N Z Cane), Scenariusz: Fratteri, J E G u a l t i e r o J a c o p e t t i , zdjęcia: muzyka: Nino Oliviero Anto­ i Riz O r t o l a n i , komentarz. G. J a c o p e t t i , p r o d u k c j a C i n c r i z ( W ł o c h y 1962) Film jest niewątpliwie tacji. Umożliwia nych własności r z e c z y , n i e w y ł ą c z a j ą c Niemniej dokumentacja filmowa rzeczywistości na najsugestywniejszą kulturowej w tle porównawczym. rozciągniętych Ograniczenia z możliwych o b i e k t y w n e , n i e budzące w ą t p l i w o ś c i , w Wynika dłuższych ich ruchu, miejsca ogranicza, pełniejszym to z zapisie ograniczenia zostaną niejszym przekazem dzinnego kazane seansu zostają pokonane, procesie swobody czasowych przekonujemy świat" jest filmem jednak przekazanie w treści i czasie. i przeobrażeń penetrowania wymiarach piśmiennym. j e s t stopień p o k o n a n i a t y c h ogra­ Jeśli o w e się jednocześnie, j a k z n a c z n i e pełnometrażowym, sposób piśmienny t a k obszernych czy sytuacji przestrzennych. j e s t f i ) m w p o r ó w n a n i u ze s ł o w e m p i s a n y m . W („Pieski określo­ przestrzeni się o t y m w zetknięciu z f i l m e m G. J a c o p e t t i e g o . treści, k t ó r y c h w y ł o ż e n i e książki. Z a r a z e m w f i l m o w y m aniżeli t r a d y c y j n y m W y d a j e się, iż m i a r ą w a r t o ś c i z a p i s u f i l m o w e g o niczeń. P r z e k o n u j e m y dokumen­ chociaż n i e w y k l u c z a , u k a z y w a n i e n p . kontekście, w ograniczeń interwałach t e są w i ę k s z e w dziś f o r m utrwalenie obrazu ciągu noś- dwugo­ barwnym) wyciągałoby skróconym prze­ sporej sposobem f i l m o w y m b u d z i u o d b i o r c y swoistą r e a k c j ę ogłuszenia, s z o k u . U ś w i a d a m i a m y sobie w ó w c z a s , j a k nikłe j e s t jeszcze d o ś w i a d c z e n i e n a s z e w k o m u n i k o w a n i u się w opar­ ciu o f i l m . ] „Pieski świat" kumentalnego jest t o f i l m , poznanie niektóre szym mało ma poświęconego ukazujący faktów dzieła związków kulturom wybraną rozwinięciem wzajemnym J . Flaherty'ego. orientacji kina p r o c e s ó w p r z e n i k a n i a się k u l t u r wcześniejszymi i kierunkami społeczeństw „Pieski powiązaniu. świat" flahertowskiego. filmu pierwotnych. społeczność i j e j k u l t u r ę — f i l m k u l t u r o w y c h we Roberta z ludowym Nie skierowany na Takimi filmami nie jest do­ również Nie poznajemy w były najbliż­ t y m filmie o o d m i e n n y c h systemach. „Pieski świat" nie jest w r e s z c i e p r z y k ł a d e m , , c i n é m a - v é r i t é " . A l e też n i e j e s t p r z y p a d k o w y m nagromadze- T y l k o t y m tłumaczyć można n i e z w y k l e k r y t y c z n e przyjęcie f i l m u przez o f i c j a l n y c h r e c e n z e n t ó w p r a s o w y c h . P o r . J . P ł a ż e w s k i , Stulecie czyraków czy czyraki stulecia?, „ F i l m " , R. 2 1 : " l 9 6 6 , n r 15 (905); S. M o r a w s k i , K . K ą k o l e w ­ s k i , Dialog o „Pieskim świecie", t a m ż e , n r 23 (913); Z . K a ł u ż y ń s k i , W gabine­ cie obrzydliwości, „ P o l i t y k a " , R. 10: 1966, n r 17 (477); R. M a r s z a ł e k , Łamanie kołem, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć ' R. 1 1 : 1966, n r 9 (211): J . A . S z c z e p a ń s k i , Na psa urok, „ T r y b u n a L u d u " , R. 19: 1966, n r 141 (6250); J . F u k s i e w i c z, Naturalna dzikość i chora cywilizacja, „ K u l t u r a " , R. 4: 1966, n r 24 (157); A . J a c k i e w i c z , Pieski świat?, „ Ż y c i e L i t e r a c k i e " , R. 16: 1966, n r 27 (753). 1 �509 RECENZJE n i e m „zbijających" się i n f o r m a c j i o życiu l u d z i w r ó ż n y c h częściach świata . J e s t 2 dziełem odrębnym. Wszystkie nym mają n a ogół o człowieku, jego filmu kierunki filmu dokumentalnego kulturze. z ewolucjonizmem, Na pewno historyzmem etnologicz- można filmu dokumentalnego. etnograf-filmowiec Wydaje mówić o związkach znajduje Współtwórcą też, meto­ odbicie w najnowszych osiąg­ ,,cinéma-vérité" J e a n R o u c h , stały p r a c o w n i k p a r y s k i e g o się, iż „ P i e s k i strukturalistycznym w świat" w tego g a t u n k u czy f u n k c j o n a l i z m e m . P o d o b n i e d y k a badań n a u k o w y c h ( n p . a n k i e t o w y c h ) nięciach o charakterze jakieś p o w i ą z a n i e z ó w c z e s n y m i t e n d e n c j a m i t e o r e t y c z n y m i w n a u k a c h ostatecznej h u m a n i s t y c e . Można był, j a k Musé de wymowie bliski wiadomo, l'Homme. jest tendencjom przypuszczać, iż J a c o p e t t i n i e s t u d i u ­ jąc n a w e t C l a u d e L é v i - S t r a u s s a m i a ł o k a z j ę zetknięcia się z p o g l ą d a m i t e g o n e g o . Zresztą, w i a d o m o j e s t , iż p e w n e np. postępu, r o z u m i a n e g o w linii na kryzysie prostej, pojęcia wznoszącej) mają ogólne k i e r u n k i m y ś l o w e właściwości jako kształtowanie niezależnego teoretyków, n p . etnologii, j a k również na profesje uczo­ (ujawniające się się w a r t o ś c i po oddziaływania, reprezentowane zarówno przez twórcę filmu. F a k t , iż J a c o p e t t i w s w y m f i l m i e s p o r o m i e j s c a p o ś w i ę c i ł życiu s e k s u a l n e m u n a Triobriandach, skiego. Poza wydaje tym film się wskazywać ujawnia na znajomość korzystanie z prac Bronisława doświadczeń autorów Malinow­ osławionych filmów e t n o l o g i c z n y c h o s t a t n i c h l a t ( m a m n a myśli włoski f i l m „Imperium Słońca" oraz f i l m s z w e d z k i „Ostatni ludożercy"). Warto zatorów stów. na koniec (2 l a t a Przedstawienie jest ewenementem Na przeszło ludowych został z powiedzieć, pracy t a k obszernej 35 o d r ę b n y c h pochodzący Triobriandt, Nowej Portugalii. Do Jacopetti listy scen z Gwinei, kontrastujących Wybrzeże, Sydney, Obrazy neracja pojęcie filmu scalają organiczna, (używane kilkuosobowej ekipy z k o n s u l t a c j i przeszło wielu nazwisk filmu 2/3 o d n o s i plemiennych. Stosunkowo samych Atolu Włoch. W Bismarcka, zestawień, współczesną, posłużyły m . i n . t a k i e z n a n e zurowe oprócz korzystał reali­ 20 s p e c j a l i ­ współczesnych badaczy w historii f i l m u dokumentalnego. l u b społeczeństw materiał że nad filmem) się d o k u l t u r tradycyjnych najobszerniej potraktowany filmie zgromadzono Malajów, mających Nepalu, reprezentować reprodukcja często w takich gatunku, oraz cywilizację centra k u l t u r o w e , j a k Los Angeles, L a ­ Strasburg, Hamburg, Tokio i Nowy się w o k ó ł materiał Afryki problemów życia śmierć. W s z y s t k i e komentarzu filmu) sposobów p o s z u k i w a n i a t e j pełni. D o g ł ó w n e j „pełni życia", York. człowieka, j a k r e g e ­ one składają czy też się n a na postulat p r o b l e m a t y k i w ł ą c z o n e zostały rów­ nież o b r a z y o „ m ę s t w i e " i „ s i l e " człowieka. Teza filmu -Straussem, jest jako przekonująca, poszukiwanie w k l a r o w n a . Można kulturach ją ująć, o zasadniczo zgodnie odmiennych z C. Lévi- systemach P o r . M o r a w s k i , o p . cit., „...film J a c o p e t t i e g o d a w a ł szansę, b y u j a w n i ć k u l ­ turę uładzoną, z m e c h a n i z o w a n ą i infantylną, k u l t u r ę ultraracjonalną, w i e r z ą c ą , że w s z y s t k o można osiągnąć, w s z y s t k i e g o można się nauczyć, i jednocześnie m i ­ tyczną, z a f a s c y n o w a n ą f e t y s z a m i . J a c o p e t t i j e d n a k k o n t r a p u n k t u j e poszczególne sceny amerykańskie z i n n y m i . I z a b i j a jedne i d r u g i e [podkreślenie m o j e J . O . ] . K i r i w i a n k i p o r y w a j ą c e c h ł o p c ó w można z r o z u m i e ć n a t l e k u l t u r y t r i o b r i a n d z k i e j . N i e m a t o n i c w s p ó l n e g o z napaścią f a n a t y c z n y c h w i e l b i c i e l e k B r a z z i e go. T o s a m o z t u c z e n i e m żon k a c y k a m u r z y ń s k i e g o i o d c h u d z a n i e m się s t a r y c h A m e r y k a n e k . P i e r w s z e z j a w i s k o z w i ą z a n e j e s t z k u l t e m płodności i p r e s t i ż e m w ł a s n o ś c i o w y m , d r u g i e — z nieujarzmioną żądzą młodości i przerażającą w i a r ą , że młodość można u t r z y m a ć n a z a w s z e " . 2 �510 RECENZJE jakości stałych, l e c z n i e n i e z m i e n n y c h . A l b o , u ż y w a j ą c określenia K a r l a Jaspersa, czegoś n i e s a m o w i c i e stałego m i m o zmienności z j a w i s k . „Mondo Cane" przekonywającą wotnych s t a n o w i d l a realizatorów f i l m o w e j lekcję w i ą z a n i a treści t r a d y c y j n e j z właściwymi treściami n a s z e j k t ó r z y p o d j ę l i tę zasadę. N i e m n i e j ostatecznie ukształtowane formy dokumentacji kultury epoki. A u t o r z y umieli w etnograficznej ludowej filmu i ludów n i e są pier­ pierwszymi, sposób n o w a t o r s k i o d k r y ć i z e s t a w i ć d w u odrębnych krańców rozwoju kulturowego c z ł o w i e k a . D z i ę k i w ł a ś c i w e j s e l e k c j i m a t e r i a ł u — d o b o r u treści p o r ó w n y w a l n y c h — film ten pobudza d o szerszej r e f l e k s j i n a d istotą zachowań l u d z k i c h . 3 Jacek Olędzki S O W I E T S K A J A E T N O G R A F I J A , 1965 Podsumowanie naukowego Antropologicznych i o jego przebiegu dorobku Etnograficznych to praca VII oraz wymagająca poważnego d z i w n e g o z a t e m , że p r o b l e m a t y k a K o n g r e s u nego czasopisma dawnictw licznego w dużo m i e j s c a . pokongresowych i poważnego jest „SE" w Wśród o m a w i a n y m roczniku na pierwszym zawierający badaniom l miasta i wiedzy pozycji omówienie osady wysiłku. n a łamach przemysłowej . 2 ukazanie o obradach „kongresowych" uzupełnienie cześnie z przebiegu dyskusyjne obrad 17 s y m p o z j ó w , problemy etnografii i które jakże zawartych wstępny, zagad­ rozpatrzyły oraz opublikowanej w n r . 6 „ S E " z r o k u 1964 i n f o r m a c j i o p r a c a c h s e k c j i k o n g r e s o w y c h wozdanie się w y ­ tego, a mianowicie teorii rasy Ważne Nic recenzowa­ poświęcono w y b r a n y m w programie kongresowym, Nauk informacji m i e j s c u wymienić należy artykuł ocenę K o n g r e s u . O d d z i e l n e nieniom, eksponowanym i długotrwałego poprzedzającym źródłem Kongresu szczegółowych nadal zajmuje okresie głównym zgromadzenia. Międzynarodowego dostarczenie stanowi spra­ węzłowe, a antropologii, wymagające jedno­ koordynacji badań w m i ę d z y n a r o d o w y m z a k r e s i e . 3 Kontynuując koncentrowała kultury grafii riały l i n i ę ustaloną swoją w poprzednich l a t a c h „ S E " również uwagę p r z e d e w s z y s t k i m n a współczesnych i życia l u d ó w Z S R R . D o t e j d y n a m i c z n i e r o z w i j a j ą c e j radzieckiej i badania należy z etnografii (w ramach podstawowego i antropologii ZSRR) w wej . 4 r o k u 1965 się d z i e d z i n y czasopiśmie działu: etno­ Mate­ 9 a r t y k u ł ó w w ś r ó d 20 z a m i e s z ­ c z o n y c h , a t a k ż e a r t y k u ł y w i n n y c h działach d w u m i e s i ę c z n i k a . G o d n y zainteresowania w przeobrażeniach szczególnego jest artykuł L . A . A n o c h i n y , W . J . K r u p j a n s k i e j i M . N . S z m i e l e - J e s t t o r e t r o s p e k t y w n y p r z e g l ą d , a jednocześnie próba p o d s u m o w a n i a prze- B r a k m i e j s c a n i e p o z w o l i ł n a pełniejsze o m ó w i e n i e f i l m u . P o r . r ó w n i e ż m o j e 0 n i m u w a g i p t : Mondo Cane — film etnologiczny, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć " , R. 1 1 : 1966, n r 13 (215). K itogam raboty VII Mieżdunarodnogo kongressa antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 3, s. 3 — 1 1 . W . P. A 1 e k s i e j e w , Teorija rasowiedienija na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 2, s. 3 — 1 6 ; Sz. A . B o g i n a, J . W . K r u p j a n s k a j a , K woprosu ob etnograficzeskom iznczenii goroda i promyszlennogo posjelka. (Po matieriałam simpozjuma na VII Mieżdunarodnom kongriessie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk), „SE", 1965 n r 3, s. 110—117. W. K. Sokołowa, Rabota simpozjumow na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 4 3 — 151. L . A. A n o c h i n a , W. J . K r u p j a n s k a j a , M . N . S z m i e l e w a , Byt 1 jego prieobrazowanije w pieriod postrojenija socjalizma, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 — 31. 3 1 2 3 4 �511 RECENZJE mian, które dokonały się w warunkach n i c t w a s o c j a l i z m u , umożliwiając w procesie b u d o w n i c t w a etnograficznej mantyczne ności w literatury radzieckiej, ustaleniu zakresu jako ludności ZSRR w okresie budow­ w życiu i k u l t u r z e l u d ó w k o m u n i z m u . Interesujące, m . i n . d l a p o l s k i e g o są z a j m u j ą c e rozważania n a d r o z u m i e n i e m zaproponowali lany życia dalsze p r z e m i a n y sporo miejsca w ZSRR czytelnika artykule pojęcia „ b y t " . A u t o r z y , podkreślając t e g o pojęcia, t a k s z e r o k o i różnoznacznie se­ trud­ stosowanego, następujące o k r e ś l e n i e : „ W s z e r o k i m z n a c z e n i u b y t m o ż e być o k r e ś ­ obraz c o d z i e n n e g o życia n y c h s t o s u n k a c h międzyludzkich ludzi, opartego na nawykach, i innych zjawiskach społecznej ( w t y m i p r o d u k c y j n e j ) tradycji, ustalo­ ukształtowanych w działalności l u d z i , w i c h r o d z i n n y c h i procesie domowych sprawach" . 5 W ś r ó d pozostałych a r t y k u ł ó w dujemy, nież obok prac opracowania przemiany niono z badań czasopisma są o p r a c o w a n i a wykształconą o potrzebie e t n i c z n y m i na naszych i rozwoju w poziomem budzą rów­ 6 zainteresowanie czytelnika k u l t u r o w e j i językowej etnograficznych badań ziemiach. Nieliczne polskiego baza źródłowa. oraz danych z m . i n . urzędów 3 nad badań będzie winna współczesnymi przemianami socjologiczne p r o b l e m a t y k i , ale p r z e c i w n i e , stwarzają spisów w obok w republikach interesujący roczniku. Nader materiałów ludności i o współczes­ nadbałtyckich. spośród i n n y c h różnorodna z wywiadów innych ( z a g s ) , także materiały J0 procesy w y n i k u t a k i c h właśnie b a ­ i L. N. Terentiewej etnicznych on najbardziej A u t o r k i wykorzystały, W dawna towarzyszyć w P o l s c e , j a k dotąd, p r a c e zespołowych zamieszczonych stanu cywilnego charaktery­ k u l t u r o w y c h j e j aspektów. Współczesne i przemianach państwowych etnicznych , i n t e g r a c j i oraz od Ich lekturze został a r t y k u ł O. A . G a n c k i e j etnicznej, procesów b a d a n i a c h r a d z i e c k i c h . G o d n e szczególnego za­ narodową. etnicznego wymagają tematyce współczesnych świadomością strukturze narodowej Dla odnaj­ kołchozowego z badań t e r e n ó w o g r u p a c h e t n i c z n y c h , na opracowanie dań p r z y g o t o w a n y nej z terenu ZSRR Nadal 7 demograficzne nie t y l k o nie wyczerpują zapotrzebowanie o robotniczą . problematykę zresztą p o d e j m o w a n ą zujących się w y s o k i m refleksja n a d klasą współczesnej k u l t u r z e chłopstwa 8 interesowania ogół w o b y c z a j o w e i ś w i a t o p o g l ą d o w e . W s z e r s z y m niż dotąd s t o p n i u u w z g l ę d ­ n a łamach od dawna na o tematyce o przeobrażeniach jest prac jego i literatury zespołów archiwalnych, uzyskane dzięki ankie- Ibidem, s. 16. E. E. S e l i t r i e n n i k , Niekotoryje woprosy kołchoznogo stroitielstwa w Czuk o t s k o m nacjonalnom okrugie, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 3 — 2 7 ; A . W . S m o 1 j a k , Jużnyje oroki, t a m ż e , s. 2 8 — 4 2 ; N . A . K i s l j a k o w , Sajrobskije tadżiki, „ S E " , 1965 n r 2, s. 1 7 — 2 7 ; W . A . T u g o ł u k o w , I zmienieni ja w chozjajstwie i bytije ewenkow w Irkutskoj obłasti za półtora wieka, „ S E " , 1965 n r 3, s. 12—26. I . P. T r u f a n o w , O jormirowanii i sowriemiennom sostawie raboczich kad­ rów leningradskogo zawoda „Elektrosiła" im. S. M. Kirowa, „ S E " , 1965 n r 1, s. 9 5 — 103; B o g i ń a, K r u p j a n s k a j a , op. cit. W . K a 1 i t s, Izuczenije nowych siemiejnych obriadow w Estońskoj SRR, „ S E " , 1965 n r 4, s. 3 2 — 4 2 ; I . W . G a g a r i n , Izżiwanije rieligioznych tradicij i formirowanije nowych prazdnicznych obyczajew w Korni ASSR, tamże, s. 148—159. N . G. W o ł k o w a, Izmienienija w nacjonalnom sostawie gorodskogo nasielenija siewiernego Kawkaza za gody Soioietskoj własti, „ S E " , 1965 n r 2, s. 4 0 — 5 6 ; O. A . G a n c k a j a , L. N. T e r e n t i e w a , Etnograjiczeskije issledowanija nacjonalnych processow w Pribałtikie, „ S E " , 1965 n r 5, s. 3 — 1 9 ; L . F . Monogarowa, Sowriemiennyje etniczeskije processy na Zapadnom Pamirie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 2 3 — 33; M . M . I c h i ł o w , K woprosu o nacjonalnoj konsolidacji narodów Dagestana, t a m ż e , s. 9 2 — 1 0 1 . O włączeniu materiałów „zapisów aktów grażdanskogo s o s t o j a n i j a " do za­ s o b u ź r ó d ł o w e g o u ż y t k o w a n e g o p r z e z e t n o g r a f ó w i n f o r m u j e r ó w n i e ż A . G. T r o f i ­ rn o w a, Matieriały otdiełow zags o brakach kak etnograficzeskij istocznik, „SE", 1965, n r 5, s. 1 1 4 — 1 2 1 . 5 6 7 8 9 10 �512 RECENZJE co stanowi nowość również tom, ludność polską w radzieckich zamieszkałą pracach w z r o k u 1959 w y k a z a ł , że n a t e r e n i e L i t e w s k i e j których 29,8°/o żyje w miastach, w etnograficznych. Badania r e p u b l i k a c h nadbałtyckich. Spis objęły ludności S R R l i c z y o n a 230 107 osób, spośród Łotewskiej SRR 59 774 osób, w t y m 63,6°/o już w z w m i a s t a c h o r a z 2256 w E s t o n i i . Ożywienie badań f o l k l o r y s t y c z n y c h nich roczników „SE". żona działalność Rocznik naukowa o p a r t y m na szerokiej Wśród w s z y s t k i m obszerny etnograficzne w stanowisku, walor że folklorze Zagadnieniem Pozostałe dowej i w Atreusza zakresie porównawcze jest dopiero bajek folklorystyczne fantastycznych omawiają u poszczególnych l u d ó w Z S R R 1 4 Nie brak E. M . M e l e t i n s k i e g o zbliżonych 13 zajęła stoi na wówczas uzyskają konieczność odróż­ się między genetycznie, życia ich których twórców. E. A . Tudorowska . twórczości l u ­ wystąpienia o pochodzeniu wątki autor g a t u n k i ustnej , a także informują również przede i pokrewne w y n i k u kontaktów warunków niektóre badaczy. zasługuje metodologii p o d o b n y c h , nie powiązanych wytworem wzmo­ trwałym, szerszej k a d r z e b a d a n i a c h t y c h będzie u w z g l ę d n i o n a klasyfikacji folklorystycznych . książką W 11 poprzed­ że zjawiskiem 1965 n a w y r ó ż n i e n i e literaturze . badania recenzji dowodów, radzieckiej n a u k o w y c h i coraz rocznika o wątkach bliskość prace folklorystyce dostarcza o wątkach p o k r e w n y c h , powstałych w l u d a m i , od utworów typologiczna pozycji folklorystyczne utworów w obecnie a r t y k u ł W . M . Ż i r m u n s k i e g o , Uczta naukowy, kiedy niania jest sieci i n s t y t u c j i folklorystycznych sygnalizowano omawiany 1 2 o badaniach i zbiorach polemicznego i wczesnych formach wywołanego eposu bohater- ekiego . 15 Tematykę pozaradziecką reprezentują artykuły dotyczące Azji (4), Ameryki (2), A f r y k i (2) o r a z E u r o p y (2). J e d n y m z d w ó c h o s t a t n i c h j e s t a r t y k u ł O. A . Ganc- k i e j , p o ś w i ę c o n y b a d a n i o m n a d l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą artystyczną w P o l s c e . A u t o r ­ l s k a s k o n c e n t r o w a ł a się n a j e d n e j szernie informując o dyskusji t y l k o dziedzinie jaśnieniem j e j g e n e z y i h i s t o r y c z n e g o skiego, W. Dynowskiego, kiewicza, K. Piwockiego, zamieszczane pojęcia sztuki ludowej, ob­ wy­ r o z w o j u o r a z m i e j s c a w życiu w s p ó ł c z e s n y m . J a k o p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą O. A . G a n c k a kuły, p r z e d e w s z y s t k i m tego obszernego zagadnienia, nad zdefiniowaniem wykorzystała w „Polskiej J . Grabowskiego, S. P i o t r o w s k i e g o , p u b l i k a c j e książkowe i a r t y ­ Sztuce Ludowej", A. Jackowskiego, R. R e i n f u s s a , A. Błachow- J . Orynżyny, K. J . Seweryna i W. Piet­ Tela- W . M . Ż i r m u n s k i j , „ P i r Atreja" i rodstwiennyje etnograficzeskije sjużety w folklorie i literaturie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 3—22. E. A . T u d o r o w s k a j a, O klassifikacji wolszebnych skazok, „ S E " , 1965 n r 2, s. 57—66. P. W . L i n t u r , Zakarpatskije narodnyje skazanija o Korolewicze Marko, „ S E " , 1965 n r 1, s. 4 3 — 5 0 ; A . J . A n n i s t , Estonskaja epiczeskaja tradicija i epos „Kalewipoeg", t a m ż e , s. 51—59. S. W . Z u c h b a, Doriewolucjonnyje zapisy abchaskich narodnych skazok w Leningradskom archiwie, t a m ż e , s. 104—106; S. A . G a l i n , O sowriemiennom sostojanii sobiranija i izuczenija ustno-poeticzeskogo tworczestwa baszkirskogo naroda, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 0 — 1 6 1 ; E. P i e t r o s j a n , Ż. C h a c z a t r j a n , Sobiranije proizwiedienij armianskogo tancewalnogo i tieatralnogo folklora, „ S E " , 1965 n r 1, s. 155—158. U. B. D a ł g a t , N. W. K i d a j s z - P o k r o w s k a j a , I . W. P u c h ó w , W plenu priedwziatoj schemy. (O' knigie E. M. „Mieletinskogo Proischożdienije gieroiczeskogo eposa. R a u u i j e formy i archaiczeskije pamiatniki Moskwa 1963), „ S E " , 1965 n r 5, s. 94—113. O. A . G a n c k a j a, Narodnoje chudożestwiennoje tworczestwo w socjalisticzeskoj Polsze. (Problemy razwitija), t a m ż e , s. 33—44. W a r t y k u l e a u t o r k a p o m y ł ­ k o w o uznała za a u t o r a t e k s t u a l b u m u Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) o b o k R. R e i n f u s s a r ó w n i e ż J . S w i d e r s k i e g o . 1 1 1 2 1 3 14 1 5 1 6 �513 RECENZJE k o w s k i e j , d r u k o w a n e w l a t a c h 1947—1965, a t a k ż e a r t y k u ł y p o l s k i c h b a d a c z y w czasopiśmie „ D e k o r a t i w n o j e i s k u s s t w o S S S R " . P o l s k i e d y s k u s j e n a d sztuką l u ­ d o w ą uznała O. A . G a n c k a za p o w a ż n y w k ł a d w r o z w ó j t e o r i i i u s t a l e n i e s t a n o ­ w i s k p r a k t y c z n y c h w s t o s u n k u do l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j w e wszyst­ k i c h k r a j a c h socjalistycznych. P o z o s t a ł e „ p o l o n i c a " r o c z n i k a 1965 t o a r t y k u ł y z z a k r e s u h i s t o r i i e t n o g r a f i i , a mianowicie omówienie etnograficznej wartości pamiętnika A d a m a Dłużyka-Kamieńskiego z p o b y t u na S y b e r i i w X V I I w . oraz etnograficznych i a n t r o p o l o ­ g i c z n y c h badań F e l i k s a K o n a . Diariusz A. K a m i e ń s k i e g o , p i e r w s z y z n a n y p o l s k i o p i s S y b e r i i , w y d a n y z z a g i n i o n e g o dziś XVIII-wiecznego odpisu pod koniec X I X w . , u z n a n y został za j e d n o z n a j c e n n i e j s z y c h X V I I - w i e c z n y c h ź r ó d e ł w i e d z y 17 1 8 0 l u d a c h S y b e r i i i i c h k u l t u r z e . A u t o r d o n i e s i e n i a o n a s z y m p o d r ó ż n i k u B . P. P o ­ l e w o j s t w i e r d z a , że p a m i ę t n i k A . K a m i e ń s k i e g o z a w i e r a i n f o r m a c j e , k t ó r y c h n i e m a w żadnym i n n y m X V I I - w i e c z n y m źródle. W t y m świetle należy z r e w i d o w a ć spotykaną w n a s z e j l i t e r a t u r z e ocenę Diariusza, o k r e ś l a n e g o j a k o „ k r ó t k i , skąpy w dane f a k t y c z n e " i podjąć p o s z u k i w a n i a choćby k o p i i , z k t ó r e j został o p u b l i k o ­ w a n y . P r a c a o F e l i k s i e K o n i e t o n i e t y l k o i n f o r m a c j a s z c z e g ó ł o w o ukazująca j e g o s y b e r y j s k i e b a d a n i a . A u t o r artykułu, doskonały z n a w c a e t n o g r a f i i l u d ó w p o ł u d ­ n i o w e j S y b e r i i S. I . W a j n s z t e j n , p o d d a ł m a t e r i a ł y i w n i o s k i F . K o n a g r u n t o w n e j a n a l i z i e i w y k a z a ł , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o j e g o d o r o b e k p o s i a d a p o w a ż n ą w a r t o ś ć d l a badań s y b e r y j s k i c h . N a l e ż y podkreślić, że w s w y c h p o s z u k i w a n i a c h dotarł S. I . W a j n s z t e j n d o n i e w y k o r z y s t a n y c h dotąd r ę k o p i s ó w F. K o n a w r o z m a i t y c h a r c h i w a c h , w t y m także do a r c h i w u m r o d z i n n e g o . S t u d i u m o F. K o n i e byłoby jeszcze cenniejsze, g d y b y zaopatrzone było w w y k a z jego p u b l i k a c j i zawierają­ c y c h m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e . „ P o l s k i e " p o z y c j e r o c z n i k a 1965 kończy r e c e n z j a p r a ­ c y M . M a ł o w i s t a Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, która uzyskała w y s o k ą ocenę r a d z i e c k i e g o h i s t o r y k a . 19 20 W ś r ó d i n n y c h interesujących p o z y c j i , składających się n a zawartość o m a w i a ­ nego r o c z n i k a , godna o d n o t o w a n i a jest d y s k u s j a między amerykańskim e t n o g r a ­ f e m S. D a n n e m a u c z o n y m i r a d z i e c k i m i : J . P. A w i e r k i j e w ą . S. N . A r t a n o w s k i m o r a z E. L . N i t o b u r g i e m na m a r g i n e s i e r a d z i e c k i e j p u b l i k a c j i o współczesnej a m e ­ rykańskiej e t n o g r a f i i . W t r a k c i e p o l e m i k i poruszono istotne m e t o d o l o g i c z n e p r o ­ b l e m y e t n o g r a f i i , m . i n . „kulturowego r e l a t y w i z m u " i „względności k u l t u r o w e j " , a m e r y k a ń s k i c h badań e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h oraz a k u l t u r a c y j n y c h . W roczniku r ó w n i e ż znalazła k o n t y n u a c j ę p o l e m i k a n a t e m a t r o d u m a c i e r z y s t e g o i j e g o m i e j ­ sca w h i s t o r i i społeczeństwa, w k t ó r e j s t r o n a m i b y l i N . A . B u t i n o w o r a z A . J . P e r szic, L . A . F a j n b e r g i N . N . C z e b o k s a r o w . 2 1 2 2 23 B . P. P o l e w o j , Zabytyj istocznik swiedienij po etnografii Sibirii XVII wieka. (O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika) t a m ż e , s. 122—129; S. I . W a j n s z t e j n , Antropołogiczeskije i etnograficzeskije issledowanija Feliksa Jakowlewicza Kona, „ S E " , 1965 n r 4, s. 116—128. A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego, miast 1 miejsc, [ w : ] W a r t a , P o z n a ń 1874, s. 378—388. Z rękopisu w y d a ł k s . A . M a r i a ń s k i . A. Kamieński-Dłużyk, Polski słownik biograficzny, t. 5, K r a k ó w 1939—1946, s. 200. L . K u b b e 1, [ r e c ] Marian Małowist; Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późniejszym średniowieczu. Warszawa 1964, „ S E " , 1965 n r 3, 175—179. S. D a n n , Niekotoryje priedioaritielnyje l u o p r o s y w mieżdunarodnoj etno­ grafii, „ S E " , 1965 n r 6, s. 7 6 — 8 2 ; J . P. A w i e r k i j e w ą , S. N . A r t a n o w s k i j , E . L . N i t o b u r g, Otwiet St. Dannu, t a m ż e , s. 8 3 — 9 1 . Sowriemiennaja amierikanskaja etnografija, p r a c a zbiór, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i J . P. A w i e r k i j e w e j , M o s k w a 1963. N . A . B u t i n o w , Pismo w redakcju, „ S E " , 1965 n r 3, s. 180—185; A . I . Pierszic, L. A. Fajnberg, N. N. C z e b o k s a r o w , P o powodu pisiem N. A. Butinowa i W. R. K a b o , t a m ż e , s. 186—190. 1 7 t 1 8 19 2 0 2 1 22 2 3 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �514 RECENZJE W g r u p i e artykułów o w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografach • o m ó w i e n i e n a u k o w e j działalności W . G. B o g o r a z a 2 4 na uwagę zasługuje o r a z zasłużonego w s p ó ł c z e s n e g o u c z o n e g o S. A . T o k a r i e w a , k i e r o w n i k a K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u i m . Ł o m o ­ nosowa w Moskwie, również w Polsce 25 D z i a ł Krytyka graficznych autora w i e l u prac n a u k o w y c h , szeroko znanych zawiera, i bibliografia o b o k interesujących i historycznych, przede w s z y s t k i m pozaradzieckiej, r e c e n z j e książek s o c j o l o g i c z n y c h g r a f i i n a r o d ó w n a d b a ł t y c k i c h za o k r e s p o w o j e n n y Komitet liczył w Redakcyjny l a t a c h układ c z a s o p i s m a rokiego „SE", pracujący pod z badań cenionych 26 omówień prac na terenie 27 na swych etno­ i Azji . przewodnictwem S. P. w dalszym łamach w y n i k ó w Tołstowa, poprzednich u t r z y m a n o n a d a l . R ó w n i e ż nakład w y k a z y w a ł o d 1850 d o 1900 egz. „ S E " w prezentowania ZSRR , a także c e n n e b i b l i o g r a f i e e t n o ­ 1965 r . 9 osób i w j e g o składzie n i e b y ł o z m i a n . P r z y j ę t y lizację i w y n o s i ł i . dużą s t a b i ­ ciągu z m i e r z a j ą c badań w s z y s t k i c h d o sze­ specjalności w r a m a c h e t n o g r a f i i , a t a k ż e d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , jednocześnie p r o t e g u j e ty i ujęcia n o w a t o r s k i e , mając t y m s a m y m poważny udział w rozwoju tema­ etnografii radzieckiej. Zbigniew STANISŁAW KAŁUŻYŃSKI, Mongolia, Państwowe Jasiewicz Wydawnictwo Naukowe, W a r s z a w a 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a 1 Mongolia, d r u g i po Związku Radzieckim k r a j socjalistyczny w historii, a trzeci p o Chińskiej R e p u b l i c e L u d o w e j p o d w z g l ę d e m w i e l k o ś c i , w y m a g a ł u n a s o d d a w n a pełniejszej i n f o r m a c j i , o b e j m u j ą c e j całość z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z ż y c i e m p a ń s t w o w y m i j e g o d z i e j a m i . L u k ę tę w y p e ł n i a książka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o . M o n g o l i o . J e s t t o z w i ę z ł y zbiór p o d s t a w o w y c h w i a d o m o ś c i o w a r u n k a c h g e o g r a ­ f i c z n y c h i d e m o g r a f i c z n y c h k r a j u , j e g o składzie n a r o d o w o ś c i o w y m , h i s t o r i i , w t y m . również języka i k u l t u r y , n i e wyłączając najszerszych m a s a r a c k i c h . Książka z a ­ w i e r a p o n a d t o dane o współczesnej s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , gospodarczej i k u l t u r a l ­ nej k r a j u . Autor na zgodnie przedstawienie mongolskiego dobniej przygotowaniem h i s t o r y c z n y c h etapów jego k u l t u r y posłużyły miotu, jakimi W z zawodowym filologa kształtowania i języka. D o p r z e d s t a w i e n i a stosunkowo położył tej wiedzy l i c z n e , a z a r a z e m najpełniejsze poszczycić się m o ż e n a u k a r o s y j s k a i główny się w s p ó ł c z e s n e g o nacisk narodu najprawdopo­ opracowania przed­ radziecka. książce K a ł u ż y ń s k i e g o d l a z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g i c z n y c h n a j w a ż n i e j s z e c z e n i e mają oprócz r o z d z i a ł u z a t y t u ł o w a n e g o Kultura, a w n i m podrozdział zna­ „Tra­ d y c j e k u l t u r a l n e d a w n e j M o n g o l i i " , r ó w n i e ż i n n e p a r t i e , w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a niezbędne wiadomości d l a ogólnej orientacji w złożonym przedmiocie. Taką np. I . S. W d o w i n , W . G. Bogoraz — Issledowatiel jazykow i kultury narodów siewiero-wostoka Sibirii ( K stoletiju so dnia rożdienija), tamże, s. 70—78. M. J. S a l m a n o w i c z , Sergiej Aleksandrowicz Tokariew ( K 65-letiju so dnia rożdienija), t a m ż e , s. 152—153. P o r . r e c : I S. K o n , Pozitiwizm w sociologii, Leningrad 1964, o r a z A. G. Charczew, Brak i siemja w SSSR, opyt sociołogiczeskogo issledowanija, „ S E " , 1965 n r 5, s. 144—149. W . M i 1 j u s, Bibliografija litowskoj etnografii za 1947—1964, „ S E " , 1965 n r 5, s. 166—174; A . G e r m a n i s , Z . S z a k a r e , Bibliografija łatwijskoj antropo­ logii i etnografii za 1960—1964, „ S E " , 1965 s. 157—165; L . F e o k t i s t o w a , Biblio­ grafija estonskoj etnografii za 1961—1965, t a m ż e , s. 165—168. 2 4 2 5 2 6 2 7 �515 RECENZJE r o l ę pełni obok części pierwszej zatytułowanej p t . Ludność, a także r o z d z i a ł y Dzieje dziale odnajdujemy Ludność dawnej Kraj drugi podrozdziały w i Zycie Mongolii kolejności rozdział W gospodarcze. zatytułowane, j a k w pracach roz­ etnogra­ f i c z n y c h : „ J u r t a " , „ P o ż y w i e n i e , strój, o b y c z a j e " . Wyjątkowo Mongolią Dane np. i t r u d n e zadanie jej dziejami etnograficzne w ogarnięcia Kałużyński całości rozwiązał w t e j książce p o d w z g l ę d e m historycznym, politycznym i gospodarczym. spraw związanych sposób budzący ilościowym Warto z dzisiejszą pełne bliżej zapoznać i naukowych zastanowień, określone m i e j s c e Autor wanych w wskazuje zwierząt pasterstwie a w przyszłości w teorii rozwoju kultury n p . na znane i stosunkowo mongolskim. skądinąd wysoko uzyskać zjawisko mówi, iż z w i e r z ą t , j a k i m i są o c h r o n a p r z e d wym. Jakie były przyczyny wieka na w organizowaniu to istotne stawy pytanie nie potrafiono opartego oczekiwać danych wewnętrznych, hodo­ eksploatacji w tym problemów kraju hodowli chłodem i b r a k a m i pożywienia w o k r e s i e pasterstwa o nieosiadły t r y b życia? ze strony porównawczych k u l t u r a c h pasterskich i zarazem ników ich zimo­ t e j niekompletności czy jednostronności w y s i ł k u należy wykorzystania interpretację rozmaitości sposobów p r z e d r e w o l u c j ą socjalistyczną r o z w i ą z a ć t a k i c h p o d s t a w o w y c h nie­ za p r z e d ­ ludowych. wielkiej rozwiniętych Jednocześnie właściwą szerokich w a r s t w innym, się z k t ó r y m i spośród t y c h d a n y c h . M o g ą o n e posłużyć w p r a c a c h b a d a w c z y c h miot uznanie. n i e ustępują o etnologii, innych, r ó w n i e pełne p o d s t a w y warunkujących taką właśnie czło­ Odpowiedzi mającej pełne zasadniczo pod­ odmiennych, wniknięcia w splot postać pasterstwa czyn­ dawnej Mongolii. Podobnie rzecz p r z e d s t a w i a bytowania w stepie, gospodarki domowej. Wyliczone urządzenia i sprzęty. A u t o r niane. Uzasadnia Istnieją rozmaitych, bogato przyczyny pasterskiej wskazaniach jurty zostają zwraca i Kałużyńskiego organizowania rozmaite jednak liczne rozwiniętych zdecydowały doby nowszej. w tym uwagę n a b r a k wyposażenia przykłady form o t e j swoistości u ludów ceramicznej. rowa z krajów na tereny Mongolii Chin, Indii, różnorodne j a k też wyroby metalowe, wędrownych się, iż gospodarki odpowied­ wymiana Bliskiego w gli­ sposobu Wydaje k u l t u r o w e j mongolskiej t y c h czasach docierały naczynia B y ć m o ż e , iż p e w n e z n a c z e n i e m i a ł o u b ó s t w o sąsiednimi. Z naszej gospodarstwie w n i e g o s u r o w c a , a jednocześnie s z e r o k o rozwinięta w z krajami swoistości do koczowniczego występowania wytwórczości na odpowiednika używane t o i c h kruchością, n i e p r z y s t o s o w a n i e m bytowania. inne się w e użytkowania towa­ Wschodu t y m również n a ­ c z y n i a . P o z a t y m istniały r ó w n i e ż n a m i e j s c u ośrodki r z e m i e ś l n i c z e o w y s o k o roz­ winiętej t e c h n i c e obróbki m e t a l i . M ó w i ą c o w ł a ś c i w o ś c i a c h życia r o d z i n n e g o żyński t r a d y c y j n e ją w znacznie Uzasadnia znaczenie wyróżniającej wyższą pozycję ski jako „głównego r o l ę miała kobieta kobiety jej kobiety. rolą w życiu tej gospodarce. Tylko jednak na pewno, szczegółowe Kału­ Uznaje Wschodu. gospodarczym. g o s p o d a r c e p a s t e r s k i e j l u d ó w m o n g o l s k i c h określa pracownika". Nie wiemy w społecznej aniżeli u i n n y c h l u d ó w p a s t e r s k i c h , n p . B l i s k i e g o mongolskiej kobiety w tradycyjnej l u d ó w m o n g o l s k i c h podkreśla się p o z y c j i Miejsce Kałużyń­ czy i s t o t n i e badania nad taką podziałem zajęć w r o d z i n i e , p r z e d e w s z y s t k i m h o d o w l a n y c h , a następnie w s z y s t k i c h pozosta­ łych, m o g ą dostarczyć m i a r o d a j n y c h w t y m w z g l ę d z i e d a n y c h . O i l e w i a d o m o , d a ­ n y c h t a k i c h n i k t dotąd n i e z g r o m a d z i ł . Odrębnym są c e c h y niejsze zupełnie narodowe wymienia tematem, któremu ludności m o n g o l s k i e j , w kolejności: w poświęca sporo t y m głównie dobroduszność, ciekawość miejsca pasterzy. oraz Kałużyński, Jako gościnność. najważ­ Warto �516 RECENZJE też p r z y t o c z y ć trafną u w a g ę a u t o r a charakteryzującą kraj i jego l u d z i : w ę d r o w i e c , czy t o k o b i e t a , czy t o m ę ż c z y z n a , j e s t n a s t e p a c h M o n g o l i i szy niż n a u l i c a c h w i e l k i c h m i a s t e u r o p e j s k i c h " . W jeden z ważniejszych uzasadnionej sprawom poświęcona Ze sławniejszych nazwisk dziejach t y m wyraża Kałużyńskiego. Jest się nim ton p o d z i w u d l a n a r o d u , który b u d z i u nas jest ostatnia stosunkami tymi Polaków, którzy M o n g o l i i . Oprócz część książki zapoznajemy zatytułowana się poprzez n a t r w a ł e z a p i s a l i się w osławionego p r z y p o m i n a Kałużyński n a z w i s k a badaczy łowy X X porównaniu Stanisława zainteresowanie. polsko-mongolskie. szych książki w pełni s y m p a t i i i w i e l k i e g o od d a w n a szerokie Tym walorów „Samotny bezpieczniej­ w świecie Stosunki przypomnienie dawnych i Benedykta z now­ Wrocławia p o l s k i c h z o k r e s u o d końca X V I I I d o p o ­ w . N a l e ż ą d o n i c h J a n P o t o c k i , Józef K o w a l e w s k i oraz Władysław Ko­ twicz i Marian Lewicki. Stanisława Mongolia dodatkowo pogłębienia i Kałużyńskiego jest jeszcze podkreślać. N i e u l e g a również i rozszerzenia wielorakich n a u k o w y c h , które piero w najnowszej książką, której wartości nie trzeba k w e s t i i , iż p r z y c z y n i się o n a z n a c z n i e stosunków ukształtowane gospodarczych, zostały w sposób do kulturalnych zorganizowany do­ rzeczywistości naszego k r a j u . Jacek Olędzki A N D R A S R Ó N A - T A S , Mongolia. Siadami nomadów; z węgierskiego przełożył Eugeniusz Mroszko, opracowanie graficzne i typograficzne Janina H a m m e r , Pań­ s t w o w e W y d a w n i c t w o W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, ss. 352, 1 m a p a . A n d r a s Róna-Tas węgierski m o n g o l i s t a i t y b e t y s t a jest młodym p r a c o w n i ­ k i e m n a u k i , w y c h o w a n k i e m znanego badacza dalekiego w s c h o d u , Lajosa Ligetiego. S w o j ą p i e r w s z ą 3-miesięczną p o d r ó ż d o M o n g o l i i o d b y ł w 1957 r . T o w a r z y s z y ł o m u wówczas d w o j e mongolistów: K a t a l i n U . K o h a l m i i G y o r g y K a r a . W następnym r o k u T a s p r z e b y w a ł w M o n g o l i i j e d e n miesiąc . 1 jest rodzajem Mongolia i C z o u k o u t i e n (miejsca pamiętnika z t y c h d w u podróży oraz o d w i e d z i n sławnych znalezisk szczątków k o s t n y c h człowieka n e g o ) . W i a d o m o ś c i z C h i n dzielą r e l a c j ę z p i e r w s z e j Właściwy tytuł k s i ą ż k i : Nomadok maczeniu otrzymał szemmel ze strony Mongólidban zarówno staw przeinaczenia że, iż w p o d o b n y daje miejsce został Nyomaban podtytułu. całkowicie Wydawnictwa, i d r u g i e j podróży do M o n g o l i i . {Siadami Natomiast tłumacza sposób w p r o w a d z o n e przekładu Brak p o l s k i m tłu­ oryginału jącą pod­ c h a r a k t e r książki. B y ć m o ­ do najlepszych. Jedno Natomiast strona wrażenie. P r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k podnieść n a l e ż y w i e l k ą zasługę W y d a w n i c t w a w notatki zrozumieć zostały d o n i e j i n n e jeszcze z m i a n y . n i e należy graficzna i typograficzna pozostawia j a k najlepsze Powszechnej, Etnogrdfus jakiejkolwiek nie pozwala tytułu, k t ó r y w y r a ź n i e s y g n a l i z u j e się ustalić, iż j ę z y k w nomadów) podtytuł opuszczony. jak i Pekinu pierwot­ Wiedzy iż udostępniło p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i tę w a ż n ą p o z y c j ę p o p u l a r y z u ­ najnowsze badania o s t a t n i c h czasach kultury ludów ukazało się k i l k a Mongolii. książek Warto bowiem poświęconych wspomnieć, k u l t u r z e tego iż wiel- T r a s a p i e r w s z e j p o d r ó ż y p r o w a d z i ł a w k i e r u n k u z a c h o d n i m d o następujących a j m a k ó w : bułgańskiego, chubsugułskiego, północnochangajskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , u b s u n u r s k i e g o , k o b d y j s k i e g o , gobi-ałtajskiego oraz południowochangajskiego. N a ­ t o m i a s t t r a s a d r u g i e j p o d r ó ż y s k i e r o w a n a była n a o b s z a r y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e ajmaków: c h e n t i j s k i e g o , suchebatorskiego, w s c h o d n i o - i środkowogobijskiego. 1 �517 RECENZJE kiego k r a j u . Dotychczas j e d n a k t y l k o książka A n d r â s R ó n a - T a s została p r z e t ł u m a ­ 2 czona n a j ę z y k p o l s k i . M i m o s t o s u n k o w o p o k a ź n e g o d o r o b k u n a s z y c h dorobku związanego z historią p i e r w s z e j , najpełniejszej i kulturą i zarazem M o n g o l i i , książka Tasa wydawnictw, zajmuje miejsce najbardziej kompetentnej informacji o kulturze ludów m o n g o l s k i c h . 3 Wielka we pasja badawcza przenikają z językoznawczych jak też a u t o r potrafił podróży parcia czołowych Korzystał w autora i zarazem 350-stronicowej zainteresowań swych czen całej przygotowywał węgierskich również rozszerzyć podróżniczych z pomocy czasie przygotowań na sowanych obok właściwych program życia poszukiwań naukowych, Mongolii. z k o n s u l t a c j i i bezpośredniego Gyuli Ortutaya pierwszej i Istvâna Talasiego. przebywał języka dłuższy mongolskiego. i s k a n d y n a w s k i e j należy w Europie b a d a w c z e t y c h n a u k k s z t a ł t o w a ł y się n a j a s n o zainteresowań etnogenetycznych. Do po­ B. Rinczena. R i n - podróży p t . Gramatyka radzieckiej nauko­ zainteresowań współczesnej historyka mongolskiego, autora do swej węgierska podstawach swój etnografów: czas n a W ę g r z e c h , b r o n i ą c t a m r o z p r a w y Mongolistyka Mimo całość się korzystając znanego do najsławniejszych. T r a d y c j e jego staranne przygotowanie pracy. Przyświecało im zary­ poznanie h i s t o r i i i k u l t u r y l u d ó w z a l i c z a n y c h d o t z w . n o m a d ó w . M i a ł y o n e , j a k w i a d o m o , dać początek W i zdeterminować późniejszy rozwój takich n p . narodów, jak Węgrzy. n a u c e w ę g i e r s k i e j o k . p o ł o w y X I X w . p o j a w i ł się p r o b l e m „ p o s z u k i w a n i a p r a - ojczyzny". Kierował on do Azji Centralnej licznych węgierskich podróżników i n a u k o w c ó w . W ś r ó d n i c h n a c z o ł o w y s u w a się K o r ó s i C s o m a . R ó w n i e ż recenzowa­ n a książka powstała w dużej m i e r z e w s k u t e k t e n d e n c j i n a w i ą z a n i a d o p o s z u k i w a ń p r a o j c z y z n y . A u t o r o w i n i e były j e d n a k obojętne współczesne przeobrażenia we n a obszarze M o n g o l i i . P r z e c i w n i e , książce, l e c z r ó w n i e ż w programie starał się dać i m w y r a z prowadzonej ekspedycji . 4 kulturo­ nie t y l k o w Niemniej swej zaintereso­ w a n i a t r a d y c y j n y m i właściwościami k u l t u r y ludów m o n g o l s k i c h były a u t o r o w i bliż­ sze. I o n e też s t a n o w i ł y p o d s t a w ę s f o r m u ł o w a n i a zadań b a d a w c z y c h skiej. Przedstawione zostały o n e n a p o c z ą t k u książki. „ W n y c h równinach stepów A z j i ekipy sercu A z j i na C e n t r a l n e j m u s i być jakaś »praojczyzna« węgier­ bezkres­ l u d ó w . Coś t a m m u s i b y ć t a k i e g o , co m o ż e m y p r z y j ą ć za p u n k t z a p a l n y h i s t o r i i p e w n e j części ludzkości. S f o r m u ł u j ę z a g a d n i e n i e : i n t e r e s o w a ł y m n i e n a r o d y k o c z o w n i c z e g o f e u d a lizmu [...] interesowała mnie specyfika, charakterystyczne cechy kultury noma­ dów" . 5 W myśl przemierzyli podróży tych naczelnych ogromne obszary przeprowadzono postulatów badawczych Mongolii . W pracowite 6 autor i jego czasie t a k p i e r w s z e j , i skrupulatne badania towarzystwo jak i nad wielu k u l t u r y m o n o g o l s k i c h p a s t e r z y . O i l e można się d o b r z e z o r i e n t o w a ć , w a r u n k i podróży (ograniczony wadzenie drugiej dziedzinami samej czas p o b y t u , trudności k o m u n i k a c y j n e ) n i e p o z w a l a ł y n a p r o ­ w każdym z odwiedzanych miejsc jednakowo s k r u p u l a t n y c h badań t y c h samych dziedzin k u l t u r y . P o r . I . M o n t a g u , Land of Blue Sky, a Portrait oj Modern Mongolia, Lon­ d o n 1956; C. A r t h a u d , F . H é b e r t - S t e v e n s , M o n g o l i e , P a r i s 1958; L . J i s 1, M o n g o ï e i , K u n s t und Tradition, P r a h a 1960. P o r . r e c e n z j a z p o l s k i c h książek o M o n g o l i i z a m i e s z c z o n a o b o k . W czasie p o b y t u e k s p e d y c j i węgierskiej w M o n g o l i i j e j członkowie w y s t ę p o ­ w a l i w r o z m a i t y c h p r o g r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h wówczas wyborów. Ponadto zorga­ n i z o w a l i o n i w U ł a n B a t o r specjalną w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą k u l t u r z e W ę g i e r i p r z y ­ jaźni w ę g i e r s k o - m o n g o l s k i e j . P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 20. Prawdopodobnie spośród p o w o j e n n y c h e k s p e d y c j i n a u k o w y c h d o M o n g o l i i w ę g i e r s k a objęła n a j b a r d z i e j r o z l e g ł y o b s z a r t e g o k r a j u . 2 3 4 5 6 �518 RECENZJE Przedstawione węgierskich w pamiętnikarskiej naukowców postaci r e z u l t a t y poszukiwań n i e ułatwiają o n a w dużej m i e r z e w z o r o w a n a badaczowi korzystania i z tej spostrzeżeń książki. n a p r z e s t a r z a ł e j już f o r m i e l i t e r a t u r y czy p o p u l a r n o n a u k o w e j , która w dosłownej p r z y g o d z i e (nie n a u k o w e j czy i n t e l e k ­ t u a l n e j ) , j a k też z a g a d k o w o ś c i ujęć s t a r a się odnaleźć o d b i o r c ę w s z e r s z y c h czytelników. Nie znaczy to jednak, aby w tej pracy nie było Jest podróżniczej relacji kręgach najlepszej próby, z g o d n y c h z p o s t u l a t a m i b a d a w c z y m i , j a k i e przyświecały n a u k o w c o m w ę g i e r ­ skim. I t a k wciągnięci w problematykę d a w n y c h sławetnych dziejów M o n g o l i i przy­ p o m n i e n i e m w e w s t ę p n e j części p o s t a c i C z y n g i s - c h a n a p o z n a j e m y następnie z m n i e j ­ szą pasterzy. l u b większą dokładnością różne przejawy swoistej kultury Kolejne składniki układające się w z a m k n i ę t ą całość określonej s f e r y f a k t ó w i z j a w i s k t u r o w y c h są n i e r a z r o z p r o s z o n e d o w a ł się w pewne kowi niej indeks rzeczowy, wówczas t a k a właśnie uzasadnienie. Skoro samemu próbować zostało p o w i e d z i a n e — kul­ w n i e o c z e k i w a n y c h m i e j s c a c h książki. G d y b y postać r e l a c j i miałaby j e d n a k z a b r a k ł o t e j i s t o t n e j części, p o z o s t a j e scalenia materiału. Jest w i e l o s t r o n n y , iż z a d a n i e on na tyle czytelni­ obfity takie nie wydaje się znaj­ i — jak pozbawione celu. Podstawy gospodarcze ludów zaliczanych przez naświetlenie z j e d n e j s t r o n y w systematycznie ze stanem obecnym, odwiedzanych o ilości samonach i badawczych autora rodzaju prowadzenia nabiera uzyskują zgodnych hodowanych oraz 7 0 rozmaitych zagadnieniach w i ajmakach , a u t o r a do nomadów podawanych informacjach, pierwszorzędnego ile ustalenie, w n y c h o t y m systemie w w poszczególnych rozproszonych tej pasterskiej gospodarki. W znaczenia r o z m a i t e , rzucające się E u r o p e j c z y k o w i n a p i e r w s z e mongolskiego, zwierząt z drugiej sposób w y z w a l a j ą c y gospodarki. Wiadomo, wniknięcie wejrzenie nie cechy pewną refleksję j a k istotną r o l ę w uwagach świetle tez naukową, d a ­ dziejach podbojów p r o w a d z o n y c h przez l u d y m o n g o l s k i e odegrały posiadane przez n i e swoiste k o n i , znajomość sposobów p r z e m i e r z a n i a n i a postojów, w r e s z c i e prowadzenia ogromnych obszarów, zasad zaprzęgi organizowa­ g o s p o d a r k i , którą m o g l i b y ś m y n a z w a ć w w a r u n k a c h o g r a n i c z o n y c h możliwości b y t o w y c h . D o w i a d u j e m y tylko pasterstwa domową się o w i e l u i s t o t ­ n y c h s t r o n a c h tego złożonego p r o b l e m u . B r a k jest j e d n a k równocześnie niektórych n i e z w y k l e w a ż n y c h ustaleń. T a k j e s t n p . w w y p a d k u p o z n a w a n i a p r z e z a u t o r a m o ż ­ liwości jeździeckich pasterzy m o n g o l s k i c h . N i e wystarczają t u t a j oczywiście stwier­ dzenia o bardzo wcześnie p o b i e r a n y c h n a u k a c h j a z d y n a k o n i u przez dzieci. Ocze­ k i w a ł o b y się z a s t a n o w i e ń n a d w y t r z y m a ł o ś c i ą nia, jakiego najczęściej używają do dziś również z i s t o t n y m i m o m e n t a m i jazdy nia, trzymania Podobnie się jeźdźca nie odnajdujemy hodowanym tynentalnego zwierzętom klimatu 1 pielęgnowania czy ochrony Mongolii, stad. N i e k i e d y na koniu — manewrów właściwej i analizy przed nie i w i e l u jeszcze i n n y m i c e c h a m i k o ­ miejscowe jednak sposobów trafia zapoznajemy ujeżdżania, pokonywania udziału c z ł o w i e k a w różnymi mówiąc ludy. Nie sposobami o klęskami, samych przestrzeni. organizowaniu wynikającymi sposobach do czytelnika się siodła­ z kon­ rozmnażania informacja o wiedzy p a s t e r z y m o n g o l s k i c h , która w s k a z u j e , iż m i m o a r c h a i z m u s a m e g o s y s t e m u h o d o w l i wykształcona została w t e j części świata niebywała zupełnie dokładność i szero­ k i z a k r e s znajomości z w i e r z ę c i a . 3 Dociekliwsze panych 7 8 i pełniejsze z hodowli. Wiadomo są n a t o m i a s t p r z e m y ś l e n i a bowiem, iż w bezdrzewnej na t e m a t pożytków na ogromnych czer­ obszarach P o r . d a n e o a j m a k u G o b i - a ł t a j s k i m , s. 118—119, Chubsuguł, s. 198, i P o r . R ó n a - T a s , Monogolia..., s. 304. nast. �519 RECENZJE Mongolii — kraju nie miało z w i e l o k r o t n i o n e mającym o d sposobów znalezienia odzieży Przedstawia tradycji rolniczych rozmaitych sposobu sprzętów m a k u kobdyjskiego o t y m , j a k został w y k o r z y s t a n y wojłok przystosowanych d o nieosiadłego W i n n e j części M o n g o l i i o d k r y w a n a j p r o s t s z e Nie kultury mniejszą dycyjnych obrzędów ponadto bytowania. się n a r z ę d z i a m i konstrukcję weselnych i Na temat terenie tematach czy u życia s p o ł e c z n e g o n a czoło w y s u w a j ą Jeśli 1 2 się Można 14 było tra­ weźmie pod jednak ustnej. Niestety książce telnika od dów ne 16 w węgierskich wykorzystaniu 15 z tego pełniej jako reprezentantów materiału zakresu. Autor do przedstawienia zasad s y s t e m u są p o s z u k i w a n i a składania badaczy wiadomości wykorzystał n p . j a k t a n i e c cam pasterskich przede zainteresowań językoznawczych i f i l o l o g i c z n y c h , i swobody europejskiego wartościowe oraz niektórych w y b i t n i e poza s k r o m n y m i przykładami piosenek obfitszych przygotowanie towarzyskich . oczekiwać dociekliwości Tasa 13 wszystkim specjalistycznych szej oraz się o p i s y p r z e d m i o t u czegoś zupełnie n o w e g o . Interesujące są n a ­ t o m i a s t opowieści o obyczajach grach i zabawach . omłotowymi . rodziny, pogrzebowych . 10 ziar­ u w a g ę w c z e ś n i e j s z e p r a c e z t e g o z a k r e s u , t o n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż i n f o r m a c j e n i e wnoszą do p o z n a n i a aj- składające się z d w u k a ­ rolnictwa — zdobywania żniwiarskimi tych pierwszych roz­ budowania podczas z m i a n y miejsca w y p a s u formy uwagę poświęcił a u t o r s p r a w o m duchowej. W do 9 n a t r a f i ł a u t o r n a żarna bez o b u d o w y , bez p o s ł u g i w a n i a zakresu, sporządzania j e j u ż y t k o w a n i a . C e n n e są w i a d o m o ś c i T a s a n a m i e n i . Jest t o narzędzie w y g o d n e do przenoszenia na pasterstwo o s t a t n i e m u poświęca a u t o r obszerne i szczegółowe dane t y p o w e g o d l a tej g r u p y ludów pomieszczenia — j u r t y . O m a w i a o r a z właściwości — szerokiego zastępczych s u r o w c ó w o p a ł o w y c h p o z a s a d y i mieszkań. T e m u poznanie. utrwalonych f u n k c j e . Wchodziły t a m w grę potrzeby religijnego tłumaczenia w tradycyjnej i opowieści b r a k jest w t e j swoje właściwe interesujących lamaizmie. wierzeń zawodowe zawsze Szczególnie zamarłych obrzędów n a ogół w c z e ś n i e j s z y c h takich na temat aniżeli czy­ jednak religijnych, . W i e l e też spostrzeżeń z a w d z i ę c z a m y T a s o w i darów i ofiar, więk­ twórczości obrzę­ lamaistycz- . P o z a analizą w a r t o ś c i a r c h i t e k t o n i c z n y c h k o m p l e k s u k l a s z t o r n e g o oraz u w a g na temat zestawu teresowania barw w w Erdeni-dzu deliach b r a k jest dowodów większego zain­ a u t o r a a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś c i ą plastyczną. Wszystko t o , co poznaliśmy, nie znajduje w książce k o n k l u z j i , w a ł y b y wysunięte n a wstępie tezy badawcze. Jest t o niewątpliwie n i e d o c i ą g n i ę c i e t e j interesującej i ważnej szernym wiadomości materiałem wrażeń i książki. C z y t e l n i k o charakterze jaką sugero­ najpoważniejsze pozostaje więc z ob­ opisowym. Musi sam próbować n i e t y l k o scalenia t e j w i e d z y , lecz również j e j n a z w a n i a . N a w e t d l a mało d o ś w i a d c z o n e g o b a d a c z a k u l t u r y l u d ó w m o n g o l s k i c h w i e d z a t a kształtuje się w c a ­ łość p r a w i e organiczną. k u l t u r y przeważającej krawszymi Pozwala to mówić o strukturze tej kultury, czy raczej większości l u d ó w m o n g o l s k i c h j a k o o w y r ó w n a n e j , z n a j j a s - znamionami braków i dobrodziejstw Ibidem, s. 104, 152—162, 175. Ibidem, s. 145. Ibidem, s. 221—222. Ibidem, s. 314—330. P o r . K . W . W i a t k i n a , Mongoły Mongolsko] Instituía E t n o g r a f i i " , t . 6 0 : 1960, s. 232—256. P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 310. Ibidem, s. 245—247. Ibidem, s. 111, 142, 144, 167, 2 2 1 , 246. bytowania w stepie w oparciu 9 10 11 12 1 3 1 4 15 16 Narodnoj Respubliki, „Trudy �520 o RECENZJE wędrowne staci pasterstwo wielu rodzajów zwierząt, nie wspierane żadną u p r a w y z i e m i . D l a k o n c e p c j i s t r u k t u r a l i s t y c z n y c h w e współczesnej jest to sytuacja w y b i t n i e modelowa. zwierząt promieniują l u b odzywają Uzależnienia człowieka od stad z po­ etnologii hodowanych się e c h e m w każdej n i e m a l s f e r z e j e g o zacho­ wań, pragnień oraz a s p i r a c j i przyszłościowych. Jacek JERZY Iskry, nia, Z I E L E Ń S K I , Sześciu Warszawa Iskry, Warszawa 1963, ss. 219 ( r o z d z . : KOWSKI, W Warszawa 1964, ss. 162. lakierkach Znajomość mędrców przez M o n g o l i i jest postać w i a d o m o ś c i z „Bogatego 1961, ss. 166; J E R Z Y Świat P U T R A M E N T , Cztery Mongolskie zdjęcia Gobi, Szczęścia". prac n a u k o w y c h pozwala lacjami d z i e n n i k a r z y na t e m a t M o n g o l i i od s t r o n y rozszerzenia domości, j a k też s p r e c y z o w a n i a znaczenia NOWA­ i Wiedza, iż każda zainteresowanie obecny zmie­ świata, WIESŁAW pastorałki); budzi uzasadnione zajmować się strony J a n K o s i d o w s k i , Książka u n a s jeszcze n a t y l e o g r a n i c z o n a , o tym kraju Olędzki niemal badacza. niezbędnych znacznie ciwą reakcję ujmowania nad samą przy stopniu pozycje tego gatunku piśmienniczego p r z e d m i o t u . Stąd też w do celów t y m w s p o m n i e ć , że w tradycji omówieniu t y m o g r a n i c z ę się d o badań e t n o l o g i c z n y c h m i a r y , co L u d w i k K r z y w i c k i czy K a z i m i e r z nych poszukiwań terenowych mniej­ budzić n a u k o w y c h w y m i e n i o n y c h wyżej n a l e ż y k o r z y s t a n i e z t e g o r o d z a j u źródeł. N a n a s z y m tej mogą k r y t y c z n ą , s k i e r o w a n ą n p . n a ocenę zasadności spostrzeżeń, przydatnością wia­ p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h , szczególnie jeśli chodzi o współczesne przeobrażenia k u l t u r o w e n a t y m odległym obszarze. W szym Stan się m a t e r i a ł a m i p u b l i c y s t y c z n y m i , r e ­ zastanowień prac. do częstych Warto wypadków gruncie n a u k o w y m Moszyński, niezależnie lub archiwalnych korzystali z właś­ sposobu badacze od włas­ niespecjalistycznych m a t e r i a ł ó w . K r z y w i c k i umiał w y k o r z y s t y w a ć n a w e t s k r o m n e k o m u n i k a t y p r a s o w e . M o s z y ń s k i n i e k t ó r e ze s w y c h dociekań n a t e m a t s p o ł e c z e ń s t w p l e m i e n n y c h oparł, j a k w i a d o m o , n a r e l a c j a c h o c h a r a k t e r z e podróżniczym l u b pamiętnikarskim K Pośród r e c e n z o w a n y c h p o z y c j i książka J e r z e g o Z i e l e ń s k i e g o Sześciu ukazała się n a j w c z e ś n i e j . W okresie p o w o j e n n y m 2 obszerniejszego przedstawienia d a n y c h o współczesnych g o l i i . Zieliński podróżował po t y m k r a j u około 7 t y s . k m , n i e wliczając Zieleński jakie obudował o państwie swoje przez przeobrażeniach 2 miesiące w reporterskie relacje nawiązaniami Mon­ trasę i powrotu. do wiadomości, Benedykt P o l a k . J e s t t o n i e t y l k o zręczna i p o m y s ł o w a , lecz t a k ż e n i e p o z b a w i o n a głębszych przez pryzmat dążność a u t o r a d o u k a z a n i a teraźniejszości m o n g o l s k i e j osławionych się p o n a d t o w ą t e k 1246 r . m n i c h próbą z Wrocławia, wartości p o z n a w c z y c h zebrał w w 1958 r . P r z e b y ł d r o g i d o Ułan B a t o r z W a r s z a w y Czyngis-chana mędrców... jest ona u nas pierwszą powiązań dziejów dawnego współczesności imperium. W książce z bliższą z n a c z n i e tej po­ znajduje^ przeszłością, którą na n a s z y m terenie spopularyzował F. A . O s s e n d o w s k i . 3 P o r . L . K r z y w i c k i , Rozwój kultury materialnej, więzi społecznej i po­ glądu na świat, [ w : ] Świat i człowiek, t . 3, W a r s z a w a 1912, s. 1—36 n . ; K . M o ­ s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Biblioteka Etno­ g r a f i i P o l s k i e j , n r 3, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, s. 487, p r z y p . 53 n . P o r . p r a c e w c z e ś n i e j s z e Ł. H i r b a, Nowa Mongolia, W a r s z a w a 1953; J . J a ster, J . C h u d z i k o w s k a , Ludzie wielkiej przygodny, W a r s z a w a 1955. P o r . F . A . O s s e n d o w s k i , Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, Warszawa 1925. 1 2 3 �521 RECENZJE Dążność w i d z e n i a ś l a d ó w przeszłości w d n i u d z i s i e j s z y m , p o s z u k i w a n i e dawnej świetności, j a k i sukcesów w najnowszej, tajemnic b u r z l i w i e rozwijającej się rze­ czywistości t o w a r z y s z ą o d p i e r w s z y c h d o o s t a t n i c h k a r t t e j ż y w o p i s a n e j , o dużych w a l o r a c h l i t e r a c k i c h r e l a c j i podróżniczej. Z d ą ż e n i e m t y m zazębiają się z a s t a n o w i e n i a nad znaczeniem socjalistycznych p r z e m i a n w t y m niegdyś j e d n y m z n a j b a r d z i e j opóźnionych w g o s p o d a r c z y m i kul­ t u r a l n y m r o z w o j u rejonów o do­ brodziejstwach kraju Azji. na drodze rewolucji Nie świata. Z a s t a n o w i e n i a socjalistycznej uzyskujemy jednak we te prowadzą wszelkich świadectwa zujących, dokonywania wyłącznie mieć zastrzeżenia ilustrujących do niektórych ostateczne n a j m n i e j s z y m s t o p n i u ulega owej wspomnianymi już dążeniami Przyjrzyjmy tych historycznej, w jest odwieczny k u l t u r różnych i i przemian. najobfitszymi częściach Mongolii, obojętny państw, — pisze które Zieleński wybuchały — i wreszcie [podkreślenia moje iż t a „ n i e z m i e n i o n a dowody może zasadnicze J. O.]" . 4 przez I wszystkie przeobrażenia. swego przygotowania te bowiem wiadomoś­ Sześciu dopiero Zieleński — jest wielką mogiłą jak w reakcji rodzi i umiera najnowsze do wywoływania daje w głębszych ukazaniu znikały, t u się w s z y s t k o epoki" forma po w sprawy najistotniej­ j e d n o w s t e p i e pozostało n i e z m i e n i o n e p r z e z w s z y s t k i e e p o k i : przejść Uwagi stosunkowo rewolucją. łańcuchowej; jest światem s a m d l a siebie koczują trud­ schematy- Po u r o k l i w y m o p i s a n i u właściwości s t e p u i jego Szczęścia". krajobrazowych „Step mają, przemian się j e d n a k bliżej k r a i n i e s p r a w i r z e c z y p r e z e n t o w a n y c h w z „Bogatego dziesiątka Ale się t y c h p o z y c j i . Zieleński s p o t y k a n y c h dziś l i c z n i e s y m b o l i n o w e g o c z a s u w k r a c z a m y sze: wielkiego deklaratywności r e l a c j i . W z b o g a c a ją do r e f l e k s j i c i a m i o s t a n i e M o n g o l i i p r z e d socjalistyczną odmian życia ujęć w y r a ź n i e rezultaty odnieść m o ż n a zresztą d o w s z y s t k i c h r e c e n z o w a n y c h mędrcach sferach zawiłych n i e r a z konfliktów, p o k o n y w a n i a w i e l o r a k i c h uprzedzeń i ności. Stąd t e ż m o ż n a w do k o n k l u z j i czasy życia [...] M o n g o ł o w i e wskazywać ludności t y m miejscu refleksji arackiej najlepsze historycznych, kulturowych. P r o c e s o s i e d l a n i a się n a stałe w n o w o b u d o w a n y c h o s a d a c h ludności od w i e k ó w do wędrowania n i e przebiega Od Zieleńskiego przejawach dowiadujemy uprzedzeń się do n o w e j o pewnych formy przywykłej bez w i e l u r o z m a i t y c h o p o r ó w i trudności. tylko i życia. A u t o r skrótowo przytacza potraktowanych np. dwie na t e n t e m a t w y p o w i e d z i miejscowych pasterzy . 5 Kolejny r o z d z i a ł książki t o o p o w i e ś ć z d r o g i d o p a s t e r s k i e g o zjednoczenia Ba­ j a n D z a r g a ł a n t — „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " w C h a n g a j u u podnóża O t c h o n T e n g r i n a d przełomem polu r z e k i Czułut. A u t o r p o w i ą z a ł i n f o r m a c j e wprowadzenia miejscowych nowoczesnej 6 Wiadomości o sukcesach paszowo-rolnej tradycji kulturowych. Dowiadujemy nia, p o w i t a n i a i pożegnania , pasterskiej. gospodarki się np. o p o t r a w a c h z produktów t e mają zabarwienie z zjednoczenia licznymi obyczajach pochodzących wybitnie etnograficzne, z na opisami goszcze­ gospodarki nie pozba­ w i o n e d o b r e j znajomości p r z e d m i o t u . 7 Sześciu mędrców było powiedziane, chów, a z a r a z e m Zieleńskiego, 4 5 6 7 to postaci Bogate mieszkańców Bajan Dzargałant, Szczęście. S y l w e t k i s t a r c ó w p a s t e r z y , co znaczy, u c z o n y c h i a r t y s t ó w . T a k i m i są o w i m ę d r c y , n a s z k i c o w a n i z oznaczeniem Z i e l e ń s k i , Sześciu Ibidem, s. 25. Ibidem, s. 27, 36. Ibidem, s. 34. najważniejszych mędrców..., s. 22. t y l k o i c h rysów, jak myśliwych, k o m u ­ rysów przez osobowości �522 RECENZJE mało l u b p r a w i e całkowicie n i e z n a n y c h w e u r o p e j s k i c h s t o s u n k a c h w i e j s k i c h „ p r o s t y c h l u d z i " . M ę d r c y z D z a r g a ł a n t p r z e d s t a w i a j ą się k o l e j n o j a k o pełni n i e ­ zwykłości i t a j e m n i c właściwych d l a k r a j u dalekiego W s c h o d u . A u t o r z wielką umiejętnością p o t r a f i ł w t y c h często s p o t y k a n y c h n i e z w y k ł y c h p o s t a c i a c h p a s t e r z y w y r a z i ć p o e t y k ę i istotę odrębności k u l t u r o w y c h w i e l k i c h społeczności p a s t e r s k i c h z t e j części świata. „ T a k t o w „ B o g a t y m S z c z ę ś c i u " z a j r z a ł e m z n i e n a c k a w t w a r z s t a r e j M o n g o l i i . T e j , która w s t e p i e , g d z i e d o c i e r a j u ż t r a k t o r i m o t o c y k l , ciągle jeszcze r e c y t u j e przy o g n i s k u s t a r e e p o s y i księgi f i l o z o f i c z n e , improwizuje pieśni, s n u j e baśni, b a w i się t w o r z e n i e m k s z t a ł t ó w z w i e r z ą t i b a r w n y c h h i e r o ­ g l i f ó w — o r n a m e n t ó w . Ż a d e n z sześciu m ę d r c ó w „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " n i e j e s t p r o f e s j o n a l n y m artystą czy n a u k o w c e m . P o p r o s t u w s t e p i e o g n i s k a palą się powoli i j e s t c i ą g l e d o ś ć c z a s u n a r o z m y ś l a n i a , m a r z e n i a , stu­ d i o w a n i e mądrości d l a niej samej i u p r a w i a n i e s z t u k i d l a własnego z a d o w o l e n i a [podkreślenia m o j e J . O . ] " . Dopełnieniem t e j n a j ­ c e n n i e j s z e j w książce części r o z m y ś l a ń a u t o r a j e s t p r z e d s t a w i o n y o p i s t r a d y c y j n y c h umiejętności w dużej m i e r z e o p a r t y c h o d o ś w i a d c z e n i e l u d o w e l e c z e n i a wielu najcięższych chorób, m . i n . d ż u m y i g r u ź l i c y . Z i e l e ń s k i k o r z y s t a ł ze źródła t a k c e n n e g o , j a k i m j e s t sławna księga Z i u c z i . 8 P o z o s t a ł e p a r t i e książki w m n i e j s z y m s t o p n i u m o g ą i n t e r e s o w a ć b a d a c z a k u l ­ t u r y l u d o w e j . W opisie postaci twórcy r e w o l u c j i m o n g o l s k i e j — Suche Batora p r z e d s t a w i o n a została n a j n o w s z a h i s t o r i a p o l i t y c z n a k r a j u . A l e r ó w n i e ż i w t y m m i e j s c u a u t o r uzupełnia p o w s z e c h n i e dostępne i n f o r m a c j e w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i r o z m a i t y c h p r z e j a w ó w k s z t a ł t o w a n i a się n o w e g o o b l i c z a k u l t u r o w e g o społeczeń­ s t w a m o n g o l s k i e g o . Cenną p o z y c j ę w t y m o p i s i e z a j m u j e r e l a c j a z o d w i e d z i n d w ó c h ośrodków k u l t o w y c h . Należą do n i c h c z y n n y k l a s z t o r w Ułan B a t o r — G a n d a n , oraz ośrodek m u z e a l n y E r d e n i - d z u w K a r a k o r u m . K s i ą ż k ę z a m y k a r o z d z i a ł z a t y t u ł o w a n y S t o l i c a przestała koczować. Zieleński n i e d a j e się j e d n a k uwieść konieczności o f i c j a l n e g o t o n u w t y m e p i l o g u . W i a ­ domości o U ł a n B a t o r — mieście n o w o c z e s n y m , o w i e l u cechach europejskich s t o l i c — łączy z i n t e r e s u j ą c y m , b a r w n i e p r z e p r o w a d z o n y m opisem niedzieli, t r a ­ d y c y j n e g o d n i a zakupów, zarówno w m i e j s c o w y m Centralnym Domu Towaro­ w y m — g m a c h u w i e l o p i ę t r o w y m w y b u d o w a n y m p r z e z Czechosłowację, j a k też w s k r o m n y c h s k l e p i k a c h i s t r a g a n a c h osławionego b a z a r u . Cztery Finlandii, Mongolskie strony Indii świata oraz t o opowieść Mongolii. Część Jerzego P u t r a m e n t a poświęcona z podróży Mongolii do Algerii, zatytułowana została pastorałki. P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w M o n g o l i i 3 t y g o d n i e i w czasie t y m z w i e d z i ł p o z a stolicą a j m a k centralny i dotarł d o ł o w i s k r y b n y c h p ó ł n o c n e g o a j - m a k u bułgańskiego . 9 W o p o w i a d a n i a c h m o n g o l s k i c h odnaleźć można k l i m a t z n a n y c h d o b r z e c z y ­ t e l n i k o w i zainteresowań a u t o r a u r o k a m i p r z y r o d y . I i m też poświęcił a u t o r znacz­ ną część s w o j e j r e l a c j i . C e c h u j e ją w i e l k a w p r a w a u k a z y w a n i a n i e p o w t a r z a l n o ś c i pejzażu o k r e ś l o n e j z i e m i . M i a ł zaś P u t r a m e n t o k a z j ę z w i e d z e n i a 50 i n n y c h jeszcze z a k ą t k ó w i k r a j ó w świata. Ibidem, s. 58. J . P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w następujących m i e j s c a c h a j m a k , O r c h o n , Dzargałant, C h u t o g , C h u d z i r i t — somony, lendze, Orchonie, C h a n u j u , Eginie i T a r b a g a t a j u . 8 3 w M o n g o l i i : Bułgan — łowił r y b y w Tole, Se- �523 RECENZJE O d opisów pejzażowych z i e m i m o n g o l s k i e j 0 współczesnej g o l i i dwóch t y p ó w nowoczesnych darstw rolnej w państwowych. w Mówi zjednoczeniu zmianie dostrzega „Przeszkoda numer o osiągnięciach Orchon autor we jeden Wskazuje organizmów w struktury tradycyjnej wo-rolnej przechodzi gospodarce h o d o w l a n o - r o l n e j . w gospodarczych: zjednoczeń na polu upowszechnienia ajamaku bułgańskim . pasterskiej właściwościach Mon­ i gospo­ gospodarki Zasadnicze 10 gospodarki mongolskim Putrament do informacji p r z y t y m n a rolę w trudności w kierunku nowej środowiska naturalnego r o l n i c t w i e : krótki okres paszo- tego kraju. wegetacyjny" . 1 1 P u t r a m e n t n i e o m i j a p r a w i e żadnej s t r o n y życia w s p ó ł c z e s n e j M o n g o l i i . W o b e c w i e l u z n i c h można znaleźć w j e g o r e l a c j i ujęcia n a c e c h o w a n e znajomością miotu, znajomością aktywnie w powstałą wielu z podpatrywania zjawiskach rozmaitych współczesnych dążeń kultur i przed­ uczestniczenia cywilizacyjnych. Putrament p o l i t y k , d y p l o m a t a , l i t e r a t j e s t także z a w o ł a n y m automobilistą. Stąd n p . w y k a z u j e swoiste wyczulenie natomiast dzących n a c h a r a k t e r dróg w M o n g o l i i . G a n i n p . d r o g i g r u n t o w e , c h w a l i bezdroża szlaków s t e p u : „[...] t a k a d r o g a rzuconych w poprzek — to kilka rudziejącego, zbiegających jesiennego się i t ę d y z szybkością 50, 60 k i l o m e t r ó w n a godzinę. N a d r o d z e g r u n t o w e j kilometrów — t o sukces [...] te drogi rozdymają, rozcho­ stepu. Jedzie wyolbrzymiają się w y c i ą g n ą ć 35 przestrzeń tego k r a j u " i2. Tymi wstępnymi Dowiadujemy spostrzeżeniami otwiera się z n i e g o o n a j w a ż n i e j s z y c h Autor wnikliwy wydarzeniach opis Ułan w dziejach l i c y k r a j u , a b y następnie znaleźć się w gąszczu p r o b l e m ó w życia t e g o organizmu miejskiego Putrament nie zapomina lamaistycznego (budownictwo, na Gandanie. Ułan Bator. Obok Klasztor barwnego chów i p r o w a d z o n y c h są znajomości Putrament, że t e n przyciąga z n i m i rozmów buddyzm odnajdujemy przedmiotu, obszerniejszą z tej się w cenne u w a g i — pratreści, kulturalne). klasztoru w jakim przeciwieństwie żywiołowo do mni­ autora na temat stąd j e g o u w a g i n i e p o z b a ­ są r e l i g i e na przykład Dalekiego Wschodu. sobie, pisze do wczesnego juda­ n i e h o d o w c ó w bydła. T o n i e j a g n i ą t k a o f i e r z e , a l e z i a r n o . Stąd i z a k a z z a b i j a n i a rolniczej i z odwiedzin część t e k s t u . „ U ś w i a d a m i a m i z m u — jest typową religią l u d u rolniczego, składa socjalne uwagę każdego przybysza zna C h i n y , I n d i e i Tybet, złożonego P o z w a l a m sobie przytoczyć sprawy wrażeniami sto­ największego o p i s u samej świątyni, j e j zaplecza k l a s z t o r n e g o , istoty lamaizmu. Putrament wione przemysł, podzielić się r ó w n i e ż Bator. obecnej żyjących przeciwstawiającej się stworzeń, niższej stąd, kulturze no­ madów". „ P a r a d o k s e m b u d d y z m u j e s t — k o n t y n u u j e P u t r a m e n t — że w y s z e d ł s z y z r o l n i ­ czego k r a j u Gangesu, n a j s i l n i e j się w r a z i ł w dusze ultranomadów T y b e t u g o l i i . K o n i e c z n o ś c i ż y c i o w e odrzuciły t o , co w sze, s z a c u n e k dla wszystkich przerastające w z religiami, w 1 bierze odwet pożywienia, Mongołów żywych u zderzeniu w (szczególnie w paru n a d Tołą, wobec tych Orchonem, zewnętrzne, transcedent Chanujem ze — miejscach uprzedzeniem strony świata..., Mongolskich napotykanych g d z i e ze będzie spinningiem zastanowie­ Autor do r y b z treściami wierzeń s. 170—172. bywa na bok dla r y b jako strony pastorałek. Mon­ formalne, odpełza zainteresowania stworzeń i najwznioślej­ ryby. Jak zwykle część s w e j p o d r ó ż y ) , w y w o ł y w a ć jeszcze P u t r a m e n t , Cztery n Ibidem, s. 172. 12 Ibidem, s. 175. " Ibidem, s. 186. i ekonomiki, drobiazgów"Brak obrzydzenie będzie stosunek n a c e c h o w a n y 1 0 stworzeń, pozostawiły transcedentu zakazywaniu a nawet autora było może przesądy, z a k a z y n a p r z y k ł a d n i e j e d z e n i a P u t r a m e n t spędził n a j w i ę k s z ą nia buddyzmie wiązać lamaistycz- �524 RECENZJE nych. Nie bierze niewątpliwie j e d n a k p o d uwagę późnego r o d o w o d u t y c h wierzeń, i c h pochodzenia, aniżeli rozpatrywane zjawisko. się połączyć t e g o f a k t u o c h a r a k t e r z e j a k n a j b a r d z i e j g o s p o d a r c z y m i najbliższą oprawą w jów, wartościowszych wszędzie w wyjątkowej rodzajów zupełnie mięsa M o n g o l i i występuje aniżeli Putramenta nie najlepiej możliwości zafrapowania w rzyszy ogromnym łością i trafnością spokojnemu ment myśleniu w okazję rozważań pogłębić własnymi służy dochodzi liczne Putrament w rodza­ dodać, iż n i e w Wydaje Wydaje uogólnień łowieniu a miejscami na schwytanie spostrzeżenia. próbie j e g o dziełu. Z b y t n i a przygodami r e l a c j i podróżniczej. czasie o c z e k i w a n i a swoje innych zresztą do r y b . N a d w i e l k i m i j e z i o r a m i p a r t i o m t e j skądinąd z a j m u j ą c e j , spostrzeżeń z właściwą m u powszechnie. rybołówcza autora też n i e s t a r a t y m kraju ryby. Warto owo uprzedzenie z a c h o d n i e j części k r a j u r y b y ł o w i o n e są Pasja obfitości w późniejszego Stąd ufność ryb towa­ ujmującej się j e d n a k , się r y b y , m i a ł się, iż do różnic d z i e l ą c y c h śmia­ iż dzięki Putra­ celniejszych pasterski od r o l n i c z e g o sposobu b y t o w a n i a . T r u d n o i w t y m m i e j s c u odmówić sobie p o d a n i a szer­ szego t e k s t u z M o n g o l s k i c h pastorałek. „[...] t y l k o n a w s i p r a w d z i w e j , rolniczej w s i , zawód pastucha t r a k t o w a n y jest ironicznie jako coś na dla naszej starców, dzieci l u b n i e n o r m a l n y c h " . „Nietrudno zgadnąć — stwierdza Putrament — czemu w pamięci ludzkości p a s t e r s t w o k o j a r z y się ze szczęściem. W p o r ó w n a n i u d o t e g o , co b y ł o p r z e d t e m , d o myślistwa wieniu i zbieractwa, pasterstwo oznacza pewność j u t r a , stabilizację. W z t y m , co p r z y s z ł o p ó ź n i e j , z r o l n i c t w e m [ o c z y w i ś c i e nie w zesta­ każdej części świata — J . O . ] , p a s t e r s t w o z d a j e się r a j e m , bo... Po p r o s t u , b o dużo m n i e j z siewem, W uciążliwe. R o l n i k ż n i w a m i , a już zwłaszcza t y m l e ż y trudność przejścia od koczownictwa n i c t w o skazuje człowieka na n i e w y g o d y , ne, p o z b a w i a haruje z orką, p a s t e r s t w o j a k wół. W d o życia zabawką. osiadłego. K o c z o w - n a życie n i e z w y k l e s k r o m n e , n i e h i g i e n i c z ­ go w i e l u rzeczy, które n a m t u , w E u r o p i e , wydają i s t n i e n i a . A l e jednocześnie p o z o s t a w i a porównaniu jest prawdziwą się n i e z b ę d n e o n o t y l e w o l n e g o c z a s u ! Zresztą, cały do czas j e s t n a p ó ł w o l n y , p i e s p i l n u j e s t a d a , k o n i k t r u c h t a p o p a g ó r k a c h , można co d r u g i dzień skoczyć w g ó r y n a p o l o w a n k o , można i co dzień k r ę c i ć się m i ę d z y c h w a s t a m i , czyhając n a t a r b a g a n y , l i s y , a n t y l o p y " Nie ulega najmniejszej wyrazić dialektyczną w nomadycznym niektórych Putramenta . istotę p o w i ą z a ń n i e d o s t a t k ó w systemie sformułowań, docierają 14 w ą t p l i w o ś c i , iż P u t r a m e n t w gospodarki pasterskiej. Dlatego braku oparcia do p o d s t a w o w y c h o t y m rozważaniu i dobrodziejstw właściwą problemów, też m i m o dokumentację j a k i e oczekują potrafił występujących dyskusyjności spostrzeżenia badacza kul­ t u r y ludów m o n g o l s k i c h . Wiesław N o w a k o w s k i tografikiem Janem jest dziennikarzem, podróżował po M o n g o l i i razem z f o ­ Kosidowskim. I c h podróż prawdopodobnie aniżeli J . Z i e l e ń s k i e g o . A u t o r z y W lakierkach przez miejsc, do niemniej u s t o s u n k o w a l i się również Gobi wielu n i e trwała dłużej, d o t a r l i do i n n y c h jeszcze spraw znanych nam już z p o p r z e d n i c h opisów podróży . W s t o s u n k u do p r a c y J . Zieleńskiego jest t o n i e c o l s Ibidem, s. 192. W a r t o dodać, że w l a t a c h 1962—1964 ukazała się duża ilość i n t e r e s u j ą c y c h relacji dziennikarskich z Mongolii w rozmaitych dziennikach i tygodnikach społ e c z n o - k u l t u r a l n y c h . P o r . M . W a r n e ń s k a , P o l s k a ścieżka p r z e z M o n g o l i ę , „ T r y ­ b u n a L u d u " , R. 17: 1964 n r 293 (5581), s. 4, t e j ż e a r t y k u ł y w „ S z t a n d a r z e M ł o d y c h " ; 14 1 5 �525 RECENZJE różna w założeniach r e l a c j a ułatwione kraju. zadanie Były z pobytu w Mongolii. W. Nowakowski poruszania one bowiem się się a u t o r o m W poznawania przedmiotem cystów i reporterów wcześniej poruszanie i zastanowień przybyłych lakierkach współczesnych znacznie tego dziennikarzy, publi­ do odległego k r a j u . U ł a t w i ł o to bardzo przez wielu miał problemów p o niedostępnym Gobi i tajemniczym k r a j u . Stąd i t y t u ł t e j książki m ó g ł b y ć n a t y l e o p t y m i s t y c z n y . Z t a k i m też n a s t a ­ w i e n i e m a u t o r z y podchodzą d o r o z m a i t y c h d z i e d z i n m o n g o l s k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y ­ c z u w a się też dużą s w o b o d ę , n i e k i e d y n a w e t o d w a g ę w w y z n a c z a n i u sobie n o w y c h źródeł i i sposobów poznania spraw, które zaprzątały aktywność d z i e n n i k a r z a i f o t o r e p o r t e r a — wyraziła szego, się w zgromadzeniu obfitującego w poprzedników . lakierkach materiału obserwacyjnego ciekawe spostrzeżenia Ruchliwość 1 6 autorów W tyczące przez Gobi niejednokrotnie najdrobniejszych spraw d z i e n n e g o życia n i e t y l k o w ośrodkach m i e j s k i c h , l e c z r ó w n i e ż w o d l e g ł y c h nach w stepie. odnaleźć w Jest t o największy niej liczne punkty walor do b a d a n i a różnych co­ samo- t e j książki. D z i ę k i n i e m u e t n o l o g zaczepienia — wnikliw­ dziedzin może kultury Mongolii. Nowakowski podróży. Po s w o i m spostrzeżeniom nadał p r z e b i e g wstępnym wprowadzeniu, n y c h n a gorąco z p i e r w s z e j w Ułan Bator), autor literaturze opisuje najpełniejsze w podróży przedstawienie tego wielkiego A z j i . Oczywiście tematy te wymagałyby rzystanie właściwego a p a r a t u dowodzenia rzeczy ludowych. Przedstawienie u k a z a n i a niektórych zarysowuje s w o i s t y c h cech się c i e k a w e z a g a d n i e n i e święta narodo­ przez z zakresu l u d ó w zamieszkujących stepy oparciu o z B. Rinczenem, w i a d o m o — m o n g o l s k i m znawcą starożytności s w e g o k r a j u , do rodzimej przeprowadzony realizacji w się to w wyko­ naukowego. Następny rozdział poświęcony j e s t r o z m o w o m ryzatorem prowadzo­ tematów badawczych t r w a n i a i p r z e o b r a ż e ń d a w n y c h treści w i e r z e n i o w y c h Centralnej Jest Naadam. o p i s Naadamu s t a n o w i okazję d o s f o r m u ł o w a n i a dziennikowi notatek do M o n g o l i i , zadomowienie rozdziale kultury ludowej odpowiadający rozwinięciem (dotarcie osobnym dotychczas wego M o n g o l i i . D l a badacza Nowakowskiego fazy będącym rozmów kultury z ludów wielkim — jak miłośnikiem i p o p u l a ­ B. Rinczenem Mongolii. W jest okazją t y m miejscu w i e l k i e j ż y w o t n o ś c i d o dziś w t w ó r c z o ś c i u s t n e j a r a t ó w p o s t a c i i c z y n ó w C z y n g i s - c h a n a . D l a z n a w c y stosunków p o l s k i c h , czy n a w e t słowiańskich, jest to fakt uderzający kulturach ludowych bowiem ogólną wymową. b r a k jest odpowiednich swoją dowodów sowań d l a postaci h i s t o r y c z n y c h , żyjących w odległych czasach tych ostatnich trwałości W zaintere­ średniowiecza. D a l s z y r o z d z i a ł z a m y k a j ą r a m y podróży d o d o l i n y O r c h o n u , d o m i e j s c a s t o l i c y państwa m o n g o l s k i e g o . N i e u n i k n i o n e powtórzenia w o p u b l i k o w a n y c h r e l a c j i J . Zieleńskiego widoczne. wienia Złożyło się n a t o r ó w n i e ż współczesnego obrazu Karakorum z wysłannicy z E u r o p y do państwa Przedostatni obserwacyjny, bliski 1 7 są t u t a j za Z i e l e ń s k i m tym, jaki najbardziej koncepcji zesta­ dostarczyli średniowieczni zatytułowany został t a k , j a k Czyngis-chana. r o z d z i a ł książki W . N o w a k o w s k i e g o całość. W t y m n a j o b s z e r n i e j s z y m teriał czy M . W a r n e ń s k i e j powtórzenie dawnej s t o s u n k u do wcześniej rozdziale bardzo a u t o r z g r o m a d z i ł szczególnie o b f i t y m a ­ zainteresowaniom właściwościami tradycyjnej Z b . K., Dawniej kraj jurt i koczowników dziś — b u d o w n i c z y c h socjalizmu, „Słowo P o w s z e c h n e " , R. 17: 1964 n r 256; S. Ż ó ł k i e w s k i , O Mongolii inaczej, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , n r 32 (374), R. 8: 1964. w p r z y k ł a d e m m o ż e być o d w a ż n e p r z e d s i ę w z i ę c i e W . N o w a k o w s k i e g o i J . K o s i d o w s k i e g o d o t a r c i a w niedostępne r e j o n y A ł t a j u w p o s z u k i w a n i u ś l a d ó w ałmasa. P o r . Z i e 1 e ń s k i , op. cit., s. 125—135. P o r . N o w a k o w s k i , W lakierkach przez Gobi, s. 124, 129. 1 7 1 8 �526 RECENZJE kultury ranów aratów. N a pierwsze i 1 8 towarzyszące składania ofiar znaczenia duchom poprzez miejsce wysuwają t y m procederom domowego przeprowadzone się o p i s y z w y c z a j ó w ceremonie ogniska . o Relacja 1 9 zabijania ba­ charakterze ta kultowym nabiera — dodatkowego p o r ó w n a n i e z w y c z a j ó w m o n g o l s k i c h ze z n a n y m i z a u t o p s j i N o w a k o w s k i e m u i c h odpowiedników z K i r g i z j i . Ponadto w rozdziale t y m mamy przykłady jących dawniejszych podróżnych w i czasie nowszych zwyczajów pokonywania magicznych, trudniejszych miejsc zabezpiecza­ na stepowych s z l a k a c h 20. Wspomnieć również w y p a d a o trosce nikowi polskiemu nieznanych nazw właściwości w krajobrazie W. Nowakowskiego przybliżenia czytel­ często w y s t ę p u j ą c y c h n a o z n a c z e n i e p o d o b n y c h naturalnym ziemi mongolskiej . Te 2 1 toponomastyczne i n f o r m a c j e w i ą ż ą się z c e n n y m d o p e ł n i e n i e m n a końcu książki, j a k i m j e s t 8 s t r o ­ n i c o w y s ł o w n i k n a z w i określeń o c h a r a k t e r z e Na osobną uwagę w recenzowanej którego a u t o r e m jest J a n K o s i d o w s k i . W nych w M o n g o l s k i c h pastorałkach, większymi strony życia współczesnej ilustracji, Mongolii. przy oraz materiały wiele Nadaje to czas r e j o n e m M o n g o l i i pozostają Dotarcie do a niebezpieczne. nawet właściwych z recenzowanych połaci obszary pustyni Dlatego też książek p o z o s t a j e wschodnie, Gobi wielce jest drobnych bezpretensjo­ podróżniczej. północnych i z a c h o d n i c h r e j o n ó w Najmniej naj­ różne c z e r p a l i g ł ó w n i e , jeśli n i e M o n g o l i i . Jest t o niewątpliwie r e z u l t a t e m przede w s z y s t k i m sposobu organizowania r e n w s z e l k i c h e k i p przez władze miejscowe. zamieszczo­ J. Putramenta z t y m dostrzec pasterzy. się r e l a c j i w s z y s t k i c h t r z e c h książek s w o j e wyłącznie, z centralnego fotograficzny, j a k J . Zieleński, przedstawił kraju i s z c z e r y t o n całości t e j w y r ó ż n i a j ą c e j Autorzy materiał k t ó r e ukazują Potrafił t e g o n o w e g o życia zasługuje przeciwieństwie do i l u s t r a c j i r y b a m i życia K o s i d o w s k i , p o d o b n i e znaków i przejawów nalny encyklopedycznym. książce wyjazdów w te­ zatym rozpoznanym szczególnie nadal dotych­ zaś południowe. szczególnie utrudnione, optymistyczne ujęcie t y l k o częściowo uzasadnione. tytułu ostatniej N a ogół bowiem poznawania rzeczy­ e k i p y docierają t y l k o d o p r z e d m u r z a g r o ź n e g o t e r e n u p u s t y n i G o b i . P o d o b n e u w a g i o jednostronności, a t a k ż e p o w t a r z a l n o ś c i wistości m o n g o l s k i e j , n a l e ż y odnieść d o s f e r y podstawowych zainteresowań o c h a ­ r a k t e r z e d z i e n n i k a r s k i m czy p u b l i c y s t y c z n y m . P o z a J . Z i e l e ń s k i m w s z y s t k i m i n n y m a u t o r o m uchodzą pełniejszej się n a n i e , j a k w i a d o m o , u w a g i p o d s t a w y t r a d y c y j n e j k u l t u r y aratów. sposoby wypasania stad i techniczne zasady Składają czerpania z n i c h określonych pożytków. Z a r ó w n o uwagę J . Zieleńskiego, j a k i W . Nowakow­ skiego twórczości przyciągają ustnej, doroczne przede święta wszystkim narodowe. właściwości Pomaga to obyczaju, oczywiście przejawy upoetyzowaniu relacji p o d r ó ż n i c z y c h . Z r e s z t ą n i e można m i e ć p r e t e n s j i d o a u t o r ó w , iż s t a r a l i się p r z e d ­ stawić s w o j e materiały w d u c h u t r a d y c j i r e l a c j i podróżniczych i pamiętnikarskich. Niezaprzeczalnym strzeżeń j e s t w i d o c z n e kraju i w dziejach aktywność wym kraju wyraźnym lub w 20 21 rewolucji 3 opowiadaczy swoich wrażeń socjalistycznej. poszukiwaniu i realizacji Ibidem, Ibidem, Ibidem, stopniu Wskazania odpowiadających społeczno-gospodarczych n a m już akcentuje dobrze s. 1 3 1 . s. 107. s. 9 9 — 1 0 1 , 105 i d o p e n e t r a c j i odrębności r o z w o j o w e j i na wielką kulturalnych jest każdy z autorów poszukiwaczy recenzowanych właściwości życia spo­ innego inicjatywę swoistościom z n a m i e n i e m , którego właściwą podbudowę faktograficzną znanych 19 wszystkich przygotowanie rozwiązań większym tym, walorem kulturo­ niewątpliwie w mniejszym pozycji. nowej Poza Mongolii �527 RECENZJE cechuje nymi śmiałe, niekiedy im z kraju celuje odważne porównywanie tradycjami kulturowymi J . P u t r a m e n t , mający największą s t a w a t a służyć m o ż e za najlepszą pogłębione r e f l e k s j e Wydaje tradycji mongolskich obszaru europejskiego. W za sobą liczbę z w i e d z o n y c h zachętą do prac b a d a w c z y c h ze krajów. się s z c z e g ó ł o w e z każdą z o s o b n a książką o Mon­ g o l i i p o l s k i c h d z i e n n i k a r z y i publicystów może znacznie ułatwić o d p o w i e d n i e łożenie Dzięki badawczego naszych w i e l u p r o b l e m ó w życia w s p ó ł c z e s n e j stało się interesujące lekcji wszechstronne doświadczeń naukowych. badawczym specjalistów. żywotności, Zobowiązuje r e j o n y współczesnych nastawieniem. Tylko dalekiego kraju. Albowiem chodzi tutaj ono b o w i e m o mądrość odrębne światy k u l t u r y naszej i STANISŁAW Wiedza KAŁUŻYŃSKI, Turków Powszechna, rozumienia mongolskiej. S e r i a t a zyskała już s o b i e ców. P o d o b n i e robek jurty. i przełożył z zagadki oryginałów], Edwarda wschodniej s e r i i Myśli S r e b r n y c h i Złotych. dużą poczytność i u z n a n i e n a j w y b r e d n i e j s z y c h j a k wcześniejsze z t e j s e r i i pozycje. filologiczny opouńeści, Przysłowia, [wybrał 1960, ss. 202. są siódmą pozycją z jurty z i Tunguzów Olędzki Myśli S r e b r n e i Złote (seria w s c h o d n i a p o d redakcją Tryjarskiego), Warszawa Głosy Głosy syberyjskich po­ przyjęcie Jacek Mongołów, to przeobra­ naświetlenie może zagwarantować właściwe a k c e p t a c j i s t o s u n k u różnicującego roz­ spopularyzowaniu M o n g o l i i n a b r a ł o o n o pełniejszej powrotu w omawiane żeń k u l t u r o w y c h z w ł a ś c i w y m i ekip n i e t y l k o d l a wąskiego kręgu i c h oczywiście do k o l e j n e g o przez pewne, Po­ skierowanych na porównawcze. się, iż z a p o z n a n i e wysiłku zna­ dążeniu t y m udostępniony szerszemu Głosy ogółowi m a ł o z n a n y c h j ę z y k ó w w s c h o d n i c h . Głosy... poprzez wybitnego oprócz t e j r o l i odbior­ reprezentują z jurty spełniają do­ specjalistę również wa­ r u n e k starannego opracowania, w którym z n a j d u j e m y i n f o r m a c j e o w y k o r z y s t a n y c h źródłach oraz Katedry tytule określenie i w e wstępie granice wszystko, Nie bliższe co się wszystkie w niej bowiem pie terytorium, z jakiego z ludów, jest „głosem których pochodzi z jurty" twórczość w kierownik — określa w pod­ m a t e r i a ł książki. — można postaci przedstawienia dorobku zagadek, przysłów które się i s t o t n y w o b e c u j a w n i o n e j w e twórczości ustnej ludów Czy dyskutować. jest w z b i o r k u , zwykła bytować w pomieszczeniu, się jurtą. Spór j e d n a k n i e w y d a j e tendencji książki — Uniwersytetu Warszawskiego znajduje, i opowieści r e p r e z e n t o w a n a nazywa samego p r z e d m i o t u . A u t o r F i l o l o g i i A z j i Środkowej wstę­ „koczowniczych", pochodzących z p e w n y c h o d l e g ł y c h r e j o n ó w A z j i . Autorowi, dorobku j a k stwierdza myślowego we wstępie, właściwego chodziło doświadczeniom o zgromadzenie życiowym jednorodnego ludności nieosiadłej. Stanisław Kałużyński c h a r a k t e r y z u j e d o r o b e k myślowy t e j k a t e g o r i i ludów w sób n a s t ę p u j ą c y : daleko i w najazdy, głąb „Dzieje historii, ciągłe niezmiernie kulturalnych zmiany ważnych polityczne ale i kulturalne warunki miejsca czynników, •— n i e s p r z y j a ł y koczowników ich bytowania pobytu, brak nie t y l k o gromadzeniu ale 1 P o r . S. K a ł u ż y ń s k i , Głosy z jurty, s. 7. życia i spo­ wprawdzie się wojny osiadłego, tych kontynuacji tradycji d o r o b k u myśli świadczenia ż y c i o w e c z ł o w i e k a w f o r m i e dzieł p i s a n y c h . 1 n i e kończące ośrodków rozwoju, się — sięgają uogólniającej do­ �528 RECENZJE Blisko zajmują 4 / 5 t e k s t u z b i o r k u poświęcone j e s t twórczości M o n g o ł ó w . W t y m połowę teksty buriackie, z samej ordoskie powiedzenia, i M o n g o l i i . Drugą dagurskie. Teksty sentencje; połowę reprezentują z Mongolii 2) o p o w i a d a n i a , b a j k i dzielą i anegdoty się oraz teksty kałmuckie, n a : 1) przysłowia, 3) z a g a d k i . Pozo­ stała część t e k s t u p o c h o d z i o d T u r k ó w s y b e r y j s k i c h o r a z T u n g u z ó w . K a ż d a z o k r e ­ ślonych g r u p narodowościowych stronicowym prezentowanych tekstów poprzedzona jest paro- wprowadzeniem. W e w p r o w a d z e n i u d o t e k s t ó w m o n g o l s k i c h a u t o r s z k i c u j e historię t y c h ludów, a następnie i n f o r m u j e o swoistościach b u d o w y s a m y c h u t w o r ó w . W s k a z u j e na ich ścisłe powiązanie przyjmuje czytelnika lekkość, z nieraz życiem postać właściwym t a k ścisłą, kulturze iż o innej kulturze. Opatrzenie obrazowość aforyzmu. „koczowników". niemożliwe jest Powiązanie zrozumienie tekstu to przez k o m e n t a r z e m t y c h tekstów zatarło b y i c h Dlatego też autor zmuszony był zrezygnować z p r z e d s t a w i e n i a niektórych utworów. Wskazówka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o , iż k r y t e r i u m w y b o r u tekstów była i c h przynależność d o l u d ó w n i e r e p r e z e n t u j ą c y c h w ł a s n e g o , u t r w a l o n e g o d o r o b k u myśli uogólniającej w p o s t a c i p i s a n e j , m o ż e s u g e r o w a ć , iż jakość m y ś l i pochodzącej z t r a ­ dycji ustnej jest jakiegoś innego rakteru z podobną stwierdzić, iż pochodzenia ogromna rzędu. N i e kusząc się o p o r ó w n y w a n i e europejskiego większość utworów ze środowisk ludów jej chłopskich nieośiadłych cha­ wypada wyraża swymi t r e ś c i a m i w y s o k ą r a n g ę społeczną i i d e o w ą , t o z n ó w w s k a z u j e n a szczególne z u p e ł ­ nie możliwości wszystkim i c h twórców rozbudowane d o ujęć powiedzenia, p o s t ę p o w a ń społecznych, w a b s t r a k c y j n y c h . T a k i sąd podnoszące z n a c z e n i e w nasuwają ideałach przede człowieka grupie — nigdy samotnie . 2 Jeśli zaś m ó w i ć o zdolnościach d o a b s t r a k c j i w t e j t w ó r c z o ś c i u s t n e j , o s w o i ­ stym ale b a w i e n i u się m y ś l e n i e m , t o z w r a c a r ó w n i e ż większość brany przez opowieści Stanisława uwagę nie t y l k o bogaty Kałużyńskiego dobitnie wskazuje chciał d o p o w i e d z i e ć , iż o b o k n i e s p r z y j a j ą c y c h niającej u ludów pomyślne nieośiadłych d l a kształcenia zasób i b a j e k . Stąd też, j a k się w y d a j e , istniały umiejętności n a t o , czego warunków d l a r o z w o j u myśli również pewne okoliczności s n u c i a opowieści do s y t u a c j i życia społecznego grup i tworzenia pasterskie w M o n g o l i i reprezentowały zdecydowanie z b i o r o w y c h . Istniały k u t e m u sprzyjające zie szczególnego związku niedostatków chłopskich w uogól­ zdecydowanie baśni, p o w i e d z e ń n a j d o j r z a l s z y m d o ś w i a d c z e n i e m życia s p o ł e c z n e g o w w i e l k i e j porównaniu wy­ autor nie dania zagadek — b u d o w a n i a zawiłych nieraz f i g u r myślowych, nasycenia W zagadek, materiał ukła­ przysłów, gromadzie. Europie, większe doświadczenie ludy działań o k a z j e , p o w s t a ł e — j a k sądzę — n a b a ­ i dobrodziejstw wypływających z mono­ k u l t u r y t r a d y c y j n e j g o s p o d a r k i ludów s t e p o w y c h i i n . zaliczanych do koczowników. D l a t e g o t e ż m o g ł y znaleźć o d b i c i e w t w ó r c z o ś c i u s t n e j t y c h l u d ó w s u r o w e , a z a r a ­ zem j a k n a j b a r d z i e j h u m a n i s t y c z n e n o r m y postępowania społecznego. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł się p r o b l e m w o l n e g o c z a s u i o g ó l n e j elementów w organizujących ustalonych postaciach warunki przekazu d l a kształcenia ustnego. Dystans myśli swobody życia i spożytkowywania wobec rozmaitych — jej obciążeń, P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z g o d n e s r o k i pokonują t y g r y s a " (s. 18). „ P o ­ j e d y n c z a g ł o w n i a n i e s t a n o w i jeszcze o g n i a . P o j e d y n c z y c z ł o w i e k n i e j e s t jeszcze c z ł o w i e k i e m " (s. 18). T e n , k t o m a p r z y j a c i ó ł , j e s t j a k s t e p r o z l e g ł y , k t o i c h n i e m a , j e s t j a k dłoń m a ł y " (s. 18). „ K i e d y zbiorą się c h m u r y , b ę d z i e deszcz. K i e d y zbiorą się l u d z i e , b ę d z i e s i ł a " (s. 19). „ R y b a i s t n i e j e dzięki w o d z i e , c z ł o w i e k — dzięki c z ł o w i e k o w i " (s. 19). „ N a w e t m ą d r e m u p o t r z e b n y j e s t p r z y j a c i e l , a n a w e t s i l n e m u o p a r c i e " (s. 18). 2 �529 RECENZJE ograniczeń czasu wolnego, wynikających z gospodarki rolniczo-hodowlanej, w s z e l k i m i k o n s e k w e n c j a m i nieruchliwości g r u p chłopskich, polepszał istotne okoliczności u nomadów zdobywania i przetwarzania w ze zdecydowanie postać literacką doświadczeń życiowych . 3 Jacek THE MUSIC H e d i n . On the Specimens of on of Ancient Mongolian Mongolian golia, OF THE MONGOLS, Trail Music collected cz. I : E a s t e r n M o n g o l i a . Mongol Olędzki t r a n s l a t e d b y K . G r a n b e c h . Preliminary Poetry b y E r n s t E m s h e i m e r . Music and Instruments of Dr. Sven Omawiana publikacja pochodzi zaryzykować n a d a l najważniejszym teriał e t n o m u z y c z n y sposobu sprzed d w u d z i e s t u p a r u l a t , materiały żadnym razie twierdzenie, źródłem do poznania wzorowy gromadzenia i że The Music of w the m u z y k i mongolskiej Warunkowe sformułowanie częstym p a r a d o k s e m przedaw­ jest Mongols i że j e s t t o m a ­ ostatniego przy recenzowaniu c j a l i s t y c z n y c h , ale w t y m w y p a d k u szczególnie j a s k r a w y m — t e n t n y m recenzentem do n i e j n i e jest ona p o d w i e l o m a w z g l ę d a m i , w t y m także p o d w z g l ę d e m wydania. p o c h o d z i stąd — co j e s t n a d e r Emsheimer 1943, 4°, 1 z g r o m a d z o n e jeszcze d a w n i e j , a l e w niona. Można n a w e t Mon­ „Re­ of C h i n a u n ­ H e d i n " , t . 8, E t h n o g r a p h y , S t o c k h o l m ss. 100 + 97 n u t , m a p a , i l u s t r a c j e zostały Remarks noted d o w n b y Ernst Emsheimer. by H. Haslund-Christensen the Leadership Sven of Eastern ports f r o m the Scientific E x p e d i t i o n to the N o r t h - W e s t e r n Provinces der by Preface by Henning Haslund-Christensen. Tunes że w zdania prac pełni spe­ kompe­ tej p r a c y mógłby być t y l k o j e j główny autor, Szwed E r n s t ( u r . 1904), jako uznany autorytet w zakresie etnomuzykologu Azji, szczególności M o n g o l i i i także i n s t r u m e n t o l o g i i . Najdawniejsze, ułamkowe h i s t o r i a Mongołów informacje o muzyce (z 1240 r . ) . P i e r w s z e z a p i s y mongolskiej przynosi m e l o d i i m o n g o l s k i c h są o pięćset l a t późniejsze, a l e i t a k t r z e b a j e uznać za z a d z i w i a j ą c o porównać działalnością np. i c h czas p o w s t a n i a polskiej z muzyki ludowej, celową którą datuje się wczesne, źródłotwórczą n a początek XIX w w. ręki uczonego syberyjskiej Nauk. daty z Tübingen, ekspedycji Później ukazania zorganizowanej mongolską się Johanna prac) muzykę Georga przez nowo kolekcjonowali m . i n . C. Stumpf Gmelina, powstałą l u b ją (1887), A. r o k u 1740 uczestnika pierwszej Rosyjską Akademię opisywali D. jeśli zakresie Pierwszych pięć u t r w a l o n y c h w n u t a c h m e l o d i i m o n g o l s k i c h C b u r i a c k i c h ) w y s z ł o w spod Tajno wprawdzie (w Rudniew nawiasach (1906—1909), P. J . v a n O o s t (1908—1932), I . K r o h n (1920), W . J . A . W ł a d i m i r c o w (1923), P. B e r linskij (1931—1934), B. Baszkujew k e d a (1952), L . P i c k e n wano w ZSRR mieszkują golskiej szereg prac Związek Radziecki Republice s k i c h (znana (1935), M. Humbert-Sauvageot (1957), P r z e d i p o u k a z a n i u . s i ę o m a w i a n e g o Ludowej i artykułów o muzyce (1937), g r u p m o n g o l s k i c h , które ( B u r i a c i , K a ł m u c y ) . M o ż n a przypuszczać, że w i w C h i n a c h ukazała się p e w n a ilość m e l o d i i j e s t m i n p . a n t o l o g i a pieśni mniejszości n a r o d o w y c h w dana w Pekinie Łączną liczbę w 1965 r., która z a w i e r a wydanych Ch. Ta- tomu opubliko­ melodii za­ Mon­ mongol­ Chinach w y ­ osiem m e l o d i i z M o n g o l i i Wewnętrznej). mongolskich szacując na kilkaset. Obok nich P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z a m i a s t siedzieć milcząc, siedź r o z m a w i a j ą c " (s. 44). „ G ł u p i e c , k t ó r y b y ł m i ę d z y ludźmi, j e s t l e p s z y o d m ę d r c a , k t ó r y siedział w d o m u " (s. 25). „ P r a c ę w y k o n u j e się n a j l e p i e j dzięki umiejętności; trudności n a j l e p i e j p o k o n u j e się j e d n o ś c i ą " (s. 44). „ K o r z y ś ć o s o b i s t a j e s t j a k cień t r a w y ; korzyść ogółu j e s t j a k w y s o k i e n i e b o " (s. 44). 3 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �530 RECENZJE istnieje szereg nagrań archiwalnych, by archiwów wiedeńskiego i wymienić tylko z dawniejszych zasoby leningradzkiego. D z i ę k i s t a r a n i o m H e n n i n g a H a s l u n d a - C h r i s t e n s e n a , duńskiego w s p ó ł p r a c o w n i k a Svena Hedina, powstały w latach 1928—1939 kolejno trzy serie nagrań muzyki z t e r e n u M o n g o l i i Zewnętrznej i Wewnętrznej. Najwcześniejszy zbiór b y ł u t r w a l o ­ ny Pierwsza na wałkach pochodzi od 1936—1937) fonograficznych, Torgutów została w r e s z c i e została i na terenie z nagrana zebrana środkowej aż d o w i e l k i e g o w w następne i z północnej środkowej części chińskiego w n u t o w e nagrań Ponieważ uzasadniony jest powstawania dane o Emsheimer Mongolii obszerny i Mongolii. kolekcja Druga Wewnętrznej. (m. i n . w okolicach (z lat Ostatnia okolicach Ułan Bator) Pekinu. d r u g i e j k o l e k c j i oraz n i e brał wstęp zbioru, infomacje ludach podkreślić płytach. Mongolii r z e składają się n a treść p i e r w s z e g o i d o t y c h c z a s Mongols. na Wewnętrznej części M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , zbiór t e n sięga n a południu muru Transkrypcje dwa zachodniej udziału lub w H a s l u n d a , który ogólnohistoryczne i n f o r m a t o r a c h , u których profesjonalny i towarzyszące i m komenta­ j e d y n e g o t o m u T h e M u s i e of n a g r y w a n i u in zawiera których półprofesjonalny wiadomości o Mongołach, a w muzykę charakter the kolekcji, situ o historii szczególności nagrywał. kultywowania Warto tradycji muzycznej w Mongolii. Artykuł Emsheimera w publikacji muzyczne. tykanych punkt podejmuje materiału Oceniając The modeli widzenia na zadania zasady sprawie Emsheimer o f the Musie wydawania przyjęte dyskusję etnomuzycznego zbiorów z podstawowymi oraz k w e s t i a m i podania mongolskie folkloru muzycznego technikę do celów że s t o s u j e klasyczny spo­ naukowych, t r a n s k r y p c j i muzycznej układu, c z y l i k l a s y f i k a c j i m a t e r i a ł u i i c h r e a l i z a c j a . wyjaśnia, instrumenty trzeba wyróżnić d w a aspekty Mongols i zastosowaną opisuje system W oraz pierwszej znaków t r a n s k r y p c y j - n y c h O. A b r a h a m a i E . M . v o n H o r n b o s t e l a , k t ó r e j e d n a k musiał uzupełnić pewną ilością n o w y c h z n a k ó w d i a k r y t y c z n y c h i d e k l a r u j e się j a k o z w o l e n n i k t r a n s k r y p c j i „ f o n e t y c z n i e " ścisłej, z p r o t o k o l a r n i e u j ę t y m i w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i i z w r o t k a m i w y k o n a n i a , co p o z w a l a g o zaliczyć — stosując r o z r ó ż n i e n i e E . W . G i p p i u s a — kierunku empirycznego jako ryczność" transkrypcji Emsheimera gdyż wydaje doszukać się, się w że przeciwstawnego w przekonującej niechęci do k i e r u n k o w i analitycznemu. żadnym razie motywacji uprzedzania, a pośrednio e t a p ó w badań p o p r z e z p r z e d w c z e s n e uogólnienie Zresztą párantele naukowe Emsheimera w nie jest takiego wadą stanowiska do „Empi- opracowania, można uniemożliwiania łatwo dalszych obrazu transkrybowanej melodii. t y m zakresie są znakomite, w ten s a m sposób postępuje się m . i n . w t z w . s z k o l e w ę g i e r s k i e j z B . B a r t o k i e m i Z . K o dályem n a czele. W a r t o celowy sposób w y d a w a n i a zwrócić uwagę melodii w na — układzie przejęty za v o n H o r n b o s t e l e m synoptycznym, p o r ó w n a w c z e i określenie r o d z a j u w a r i a b i l n o ś c i s p o t y k a n e j oraz na transpozycję do wspólnej zaznaczeniem a b s o l u t n e j wysokości pozycji wszystkich co ułatwia w muzyce melodii dźwięku początkowego z — badania mongolskiej jednoczesnym wykonania. J a k się w y d a j e , t a k ż e d r u g i a s p e k t s p o s o b u w y d a n i a ź r ó d ł o w e g o m e l o d i i został rozwiązany w sposób n i e nasuwający materiału jest w p r a w d z i e dostatecznie uzasadnia . Melodie 1 wątpliwości. Pierwsze kryterium n i e m u z y c z n e , a l e n i e w i e l k a ilość m e l o d i i (91) i t ę są p o d z i e l o n e podziału decyzję n a g r u p y w g ludów, u k t ó r y c h je N a w e t w w i ę k s z y c h z b i o r a c h e t n o m u z y c z n y c h b a r d z o często p i e r w s z y j e s t p o d z i a ł g e o g r a f i c z n y , p o r . n p . r e g i o n a l n e s e r i e O. K o l b e r g a . O s t a t n i o w 1964 r . g e o g r a f i c z n ą zasadę p o r z ą d k o w a n i a w y b r a l i D . i E . S t o c k m a n n o w i e w d o s k o n a l e p r z y g o t o w a n y m i w y d a n y m t o m i e m u z y k i albańskiej. 1 �531 RECENZJE nagrano, kolejno: Buriaci, Chipchin , Daghur, ölet, 2 Jalait, Khorchin, K h o r c h i n Jasaktu, Gorlos, T u m e t , B a r i n , K h a r c h i n , Chakhar. Ciekawa zasada podziału, która polega na przeciwstawieniu jest natomiast d r u g a stylów śpiewania, pierwszego przy użyciu głosu n a t u r a l n e g o , o w y r a ź n i e ustabilizowanej artykulacji metrorytmicznej i periodycznej drugiego, budowie melodii dwóch oraz który swobodnym, i r r a c j o n a l n y m pod względem m e t r o r y t m i c z n y m , bogatym tykę, z d u s z o n y m głosem j e d n a k łatwo zabiegom wprawdzie śpiewania. P r a k t y k a m u z y c z n a wydanego do daguulai, Emsheimer oprócz pieśni t a k ż e l i c z n e m i e s z a n e konania kolekcji stępstwa, jako t o regułą z określonymi nie poddaje derywaty z s t a n o w i ą pieśni l u d o w e , d u u u l u b dwoma zaledwie wyjątkami zalicza wokalno-instrumentalne i instrumentalne w y ­ melodii charakteryzującą wokalnych. melodie Jeśli mongolskie pominąć jest o k a z j a m i , o b r z ę d a m i , g r u p a m i w i e k u i płci. W rzadkie i obserwacja rozległych w wskazuje, że jest krokach melodycznych to typ pentatoniki o spotykany raczej w Azji, związku większości muzyka przede ambitus wszystkim chętnie posługuje m e t r y c z n y m przeważają melo­ d i e p a r z y s t o t a k t o w e (a w i ę c t a k j a k w chińskiej m u z y c e ) i w o l n o m e t r y c z n e , rzadko s p o t y k a się h e t e r o m e t r i ę . Pieśni m o n g o l s k i e m a j ą z r e g u ł y c z t e r o w i e r s z o w ą zwrotkową. J a k się w y d a j e , jedyną poważną czym szerokim C h i n a c h , podczas g d y p e n t a t o n i k a a n h e m i t o n i c z n a e u r o p e j s k a się m a ł y m i k r o k a m i m e l o d y c z n y m i . P o d w z g l ę d e m wadą The od­ ich brak m o n g o l s k a o p i e r a się n a b e z p ó ł t o n o w e j p e n t a t o n i c e l u b j e j p o c h o d n y c h , p r z y pobieżna się niewielką normatywnie. materiału m u z y c z n e g o których na melizma- k l a s y f i k a c y j n y m , w o b e c czego g r u p ę m e l o d i i — — t r z e b a było sklasyfikować Większość arat-un sposobie polega w Musie of budowę the Mongols j e s t o d d z i e l e n i e w p u b l i k a c j i t e k s t u s ł o w n e g o n a g r a n y c h pieśni o d o d p o w i a d a j ą c y c h i m melodii. M i m o wysokiego możliwe ze odsłuchanie względu na K. Gronbech p o z i o m u jakości t e c h n i c z n e j i szczegółowa liczne interjekcje deformujące reprodukowane) były Instrumentarium cztery poczynione muzyczne główne dwustrunny z -khuur, l u b khur, khil sokim z dyktatu alternatywnie typu l u b khor. lub za (rzadziej kryty pomocą informatorów jest plektronów skromne okrągłym) heksagonalnym się w uważa, iż o lub wy­ podtypy, jeden rezonansowym, khil- p r z e k r o j u , lecz w y ­ oktagonalnym korpusie khorae, khuur, d o śpiewu, r z a d z i e j gra solowa. Drugi typ (jatag, jataga, l u b jitag). itag — przypominający palcami typ nieco t r a p e z o i d a l n y m stanowią kształtem — o o w a l n y m pudle rezo­ poprzeczny flet. Rzadko spo­ f l e t ó w . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o m e l o d i i , co d o k t ó r y c h E m s h e i ­ formułowanie jakichkolwiek instrumentach mongolskich na liczne Trzeci pozamongolskie do wniosków podaje nich szereg paralele, porównawczych interesujących u Kałmuków, N a z w y m o n g o l s k i c h ludów, instrumentów i i n . podaję przeważnie w z a s t o s o w a n e j w w y d a w n i c t w i e The Musie of the Mongols. 2 wielu Emsheimer dwa dörwen-chikhe-khuur, n a n s o w y m . O s t a t n i m t y p e m i n s t r u m e n t ó w j e s t limba, wskazuje różnią iiczebnie. pudłem d o m b r a — o t r ó j k ą t n y m i shandzc t y k a się i n n e r o d z a j e i i i n s t r u m e n t y mają skórą, jest towarzyszenie k o r p u s u khil-khuur, przedwczesne, m. in. sytuacji cytry, strojonej w pentatonice anhemitonicznej i zarywanej i n s t r u m e n t y s z a r p a n e , tobshuur mer tej n a a n g i e l s k i z a p i s ó w pieśni, k t ó r e i drugi czterostrunny o niewielkim w jest pieśni I n s t r u m e n t y t e są s t r o j o n e w k w i n t a c h . G ł ó w n ą rolą p i e r w s z e g o instrumentów jest rodzajem Mongolii walcowatym, który W dokładne. Smyczkowe trapezoidalnym rezonansowym, khuuchir typy. słownych zasadniczy. jeszcze w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h . Z a p i s y t e ( n b . szczegółach o d n a g r a ń i n i e są z b y t różnia tekst o g r a n i c z y ł się d o p r z e t ł u m a c z e n i a poczynili przygodni pomocnicy n a g r a ń o k a z a ł o się n i e ­ t r a n s k r y p c j a tekstów jest uwag Buriatów pisowni �532 i RECENZJE przede wszystkim mentów m a swoje u Chińczyków, u których każdy z opisanych typów instru­ odpowiedniki. B a d a n i a n a d m o n o g o l s k ą m u z y k ą są z p e w n o ś c i ą d a l e k i e o d ukończenia, choć The o f the Musie nienia wymaga posunęły j e w y d a t n i e n a p r z ó d . W y d a j e Mongols n i u I I k o l e k c j i n a s t a w i a ł się n a u t r w a l e n i e r e l i k t ó w . N a s u w a należałoby do p r o g r a m u p o l s k i c h ekspedycji publice Ludowej muzykologa w włączyć badaniach? Wprawdzie słynne powstało w drodze gromadzenia prawy ogólnoetnograficzne, zoologiczne, a bardziej nowoczesny, na podobne nie podlegać zminiaturyzowany kolekcjonowanie w archiwum sprzęt i berlińskie i n . ze udziału f a c h o w c a , zakonserwowanego von magnetofonowy który głosu n a g r a ń P R O K O P C Z U K , Historia Już s a m tytuł o m a w i a n e j wy­ zakątków pozwoliłby współcześnie tym n i e może czy a n a l i z y Afryki pozycji się i uwarunkowań w y ­ się ograniczać papierowych d o odsłu­ zapisów. Staszewski W a r s z a w a 1964 w zarysie, zwraca się odbywających Jan JERZY Horn- m a t e r i a ł ó w e t n o m u z y c z n y c h , lecz w y d a j e d y s k u s j i , że w n i k l i w e o b s e r w o w a n i e bezpośredniego chiwania Re­ udziału przez liczne wszystkich przemian w zakresie p r a k t y k i muzycznej, badanie jej f u n k c j i maga Mongolskiej i przewidzieć nagrań f o n o g r a f i c z n y c h handlowe nagrywa­ się p y t a n i e , c z y n i e etnograficznych problematyki etnomuzykologicznej bostela świata, się, że u z u p e ł ­ jeszcze p o d s t a w a ź r ó d ł o w a , t y m b a r d z i e j że H a s l u n d p r z y szczególną u w a g ę k a ż d e g o a f r y k a n i - sty. N i e t r z e b a c h y b a udowadniać n a t y m m i e j s c u , j a k wielką w a g ę do p r o b l e m ó w historii Afryki przywiązują wszyscy etnografowie e t n i c z n y m i tego k o n t y n e n t u . N i c więc dziwnego, c o w e j książki j e s t z a j ę c i e m szczególnie świata. oczekiwano Jednakże brak zagadnieniami już o d d a w n a . J e g o już o d p i e r w s z y c h l a t z a i n t e r e s o w a n i a stycznych, j a k również się interesującym. P o l s k i e g o podręcznika h i s t o r i i A f r y k i była o c z y w i s t a zajmujący że l e k t u r a t e j p r a w i e 3 0 0 - s t r o n i - poważniejszych tradycji polskich w niezbyt rozwinięte jeszcze potrzeba się n a u k i p o l s k i e j tą częścią badaniach k o n t a k t y naszych afrykani- uczonych ze ś w i a t e m n a u k o w y m C z a r n e g o L ą d u czyniły z a d a n i e n a p i s a n i a t a k i e j h i s t o r i i szcze­ gólnie t r u d n y m . Toteż próby p r e z e n t o w a n e j z t y m większym szacunkiem należy podejść do pierwszej n a m przez Jerzego Prokopczuka. A u t o r z a r y s u , h i s t o r y k z w y k s z t a ł c e n i a , znający p r o b l e m y e k o n o m i c z n e tyczne A f r y k i p o północnej m i a ł o k a z j ę osobiście poznać część A f r y k i i zachodniej t y m , że o m a w i a n a dnie rozeznanie rycznego i czasie s w o i c h części t e g o k o n t y n e n t u . W s z y s t k o p r a c a n a p i s a n a została p r z e z dziedzinie odtwarzania poszczególnych społecznych Afryki. poznanej Dzięki literatury szerokiemu wachlarzowi naukowej otrzymaliśmy lecz i p r ó b i c h i n t e r p r e t a c j i , m a j ą c y c h ginalności, a w i ę c s t a n o w i ą c y c h w już p o l s k i w k ł a d R o z p a t r u j ą c poszczególne r o z d z i a ł y Historii t o p r z e m a w i a w i ę c za etapów i pełną wielu wypadkach analogii z opublikowaną przez 1 de t. I: tylko znamię ory­ Afryki. n i e t r u d n o ustalić, że h i s t o r i a Afryki R. C o r n e v i n a l'Afrique, bogatemu nie d o badań n a d historią Historią s z c z e g ó l n y m i s y n t e z a m i d o t y c z ą c y m i różnych r e g i o n ó w A f r y k i R. C o r n e v i n , Histoire P a r i s 1962. histo­ gospodarczych zainteresowań książkę odpowie­ rozwoju t e g o k o n t y n e n t u n i e została p o t r a k t o w a n a k o n w e n c j o n a l n i e . N i e m o ż n a szukać i poli­ podróży u c z o n e g o posiadającego A f r y k i , j a k również w dziedzinie współczesnych stosunków zasobowi faktów, w w Des Origines Afryki t a m więc i czy (jak np. w au XVle z po­ pracach Siècle, �533 RECENZJE Suret-Canala czy J u l i e n a ) . O m a w i a n y 2 w n i o s k u doprowadzić nika, jakimi państwa wieniu drogami afrykańskie zują. P r z y takich historii i osiągnęły Afryki poświęcono systemowi metropolie w lektura jakim swoją założeniach p r a c y do t y n e n c i e afrykańskim w Afryki musi dzięki niepodległość lepsze z r o z u m i e n i e omówieniu procesu rozdziałów i j a k tę niepodległość została form na części p r a c y podporządkowania sie w y z w a l a n i a w się p a ń s t w t e n etap jest Jednakże jakie jarzma podległości świadczy p r a s y . Całą książkę z a m y k a afrykańskiej. choćby przyszłości Że sądząc po autora cieszą proporcjach się Lądu związane z procesami k u l t u r y , wreszcie miały formowania — tę okre­ ucisku kolonialnego. Oczy­ wiadomości perspektywę tak bliskie etnografowi, będą w czasach, zaczerpniętych ogromne w widzi bardzo którym znaczenie tradycyjnych struktur nie­ realnie, m ó w i , że przemiany „Dla społeczne się g r u p i k l a s społecznych, r o z w o j e m z rozkładem pro­ w rozdział poświęcony p e r s p e k t y w o m Prokopczuk jego zdanie, Czarnego partii zastosowały c z y t e l n i k o w i , b o zaistniał k t ó r y c h m ó g ł go już śledzić osobiście n a p o d s t a w i e z codziennej i spod polskiemu kon­ najwięcej poszczególnych wyzysku, zainteresowaniem afrykańskich najbliższy omó­ potraktowana b l e m y z k r ę g u p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h zachodzących w A f r y c e wiście reali­ część k s i ą ż k i poświęcona pozostałej afrykańskich. czytel­ współczesne p r z e m i a n , j a k i e zachodziły analizie największym (bo do t a ­ zorientować historycznym europejskiej okresie k o l o n i a l n y m . W k o l o n i a l n e m u oraz m a za z a d a n i e Prokopczuka) wydarzeniom kolonizacji s t o s u n k u do k o l o n i i poszczególnych zarys pracy cała p i e r w s z a okresu j a k o wstęp umożliwiający miejsca bowiem 3 kiego oświaty rodowo-szczepowych" *. W ł a ś n i e t e n r o z k ł a d t r a d y c y j n y c h s y s t e m ó w społecznych, k t ó r y r o z p o c z ą ł się u p r o ­ g u k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , a który bliższych dziesięcioleciach on zajmie w przyszłej historii procesu jest sejsmografem najdrobniejsze chociażby t r w a n i e u s t a n n i e d o dziś, z a d e c y d u j e o tempie rozwoju świata. E t n o g r a f historii w zmiany się podanej ostatnio przez termin: w i socjolog s t r u k t u r z e społecznej antropologia Prokopczuka naj­ badając przebieg tego t r a k c i e j e j s t a w a n i a się, i t o w y c z u l e n i e czyni jego i b a d a n i a d z i e ł e m o szczególnej w a r t o ś c i u ż y t k o w e j . N i e n a d a r m o w i ę c nia w całego k o n t y n e n t u i o m i e j s c u , j a k i e historii stosowana. Dlatego gospodarczej i sądzę, że politycznej na obserwacje upowszech­ uzupełnienie Afryki historią p r z e m i a n k u l t u r y tego k o n t y n e n t u byłoby dziełem naprawdę w a r t y m wysiłku, gdyż w t e n sposób m o g ł a b y p o w s t a ć j e d y n a w s w o i m r o d z a j u i n t e g r a l n a h i s t o r i a C z a r ­ nego Lądu. Elementy takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia i A n g o l i znaleźć m o ż n a już w książce B . D a v i d s o n a Afryka w stosunku do Konga s i ę , którą a u t o r budzi 5 w s p o m i n a , a l e w zupełnie i n n y m kontekście. Biorąc jednak p o d u w a g ę , że a u t o r j e s t p r z e d e g a d n i e n i a czysto etnograficzne wszystkim historykiem i n i e leżą w k r ę g u j e g o b e z p o ś r e d n i c h m u s i m y zdać s o b i e s p r a w ę z t e g o , że n a s z p o s t u l a t j e s t s k i e r o w a n y r a c z e j nę przyszłych badaczy przeszłości k o n t y n e n t u afrykańskiego, którzy muszą w y w o d z i ć się ze ś r o d o w i s k a h i s t o r y k ó w . W i e l e d o p o w i e d z e n i a nawet przy obecnym stanie n a u k i , m i e l i b y również archeologowie, gnalizowanie 2 p a r a g r a f u poświęconego pewnych spraw, i t y m problemom, to — Por. np. J . S u r e t - C a n a l e , powiedzmy Afrique Noire, znajdujemy sobie szczerze Occidentale 1958. 3 4 5 C. A . J u 1 i e n , Histoire S t r o n a 280 o m a w i a n e j W a r s z a w a 1957. de l'Afrique książki. du Nord, P a r i s 1956. w nie stro­ zawsze na ten temat, a jest t o t y m w i ę k s z ą p o t r z e b ą c h w i l i , że w o m a w i a n y m z a r y s i e P r o k o p c z u k a , m i m o specjalnego za­ zainteresowań,, wydzielenia zaledwie — zasy­ bynajmniej et Centrale, Paris �534 RECENZJE n i e najważniejszych. N i e od rzeczy będzie więc z a s t a n o w i e n i e nasza wiedza o archeologii p r a c y B . D a v i d s o n a , Stara tłumaczenia w polskiej książki tego Afryka Henri k o n t y n e n t u jest na nowo Lhote'a o odkryta 6 W zasadzie, malowidłach skalnych Sahary nie sztuki najdawniejszych pierwotnych , społeczeństw a t o ze w z g l ę d u szawskiego czyn N a t u r a l n i e najbogatszą coraz wiadomo, na wieloletnie więcej że pisze się prace (W. C h m i e l e w s k i ) oraz w archeologiczną badawcze Misji Afryki starożytny Uniwersytetu War­ przy­ s prowadzone Afryce posiada Michałowskiego . Z t y c h s a m y c h u nas o w y k o p a l i s k a c h w od p e w n e g o czasu „Etnografii niektóre p r o b l e m y a r c h e o l o g i i literaturę pod k i e r o w n i c t w e m Kazimierza Anto­ poświęco­ 7 ne sztuce n a j d a w n i e j s z y c h mieszkańców A f r y k i . Poza t y m w V I I t o m i e P o l s k i e j " znaleźć m o ż n a a r t y k u ł o m a w i a j ą c y Egipt, mamy na ten temat. C h l u b ­ w t e j r e g u l e są j e d y n i e r o z d z i a ł y w s k r y p c i e W ł o d z i m i e r z a n i e w i c z a , p t . Historia Południowej. oprócz , oraz ostatnio o p u b l i k o w a n e g o literaturze popularnej a n i jednego opracowania n y m wyjątkiem się, d l a c z e g o d o dziś t a k słaba. są p r a c e Zachodniej Nubii. Z drugiej wykopaliskowe w (S. F i l i p o w i a k ) . B i o r ą c strony Sudanie jednocześnie p o d u w a g ę f a k t , że w p o s z c z e g ó l n y c h b i b l i o t e k a c h k a t e d r a r c h e o l o g i i znajdują najważniejsze obce publikacje z zakresu archeologii Afryki oraz zdając się sobie s p r a w ę z t e g o , że n a s z y c h a r c h e o l o g ó w w i ą ż ą l i c z n e k o n t a k t y n a u k o w e z a r c h e o l o ­ gami z a c h o d n i o e u r o p e j s k i m i interesującymi rzec, że w najbliższych syntezy prehistorii historia Prokopczuka, z a g a d n i e n i a m i , śmiało można c z a s a c h w a r t o b y pokusić się o n a p i s a n i e p i e r w s z e j próby Afryki, a mogłyby wówczas posiadać się t y m i podobne wstęp zarysy znacznie historii kontynentu, godniejszy i głębiej jak się­ g a j ą c y w istotę z a g a d n i e n i a . Znacznie w bardziej skomplikowanie przedstawia d z i e d z i n ę p o z n a n i a przeszłości A f r y k i . W się s p r a w a w k ł a d u zasadzie, pomijając n y c h p r a c , k t ó r e ze z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w n i e m o g ą woczesnych historii XIX-wiecz­ stanowić p o d s t a w y uogólnień w t y m z a k r e s i e , w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j etnicznej ponieważ etnografów kilka Czarnego pozostali Lądu afrykaniści liczą polscy się jedynie zajmują się prace Jana przede Czekanowskiego, wszystkim w s p ó ł c z e s n y c h p r z e m i a n społecznych n a t y m k o n t y n e n c i e . T a k w i ę c w w którym poproszono b y etnografów o naszkicowanie do n o ­ dotyczącej sprawami momencie, przeszłości e t n i c z n e j Afryki w c e l u w k o m p o n o w a n i a j e j w r a m y ogólnej h i s t o r i i t e g o k o n t y n e n t u , m u s i e l i b y ś m y poprosić o dłuższą z w ł o k ę w w y k o n a n i u t e g o z a d a n i a , o z w ł o k ę sięgającą co naj­ m n i e j k i l k u l a t . J e s t t o n a j l e p s z y d o w ó d t e g o , że p e w n e p r z e m i l c z e n i a P r o k o p c z u k a są j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n e . M u s i m y b o w i e m zdać s o b i e s p r a w ę z o b i e k t y w n y c h trudności, j a k i e p i ę t r z y ł y Afryki. N i e oznacza niedomówień l u b zgoła 167—170 P r o k o p c z u k drogą w y l i c z e n i a się p r z e d autorem pierwszego w t o b y n a j m n i e j , byśmy m i e l i rzeczowych przedstawia historii autora z wszystkich błędów. P r z e d e w s z y s t k i m s k o r o n a s t r o n a c h czytelnikowi (i to niezbyt k o m p l e t n e g o ) wościowych A f r y k i Polsce z a r y s u rozgrzeszyć problem zróżnicowania opierając się n a s t a t y s t y c e i n a N a r o d a c h Afriki , 9 cza, b y w t e n sposób n a j w a ż n i e j s z y etnicznego większych g r u p e t n i c z n y c h i n a r o d o ­ to nie ozna­ e f e k t został już osiągnięty. O c z y w i s t y wydaje się f a k t , że p r o b l e m t e n został p o r u s z o n y w sposób b a r d z o p o w i e r z c h o w n y , a w i ę c w wysokim stopniu niezadowalająco. Zróżnicowanie etniczne Afryki to nie t y l k o różnice w n a z w a c h l u d ó w i p l e m i o n , t o p r z e d e w s z y s t k i m różnice w t r a d y c j i i k u l W a r s z a w a 1961. W a r s z a w a 1957. S z e r s z e o m ó w i e n i e osiągnięć a r c h e o l o g ó w p o l s k i c h w A f r y c e znaleźć można w a r t y k u l e W. A. D a s z e w s k i e g o , P o l s k i e badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 7: 1963, s. 464—473. Narody Afriki, p o d r e d . D . A . O l d e r o g g e i I . I . P o t e c h i n a , M o s k w a 1954. 6 7 8 9 �535 RECENZJE t u r z e , a zwłaszcza w s p o s o b i e kazanie życia. C z y n i e w a ż n i e j s z e j a k w i e l k i dystans w Południowej i Centralnej rozwoju (Buszmeni d l a c z y t e l n i k a byłoby w y ­ d z i e l i n p . l u d y zbieracko-łowieckie i Pigmeje) o d ludów pasterskich Afryki (reprezen­ tujących zresztą b a r d z o r ó ż n y stopień r o z w o j u k u l t u r o w e g o — w y s t a r c z y wymienić chociażby H o t e n t o t ó w , T u a r e g ó w , W a t u s s i , F u l b e j ó w ) czy k o p i e n i a c z y c h (cały k o m ­ p l e k s ludów A f r y k i Zachodniej, bardzo zaawansowanych zróżnicowania bokiej Wschodniej i Południowej). G d y d o d a m y k u l t u r o w e g o będzie znacznie prawdzie historycznej wątpliwości potrzeba do tego w r o z w o j u r o l n i c z y m mieszkańców A f r y k i Północnej niż s u c h e bardziej zestawienie uzupełnienia t y c h b r a k ó w w obraz s k o m p l i k o w a n y i bliższy liczb i nazw. N i e ulega przyszłych w y d a n i a c h głę­ więc omawia­ n e j książki. Z etnograficznego niczne. Przyczyn autor d o usunięcia w rozdziały, w we wczesnych widzenia nieścisłe są również s t a n u r z e c z y szukać n a l e ż y zaczerpnął w i a d o m o ś c i biazgi łatwe niają punktu takiego których w dotyczące poszczególnych przyszłości. W i e l e Prokopczuk niektóre doborze pewne która dotrze zdezorientować do szerokich najważniejsze kręgów czytelników. z nich. Wedłu społeczeństwa odbiorców, Pozwolę nieścisłości i b ł ę d y więc sobie autora podstawową masę tutaj Afryki Północnej z tego zakresu uwagę tubylczej oczywisty na Afryki jest fakt, z dziś j e s z c z e z a m i e s z k u j ą c y c h t e t e r e n y t u b y l c ó w , a l e przybyli ze wschodu, i to najprawdopodobniej z terenów A z j i . I n n a s p r a w a , że c h r o n o l o g i a t e g o z a s a d n i c z e g o p r z e m i e s z c z e n i a dziś n i e j e s t j e s z c z e zupełnie p e w n a . dzeniem, w dro­ przyczy­ afrykańskie zwrócić ludności Północnej s t a n o w i l i zawsze B e r b e r o w i e . D l a każdego e t n o g r a f a że są o n i n a j d a w n i e j s z y m i Przedniej kłopotów o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . Z e w z g l ę d u n a zasięg i w a g ę t e j p u b l i k a c j i , mogą do et­ jakich l u d ó w . Są t o j e d n a k poważniejszych opisuje nazwy źródeł, z że w niektórych Poza t y m , któż m o ż e zgodzić się ze k r a j a c h a r a b s k i c h panował t e o k r a t y c z n y z t y c h państw władca nawet potomkiem Mahometa b y ł jednocześnie (szeryfem), n i e oznacza, system do stwier­ rządów. F a k t , i naczelnym że kapłanem l u b b y ustrój t e g o p a ń s t w a miał być t e o k r a t y c z n y . Z k o l e i n a s t r o n i e 43 z n a j d u j e m y chrześcijaństwa na Czarny z d a n i e , w k t ó r y m m ó w i się, że jając o d r o d z e n i u a n i m i s t y c z n y c h w i e r z e ń r e l i g i j n y c h w ś r ó d ludności Nie sądzę, b y w wpływ XVII chrześcijaństwa w., bo o t y m okresie i o Afryce i stanowił stwierdzenie, jaki z najsilniejszych że chrześcijaństwo nalne. T o raczej w jeden słabość chrześcijaństwa s k u t e c z n i e , t a k potężnej p o z y c j i sprawę odpowiedzi jest tę n a l e ż y odrodzeniu sprzyjała organizacyjnych. a n i m i z m u , jest przeciwstawiać i s l a m u na t y c h terenach? tak, by czytelnik n a t o p y t a n i e . Chrześcijaństwa Tak dość samo orygi­ t e m u o d r o d z e n i u , ale wówczas, k u l t u r o w y mógłby wyświetlić mowa, powstrzymać A f r y k i już o k i l k a w i e k ó w w c z e ­ czynników sprzyjało sposób t e n słaby e l e m e n t wości, że afrykańskiej". Zachodniej b y ł już n a t y c h t e r e n a c h t a k s i l n y , b y m ó c ekspansję i s l a m u , k t ó r y p o j a w i ł się n a z a c h o d z i e śniej „Przenikanie K o n t y n e n t z a h a m o w a ł o dalszą ekspansję i s l a m u s p r z y ­ Nie ulega się, i t o t a k więc n i e musiał i jego r o l i dotyczy wątpli­ s a m szukać r ó w n i e ż i następne zastrzeżenie. P r o k o p c z u k pisząc o o k r e s i e u p a d k u k r ó l e s t w a k o n g i j s k i e g o w X V I w . w s p o m i n a , że „ C z y n n i k w i ą ż ą c y — mowana przez różne szczepy — ideologia zbyt chrześcijańska, swoiście zresztą b y ł słaby, a b y u t r z y m a ć więzy poj­ międzyple- m i e n n e " . S k ł o n n y j e s t e m t w i e r d z i ć , że chrześcijanizm w K o n g u n i g d y c z y n n i k i e m I 0 w i ę z i p o n a d p l e m i e n n e j w sensie p a ń s t w o w o t w ó r c z y m n i e był. P o w t ó r e w momen­ cie p o j a w i e n i a się w K o n g u p i e r w s z y c h P o r t u g a l c z y k ó w k r ó l e s t w o t o z n a j d o w a ł o się 1 0 S t r o n a 45. �536 w RECENZJE rozkwicie stosunków i znane było z dobrze panujących w zorganizowanej administracji j e g o g r a n i c a c h . Już w t e d y musiała i z więc pokojowych istnieć pewna w i ę ź p o n a d p l e m i e n n a , która później m o g ł a być d o d a t k o w o w z m o c n i o n a p r z e z p r z y ­ jęcie chrztu przez d z a n i a . N i e można czy innym instytucja gatywną wszystkich notabli jednak w działaniem instytucji w historii i regionalnego upadku chrześcijaństwa. p o l i t y c z n a średniowiecznej rolę centralnego t e j s y t u a c j i wiązać Inna i nowożytnej n i e t y l k o królestwa sprawa, Europy Konga, aparatu tego królestwa że odegrał ale również zarzą­ z takim kościół jako wyraźnie ne­ i w wypadku w i e l u i n n y c h organizmów państwowych A f r y k i . T r u d n o na t y m m i e j s c u wymienić wszystkie tego rodzaju wątpliwe stwierdzenia autora. Niech wyżej wspomniane służą j e d y n i e za p r z y k ł a d , że n a w e t p r z y p i s a n i u h i s t o r i i A f r y k i n i e sposób o m i n ą ć k o n s u l t a c j i e t n o g r a f i c z n e j , k t ó r e j w Zarysie p i s a n y m przez P r o k o p c z u k a najwyraź­ n i e j zabrakło. P o d s u m o w u j ą c t e k r y t y c z n e u w a g i c h c i a ł b y m j e d n a k r a z j e s z c z e podkreślić, ż e omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju próbą dokonaną w Polsce i jako t a k i e j należą się szczególne w z g l ę d y . Część słabych p u n k t ó w o d z w i e r c i e d l a jedynie obiektywne trudności, z jednak w y n i k i e m zbyt jest przed jakimi staje pośpiesznego p o z w a l a m i e ć nadzieję, że w n a j b l i ż s z y m zania nowej jednak redakcji tej pracy czasu możemy wierającym każdy syntezy część tej nich historii, co czasie można b ę d z i e s p o d z i e w a ć się u k a ­ odpowiednio posługiwać historyk Afryki, opracowywania poprawionej się książką i uzupełnionej. D o t e g o Prokopczuka j a k o k o m p e n d i u m za­ s z e r e g w a r t o ś c i o w y c h w i a d o m o ś c i i uogólnień, p o d w a r u n k i e m w s z a k ­ że z a c h o w a n i a terpretacje. krytycznego Dla spojrzenia etnografa-afrykanisty na podawane Historia przez a u t o r a f a k t y i i c h i n ­ Afryki j e s t książką, która w i n n a spełniać r o l ę r o z d z i a ł u w w Prokopczuka zarysie podręcznej e n c y k l o p e d i i a f r y - kanistycznej. Krzysztof Makulski N O M A D E S E T N O M A D I S M E A U S A H A R A , P a r i s 1963 Geografia dziej głodu p o k r y w a się w lub mniej przychylnych zasadzie z geografią człowiekowi. Niekiedy stref ekologicznych na przestrzeni bar­ kilkunastu w i e k ó w z m i a n y k l i m a t y c z n e p o t r a f i ą przekształcić życiodajną k i e d y ś k r a i n ę w w y ­ s u s z o n y s t e p l u b zgoła w pustynię, która n i e j e s t j u ż w s t a n i e w y ż y w i ć kującą j e j t e r e n y populację. P o z o s t a j e w ó w c z a s j e d n o t y l k o w y j ś c i e — Lecz przy obecnym tempie przyrostu naturalnego emigracja cza zawsze gorszenia zagęszczenie ludności się s y t u a c j i w w innej strefie r e j o n i e , który przyjął przestała b y ć r a c j o n a l n y m r o z w i ą z a n i e m w wieniowymi ludzkości. wykorzystania Ta właśnie dziedzinie refleksja legła niekorzystnych stref ekologicznych z jednej strefy doprowadzając emigrantów. u zamiesz­ emigracja. ozna­ do nagłego T a k więc gospodarki zasobami podstaw j a k o bazy po­ emigracja wyży­ poszukiwań dróg dla mniejszych grup ludnościowych, k t ó r e p o p r z e z m a k s y m a l n ą r a c j o n a l i z a c j ę g o s p o d a r k i m o g ł y b y u t r z y ­ mać s w ó j d o t y c h c z a s o w y Przykładem p o z i o m życia, a n a w e t w p o s z u k i w a n i a t a k i c h możliwości wijane, badania nad strefami suchymi. K i l k a agenda badawcza za sobą p o w a ż n y przy UNESCO dorobek zajmująca naukowy w p e w n y m s t o p n i u go są, o s t a t n i o b a r d z o l a t t e m u powstała się t y m i polepszyć. intensywnie nawet zagadnieniami. M a postaci dwudziestu p a r u publikacji l i s t y c z n y c h poświęconych w y b r a n y m z a g a d n i e n i o m roz­ specjalna ona już specja­ hydrografii, klimatologii i bio- �537 RECENZJE logii regionów punktu i półpustynnych widzenia koczownikom pozycją Sahary, faktograficznym, jaki i pustynnych . Ale w której wartość sobą przynosi, ze najciekawszą 1 jest w y d a n a 1963 r . p r a c a polega lecz z etnograficznego poświęcona koczownictwu nie tylko na bogatym również materiale i na pewnych założeniach metodologicznych bliskich naszemu p u n k t o w i widzenia. Nomades nych et nomadisme i zredagowanych specjalistów i jest w au Sahara wywodzących Maroka . Zasadniczym się z celem 2 różnych i możliwości Takie właśnie który podzielono cyjne oraz rozwoju założenie artykułów naukowych swoje Francji, m i a r ę pełna a n a l i z a układach znaleźć a świat jest w z uwzględnieniem nowych podstawowe Koczownictwo t a i l l o n a zawierający w musiało na dwie ośrodków tej pozycji n y c h warunków pasterstwa n a Saharze nych zasadzie z b i o r e m ułożo­ p r z e z C. B a t a i l l o n a , a n a p i s a n y c h p r z e z zespół w y b i t n y c h jego t r a d y c j i historycz­ politycznych odbicie Algierii współczes­ w i ekonomicznych. układzie całego tomu, części z a t y t u ł o w a n e : Koczownictwo Całość współczesny. poprzedza ogólną c h a r a k t e r y s t y k ę k o c z o w n i c t w a trady­ wstęp saharyjskiego C. B a ­ oraz opis t r a d y c y j n y świat pas­ środowiska p u s t y n n e g o S a h a r y . Zagłębiając terski Sahary się w lekturę p i e r w s z e j części o m a w i a j ą c e j ł a t w o zdać n a m s o b i e s p r a w ę ze s p e c y f i k i t e g o ś w i a t a ukształtowa­ n e g o n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h k i l k u n a s t u w i e k ó w w w a r u n k a c h d a l e k o idącej izo­ l a c j i mającej c h a r a k t e r j a k n a j b a r d z i e j d o b r o w o l n y , a związany z z a w i s t n y m s t r z e ­ żeniem własnych przywilejów w dziedzinie handlu transsaharyjskiego oraz ho­ d o w l i w i e l b ł ą d ó w . O w a h e r m e t y c z n o ś ć społeczna m i e s z k a ń c ó w S a h a r y , która u c h r o ­ niła i c h p r z e d w i e l o m a nocnej czy k a t a k l i z m a m i , j a k i e n a w i e d z i ł y społeczeństwa A f r y k i Zachodniej, w s p ó ł c z e s n e j , którą stała można się jednocześnie przeżyć jedynie przyczyną i c h słabości Pół­ w p o d w a r u n k i e m umiejętnego epoce przysto­ s o w a n i a się d o n a g ł y c h z m i a n e k o n o m i c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . T a k w i ę c t o , co s t a ­ n o w i ł o g ł ó w n ą siłę k i l k a w i e k ó w t e m u , w t e j c h w i l i działa n a n i e k o r z y ś ć pasterzy s a h a r y j s k i c h stawiając i c h z g ó r y w b a r d z o n i e p o m y ś l n y m położeniu. Jeśli s y t u a c j a ta nie ulegnie niku ł e g o obniżania Z żemy W z m i a n i e , szereg p l e m i o n s a h a r y j s k i c h ulec może zagładzie, w stale pogarszających się s t o p y rolą p o s z c z e g ó l n y c h życiowej z mieszkańców nich Sahary społeczno-politycznej teryzuje uwagę wartości i Tuaregów postawy na zagadnienia towania się w więzi znajomości czasie. W społecznych jako osobnym łączących rozwój charakterystyką podstawową (C. B a t a i l l o n ) . W świata na taki wy­ i sta­ naturalnego. sytuacji m o ­ p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w t e j części. krótką plemię a co za t y m i d z i e do z a n i k u przyrostu wpływających analizie poprzedzonym omówiono ekologicznych, prowadzącej czynników zapoznać się dzięki d o k ł a d n e j pierwszym cyfiki się w a r u n k ó w etnicznego organizacji drugim, ten sam autor, charak­ koczowniczego przestrzeni składu jednostkę Sahary geograficznej zwracając i p u n k c i e C. B a t a i l l o n r o z p a t r u j e nomadów Sahary, pisząc szczególną umiejętność orien­ problem między innymi, spe­ że O t o t y t u ł y n i e k t ó r y c h z n i c h : C o m p t e r e n d u des recherches relatives à l'hydrologie de la zone aride; Human and animal ecology. Reviews of research Ecologie humaine et animale. Compte rendu de recherches; Guide des travaux de recherches s u r l a mise en valeur des régions arides; Climatologie. Compte rendu de recherches; Hydrologie des régions arides. Progrès récents; Les plantes médicurales des régions arides; Histoire de l'utilisation des terres des régions arides; Les problèmes de la zone aride. Actes du colloque de Paris i i n . Wśród współautorów o m a w i a n e j p u b l i k a c j i widnieją n a z w i s k a : Claude B a ­ t a i l l o n (Casablanca), Jean Bisson (Alger), R o b e r t C a p o t - R e y (Alger), André C a u n e i l l e (Caudiès-de-Fenouillèdes, P i r e n e j e W s c h o d n i e ) , Renée H e y u m (Paryż), P i e r r e Rognon (Alger), Madeleine Rovillois-Brigol (Paryż—Alger), Benno Sarel-Sternberg (Tunis—Paryż), Charles Toupet (Dakar) i C h r i s t i a n Verlaque (Alger). 1 2 �538 RECENZJE „Rozrzucenie ludzi na w i e l k i c h przestrzeniach, niebezpieczeństwa ze s t r o n y g i e j p r z y r o d y , która g r o z i śmiercią z p o w o d u głodu l u b p r a g n i e n i a , w r e s z c i e z w i ą z a n e z n i e p e w n o ś c i ą i s t a n e m stałej w o j n y mi wymagały stemu zarazem ostrożności w poszanowania praw między poszczególnymi daleko idącej stosunku do obcego" . Trzeci plemiona­ gościnności, jak i rozdział poświęcono 3 wro­ ryzyko sy­ zagadnie­ n i o m kontaktów zewnętrznych, głównie w sferze h a n d l u , r e l i g i i i ruchów a n t y f r a n ­ cuskich. I c h znaczenie polegało przede wszystkim m e n t ó w k u l t u r y z z e w n ą t r z , co z n a l a z ł o p e w n e jowego oraz małymi monografiami pasterstwa hary. t a k J . Bisson pisze I rozwoju i s l a m u n a Saharze. o problemach a M a u r e t a n i i Sahelijskiej W Tuaregów części d r u g i e j koczowniczych artykule C. między oraz poświęconym z podniesienia (C. B a t a i l l o n ) i N e f z a o u a terze monograficznym pasterskich problemy (Benno książki i w y s z ł y zwracające pasterzy oaz szkic form pół- o półkoczowniSufu Następne nych społecznych, k t ó r e artykuły o studium t u więc poprzedniej o artykuł Nomadyzm ple­ omawiają już części Opór, czyli a ekonomia współ­ uwagę na to, j a k poważnym u t r u d n i e n i e m włą­ współczesnej się d o p r a c y w po wynikającemu O s t a t n i m rozdziałem o c h a r a k ­ artykułów z a w a r t y c h w j a k również między i n n y m i do u Tubów. t r a d y c y j n y m . T a k więc znajdujemy Ouargla. z analizy przystosowania prawideł higieny Rognon a następnie s t u d i a o p ó ł k o c z o w n i k a c h s p o d pióra C. B a t a i l l o n a . C h o d z i czesna P. są Sa­ koczownictwa, demograficznemu Sarel-Sternberg). grupy nomadyzmu, czenia ewolucji o koczownictwie pasterstwie części j e s t szkic M . R o v i l l o i s - B r i g o l dotyczący s e d e n t a r y z a c j i wokół ogólne w y n i k a j ą c e schylkowość w poziomu tej L'Gouacem, o ele­ zwycza­ mieszkańców wszystkim na zagadnieniach rozrostowi (A. Cauneille), rozdziały grup u Reguibat Ch. Toupet R. C a p o t - R e y kierunkach zmian kach L i b i i Zachodniej mion o koczownictwie Ahaggaryjskich i wreszcie ostatnie podstawowych s k u p i o n o się p r z e d e Bataillona innymi Cztery u kilku na przenikaniu pewnych odbicie w ewolucji p r a w a gospodarki algierskiej przemyśle. W y p ł y w a zabraniają jest ich to przede członkom nieumiejętność wszystkim z pew­ szlacheckiej zaj­ warstwy m o w a n i a się pracą, a z w ł a s z c z a f i z y c z n ą . W t e n sposób doszło d o c h a r a k t e r y s t y c z ­ n e g o p a r a d o k s u społecznego, p o n i e w a ż obecny układ s y t u a c j i p o z w a l a na szybkie w z b o g a c e n i e się w a s a l o m , k t ó r z y n i e m a j ą żadnych ograniczeń s o c j a l n y c h w mowaniu pracy w przedsiębiorstwach naftowych. Ze podej­ zrozumiałych w z g l ę d ó w n a ­ r u s z a t o w p o w a ż n y m s t o p n i u d o t y c h c z a s o w ą r ó w n o w a g ę sił p o l i t y c z n y c h w społeczeństw nie s a h a r y j s k i c h powodując pogłębianie się i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . Całość modernizacji koczownictwa legać, zdaniem wiednich możliwości pojenia zamykają pasterskiego technicznych zabezpieczenia i pogarsza­ u w a g i C. B a t a i l l o n a dotyczące Modernizacja pasterstwa poprzez ekonomicznych. funkcjonowania bydła, j a k r ó w n i e ż większej Tak ilości lepszego g o s p o d a r o w a n i a ta powinna po­ zastosowanie więc istnieją studni informować również łoby o rozwinięcie n a zwiększenie jeszcze traktowane pozbywają. To strefach przyszłych świadomości komercjalizacji jako z kolei źródło łączy opadów. ekonomicznej bydła, k t ó r e prestiżu, się Poważnym niezbędnych d l a przez z potrzebą dotąd w co Sahary, co byłoby wpłynę­ wielu wypadkach właściciele skolaryzacji, dobrego która b y m o ­ osiągnięciem mieszkańców odpo­ poważne pastwiskami. Wiele m o ż e t u zdziałać r o z w i n i ę c i e gęstszej s i e c i służby m e t e o r o l o g i c z n e j , gła niechętnie ponieważ go będzie k w e s t i a p e w n e j działu s o c j a l n e g o 3 Nomades n a feudałów et nomadisme „rewolucji" społecznej polegającej i w a s a l i . Współczesne b o w i e m au Sahara, P a r i s 1963, s. 40. jest się podniesienie o ś w i a t y p o z w o l i ł o b y n a szybszą e w o l u c j ę społeczną. N a d a l j e d n a k p o w a ż n y m blemem łonie i na Saharze. autora, na racjonalizacji rozwiązań się i z o l a c j i p a s t e r z y pro­ na r e w i z j i po­ warunki wymagają �539 RECENZJE demokratyzacji stosunków społecznych opartych na hodowli P o z a t y m i posunięciami s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i pewne i eksploatacji polepszenie bydła. s y t u a c j i może przynieść o s i e d l e n i e się p o w a ż n y c h o d ł a m ó w p l e m i o n i i c h przejście n a r o l n i c z y t y p g o s p o d a r k i . Z r e s z t ą p r o c e s t e n i s t n i e j e już o d d a w n a , a o s t a t n i o n a w e t z n a c z n i e w z m a g a . W s z y s t k o t o w s k a z y w a ł o b y n a poważne możliwości zapobieżenia gospodarczemu, jaki charakteryzuje Jednakże w p r o w a d z e n i e obecnie tych zamierzonych tradycyjną ekonomikę zmian, zdaniem saharyjską. C. B a t a i l l o n a , n i e b ę ­ d z i e rzeczą ł a t w ą i w y m a g a ć będzie w i e l u w y s i ł k ó w , i t o n i e t y l k o ze s t r o n y jów bezpośrednio mów zainteresowanych, lecz również ze się regresowi strony większych kra­ organiz­ międzynarodowych. Cennym uzupełnieniem Nomades p a s t e r s k i c h , o k t ó r y c h była m o w a statystycznych ostatnie grafię i z charakterystyką strony omawianej wybraną et pozycji najważniejszych nomadisme au typu gospodarki, zawierają opracowań jest Sahara w książce z p o d a n i e m jaką zestawioną spis plemion najważniejszych danych uprawiają. Wreszcie p r z e z R. H e y u m saharystycznych biblio­ z krótkim omówie­ n i e m treści p o s z c z e g ó l n y c h książek c z y a r t y k u ł ó w . Podstawowym madisme wnioskiem, jaki wyciągnąć można j e s t p r z e k o n a n i e , że p r o c e s au Sahara, z lektury Nomades skiego jest procesem n i e u c h r o n n y m , ponieważ pasterstwo to w swojej formie n i e m a szans na przetrwanie w regionu t a k specyficznego, wszystkie plemiona świecie współczesnym j a k Sahara. pasterskie Jednakże przeszły na et modernizacji pasterstwa mało osiadły tradycyjnej nawet w wypadku prawdopodobne tryb życia, no­ saharyj- jest, zresztą by zjawisko to miałoby poważne s k u t k i gospodarcze również i o n e g a t y w n y m charakterze. T a k więc najprawdopodobniej cyjnym sposobie życia, część plemion akceptując nie pozwolą i m trwać w już p a ń s t w układy dotychczasowej d ó w społecznych i g o s p o d a r c z y c h istniejących p a s t e r s k i c h zostanie nowe społeczne izolacji, włączając przy i swoim trady­ gospodarcze, o p a r t y c h n a dążności d o k o n s o l i d a c j i w niezależnych, w które je do szerszych g r a n i c a c h których znajdują się ukła­ ramach poszcze­ gólne t e r y t o r i a s a h a r y j s k i e . Trudno ulega stawienia kich w jednak tej chwili wątpliwości. procesów określić Jest analizy polityki ich w świata. badawczemu próba jakim życia t o życie Dzięki dla bogatej bazie et nomadisme tych, którzy materiałowej poszczególnych uległo w się przyszłością wy­ zbliża krajach doświadczeniu jest w c h w i l i obecnej au Sahara interesują wszyst­ przeprowadzenia i n d u s t r i a l i z a c j i , co i poważnemu nie przed­ saharyjskim we od autorów warunków wpływów, nowatorstwo s t o p n i u d o n a s z e g o m o d e l u badań z m i a n społecznych w Nomades przewodnikiem której obszerniejsza pasterstwie wymagał j a k i społecznej prześledzenia pozycji, pierwsza k o l o n i a l n e j , a ostatnio również i i m p a k t u znacznym trzeciego ten problem ekonomicznej, p l e m i o n s a h a r y j s k i c h oraz niku tej z m i a n w e współczesnym i c h aspektach. Złożony zarówno wartość to bowiem ludów najlepszym pasterskich ż y j ą c y c h w s t r e f a c h p u s t y n n y c h i półpustynnych. Krzysztof MakuJski E M I L I A H O R V A T H O V A , C i p a n i n a SEouensku, B r a t i s l a w a 1964 Pośród artykułów i p u b l i k a c j i dotyczących Cyganów, które p o w o j n i e się w C z e c h o s ł o w a c j i , n a c z o ł o w ą p o z y c j ę w y b i j a . s i ę p r a c a s ł o w a c k i e g o ukazały cyganologa E. H o r v a t h o v e j . Emilia Horvathova kiej Akademii Nauk w jest p r a c o w n i k i e m n a u k o w y m Zakładu E t n o g r a f i i Bratysławie, a z a g a d n i e n i a m i cygańskimi zajmuje Słowac­ się o d �540 RECENZJE d a w n a ; od szeregu kowała l a t p r o w a d z i własne b a d a n i a t e r e n o w e szereg artykułów, lecz w y m i e n i o n a pozycja nad Cyganami. Opubli­ książkowa jest najpoważniej­ s z y m j e j osiągnięciem. Myślą nów przewodnią na Słowacji. bardzo książki Wziąwszy jest pokazanie d a w n o , a g r u p y i c h przychodziły nienia tego omawiać w z i c h sposobem słowackich, życia ale i sposobu p o d u w a g ę , że C y g a n i e sięgnąć d o m a t e r i a ł ó w europejskich. Sytuacja się C y g a n i e w Cyganów Indii. Dlatego Słowacji, sposób jeszcze t r a d y c j i w y n i e s i o n e j pracy na jakiej korzeniami przez Cyganów z i c h p r a o j - jesteśmy zasadnicze świadkami trzy przeszłości n i s k i e g o p o z i o m u życia i k u l t u r y C y g a n ó w , działy: historyczna, I I . część znaj­ jakiego u części z n i c h " . Stąd t e ż w y p ł y w a I . część I I I . c y g a ń s k i p r o b l e m u n a s ( w S ł o w a c j i — L . M.) o b e c n i e . cowana i c h życia a u t o r k a postawiła s o b i e za c e l n a j p i e r w p r z e a n a l i z o w a ć m a ­ k l u c z do wyświetlenia jeszcze i dzisiaj zagad­ związanej lecz i s y t u a c j i , w t e r i a ł h i s t o r y c z n y i a r c h i w a l n y , g d y ż •— j a k p i s z e — „ j e d y n i e w dziemy Cyga­ Słowacji historycznych, i to nie t y l k o w różnych k r a j a c h n i m p r z y b y l i do Słowacji, zaś sięga p r a w d o p o d o b n i e czyzny życia całość p r o b l e m a t y k i są w y n i k i e m działania n i e t y l k o w a r u n k ó w m i e j s c o w y c h , znajdowali warunków t u jeszcze p o 1945 r . , n i e m o ż n a o d e r w a n i u ; a b y zrozumieć należy i p r z y b y l i na teren podział etnograficzna, Część p i e r w s z a opra­ j e s t w o p a r c i u o d a n e h i s t o r y c z n e i sporą ilość p r a c w c z e ś n i e j s z y c h doty­ czących Cyganów. Największą chyba jednak oparta głównie n a badaniach t e r e n o w y c h wartość przedstawia i wzbogacona część d l a porównania druga, informa­ c j a m i dotyczącymi Cyganów z i n n y c h krajów. Najdawniejsze średniowiecza, wiadomości początkowo o Cyganach rzadkie w Europie i niejasne, pochodzą stopniowo już z w c z e s n e g o stają się coraz dokład­ n i e j s z e . W k r o n i k a c h z a c z ę ł y się p o j a w i a ć o p i s y i c h s p o s o b u życia, k t ó r y o d d a w n a zwrócił n a siebie potezy uwagę, powstawały dotyczące i c h pochodzenia. k o z n a w s t w o , p r z y j e g o też p o m o c y wiodącą z Indii vathova swoją przez Persję Nie wiadomo podobne, że doszli dosyć w a ż n ą cyganologii i A r m e n i ę . O d t y c h zagadnień trwających następnie do omówienia aż d o zakończenia dokładnie, k i e d y w a c j i , ale na p e w n o niejednokrotnie fantastyczne h i ­ rozpoczyna zarządzeń I I wojny p o j a w i l i się C y g a n i e tutaj światowej. już w XIV otrzymali w w . Słowacja odegrała 1423 r . p i e r w s z y w Z upływem Cyganów; balizm, trwają krajami l a t pogarsza oskarżani coraz — są częściej o dogodne się poprawie. Potem i okupacji; ogromne jednak kradzieże, zdarzają warunki do egzystencji i c h położenie rozbój, się p r o c e s y przeciw światowej monet, nim i Cyganów cesarza również chronili Zachodniej. — w po­ i osiedlania i narasta fałszowanie Sło­ od s y t u a c j a ówczesnej Słowacji stworzyła C y g a n o m aż d o X I X w . P o I w o j n i e większej towej z innymi w prawdo­ dziejach list przewodni uciekając p r z e d r e p r e s j a m i i p r z e ś l a d o w a n i a m i w E u r o p i e Polityczno-ekonomiczna równaniu E. H o r - p r z e s z l i p r z e z p o ł u d n i o w ą j e j część w 1417 r., a j e s t rolę. T u t a j języ­ antycygań- po raz pierwszy Z y g m u n t a , który ułatwił i m p r z e n i k a n i e d o i n n y c h krajów, t u t a j się m a s o w o dało można było w y k r y ć drogę C y g a n ó w d o E u r o p y pracę, p r z e c h o d z ą c s k i c h i prześladowań przeróżne L e c z początek n a u k o w e j ilość a nawet z różnym się. skarg na kani­ nasileniem położenie i c h w Słowacji n i e uległo nadszedł t r a g i c z n y d l a C y g a n ó w ilości w y m o r d o w a l i Niemcy, okres I I wojny część —• zwłaszcza świa­ mło­ dzież — zbiegła w g ó r y d o p a r t y z a n t k i . D o p i e r o p o w s t a n i e s ł o w a c k i e i zakończenie wojny, a następnie systematycznego działalność powojenna władz państwowych rozpoczęły okres polepszania i c h d o l i w Słowacji. W s u m i e w sześciu r o z d z i a ł a c h p r z e d s t a w i ł a E . H o r v a t h o v a dosyć wyczerpująco historię C y g a n ó w w E u r o p i e , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m S ł o w a c j i i tą częścią �541 RECENZJE książki jako mniej znaną i n i e występującą w innych opracowaniach zajęliśmy się t u t a j dłużej. Najciekawszą i najwięcej n o w e g o wnoszącą druga pracy — etnograficzna. kolejno omawia się i z a w o d ó w wacji i analizuje. Rozpoczyna cygańskich. W ś r ó d na głównym miejscu do poznania Cyganów jest część A u t o r k a wydzieliła t u k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h od przedstawienia zawodów sposobów u p r a w i a n y c h przez należy w y m i e n i ć muzykanctwo Cyganów i taniec, w dalej Pod wali Sło­ kowal­ s t w o i h a n d e l k o ń m i , z w ł a s z c z a z t y m o s t a t n i m z w i ą z a n y b y ł cały s z e r e g — oszukańczych — i te utrzymania często umiejętności. koniec XIX w . zaczęli o n i z Bałkanów pojawiać się w i Polski, z Bałkanów Słowacji niedźwiednicy, p r z y b y w a l i także C y g a n i e przyby­ z tresowa­ n y m i małpami. Dosyć szeroko — wśród pewne g r u p y Cyganów zawodów zajmowały — reprezentowana była n i a k i , i n n e p r o d u k o w a ł y p r z e d m i o t y ze słomy. W Z a c h o d n i e j wsiach Cyganki sprzedające które g r u p y zajmowały niewypalanych glinę, k t ó r e j i zajmują cegieł. Wśród obróbka się k o s z y k a r s t w e m , w y r a b i a j ą c używano się d o d z i s i a j zawodów uprawianych ziem­ S ł o w a c j i chodziły p o do leczenia produkcją drewna, kosze na reumatyzmu. Nie­ i sprzedażą surowych, Cyganów, zwłaszcza przez koczowników, ważną rolę odgrywała magia, lecznictwo, wróżba i żebractwo. W l a ­ tach powojennych tami, z szabru, wiele a g r u p Cyganów nawet spekulacji utrzymywało kartkami się z h a n d l u z ł o m e m , żywnościowymi. Możliwe, k t ó r e z w y m i e n i o n y c h zajęć zostały p r z e z C y g a n ó w p r z y n i e s i o n e jak taniec, m u z y k a , k o w a l s t w o — lecz wykształcenie szma­ że nie­ jeszcze z I n d i i wielu nowych dokonało — się na p e w n o p o d w p ł y w e m warunków europejskich. W b e z p o ś r e d n i e j zależności o d s p o s o b u g o s p o d a r k i i o d k r a j u , w k t ó r y m bywają, pozostaje domowych E. Ulubioną potrawą Cyganów jest mięso prze­ zwierząt l u b d z i k i c h — j a k susły, j e ż e — łapanych w e w n y k i l u b pułapki. Horvathova bóta", pożywienie. podaje „hurdipe" (z sposoby przyrządzania wnętrzności zabitych potraw z mięsa zwierząt), placków — „goja", — „bokoli", Dalej „gomklu­ sek — „ p h a r a d e " i t d . , następnie o m a w i a cygańską odzież. Jednym Wędrowny mostwa z zasadniczych charakter był łatwy wskaźników życia Cyganów do przenoszenia n i c h namiotów s p o t y k a m y poziomu kultury spowodował, że jest sposób powszechnym namiot. Pierwsze w z m i a n k i mieszkania. typem o używniu już w X V w . N a m i o t y r ó ż n e j w i e l k o ś c i i kształtu prze­ n o s z o n e b y ł y n a k o n i a c h , osłach, mułach, bądź n a w ł a s n y c h p l e c a c h . Już w i X I X w . zaczęli C y g a n i e r o l ę mieszkań. W kupować Słowacji o d r o l n i k ó w w o z y , spełniające Cyganie używali często do­ przez XVIII również lekkich drabiniastych wozów dosto­ s o w a n y c h d o t r u d n e g o t e r e n u . N a n i c h p r z e w o ż o n o cały d o b y t e k , n a m i o t y i s p r z ę t y gospodarskie. I n n y m t y p e m mieszkań z w i ą z a n y m z p r z e c h o d z e n i e m z o s i a d ł y m t r y b e m życia b y ł y k o l i b y b u d o w a n e t e n t y p u ż y w a n y b y ł jeszcze d o n i e d a w n a . Z i e m i a n e k koczownicze, Według w p r z e z cały danych spisu r o k mieszkała z ziemiankach. Zniknęły t y l k o z r z a d k a używają zarobku. Przejściowy półziemianki, których XIX w. Vs w nich Cyganów używały w zimie g r u p y znaczna część C y g a n ó w osiadłych one j a k o trwałe m i e s z k a n i a w Słowacji dach ziemiankami wsparty był a domem na podmurówce, mieszkała zaś stanowią wgłębione n a 40—60 c m w z i e m i ę . D a c h k r y t y b y ł często d e s k a m i , b o k i z k a m i e n i a , n y c h cegieł l u b d r e w n a , całość w y m a z a n a się d r z w i i o k i e n k o . jeszcze poszukiwaniu jednoizbowym wnętrze pół- osiadłych. po ostatniej w o j n i e , i c h r o d z i n y , k t ó r e w l e c i e idą d o m i a s t a w t y p między n a osiadły l u b z gałęzi n a w z ó r k o l i b p a s t e r s k i c h ; niepalo- gliną i p o b i e l o n a . W s z c z y c i e z n a j d o w a ł y �542 RECENZJE Dalszym typem rozwojowym, do k t ó r e g o p r z e s z l i C y g a n i e z i e m i a n e k , był d o m j e d n o i z b o w y nych z drzewa od ziemianek b u d o w a n y w zależności o d w a r u n k ó w l u b gliny w g w z o r u miejscowego. i pół- geograficz­ D o k r y c i a dachu używali desek l u b słomy. W y p o s a ż e n i e w n ę t r z a s t a n o w i ł żelazny p i e c y k , c z a s a m i d r e w n i a n e cze d o s p a n i a , r z a d z i e j s k r z y n i a n a odzież, s t o l i k i ł a w k i . T y p d o s k o n a l s z y wiły domy dwuizbowe. Powstawały mieszczenia przedsionka, potem puje obecnie Cyganów one p r z e z d o b u d o w a n i e do d o m u jednoizbowego, w przekształciło się w największej domy pomieszczenie izbowe drugiego węższego p o ­ to początkowo spełniało kuchnię. T y p d o m u d w u i z b o w e g o ilości w a r i a n t ó w . t r z y i więcej pry­ stano­ rolę wystę­ Coraz częściej zdarzają n i e odbiegające wzorem od domów się nie-Cy- wśród lecznictwo ludowe ganów. W dalszej części pracy E. H o r v a t h o v a omawia higienę w ś r ó d C y g a n ó w , p o d a j e też s z e r e g p r z y k ł a d ó w i sposobów Znacznie trudniejsza do badania od k u l t u r y m a t e r i a l n e j jest k u l t u r a Ż y c i e r o d z i n n e i społeczne, p r a w o uchwytne wpływ i leczenia. i bardziej otoczenia, intymne. I lecz p o z a zwyczajowe, w tej obrzędy — dziedzinie t y m pozostało w i e l e życia duchowa. to zagadnienia Cyganów trudno zaznaczył s w o i s t y c h c e c h , zwłaszcza się u ko­ czowników. Na czele grupy Cyganów stał wewnętrznych i reprezentujący była dożywotnia, stara matka — „vajda" decydujący grupę n a zewnątrz. W ale nie dziedziczna. jedna z najstarszych Drugą we wszystkich ważną osobą i najmądrzejszych była kobiet „phuri w dalszej zawierania grzebem części autorka mówi małżeństw, z w y c z a j e o m a g i i miłosnej, weselne, zwyczaje omawia zasady sposoby związane z n a r o d z i n a m i i p o ­ i związane z n i m i w i e r z e n i a . Następnie m ó w i o d e m o n a c h w diabła i d o b r e i leśnych w i ­ c z a r o d z i e j k i . P r z e j ś c i e n a osiadły t r y b życia wody, wywołało z m i a n y i w k u l t u r z e d u c h o w e j Cyganów. W p i e r w s z y m rzędzie zanikły f o r m y łecznej o r g a n i z a c j i , upadła r o l a „ v a j d y " , a d a l e j nastąpiły z m i a n y w n y m i w ogólnym poziomie W Słowacji którego w obecnie. W CSR znajdowało pracy przedstawia E. H o r v a t h o v a 1947 r . p r z e p r o w a d z o n o się 101 200 C y g a n ó w , w w sytuację stąpiło Cyganów, automatycznie, Akcję wśród uświadomienie osiedlania nich akcji potrzeba i t y m 5000 k o c z o w n i k ó w sobie praw i obowiązków było wiele wysiłku, p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów uświadamiającej, zwrócono (przy­ aby tego od dokonać. przeprowadzenia na podniesienie stanu zdro­ w o t n o ś c i i h i g i e n y , u m o ż l i w i o n o i n a k a z a n o posyłanie d z i e c i d o szkół. O r g a n a nowe otrzymały wytyczne, n i u się. P r z e p r o w a d z o n y a b y pomagać C y g a n o m niczy żywot. Oprócz poziom republiki — rozrzuconych koczowników osadach najbardziej tysięcy Cyganów cygańskich osad wiedzie o p i e r a l i się w p ł y w o m i koczow­ najniższy z a m i e s z k a l i w l i c z n i e — zwłaszcza w cygańskich (w 1955 r . w Słowacji osad, a ż y ł o w n i c h 95 092 C y g a n ó w ) . W z w i ą z k u z t y m w o likwidacji tere­ osiedle­ życia C y g a n ó w w c i ą ż jeszcze n i s k i ; p o z a t y m jeszcze k i l k a stopień życia r e p r e z e n t o w a l i C y g a n i e cji znalezieniu pracy i n a p r z e ł o m i e 1952/1953 r . k o l e j n y s p i s pokazał, że s y t u a c j a n a d a l n i e j e s t zadowalająca, w y k a z a ł , że n a t e r e n i e w my­ obywatelskich nie na­ rozpoczęto uwagę Cy­ całej r e p u b l i c e s p i s , w g b y ł y c h p o części już p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j ) . Z m i a n y w s p o s o b i e ślenia spo­ życiu r o d z i n ­ kultury. o s t a t n i e j części o m a w i a n e j ganów w — która naradach. i łach, o w a m p i r a c h , s t r z y g a c h ssących ze śpiącego k r e w , o d u c h a c h z i e m i i o wierze ta daj" grupie, znała się n a l e c z e n i u i m a g i i , pomagała p r z y p o r o d a c h , uczestniczyła w W sprawach większości g r u p f u n k c j a i przydzieleniu Cyganom było 1956 r . zapadła działek Słowa­ 1305 t a k i c h uchwała budowlanych lub �543 RECENZJE mieszkań w m i a s t a c h i pomiędzy ludnością niecygańską. W n a k a z o s i e d l e n i a się d l a r e s z t y k o c z u j ą c y c h 1958 r . wprowadzono Cyganów. O d o s t a t n i e j w o j n y , a z w ł a s z c z a o d 1958 r., p o z i o m życia C y g a n ó w podniósł się bardzo wyraźnie, w o d z i , że w coraz aktywniej uczestniczą oni w C S R S d o k o n a ł się t r w a ł y postęp w życiu drodze całego kraju, do rozwiązania co d o ­ problemu cygańskiego. W Naukowe zainteresowania 1930 r . w Koszycach k u l t u r n e povznesenie Cyganami w powstała L i g a Ciganov), Słowacji datują się o d dosyć Kulturalnego Rozwoju Cyganów ukazało się s z e r e g p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Cyganów, jest o m a w i a n a mieścić analizującej wyżej również i c h sytuację. książka E . H o r v a t h o v e j . rozdział omawiający okazało się j e d n a k , że z a g a d n i e n i e nego opracowania. najcenniejsze ewolucji jest Pierwszą W w części Początkowo twórczość tego planowała poetycką i dokładniej rodzaju n i m wprowadzenie zwraca pewnej uwagę muzyczną Cyganów, rozdział systematyzacji, pracą a u t o r k a za­ t o , ze w z g l ę d u n a obszerność, w y m a g a etnograficznej cygańskich m i e s z k a ń chyba odręb­ Mieszkania; pokazanie od n a j p r o s t s z y c h , łatwo przenośnych pre Cyganów, i c h j ę z y k a i s p o s o b u życia, l e c z n i e b y ł o w ś r ó d n i c h o m a w i a j ą c e j s z e r z e j , życie dawna. (Liga form drogi do dzi­ ale już siejszego d o m u m i e j s k i e g o . Ciekawe, co prezentowana i przyniesie książka dalsza praca stanowi bardzo E. H o r v a t h o v e j cenną t o n i e t y l k o słowackiej, lecz i światowej. L i t e r a t u r a j e s t dosyć b o g a t a , co r o k u p r z y b y w a j ą nowe nad Cyganami, i potrzebną pozycję w cyganologii, cyganologiczna p u b l i k a c j e , najczęściej na świecie j e d n a k są t o k r ó t k i e o p r a c o w a n i a w ą s k i c h t e m a t y c z n i e zagadnień. P r a c t e g o t y p u j a k „ C i g a n i n a S l o v e n s k u " , t a k interesująco p r z e d s t a w i o n y c h i t a k b o g a t y c h m a t e r i a ł o w o , n i e j e s t w i e l e , i t y m cenniejsze j e s t dzieło E . H o r v a t h o v e j . Lech. MUVELTSEG ES HAGYOMANY (Kultura i Tradycja), Studia H u n g a r i a e e t C e n t r a l i s ac O r i e n t a l i s E u r o p a e . R o c z n i k i I n s t y t u t u Mróz Ethnologica Etnograficznego U n i w e r s y t e t u L . K o s s u t h a w D e b r e c z y n i e , t . 7: 1965. N a j n o w s z y t o m „ K u l t u r y i T r a d y c j i " z a w i e r a t y l k o jedną pozycję, a m i a n o w i c i e monografię pasterstwa u w s c h o d n i c h P a l o c ó w opracowaną przez Attilę P a l a d i - K o v a c s , w y w o d z ą c e g o się z k r ę g u m ł o d y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z n a k o m i t e g o p r o ­ fesora B. G u n d y . A u t o r przeprowadzał p o s z u k i w a n i a terenowe i kwerendę a r c h i ­ w a l n ą ( E g e r i M i s k o l c ) w ciągu 4 l a t , t j . o d 1961 d o 1964 r., p r z y w y d a t n e j p o m o c y W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k . Z a g a d n i e n i e p a s t e r s t w a u P a l o c ó w s t a n o w i ł o część składową ogólnego p r o g r a m u b a d a w c z e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o U n i w e r s y t e t u Lajosa Kossutha w Debreczynie. 1 Pasterstwo węgierskie od d a w n a stanowiło fascynujący temat dla rodzimych i o b c y c h e t n o l o g ó w , toteż i s t n i e j e s z e r e g c e n n y c h p u b l i k a c j i z t e g o z a k r e s u , z a r ó w ­ no materiałowych i opisowych, j a k również studiów analityczno-porównawczych o r a z ujęć s y n t e t y c z n y c h . P r a c e t e dotyczą b ą d ź całego o b s z a r u e t n i c z n e g o bądź poszczególnych kała się z n a c z n e j pasterstwem regionów liczby Paloców, ficznej. Monografia i krain, opracowań. D o t e j p o r y niezwykle Paladi-Kovacsa ciekawej, mocno zwłaszcza W i e l k a jednakże nikt Palócok tradycjonalnej pdsztorkoddsa, Węgier, Nizina docze­ nie zajmował grupy n i e w ą t p l i w i e zapełni t ę d o t k l i w ą A. P a l a d i - K o v a c s , A keleti g l o m a n y " , t . 7: 1965, ss. 7—214, n l b . 6. 1 z których się etnogra­ lukę. „ M u v e l t s e g es H a - �544 RECENZJE Grupa Paloców zamieszkuje Cserhńt, M a t r a i B i i k k ) g ó r z y s t y o b s z a r północnych W ę g i e r ( g ó r y B ó r z s ó n y , zamknięty w granicach administracyjnych k i l k u komita­ t ó w . A u t o r z a w ę z i ł t e r e n s w y c h badań d o w s c h o d n i e j części k r a j u P a l o c ó w , k t ó r e j 2 zachodnią granicę stanowi rzeka Tarna, wschodnią rzeka Sajó, południową góry B i i k k , a północną p a ń s t w o w a g r a n i c a z Czechosłowacją. P a l ś . d i - K o v a c s w z i ą ł za c e l p r z e d s t a w i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w h o d o w l i i p a s t e r s t w a o w i e c w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u , określenie m i e j s c a i z n a c z e n i a łeczno-gospodarczym pomiędzy życiu ludności pastersko-hodowlaną palockiej, gospodarką a następnie omawianego owczarstwa wyważenie regionu w w spo­ proporcji stosunku do całokształtu w ę g i e r s k i e j h o d o w l i . R e c e n z o w a n a p r a c a składa się •— łącznie z w p r o w a d z e n i e m i podsumowaniem — z 8 rozdziałów, poświęconych poszczególnym t e m a t o m z z a k r e s u h o d o w l i i p a s t e r ­ s t w a . Każdy t e m a t autor rozważa p o d w i e l o m a a s p e k t a m i . N a t y l e , n a i l e materiał źródłowy, autor związków, przyczyn przeprowadza i uwarunkowań z w r o t n e w i c h procesie retrospektywną analizę pozwala zjawisk, szuka i c h przeobrażeń oraz w y p u n k t o w u j e m o m e n t y rozwojowym. Palśdi-Kovacs stale m a n a uwadze zróżnico­ w a n i e społeczne, m a j ą t k o w e i z a w o d o w e w y s t ę p u j ą c e w j e d n o l i t e j e t n i c z n i e grupie P a l o c ó w , śledzi r ó w n i e ż p r z e g r u p o w a n i a m i ę d z y w a r s t w o w e w y s t ę p u j ą c e w p o s z c z e ­ gólnych okresach politycznych, dziejowych prowadzące w wyniku również do zmian sytuacji ekonomicznych przeobrażeń w zakresie i układów narzędzi, środków i stosunków p r o d u k c j i . A u t o r s t a r a się p r z e p r o w a d z a ć a n a l o g i e p o m i ę d z y o w c z a r s t w e m terenu wschod­ n i c h Paloców a hodowlą i p a s t e r s t w e m o w i e c i n n y c h regionów W ę g i e r i obszarów sąsiednich. U d a j e dobrać tychczasowych i m u się t o w o g ó l n y c h z a r y s a c h , w szczegółach n i e z a w s z e odpowiednie jego komponenty. opracowań oraz poprzedników, Ze niewyczerpanie nie wszystkie elementy porównywalne. Starannie gromadzony niał braki w materiale autor Wprowadzeniu bowiem n a różnorodność może ujęć do­ t e m a t u , zarówno przez autora, j a k w zakresie pasterstwa mogą być m a t e r i a ł l e k s y k a l n y n i e j e d n o k r o t n i e uzupeł­ etnograficznym, i d o d a t k o w o naświetlać b a d a n e We względu pozwalał również pełniej interpretować zjawiska. kreśli dzieje historyczne i gospodarcze omawianego r e g i o n u . Z całą p e w n o ś c i ą m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w ę g i e r s k i e o s a d n i c t w o n a t y m t e ­ renie wywodzi z XIII się z X i X I w . Szereg miejscowości stulecia. Począwszy o d średniowiecza, posiada ludność dyplomy poszczególnych n i e m a l w y ł ą c z n i e w ę g i e r s k a . D o 1848 r . część ludności w c h o d z i ł a w lokacyjne gmin skład była podda­ n y c h w i e l k i e j własności ś w i e c k i e j i d u c h o w n e j , część zaś, p r z e w a ż n i e d r o b n a chta zagrodowa, zajmowała ności się p r a c a m i r o l n y m i i h o d o w l ą . P o m i ę d z y o b y d w i e m a istniała osadnictwa b y ł a w o l n a — i n a ogół niezamożna, w i ę c bez p o m o c y duża dyferencjacja, i charakterze przejawiająca zabudowań się oraz systemie przede kategoriami wszystkim gospodarowania. j ę c i e m ludności b y ł o r o l n i c t w o i h o d o w l a b y d ł a . Jeszcze w X I X w . systemem dodatkowe niały roli była trójpolówka, przy czym każdorazowy głównie Ugory zlikwidowano z i e m n i a k i , kukurydzę dopiero z początkiem i rośliny pastewne. w. dokonano komasacji nadmiernie rozproszonych lud­ w typie Głównym za­ powszechnym ugór służył p a s t w i s k o d l a h o d o w a n y c h z w i e r z ą t , k t ó r e spasając r ó w n o c z e ś n i e go n a w o z e m . Uprawiano XIX uprawy szla­ najemnej za użyź­ obecnego stulecia. W drugiej połowie g r u n t ó w chłopskich. Mimo t o w r o l n i c t w i e n i e nastąpiła z b y t w i e l k a p o p r a w a ze w z g l ę d u n a złą jakość g l e b y . P r o d u k c j a r o l n a z a l e d w i e zaspokajała Jest t o obszar dość r o z l e g ł y . 2 m n i e j więcej k o n s u m p c j ę lokalną. W i ę k s z e k o r z y ś c i równy k i l k u naszym regionom przy- górskim, a więc �545 RECENZJE nosiła w natomiast hodowla w i e l k i c h majątkach, poczesne m i e j s c e zwierząt, t j . owiec, nierogacizny jak i w zajmowały gospodarstwach i bydła, i t o chłopskich. W zarówno hodowli zwierząt o w c e i dziś jeszcze p o d t y m w z g l ę d e m k r a j Paloców m a ogromne znaczenie w skali k r a j o w e j . Z kolei autor przechodzi do bardziej szczegółowych rozważań. W rozdziale rozróżnia 3 t y p y h o d o w l i o w i e c : h o d o w l ę chłopską, d w o r s k ą i pasterską, p r z y każdy z wymienionych typów ulega w s i a c h p a l o c k i c h najpoważniejszą wielka r o d z i n a , która dokonanych w kich w wewnętrznym stanie szczątkowym przetrwała Józefa ilości r o d z i n , w chałupniczej nianie się odsetek d o dziś. W e d ł u g I I stosunek i m a ł y c h r o d z i n układał się r ó ż n i e : w e w s i a c h dził d o 45°/o, n a j m n i e j s z y podziałom. i b a r d z o specyficzną jednostką produkcyjną l a t a c h 1784—1787 z p o l e c e n i a p r z e k r a c z a ł 40°/o ogólnej w dodatkowo pańszczyźnianych spisów był wśród docho­ bezrolnej, ludności. I m p a k t k a p i t a l i z m u n a w i e ś s p o w o d o w a ł s t o p n i o w e więzi społecznej i gospodarczej ciągu X I X w . d o p r o w a d z i ł o wielkiej do j e j a t r o f i i . rodziny, co w Charakterystyczny hodowanych i owiec zajmowali w gospodarstwach rozluź­ konsekwencji dla wielkiej d z i n y b y ł w y r a ź n y podział zajęć n a r o l n i c z e i h o d o w l a n e . W y p a s a n i e m k o n i , nierogacizny wiel­ niejednokrotnie zamożniejszych wielkich rodzin notowany We była procentowy szlacheckich II czym ro­ s t a d bydła, się nieżonaci c z ł o n k o w i e r o d z i n y . Ilość o w i e c w i e l k i c h r o d z i n zależnie o d w s i i o k r e s u wynosiła o d 50—250 s z t u k . We wsiach pańszczyźnianych początek indywidualnej gospodarce chłopskiej d a ł o uwłaszczenie w 1848 r . Z n i e s i e n i e poddaństwa n i e w y r ó w n a ł o j e d n a k c y c h już o d d a w n a istnieją­ różnic m a j ą t k o w y c h , k t ó r e z postępującą kapitalizacją w s i c o r a z b a r d z i e j się pogłębiały. Nieliczna w a r s t w a bogaczy w i e j s k i c h w i ę k s z ą część areału r o l n e g o , skupiała w s w y m ręku p o d c z a s g d y ubożejące c h ł o p s t w o g o s p o d a r o w a ł o z a ­ l e d w i e n a p a r u m o r g a c h z i e m i . Z a m o ż n i g o s p o d a r z e p o s i a d a l i s t a d a liczące 100—200 sztuk owiec wypasanych przez najemnych pasterzy. W biednych gospodarstwach hodowano od k i l k u do k i l k u n a s t u owiec. Zazwyczaj k i l k u gospodarzy owce wspólne we koszty budowy Rozmiar stado, letnich hodowli wspólnie schronów w n a w e t najzamożniejszych opłacało pasterza, dla wypasanego wielkiej własności nieporównanie przewyższał zajmowało wypasanych owiec oraz hodowlę gospodarzy. I t a k n p . d w o r s k i e stada o w i e c liczyły z i m ą 26—27 t y s . o w i e c . W y p a s e m procent łączyło s w o j e pastwiska inwentarza. 1000 s z t u k , a w m a j ą t k u h r . K a r o l y i G y o r g i w y p a s a n o Niewielki dzierżawę ponad w 1868 r . l a t e m 31—32 t y s . , się 10 b a c ó w i 80 juhasów. należał do pasterzy, P a s t e r z e r e k r u t u j ą c y się p r z e w a ż n i e z ludności b e z r o l n e j głównie n i e posiadającej baców. pastwisk w y p a s a l i s w o j e o w c e łącznie z p o w i e r z o n y m i i m s t a d a m i . Z a l e ż n i e o d o k r e s u i t e r e ­ nu przepisy wyraźnie regulowały proporcje pomiędzy ilością o w i e c o d d a n y c h pa­ s t e r z o w i w opiekę, a j e g o w ł a s n y m i . W I I I rozdziale zostały o m ó w i o n e r o d z a j e -własnościowego. P r z e d s t a w i o n y rozróżniono: 3) w s p ó l n e chłopów 1) pastwiska pastwiska wielkiej dawnej pańszczyźnianych; 5) pastwisk z punktu widzenia został s t a n s p r z e d własności; szlachty: 2) I wojny oddzielne 4) w s p ó l n e wspólne pastwiska 6) p a s t w i s k a chłopskie pochodzące z r e f o r m y pastwiska pastwiska dawnych prawno- światowej, w którym dworskie; urbarialne bogaczy byłych wiejskich; r o l n e j ; 7) p a s t w i s k a z a k u p i o n e przez pasterzy. Na wspólnych pastwiskach każdy z udziałowców p r o p o r c j o n a l n ą d o w i e l k o ś c i udziału ( p o s i a d a n e j mógł wypasać ilość owiec ziemi). P o d w z g l ę d e m jakości p a s t w i s k a k l a s y f i k o w a ł y się następująco: 1) l a s y : d ę b o w e , bukowe i akacjowe; 2) p o r ę b y 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I leśne, k a r c z o w i s k a i dawne pola orne ponownie �546 RECENZJE zalesiane; gotne 3) u g o r y ; 4) ścierniska; 5) łąki n a s t o k a c h i g r z b i e t a c h w z g ó r z ; 6) w i l ­ łąki w omawianego sowy. i d o l i n a c h r z e k i p o t o k ó w . L a s porastający obszaru O w c e znajdowały liście d r z e w w posiadał oczywiście największe w i ę k s z ą część p o w i e r z c h n i znaczenie jako teren wypa­ t a m u r o z m a i c o n e p o ż y w i e n i e : trawę, młode pędy, i krzewów, a jesienią grzyby, gałązki żołędzie, buczynę. W y p a s a n i e owiec l a s a c h p r a k t y c z n i e t r w a ł o cały r o k , b o o d l u t e g o d o g r u d n i a . N a łąkach owce p r z e b y w a ł y o d 24 I V d o 15 X I , o d s t y c z n i a d o m a r c a spasały o z i m i n y , o d 20 s i e r p n i a do grudnia — jarzyny, przez sierpień, w r z e s i e ń i październik ścierniska, a n a u g o r a c h p a s i o n o o d 24 I V d o 20 V I I I ( s y s t e m e m Przedmiotem rozważań z a w a r t y c h w I V rozdziale wyganiano je na koszarowania). są stałe i o k r e s o w e schrony d l a o w i e c i p a s t e r z y . W X I X w . z d a r z a ł y się w y p a d k i t r z y m a n i a z w i e r z ą t w jaski­ n i a c h . P r z e w a ż n i e j e d n a k w m i e j s c a c h stałego l u b dłuższego p o b y t u k o n s t r u o w a n o pomieszczenia dla owiec, zwane i s c h r o n d l a p a s t e r z y , t z w . kolyiba. szallas, Były t o b a r d z o p r y m i t y w n e b u d o w l e , p r z y c z y m o w c z a r n i e n i e posiadały d a c h u , a k o l i b y p a s t e r s k i e często b y ł y p ó ł z i e m i a n k a m i z n a d z i e m n y m d a c h e m , l u b też cały s c h r o n pasterza stanowił d w u s p a d o w y Na o m a w i a n y m terenie strukcja w d a c h n a s o c h a c h i półsoszkach, bez osłony ściennej. b u d o w n i c t w i e p a s t e r s k i m występowała wyłącznie kon­ słupowa ścian. Ściany b y ł y bądź z p r z e p l a t a n y c h gałęzi l u b żerdzi, bądź z faszyny. Dach o konstrukcji slegowej d w o r s k i e czy k a p i t u l n e o w c z a r n i e kryto słomą, trawą, gałęziami. i k o l i b y były solidniej budowane, Jedynie obszerniejsze, szczególnie t e , w k t ó r y c h i n w e n t a r z z i m o w a ł , a l e k o n s t r u k c j a w z a s a d z i e b y ł a t a k a sama, j a k w p r y m i t y w n y c h pomieszczeniach s t a w i a n y c h przez pasterzy chłopskiego dobytku. W obrębie w s i o w c z a r n i e znajdowały się j e d y n i e w b o g a t y c h gospodarstwach. B i e d n i e j s i w m i n i o n y c h o k r e s a c h t r z y m a l i o w c e w i z b i e , a l e już o d końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a u m i e s z c z a n o j e w w y d z i e l o n y m kącie stodoły l u b s t a j n i . V rozdział t r a k t u j e o h o d o w a n y c h zwierzętach i związanym z n i m c y k l u r o c z n y c h . D o końca X V I I I w . w e w s i a c h w s c h o d n i c h P a l o c ó w h o d o w a n o prac wyłącznie o w c e r a s y w ę g i e r s k i e j . O w c e t e j r a s y b y ł y b a r d z o w y t r z y m a ł e , dzięki c z e m u m o g ł y przebywać na terenach w y p a s o w y c h n i e m a l przez pasterstwo miało XIX na omawianym terenie okrągły r o k , w związku z charakter ekstensywny. w . w w i e l k i c h m a j ą t k a c h zaczęto h o d o w a ć s p r o w a d z o n e m e r y n o s y , a z b i e g i e m c z a s u zaczęły się o n e p o j a w i a ć i w d o p i e r o w połowie naszego stulecia w y e l i m i n o w a ł y ską. N o w a , delikatniejsza rasa owiec Z czym początkiem z Europy zachodniej chłopskiej h o d o w l i , a l e c a ł k o w i c i e d a w n ą rasę w ę g i e r ­ spowodowała z m i a n y w gospodarce paszowej. Merynosy wymagały p r z e z i m o w a n i a w o w c z a r n i a c h i d o k a r m i a n i a . Niedobór włas­ nej paszy hodowcy uzupełniali n a d r o d z e z a k u p u , n i e r z a d k o zza g r a n i c y (z d o l i n y r z e k i R i m a i Sajó n a S ł o w a c j i ) . Cykl rocznych zajęć p a s t e r s k i c h zaczynał się 24 k w i e t n i a , n a W t y m d n i u s t a d a spędzano n a l e t n i e t e r e n y w y p a s o w e . w asyście psa. Jest gospodarzy rzeczą znamienną, że w stadach wielkiej czy wspólnych stadach b i e d o t y w i e j s k i e j św. Jerzego. Stado prowadził rodziny, pasterz bogatych łączono o s o b n i k i bez płci i w i e k u . J e d y n i e w d w o r s k i m p a s t e r s t w i e p r z e s t r z e g a n o różnicy izolacji i nie dopusz­ czano, a b y w j e d n y m s t a d z i e z n a j d o w a ł y się o w c e , jagnięta i t r y k i . Pasterze paloccy posiadali spory zasób racjonalnej wiedzy weterynaryjnej i umiejętność p r z e p r o w a d z a n i a n i e k t ó r y c h z a b i e g ó w c h i r u r g i c z n y c h o r a z w l e c z n i c t w i e ziół. Jeśli u ż y w a n o z a b i e g ó w m a g i c z n y c h , t o j e d y n i e w filaktycznych. W m o m e n t y i r r a c j o n a l n e o b f i t o w a ł zwłaszcza p i e r w s z y dzania stad (przechodzenie stosowania celach dzień p r z e z o s t r z e s i e k i e r y , żelazny łańcuch i t p . , k t ó r y c h strzeganie miało n a celu zarówno odstraszenie demonów, j a k i z a p e w n i e n i e pro­ wypę­ prze­ inwen- �547 RECENZJE t a r z o w i z d r o w i a , a t a k ż e płodności. P o w r ó t s t a d z l e t n i c h p a s t w i s k w d n i u Św. D e m e t r i u s z a l u b n a św. M i c h a ł a o b y w a ł się bez p r a k t y k m a g i c z n y c h . Autor przytacza bogaty materiał gwarowy dotyczący nazw zwierząt płci i w i e k u , i m i o n i p r z e z w i s k , z a w o ł a ń i odpędzań i t p . P o d a j e b a r d z o przebieg i wypasania pojenie pełny zestaw czynia stad n a różnych zwierząt, z n a k o w a n i e , terenach leczenie, p a s t e r s k i c h akcesoriów, wypasowych, opisuje dokarmianie k a s t r o w a n i e i reprodukcję. D a j e j a k dzwonki, laski, kije, i t p . , łącznie z n a z e w n i c t w e m według szczegółowo i spełnianą funkcją, również batogi, torby, n a ­ materiałem i sposobem wykonania. Produktom hodowli ranów wskazuje poświęcono rozdział n a t o , że g ł ó w n y m celem V I . Ogromna gospodarki ilość hodowanych ba­ pastersko-hodowlanej było mięso i w e ł n a . W l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą n a d r z e k a m i i p o t o k a m i k o n s t r u o w a n o specjalne kąpieliska, w k t ó r y c h odpłatnie, m y t o o w c e p r z e d strzyże­ n i e m , spędzane n i e r a z z d a l e k i c h o k o l i c . M n i e j s i h o d o w c y s a m i s t r z y g l i s w o j e w w i e l k i c h posiadłościach z a j m o w a l i się t y m n a j e m n i p r a c o w n i c y . I s t n i e l i dworscy specjaliści rozcinania od w y p r a w i a n i a skór, k t ó r e t r z e b a j e j n a b r z u c h u , za p o m o c ą p o w i e t r z a a mięso. B a r a n i n ę s p o ż y w a n o p r z y r z ą d z a n ą n a r ó ż n e Ludność Wielkiej i vice palocka wykazywała dużą w z owcy pomiędzy handlową. bez skórę Zakupywane przygranicznych wsiach zwierzęta k u p o w a n e na Słowacji o d p r z e d a w a n o versa, ściągać sposoby. aktywność N i z i n i e bydło i owce sprzedawano było wdmuchiwanego owce, również na słowackich w k r a j u l u b włączano do własnej h o d o w l i . W chłopskim mlecznej. wypasane W pasterstwie Owce dojono razem z nie przywiązywano matkami ssały je, dworskiej hodowli 6-tygodniowe dwa do trzech razy z pastwiska mleko zajmowała wielkiej nieregularnie, i to zwykle dziennie. W co wpływało na jagnięta o d s t a w i a n o wielkiej wagi do gospodarki r a z n a dzień. Z r e s z t ą rodzinie mierny jagnięta rezultat udoju. od matek, a owce dojono codziennie (w d r e w n i a n y m n a c z y n i u na plecach), kto inny którego się n a j s t a r s z a k o b i e t a . B i e d n i chłopi, m a j ą c y s w o j e przynosił przetwórstwem owce w e wspólnych s t a d a c h , o t r z y m y w a l i m l e k o w ilości p r o p o r c j o n a l n e j d o p o s i a d a n y c h o w i e c , według u s t a l o n e j kolejności. Z a r ó w n o p a s t e r z e d w o r s c y , p a s t e r z e n a j m o w a n i p r z e z b o g a t y c h chłopów, powierzali w jak niektórych Żętyca i swoim przez dworach bywała biedotę żonom, k t ó r e istniały do wspólnego zajmowały specjalne n i e k i e d y spożywana stada, przetwórstwo się n i m w e pomieszczenia przez pasterzy, własnej przeznaczone przeważnie mleczne kuchni. Jedynie na t e n cel. jednak pojono t r z o d ę chlewną. S e r o w c z y najchętniej j a d a n o ś w i e ż y l u b w p o s t a c i b r y n d z y . nią Rzadko k i e d y r o b i o n o sery t w a r d e , wędzone. Dodatkową korzyść gruntu. Zwykle z hodowanych na noc stawiano koszar owiec otrzymywano na ugorze przez koszarowanie l u b ściernisku i pozostawiano w n i m owce, których nawóz użyźniał ziemię. W V I I rozdziale autor zajmuje się pochodzeniem społecznym i narodowym p a s t e r z y , i c h m i e j s c e m w społeczności w i e j s k i e j , odrębnością f o l k l o r u , s t r o j u , czości a r t y s t y c z n e j i p o ż y w i e n i a Zarówno wskazują wacka, dane historyczne, j a k i samo na węgierskie która emigrowała pochodzenie z Gemeru, brzmienie znakomitej miejscową a urządzenia Karpat. pasterstwo o sposoby i nazwisk pasterzy i c h większości. n i e zasymilowała n a d a l s w o j e g o języka i wzbogacając lokalne twór­ pasterskiego. się całkowicie, terminologię o n a z w y właściwe palockich Mniejszość pasterstwu sło­ używając słowiańskie, północnych �548 RECENZJE U oraz wschodnich Paloców znajomość t e r m i n o l o g i a dotycząca o b u zajęć siadającym z i e m i ę i z a j m u j ą c y m wielkiej pasterstwa inna i korzyści jest w płynących społeczeństwie się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m , i n n a u p a s t e r z y , własności c z y w s p ó l n o t o m r o d z i n n y m albo ficzny pasterzy sposób ze społeczności życia, ubiór, wiejskiej, zwyczaje, to małżeństwo wierzenia, a nadto już się autor zastrzegł n a początku pomiędzy p a s t e r s t w e m badanego — zasadnicze wyodrębnia­ endogamiczne, poczucie p r z e j a w i a n e w pieśniach i tańcach, w y r a ż a n e w b o g a t e j t w ó r c z o ś c i Jak hodowli służących wiejskim, tak, jak są różnice dzielące w y m i e n i o n e w a r s t w y społeczne. G ł ó w n y m i c e c h a m i jącymi z chłopskim, p o ­ specy­ niezależności, plastycznej. przeprowadzenie pełnej analogii o b s z a r u a sąsiednimi t e r e n a m i w ę g i e r s k i m i i o b ­ c y m i j e s t b a r d z o t r u d n e , jeśli brać p o d u w a g ę w s z y s t k i e a s p e k t y b a d a n i a t e j g a ł ę z i gospodarki. I t a k n p . jeśli i d z i e o s y s t e m p a s t e r s t w a r o d o w e g o w ł a ś c i w e g o w i e l k i e j n i e , s p o t y k a się j e t y l k o n a s ł o w a c k i e j D e t y e poza zaś w o r g a n i z a c j i w y p a s u z e s p o ł o w e g o w i d o c z n e k r a j e m Paloców. rodzi­ Podobieństwa są r ó w n i e ż w p a s t e r s t w i e słowac­ k i m , a n a d t o p o l s k i m i rumuńskim. N a o m a w i a n y m t e r e n i e g ł ó w n e k o r z y ś c i p ł y n ą c e z o w c z a r s t w a , t o mięso, w e ł n a i przychówek, gierskiej wieku, co o d p o w i a d a kierunkowi hodowli (puszta). Także n a z e w n i c t w o cech zewnętrznych jest owiec na Wielkiej Nizinie Wę­ dotyczące h o d o w a n y c h z w i e r z ą t w e d ł u g płci, identyczne, jak w pasterstwie nizinnym. Bliskie z w i ą z k i łączą g ó r s k i e — p a l o c k i e , z n i z i n n y m b u d o w n i c t w e m p a s t e r s k i m . T a k n p . w palockim owczarstwie i pomieszczenia wypasający w i sery t a k i e same, j a k n a puszcie. Pasterze dworscy, s t a d a z d a l e k a o d f o l w a r k u mieszkają, p o d o b n i e j a k p a s t e r z e z puszty, jednodworczych mieszkają d w o r s k i m s p o t y k a się s t a j n i e i s z o p y , s c h r o n y d l a p a s t e r z y na mleczywo razem osiedlach, zwanych z rodzinami, przy Bacowie, tanya. czym przeważnie żona z a j m u j e ludzie żonaci, się p r z e t w ó r s t w e m mlecz­ n y m , a s y n o w i e p o m a g a j ą w w y p a s i e . J e d y n i e j u h a s i , z w a n i b o j t a r o k , są bezżenni, w c z y m upodobniają się m . i n . d o j u h a s ó w p o l s k i c h . Słowaccy pasterze w n i e ś l i d o p a s t e r s t w a w i e l e n o w y c h e l e m e n t ó w , które przy­ j ę ł y się w r a z z n a z w ą i funkcją. W y m i e n i ć t u m o ż n a jedną z d o d a t k o w y c h k o r z y ś c i płynących z h o d o w l i owiec, a mianowicie koszarowanie stosowane w w zresztą głównie wielkiej rodzinie gospodarce dworskiej, i i n d y w i d u a l n e j gospodarce (także s t a w i a n i e a sporadycznie bogatych pod wpływem drewnianych o nazwach słowackich pasterzy. Wprowadzili słowiańskich i w o ł o s k i c h o r a z j u ż k o s a r , k o m o r n i k a k o i , kolyiba, szallds, geletd, dezsd, hodowli chłopów. R ó w n i e ż t w ó r s t w o m l e c z n e , t r a k t o w a n e u P a l o c ó w m a r g i n a l n i e , r o z w i n ę ł o się w dworskiej koszara), w oni prze­ gospodarce szereg naczyń urządzeń, j a k w y m i e n i o n y putyina, gomolya, zsengice i szereg i n n y c h . Zestawiwszy specyficzną wszystkie postaci, zachowała się w pasterstwa rodowego Paladi-Kovacs wielkiej przesłanek rysunków d o w n i o s k u , że rodzinie, a jest r e l i k t e m dawnego szczątkowej węgierskiego (plemiennego). materiał t e r e n o w y i pomiarów przeprowadzał i a r c h i w a l n y , przejrzał impo­ 200 p o z y c j i , l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u , sporządził s z e r e g z e ­ s t a t y s t y c z n y c h , dysponował fotografii, i różnice a u t o r d o c h o d z i u P a l o c ó w j e s t t a , która, co p r a w d a w zebrał b o g a t y nującą, b o przekraczającą stawień podobieństwa formą p a s t e r s t w a staranną dobrym materiałem ilustracyjnym w architektonicznych. Na i poprawną analizę g ó l n y c h z j a w i s k . N i e czuł się j e d n a k ż e d o s t a t e c z n i e podstawie i interpretację przygotowany postaci posiadanych poszcze­ do w y s n u w a n i a o s t a t e c z n y c h w n i o s k ó w — a taką r o z w a g ę się c h w a l i — bez p r z e p r o w a d z e n i a d z i e j w n i k l i w y c h i w s z e c h s t r o n n y c h studiów. * bar­ �549 RECENZJE Z e w z g l ę d u n a duże z a i n t e r e s o w a n i e p o l s k i c h etnografów problematyką ską, i t o szczególnie w K a r p a t a c h , s t u d i u m P a l a d i - K o v a c s a kraju Paloców, leżącego ukazało w którymś piękny, dla polskich w łuku z bardziej Karpat, znanych czytelników jest byłoby cennym języków. Język raczej f r a n c u s k i e n i e z a d o w o l i i c h w pełni. W y d a j e datność o m a w i a n e j spotkałoby paster­ poświęcone p a s t e r s t w u nabytkiem, gdyby węgierski, niedostępny. choć Obszerne się bardzo streszczenie się, że ze w z g l ę d u n a w a r t o ś ć i p r z y ­ p r a c y n a l e ż a ł o b y ją p r z e d r u k o w a ć w „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , co się z u z n a n i e m i w d z i ę c z n o ś c i ą zainteresowanych obcych czytelników. Zrena REVISTA DE ETNOGRAFIE Nizińska S I F O L C L O R , B u c u r e s t i , t . 9: 1964 n r 2, 3, t . 1 0 : 1965 n r 1—6 „ R e v i s t a de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , o r g a n I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r u A k a ­ d e m i i R L R ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r A c a d e m i e i R P R ) , w y c h o d z i o d 1964 r . j a k o d a l s z y ciąg c z a s o p i s m a „ R e v i s t a de F o l c l o r " . J e s t t o d w u m i e s i ę c z n i k posiadający następujący układ treści: „ S t u d i i " ( „ S t u d i a " ) , „ M a t e r i a l e " ( „ M a t e r i a ł y " ) , i „ N o t e si r e c e n z i i " („Komunikaty i recenzje"). A r t y k u ł y zamieszczane w „Studiach" posiadają s t r e s z c z e n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . P r o b l e m a t y k a „ R e v i s t y de E t n o g r a f i i c i F o l c l o r " d o t y c z y nych, f o l k l o r u literackiego, muzycznego blematyce etnograficznej A . F o c h i , Dimitrie i folklorysta) . W ] styczne zawarte zamieszczonych Cantemir w etnograf w pracach C a n t e m i r a . Materiały następujące: I I (Dymitr materiały etnograficz­ D o opracowań o p r o ­ „ S t u d i a c h " należą ęi folclorist, artykule t y m autor omawia mołdawskich oraz zwyczajów zagadnień i choreograficznego. Cantemir etnograficzne etnograficzne etnograf i folklory­ dotyczą zwyczajów t u r e c k i c h , a r a b s k i c h , p e r s k i c h i t a t a r s k i c h . Materiały odnoszące się d o z w y c z a j ó w m o ł d a w s k i c h a u t o r d z i e l i n a c z t e r y g r u p y : 1. z w i ą z a n e z ż y c i e m c z ł o w i e k a , 2. Z w y c z a j e tyki magiczne i przesądy, 4. Z w y c z a j e Zwyczaje z w i ą z a n e z r o k i e m o b r z ę d o w y m , 3. P r a k ­ społeczne. Najbogatsze z nich, związane z ż y c i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza z w y c z a j e w e s e l n e i p o g r z e b o w e , zostały p r z e z a u t o r a artykułu dokładnie omówione. O d d z i e l n y rozdział poświęcony został m i t o l o g i i r u ­ m u ń s k i e j , z a w a r t e j w p r a c a c h C a n t e m i r a i próbach w i ą z a n i a j e j p r z e z n i e g o z m i ­ tologią grecko-rzymską. W przez oraz Cantemira dążenie latach swej zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , że m a t e r i a ł y cechuje wielka do stworzenia skrupulatność obserwacji s y s t e m u . Dzięki t y m z a l e t o m i zgromadzone precyzyjność opisu n i e straciły o n e p o 250 w a r t o ś c i a C a n t e m i r m o ż e być u w a ż a n y za o j c a e t n o g r a f i i i f o l k l o r y ­ s t y k i rumuńskiej, a n a w e t o r i e n t a l n e j . I. w Vladutiu, pasterstwie Nofiunea „mocan" de rumuńskim) . Autor 2 i językowe r o z p a t r u j e znaczenie pasterzy mocan. wędrownych jako na dwie swej ín i rozpowszechnienie romlnesc (Nazwa terenowe, „mocan" archiwalne t e r m i n ó w służących za najwięcej zarówno zalicza na terenach tych, stałych g r a n i c a m i stałych 1 2 osiedli, a na i c h terenie T . 9: 1964, s. 119—142. T . 9: 1964, s. 143—157. słowu pasterzy którzy używają terminu siedzib, j a k na terenach s w o i c h w ę d r ó w e k , d o d r u g i e j zaś t y c h , k t ó r z y określają się t e r m i n e m mocan poza nazwy u w a g i poświęcając w j a k i m jest ono używane, d z i e l i autor grupy. Do pierwszej nazwy, pástoritul o p a r c i u o materiały transhumanti), Ze względu n a znaczenie, wędrownych mocan (pastoril w używają nazwy tylko odpowiadającej �550 RECENZJE swej etnicznej przynależności. j a k i m s ł o w o mocan stępowania Z W dalszej części p o d l e g a ł o i s t w i e r d z a , że w miało ono znaczenie etniczne, artykułu etnograficzne, i n n y c h n a z w , służących n a określenie p a s t e r z y , cioban, i sibian, pacurar uwzględniając autor omawia zmiany, zależności o d o k r e s u i t e r e n u w y ­ z a w o d o w e l u b społeczne. autor omawia słowa: ungurean, i c h ewolucję i rozprzestrzenienie. Artykuł uzupełniają d w i e m a p k i p r z e d s t a w i a j ą c e w y s t ę p o w a n i e o m a w i a n y c h t e r m i n ó w m a p k a w ę d r ó w e k p a s t e r s k i c h z z a z n a c z e n i e m i c h s z l a k ó w w czasach oraz dawniejszych i w X X w. R. V u l c f i n e s c u , Figurarea nie ręki w rumuńskiej archeologicznych wśród Na się m o t y w ó w nich in ornamentica populara, Praca ludowej) . 3 romind opiera dominującą wstępie autor omawia przyczyny, antropomorficznych i stwierdza, rolę. T a k i e znaczenie w jakie ornamentyce ręka zajmuje ręka, w społeczeństwach pojawia pierwotnych z n e o l i t u , ręka się d w u k i e r u n k o w o ś ć rolnika w miał charakter (ręka okresie k l a s i e panującej sposób a b s t r a k c y j n y j a k o r ę k a „ b o g a " , w ręka łowcy, niewolnictwa p r z e d s t a w i a n i u tego m o t y w u , związana n i e m a n t a g o n i s t y c z n y c h k l a s społecznych. W wiąże ornament wystę­ magiczny z o k r e s u brązu). W zda­ narzędzie, będące c z u c i a , c h w y t a n i a , a t a k u i o b r o n y . Sposób u j m o w a n i a m o t y w u r ę k i hodowcy jest w ręki zdobyła a u t o r z panującym w d a n y m okresie światopoglądem. N a j s t a r s z y pujący materiałach spowodowały że m o t y w n i e m a u t o r a , dzięki t e m u , że w y k s z t a ł c i ł a się j a k o w s z e c h s t r o n n e organem (Występowa­ się n a i e t n o g r a f i c z n y c h , pochodzących z t e r e n u R u m u n i i oraz z o b s z a r u karpacko-bałkańskiego. pojawienie miinii ornamentyce z istnie­ przedstawiana klasie niewolników przedstawia się j ą w sposób k o n k r e t n y , r e a l i s t y c z n y . U j m o w a n i e m o t y w u r ę k i w sposób a b s t r a k ­ c y j n y i r e a l i s t y c z n y r o z w i j a się n a d a l w s z t u c e f e u d a l n e j i mieszczańskiej p o d r ó ż ­ nymi postaciami, dopiero w o j u i występuje w sztuce socjalistycznej zanika o n w niej wyłącznie j a k o m o t y w dwukierunkowość oparty na wzorach roz­ realistycz­ n y c h . Po t y c h t e o r e t y c z n y c h rozważaniach a u t o r przechodzi do omówienia m a t e r i a ­ łu archeologicznego pierwszej rolnictwo), trzeciej z terenu Rumunii. Dzieli go o n n a 3 części, zaliczając o r n a m e n t ręki występujący w powiązaniu z zajęciem ( p o l o w a n i e , do drugiej ornament ręki w getycko-dackim o r n a m e n t ręki j a k o g e t y c k o - r z y m s k i do hodowla, kulcie rolniczym, a symbol medycyny. do Załączając szereg i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a j ą c y c h o m a w i a n y o r n a m e n t a u t o r w y s u w a następujące wnios­ k i : 1) w o b e c w y s t ę p o w a n i a o r n a m e n t u r ę k i n a t e r e n i e R u m u n i i o d c z a s ó w n a l e ż y przyjąć, że j e s t t o m o t y w m i e j s c o w y , najdawniejszych a n i e i m p o r t o w a n y ; 2) o r n a ­ m e n t t e n p o s i a d a c e c h y w s p ó l n e d l a całego o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o ; 3) p r z e ­ szedł e w o l u c j ę o d spełniania r o l i m a g i c z n e j do r o l i a r t y s t y c z n e j . Następny a u t o r poświęca omówieniu o r n a m e n t u ręki w rumuńskiej m a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y dotyczący ręki, u w z g l ę d n i a j ą c m e d y c y n ę l u d o w ą , prawne itp., a względem autor następnie dzieli z n a r z ę d z i e m , 2) r ę k a symbol narzędzia. W przechodzi ornament ręki przedstawiona ostatniej do analizy artystycznej na 3 grupy: jako części p r a c y 1) ręka n e g o ujęcia o r n a m e n t u r ę k i i t e c h n i k a w y k o n a n i a . W i s t n i e n i e k o r e l a c j i między materiałem a r c h e o l o g i c z n y m motywu. Pod t y m P. autochtonizmu H . S t a h l , Din (Historyczny przegląd narodu historicul badań T . 9: 1964, s. 213—256. • T . 9: 1964, s. 275—290. 3 rumuńskiego cercetdrilor rumuńskiego de na jako zostały s p o s o b y artystycz­ zakończeniu a u t o r stwierdza i etnograficznym, uważając zajmowanym architecturd budownictwa razem przedstawiona t o za d o w ó d ciągłości t e g o m o t y w u o d n e o l i t u , a t y m s a m y m za n a u k o w ą mentację on zwyczaje przedstawiona narzędzie, 3) ręka omówione rozdział etnografii. Analizuje obecnie populara ludowego)«. doku­ terenie. romaneascd Artykuł po- �551 RECENZJE święcony jest p r a c o m dotyczącym rumuńskiego b u d o w n i c t w a ludowego, p u b l i k o w a ­ n y m w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . i n a początku X X w . p r z e z l e k a r z y , g e o g r a f ó w , a r ­ chitektów, etnografów, w tych pracach i historyków stwierdza, że i socjologów. A u t o r o m a w i a posiadają one szereg w y k a z u j ą duże b r a k i p o d w z g l ę d e m ujęcia h i s t o r y c z n e g o H . H . Stahl, C o m e n t a r i i etnografice mentarz do zagadnienia polegający s. A u t o r Pluguęorului na r e c y t o w a n i u przez pe tema dzieci omawia zawarte i n f o r m a c j i , ale i naukowej dokumentacji. Plugusorului i młodzież materiały ciekawych (Etnograficzny zwyczaj zwany wigilię Nowego w Ko­ Plugoęorul, Roku po- winszowań, mających wpłynąć pomyślnie n a urodzaje. Analizując wygłaszane w i e r - ' sze w y k a z u j e , że z a w i e r a j ą o n e o p i s w s z y s t k i c h czynności z w i ą z a n y c h z r o l n i c t w e m , począwszy od orki, i stanowią cenne źródło informacji, dotyczących rolnictwa w ubiegłych w i e k a c h . R. Vulcànescu, Toponimie wia nazewnictwo profesionalâ pasterskie zachodniej z osiadłego życia p a s t e r s k i e g o zawodowe) . (Nazewnictwo Autor 6 Oltenii i wykazuje, że n a z w y z w i ą z a n e g o z r o l n i c t w e m są n a t y m t e r e n i e częstsze i s t a r s z e niż n a z w y n a w i ą z u j ą c e d o p a s t e r s t w a z w i ą z a n e g o z w ę d r ó w k a m i tul (pâstori- transhumant). I . R. M i r c e a , Zâvoare klasyfikuje w oma- pochodzące drewniane ęi broaste de lemn z a m k i , występujące zależności o d t e g o , c z y p r z e d s t a w i a j ą i zamki drewniane) . A u t o r (Zasuwy w 7 Rumunii, formę dzieląc je n a k i l k a prostszą czy b a r d z i e j grup złożoną (za­ s u w y ze sprężyną, z a s u w y p o r u s z a n e ręką i z a s u w y z k l u c z a m i , k t ó r e z k o l e i d z i e l i n a k i l k a g r u p w zależności o d s p o s o b u u m i e s z c z e n i a zamków i wiązała koniecznością się zdaniem zabezpieczenia autora G. Moraru-Popa, antice (Dane nych.) . A u t o r k a 8 w starożytności archeologicznych, Date etnografice bogactw. referitoare życiu Artykuł gospodarczym zawiera wydobywanie i la prelucrarea 10 r y c i n , metalelor o b r ó b k i m e t a l i w źródłach dotyczące n a t e r y t o r i u m dzisiejszej n a źródłach klucza). Ewolucja d r e w n i a n y c h zmianami w zamków. etnograficzne omawia ze gromadzonych przedstawiających różne rodzaje izvoare ściśle obróbkę złota, s r e b r a , Rumunii. p i s a n y c h oraz Opierając na materiale miedzi się n a în starożyt­ i żelaza materiałach etnograficznym wyka­ z u j e ciągłość t y c h p r o c e s ó w n a t e r e n i e R u m u n i i o d czasów starożytnych. P r a c a za­ w i e r a 8 i l u s t r a c j i i 4 p l a n s z e p r z e d s t a w i a j ą c e narzędzia p r a c y , p r z e k r o j e p i e c ó w d o w y t a p i a n i a żelaza o r a z p r a c ę w k o p a l n i a c h w r ó ż n y c h o k r e s a c h . P. H . S t a h l , A s e z a r e a c a s e l o r (Rozmieszczenie budynków w Mołdawii) . çi acareturilor mieszkalnych i pe valea gospodarczych Bistritei w moldovenesti dolinie Bystrzycy N a w s t ę p i e a u t o r o m a w i a l i t e r a t u r ę dotyczącą o s a d n i c t w a w 9 Rumunii i w y k a z u j e , że z a w i e r a o n a t y l k o t w i e r d z e n i a o c h a r a k t e r z e o g ó l n y m . W ł a s n ą p r a c ę o p i e r a a u t o r n a m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m d o t y c z ą c y m 328 g o s p o d a r s t w . w nich budownictwo mieszkalne i stajnię (grajdul). (focaria) procentowych oraz zabudowania Opracowane d a n y c h : 1) w y s t ę p o w a n i e układ b u d y n k ó w gospodarczych w Uwzględnia g o s p o d a r c z e , t j . kuchnię letnią zostały następujące z a g a d n i e n i a z p o d a n i e m budynków gospodarczych s t o s u n k u do b u d y n k u w zagrodzie, mieszkalnego, 3) 2) usytu­ o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o słońca, 4) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o d r o g i , 5) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h w s t o s u n k u d o d r o g i z u w z g l ę d n i e ­ n i e m i c h u s y t u o w a n i a w s t o s u n k u d o słońca, 6) odległość b u d y n k ó w 5 6 7 8 9 T. T. T. T. T. 10: 10: 10: 10: 10: 1965, s. 151—159. 1965, s. 251—267. 1965, s. 3 4 7 — 3 6 1 . 1965, s. 453—475. 1965, s. 5 9 4 — 6 1 1 . mieszkalnych �552 RECENZJE od d r o g i . A u t o r r o z p a t r u j e powyższe zagadnienia z uwzględnieniem okresu wystę­ p o w a n i a ( d o 1890 r . i o d 1891 r.) i uzupełnia d a n e m o t y w a m i p o d a n y m i p r z e z u ż y t ­ kowników. W wyniku zgromadzonych materiałów zarysowują się zaszły w u s y t u o w a n i u b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h i g o s p o d a r c z y c h zmiany w dolinie jakie Bystrzy­ c y ; najważniejsze z n i c h t o z m i a n y w położeniu i c h w s t o s u n k u d o słońca i w sunku Przesunięcie w do drogi. punktu ciężkości na korzystne usytuowanie s t o s u n k u d o d r o g i w i ą ż e a u t o r ze z m i a n a m i , j a k i e zaszły n a w s i w gospodarczej, co p o t w i e r d z a j ą różnice w y s t ę p u j ą c e dziedzinie pod t y m względem obecnie w s i a c h położonych n a d g ł ó w n y m i s z l a k a m i k o m u n i k a c y j n y m i i n a d d r o g a m i nymi. Artykuł nych zawiera tabele przedstawiające zagadnień, s c h e m a t y c z n e kacyjnym i przy drodze rysunki bocznej oraz sto­ domu procentowe dane dla opracowywa­ zabudowań p r z y głównym fotografie zagród: d a w n e j dwóch we bocz­ szlaku k o m u n i ­ i współ­ czesnej. R. V u l c a n e s c u , we) 10 . Autor grzebowych „Gogiu", omawia oraz un spectacol pojawienie opisuje się i analizuje funerar („Gogiu", elementów materiały widowisko teatralnych w pogrzebo­ ceremoniach dotyczące c z u w a n i a przy znajdujące się w p u b l i k a c j a c h rumuńskich. P o d o k ł a d n y m o p i s i e w i d o w i s k a zamieszczona jest analiza z a w a r t e g o w n i m materiału p o d kątem f o l k l o r y s t y k i i teatralności. W nie t y l k o elementy zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , starych zwyczajów „Gogiu" językoznawstwa, że w i d o w i s k o rumuńskich, a l e w y k a z u j e po­ zmarłym, zawiera również związki z obrzędowością pogrzebową i n n y c h ludów e u r o p e j s k i c h . W d z i a l e „ M a t e r i a ł y " z a m i e s z c z o n e są następujące a r t y k u ł y : R. O. M a i e r , z&rile de cdlive la aromini din Albania (Osiedla „calive" A u t o r o p i s u j e szałas p a s t e r s k i A r u m u n ó w w A l b a n i i z w a n y cdlive, i urządzenie w n ę t r z a i s t w i e r d z a , (coliba) istnieje A r u m u n ó w i colibá cdlive A . V i c o l , Un Muscel) . pasterzy constructor Artykuł 12 że m i ę d z y artykule fotografie rumuńskich przedstawiają krótki de finiere życiorys (Konstruktor wiejskiego fujarek z aspekt pasterstwa tychczasowej stwo etnografice w pld. ale pastoritului in Moldava z terenami 13 górskimi, terenach nizinnych. Tematem de sud pomijając prawie uwagę głównie n a paster­ całkowicie a r t y k u ł u są w ł a ś n i e p a s t e r z e dami a n a l i z u j e j e j części s k ł a d o w e i w y k a z u j e pasterzy wędrownych przez te tereny. Artykuł (pastoritul 4 fotografie populare de obtinere na sta­ z a g r o d ę pasterską p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y nią i z a g r o ­ których transhumanfi), zawiera pasterstwo z t a k i c h terenów, n o w i ą c y nieliczną g r u p ę w ś r ó d ludności r o l n i c z e j . A u t o r o m a w i a (tirla), (Etnogra­ A u t o r z a z n a c z a n a w s t ę p i e , że w d o ­ Mołdawii) . l i t e r a t u r z e dotyczącej p a s t e r s t w a z w r a c a n o związane oraz narzędzia pracy. I . V l a d u ^ i u , Aspecte ficzny regionu konstruktora fujarek opis s p o s o b u i c h w y r a b i a n i a , i l u s t r o w a n y f o t o g r a f i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c y m i i poszczególne e t a p y . rumuńskich. muscelean zawiera n j e g o konstrukcję; n i m i szałasem p a s t e r z y ścisły z w i ą z e k . Z a m i e s z c z o n e w Aęe- w Albanii) u Arumunów szlaki przedstawiające przechodziły zagrody pasterskie z płd. M o ł d a w i i . R. O. M a i e r , Procedee wy sposób otrzymywania biania oraz wapna, drogi w a p n a w regionie jego w y d o b y w a n i e , transportu. Artykuł 14 wypalanie, zawiera 1 1 1 2 13 1 4 T. T. T. T. T. 10: 1965, s. 613—624. 9: 1964, s. 183—189. 9: 1964, s. 293—307. 10: 1965, s. 81—88. 10: 1965, s. 1 7 1 — 1 8 1 . in zona Bicazului Autor omawia narzędzia ryciny piece do w y p a l a n i a w a p n a i jego t r a n s p o r t . 1 0 a varului Bicaz) . pracy, przedstawiające sposób (Ludo­ wyra­ organizację pracy narzędzia pracy,, �553 RECENZJE E. w Pavel, Sumanele moldoveneeti mołdawskie) . (Sukmany Autorka 15 a r t y k u l e część l u d o w e g o s t r o j u m o ł d a w s k i e g o , z w a n ą suman omawia (sukmana), mającą szerokie zastosowanie zarówno w s t r o j u męskim, j a k k o b i e c y m . P o d o b n y jest spo­ sób p r z y g o t o w y w a n i a Opis przędzy i t k a n i n y , krój s u k m a n oraz i c h o r n a m e n t y k a . uzupełniają r y s u n k i k r o j u i z d o b i e n i a o r a z f o t o g r a f i e s u k m a n z różnych o k o l i c M o ł ­ dawii. I . Drâgoescu, Un graficzny z 1789 r.) znajdujący się w 16 „chestionar Autor Muzeum w wskazówki metodologiczne, w akumulacyjnym) 17 S i b i u , dotyczący łowie „fintlni eu bazin si frecvenfa (Rozpowszechnienie wieku) . XX go poszczególnych Trzeci opis tablica zawiera i wierzeń. Z a w i e r a (Typ studni s t u d n i , połączonej in cea de-a on ze zbiornikiem ze z b i o r n i k i e m , służą­ i dwie dotyczące g ł ó w n i e wiadomości mapki podają jumdtate tartaków dane dotyczące Midi ilości tartaków z nimi gremplarnie, olejarnie itp. z kongresów, vivant. po­ w Rumunii. zatytułowany „Note si r e c e n z i i " z dziedziny secolului oraz związanych folkloru, krótkie Peuple („Komu­ komunikaty oraz publikowanych w Rumunii. Maria BRANDON-ALB1NI, a w drugiej dotyczące t a r t a k ó w ich typów (młyny, folusze, sprawozdania prac doua występowanie dział o m a w i a n e g o c z a s o p i s m a , MARIA etno­ folklorystycznych. okręgach z uwzględnieniem i recenzje") zawiera recenzje i jogdritului i n n y c h urządzeń p r z e m y s ł o w y c h nikaty przesądów de acumulare" i ilościowe Artykuł 18 Uzupełniająca 1789 (Kwestionariusz ułożony p r z e z M . B r u k e n t h a l a , w o d y deszczowej z r e g i o n u Arges. I . Drâgoescu, Aria XX-lea anul k t ó r e rzucają ś w i a t ł o n a t o , w j a k i sposób p o d c h o d z o n o . Artykuł zawiera c y m do g r o m a d z e n i a w din kwestionariusz t y m czasie d o zagadnień e t n o g r a f i c z n y c h R. O. M a i e r , Tipul al etnografie" omawia et culture Misińska en Italie du Sud, P a r i s 1964, Presses U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e O I t a l i i Południowej od artykułów W a l e r i i Marrené w „Wiśle" 1 nie p u b l i k o ­ w a n o w P o l s c e p r a w i e n i c , a e d y c j e o b c e dotyczące t e g o t e m a t u najczęściej d o n a s n i e docierały. C h o c i a ż b y w i ę c z t e g o t y l k o w z g l ę d u p r a c a głaby wzbudzać z a i n t e r e s o w a n i e . Jednakże w a l o r y głęboko w podłoże p r o b l e m a t y k i znanej miczno-politycznych, stawiają A u t o r k a , z pochodzenia podjęła się t r u d n e g o ją w n a m jedynie rzędzie p o z y c j i Włoszka, przebywająca zadania ukazania M. Brandon-Albini mo­ t e j książki, p o z w a l a j ą c e literatury naukowej. od trzydziestu i wytłumaczenia lat we 2 Midi vivant Francji, charakteru zjawisk łecznych i k u l t u r o w y c h I t a l i i . Opublikowała więc szereg p r a c o S y c y l i i i Królestwie N e a p o l u . sięgnąć pobieżnie z p u b l i k a c j i e k o n o - spo­ dawnym j e s t kolejną, ostatnią z n i c h , lecz p i e r w s z ą do­ stępną p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . T . 10: 1965, s. 415—422. T . 10: 1965, s. 537—540. T . 10: 1965, s. 641—644. T . 10: 1965, s. 645—649. W . M a r r e n é , Rzeczy ludowe włoskie. Z powodu dzieła Pitrè'go: Usi e costumi, credenze e pregiudizi di Sicilia, „ W i s ł a " , t . 3: 1889, s. 793—844; tenże, Wystawa etnograficzna sycylijska, „ W i s ł a " , t . 7: 1893, s. 4 2 8 — 4 3 9 ; J . P i t r e , P i e ś n i ludu sycylijskiego (streściła W . M a r r e n é ) , „ W i s ł a " , t . 6: 1892, s. 593—614. M . B r a n d o n - A l b i n i , Culture italienne, P a r i s 1950; t e n ż e , Calabre pour l'ethnologie avec traduction en France des poems traditionnels calabrais, P a r i s 1957; t e n ż e , Sicile secrète, P a r i s 1960; t e n ż e , Naples et son univers, P a r i s 1962. 15 1 6 1 7 1 8 1 2 �554 RECENZJE Po I I w o j n i e światowej, w r a z z u p a d k i e m f a s z y z m u i budową n o w e g o państwa w ł o s k i e g o , u j a w n i ł y się o g r o m n e d y s p r o p o r c j e , p r z e d e w s z y s t k i m w r o z w o j u e k o ­ n o m i c z n y m , p o m i ę d z y częścią północną i centralną I t a l i i a P o ł u d n i e m . Z m u s i ł o t o d o rozpoczęcia badań n a d p r z y c z y n a m i t e g o z j a w i s k a . O k a z a ł o się, że s t a n z a c o ­ f a n i a e k o n o m i c z n e g o , n i s k a s t o p a ż y c i o w a ludności, k o n s e r w a t y z m w d z i e d z i n i e k u l ­ t u r y , ż y w a t r a d y c j a m a f i i , n i e z m i e n i ł y się p r a w i e zupełnie o d c z a s ó w badań S o n n i n o i F r a n c h e t t i ' e g o p r o w a d z o n y c h n a t y c h t e r e n a c h w końcu u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W i ę c e j : zacofanie t o p o z w a l a porównać Italię Południową z i n n y m i gospodarczo słabo r o z w i n i ę t y m i k r a j a m i A z j i c z y A f r y k i o i g n o r o w a n y c h , b o n i e u j a w n i o n y c h dotąd, siłach społecznych. W i d z ą c tę sytuację a u t o r k a p r ó b u j e p o s t a w i ć s z e r e g p y t a ń , k t ó r e d o t a r ł y b y d o s e d n a p r o b l e m u . D l a c z e g o m o ż l i w a była s t a g n a c j a g o s p o d a r c z a , społeczna i k u l t u r o ­ w a k r a j u posiadającego starą i bogatą t r a d y c j ę k u l t u r o w ą ? D l a c z e g o w o k r e s i e o d z j e d n o c z e n i a W ł o c h d o końca I I w o j n y ś w i a t o w e j n i e zdołały się w y z w o l i ć d y n a ­ m i c z n e siły postępu e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e g o ? D l a c z e g o n i e zaistniały l u b n i e zostały u m y ś l n i e w y t w o r z o n e w a r u n k i u m o ż l i w i a j ą c e w y j ś c i e z t e g o k i l k u w i e k o wego impasu? Południe — t o k r a i n y A b r u z z a , M o l i z a , K a m p a n i a , A p u l i a , K a l a b r i a , L u k a n i a i w r e s z c i e S y c y l i a . B a d a j ą c z r ó ż n i c o w a n i e p o m i ę d z y Północą, C e n t r u m a P o ł u d n i e m i j e g o p r z y c z y n y n i e n a l e ż y i c h szukać w e l e m e n c i e l u d z k i m , r a s o w y m t y c h t e r e ­ nów, j a k t o czyniło w i e l u badaczy. Rasa jest j e d y n i e w y n i k i e m , n i e przyczyną p r o c e s u h i s t o r i i . P r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a muszą w i ę c leżeć w ł a ś n i e w s a m e j h i s ­ torii. I t a l i a Północna i Ś r o d k o w a w ciągu X I I i X I I I w . p r o k l a m o w a ł y r e p u b l i k i , f e u d a l i z m b o w i e m został t a m w c z e ś n i e o b a l o n y i istniały m o ż l i w o ś c i s w o b o d n e g o r o z w o j u burżuazji, która m o g ł a stać się p o d s t a w o w ą klasą społeczną p r ą d ó w h u m a ­ n i z m u i r e n e s a n s u , klasą prężną i t w ó r c z ą , w a l c z ą c ą o swą p o z y c j ę z a r ó w n o w d z i e ­ d z i n i e e k o n o m i k i , p o l i t y k i , j a k n a u k i i s z t u k i . P o u t r a c i e niepodległości w X V i X V I w . postęp w d z i e d z i n i e k u l t u r y n i e został z a h a m o w a n y w ł a ś n i e z t e g o względu. I t a l i a P o ł u d n i o w a p o s i a d a historię zupełnie odmienną. T e r y t o r i u m z a s i e d l o n e początkowo przez przybyszów z A f r y k i , L e w a n t u i G r e c j i po raz p i e r w s z y z u n i ­ f i k o w a ł p o d s w y m p a n o w a n i e m R z y m . N a j a z d y b a r b a r z y ń c ó w i A r a b ó w r o z b i ł y tę pozorną jedność, p o t o b y z j e d n o c z y ł o j e C e s a r s t w o B i z a n t y j s k i e . F e u d a l i z m , p r z e ­ j ę t y o d p a ń s t w północnych, zapuścił m o c n e k o r z e n i e . S i l n a w a r s t w a s z l a c h e c k a , b a r o n o w i e , p o s i a d a l i p r a w i e nieograniczoną władzę i a u t o r y t e t . O d baronów również z a l e ż n e b y ł y m i a s t a Południa. B y ł a t o zależność m u n i c y p a l n a i e k o n o m i c z n a . T y l k o n i e l i c z n e z m i a s t , n p . B a r i c z y T r a n i , w y w a l c z y ł y s o b i e niezależność. B r a k p o l i t y c z ­ nego zaangażowania d r o b n e j s z l a c h t y i kupców skazywały gospodarkę i politykę n a stabilizację, co w p r o c e s i e h i s t o r i i stało się r e g r e s e m . N a t o m i a s t b a r o n o w i e u m a c n i a l i swą w ł a d z ę p o p r z e z zacieśnianie z w i ą z k ó w z k o ś c i o ł e m w k i e r u n k u o g r a n i c z a n i a s w o b ó d p o d d a n y c h p o m i m o r e a k c j i ze s t r o n y króla. W p r a k t y c e w y ­ stąpienia k r ó l a b y ł y a k t a m i p r z e c i w j e d n o s t k o m , a n i e s a m e j i n s t y t u c j i b a r o n a t u . P o s i a d a c z a m i z i e m i b y l i b a r o n o w i e . Z a r z ą d z a l i nią p o p r z e z s w o i c h p e ł n o m o c n i ­ k ó w , gabellotti, t w o r z ą c y c h osobną klasę społeczną, specyficzną d l a układu s t o ­ s u n k ó w Południa, pasożytującą i okradającą z a r ó w n o b a r o n ó w , j a k i c h ł o p ó w . C h ł o p i b y l i j e d y n i e u ż y t k o w n i k a m i z i e m i n a z a s a d z i e zależności pańszczyźnianej l u b dzierżawy. Niepewność j u t r a związana z krótkimi o k r e s a m i n a j m u z i e m i prowadziła do tymczasowości poczynań gospodarczych, p o s z u k i w a n i a możliwości i n n y c h docho­ dów i wreszcie — j a k o n i e u n i k n i o n y w t y m w y p a d k u rezultat — powstania b a n d g r a b i ą c y c h i napadających. �555 RECENZJE Bandytyzm coraz będący — Fuori-bando oznaką c h o r e g o wywłaszczeni silniejszą organizację społeczeństwa chłopi, pasterze rabunkową, wywłaszczeniom chłopów. przed rewoltą chłopów W i coraz się szersze bez poparciem kręgi. pracy ludu. tworzą W okresie o r g a n i z u j ą r e w o l t y , chcąc z a p o b i e c takiej sytuacji przeprowadzony 1861 r . p r z y n o s z ą c y z w y c i ę s t w o d y n a s t i i s a b a u d z k i e j posiadaczy zatacza rzemieślnicy ciesząc w ł o s k i e g o R i s o r g i m e n t a b a n d y fuori-bando częstszym i jej był j e d y n i e w y r a z e m konsekwencjami. Klasa, coraz plebiscyt strachu która mogłaby objąć p r z e w o d n i c t w o w t e j s y t u a c j i , burżuazja, j e s t n a P o ł u d n i u z b y t słaba, l a b i l n a i nierozwinięta, n i e z d o l n a do wypełnienia t e j r o l i . P r z y c z y n również i dopatrywać przemysłu rezerwy w w działalności baronów, m i a s t a c h , gdzie rzemieślnicy i tego zjawiska hamujących kupcy rozwój oddawali w pomiędzy b a r o n a m i i chłopami, k l a s y burżuazji Europy T a k więc w dzajem praktyce kolonii motorem postępu momencie i rewolucji zjednoczenia p r z e m y s ł o w e j , będącej w innych państwa w ł o s k i e g o P o ł u d n i e s t a j e się r o ­ d l a uprzemysłowionych inwestycyjnych, Południa rejonów niewiele zapewniających się z m i e n i a . centralnych i i m rozwój Sprzedaż dysponują szarnicy odpowiednimi powiększają swe przemysłowej. prefektów przy środkami północnych, żywym współudziale ności z o r g a n i z o w a n e j przede wszystkim sadzie nic w rządem Południem i Sytuacja klasztorów, baronowie możliwości przy bandytyzmu i korupcji drobną kleru pomocy i czy camorry burżuazję. nowi i posiadaczy nie gwaranto­ będących p r z e j a w a m i działal­ skupiających neapolitańskiej, Italia bur­ funkcjonariuszy, wykonawczej Zjednoczona ob­ rozwoju się g ł ó w n i e n a k l a s i e f e u d a ł ó w sycylijskiej mafii sposób P o ł u d n i e w r a z Jedynie n i e istnieją p o l i c j i . T a k i układ w ł a d z y wał ostatecznego zwalczenia teraz zarządza i zarządców, opierających przemysłu. dóbr które oszczęd­ szans n a b y c i a z i e m i chłopom, g d y ż c i n i e finansowymi. latyfundia. Nadal Państwo własnego na licytacjach wywłaszczonych przez państwo, n i e daje żuazji swe burżuazyjnych. t e n sposób u z y s k i w a ł y r y n e k z b y t u , tanią siłę roboczą o r a z m o ż l i w o ś c i ności należy rzemiosła d o d y s p o z y c j i b a r o n o m . N i e b y ł o m o ż l i w o ś c i d o p o w s t a n i a k l a s y pośredniej krajach w się przejmuje w ten ze schedą f e u d a l i z m u p o p r z e d n i c h s t u l e c i , n i e robiąc w kierunku zmian t e j części k r a j u jest w układzie gospodarczo-społecznym. n a d a l m a f i a , początkowo zrodzona za­ Faktycznym jako organizacja samosądów, k t ó r e j c e l e m była o b r o n a p r a w ludności p o z a o f i c j a l n y m i i n s t y t u c j a m i państwowymi. ziemskich akty Szybko jednak narzędziem przemocy. Do zmieniła swój do u t r z y m y w a n i a w tej pory c h a r a k t e r , stając uległości np. na S y c y l i i mafia się poddanych sprawuje dla właścicieli poprzez brutalne rzeczywiste rządy. S k u p i a w s w y c h k r ę g a c h całą ludność, n a j e j czele stoją n o t a b l e z a r ó w n o w s i , j a k i miast. strony całą Obowiązujące, uniemożliwia prawie niepisane jakąkolwiek ludność i pozwala prawo walkę Południa z mafią, n a bezkarną „milczenie z drugiej działalność. i honor" wciąga W w z jej układzie jednej szeregi stosunków społecznych P o ł u d n i a przynależność d o m a f i i o c e n i a n a j e s t j a k o c h w a l e b n a . P o k r ó t k i m o m ó w i e n i u s y t u a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e j P o ł u d n i a j a s n e się s t a j e , że p r o b l e m z m i a n w t e j części k r a j u b y ł w i e l o a s p e k t o w y i bardzo w i ą z a n i a . P o I I w o j n i e ś w i a t o w e j doszły p o n a d t o e l e m e n t y ne w s k u t k a c h , j a k i e I t a l i i pozostawiły rządy Usiłowano jowe. Niemniej przeprowadzić silne. Nie sprzyja Mussoliniego. r e f o r m ę rolną, w y b u d o w a ć jednak wyraźne ich likwidacji ślady t r u d n y do r o z ­ destruktywne i tragicz­ drogi, mosty, linie d a w n y c h s t o s u n k ó w społecznych są również a d m i n i s t r a c j a znajdująca się w kole­ bardzo rękach n i e z b y t i n t e l i g e n t n e j g r u p y w i e j s k i c h bogaczy. P o k u t u j e również d a w n a mentalność: zapatrzenie dach się n a w z o r y państwowych k l a s wyższych i o d r a z a do b i e d n y c h . Rzadkością w są m ł o d z i inteligentni ludzie o sprecyzowanych, urzę­ postępowych �556 RECENZJE poglądach. Inną siłą, z d e c y d o w a n i e kolwiek reformie. rolnych, Wykorzystując uzależniają wzbogaceni i c h zdobywając o doświadczenia zorganizować elementów wsteczną, są n a d a l b a r o n o w i e , p r z e c i w n i nadmiar długofalową rokujących w siły t e n sposób k l a s y pracującej walką o swoje postąp w roboczej, Związany z historią autorytet. Natomiast p r a w a . Jest t o j e d e n przyszłości: obudzona gospodarczo-społeczną jakiej­ robotników całego świata, potrafią rolnego i jego powiązanie z r u c h e m r o b o t n i c z y m XIX zatrudniając z chłopi, w tej chwili najważniejszych świadomość proletariatu Północy. Południa pojawia sią p r z y końcu w . w l i t e r a t u r z e n o w y k i e r u n e k , k t ó r y z a z w y c z a j określa sią m i a n e m meridionalistów". dających Skupia upust s w y m socjologii. Przeważają pomagającą jednak do obudzenia Południa i n n e dzielnice Do on w swoich szeregach przekonaniom w esejach utwory przede wszystkim z dziedziny literackie. Prąd świadomości mieszkańców „ruchu ludzi pióra, p o l i t y k i , e k o n o m i i czy ten wytwarza atmosferę i zainteresowania problemem Italii. X I X w . właściwie nie mówi się o l i t e r a t u r z e Południa, pomimo tego, właśnie t a m jest k o l e b k a w i e l k i c h i n d y w i d u a l n y c h k o n c e p c j i f i l o z o f i c z n y c h sza z A k w i n u , Giordana B r u n a , Telesia, Campanelli pozostałe części W ł o c h dały E u r o p i e p r z e d e krytyki, analizy, najdywały pomiędzy historii, grunt dopiero dwoma inteligencję polityki. Lecz na Północy podczas wszystkim ludzi nauki, wielkie oryginalne i czy Vaniniego, w myśli rewolucyjne, C e n t r u m , przyszły samotnych o bardzo w a n i a . Jest t o przykład ograniczonych na potwierdzenie które możliwościach h i p o t e z y , że c y w i l i z a c j a gdy szkoły z Południa. k l a s a m i społecznymi, b r a k k l a s y p o ś r e d n i e j , w y t w o r z y ł y jednostek że Toma­ od­ Luka wielką oddziały­ zacofana a ar­ c h a i c z n a , posiadająca w y s o k ą i w i e l k ą kulturę n a s w o i m s p o ł e c z n y m s z c z y c i e , j e s t w stanie wydać t y l k o filozofów się p i e r w s z y i myślicieli . T a k więc dopiero w X I X w . zaczyna 3 r u c h świadomie postępowy związany z określonym k i e r u n k i e m w l i ­ t e r a t u r z e , p o r u s z a j ą c y m palące p r o b l e m y a k t u a l n e j s y t u a c j i P o ł u d n i a . Maria B r a n d o n - A l b i n i , chcąc ukazać problem i dociec stosunków g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h , a n a l i z u j e w s w o j e j listów, traktując W ją j a k o o d b i c i e literaturze zrozumiały jedynie należy wyróżnić p o prześledzeniu historycznych, gospodarczych łeczeństwa a u t o r k a d z i e l i literaturę na d w a n u r t y : różniące się m i ę d z y sobą. P i e r w s z y od Abruzzy Pozwala nurty. do krańców chłopskiego, t o n a śledzenie Podział poprzednio i społecznych. A n a l o g i c z n i e przez więc elitarny i ludowy, uzupełnienia oraz spo­ zasadniczo S y c y l i i wykazują zróżnicowanie, dwoma j a k Rocco Scotellaro, w nurtach obydwu d i a l e k t y n a obszarze są jednak n u r t a m i są p i s a r z e bądź pewnych tylko piszący wątków wariantami i poeci, w i form d l a lepszego wytłumaczenia szeregu zjawisk bądź dialekcie. na t e r y t o r i u m Południa. N i e z b ę d n e d o t e g o c e l u b y ł o r ó w n i e ż o m ó w i e n i e w rze do ten nas z nich — to u t w o r y pisane l i t e r a c k i m językiem u t w o r y pisane dialektem. W p r a w d z i e j e d n e g o języka. Łącznikiem między t y m i pochodzenia dwa omówionych warunków włoskim, d r u g i zawiera istniejących rzeczywistości. południowowłoskiej się s t a j e przyczyn p r a c y literaturę m e r i d i o n a ­ całym charakte­ nawiązujących d o f o l k l o r u , e t n o l o g i i i s o c j o l o g i i , będących często j e d y n y m k l u c z e m d o z r o z u m i e n i a i oceny cenną wsi n i e k t ó r y c h treści i f o r m l i t e r a t u r y . O t r z y m a l i ś m y w t e n sposób partię i miast książki, Południa, zawierającą trybu życia materiały etnograficzne mieszkańców, dotyczące organizacji niezwykle charakteru społecznej, sytuacji P r z y k ł a d e m społeczeństwa o o g r o m n y c h d y s p r o p o r c j a c h k u l t u r y p o s z c z e g ó l ­ n y c h w a r s t w , k t ó r e w y t w o r z y ł o w s p a n i a ł ą f i l o z o f i ę , a jednocześnie p o s i a d a n a j ­ uboższy c h y b a n a ś w i e c i e p r o l e t a r i a t , j e s t I n d i a . 3 �557 RECENZJE k o b i e t y i p o z y c j i mężczyzny w t y m społeczeństwie i w r e s z c i e materiały dotyczące z w y c z a j ó w i świąt. Postawione i n a początku p y t a n i a znajdują tłumaczenie ficznym. j e j materiałem Wyłania się obraz historycznie wytworzony ność i r e z y g n a c j a , Praca Marii spojrzeniem kraju, ludzi n i e szukające wyjścia B r a n d o n - A l b i n i jest poza poprzez i i c h działań oschły esej analizę l i t e r a t u r y społecznym i etnogra­ zdeterminowanych i pogłębiany rozdział między d w o m a n a los m i e s z k a ń c ó w wykraczająca odpowiedzi historycznym, gospodarczym, klasami, przez beznadziej­ z t e g o układu. przede wszystkim Południowej naukowy. Italii, Materiał głęboko w humanistycznym r o z u m i e n i u człowieka zgromadzono pod k ą t e m , t o też p r z e z całą książkę p r z e w i j a się j a s n a m y ś l d o w o d u i o d p o w i e d z i postawione naleźć wstępnie można Południa pytania. Na ogromne jako stronach tej w bogactwo jednego myśli, z dręczących faktów D o d a t k o w ą zaletą książki zasługującą prosty i jasny język, stawiające tę zasadzie n i e w i e l k i e j podkreślających problemów współczesnych — określonym na pracy wagę od­ problemu Włoch. n a podkreślenie j e s t j e j f o r m a l i t e r a c k a , pracę w rzędzie literatury może nie tylko naukowej. Anna Zadrożyńska-Barącz O B J E T S E T M O N D E S , L a r e v u e d u M u s é e de l ' H o m m e , 1961—1963 ,,Objets et M o n d e s " wydawnictwo muzealne — niezmiernie — jest z u j ą c y m się o d r o k u 1961 w interesujące periodykiem Musée czterech zeszytach i n a ogół m a ł o de l ' H o m m e u nas w znane Paryżu, uka­ k w a r t a l n y c h , z których każdy za­ w i e r a 64 s t r o n y t e k s t u w z b o g a c o n e l i c z n y m i f o t o g r a f i a m i i r y c i n a m i . Pismo Mondes" t o spełnia d w o j a k ą r o l ę : z j e d n e j stwarza możliwość zwłaszcza p o z a e u r o p e j s k i e j , pogłębienia s t r o n y poprzez i poszarzenia i t o w szerokim aspekcie swój p r o f i l „Objets et wiadomości z etnografii, antropologiczno-archeologicz- n y m , z d r u g i e j zaś s t r o n y spełnia b a r d z o w a ż n ą r o i ę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i i d z i a ­ łalności n a u k o w e j M u z e u m Człowieka. „Objets et M o n d e s " n i e t y l k o d l a w ą s k i e g o k r ę g u specjalistów, interesujących archeologią, się takimi etnografią dziedzinami czy problematyka etnograficzna 50 p o ś w i ę c o n y c h również wiele jest wiedzy antropologią. o Choć jest więc d l a szerszego ogółu przeznaczone osób człowieku w i stosunku jego kulturze, ogólnym w poszczególnych artykułów informujących k w a r t a l n i k a c h znaleźć o podejmowanych można przez l e k t y w n a u k o w y M u s é e de l ' H o m m e n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h a r c h e o l o g i c z n y c h tropologicznych. Wszystkie każdy z nich zdania zawiera z działalności wydawnictw. Poza jak dominuje ( n a 75 a r t y k u ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w l a l a c h 1961—1963 etnografii), ciekawych ale również zeszyty kilka posiadają artykułów poszczególnych spisem treści szytu ostatni k w a r t a l n i k zawiera t e n s a m układ treści i stałe podstawowych, działów działy; kronikę m u z e u m , naukowych umieszczonym i recenzje na pierwszej ko­ i an­ sprawo­ najnowszych s t r o n i e każdego ze­ spis treści całego r o c z n i k a o r a z i n d e k s z a w a r t o ś c i r o c z n i k a w e d ł u g d y s c y p l i n , z p o d z i a ł e m n a a n t r o p o l o g i e fizyczną, e t n o g r a f i ę i p r e ­ historię. Pierwszy rzut oka na artykuły nasuwa c z y t e l n i k o w i przypuszczenie, bardzo s i l n i e związana zamieszczone w z muzealnictwem. s z u k a się a r t y k u ł u w p r o w a d z a j ą c e g o pisma i celach, j a k i e przed I tomie „Objets et Mondes" że t e m a t y k a t e g o i następnych t o m ó w Na próżno w i równocześnie będzie zeszycie i n a u g u r a c y j n y m informującego o założeniach sobą s t a w i a r e d a k c j a . N i e można w i ę c z t e g o punktu �558 RECENZJE widzenia stopniu analizować kolejnych realizowane umieszczona numerów pisma, n i e można są p o s t u l a t y r e d a k c j i . T y l k o na odwrocie krótka też ocenić, w i bardzo się zresztą w poszczegól­ n y c h z e s z y t a c h , i n f o r m u j e c z y t e l n i k a o objętości z e s z y t u i j e g o u k ł a d z i e rzeczowym. Rocznik tyka s t r o n y tytułowej, powtarzająca jakim ogólna n o t a t k a 1961, w odróżnieniu o d pozostałych, c e c h u j e muzealna, omawiający którą w zeszycie współczesny pozycji muzealnej inauguracyjnym otwiera ubiór M a j ó w . artykuł A r t y k u ł t e n nawiązuje 1 problema­ H. Lehmanna do a k t u a l n e j eks­ p o d t y m s a m y m t y t u ł e m i uzupełniony j e s t s z c z e g ó ł o w y m k a t a ­ l o g i e m eksponatów u m i e s z c z o n y c h W s z e r o k o pojęta tomie t y m najbardziej na wspomnianej rozbudowany wystawie . 2 j e s t dział i n f o r m u j ą c y o życiu i orga­ n i z a c j i M u s é e de l ' H o m m e ( L a v i e d u M u s é e ) , w k t ó r y m oprócz b a r d z i e j l u b m n i e j szczegółowych sprawozdań z działalności poszczególnych m i e j s c a p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u znajdujących ryki, Afryki i Oceanii. Ponadto w Muzeum wiele się t a m z b i o r ó w z o b s z a r u A z j i , Ame­ t y m samym działów tomie znajdujemy informacje o działalności z w i ą z a n y c h z M u z e u m t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , t a k i c h j a k Société des A f r i c a n i s t e s , Société des A m é r i c a n i s t e s , Société des Océanistes i i n . W pozostałych mniej miejsca, dwóch ustępując tomach problematyka różnego rodzaju muzealna artykułom zajmuje już l u b większym 0 c h a r a k t e r z e p r o b l e m o w y m , z k t ó r y c h większość d o t y c z y zagadnień s z t u k i u róż­ n y c h l u d ó w bądź t o w p o s t a c i r z e ź b y , bądź też w p o s t a c i z d o b n i c t w a k u l t o w y c h , t k a c t w a czy s z t u k i j u b i l e r s k i e j , p r z y artykułów są p r z e d e w s z y s t k i m e k s p o n a t y czym znacznie omówieniom przedmiotów bazą m a t e r i a ł o w ą d l a t y c h muzealne. Niewiele artykułów z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z kulturą społeczną, n a t o m i a s t k u l t u r a m a t e r i a l n a t o w a n a jest W łów) najsłabiej. recenzowanych i azjanistyczna Oceanii, słuszną r o c z n i k a c h przeważa (15 natomiast 1 Ameryki dotyczy reprezen­ na artykułów). omówienie tematyka afrykanistyczna Najmniej zagadnień przeznaczono p o 9 artykułów. omówienie problematyki Z „Objets (bo artyku­ 7) artykułów dotyczy związanych z etnografią Europy t e g o też w z g l ę d u et (27 tylko Mondes" w wydaje się rzeczą układzie tematycznym Paulme prezentujący według w y m i e n i o n y c h kontynentów. Tematykę zbiór w afrykanistyczna przedmiotów zapoczątkowuje magicznych z p o s i a d a n i u M u s é e de l ' H o m m e . 3 Wybrzeża artykuł Kości D. Słoniowej, znajdujących Choć w z a s a d z i e a u t o r k a z a j m u j e łowo j e d n y m t y l k o e k s p o n a t e m pochodzącym z p r o w i n c j i M a n w zachodniej Wybrzeża Kości Słoniowej, równocześnie zostałe e k s p o n a t y , pochodzące w p r a w d z i e jednak stara się grupy wiany przedmiotów przedmiot związanych magiczny z określonymi spotykany jest w zabiegami różnych po­ Zachodniej, ale dające się z a l i c z y ć p o d w z g l ę d e m c e c h f o r m a l n y c h i spełnianej f u n k c j i mej części usystematyzować z i n n y c h rejonów A f r y k i się się s z c z e g ó ­ do t e j sa­ magicznymi. odmianach na Oma­ znacznym o b s z a r z e W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i G w i n e i p o d n a z w ą gle, ge, gue l u b — bardziej na wschodzie stożkowaty w — pom kształcie blok W e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h jest t o warna. sporządzony z niewypalonej 60 c m , z m n i e j l u b b a r d z i e j w y r a ź n i e z a z n a c z o n y m i czony w górnej nie ogranicza natu m u z e u m , ale — H. L e h m a n n , 1 do samego przedstawienia na podstawie Exposition zebranych des costumes 2 3 D. P a u l m e , Sur un objet magique artykułu de Côte ok. j e s t t o , że a u t o r k a tego p r z e d m i o t u j a k o materiałów — M o n d e s " (skrót „ O M " ) , 1961, n r 1, s. 3 — 1 6 . H . L e h m a n n , Catalogue des objets exposés, prawie wysokości r y s a m i t w a r z y l u d z k i e j , uwień­ części ozdobą z p t a s i c h piór. Z a l e t ą się j e d y n i e gliny, Maya podaje d'aujourd'hui. „Objets t a m ż e , s. 17—32. d'Ivoir, ekspo­ interesujący t a m ż e , s. 3 3 — 4 0 . et �559 RECENZJE o p i s sporządzania gle i o b o w i ą z k ó w , j a k i e ciążą n a osobie, która chce go wykonać t a k , a b y p r z e d m i o t t e n posiadał pożądaną m o c magiczną. P o n a d t o d o w i a d u j e m y r ó w n i e ż o z a s t o s o w a n i u i z a d a n i u , j a k i e p r z e d m i o t t e n spełnia. Gle pełni n i e j a k o funkcję fetysza. Z jednej l u b pom s t r o n y posiada o n moc destrukcyjnego o d ­ d z i a ł y w a n i a n a c z a r o w n i k ó w p r a k t y k u j ą c y c h czarną m a g i ę , w s k a z u j e o s o b y dzające śmierć, c h o r o b y lub w inny się warna sposób działające szkodliwie sprowa­ n a poszczególne j e d n o s t k i c z y też w i ę k s z e g r u p y społeczne. Z d r u g i e j s t r o n y p r z e z o s o b i s t y k o n t a k t z gle i odpowiednie przepowiadającym białą magię: formuły magiczne właściciel przeszłość, teraźniejszość powodować obfite zbiory, jest równocześnie wróżbitą i przyszłość. M o ż e o n t a k ż e uprawiać gle do zdrowia, szczęśliwy poród i t p . Doskonałe zdjęcia o m a w i a n y c h p r z e d m i o t ó w b a r d z o w y d a t n i e pomyślny powrót uzupełnia­ j ą całość i podnoszą w a l o r y a r t y k u ł u . Do wspomnianego artykułu nawiązuje tematycznie J . Delange przedstawiając p r z e d m i o t k u l t o w y Y o r u b a pochodzący z p r o w i n c j i N a g o w D a h o m e j u . Przedmiot 4 ten, nazywany tologia Oshe Yoruba jednym jest e m b l e m a t e m shango, określa jako z najważniejszych uroczystości k u czci proszą b ó s t w o Shango, króla Yoruba. podczas o łaski i p o m o c . jako przedmiocie shango czwartego bóstw boga piorunów Shango, którego m i ­ Oyo Oshe której i p o d tą nazwą używany shango Shango jest w i e r n i wprowadzając A u t o r k a k o n c e n t r u j e się g ł ó w n i e w się jest czasie w trans n a opisie s z t u k i Y o r u b a ilustrując całość f o t o g r a f i a m i oshe omawianych przedmiotów. Muzeologów zainteresuje z pewnością skiemu Muzeum Narodowemu artykułu tam do szereg Artykuł jednego tylko, najbardziej t y m cenniejszy, k u l t u r y l u d o w e j , przede reprezentacyjnego ogólny pogląd iż z w r a c a muzeum, znajdujemy na stan muzealnictwa uwagę n a organizację nigeryj- problematykę 5 i n f o r m a c j i dających jest artykuł J . M i l l o t a poświęcony w L a g o s . M i m o tytułu z a w ę ż a j ą c e g o w ochrony Nigerii. zabytków w s z y s t k i m s z t u k i , w państwie, które od n i e d a w n a dopiero uzyskało swą niepodległość. N i g e r i a — j a k t w i e r d z i a u t o r — j e s t j e d n y m z p a ń s t w afrykańskich docenia się Świadczy pielęgnującym wartość bardzo silnie tradycje etnograficznych i o t y m l i c z b a dziesięciu c z y n n y c h etnograficznych i archeologicznych, narodowe, archeologicznych z obecnie których w w którym ekspozycji w N i g e r i i większych najważniejsze — muzeów poza Muzeum w L a g o s — t o założone w 1952 r . M u z e u m w Jos p r e z e n t u j ą c e o g ó l n y d o r o b e k archeologicznych od dotyczących zwłaszcza 900 r . p.n.e. d o 200 r . n.e., o r a z Yoruba. Samo muzeum w chronologiczno-rzeczowym lach w y s t a w o w y c h najdawniejszych centrowanie tłumaczyć przedstawione doliny należy faktem, D o ciekawszych 7 w są r z e ź b y I f e poświęcone w roku 1957 e k s p o n u j e rejonów badań na całości w okres sztuce układzie N i g e r i i . Stąd też w od najprymitywniejszych, większości muzeów że ludów oryginalnych w Czadu ; założone w Nok, datowanej sa­ sięgających o k r e s ó w a r c h e o l o g i c z n y c h , p o dzisiejszą r z e ź b ę nowoczesną. S k o n ­ S z t u k a afrykańska z a w i e r a miejsca. Muzeum rzeźbę poszczególnych zainteresowań z najbardziej Lagos okresu kultury pełni muzealnych. sztuka w na uchodzi obiektach obecnie za sztuki jedną Afryce . 6 w ogólnej p r o b l e m a t y c e zaliczyć n a l e ż y opracowany nigeryjskich Nigerii wyniku afrykanistycznej artykuły: J . Delange poszukiwań badawczych najwięcej omawiający H. Lotha sztukę artykuł J . D e l a n g e , Sur un Oshe Shango, „ O M " , 1963, n r 3, s. 205—210. J . M i 11 o t , Le Nigerian Museum de Lagos, „ O M " , 1961, n r 2, s. 3—16. W s p r a w i e działalności m u z e ó w a f r y k a ń s k i c h p a t r z — r e c . J . B u j a k a , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 10: 1966. ' J . D e l a n g e , Les arts de la piain du Tschad, „ O M " , 1962, n r 3, s. 135—148. 4 5 6 �560 RECENZJE poświęcony posążków prehistorycznej kamiennych w C. T r a d i t s , o m a w i a j ą c y u ludów B a m u n w sztuce Afryce mierze literaturą przedmiotu, Guy 8 czy 9 de Beanchene wreszcie Kamerunie n a bezpośrednich której I0 . Wszystkie bibliograficzny artykuł mieszkalnych te artykuły oparte w badaniach terenowych wykaz dotyczący interesujący sztukę z d o b i e n i a f r o n t o w y c h ścian b u d y n k ó w środkowym cydującej saharyjskiej ; Wschodniej , poszerzone dołączony jest de­ są znacznie do każdego z nich. Oddzielne miejsce który w w omawianej „Objets et M o n d e s " dotychczas wydzielony problematyce zajmuje Madagaskar, j e s t z zespołu a f r y k a ń s k i e g o . W y d a j e j e d n a k , że słuszne b ę d z i e z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a t y k ą t e g o r e g i o n u w średnim sąsiedztwie malgaskich i Y. L a p l z e . drewna, się Lampy I I z tematyki znajdującą afrykanistycznej. w zbiorach te, zwane w k a m i e n i a , żelaza Tak Musée dialekcie de więc już w z m i a n k a na ten temat pochodzi który w 1638 z w r a c a lamp J. Millot wykonane przyciągały kiego roku kolekcję prezentują m e r i n a fanaovan-jiro, lub terakoty. Od dawna podróżników, a pierwsza François C o u c h e ' a , bogatą l'Homme się bezpo­ one o d żeglarza są uwagę normandz- u w a g ę n a różnorodność form i smak artystyczny i c h twórców. fanaovan-jiro Z a r ó w n o f o r m a , j a k i o r n a m e n t y k a t y c h l a m p , n a które zwrócono w a r t y k u l e szczególną artykułu uwagę, wiążą nawiązują bardzo i c h pochodzenie wyraźnie z podróżami do stylu kupców orientalnego. muzułmańskich Autorzy docierają­ c y c h do północno-wschodnich i północno-zachodnich w y b r z e ż y M a d a g a s k a r u w I t y ­ siącleciu n.e. J. Millot i Y. Laplaze są malgaskie, czyli powszechnie również noszone w z m u s z l i C a n u s . P o c z ą t k o w o felana t e n sposób s w o j ą omawiającego felana Madagaskaru ozdoby noszone I2 jących w a u t o r a m i artykułu niektórych r e j o n a c h były t y l k o przez wodzów p o z y c j ę społeczną. O d X V I I w . stały się podkreśla­ emblematem w o j o w n i k ó w , k t ó r z y o z d a b i a l i się n i m i w czasie w a l k . Z chwilą, k i e d y francuska wprowadziła noszoną o b e c n i e zakaz na znacznym walk p l e m i e n n y c h , felana obszarze zachodniego nie t y l k o przez mężczyzn, ale również Taisaka, Tandory, pominają Makafaly, kształtem dysk Vezo, przez Bara, o średnicy i dzieci Sakalava 4 — 8 c m i grubości zawsze w białym, n a t u r a l n y m k o l o r z e kolonizacja się z w y k ł ą i południowego kobiety Bestileo, stały ozdobą Madagaskaru (plemiona: Tanosy, i i n . ) . Felana przy­ 1—2 m m . U t r z y m a n e m u s z l i C a n u s . M a l g a s z e noszą j e w w i s i o r k ó w n a s z y i , rękach l u b też n a czole. O p r ó c z f u n k c j i czysto ozdobnej są postaci felana pełnią p o n a d t o f u n k c j ę magiczną, z a p e w n i a j ą c o p i e k ę sił n a d p r z y r o d z o n y c h i w z a ­ leżności nazwy, o d sił, k t ó r e warunkują n p . felana-alohosty p i o r u n o m , ody-felana — Ozdoby złym działanie przybierają d u c h o m , felana-balafosty różnorodne — przeciw — p r z e c i w u g o d z e n i u strzały i t p . P o z a t y m spełniają znaczną rolę w p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h w czasie z a b i e g u ich magiczne przeciw c z a r o w n i k ó w o r a z w obrzędach i n i c j a c j i , zwłaszcza obrzezania. t e mają swój odpowiednik na z n a c z n y m obszarze A f r y k i Wschodniej H . L h o t e, L'art préhistorique saharien, „ O M " , 1962, n r 4, s. 201—214. G . de B e â n c h e n e , Une statuette en pierre ouest-africaine, „ O M " , 1963, n r 4, s. 2 6 7 — 2 7 1 . C. T r a d i t s , Panneaux sculpté bamoun, „ O M " , 1962, n r 4, s. 249—260. J . M i l l o t , Y. L a p l a z e , L e s Lampes malgaches (fanaovan-jiro), „OM", 1961, n r 3 — 4 , s. 3—20. Z i l u s t r a c j i z a m i e s z c z o n y c h w a r t y k u l e w y n i k a , że c h o d z i o l a m p y t y p u kaganków oświetlających pomieszczenie p r z e z s p a l a n i e się p ł y n u w l e w a n e g o d o m i s e c z e k u m i e s z c z o n y c h w g ó r n e j części l a m p y . J . M i l l o t , Y . L a p l a z e , L e s felana malgache, „ O M " , 1962, n r 3, s. 1 6 5 — 172. 8 9 1 0 11 1 2 �561 RECENZJE (Mozambik, gijskie) i Tanganika, Kenia, Uganda), Południowej (Angola), Środkowej przy czym (Rwanda, utrzymuje się Burundi, Kongo Bel­ przekonanie, roz­ że p r z e s t r z e n i ł y się o n e n a t y m o b s z a r z e z T a n g a n i k i , g d z i e p o w i ą z a n e b y ł y z s i l n y m i wpływami arabskimi. Problematyczne Madagaskaru. Analizując p a d k u felana W jest j e d n a k pochodzenie archeologiczne tomach jest bardziej „Objets et M o n d e s " na zagadnienia zeum z tomach terenu l'Homme autorka jest w przy­ azjatycka ukie­ przedstawia sprawozdań częściach tego dziale również proces „satra", w y k o n y w a n y c h z liści p a l m y i Musée . de Pierwszym Człowieka . artystycznych, zatrzymując kambodżańskiej c u k r o w e j , oraz Poza l s wartości ich produkcji, dla k u l t u r y 1 4 19 m a n u s k r y p t ó w k a m - Muzeum i c h treści techniczny z badań kontynentu dotyczący azjatyckim manuskryptów, charakterystycznych wy­ dwóch ogólnych i n f o r m a c j i o z b i o r a c h m u ­ ogólnych a r t y k u ł S. T h i e r r y w problematyka s z t u k i schodzą n a p l a n d a l s z y . W ta dotyczy równie różnych się omówieniem na dwóch albo w znajdujących szczegółowym pi" l u b też 1 3 omówieniem bodżańskich dłużej problematyka Azji podejmowanych większym odrzucają w i e r z e ń i stosunków społecznych, w n i k u czego d o m i n u j ą c e o g ó l n i e z a g a d n i e n i a pierwszych na obszarze felana i inne autorzy m a l g a s k i c h możliwości w p ł y w ó w a r a b s k i c h . recenzowanych runkowana źródła typach: się „kam- „crang" — z kory drzewnej. . Interesującym materiałem d o k u m e n t a l n y m d y s p o n u j e swój w udział w odległości pielgrzymce J . Chelhod do K a d z i m a i n — świętego miejsca 15 k m n a p o ł u d n i o w y opisuje ciekawą c e r e m o n i ę religijną, tzw. „Ta'ziya", o d p r a w i a n ą 27 R a d ż a b k a ż d e g o r o k u dla ucz­ czenia śmierci wielkich męczeńskiej -Kadzima i jego wnuka w Kadzimain. ,,Ta'ziya" gotowości oddania poprzedza pielgrzymka zachód dwóch Muhamad od B a g d a d u . relacjonujący I s l a m u , położonego l s świętych al-Djawâda, muzułmańskich: których zwłoki dla obrony ściągająca sprawy świętych do K a d z i m a i n sunek zadawane świętych Kadzim poprzez męczenników. n i e t y l k o podczas p i e l g r z y m k i ale również d o słynnego w sobie tortury, Ten sam autor zajmuje Kadzimain podczas t r w a n i a poszczególnych których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest c e r e m o n i a się r ó w n i e ż męki koczowniczy tryb życia i n a k a z przejścia lone tradycją na terenach d o osiadłego t r y b u zwyczaje, pustyni sto­ nie­ przez J . Chel- obrzędów religijnych, ,,Ta'ziya". kwestią przez władze Izraela i sanktuarium m u ­ przemian współczesnych dzących w s t r u k t u r z e społecznej p a s t e r s k i c h B e d i u n ó w p r o w a d z ą c y c h d o Beduinów spowodowane Iraku, o n i swój f a n a t y c z n y r z a d k o śmierć. W a r t o ś ć artykułu podnoszą l i c z n e zdjęcia w y k o n a n e zułmańskiego, al- zostały Ceremonię tysiące w i e r n y c h z całego demonstrują hoda Musa złożone m a n a c e l u w y r a ż e n i e boleści w i e r n y c h i p o d k r e ś l e n i e i c h życia a częściowo także z I r a n u , w czasie której do w i a r y Autor Negueb Rozbicie administracyjne p o zakończeniu I I w o j n y życia w y w a r ł y b a r d z o s t o s u n k i społeczno-prawne zacho­ niedawna światowej silny wpływ na usta­ i na wierzenia. Celem badań P. L e S c o u r , O b j e t s nouveaux du Département d ' A s i e , „ O M " , 1961, n r 1, s. 3 3 — 3 6 ; t e n ż e , Une donation de la Republique de Corée, t a m ż e , s. 3 7 — 4 0 ; t e n ż e , Une donation nouvelle coréenne, „ O M " , 1962, n r 1, s. 25—28. C. F a y e i n , M i s s i o n a u K a z c k h s t a n e t en U z b e k i s t a n , „ O M " , 1962, n r 1, s. 2 9 — 3 2 ; C. J e s t , Mission au Népal, „ O M " , 1962, n r 2, s. 107—130. S. T h i e r r y , Manuscrits cambodgiens du Département d'Asie, , , O M " , 1962, n r 1, s. 13—24. J . C h e l h o d , Pèlerinage à Kadzimain, lieu saint de l'Islam, „ O M " , 1963, n r 4, s. 253—260. J . C h e l h o d , Une enquête chez les nomades du Négueb, „ O M " , 1963, n r 1, s. 59—69. 13 1 4 15 16 1 7 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �562 J. RECENZJE Chelhoda podjętych w roku 1962 b y ł o zarejestrowanie zmian zachodzących współcześnie w k u l t u r z e t y c h ludów i prześledzenie p r o c e s u a d a p t a c j i k u l t u r y pasterskiej do n o w y c h warunków W problematyce amerykanistycznej n a szczególną n i a n y już a r t y k u ł H . L e h m a n n a o m a w i a j ą c y kuł H . L e i h l e n a na podstawie dawny w ubiór okresie z kultem uwagę Majów rodzaju oraz źródeł techniki ikonograficznych bogini I x e l u Majów domenę przy 18 . W zawsze kobiet. produkcji t k a n i n a u t o r s t w i e r d z a , że p o z o s t a l i na obszarze Analizując dzisiejszy mniejszym w jaskrawych i kontrastowych kolorach. Zestawienie c j a poszczególnych Majów. Uogólnienie i antropomorficzne) części o d z i e ż y pozostają Wierność to Lehmann tradycji rozszerza duże w p ł y w y europejskie. Ponodto Mezoameryki Majów przede w (głównie barwy odniesieniu do techniki wyjątkowo geometryczne, utrzymane i ornamenta­ okresie wszystkim tkactwo i tkanin jak w tkactwa czemu kolorystyczne t a k i e same, dotyczy również W k o ń c o w e j części a r t y k u ł u o k a z u j e oraz klasycznej mody kobiecej. odzieży męskiej. się j e d n a k , że odzież męska w y k a z u j e pod wpływem kontaktów nich, odtworzyć oni pod t y m względem w kultury dzięki ubiór w i e r n i t r a d y c j i , zwłaszcza jeżeli c h o d z i o m o t y w y zdobnicze s t o p n i u zoo — próbuje arty­ z t y m n a silne powiązania i Xichiquetzal u Azteków, stanowiło wspom­ oraz pierwszym autor t k a c t w a stosowane przedkolumbijskim. Wskazuje zasługują: w s p ó ł c z e s n y ubiór M a j ó w d o t y c z ą c y p e r u w i a ń s k i c h o z d ó b ze złota różnego elementów egzystencji. bardzo z osadnikami oraz z w i ą z a n e j z t y m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j odzież męska u l e g a b a r d z o s i l n y m w p ł y w o m aktualnej mody. W nieznacznym stopniu — a tego oczekuje czytelnik — zajął się k w e s t i ą w p ł y w ó w p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o , p r o d u k c j i t k a n i n autor fabrycznych, z m i a n w odzieży p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w e u r o p e j s k i c h i t p . T y l k o k r ó t k a w z m i a n ­ ka o powołaniu w Meksyku i Gwatemali specjalnych n a u k o w y c h instytutów d l a o d z i e ż y M a j ó w ś w i a d c z y , że postęp w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o przyśpiesza t e m p o z a n i k u t r a d y c y j n e j odzieży. Przedstawiając koncentruje się muzealną głównie (północne wybrzeże zwłaszcza zaś złota Peru). groby w odznaczających kolekcję na ozdobach Badania Tucume, wyrobów złotniczych uszu pochodzących archeologiczne dostarczyły się w y s o k i m p o z i o m e m Poza wymienionymi informacje artykułami dotyczące amerykanistycznych 1 9 niowej natomiast Ameryki artykuł Amazonki W 2 1 2 0 , i prac H . R e k hiena w Leihlen tym podobnych rejonie, ozdób artystycznym. Prezentowane ze ozdoby się p o d s i l n y m w p ł y w e m cywi­ tematyce z wyjazdów poszczególne znajdujących się wykopaliskowych zagadnień omawiający tomy w de prowadzonych związanych rzeźbę ,,Objets Musée w et na terenie bezpośrednio drzewie Mondes" l'Homme ze Połud­ sztuką n a obszarze za­ zbiorów do­ Wyżyny . europejskiej wspólnych. Jest o n a raczej ,,Objets et M o n d e s " przypadkowa n i e można uchwycić i ogranicza pracowników M u z e u m . Między i n n y m i H . R e i h 1 e n , U n b i j o u d ' o r de Lambeque, 1 8 ilości H. Lambayeque Tiahuanaco. wierają tyczy Peru prowadzone dużej a u t o r d a t u j e n a o s t a t n i o k r e s M o c h i c a znajdujący lizacji z z rejonu się d o o g ó l n y c h w tematyce Pérou, problemów sprawozdań t e j n a u w a g ę za-t „ O M " , 1962, n r 2, s. 7 7 — 84. 1 9 H . L e h m a n n , Enrichissement du Département d'Amérique, de 1946 a 1960, 1961, n r 3 — 4 , s. 39—52. A. L a m i n g - E m p e r a i r e , Traveaux archéologiques en Amérique du „ O M " 1962, n r 3, s. 149—164. H . R e i c h 1 e n , O b j e t s e n b o i s d u Bas-Amazone, „ O M " , 1961, n r 2, s. 1 7 — „OM", 2 0 Sud, 2 1 30. �563 RECENZJE sługują dwa Pierwszy artykuły z nich, M. Roussel poświęcony de Fontanès wycinankom dotyczące etnografii polskiej . 2 2 p o l s k i m ( k u r p i o w s k i e , łowickie, s k i e , opoczyńskie, k r a k o w s k i e i i n . ) , j e s t w y n i k i e m e k s p o z y c j i wycinanek nizowanej 1962 r . W p r z e z M u s é e de l ' H o m m e artykule autorka graficznym w relacjonuje Drohiczynie w swój d n i a c h o d 1 I I d o 15 V pobyt oceniając na Międzyuczelnianym bardzo pozytywnie raw­ zorga­ drugim Obozie inicjatywę Etno­ organizacji o b o z ó w i podając z a r y s h i s t o r y c z n y D r o h i c z y n a i j e g o o k o l i c y . Barbara JAMES versity of F. D O W N E S , Animal Husbandry California. Publications Walendowska-Zapędowska in Navajo Society i n Anthropology. Uni­ and Culture, V o l . 1, U n i v e r s i t y of Cali­ f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y i L o s A n g e l e s 1964, ss. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a . P u b l i k a c j a t a o c h a r a k t e r z e m o n o g r a f i i jest r e z u l t a t e m 7 miesięcy badań t e r e ­ n o w y c h , podczas których vajo w Piñón, w nym i obrzędowym także rozprawą pracy życiu ze swą rodziną i funkcji autora. James możliwie nieco wszystkich tutaj pochodzące z Półwyspu faktów Świecie. A u t o r próbuje Navajo. asymilacji Przy z zakresu tej także wykazać okazji społecznej oraz dokonuje (acculturation, social t a była za c e l w hodowli oraz wydzieleniu zaadaptowali hodowli w ustalenia assimilation) oraz anglo- metody w procesie definicji tej ich elementów a tylko zmodyfikowane znaczenie próby społecz­ młodszych, z o k r e s u należy, że N a v a j o Iberyjskiego, Indian Na­ postaci praca postawił sobie j a k o części k u l t u r y p r z y j e d n o c z e s n y m -amerykańskiego. Przypomnieć u innej F. Downes starszych, z o k r e s u hiszpańsko-meksykańskiego, dowlane mieszkał wśród udział w e k o n o m i c z n y m , t e j społeczności. W doktorską przedstawienie znaczenia autor wraz s t a n i e A r i z o n a , biorąc c z y n n y ho­ Nowym akulturacji akulturacji określa oraz swój sto­ s u n e k d o t y c h d w u pojęć. J. F. Downes proponuje definicję akulturacji jako zjawiska w e g o , n a t o m i a s t a s y m i l a c j ę społeczną u w a ż a za z j a w i s k o terminu wanie akulturacji zwyczajów używa oraz określając przyswajanie l a c j a a u t o r t e n u ż y w a określając w zinstytucjonalizowanej W krótkim, ją obcego idei oraz wartości, pochodzenia. swej naślado­ Terminu asymi­ stopień udziału j e d n o s t e k j e d n e g o społeczeństwa zgodnie lecz z w i ę z ł y m od cech kulturo­ działalności d r u g i e g o . T a k i e określenia, j a k k u l t u r a społeczeństwo, a u t o r u ż y w a zapożyczyli przeniesienie czysto społeczne. W p r a c y z ogólnie z n a n y m i d e f i n i c j a m i zarysie meksykańskich dziejów Hiszpanów hodowli w autor podaje, okresie między oraz Krebera. że Navajo 1650 a 1700 r . Do tego m o m e n t u podstawą g o s p o d a r k i było łowiectwo oraz z b i e r a c t w o . W X I X w . Navajo ponieśli 90 t y s . g ł ó w , wprowadzenia ciężkie s t r a t y w żyjąc z powodu badania terenowe w zarysie którym dziejów starciach z Białymi: rezerwacie. n a szeroką dzeniem Po w skalę W 2 ijołowie uprawy niesprzyjających rolę odgrywa m. i n . skupem inwentarza hodowanego Piñón obecną Mercantile przez Navajo. o n i ok. 8 5 — się o n e l u b Piñón, w M. R o u s s e l d e F o n t a n é s , Une exposition nais, „ O M " , 1962, n r 3, s. 183—196; t a z, Séjour 1961, n r 3 — 4 , s. 81—86. 2 2 liczą w. przeprowadzono środowiska. A u t o r Black Mesa tego t e r y t o r i u m autor opisuje m . i n . ważną obecnie z i e m i , ale zakończyły warunków na obszarze z w a n y m XIX prowadził stanie sytuację w Company, W 1958 r . obszar de Papiers d'étude en próby niepowo­ swe Arizona. rezerwacie, zajmując Black découpés Pologne, się Mesa polo­ „OM", �564 RECENZJE 0 p o w i e r z c h n i 1372 m i l i 2 z a m i e s z k i w a ł o 4401 I n d i a n N a v a j o . Trudne w a r u n k i byto­ w a n i a są t u t a j p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m o s t r e g o d e f i c y t u w o d y . Opis warunków omawianej deszczu i śniegu. znajdujemy autor u naturalnych Black Mesa p r a c y . Szczególną u w a g ę z w r a c a zajmuje Navajo. Obok tutaj się Trzon bydło rogate wykresów. opisu także ukształtowania charakterystykę właściwą stanowią i konie. Dynamikę w przeciętne stado gospodarki u Navajo tarz tej gospodarki lub nawet hodowlany mniej Navajo owiec Black jest dochodu grupy: trzecim rozdziale terytorium rozdziale czwartym, hodowlanego znaczenie i Mesa liczy około oraz mała, n p . w bez za kozy, pomocą 100 s z t u k ograniczona tych uprawa 1955 r. dała o n a około t e j społeczności. A u t o r inwentarz hodowli odgrywają autor przedstawia hodowla jest raczej ogólnego na trzy w W inwentarza pogłowiu Obecnie w i poziomego regionu. owce: mniejsze zwierząt. Podstawą połowy się pionowego flory charakterystyką inwentarza ziemi. Efektywność znajduje t u t a j a u t o r n a o b l i c z e n i a ilości o p a d ó w znaczenia dzieli 1 inwen­ ekonomicznego ( k o t y , szczenięta), i n w e n t a r z u ż y t k o w y (koń, pies) o r a z i n w e n t a r z o z n a c z e n i u ryn­ k o w y m i nadający się d o k o n s u m p c j i ( o w c a , świnia, k o z a , b y d ł o r o g a t e i k u r y ) . J e d ­ nocześnie z n a j d u j e m y tunków w ciągu narzędzi używanych obszernie omawia jest 1 też w szczegółowy roku. przy W opis techniki hodowli t y m samym hodowli przez rozdziale Navajo. W poszczególnych znajduje następnej się także łowiectwa, końcu które rozdziału obecnie autor posiada wyłącznie charakteryzuje ga­ opis kolejności s t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e n a t l e h o d o w l i . W z w i ę z ł y sposób znaczenie wreszcie tutaj całego autor opisane charakter sportu. metodę uczenia młodzieży Navajo technik hodowlanych. W vajo piątym rozdziale zamieszkującej Najmniejszą jeszcze omawianej p u b l i k a c j i znajduje się opis społeczności k o m ó r k ą społeczną są t a m r o d z i n y , z k t ó r y c h składa się ród. I s t n i e j e także jednostka większa od rodziny, połączona więzami pokrewieństwa o r a z p r o w a d z ą c a w s p ó l n ą działalność, gospodarczą n a z w a r t y m o b s z a r z e group). W rozdziale w jest, zbiornika wody i kukurydzy poletka własnością że oraz jednej oraz o d n i e s i e n i u d o t e r e n u . N i e g d y ś duża, a o b e c n i e już w i e l k a ruchliwość o s a d n i c t w a N a v a j o j e s t łatwa d o u c h w y c e n i a Regułą (homestead szóstym a u t o r o p i s u j e ruchliwość i l o k a l i z a c j ę o s a d n i c t w a s t o s u n k i własnościowe łowym. Na­ B l a c k M e s a . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e j cechą j e s t m a t r y l i n e a r y z m . wybór obecność oraz rodziny. miejsca drzew. określony W n a założenie Zarówno teren ze t y m samym osady żywy w materiale warunkuje nie­ źród­ położenie inwentarz hodowlany, jak zbiornikami wody i t p . są n a ogół rozdziale i n s t y t u c j i społeczno-politycznych u N a v a j o na szczeblu autor zajmuje się opisem plemienia. O d b i c i e m u d o m o w i e n i a z w i e r z ą t w t r a d y c j i o r a z obrzędowościach N a v a j o a u t o r krótko zajmuje się w rozdziale siódmym. W rozdziale następnym autor zajmuje się s t o s u n k i e m N a v a j o d o z w i e r z ą t . S t o s u n e k t e n j e s t t u t a j w y r a ź n i e różny w o d ­ niesieniu wszystkim do udomowionych w odpowiednim oraz do dzikich znakowaniu emocjonalnym s t o s u n k u do n i c h , w i d o c z n y m z posiadanym przez nią s t a d e m oraz S z c z e g ó l n i e interesujący w y d a j e zwierząt. zwierząt np. w w okresie krytyczną jęcie się oraz on wobec spowodowało głębokie w i e l u aspektach k u l t u r y , j a k i w u Navajo może dostarczyć głęboko rodziny j a k swego Navajo bliskiego. się rozdział d z i e w i ą t y , w k t ó r y m a u t o r próbuje dotychczasowych w przede w i p r z e m i a n społecznych u N a ­ o d początku k o n t a k t u z kulturą Białych, n a t l e h o d o w l i . postawę hodowli utożsamianiu t r a k t o w a n i u np. owcy wydobyć mechanikę oraz s k u t k i procesu a k u l t u r a c j i vajo Przejawia udomowionych poglądów przeobrażenia stopniu rozwoju stosunkowo duże autor u Navajo, Zajmując stwierdza, że widoczne społecznego. H o d o w l a nadwyżki produkcyjne, przy­ zarówno w owiec przeci- �565 RECENZJE wieństwie wianej W n p . do mało społeczności ostatnich latach jest efektywnej można zauważyć zajęć ziemi. Obecnie, nawet można w y n i k i e m o g ó l n e g o postępu pierwszoplanowych uprawy dostrzec także oznaki autora, w p o p u l a c j i , co między innymi niegdyś n p . łowiectwa, zmieniła się r a d y k a l n i e , stanowiąc obecnie j e d y n i e rodzaj s p o r t u u p r a w i a n e g o d l a przyjemności. publikację zamyka obszerna oma­ klasowego. g o s p o d a r c z e g o t e j społeczności. F u n k c j a gospodarczych, wzrost wg rozwarstwienia b i b l i o g r a f i a dotycząca kultury Navajo, Omawianą ze szczegól­ n y m uwzględnieniem zagadnienia h o d o w l i . Podsumowywując wiera nasze omówienie s z e r e g interesujących autora oraz wnosi nowe należy stwierdzić, spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w uogólnienia dotyczące że p u b l i k a c j a ta czasie b a d a ń kultury Indian Navajo. Lech WÖRTERBUCH DER VÖLKERKUNDE IN VERBINDUNG FACHWISSENSCHAFTEN, Herausgegeben von Walter za­ terenowych Krzyżaniak MIT ZAHLREICHEN Hirschberg Alfred Kroner V e r l a g , S t u t t g a r t 1965 wydany Słownik sytecie przez Waltera Wiedeńskim, przeznaczony Hirschberga, profesora etnologii na jest głównie d l a szerokich kręgów Uniwer­ specjalistów d z i e d z i n p o k r e w n y c h e t n o l o g i i , posługujących się literaturą w p r z e w a ż a j ą c e j w mierze języku a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . Z n a j d u j e m y w n i m zwięzłe i przejrzyste nicje fachowe, liczne syntetyczne artykuły na temat podstawowych defi­ zagadnień n a u k i o kulturze i historii etnologii (etnografii). Artykuły zredagowane do r e f e r o w a n e g o są w sposób p r z y s t ę p n y , podają p o d s t a w o w ą w n i c h z a g a d n i e n i a , dzięki t e m u u m o ż l i w i a j ą w a n y m pogłębienie i rozszerzenie Dobór w haseł oparciu o czysto do rzeczowych. słach n a z w Słownika kryteria zaintereso­ wiedzy na dany temat. dokonany maksymalnie Wydawca bibliografię osobom został zgodnie obiektywne, świadomie stąd zrezygnował l u d ó w i szczepów, ze w z g l ę d u n a b r a k w z intencjami widoczna np. z wydawcy przewaga umieszczania haseł w pełni o b i e k t y w n y c h ha­ kryte­ riów i c h doboru. Opracowane są jedynie w mniej hasła Słowniku l u b więcej n i e pretendują pełnym do sformułowań odzwierciedleniem obecnego arbitralnych, stanu wiedzy dziedziny rozpa­ w danej dziedzinie etnologii. Sposób opracowywania haseł dotyczących jednej wybranej t r z y m y przykładowo n a z a g a d n i e n i a c h dotyczących g o s p o d a r k i . jest problem f o r m g o s p o d a r k i (s. 494). R ó ż n o r o d n e f o r m y życia, c z y l i określone s t o p n i e W pewnym kultury, mają specyficzne stąd według sensie wprowadzeniem d l a siebie f o r m y Hirschberga w dziedzinę tych zagadnień gospodarki i odmienne posiadają podstawowe problemy znaczenie dla ekonomiczne, klasyfikacji po­ szczególnych k u l t u r . Obraz tury kultury ludów ludów z b i e r a c k i c h i myśliwskich jest o d m i e n n y od o b r a z u uprawiających ludów myśliwsko-zbierackich ziemię, czy hodujących bydło. Podobieństwa czy r o l n i c z y c h , ż y j ą c y c h w r a m a c h własnych kul­ różnych kultur, wynikają z j e d n a k o w y c h t e n d e n c j i k u l t u r o w y c h . Bardzo cenne jest zamieszczenie w Słowniku opracowań dotyczących historii poszczególnych f o r m g o s p o d a r k i ( n p . z b i e r a c t w a — s. 490, h o d o w l i — s. 467 i u p r a - �566 wy RECENZJE z i e m i — s. 52—53) nięcia archeologii, na w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a c h w głównie w dziedzinie uściślenia oparciu o najnowsze chronologii wraz z osiąg­ podaniem r ó ż n o r o d n y c h h i p o t e z z w e r y f i k o w a n y c h p r z e z najświeższe o d k r y c i a . Hasła d o p o s z c z e g ó l n y c h zagadnień z d z i e d z i n y niejednokrotnie niku problemów i sposób zagadnień hasła z d z i e d z i n y ważniejszych i w zakresu pełny, danej gospodarki dający dziedziny. gospodarki zbieracko-myśliwskiej rysach stosowanych z możliwie w tej jej gospodarki obrębie (braku różnych Np. podziałach wybrane informują zapasów dobierano w wszechstronny i Słow­ przegląd do Słownika nas zarówno o braku naj­ specjalizacji), na zbieractwo niższe i jak wyższe, n i e z r ó ż n i c o w a n e i z r ó ż n i c o w a n e , p i e r w o t n e i w t ó r n e ; o sprzęcie i t e c h n i k a c h ł o w ó w , o rytuałach rackich, i kultach polowaniach, w y c h i zwyczajach Szybkie z mieszczonych syłacze p r z y W Słowniku. poszczególnych w sposób zawiera jedynie posiada natomiast Próbę utrudnione brakiem sensie i W. A. R. H . R. zbie­ myśli­ kierunków za­ od­ i H . Spencer, były (s. opra­ 467—469) zwierząt: świni, l a m y , psa i t p . , n i e b y d ł o , p o d c z a s g d y hasło m y ­ (Wildbeuter). etnologii podjęto haśle t y m w y o d r ę b n i o n o j a k o k i e r u n k i (Arbets- (F. K r a u s e , Radcliff-Brown, Rivers, haseł wyrównać hodowla metod współczesnej kolejno: kierunek antropogeograficzny strukturalno-funkcjonalny mann, i przez indeksu t e n mogłyby N p . hasło d o l u d ó w hodujących (s. 470—475). W richtungen, Arbeitsweise) brak wyczerpujący. d o poszczególnych odsyłaczy uporządkowania haśle e t n o l o g i a używanych hasłach d o z a g a d n i e ń p o k r e w n y c h , g d y b y jednolity odsyłacze jest pewnym ślistwo (s. 201) odsyła d o l u d ó w z b i e r a c k i c h w o l u d a c h myśliwskich maskach d o t a r c i e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h haseł w i ą ż ą c y c h się zbieracko-myśliwską w łowów, myśliwskich, myśliwskich. i poprawne gospodarką cowywane zwierząt, o r g a n i z a c j i pułapkach R. H . Lowie, (Passarge, Ratzel), B. M a l i n o w s k i , W. Mühl­ 1 R. Thurnwald), etnosocjologiczny R. T h u r n w a l d , C. W i s s l e r (W. i inni), Mühlmann, psychologiczny (C. G. J u n g , K . K e r e n y i , L . L e v y Brühl, R. T h u r n w a l d , W . W u n d t ) ; j a k o o s t a t n i — kierunek s t y l ó w k u l t u r o w y c h ( B . A i t k e n , R. B e n e d i c t , lennicy uwzględniania krutują się w e d ł u g historycznych Hirschberga obszarze k u l t u r o w y m . Zalicza J. Haekla, siebie samego, aspektów faktów głównie z etnologów M. Mead, Trimborn). i zjawisk kulturowych re­ działających na niemieckim do n i c h : H . B a u m a n n a , K. D i t t m e r a , L . t j . W. Hirschberga, A. Jensena, S c h m i d t a , C. S c h m i t z a , H . T r i m b o r n a i i n n y c h m n i e j W. Zwo­ Frobeniusa, Koppersa, P. znanych. W y m i e n i e n i W. wyżej różnią się m e t o d a m i p r a c y . Do odmiennych kulturowych, metod prowincji h i s t o r i i ze s t o s o w a n i e m zalicza Hirschberg k u l t u r o w y c h , bądź posługiwanie posługiwanie k r y t y k i źródeł i p r z e s t r z e g a n i e m się koncepcją się ścisłymi kręgów metodami ścisłego następstwa ź r ó d e ł (są t o e t n o h i s t o r y c y , d o k t ó r y c h H i r s c h b e r g z a l i c z a s i e b i e s a m e g o ) . P o n a d t o istnieją próby (Haekel, łączenia kierunku funkcjonalno-strukturalnego z historycznym S c h l e s i e r ) . W o m a w i a n y m haśle u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż historię e t n o l o g i i i o m ó w i o n o pierwsze t e o r i e i pojęcia cierzystego, Pomimo etnologiczne, j a k n p . t e o r i ę m i g r a c j i , pojęcie p r a w a m a ­ pierwotnego monoteizmu, fetyszyzmu i t d . wspomnianych usterek Słownik spełni p o r a d n i k a d l a osób interesujących się z a g a d n i e n i a m i niewątpliwie Jadwiga Nazwisko Malinowskiego podano poprawnie s. 139 i 369 z błędem w p i s o w n i : M a l i n o w s k y . 1 pożyteczną rolę etnologii i etnografii. jedynie Kucharska n a s. 267, n a t o m i a s t n a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe796e63c2bf9bcb146ad571f5221f9b.pdf bd3370df74cce2cb92a7d4b9c55a9f5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:596 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Z A R Y S DZIEJÓW R E L I G I I , Praca zbiorowa pod redakcją Zygmunta Poniatow­ skiego, Warszawa 1964, ss. 706 Problematyka religioznawcza zajmowała dotychczas sporo miejsca w pracach i badaniach etnograficznych względnie antropologicznych, w anglosaskim rozu­ mieniu tego terminu. Etnograficzne ekspedycje prowadzone w ostatnich 150 latach dostarczyły ogromnej ilości materiału, bez którego współczesne religioznawstwo nie mogłoby w y p r a c o w a ć swych naukowych teorii. Materiały te wykorzystane w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu służyły oczywiście do dalszych historyczno-porównawczych badań, których wynikiem była stosunkowo duża ilość religioznawczo-etnograficznych hipotez dotyczących genezy religii i jej poszczególnych faz rozwojowych. Z tego też względu trudno byłoby dziś w wielu przypadkach osądzić, czy dzieła uczonych tej miary, co E . B. Tylora, L . H . Morgana lub B. M a ­ linowskiego, zaliczyć należy do dorobku nauk antropologicznych, czy też religio­ znawczych. Badania nad światem religijnych wyobrażeń autochtonicznej ludności Nowego Świata, Oceanii, Australii, Afryki, a także częściowo i Azji są płaszczyzną umożli­ wiającą integrację religioznawstwa, a w jego ramach przede wszystkim historii religii z naukami antropologicznymi. I we współczesnej nam dobie, mimo p o s t ę p u ­ jącej specjalizacji, wielu autorów prac mogących uchodzić za religioznawcze, rekru­ tuje się z etnografii względnie archeologii. Wystarczy tu choćby w y m i e n i ć takie znane nazwiska, jak S. A. Tokariew — radziecki etnograf — religioznawca, L . L é v y - B r u h l i C. Lévi-Strauss, twórcy współczesnej etnografii francuskiej, czy amerykańscy antropologowie — R. H . Lowie i О. C. Stewart. Drugą taką płaszczyzną integrującą religioznawstwo i etnografię stanowią badania nad ludowymi wierzeniami tzw. „warstw nieelitarnych, głównie wiejskiej ludności poszczególnych narodów europejskich. Wierzenia tych warstw reprezen­ tują jakby drugi nurt aktualnie obowiązującej na danym terenie religijnej ideologii, są jakby jej ludową mutacją, przystosowaną do potrzeb określonego społeczeństwa i odbiegającą z tej racji w sposób dość zasadniczy od oficjalnego, doktrynalnego zrębu kościoła. Odpowiednia naukowa analiza tych wierzeń, zawierających ogromną ilość ele­ m e n t ó w kwalifikujących się, by dać im miano przeżytków, dostarcza materiału umożliwiającego odtworzenie religijnych wyobrażeń określonych grup ludzkich sprzed kilku lub nawet kilkunastu stuleci. Etnograficzne materiały uzyskane w wyniku tych badań są niezmiernie w a ż n e również dla historyka religii i dlatego też są one przez religioznawców obficie wykorzystywane. Ten religioznawczy materiał etnograficzny, o ile oczywiście można użyć takiego sformułowania, jest bowiem niezbędny do badań nad genezą religii i jej najwcześniejszymi fazami rozwojowymi. Rezultaty etnograficznych poszukiwań zestawione z dostępnymi dotąd �537 RECENZJE materiałami archeologicznymi przy zastosowaniu odpowiednich założeń metodolo­ gicznych służyły i służyć będą także w przyszłości dalszemu poznaniu historycznych procesów tej specyficznej strony ludzkiej kultury, jaką jest religia. Aby integracja była pełniejsza i dawała pozytywne dla obu stron rezultaty, konieczna jest stała wzajemna obserwacja i znajomość aktualnego stanu badań, i to zarówno w dzie­ dzinie materiałowej, jak i teoretyczno-metodologicznej. Wykorzystywanie bowiem materiałów etnograficznych bez uwzględnienia powyższych postulatów nie zawsze prowadzić musi do zamierzonego celu, a wyrwane często z kontekstu materiały mające służyć za przykłady ilustrujące tezy autora tracą często s w ą uprzednią w y m o w ę i znaczenie. Pod tym też kątem warto spojrzeć na w y d a n ą w roku 1964 zbiorową pracę pod redakcją Zygmunta Poniatowskiego, pt. Zarys dziejów religii, pierwszą i, jak dotychczas, jedyną polską powojenną publikację spoza kręgu kato­ lickich religioznawców informującą o dziejach religii — jak zapewnia redakcja — „w sposób możliwie wszechstronny, zwięzły, interesujący, a zarazem naukowy, zgodny z najnowszym stanem badań i kryteriami obiektywizmu naukowego" . Książka ta, ciesząca się ogromnym zainteresowaniem społeczeństwa (mimo niezbyt przystępnej ceny błyskawicznie zniknęła z księgarskich półek), musi niestety w do­ ciekliwym czytelniku w y w o ł a ć pewne zastrzeżenia, które wzrastają w zestawieniu z lekturą w s t ę p n y c h założeń pióra Z. Poniatowskiego oraz tekstu informacyjnego umieszczonego na obwolucie. Analiza tytułu pracy, jak i treści dwóch w s t ę p n y c h rozdziałów sugeruje, iż celem publikacji jest przedstawienie dziejów wyobrażeń religijnych od form najbardziej pierwotnych aż do współczesnych światowych s y s t e m ó w religijnych. Założenie takie nie zostało jednak w pełni wykorzystane, gdyż geograficzna zasada podziału zastosowana przez redakcję w odniesieniu do prezentacji poszczególnych religii jest niestety sprzeczna z jakimkolwiek ogólnym historycznym spojrzeniem. Nie można przecież zestawiać ze sobą i omawiać w jed­ nym rozdziale religii tak zróżnicowanych pod w z g l ę d e m społeczno-ekonomicznego rozwoju społeczeństw, jak religie Chin, Indii, obu Ameryk i wierzenia Australii. W ten sposób czytelnik zapoznaje się najpierw ze skomplikowanymi systemami religijno-filozoficznymi bramanizmu i buddyzmu oraz ich drogami rozwojowymi, aby następnie przejść do bądź co bądź innej problematyki, do jakiej należą trady­ cyjne wierzenia mieszkańców Oceanii, Australii i Ameryki. Układ taki niestety nie sprzyja metodologicznej jedności pracy, gdyż z jednej strony uniemożliwia śledzenie poszczególnych faz rozwojowych religii na proponowanych przez redakcję przykładach, z drugiej zaś ignoruje oczywiste związki zachodzące między ustrojami społeczno-gospodarczymi określonego społeczeństwa a jego religią. Postulat taki został spełniony w pracy S. A. Tokariewa, Religia w istorii narodów mira , która jest radzieckim, marksistowskim i całościowym ujęciem dziejów religii. Tokariew przyjął w niej układ zgodny z periodyzacją historii wprowadzoną przez marksistow­ ską historiografię, stosując jako kryterium analizy zjawisk religijnych i ich uszere­ gowania aktualny rozwój sił w y t w ó r c z y c h i stosunków społecznych mających zasadniczy w p ł y w na kształtowanie się religijnych wyobrażeń. Po częściach w s t ę p ­ nych zawierających rozważania metodologiczno-historyczne omawia autor najpierw religie „przedklasowego społeczeństwa", zaliczając do nich religie Australijczyków, Tasmańczyków, ludności Oceanii, niektórych ludów południowej i p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, a także religie części ludności Ameryki. Następnie przechodzi on do religii społeczeństw tzw. „okresu przejściowego", które określa mianem „kultów l 2 1 Z. P o n i a t o w s k i , Porównawcza historia religii — jej przedmiot, dzieje i znaczenie, [w:] Dzieje religii świata, Warszawa 1964, s. 7. S. A. T o k a r i e w , Religija w istorii narodów mira, Moskwa 1965, ss. 622. 2 �538 RECENZJE plemiennych, by wreszcie omówić w dwóch grupach religie społeczeństw klaso­ wych — w grupie pierwszej te religie, które zalicza do tzw. „narodowo-państwowych", w drugiej zaś takie, które dzięki swej ideologii i ekspansji stały się reli­ giami ponadnarodowymi — światowymi. W ten sposób powstał schemat oczywiście dyskusyjny, ale przejrzysty i konsekwentnie realizujący wstępne zamierzenia autora. Układ geograficzny zastosowany w Dziejach religii świata z metodologicznego punktu widzenia niewiele odbiega od układu zastosowanego w encyklopedycznej pracy H . v. Glasenappa, Religie niechrześcijańskie, w których autor zestawia naj­ różniejsze religie, kierując się w y ł ą c z n i e porządkiem alfabetycznym . Zasada geograficznego podziału w p o w a ż n y m stopniu odbiła się także na tych rozdziałach, których pod żadnym pozorem nie można uznać za „naukowy obraz dziejów religii w oparciu o najnowszy stan badań w tym zakresie" . W jaskrawy sposób uwidocz­ niło się to w opracowaniu religii Ameryki pióra S. Ś l i w y . Autor dosłownie .na dwóch stronicach stara się, zresztą bez większego rezultatu, dać przegląd wierzeń ludności całej Ameryki Północnej, nie uwzględniając absolutnie jej wielkiego zróż­ nicowania kulturalnego, wtłaczając do jednego przysłowiowego worka kopieniaczą ludność tego kontynentu wraz z tymi grupami Indian, których podstawą gospodarki było zbieractwo, m y ś l i s t w o i rybołówstwo. Nie wspomina przy tym nawet słowem •o ludności eskimoskiej i zapomina w dalszych rozważaniach uwzględnić religię mieszkańców niemal całej Ameryki Południowej, poświęcając tylko nieco miejsca na pobieżną prezentację przedkolumbijskich wierzeń Indian peruwiańskich. Z a ­ strzeżenia wzbudza także brak opracowania religii ludności kontynentu afrykań­ skiego. Jest to strata niepowetowana i trudno wprost tłumaczyć ten fakt n i e r ó w n o ­ miernym rozwojem naszego religioznawstwa. Jeśli bowiem znaleźli się autorzy, którzy podjęli się opracowania religii Australii czy Ameryki, to tym bardziej wydaje się rzeczą prawdopodobną, iż udałoby się także skompletować specjalistów od zagadnień Czarnego Lądu. Posiadamy przecież w kraju całkiem niebagatelną ilość specjalistów, skupionych przy warszawskim studium afrykanistycznym, z którego to kręgu pochodzą także autorzy kilku ostatnich religioznawczo-afrykanistycznych publikacji. P o w a ż n y m mankamentem pracy jest brak integracji poszcze­ gólnych artykułów w jedną całość, co w dużej mierze przypisać należy oczywiście zbiorowemu charakterowi dzieła. Żałować należy jednak, że zespół redakcyjny nie czuwał nad tym, aby w granicach możliwości ujednolicić układ pracy i sposób prezentacji materiału, co w dużej mierze wpłynęłoby na zwiększenie jej komuni­ katywności: Ten brak zasadniczej jednolitości spowodował, iż poziom poszczególnych opracowań różni się często diametralnie, i to nie tylko postawą metodologiczną. Redaktor naczelny przyznaje we wstępie, iż „autorzy poszczególnych prac zajmują różne stanowiska: od marksistowskiego poprzez li tylko socjologizujące ku obiektywistycznym i wreszcie określonej kanonami heroistycznej historiografii" . Trudno jednakże byłoby określić metodologiczne pozycje w rozdziałach poświęconych reli­ giom Ameryki, Australii i Oceanii. Ich autorzy ograniczyli się w zasadzie do prostego zrelacjonowania faktów często całkowicie niereprezentatywnych dla danego terenu i wybranych przez siebie w sposób dowolny z dostępnej im, nie zawsze najnowszej już literatury. Omówienia tradycyjnych religii Indian Ameryki Północnej nie można nawet nazwać encyklopedycznym opracowaniem, i to nie tylko ze 3 4 5 6 3 H . v. G l a s e n a p p , Die nichtchristlichen Religionen, (Religie skie), Warszawa 1967. P o n i a t o w s k i , op. cit, s. 25. S. Ś l i w a , Religie Ameryki, [w:] Dzieje..., s. 167—186. P o n i a t o w s k i , op. cit. 4 5 6 niechrześcijań­ �539 RECENZJE względu na jego rozmiary. Autor bowiem ograniczył się wyłącznie do podania kilku, zresztą bardzo chaotycznych wiadomości dotyczących tzw. koncepcji „Manitu". Podobnie postąpił on też w podrozdziale poświęconym religiom Meksyku, w którym skupił się wyłącznie wokół jednego, powszechnie znanego wątku mitologicznego dotyczącego Quetzalcoatla, białego boga-herosa niosącego wybranemu przez siebie narodowi kulturę i cywilizację. Zamiast niezbędnych a brakujących wiadomości, czytelnik, który powinien mieć przygotowanie co najmniej na poziomie szkoły średniej — jak głosi reklamowa obwoluta — musi zapoznać się z „rewelacyjnymi" wprost wiadomościami geograficznymi, do których zaliczyć także należy odkrywcze stwierdzenia w rodzaju: „Ameryka, wielka część świata na zachodniej półkuli, składa się z dwóch kontynentów: z Ameryki Północnej i Ameryki P o ł u d n i o w e j ; granica dzieląca dwa kontynenty przebiega po Przesmyku Panamskim" . 7 Zbyt mała objętość niektórych rozdziałów, absolutnie nieproporcjonalna do re­ ligijnej mozaiki takich terenów, jak Australia czy Oceania oraz do wagi poru­ szanych w tych opracowaniach problemów totemizmu, manizmu czy fetyszyzmu, jest przyczyną ogromnych uproszczeń i często zbyt pochopnych generalizacji. Po­ mijając jednak te wszystkie mankamenty uniemożliwiające niemal prawidłowe korzystanie z kilku o m ó w i o n y c h wyżej rozdziałów diametralnie odbijających swym poziomem od reszty opracowań (do oceny których nie czuję się absolutnie kompe­ tentny) brak w nich przede wszystkim historycznego spojrzenia na religię, którą przedstawiono statycznie i bez jakiegokolwiek tła społeczno-gospodarczego i kultu­ rowego charakteryzującego określoną społeczność. Szczególnie rzuca się w oczy brak szerszego omówienia współczesnego stanu tradycyjnych wierzeń na obszarach tzw. trzeciego świata, co w dużej mierze przy­ bliżyłoby czytelnikowi aktualną religijną rzeczywistość tych krajów. Na przemiany tradycyjnych religii, będące skutkiem kilkusetletniego okresu kolonialnego, zwraca jedynie uwagę w o m ó w i o n y c h przez nas partiach S. Śliwa, poświęcając nieco miejsca ubiegłowiecznym ruchom religijnym Indian Ameryki Północnej. Całkowicie błędne są jednakże sformułowania R. Stillera, autora opracowania religii Australii i Oceanii , stwierdzającego, iż jedynie polinezyjskie religie w warunkach kolonial­ nego ucisku przybrały n o w ą formę, a świat religijnych wyobrażeń mieszkańców Melanezji należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Sytuacja w rzeczywistości ma się całkowicie odmiennie. Polinezyjskie ruchy religijne o charakterze synkretycznym w y s t ę p o w a ł y około 100 lat temu, a dziś wraz z postępującą depopulacją ludności tego jednego z najpiękniejszych zakątków świata, giną na zawsze i ich wierzenia. Podobnie sytuacja wygląda w Australii, gdzie ilość ludności autochto­ nicznej umieszczonej w rezerwatach zmniejsza się w sposób katastrofalny. Jednakże Melanezją obok Nowej Gwinei jest dziś nie tylko jedyną „oazą" tradycyjnych wie­ rzeń w tej części Pacyfiku, lecz także widownią niespodziewanego renesansu tych wierzeń, które łącząc się z adoptowanymi do nowych w a r u n k ó w elementami chrze­ ścijańskiej ideologii legły u podstaw szeregu formujących się w ostatnich latach nowych synkretycznych r u c h ó w religijnych. 8 Omówienie aktualnego stanu religii ludów Azji Centralnej i Syberii nie jest także wystarczające w opracowaniu St. K a ł u ż y ń s k i e g o . Autor ogranicza się w za­ sadzie do stereotypowego stwierdzenia, iż od czasów Rewolucji Październikowej 9 Ś l i w a , op. cit, s. 167. R. S t i l l e r , Religie Australii i Oceanii, [w:] Dzieje.,., s. 187—195. S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Azji Centralnej i Syberii, [w:] Dzieje..., s. 115—130; t e n ż e , Szamanizm, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", t. 7: 1963, nr 2 (33), s. 63—82. 7 8 9 �540 RECENZJE stare wierzenia powoli zanikają, nie poświęca jednak wcale miejsca na choćby jak najbardziej skrótowe przedstawienie mechanizmów tych zmian. Warto byłoby prze­ cież w s p o m n i e ć tylko i scharakteryzować krótko najważniejsze etapy tych zmian, a mianowicie okres ekspansji na teren wschodniej Azji wielkich religii ś w i a t o ­ wych — chrześcijaństwa (prawosławia), islamu, buddyzmu (lamaizmu), w wyniku czego od X V I do końca X I X w. dochodziło do daleko idącej synkretyzacji (np. l a maizm u Burjatów). Okres drugi, najnowszych dziejów religii na tym terenie (schyłek X I X i początek X X w.) — to okres powstawania szeregu ruchów typu mesjanistyczno-millenarystycznego w rodzaju „burchanizmu", kultu „Cheri-Mapa" i innych. Wreszcie okres porewolucyjny, okres zanikania wierzeń i postępującej laicyzacji społeczeństwa, będący dziś przedmiotem intensywnych badań radzieckich religioznawców, starających się uchwycić zasadnicze rysy zanikania jednych, a utrwalania innych elementów. Pomimo silnego zaakcentowania znaczenia archeologii w badaniach nad rozwo­ jem najwcześniejszych faz rozwojowych religii w rozdziale w s t ę p n o - t e o r e t y c z n y m S w i e n k i , autorzy omawianych przez nas już w y ż e j opracowań nie oparli się na tego typu materiałach, co w dużej mierze uniemożliwiło w pełni ukazanie dziejów religii, a często skierowało autorów ku przedwczesnym wnioskom. Co prawda arche­ ologia trzeciego świata nie jest jeszcze dyscypliną dostatecznie rozwiniętą, lecz mimo to dostarcza ona coraz w i ę c e j interesujących religioznawcę materiałów, które zesta­ wione z rezultatami badań etnograficznych mogą rzucić pewne nowe światło na drogi rozwojowe religijnych wyobrażeń naszych przodków. Archeologia Nowego Świata rozwija się dziś żywiołowo i ma na swoim koncie wcale niebagatelny doro­ bek. Źródła pisane dotyczące wierzeń l u d ó w syberyjskich uzupełniają dziś doskonale m. in. dane tzw. tuwińskiej ekspedycji archeologicznej, a najnowsze badania wyko­ paliskowe na wyspach Pacyfiku pozwalają śledzić migracje i rozwój kultury lud­ ności Oceanii od jej punktu wyjściowego w Azji Południowo-Wschodniej aż do Wyspy Wielkanocnej na wschodzie Oceanu Spokojnego. Oczywiście ścisłe określenie, jakie formy wierzeń na poszczególnych terenach były pierwotne, jest w dalszym ciągu przy dzisiejszym stanie wiedzy niemożliwe. Dlatego wydają się bezzasadne niektóre próby szeregowania tych form wierzeń w układy rozwojowe, tym bardziej że dyskusja, co należy rozumieć np. pod poję­ ciem — totemizm, animizm czy szamanizm, nie jest wcale definitywnie zakończona. Tymczasem w recenzowanej pracy autor ogólnego omówienia religii pierwotnych zastrzega się najpierw, że dążność do budowy uniwersalistycznych schematów roz­ wojowych i mechanistyczny ewolucjonizm należą do słabych stron dotychczasowych teorii pochodzenia wierzeń religijnych, potem zaś przedstawia w zasadzie swój własny projekt takiej w z g l ę d n e j periodyzacji religii pierwotnych, umieszczając u jego szczytu animizm jako formę zawierającą już elementy magii, fetyszyzmu i tote­ mizmu ». Autorzy poszczególnych rozdziałów także próbują na własną rękę dokonać pewnej chronologicznej systematyki opisywanych form wierzeń .1 tak np. Kałużyński określa wręcz szamanizm jako najstarszą znaną religię rodzimą l u d ó w Azji, co jest wszakże twierdzeniem dość ryzykownym. Dowiadujemy się bowiem słusznie z dal­ szego tekstu, że szamanizm spleciony jest silnie z innymi zespołami wierzeń okre­ ślonych jako kult przodków, kult zwierząt, totemizm i in., których wzajemny sto10 12 1 0 H. S w i e n k o , Wierzenia pierwotne a problem Dzieje..., s. 27—45; t e n ż e , Religia, Warszawa 1964. Tamże, s. 41—42. Tamże, s. 35. 11 12 pochodzenia religii, [w:] �541 RECENZJE sunek do szamanizmu ani też w z g l ę d e m siebie nie jest dotychczas ściśle określony. U ż y w a n i e w i ę c terminu — szamanizm dla oznaczenia całego kompleksu wierzeń religijnych ludów Syberii jest niezbyt w ł a ś c i w e . Jest on bowiem tylko jednym, choć zapewne najważniejszym elementem s k ł a d o w y m tych wierzeń. Wiele można by jeszcze przytaczać podobnych przykładów i argumentów prze­ ciwko często zbyt pochopnie postawionym tezom i uogólnieniom. Wszystkie te kontrowersyjne i dyskusyjne sformułowania wydają się świadczyć, że redakcja tomu nie przywiązywała w rzeczywistości dość dużej wagi do opracowań religijnych tych ludów, na których podstawie w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. W ten sposób powstała ogromna dysproporcja między częścią dzieła poświęconą religiom narodowym i światowym, przeważnie znanym i posiadającym już w języku polskim lepsze lub gorsze opracowania, a częścią dotyczącą pierwocin religii i dzie­ jów wierzeń ludów określonych jako prymitywne, która zarówno pod w z g l ę d e m objętości, jak i naukowego czy popularnonaukowego poziomu odbiega daleko od w s t ę p n y c h założeń autorów. Należy żałować, że w ten sposób polski czytelnik został pozbawiony całościowego opracowania tej w a ż n e j i społecznie potrzebnej problematyki i że dzieło mogące stać się rzeczywiście publikacją pionierską i opartą o najnowszy stan badań religioznaw­ czych wzbudza w niektórych swych partiach poważne zastrzeżenia. Aleksander Posern-Zieliński WACŁAW K O R A B I E W I C Z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek fotografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, redaktor Aleksander B ł a c h o w ski, opracowanie graficzne Maciej Raducki, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych. Nie trzeba podkreślać, jak zaniedbana jest w naszej nauce znajomość sztuki ludów współcześnie zamieszkujących Afrykę. Jeśli literatura obcojęzyczna może wy­ kazać się obfitym dorobkiem prac wyczerpujących rozmaite formy poznania i po­ pularyzacji sztuki olbrzymiego kontynentu, to u nas istnieje konieczność rozpoczy­ nania od w s t ę p n y c h rozpoznań. Z wielkim w i ę c uznaniem należy przyjąć najnow­ szą pracę Wacława Korabiewicza, która znacznie rozszerza u nas orientację w nie­ znanym przedmiocie . Jest ona konieczna nie tylko afrykanistom, lecz również tym wszystkim, których interesują problemy sztuki m. in. europejskich środowisk ludowych. Okazuje się dowodnie, że nie wystarcza już dzisiaj postawa badawcza wyczerpująca doświadczenia artystyczne ukształtowane w Europie. Wydaje się, że istnieje niekiedy więcej p o w o d ó w do określania np. istotnych właściwości formal­ nych ludowej rzeźby europejskiej na tle sztuki dalszego jej sąsiedztwa, aniżeli w po­ wiązaniu z dorobkiem sztuki wielkich stylów historycznych z tego samego obszaru. Dla tych też p o w o d ó w chciałbym przedstawić uwagi badacza spoza kręgu nauki o Afryce. Mając jednocześnie świadomość, że Sztuka Afryki spotka się z szerokim zainteresowaniem, nie traktuję swych uwag jako wyczerpujących wiedzę o tej książce. Sztuka Afryki w ogólnych założeniach jest rodzajem katalogu poświęconego zbiorom muzealnym z jednego kraju. Pracy tej towarzyszy zarazem obszerniejsze 1 1 Por. B. M o 1 i ń s к i, Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Przegląd Socjologiczny", t. 19:1965 z. 1, s. 141—172; J . К a m о с к i, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich, „Etnografia Polska", t. 10:1966, s. 644—656. �542 RECENZJE omówienie samego przedmiotu tej sztuki. Albumowa postać opracowania, przede wszystkim materiału ilustracyjnego, w y w o ł u j e niezwykle korzystne wrażenie. W ze­ stawieniu z podobnymi opracowaniami bodaj najsławniejszych ośrodków nauko­ wych angielskich, francuskich i niemieckich — polskie wydaje się być zdecydowanie równorzędne, a nawet w pewnych partiach ciekawsze i pełniejsze . Podobne wra­ żenie w y w o ł u j e prezentowany materiał, którego tradycje zbierackie były, jak wia­ domo, o wiele bardziej ograniczone, aniżeli w krajach włączonych w systemy kolonizatorskie. Zbiory polskie, znajdujące się przede wszystkim w P a ń s t w o w y m Muzeum Etno­ graficznym w Warszawie, swoje znaczenie zawdzięczają w ogromnej mierze W. K o rabiewiczowi, niestrudzonemu od przeszło 20 lat szperaczowi kontynentu afrykań­ skiego. Sztuka Afryki jest plonem tych wieloletnich kontaktów. Jest zarazem pracą poświęconą naszym polskim zbiorom tej sztuki, jak też jej analizie. Czy spełnia ona obydwa te zadania? Spróbujmy zastanowić się nad pierwszym. Autor omawia w części wstępnej m. in. dzieje kolekcjonerstwa w Polsce obiektów sztuki Afryki. Wymienia miejsca najważniejszych kolekcji. Zgodnie z tym można by oczekiwać wskazania, w sposób przyjęty w podobnych opracowaniach, na ilość i charakter eksponatów w poszcze­ gólnych ośrodkach muzealnych. Tych danych nie ma. Podobnie zabrakło pewnej skrupulatności w dostarczeniu danych o zbiorach warszawskich. Materiał ilustra­ cyjny — ogółem 135 tablic — obejmuje tylko 5 obiektów spoza Warszawy (4 z K r a ­ kowa i 1 z Pabianic). Jest to zatem opracowanie materiału nie tyle pochodzącego ze zbiorów polskich, ile warszawskich. Oczywiście nie byłoby to ujemną stroną pracy, gdyby autor dokładniej wyznaczył jej zakres, zakres węższy, lecz kompletniejszy, obudowany określonymi wymogami dokumentacyjnymi. Warto przy tym stwierdzić, że autor w obszernych opisach obiektów prezentowanych na zdjęciach umie zadowolić żądania najbardziej wymagającego odbiorcy. 2 Jaki rodzaj i znaczenie przedstawia informacja poprzedzająca zestaw pięknego materiału ilustracyjnego w tej książce? Na okładce widnieje mapa środkowej części obszaru afrykańskiego — w ł a ś c i w e g o miejsca w y s t ę p o w a n i a sztuki, o jakiej m ó w i autor. Na mapie oznaczone zostały poszczególne kraje i zamieszkujące w nich grupy ludnościowe. Jest to pożyteczne wprowadzenie czytelnika w wielką złożoność sytuacji etnicznej, geograficzno-gospodarczej, politycznej panującej na tym konty­ nencie. Czy ten narzucający się fakt zróżnicowania znajdzie rozwinięcie w uwagach autora na temat samej sztuki? Wacław Korabiewicz w y k ł a d a swobodnie językiem barwnym i wyrazistym. Jeśli jednak przejrzyście buduje mniejsze fragmenty, to nie dotrzymuje w pełni tej zasady w stosunku do całości wywodu. Nie służy jego przejrzystości, poniechanie informacji o źródłach formułowanych wniosków, informacji o stanie badań nad poszczególnymi zagadnieniami tej sztuki. Podobnie nie służy najlepiej całości przy­ jęty układ tematyczny rozdziałów. Autor rozpoczyna w y w ó d od Odkrycia sztuki afrykańskiej. Niektóre wiadomości zawarte w tym rozdziale znajdują przedłużenie w dalszym z a t y t u ł o w a n y m Trochę historii. Poza tym jeśli autorowi zależało na wyprzedzeniu omówienia rodzajów sztuki Afryki i kluczowego zagadnienia warun- 2 Por. „Le Musée Vivant", R. 12:1948, nr 36—37 (specjalne wydanie poświęcone problemom kultury Afryki); M. R a g o n, L'art negre, „Jardin des Arts", nr 126, 1965, s. 16—23; W. F a g g, The Webster Plass Collection of African Art, Britisch Museum, London 1953; t e n ż e , Art from the Guinea Coast, University of Oxford 1965 i in. �543- RECENZJE k ó w życia na tym kontynencie ogólną charakterystykę dzieł, to należało przynaj­ mniej ściślej powiązać uwagi o ich formie i treści. Stwierdzenia o „kanonach piękna" w rozdziale o takim samym tytule mają swoje przedłużenie w wiadomościach o spo­ sobach budowania i rozumienia rozmaitych konwencji formalnych, kształtowania określonych funkcji detali i całości analizowanych obiektów. Oto przedstawiona przez autora analiza dzieł sztuk plastycznych, głównie rzeźby: „Każde z nich [dzieł sztuki — J . O.] odznacza się świadomym wyborem, obmyślaną strukturą, znakomitą znajomością tworzywa i mistrzowskim opanowaniem tech­ niki" . W innym miejscu wskazuje Korabiewicz na pewne odmiany stylistyczne dzieł w określonych prowincjach afrykańskiego kontynentu. Mimo to przyjmuje, że „[...] jest w twórczości afrykańskiej jakiś wspólny, trudny do opisania ton, który wyczuwa się tym silniej, im bliżej obcuje się z tą s z t u k ą " . Z a ó w wspólny ton można uznać wcześniej wypowiedziany sąd o świadomości zamierzeń strukturalnych i mistrzostwie technicznym. Zresztą nie tylko te uwagi, ale również inne, jakie formułuje Korabiewicz, wydają się w s k a z y w a ć na poszukiwanie cech w s p ó l n y c h nie zaś różnicujących. „Przebogata fantazja twórcza, estetyczny umiar, genialny skrót kompozycyjny obok wyczucia harmonii barw i kształtów cechuje wszystkie gałęzie plastycznej twórczości a f r y k a ń s k i e j " . Wydaje się, iż tych samych określeń można by użyć dla ogólnego scharakteryzowania przykładów twórczości ludowej, czy tzw. l u d ó w pierwotnych z innych zupełnie stron świata. Jeśli wskazania na znakomitą znajomość tworzywa i mistrzowskie opanowanie techniki nie budzi zastrzeżeń, to określenia świadomy wybór, obmyślana struktura wymaga odpowiedniego potwierdzenia dowodowego. Korabiewicz wychodzi na prze­ ciw tym oczekiwaniom. W rozdziale Utylitarność i tradycja stwierdza: „Co nam wydaje się splotem przypadkowych ornamentów, to dla Murzyna jest pełne treści przemawiającej symbolami. Każda kreska, każde najmniejsze draśnięcie na stołku, kiju czy tarczy ma swoje imię i uzasadnienie, a nawet magiczną s i ł ę . Autor nie poprzestaje na tych ustaleniach. Uzupełnia je w dalszym szczegółowym wywodzie zastanowieniami nad powstawaniem określonych rozwiązań formalnych, np. defor­ macji w kierunku wyolbrzymienia detali. Poznajemy przykład wyolbrzymienia rąk u postaci podpierającej blat stołka. O deformacjach tych zdecydowała zamierzona użytkowność obiektu — stwierdza Korabiewicz. Można jeszcze dodać, że w innym wypadku podobny proces zachodzi w wyolbrzymieniu głowy, jeśli tylko na niej opiera się blat stołka . W tym miejscu autor stosuje racjonalne dowodzenie, dające się w pełni uzasadnić i sprawdzić. Ale nie można już tego samego powiedzieć przy jednym z dalszych określeń istoty tradycyjnej rzeźby afrykańskiej. Ma ją cechować najważniejszy szczegół ciała „organ seksualny jako czynnik twórczy życia oraz pępek jako wytłumaczenie łączności rodzinnej. Nie istnieje prawdziwa, oryginalna, stara rzeźba murzyńska, stwierdza z naciskiem Wacław Korabiewicz, w której cechy te nie pozostały podkreślone" . Wydaje się, że w wyolbrzymianiu pewnych detali rzeźb wykonanych przez artystów tej kategorii, o jakich mówi Korabiewicz, obok określonych przesłanek ideowych odgrywają ważną rolę inne jeszcze momenty. Organizacja pracy tych artystów, mimo mistrzostwa opanowania techniki, nie zaw3 4 5 e 7 a 3 4 5 6 7 3 Por. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki..., Tamże, s. 12. Tamże, s. 12. Tamże, s. 12. Tamże, s. 109, 112. Tamże, s. 13. s. 10. �544 RECENZJE Ryc. 1. Fragment rzeźby z terenu Afryki (reprodukcja zdjęcia na książki Korabiewicza, Sztuka Afryki) Fot. obwolucie Zdzisław Małek sze kontrolowana jest wizją całości dzieła. Przy wielkim zaangażowaniu emocjo­ nalnym, jakie towarzyszy najczęściej pracy tych twórców, dochodzi do mimowolnego zróżnicowania ogólnego w y s i ł k u na akty mniej lub bardziej silnych uniesień. W chłopskiej rzeźbie z Europy odbija się to zróżnicowanie w y s i ł k u twórczego na skomplikowanych detalach takich nawet, jak wyobrażenia guzików, nie mówiąc o oczach, uszach, dłoniach i również organach seksualnych. Zwraca np. uwagę iden­ tyczność pewnych zupełnie drobnych rozwiązań plastycznych w tych dwu różnych światach sztuki. W ten sam sposób rzeźbi „oczy przymkniętych powiek" Jan Sęk — rzeźbiarz z Kurpiów, jak i rzeźbiarze, których dzieło otwiera zdjęcie na obwolucie książki (ryc. 1 i 2). Uświadamianie sobie przez twórcę pewnych w y w o ł a n y c h w czasie pracy efek­ tów plastycznych, ich akceptacja, nie oznacza, iż w procesie twórczym od początku istniało takie właśnie nastawienie. Twórczość jest procesem poszukiwań, kształtowaniem jakiejś odrębnej rzeczywistości aniżeli realna. Na ostateczny kształt rzeczywistości dzieła oddziaływuje wiele czynników nie mieszczących się w pojęciu uświadomionego zamierzenia (świadomego wyboru, obmyślanej struktury). Znajomość struktury tworzywa, sposobów najłatwiej prowadzo­ nych cięć i modelowania ukierunkowuje charakter uzyskiwanych efektów platycznych. Dlatego też można włączyć jedynie uświadomione dążenie do uproszczeń dyktowanych przez samo tworzywo. Podobnie przedstawia się problem stałych jakości ideowo formalnych, np. rzeźby i jej nowszych przeobrażeń. Z jednej strony autor wskazuje na wielką i za­ razem uświadomioną dążność do powtarzania określonych „kanonów", z drugiej zaś �545 RECENZJE Ryc. 2. Fragment rzeźby wykonanej w 1945 r. przez Jana Sęka z Płoszyć, pow. Ostrołęka Fot. Jacek Olędzki strony podaje dowody „płynności" podejmowania nowych koncepcji, formułowania rozwiązań pod w p ł y w e m wzorów narzuconych z z e w n ą t r z . Wydaje się, iż w przypadku głównej gałęzi sztuki (jaką rozpatruje W. Korabie­ wicz): rzeźby w drewnie, rzeźby figuratywnej, w której najczęstszym tematem jest człowiek, wypadałoby powiedzieć o jego antropologii lub nawet o jego swoistym wyglądzie ukształtowanym przez rozmaite lokalne obrzędy i sposoby noszenia się Afrykanów. Albowiem w tych odmiennościach zawiera się w y j ś c i o w y , najbardziej widoczny element różnicujący sztukę tej części świata od sztuk ludowych lub sztuk społeczeństw plemiennych i innych kontynentów i krajów. W tym też powiązaniu sztuki Afryki z jej w ł a ś c i w y m otoczeniem kulturowym, życiem określonych grup ludnościowych wyraża się ów poszukiwany wspólny ton, który pozwolił Korabiewiczowi spojrzeć na rozmaite i bogate przejawy twórczości artystycznej w sposób syntetyzujący. Niemniej między p o r ó w n y w a n y m i tu doświadczeniami artystycznymi istnieje wie­ le zasadniczych cech w s p ó l n y c h lub nader zbliżonych. Na przykład rzeźby w drewnie nie wykraczają zazwyczaj poza przedstawienia pojedynczych figur. Zwielokrotnianie postaci, jakie znamy w scenach zbiorowych ze sztuk wielkich nurtów historycznych Europy i Azji, dokonywane jest najczęściej w granicach monolitycznej bryły. Jej spoistość — zachowywanie w figurze kształtów klocka — częsty wypadek nie zmie­ niania jego naturalnej słupkowej budowy, oto znana cecha rzeźb tych, w y d a w a ł o b y 9 9 Tamże, s. 15, 18. 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �546 RECENZJE się, n i e p o r ó w n y w a l n y c h kręgów sztuki. W jednym i drugim • kręgu poznajemy owe wyraziste, lapidarne cięcia jako wynik trwania przy zasadach najporęczniejszego krojenia drewna, te same tendencje geometryzacji kubistycznej i wreszcie owe deformacje ukształtowane pod w p ł y w e m silnego oddziaływania niekontrolo­ wanych czynników procesu twórczego. Mimo dyskusyjnych niektórych ujęć i uwag autora praca jego spełnia ważną rolę w upewnieniu się, że sztuka, o jakiej m ó w i m y , swoimi różnicami oddziaływuje może z mniejszą siłą aniżeli cechami powtarzającymi s i ę — wspólnymi. Jest to re­ zultatem ujmującej pasji badawczej autora w odszukiwaniu wspólnego tonu sty­ listyki dzieł. Należy zatem żywić wdzięczność wobec autora za jego pełny oddania w y s i ł e k przybliżenia czytelnikowi polskiemu tajemnic sztuki kontynentu, którego rola dziejowa w chwili obecnej nabiera coraz większego znaczenia. Sztuka Afryki rozbudza szerszą refleksję poznawczą, ułatwiającą pogłębienie doświadczeń zdo­ bytych w izolowanych centrach kulturowych. Jacek Olędzki Z E S Z Y T Y ETNOGRAFICZNE MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO zeum Śląskiego we Wrocławiu) t. I , Wrocław 1963, s. 180, ilustr. (Oddział M u ­ Problematyka procesów przeobrażeń społeczno-kulturowych w y w o ł a n y c h powo­ jenną migracją na ziemie zachodnie i północne uzyskuje w coraz poważniejszym stopniu należną jej pozycję w pracach badawczych i piśmiennictwie etnograficz­ nym. Recenzowana praca stanowi godną odnotowania publikację z tej niedostatecznie do niedawna rozwijanej dziedziny badań, dostarczając nie tylko nowych, cennych materiałów, ale i interesujących propozycji metodycznych. Tom przygotowany został przez grupę etnografów wrocławskich, przy czym jego inicjatorem jest K . K w a ś n i e w s k i , autor m. in. zamieszczonego w pracy artykułu podsumowującego, propagator przyjętej we wszystkich artykułach metody staty­ stycznej. Na treść omawianej książki składają się opracowania: Zofii Staszczak, Kształto­ wanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego (s. 9—79), Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Z badan nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Bośni (s. 81—104), Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku (s. 105—127), Kazimierza Pudło i Tomasza Skarżyńskiego, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Francji (s. 129—145), Krystyny Hofman -Liandzis i Kazimierza Pudło, Z badań nad kulturą ludową emigrantów greckich na Dolnym Śląsku (s. 147—162), oraz Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kultu­ rowa ludności na Dolnym Śląsku po 1945 roku a etnograficzne badania społeczności niejednolitych kulturowo (s. 163—180). Przedmiotem szczególnego zainteresowania autorów książki są grupy o ostro zarysowanej specyfice kulturowej, będące nosicielami regionalnych kultur polskich poważnie przekształconych w wyniku oddziaływania obcych grup etnicznych, czy też jak, np. w wypadku emigrantów greckich, grupa o kulturze niepolskiej. Wybór to niesłychanie atrakcyjny i jednocześnie uzasadniony, gdy w e ź m i e się pod uwagę cel badań, jakim jest poznanie mechanizmu procesów adaptacyjnych i integracyjnych w nowym środowisku oraz określenie zdolności przystosowawczych poszczególnych grup. Wyraziście zarysowana specyfika kulturowa badanych grup, kontrastowych w stosunku do otoczenia, stwarza dogodne warunki badań nad teorią przeobrażeń �RECENZJE 547 kulturowych. Walor źródłowy publikacji, oczywisty już dzisiaj, tym w y ż e j oceniony zostanie w przyszłości przez monografistów poszczególnych grup osadniczych. Oczywiście w ó w c z a s , gdy przedmiotem obserwacji są rozproszone na nowym terenie grupy związane w s p ó l n y m pochodzeniem, badacz w wielu wypadkach świadomie abstrahuje od nowo ukształtowanych społeczności lokalnych, w których podstawą tworzenia się nowych więzi jest fakt współżycia na określonym, w s p ó l n y m terytorium, tym bardziej że przyjęto założenie koncentracji uwagi, w przypadku grup reemigranckich, na okresie emigracji. Dlatego doskonałym uzupełnieniem tomu jest cenne studium Z. Staszczak, dla której przedmiotem badań jest nie grupa wspólnego pochodzenia, a społeczność wiejska. Reprezentowany w artykule Z. Stasz­ czak sposób widzenia daje możliwości, których pozbawione są w dużej mierze ba­ dania uprzednio przedstawione, a mianowicie pokazania procesów integracyjnych, procesów tworzenia się coraz bardziej jednolitych kulturowo społeczności lokalnych. Z. Staszczak wybrała do badań dwie wsie w pow. kłodzkim. Obie wsie posia­ dają mniej więcej jednorodną strukturę pochodzeniową ludności. Obok autochtonów zamieszkują je grupy repatriantów, osadników z Żywiecczyzny oraz osadników z innych terenów Polski. Procesy integracji były w badanych wsiach (materiały pochodzą z lat 1960—1961) dalekie od zakończenia i, jak się wydaje, opóźnione w porównaniu z większością wsi na ziemiach zachodnich i północnych. Za przejaw braku integracji społecznej badanych środowisk można uznać, nie generalizując zresztą jego znaczenia, opisany przez autorkę fakt niewý1;worzenia się zwyczaju uczestniczenia całej wsi w pogrzebach. Książka byłaby bardziej reprezentatywna dla procesów adaptacyjnych i integracyjnych na wsi dolnośląskiej, gdyby zna­ lazła się w niej również analiza wsi zamieszkałej wyłącznie przez osadników. Na uporządkowany metodycznie i szczegółowy obraz wsi badanych przez Z. Staszczak złożył się, zawarty w kolejnych rozdziałach artykułu, opis środowiska geograficzno-gospodarczego, zasobów tradycyjnego inwentarza kulturowego posz­ czególnych grup oraz procesu adaptacji kulturowej, przy czym ostatni ten rozdział autorka rozbiła na podrozdziały omawiające mechanizm wzajemnych k o n t a k t ó w kulturowych, selekcję inwentarza kulturowego oraz zmiany w wyniku konfrontacji inwentarza kulturowego różnych grup. Uwagi końcowe, oparte w dużej mierze na tabelach statystycznych, zawierających dane o zachowanych, utraconych i zapo­ życzonych przez poszczególne grupy mieszkańców wsi faktach kulturowych, pozwa­ lają przedstawić charakterystykę poszczególnych tych grup. Jako najbardziej dynamiczną w zakresie przemian kulturowych autorka wymienia grupę repatrian­ tów, przy czym pewnym brakiem wydaje się niewyodrębnienie chociażby głównych grup wśród osadników przybyłych z różnych przecież terenów b. wschodnich kresów Polski. Materiały o kapitalnej wartości zebrane jako dokumentacja proce­ s ó w przeobrażeń kulturowych w badanych wsiach zyskałyby, gdyby zaopatrzono je w dokładniejsze metryki chronologiczne. Można by dyskutować, czy szczęśliwe jest określanie poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w badanych wiosek, takich jak autochtoni, repatrianci i osadnicy z terenów Polski, jako grup etnicznych (por. tabl. na s. 16—17) i pisanie o dość złożonej strukturze etnicznej w badanych wsiach (s. 52). W innych wypadkach autorka używa zresztą terminu grupy ludnościowe. K . K w a ś n i e w s k i za przedmiot badań obrał grupę reemigrantów polskich z Bośni. Obiekt badania stwarza duże możliwości w zakresie podjętej przez autora analizy kulturowych n a s t ę p s t w migracji. Interesująca go grupa przemieszczała się przecież dwukrotnie, przy czym zmiana środowiska kulturowego była dość kon­ sekwentna. Do czynników komplikujących badania w przypadku grupy bośniackiej należy zaliczyć dość odległy okres migracji z Polski (lata 1890—1906), utrudniający �548 RECENZJE odtworzenie pierwotnego wyposażenia kulturowego przesiedleńców oraz mieszany charakter grupy migrantów, pochodzących nie tylko z różnych powiatów Galicji Wschodniej, ale również z zaboru rosyjskiego. Istniejące możliwości zostały w pełni wykorzystane. Otrzymaliśmy cenne' studium przeobrażeń w kulturze emigrantów polskich na terenie Bośni oraz przyczynek do perypetii kulturowych po repatriacji. T e n ostatni powojenny okres historii badanej grupy został wyraźnie podporządko­ wany zadaniom możliwie wszechstronnnego poznania okresu pobytu emigrantów w Bośni. K . K w a ś n i e w s k i e g o nie interesuje całokształt przeobrażeń kulturowych, jakim podlega grupa bośniacka na Dolnym Śląsku, do czego zresztą upoważnia go tytuł opracowania i ustalony dla artykułów o grupach reemigranckich zakres, a zachowanie się f a k t ó w kulturowych wyniesionych z terenów polskich i prze­ t r w a ł y c h przez okres osadnictwa w Bośni oraz tam nabytych po przeniesieniu się reemigrantów na Dolny Śląsk. Wnioski końcowe oparto na wynikach tabeli, w k t ó ­ rej ujęto 152 fakty kulturowe: polskie, utrzymane w Bośni, serbskie, przejęte w Bośni oraz zaobserwowane u Serbów, a odczuwane jako obce. Grupa reemigrantów polskich z Rumunii opuściła tereny pochodzenia w okresie jeszcze bardziej odległym w porównaniu z grupą bośniacką. Pierwsi osadnicy, górale z okolic Czacy, pojawili się na Bukowinie około 1803 г., a ruch emigracyjny innych grup osadników polskich, przede wszystkim z Rzeszowskiego, nie był jeszcze zakończony na początku X X w. Przedmiotem zainteresowania badaczki grupy rumuńskiej Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, podobnie jak w uprzednim artykule, jest zachowanie się e l e m e n t ó w kultury w warunkach dwukrotnej m i ­ gracji. Autorka szuka odpowiedzi na pytanie, które elementy kulturowe stanowiące wyposażenie grupy sprzed przesiedlenia się na teren Bukowiny były tam użytko­ wane i czy zostały zachowane na Dolnym Śląsku. Druga grupa zagadnień dotyczy e l e m e n t ó w nabytych w wyniku zmiany środowiska geograficzno-kulturowego. W pracy najobszerniej naświetlone zostały przeobrażenia kulturowe migrantów na •terenie Rumunii, w związku z czym i ten artykuł nazwać można cennym opraco­ waniem historii kultury jednej z grup osiedlonych na Dolnym Śląsku. Grupa reemigrantów polskich z Francji, omówiona w kolejnym artykule K . Pudło i T . Skarżyńskiego, różni się zdecydowanie od grup poprzednio analizo­ wanych. Różnica ta polega przede wszystkim na odmienności środowiska, do którego kierowali się migranci, środowiska rozwiniętego społecznie i gospodarczo w porównaniu z terenami opuszczonymi. Emigranci przy tym nie objęli gospodarstw samodzielnych, ale stali się pracownikami najemnymi. Autorzy artykułu objęli zresztą wywiadami również ludzi, którzy we Francji pozostawali w środowiskach miejskich i w ten sposób przedmiotem badań stało się oddziaływanie kultury miejskiej, noszącej często walor ogólnonarodowy. Lektura tego właśnie artykułu, bardziej niż pozostałych, rodzi odczucie braku ustalenia, jak autorzy rozumieją, powszechnie, ale różnoznacznie stosowane pojęcie „kultura ludowa". Grupa emigrantów greckich, będąca przedmiotem badań w artykule K . L i a n dzis i K . Pudło, to jedyny wśród opracowanych w tomie zespół różny etnicznie, nie mający przed przybyciem w roku 1950 na Dolny Śląsk kontaktów z kulturą polską. Charakter owej grupy, a co za tym idzie procesów adaptacyjnych i integra­ cyjnych w polskim środowisku, określa nie tylko ich odmienność etniczna, ale i fakt, że jest to grupa b. partyzantów, a więc ludzi połączonych więzami ideologiczno-politycznymi o dość swoistej strukturze wieku, płci i pochodzenia społecz­ nego i regionalnego. Nie bez znaczenia dla procesów przemian kulturowych, którym podlegali, jest sytuacja, że na Dolnym Śląsku nie stworzyli w i ę k s z y c h skupisk i osiedli przede wszystkim w miastach. Autorzy stwierdzają w podsumowaniu, że �RECENZJE 549 emigranci greccy zachowują w dużej mierze swą odrębność kulturową, a przeobra­ żenia są raczej rezultatem samodzielnego rozwoju grupy greckiej, przystosowania się do nowych w a r u n k ó w niż styczności ze środowiskiem polskim (s. 160). Ostatni w tomie artykuł K . K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kulturowa ludności na Dolnym Śląsku a etnograficzne badania społeczności niejednolitych kulturowo, zasługuje na szczególną uwagę, zawiera on bowiem uzasadnienie przyjętej przez wszystkich autorów książki metody, a ponadto podsumowanie artykułów s z c z e g ó ­ łowych. Stwierdzając nieprzydatność metody kartograficznej dla badań społeczności osadniczych niejednolitych kulturowo, autor podkreśla wartości zastosowanej w tomie metody, nazwanej przezeń pośrednią metodą statystyczną. Drogi jej udoskonalenia wiodą, zdaniem autora, poprzez poprawę metodyki badań tereno­ wych (prowadzenie w y w i a d ó w z uwzględnieniem struktury płci, wieku, rozwar­ stwienia społecznego itd. w ramach obserwowanej społeczności) i gromadzenie bardziej obfitych materiałów, a z drugiej strony poprzez nowe opracowanie systematyki kultury ludowej. Przyjęty w pracy tradycyjny podział na kulturę materialną, społeczną i duchową nie stwarza, jak stwierdza K . K w a ś n i e w s k i , precyzyjnych możliwości analizy przeobrażeń we współczesnej kulturze ludowej społeczności cywilizowanych. Jeden z w a l o r ó w prezentowanej metody statystycznej, a mianowicie m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a w c z e j analizy w y n i k ó w z badań poszczególnych grup, wykorzystuje autor dla zbiorczego przedstawienia ustaleń z poszczególnych artykułów szczegółowych. Przy pomocy czterech tablic statystycznych i komentarza K . K w a ś n i e w s k i stara s i ę określić stopień dynamiki kulturowej poszczególnych grup. Pierwsza tablica z a ­ wiera zestawienie cech środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego, w których pozostawały badane grupy. Można się z niej zorientować, jak kształtuje się u poszczególnych grup stosunek środowiska zastanego na Dolnym Śląsku do pozostawionego. Tabela I I , o podstawowym znaczeniu dla całego tomu, zestawia dane dotyczące inwentarza kulturowego poszczególnych grup. W jej kolejnych rubrykach przedstawiono elementy kulturowe badanych grup utrzymane do dzisiaj, utracone po roku 1945, odczuwane jako obce u innych oraz zapożyczone. Należy przypomnieć, ż e w związku z ustalonym dla grup reemigrantów zakresem pracy na ogół nie b y ł y rejestrowane zapożyczenia kulturowe z okresu powojennego. W świetle tabeli najbardziej dynamiczną okazała się grupa grecka. Ostatnie tabele zmierzają do ustalenia wskaźnika adaptacji zbadanych grup ludności na Dolnym Śląsku i i c h ' wskaźnika integracji kulturowej w różnych miejscach zamieszkania. Trzeba wyjaśnić, że pojęcia adaptacji i integracji kulturowej rozumiane są tutaj w ę ż e j w porównaniu z innymi pracami o przeobrażeniach społeczno-kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych. Adaptacja kulturowa jest w artykule pojęta jako zjawisko biernego przystosowania się do nowego środowiska i wyrażona у wzorem n = -> przy czym x = ilości e l e m e n t ó w utrzymanych z tradycyjnego inwen­ tarza danej grupy, а у = ilości e l e m e n t ó w zarzuconych. Z tabeli wynika, że n a j ­ w y ż s z y , stopień tak rozumianej adaptacji kulturowej w ł a ś c i w y jest reemigrantom z Rumunii. Przyjęty wskaźnik integracji kulturowej obliczono w e d ł u g tego samego, co i wskaźnik adaptacji wzoru, przyjmując, że x = sumie inwentarza kulturowego innych grup, zaobserwowanych i ocenionych jako obce, а у = sumie zapożyczeń kulturowych. Zgodnie z przyjętym założeniem wskaźnik ó w obliczono dla terenu Dolnego Śląska jedynie u grup, które bezpośrednio tu przybyły ze stron rodzimych i autochtonów, natomiast u reemigrantów m ó w i on o przeobrażeniach na emigracji. W świetle danych tabeli n a j w y ż s z y wskaźnik integracji wykazuje grupa emigrantów greckich. �550 RECENZJE Przedstawiona w recenzowanej pracy metoda analizy statystycznej społecz­ ności niejednolitych kulturowo na ziemiach zachodnich i północnych godna jest stać się przedmiotem szerokiego zainteresowania i dyskusji. Zastosowanie statystyki w badaniach etnograficznych do obserwacji dynamiki przeobrażeń kulturowych winno przynieść szereg korzyści, takich jak m. in. możliwość analiz p o r ó w n a w ­ czych, dalsze uściślenie metodyki badań terenowych niezbędne przy stosowaniu statystyki czy dyskusje metodologiczne w rodzaju podjętej przez K . Kwaśniewskiego rewizji przydatności przyjętej systematyki kultury. Własne uwagi do zastosowanej w recenzowanej książce metody statystycznej ograniczę do d w ó c h zagadnień: I. Dobór jednostek statystycznych. W zabiegach statystycznych operuje się elementami kulturowymi nierównej wartości. Obok faktu noszenia chustek wiąza­ nych pod brodą mamy fakt użytkowania pługów żelaznych kowalskiej roboty, obok faktu hodowli owiec zużytkowano do celów statystycznych fakt budowania szałasów z trzciny lub cienkich berwion; niektóre z e l e m e n t ó w kulturowych stanowiących jednostki statystyczne są reliktami, inne elementami kultury ż y w y m i i o dużym znaczeniu, jedne częścią składową obrzędów, inne zespołem obrzędowym. Nie trzeba chyba szczegółowych rozważań, aby w y k a z a ć , jak bardzo podane fakty różnią się swoim miejscem w owej funkcjonalnej całości, którą nazywamy kulturą. Zdaniem moim w a ż n y m warunkiem przed przystąpieniem do wykorzystania e l e m e n t ó w k u l ­ tury jako jednostek statystycznych jest sporządzenie choćby w s t ę p n e j ich syste­ matyki z podziałem na kategorie o zbliżonej ilości powiązań i możliwościach od­ działywania na kulturę. Argumentacja autorów, że różna wartość e l e m e n t ó w kulturowych zastosowanych w celach statystycznych może się w y r ó w n a ć przy ze­ stawieniu w i ę k s z e j ich ilości, zwiększa zaufanie do w y n i k ó w osiągniętych w ta­ belach. I I . Ujemne skutki, jakie pociągnęłoby postulowanie wyłącznego czy uprzywi­ lejowanego stosowania metody statystycznej w badaniach nad kulturą. Nie jest to krytyka autorów książki, realizujących przecież jasno określony cel: pokazania przydatności metod statystycznych w badaniach na ziemiach zachodnich, tam gdzie zawodzi metoda kartograficzna, z zamiarem zobiektywizowania ujęć porównawczych, a raczej refleksja na marginesie książki. Podporządkowanie badań terenowych i konstrukcji artykułów w recenzowanej książce celom statystycznym sprawiło, że obraz kultury badanych grup pokazany został w postaci zatomizowanej, prze­ kształcił się w niektórych opracowaniach nieomalże w rejestr inwentarza kultu­ rowego, który jest jednocześnie wykazem jednostek statystycznych. Położenie n a ­ cisku na badaniach prowadzących do takich konsekwencji oddaliłoby nas od uzyskania obrazu kultury będącej funkcjonalną całością, w której poszczególne elementy kulturowe istnieją nie same dla siebie, a poprzez ich powiązania z i n ­ nymi. Publikacja nie jest wolna od niedopatrzeń natury wydawniczej. Książka nie ukazała się w roku 1963, jak informuje okładka i strona tytułowa, a na początku 1965. Czytelnik nie będzie mógł ustalić tego faktu, gdyż w metryce drukarskiej brak daty zakończenia druku. Uzasadnione byłoby przy publikacji tego typu, stanowiącej zwartą treściowo i metodycznie całość, uzupełnienie tytułu wydaw­ nictwa podtytułem. Brak informacji, czy zdanie z opaski: Procesy adaptacji i in­ tegracji społeczno-kulturowej wsi dolnośląskiej, można traktować jako ó w pod­ tytuł. Wyjątkowo skomplikowana jest struktura wydawnictwa: „Zeszyty Etno­ graficzne" (t. I) stanowią jednocześnie t. I I z. 2 „Roczników Etnografii Śląskiej". Książka wartościowa zarówno, co już podkreślono, jako publikacja cennych, niepowtarzalnych materiałów z procesów przeobrażeń kulturowych na ziemiach �RECENZJE 551 zachodnich i północnych, a z drugiej strony jako interesująca propozycja meto­ dyczna, uzyska zapewne w piśmiennictwie etnograficznym pozycję należną jej, przede wszystkim dzięki metodycznemu nowatorstwu. Zaangażowanie autorów, pasja, z jaką w trudnych warunkach realizowali swe ambitne zamierzenia, nadaje pracy walor dodatkowy. Zbigniew Jasiewicz BIULETYN INFORMACYJNY MUZEUM BUDOWNICTWA LUDOWEGO W S A N O K U , 1964—1966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku"), Sanok. Pojawienie się nowego wydawnictwa muzealnego —. „Biuletynu Informacyjnego Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" — organu przekazującego doświad­ czenia i wyniki pracy skansenu sanockiego zasługuje na życzliwą uwagę. Muzeum to jest placówką eksperymentalną wypracowującą metody w zakresie dokumentacji naukowej, rozbiórki obiektów, metod składowania, konserwacji, ma­ gazynowania, wykonawstwa. Jak głosi karta tytułowa pierwszego numeru, g ł ó w n y m celem „Biuletynu" jest informacja o pracy i doświadczeniach skansenu sanockiego, mająca służyć tego typu placówkom w Polsce. Nadto redakcja zamierza publikować artykuły i opracowania głównie w oparciu o obszarne materiały terenowe, znajdujące się w archiwum Muzeum, a dotyczące budownictwa ludowego i w ogóle kultury ludowej połud­ niowej części woj. rzeszowskiego. Poza tym „Biuletyn" będzie zamieszczał komu­ nikaty -o przedsięwzięciach i imprezach kulturalnych mających związek z proble­ matyką Muzeum. Tak ustalone ramy zainteresowań czasopisma były realizowane w wydanych trzech kolejnych numerach. Pierwszy numer ukazał się w lutym 1964 г., następny w lutym 1965 г., kolejny w czerwcu 1966 r. pod zmienionym tytułem „Materiały Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku", ponieważ wydawnictwo nie ukazuje się jako regularnie wy­ chodzące czasopismo. Ostatni zeszyt zawiera materiały z ogólnopolskiego seminarium poświęconego problemom konserwacji drewna zabytkowego oraz wykonywaniu inwentaryzacji b u d y n k ó w przeznaczonych do przeniesienia, odbytego w Sanoku w dniach 6—9 V I 1965 r. Celem seminarium o charakterze roboczym i szkoleniowym było zaznajomienie uczestników z metodami konserwacji drewna i sposobami wy­ konywania inwentaryzacji budownictwa ludowego stosowanymi w M B L w Sanoku. Tematyka artykułów zamieszczonych w „Biuletynie" koncentruje się wokół trzech zagadnień: 1) organizacja i zagospodarowanie parku etnograficznego w S a ­ noku, 2) konserwacja zabytków, 3) inwentaryzacja zabytkowych obiektów. N a j w i ę ­ cej uwagi poświęcono dwu pierwszym zagadnieniom. Spośród artykułów należących do pierwszej grupy zagadnień należy przede wszystkim wymienić artykuł Ksawerego Piwockiego, pt. Parki etnograficzne i mu­ zea pod otwartym niebem i , otwierający „Biuletyn". Autor kreśli w ogólnym zary­ sie historię powstania skansenów na tle przemian ekonomicznych i społecznych w Europie. Piwocki jest zdania, że M B L w Sanoku stało się wzorową placówką przede wszystkim dzięki oparciu się jej Rady Naukowej o instrukcję I C O M - u (In­ ternational Comitee of Museums przy U N E S C O ) w sprawie skansenów, uchwalonej w 1957 r. Oczywiście wskazania tej instrukcji są realizowane w miarę możliwości organizacyjnych i finansowych z uwzględnieniem specyfiki terenu. 1 „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1, 1964, s. 2—4. �552 RECENZJE Historię sanockiego skansenu i jego organizację szeroko omawia dyrektor Mu­ zeum, Aleksander R y b i c k i . Tak więc autor przypomina, że południowa Rzeszowszczyzna znalazła się w szczególnie ciężkich warunkach w czasie I I wojny i bez­ pośrednio po jej zakończeniu. Zniszczenia wojenne, migracje ludności, walki z bandami UPA, n a p ł y w nowych e l e m e n t ó w etnicznych niosących nowe wartości kulturowe powodowały, że niszczały często bardzo wartościowe zabytki ludowej architektury i w ogóle kultury ludowej. W 1958 r. z inicjatywy konserwatora wojewódzkiego, jakże cennej w tej sytuacji, powstało Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku obejmujące swą działalnością cztery grupy etnograficzne: Pogórzan, Dolinian, Ł e m k ó w i Bojków. Należy żałować, że pierwszy numer „Biuletynu" nie przynosi mapy zasięgu działalności Muzeum przedstawiającej geograficzne roz­ mieszczenie wymienionych grup etnograficznych. Byłoby to bardzo pożyteczne w związku z dużym nasileniem badań regionalnych południowej części woj. rzeszowskiego prowadzonych nie tylko przez skansen sanocki. 2 Skansen usytuowano na obszarze liczącym około 40 ha. Stanie tutaj 85 obiektów reprezentujących architekturę świecką i sakralną wsi dziewięciu południowych po­ w i a t ó w woj. rzeszowskiego. Obecnie wystawiono dziesięć obiektów. Zabudowa skan­ senu przewiduje także budynki administracyjno-gospodarcze, salę odczytową, punkt żywienia, parkingi itp. Otwarcie całkowicie gotowej ekspozycji przewiduje się na rok 1980. Omawiając obiekty znajdujące się w muzeum autor popełnił pewne nieścisłości. I tak należy sprostować, że chałupa dworskiego wyrobnika z Niebocka nie jest kurna, lecz półkurna (dym wyprowadza z pieca specjalny przewód do sieni). Nadto z wielką ostrożnością należy odnieść się do datowania na rok 1691 części mieszkalnej chałupy z Dąbrówki Ruskiej. Wprawdzie taka data widnieje na tragarzu, wiadomo jednak, że zdarzało się przenoszenie tragarza do nowo wznoszonych chat z domów star­ szych; w tym wypadku wskazuje na to fakt, że drewno użyte do budowy ścian było już w tym celu wykorzystywane. Stosunkowo mało miejsca poświęcił Rybicki zagadnieniu kryteriów doboru obiektów do skansenu, a zupełnie pominął nie mniej istotne zagadnienie wyposażania w n ę t r z w eksponowanych obiektach budownictwa. Stanisław Szczęk w referacie Problemy kompozycji krajobrazu parku etno­ graficznego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku scharakteryzował pod w z g l ę d e m fizjograficznym teren przyszłego skansenu. Teren ten stwarza w szero­ kim zakresie szansę dla rekonstrukcji zabytkowego krajobrazu wsi polskiej p o ł u d ­ niowej Rzeszowszczyzny. Zakomponowanie obiektów w poszczególnych częściach parku z uwzględnieniem pierwotnej sytuacji budynku in situ nie nastręcza większych trudności z uwagi na duże zróżnicowanie rzeźby terenu. Przebieg prac przy rozbiórce i przewożeniu obiektów do skansenu począwszy od wyboru budynku, wizji lokalnej, a skończywszy na montażu obiektu w parku i odtwarzaniu pierwotnego mikropejzażu relacjonuje w swym referacie Leszek 3 A. R y b i c k i , Początki istnienia Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 4—7. Autor rozwinął ten temat w obszernym referacie, pt. O problemach organizacji muzeów pod otwartym niebem na przykładzie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 11—16, w y g ł o s z o n y m na ogólnopolskim seminarium w Sanoku. Rybicki skoncentrował się tu przede wszystkim na dokładnym omówieniu działal­ ności trzech działów Muzeum: architektury ludowej, konserwatorskiego i konserwatorsko-budowlanego. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 17—18. 2 3 �553 RECENZJE 4 Smoczkiewicz . Autor przedstawia m.in. szereg trudności w zakresie przepisów administracyjnych i finansowych, na jakie natrafiają muzea skansenowskie, których specyfika nie znalazła jeszcze odbicia w przepisach prawa budowlanego. Jednym z celów omawianego wydawnictwa jest udostępnienie doświadczeń i materiałów Muzeum w dziedzinie konserwacji zabytkowych obiektów. Drugi zeszyt całkowicie poświęcony tym problemom otwiera artykuł A. Rybickiego przedstawiający działalność placówki konserwatorskiej od chwili założenia skansenu. Pracę nad zabezpieczaniem zabytkowych obiektów znacznie utrudniał skromny zestaw metod konserwacji drewna zabytkowego, które by pozwalały uniknąć zmian cech eksponatu zgodnie z najnowszymi założeniami muzealnictwa. Do osiągnięć tej, placówki należy właśnie wypracowanie najwłaściwszej metody konserwacji drewna zabytkowego. Obecnie Dział Konserwatorski Muzeum kierowany przez mgr. Woj­ ciecha Kurpika posiada dwie pracownie. Jedna zajmuje się konserwacją z a b y t k ó w ruchomych i pracą badawczą, druga bieżącą konserwacją drewna budowlanego i eksperymentami w zakresie ochrony drewna oraz zabezpieczenia przeciwpożaro­ wego. Dział konserwatorski wykonuje poza tym prace zabezpieczające w zakresie malarstwa ściennego, sztalugowego, metalu, szkła, porcelany, tkaniny, ceramiki i kamienia. Wart odnotowania jest też fakt, że pracownia służy pomocą i radą innym muzeom woj. rzeszowskiego oraz instytucjom posiadającym zabytki wy­ magające konserwacji. Na • taką skalę zakrojona działalność pracowni konserwa­ torskiej pozwala mieć nadzieję, że wiele cennych zabytków zostanie uratowanych od niechybnego zniszczenia. Techniczną stroną konserwacji i zabezpieczania zabytkowego drewna, interesu­ jącą dla fachowców, zajmuje się Michał Czajnik i Wojciech Kurpik. Michał Czajnik, w referacie pt. Czynniki biologiczne powodujące rozklad i nisz­ czenie obiektów zabytkowych oraz środki i metody zabezpieczania, odgrzybiania i zwalczania owadów , przedstawia na podstawie własnych, wieloletnich doświadczeń częściej występujące gatunki grzybów i owadów, szkodników drewna oraz charak­ teryzuje metody zabezpieczania przed nimi obiektów. Referat ilustrują tablicediagnostyczne najważniejszych grzybów domowych i o w a d ó w niszczących drewno. W. Kurpik w artykule Niektóre problemy konserwacji zabytkowego drewna budowlanego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku koncentruje się na opisie w ł a ś c i w y c h zabiegów konserwatorskich, którym poddaje się obiekt, począwszy od rozbiórki i przewiezienia go do skansenu, a skończywszy na pracach w y k o ń c z e ­ niowych przy zmontowanym budynku. Zabiegi te mają na celu zniszczenie g r z y b ó w i o w a d ó w toczących drewno, utwardzenie materiału i zachowanie autentycznej, starej faktury. Szczegółowy opis impregnacji, jej przebieg z wyszczególnieniem rodzajów i cech impregnatów drewna stosowanych w M B L , plombowania i flekowania w wypadku, w i ę k s z y c h ubytków drewna, znajdujemy w referacie W. Kurpika, Utwardzanie E 6 7 4 L . S m o c z k i e w i c z , Metody i organizacja prac przy przenoszeniu obiektów zabytkowych budownictwa ludowego — na podstawie doświadczeń Muzeum Bu­ downictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 46—57. A. R y b i c k i , Organizacja pracowni konserwatorskiej Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965, s. 1—4. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966 s. 19—26. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965 s. 5—11. 5 6 r 7 r �554 RECENZJE zniszczonego drewna przy pomocy żywic syntetycznych. Wykonywanie plomb trocinowo-żywicznych . Artykuł M. Czajnika i W. Kurpika, pt. Konserwacja cerkwi w Uluczu*, zawiera sprawozdanie z przebiegu prac konserwatorskich w cerkwi w Uluczu, pow. Brzozów. Cztery lata trwająca konserwacja przywróciła jednej z najstarszych cerkwi w Pol­ sce (budowana w latach 1510—1517) jej dawny wygląd. W artykule odczuwa się brak historii obiektu, która by m.in. uwzględniała dokonywane zmiany i przeróbki obiektu oraz omówienie źródeł ikonograficznych, stanowiących podstawę do re­ konstrukcji zniszczonych części cerkwi. W czasie prac konserwatorskich w cerkwi przeprowadzono też konserwację malowideł, jej przebieg relacjonuje Hanna Markowska w artykule Przeniesienie malowideł ściennych w cerkwi drewnianej w Uluczu z zastosowaniem tzw. „suchego montażu" (1962—1964) . Montaż ten pozwala na uniezależnienie malowideł od ruchów nowej ściany i umożliwia oddzielne ich eksponowanie. T a ciekawa, nie mająca u nas precedensu metoda znakomicie zdała egzamin i stanowi duży sukces w dziedzinie konserwacji malowideł ściennych. P e w n ą monotonię konserwatorskich opracowań przerywa interesujący artykuł E . Dwornik-Gutowskiej pt. Polichromia cerkwi w Uluczu . Autorka, opierając się na w ł a s n y c h badaniach i literaturze przedmiotu, analizuje polichromię od strony artystyczno-formalnej i warsztatowej. W konkluzji dochodzi do wniosku, że malo­ w i d ł a w cerkwi powstały w drugiej ćwierci X V I I w., wykonane przez anonimowego twórcę na zamówienie miejscowej rodziny wiejskiej. Słusznie też zauważa, że sztuka cerkiewna tych czasów była przede wszystkim sztuką ludową, tworzyli ją bowiem ludowi artyści środkami trafiającymi do wiejskich odbiorców. Artykuł ten wnosi niewątpliwie wartościowy wkład do poznania ściennego malarstwa cerkiew­ nego. Zagadnieniem inwentaryzacji budownictwa ludowego, tak w a ż n y m w działal­ ności naukowej Muzeum, zajmują się Leszek Smoczkiewicz i Wojciech Jankowski. Smoczkiewicz w oparciu o doświadczenia M B L omawia trudności związane ze spo­ rządzeniem tzw. inwentaryzacji skróconych budownictwa ludowego. Autor zamiesz­ cza instrukcję do sporządzania tych inwentaryzacji wraz z wyczerpującym komenta­ rzem. Referat opatrzono trzema tablicami przedstawiającymi poprawną inwen­ taryzację skróconą, przykłady dobrych i złych r y s u n k ó w architektonicznych oraz rodzaje budulca drewnianego. Zagadnieniem o doniosłym znaczeniu są zasady sporządzania tzw. inwentary­ zacji skansenowskich będących podstawą przy przenoszeniu obiektów do parku etnograficznego. Obowiązują tu specjalne metody pomiaru. Wojciech Jankowski w referacie Metody wykonywania szczegółowych inwentaryzacji pomiarowych obiek­ tów przeznaczonych do przeniesienia proponuje specjalne metody pomiaru budyn­ k ó w jako najbardziej przydatne w inwentaryzacjach skansenowskich. Trzeci zeszyt wydawnictwa zawierający materiały seminaryjne przynosi obok referatów i wypowiedzi poszczególnych dyskutantów także wnioski w y s u n i ę t e na 8 w n 1 2 1 3 8 „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", s. 27—30. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965, s. 11—14. Ibid., s. 20—25. и Ibid., s. 14—20. L . S m o c z k i e w i c z , Inwentaryzacje skrócone budownictwa ludowego, za­ sady wykonywania, kontroli oraz ich znaczenie dla celów naukowych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 30—42. Ibid., s. 43—45. 9 10 12 13 �555 RECENZJE zakończenie obrad. Brzmią one: „1) opracowanie projektu ramowego regulującego sprawy finansowo-prawne w muzeach typu parków etnograficznych; 2) uregulowa­ nie wszystkich problemów łączących się ze zleceniem przez muzea wykonawstwa inwentaryzacji szczegółowych; 3) zorganizowanie centralnego zaopatrzenia pracowni konserwatorskich w niezbędne materiały do konserwacji zabytkowego drewna; 4) stworzenie na razie choć jednej ruchomej pracowni konserwatorskiej, która obsłu­ giwałaby muzea nie posiadające dotychczas w ł a s n y c h środków w tym zakresie; 5) organizowanie praktycznych seminariów szkoleniowych muzeologów z dziedziny konserwacji przedmiotów zabytkowych . Na osobną w z m i a n k ę zasługuje zamieszczony w pierwszym numerze „Biuletynu" statut Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u , pierwszy w historii skanse­ nowskiego muzealnictwa polskiego. Statut określa m. in. cele i zadania Muzeum, zakres jego terytorialnej działalności, organizację w e w n ę t r z n ą placówki, zakres dzia­ łania jego poszczególnych komórek, wskazuje wreszcie nadrzędne instancje Muzeum. Pierwszy i drugi numer „Biuletynu" zamykają krótkie komunikaty, których te­ matyka jest ściśle związana z działalnością Muzeum. W drugim zeszycie zamiesz­ czono Sprawozdanie z pracy MBL w roku 1964 opracowane przez A n n ę Kisielewską. Sprawozdanie dobrze orientuje w kierunkach działalności Muzeum, wynikach prac badawczych i konserwatorskich oraz zbiorach muzealnych. Wszystkie numery wydawnictwa posiadają staranną szatę graficzną, na którą składają się ciekawe fotografie i rysunki dobrze ilustrujące poszczególne artykuły. Pożądane byłoby zamieszczanie obcojęzycznych streszczeń artykułów (tylko „Ma­ teriały" zaopatrzone są w streszczenia w języku rosyjskim i niemieckim) oraz uwzględnianie w kronice informacji o pracy innych skansenów polskich. Trafiając do rąk muzeologów „Biuletyn" winien przyczynić się do usprawnienia metod i organizacji pracy s k a n s e n ó w polskich, muzeów, które odegrają zasadniczą rolę w ratowaniu zabytków kultury ludowej. Należałoby zatem wyrazić życzenie, aby rychło ukazały się dalsze numery „Biuletynu". Anna Pytlińska 14 15 CZECHOSŁOWACKIE KARPACKICH BIBLIOGRAFIE ETNOGRAFICZNE D L A REGIONÓW Wśród etnograficznych opracowań bibliograficznych, jakie w ostatnich latach zostały ogłoszone drukiem, liczną grupę stanowią publikacje dotyczące Karpat i sąsiednich obszarów górskich. T y m samym wiążą się one niewątpliwie z zaini­ cjowaną międzynarodową akcją badania kultury ludowej w Karpatach, wokół której powoli narastają osiągnięcia badawcze. Cennym rozszerzeniem zaplanowanych prac bibliograficznych, prowadzonych od 1960 r. w związku z powyższą a k c j ą , są publikowane w tym czasie, chociaż niezależnie od niej, bibliografie dotyczące etno­ grafii i folkloru morawskiej części Karpat. Dotychczas ukazało się ich kilka wyda­ wanych w serii Bibliografická příloha Věstníku Národopisné společnosti českoslo1 1 Ibid., s. 64. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1, 1964, s. 7—11. Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, pod red. M. Gładysza, cz. I : Materiały do bibliografii polskiej, Warszawa 1960, ss. 115; cz. I I : Materiały do bi­ bliografii węgierskiej, cz. I I I : Materiały do bibliografii jugosłowiańskiej, Wrocław 1967, ss. 80; R. Z a t к o, Výběrová bibliografia ludovej kultury karpatskej na Slo­ vensku, Bibliografická přiloha Věstníku Národopisné společnosti československé, z. 5, Praha 1962. ss. 59. 4 15 1 �556 RECENZJE venské. Są to pożyteczne opracowania o charakterze przyczynkarskim dające wykaz artykułów etnograficznych i folklorystycznych w pojedynczych lub kilku razem ekscerpowanych periodykach regionalnych Wałaszczyzny i Słowaczyzny Moraw­ skiej . Najpełniejsza z dotychczas opublikowanych dla tej części Karpat, obejmująca częściowo również materiał uwzględniony w powyżej wspomnianych opracowaniach, jest bibliografia Ludwika Kunza, pt. Soupis časopiseckých prací z Valašska a Zá­ hoří, 1884—1964, wydana przez Moravské museum v Brně , rozwijające intensywnie działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i popularyzatorską na obszarze Moraw. Praca Kunza obejmuje najważniejsze czasopisma tyczące tego niewielkiego regionu związanego kulturowo z K a r p a t a m i , odznaczającego się od dziesiątków lat ożywioną działal­ nością poznawczą. Bibliografia ta w przeciwieństwie do w y ż e j wspomnianych opra­ cowań ograniczających się do wyboru materiałów etnograficznych, wyczerpuje całą zawartość rzeczową, i to kilkunastu czasopism regionalnych. 2 3 4 Opracowanie pełnej bibliografii szczególnie dla tego typu periodyków jest przed­ sięwzięciem mozolnym, ale niezmiernie pożytecznym, gdyż uprzystępnia badaczowi nie tylko wielką ilość materiału etnograficznego, ale także nauk pokrewnych pu­ blikowanego w dużym rozproszeniu i m a ł o znanego. Dotarcie bowiem do odpowied­ nich pozycji w czasopismach o charakterze regionalnym, o dużym zróżnicowaniu rzeczowym, zarówno tematyki, jak i formy, nastręcza zazwyczaj wiele trudności. a. Z a k r e s b i b l i o g r a f i i . Pozycje będące przedmiotem bibliografii w liczbie 2600 tytułów pochodzą z 8 czasopism i 6 publikacji o charakterze periodycznych wydawnictw zbiorowych i komunikatów, których tematem są szeroko pojęte sprawy omawianego regionu jako całości bądź jego części, albo nawet pojedynczych miej­ scowości. Bibliografia nie obejmuje natomiast publikacji samoistnych, prasy co­ dziennej i druków okolicznościowych dotyczących tego obszaru. Nie podaje również studiów i przyczynków zawartych w czasopismach naukowych i krajoznawczych odnoszących się do tego regionu, a wydawanych poza nim. b. C e l b i b l i o g r a f i i . Autor dając pełną informację o zawartości czasopism miał na celu, jak zresztą zaznaczył w przedmowie, zwrócenie uwagi nie tylko na do­ robek miejscowego ruchu naukowego, ale również na kształtowanie się oblicza k u l ­ turalnego regionu w okresie ostatnich 80 lat. Czasopisma rozpracowane w bibliografii w y k a z y w a ł y dużą a k t y w n o ś ć na polu badań naukowych, a zwłaszcza w dostar­ czaniu materiału źródłowego dla dalszych opracowań monograficznych. Ich zawartość rzeczowa jest bogatsza pod w z g l ę d e m naukowym niż zazwyczaj w tego rodzaju czasopismach. Specjalnie zaś w y s t ę p u j e wielka ilość opracowań i przyczynków etno­ graficznych i folklorystycznych. Współpracownikami tych czasopism byli poważni 2 V . K a r b u s i c k ý , Soupis etnografických a folkloristických příspěvku v Ča­ sopise Českého muzea 1827—1940, Praha 1961; A. i R. J e ř á b k o v i , Soupis etno­ grafických a folkloristických příspěvků v Museum Francisceum Annates 1895—1898 a v Časopise Moravského musea zemského 1901—1938, Praha 1962; t e n ż e , Soupis etnografických a folkloristických příspěvků v Časopise Matice moravské 1869—1943, Praha 1964, R. J e ř á b e k , Soupis etnografických a folkloristických příspěvků ve Sborníku Musejní společnosti ve Valašskem Meziříčí 1884—1911, Praha 1964; t e n ż e . Bibliografie národopisných příspěvků v regionálních časopisech Moravského Slo­ vácka, Praha 1964; t e n ż e , Soupis národopisných příspěvků v regionálních časo­ pisech Moravského Valašska, Praha 1966. L . K u n z , Soupis časopiseckých prací z Valašska a Záhoří 1884—1964, Brno 1965, ss. 561, wyd. Moravské museum v Brně, etnografický ústav. Por. F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 43; J . M a c ů r e k , Valaši v Západních Karpatech, v 15.-18. století, Ostrava 1959, s. 47 n. 3 4 �RECENZJE 557 przedstawiciele nauk społecznych i przyrodniczych. Znajdujemy wśród nich znanych historyków, historyków literatury i twórczości plastycznej, muzykologów oraz etno­ grafów . Należy przy tym podkreślić, że redakcje tych czasopism potrafiły skupić poza pracownikami nauki sporą grupę korespondentów spośród ludu. c. C h a r a k t e r y s t y k a c z a s o p i s m . Autor uwzględnił w swojej biblio­ grafii pełny zestaw następujących periodyków: „Dědina pod Beskydem", „Dolina Urgatina", „Hlasy Okresního muzea ve Frenštátě pod Radhoštěm", „Lidová kultura Východní Moravy", „Naše Valašsko", „Podřevnicko", „Sborník muzejní společnosti ve Valašském Meziříčí", „Valašsko", „Vsetín — Velké Karlovice", „Výroční zprávy Krajinského musea ve Vizovicích", „Záhorská kronika", „Zálhotský sborník P a ­ mátkového spolku v Podhradní Lhotě", „Zprávy Krajského muzea v Gottwaldově", „Zprávy Okresního muzea ve Valašských Kloboukách". W przedmowie w sposób zwięzły informuje czytelnika o ich wartości, nie tylko jako odzwierciedlenia życia kulturalnego i naukowego, ale również intensywności zainteresowania społeczeństwa w ł a s n y m regionem. Najstarszym z podanych czasopism jest „Sborník muzejní společnosti ve V a ­ lašském Meziříčí" (1884—1911), który przez kilka pierwszych dziesięcioleci był jedy­ nym tego rodzaju prowincjonalnym pismem popularnonaukowym wydawanym na te­ renie Czech i Słowacji. Specjalnie dla nas interesująca jest „Zahorska kronika" (1892—1950), do 1925 r. poświęcona sprawom etnograficzno-archeologicznym z prze­ w a g ą materiału folklorystycznego, a w późniejszych latach przede wszystkim zagad­ nieniom historyczno-krajoznawczym. Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j wyróżnia się wznowione „Naše Valašsko" (1929—1951) dzięki historycznym i etnograficznym opracowaniom znanych badaczy i wysokiemu poziomowi naukowemu oraz „Dolina Urgatina" (1946—1952) będąca przykładem czasopisma, które choć poświęcone nie­ wielkiej miejscowości, dzięki szczególnie starannej oprawie graficznej i plastycznemu wyposażeniu d o r ó w n y w a ł o nawet najlepszym czeskim czasopismom artystycznym. Tradycję tego wysokiego poziomu poligraficznego przejęło „Valašsko", będące re­ prezentacją regionalnej czeskiej prasy krajoznawczej, powstałe w 1952 r. ze złączenia pism „Naše Valašsko" i „Dolina Urgatina". d. U k ł a d b i b l i o g r a f i i . Publikacja Kunza ma charakter bibliografii re­ trospektywnej uporządkowanej w e d ł u g grup materiałowych z w e w n ę t r z n y m układem alfabetycznym. Jedną z podstawowych jej zalet jest zaopatrzenie tytułów biblio­ graficznych, zwłaszcza dotyczących historycznych i etnograficznych studiów, w adno­ tacje hasłowe w wypadkach, gdy tytuły te nie w s k a z y w a ł y dość wyraźnie na zawartość treściową i lokalizację. Bibliografia wyczerpuje całkowicie treść rzeczową ekscerpowanych czasopism z pominięciem jedynie niektórych drobnych wiadomości o charakterze czysto lokalnym, a nie mających znaczenia naukowego. Całość materiału rzeczowego podzielona jest na 11 rozdziałów, które wykazują różnorodność tematyki opracowywanych czasopism. Najobszerniejszy z nich, bo za­ wierający 812 tytułów, rozdział V I Etnografia mieści pozycje o treści czysto etno­ graficznej i folklorystycznej. Jednakże ten szczególnie interesujący nas rozdział nie obejmuje wszystkich pozycji z zakresu kultury ludowej, gdyż artykuły i przyczynki z tematyką dotyczącą historii kultury wsi, jej stosunków społecznych i gospodar­ czych, a nawet historii etnografii rozproszone są w pozostałych rozdziałach. T a k np. w rozdziale I I Nauki przyrodnicze mieszczą się opracowania demograficzne, 5 5 Do nich należą, jak również z tych obszarów pochodzą, badacze tej miary, co Emanuel Baláš, Franciszek Bartoš, Dušan Jurkowie, Antonín Václavík, J a n Vyhlídal. �558 RECENZJE z geografii ekonomicznej wraz z osadnictwem i nazewnictwem, choć właściwie po­ winny być włączone do rozdziału zawierającego opracowania historyczne. W roz­ dziale I I I Nauki stosowane m. in. obok działu opracowań dotyczących współczesnego rolnictwa i hodowli wydzielono niewielki zespół artykułów omawiających badania stosunków społecznych wsi. Materiały do historii rzemiosła znajdują się w rozdziale I V Produkcja i technika, transport, komunikacja, handel. Natomiast opracowania odnoszące sią do dziejów rolnictwa wiejskiego, chłopskich ruchów społecznych za­ mieszczono w rozdziale V Nauki społeczne, historia. Pomocniczy dla etnografii mate­ riał językoznawczy znajduje się w rozdziale V I I I Język i literatura (dział „Dialekto­ logia" i „Nazewnictwo"). Zagadnienia oświaty na wsi zawierają opracowania za­ mieszczone w rozdziale X Szkolnictwo, praca oświatowa, wychowanie fizyczne, sport. Tytuły zawierające wiadomości z historii etnografii, wystaw i muzealnictwa etno­ graficznego znajdują się w rozdziałach: I — Bibliografie regionalne, regionalizm, program czasopisma; V I I — Zabytki i muzea; I X — Sztuka; X — Szkolnictwo, praca oświatowa... (dział „Wystawy"); X I — Biografie. Sprawną orientację ogólną w obrębie materiału rzeczowego utrudnia brak dru­ gorzędnego podziału w największych, bo obejmujących ponad dwie trzecie pozycji, trzech rozdziałach bibliografii, tj. V — Nauki społeczne, historia, V I — Etnografia, X I — Biografie, w których zastosowano tylko układ alfabetyczny. Braki systema­ tycznego podziału dla dwu pierwszych rozdziałów, który uwzględniałby poddziały pierwszego, a nawet drugiego stopnia, w y p e ł n i a w pewnej mierze indeks przed­ miotowy. Natomiast orientację w zawartości rozdziału ostatniego ułatwiają do pewnego stopnia podawane przy końcach poprzednich rozdziałów alfabetyczne w y ­ kazy osób specjalnie zasłużonych w danej dziedzinie działalności z odniesieniem do pozycji w rozdziale X I . Wszystkie hasła indeksu przedmiotowego zostały zgrupowane w e d ł u g 11 roz­ działów, na jakie podzielony jest materiał rzeczowy bibliografii. Najbardziej przy tym zostały rozbudowane hasła w rozdziałach w y ż e j omawianych, tj. dotyczących historii i nauk społecznych oraz etnografii. W rozdziale Etnografia zastosowano podział przyjęty w niektórych już publiko­ wanych czeskich bibliografiach etnograficznych . U k ł a d u haseł dokonano w dwu­ dziestu trzech poddziałach ujętych w cztery grupy. Pierwsza obejmuje hasła doty­ czące źródeł, historii i metod etnografii, a także opieki nad ludową tradycją arty­ styczną. Następne to kultura materialna, kultura społeczna, do której m. in. zo­ stały zaliczone: wiedza, wierzenia, wiara i plastyka, włączane zwykle do przyjętego ogólnie działu kultury duchowej. Czwarta grupa dotycząca folkloru obejmuje r ó w ­ nież hasła odnoszące się do gwary, ą, także dotyczące kronikarstwa zawierającego materiał historyczny i etnograficzny. To ostatnie hasło powinno znaleźć się raczej w grupie pierwszej obejmującej źródła. G Pomimo wymienionych niekonsekwencji w układzie materiału rzeczowego bi­ bliografia dobrze jest opatrzona w różnego rodzaju indeksy i wykazy. Otwiera ją Skorowidz ekscerpowanych periodyków, który prócz alfabetycznego wykazu wszyst­ kich roczników wykorzystanych czasopism informuje o zmianach redaktorów, insty­ tucji wydawniczych i miejsca wydania, a także zawartym w podtytułach charak­ terze pisma. Skorowidz ten spełnia zatem rolę krótkiej historii każdego czasopisma. Pozostałe indeksy usprawniające posługiwanie się zestawieniem bibliograficznym, 6 Por. L . K u n z , Česká 1954, ss. 382; R. J e ř á b e k , pisech Moravského Valašska, ethnografie a folkloristika v letech 1945—1952, Praha Soupis národopisných příspěvků v regionálních časo­ Praha 1966, ss. 86. �RECENZJE 559 jak skorowidz autorów i skorowidz miejscowości, opracowane zostały z dużą sta­ rannością. Posiadają bowiem odniesienia nie tylko do n u m e r ó w pozycji, lecz także uwzględniono w nich odpowiednie hasła indeksu przedmiotowego. Omawiane wydawnictwo daje dowód dużego w k ł a d u pracy autora. Świadczy o tym również bardzo staranna oprawa graficzno-edytorska, cechująca zresztą wszystkie wydawnictwa etnograficzne Morawskiego Muzeum w Brnie. Walory este­ tyczne podnosi ożywiający treść (mało z natury rzeczy atrakcyjną) dobór materiału ilustracyjnego, na który składają się rozmieszczone w tekście fotografie kart ty­ t u ł o w y c h ekscerpowanych czasopism oraz zasłużonych współpracowników tych wy­ dawnictw. Maria Gładyszowa R U D O L F BEDNAŘÍK, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a du­ chovné] kultuře. Druhé doplněné vydání. Vydatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c k é m a anglickém. (Słowacy w Jugosławii. Materiały do kultury materialnej i duchowej. Wydanie dru­ gie uzupełnione. Wydawnictwo Słowackiej Akademii Nauk, Bratysława 1966, ss. 386, ilustracje, res. w jęz. serbo-chorwackim, niemieckim i angielskim) Dwa wydania książki w ciągu trzech lat są oznaką, że idzie tu o pracę, która zainteresowała społeczeństwo i okazała się potrzebna. Praca Bednaříka dotyczy obszaru dolnego dorzecza Cisy i Dunaju, nad Drawą, S a w ą i Marusza, a w i ę c trzech regionów Vojvodiny: Baczki, Banatu i Śremu, gdzie pomiędzy serbską więk­ szością żyją — dostawszy się tutaj na skutek zmian gospodarczych i narodowo-politycznych, jakie zaistniały w ciągu ostatnich d w ó c h pokoleń — mniejszości S ł o ­ waków, Węgrów, R u m u n ó w , B u ł g a r ó w i Czechów. Książka powstała na podstawie dobrze ugruntowanych badań terenowych. Pod­ walinę jej stanowiły etnograficzne materiały do trzech działów kultury ludowej, zebrane w latach 1930—1939, tj. w czasie, gdy autor prowadził dla Muzeum w Marti­ nie badania nad słowacką mniejszością narodową w Jugosławii. Dalsze badania penetracyjne przeprowadził autor w 1947 r. W ten sposób powstało dzieło oparte w r ó w n y m stopniu na realiach kultury materialnej, jak i na systematycznych bada­ niach terenowych, a w i ę c praca, na której można polegać pod w z g l ę d e m rzeczowym. Omawiany obszar leży przy ujściu Cisy do Dunaju. Tutaj przebiegała przeciwturecka wojenna linia obronna na ziemiach nowo zasiedlonych w 1740 r. przez w y ż e j wymienione narodowości. W odróżnieniu od „wiecznych poddanych" stali się oni tutaj poddanymi okresowymi, co było p e w n ą ulgą. Osadnicy przybyli bowiem do ziemi niemal wyludnionej, w której w 1720 r. przypadały 2—3 osoby na 1 km . Ale, jak to widać na przykładzie Banatu, w czasach józefińskich kolonizacja była już bardzo intensywna, wykazująca się liczbą 38 000 kolonistów niemieckich. Z etno­ graficznego punktu widzenia obszar ten jest interesujący ze względu na strukturę rolną. Można tu śledzić rozwój poczynając od X V I I I - w i e c z n e j dwupolówki (resp. od dwupolowej gospodarki biedniackiej) aż po rozwinięte rolnictwo słynnej „boga­ tej Baczki", a w i ę c relikty tradycyjnych technik, a obok nich najbardziej postępowe metody pracy. Obszar zasiedlony przez S ł o w a k ó w jest w większej części terenem zalewowym, rozciągającym się nad kanałami, zalewanym czasem na parę lat w o d ą zaskórną, niweczącą dopiero co założone gospodarstwa i uprawioną ziemię. Duże nawilgocenie w y s t ę p o w a ł o tu na zmianę z miesiącami letniej posuchy. Warunki dla rolnictwa nie były w i ę c łatwe. Celem książki Bednaříka jest wykazanie sposo­ bów, jakimi rolnik zwalczał naturalne przeszkody, oraz dróg wiodących do wy2 �560 RECENZJE pracowania postępowych technik rolniczych. Pod tym względem jest to praca no­ watorska. W części agrotechnicznej autor zajmuje się w pierwszym rzędzie pasterstwem. Różnorodnością w a r u n k ó w glebowych i klimatycznych tłumaczy autor zbieżność pomiędzy czasowym wykorzystywaniem pastwisk naturalnych oraz ugorów porośnię­ tych burzanami, a spasanych okresowo, jak również pomiędzy rozwiniętą hodowlą bydła obok ekstensywnego owczarstwa nizinnego. Bednárik wykorzystał źródła hi­ storyczne, np. dokument urbarialnej komisji rady namiestniczej miasta Zwolenia z 1770 г., który głosi, że tamtejsi obywatele biorą na wyhodowanie i wykarmienie owce z Banatu od osiedlonych tam w ł a ś n i e S ł o w a k ó w . Powyższe stwierdzenie jest interesujące zarówno z punktu widzenia hodowli, terminologii, jak również dla poznania dróg jednoczących geograficznie rozdzielone kultury ludowe. Z wielu przykładów wybieram nazwę akov w znaczeniu lekkiej zagrody dla owiec. Na Wielkiej Nizinie Węgierskiej w y s t ę p u j e to urządzenie pod nazwą estrenga lub akol, co wskazuje na pierwotnie słowiański twór ofcol. Samo urządzenie uważa autor za Telikt nomadzkiego systemu gospodarczego. Autor śledzi formy wypasu związane z systemem rolnym. Obok stałych trawia­ stych terenów wypasowych istniały pastwiska na ścierniskach, okresowe, jakie znamy ze zbożowych równin Środkowej Europy z okresu trójpolówki. Dostrzega jednak rozdział pomiędzy produkcją nizinnego owczarstwa a racjonalną gospodarką zbożową. Współczesne trwanie obu kierunków produkcji tłumaczy sytuacją rolną i klimatyczną, a także nieunormowaną gospodarką wodną do chwili, w której za­ sadnicze prace melioracyjne nie w y t w o r z y ł y bardziej sprzyjających warunków. Współistnienie starych, a obok nich postępowych technik autor stwierdził także w zakresie hodowli bydła. Chów bydła wzniósł się na w y ż y n y już w 1880 roku, a hodowane bydło, zwłaszcza nierogacizną, staje się przedmiotem eksportu do prze­ m y s ł o w y c h części ówczesnego państwa oraz źródłem krajowego postępu ekono­ micznego. Autor zanotował typ pasterstwa bez gospodarki sianokośnej, jednakże z zimo­ wym dokarmianiem w razie potrzeby, stwierdził współcześnie występujące formy wypasu, jak np. wspólny wypas letni (od wiosny do zimy), tzw. čupov (tj. wypas okresowy) na ścierniskach oraz wyganianie bydła do stadeł (okresowo grodzone miejsca przy osadach, do których zapędza się bydło z rana i gdzie przebywa do 14—17 godz. po południu). Przy czym stádia uważa za formę przejściową z okresu, gdy odporne bydło rasy stepowej przebywało pod otwartym niebem przez cały rok. Od tych urządzeń (stadeł) był już tylko mały krok do stawiania wspólnych stajni. Już w 1880 r. zaczęli je budować chłopi we wsiach leżących blisko kanału. Stajnie te były lepione z gliny, przykryte lekkim dachem, a w e w n ą t r z posiadały otwarte ognisko. Zwykle kilku hodowców trzymało tam wspólnie swoje bydło (50—80 sztuk) pod nadzorem jednego służącego. Podobne praktyki hodowlane stwierdza autor u Hucułów, Łotyszów, Finów, szukając zaś interpretacji samego zjawiska dochodzi do form jurt turkotatarskich. Ten sposób hodowli uważa za zjawisko bardzo stare, w ł a ś c i w e gospodarce grupowej na trawiastych równinach. Z końcem minionego stulecia poczęto na omawianym obszarze w y m i e n i a ć daw­ niejsze bydło, długorogie, stepowe, bardzo wytrzymałe, na bydło rasy czerwonej, krótkorogie, pod wieloma względami użyteczniejsze, choć mniej w y t r z y m a ł e w trud­ niejszych warunkach naturalnych. W tym też czasie rozpowszechnia się intensywna gospodarka sianokośna oraz opasowa hodowla bydła. To zasadnicze posunięcie eko­ nomiczne spowodowało zaniknięcie ostatnich śladów starych technik hodowlanych. Obie wymienione tu formy gospodarki umożliwiły przeprowadzenie studiów po- �RECENZJE 561 r ó w n a w c z y c h także w zakresie podstawowych konstrukcji budowlanych oraz zwią­ zanego z nimi nazewnictwa zdradzającego zapożyczenia na tym tak wymieszanym etnicznie obszarze. Na obszarze rozciągającym się między Dunajem a Cisą zboża uprawiano na terenach gliniastych, na czarnoziemach i terenach podmokłych, a także na lek­ kich glebach piaszczystych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiór z 1 ha nie przekraczał 11 q zboża. B y ł a to gospodarka deficytowa, ale mimo to z końcem X I X w. obsie­ wało się zbożami chlebowymi 5Wo całej ziemi. Rentowność gospodarstwa zachowy­ wana była jedynie dzięki hodowli, stanowiącej dopełnienie produkcji rolnej. W okre­ sie przeprowadzania badań rolnictwo zachowało niewiele śladów starszych technik. Autorowi udało się jednakże zebrać materiały terenowe dotyczące przechowywania ziarna w podziemnych schowkach, młocki za pomocą obtłukiwania kłosów lub wydeptywania ziarna przez bydło, ponadto też zrębowych lub plecionych przenoś­ nych spichrzy o pojemności 20—30 q ziarna tzw. ambarow. Szerokość spojrzenia autora wyraża się również w poświęceniu znacznej uwagi zajęciom związanym z rolnictwem, ale mającym charakter przemysłowej produkcji roślin, a zwłaszcza chmielu, kultury rynkowo ryzykownej, w y m a g a j ą c e j dobrej gleby, dla typowego rolnika niekorzystnej ze względu na uboczne jej wykorzystanie i wartość. Na uwagę zasługuje fakt, że Bednárik przelicza koszty produkcji rolnej na aktualne ceny rynkowe i biorąc pod uwagę wydajność gospodarstw, zastanawia się, dla jakiej przyczyny rolnik jako samowystarczalny konsument i producent hodował niektóre deficytowe rośliny. W ramach struktury produkcji autor rozpatruje roz­ szerzony system sąsiedzkiej pomocy wzajemnej (tzw. móby) i trwałość tego zwyczaju, chociaż wartość ekonomiczna tej formy pomocy staje się coraz mniejsza. W systemie gospodarczym, w którym stale w y w a ż a ł y się proporcje pomiędzy produkcją roślinną i zwierzęcą, ale nigdy nie osiągały równowagi, powstał (jak zresztą na całej nizinie nad Cisą) system tzw. szałasów (salaśu), który autor określa mianem „dwudomowy". Polega to na tym, że na ziemiach należących do jednego gospodarstwa stawia się filialną zagrodę, oddaloną od macierzystej siedziby w obrę­ bie wsi 10 i 20 km. Szałas stawiano tam, gdzie gospodarz miał ziemię w jednym k a w a ł k u . S t a w a ł się ekonomicznym rdzeniem zagrody. W związku z jego powsta­ niem nasunęło się szereg problemów z zakresu gospodarki, geografii osadnictwa, so­ cjologii i etnografii. Na szałasie w y t w o r z y ł się system monokultury zarówno w pro­ dukcji roślinnej, jak i zwierzęcej. Z biegiem czasu szałasy stawały się obiektami zamieszkiwanymi na stałe, a na skutek dziedzicznego dzielenia ziemi dały początek miniaturowym osadom, biorącym nazwy według rodów. W zasadzie młodzi m a ł ­ żonkowie przebywali tutaj przez cały rok. Do wsi dochodzili tylko w niedziele lub z okazji wiejskich uroczystości. W szałasach, gdzie warunki bytowe były sto­ sunkowo prymitywne, mogły się uchować dłużej niż gdzie indziej liczne prze­ żytki zarówno gospodarczo-techniczne, jak i społeczne, a zarazem w y t w o r z y ć różne formy będące wynikiem pauperyzacji. Jak w poprzednich rozdziałach, autor śledzi genezę zjawiska i jego etymologię. Omówione rozdziały są znakomicie podbudowane materiałem. Widać, że są dziełem rutynowanego terenowca znającego zarówno realia, jak i ich nazwy i umie­ jącego w y t y c z y ć problem. Prace badawcze z lat 1930—1939, będące podstawą oma­ wianej książki, w y c i s n ę ł y na niej swoiste piętno charkterystyczne dla owego okresu, którego nie zdołały w pełni zniwelować nowsze badania z ostatniego dwudziestolecia, które zresztą napotykały trudności. Pozostały tu w i ę c pewne niedostatki. Można by na przykład podać bardziej szczegółowo stan pogłowia hodowanego inwentarza na 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �RECENZJE 562 1 ha pastwiska, ująć w cyfry zmiany w ilości stad, sposób użytkowania bydła, bliższe wiadomości o rasach i sposobach ich uszlachetniania. Pewnej korekty wymaga również stwierdzenie, iż technikę przechowywania ziarna pod ziemią przynieśli ze sobą słowaccy koloniści. Współczesne badania wykazują, że jest to zjawisko właści­ we całemu rolniczemu obszarowi Starego Świata, w y s t ę p u j ą c e z największym na­ sileniem w strefie Morza Śródziemnego, a zanikające w rejonach europejskiej Syberii. Największe braki występują w ergologicznym przedstawieniu narzędzi pracy i urządzeń. Byłoby również dobrze, gdyby na ilustracjach podano skalę. Książka Bednárika ma charakter monograficzny. Dlatego zawiera również roz­ działy poświęcone zwyczajom rodzinnym i dorocznym, pożywieniu (gdzie znajduje się interesująca część związana z epidemiami głodu i specyficznymi warunkami rzutującymi na sposób zdobywania i przechowywania wody do picia), odzieży oraz obszerniejszą część dotyczącą domu. T u autor miał możność porównać, jakie elementy przeniesione z dawnego kraju oparły się zmianom, a jakie się zasymi­ lowały i rozwinęły w nowym środowisku, w bardziej sprzyjających warunkach k l i ­ matycznych. Pierwsi koloniści przejęli niezmiennie na tym terenie w y s t ę p u j ą c y typ ziemianki i trwało dłuższy czas, zanim ich sytuacja gospodarcza pozwoliła na wznoszenie budowli nadziemnych. Docenić należy strukturalną całość, w której autor na podstawie p l a n ó w śledzi rozwój poszczególnych obiektów zagrody, ustala periodyzację w budownictwie, postęp urbanizacji, a na koniec zbieżność • niektórych dróg rozwojowych prowadzących do współczesnego, jednolitego budownictwa. Tego rodzaju publikacja, zarówno od strony materiałowej, jak i metodologicznej, jest zasługującym na uwagę wydarzeniem i cennym w k ł a d e m do poznania m i ę d z y etnicznych stosunków w kraju Naddunajskim. Tłum. z czeskiego Irena Nizińska Ludwik Kunz Ł A R K I N W. G., Oroczi istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny XIX w. do naszich dniej, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, s. 174, ilustr. 52, mapa 1. Coraz częściej autorzy radzieccy dostarczają interesujących publikacji z za­ kresu etnografii S y b e r i i . T y m razem etnograficzna literatura wzbogaciła się o pracę poświęconą Oroczonom — m a ł e j grupie etnicznej z okolic górnego Amuru, której stan liczbowy wg spisu z 1959 r. wynosił 782 osoby. Całość opracowania pomyślana jako studium historyczno-etnograficzne dotyczy okresu wyznaczonego przez autora na czasy od p o ł o w y X I X w. do chwili obecnej. Stąd w ł a ś n i e w pierwszej części przedstawiona została kultura materialna, spo­ łeczna i duchowa w okresie od połowy X I X stulecia do 1917 roku, tj. momentu l 1 Na szczególne wyróżnienie zasługują następujące prace z tego zakresu, które ukazały się w ostatnim dziesięcioleciu (1956—1966): Narody Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa—Leningrad 1956; Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa 1961; S. W. I w a n o w , Ornamient narodów Sibiři как istoriczeskij istocznik, Moskwa—Leningrad 1963; B . O. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960; I . S. W d o w i n, Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa—Leningrad 1965. Sprawom tym poświęcone jest również specjalne czasopismo etnograficzne w y c h o d z ą c e w Z w i ą z k u Radzieckim — „Sibirskij Etnograficzeskij Sbornik", założone w 1952 r. jako 'nowa seria T r u d ó w Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Sporo materiału z zakresu etnografii Syberii znajduje się również w starszych numerach „ S o w i e t skoj Etnografii" i innych czasopismach etnograficznych, które w y c h o d z ą w Związku Radzieckim. �563 RECENZJE ustanowienia na terytorium Dalekiego Wschodu władzy radzieckiej. Druga część pracy poświęcona głównie zagadnieniu powstawania kolektywnej gospodarki po Wielkiej Rewolucji Październikowej w mniejszym stopniu uwzględnia tradycyjną kulturę ze wszystkimi jej przejawami w obrębie wierzeń, obrzędów i ustroju spo­ łecznego. Pierwsza część recenzowanej książki nosi tytuł Oroczoni od poi. XIX wieku do ustanowienia władzy radzieckiej i podzielona jest na trzy zasadnicze rozdziały, z których pierwszy, pt. Szkic historyczny (s. 9—23), dotyczy dziejów etnograficz­ nych badań na tym obszarze oraz zawiera ogólne wiadomości z dziedziny demografii. Początek eksploracji etnograficznych na tym terytorium łączy się z nazwiskami szeregu podróżników, którzy poczynili wiele w a r t o ś c i o w y c h spostrzeżeń nad k u l ­ turą mieszkających tam Ulczów, Nanajców, Giliaków i Oroczonów. Wśród plejady mniej znanych badaczy i podróżników wymienia autor głośne autorytety na polu etnografii Syberii — L . Szrenka i L . Szternberga . Długa lista XIX-wiecznych ba­ daczy wprowadza czytelnika w zagadnienie etnograficznych eksploracji na tym obszarze. Warto jednak zaznaczyć, że w tym dokładnym szkicu historycznym brak jest wzmianki o Polaku Stanisławie Poniatowskim, który w roku 1914 dzięki po­ parciu czeskiego antropologa A. Hrdlíčki — pracującego w ó w c z a s w U.S. National Museum — Smithsonian Institution w Waszyngtonie odbył n a u k o w ą w y p r a w ę do kraju Goldów i Oroczonów . Autor monografii przebywał wśród ludów nadamurskich na przestrzeni lat 1956—1960 i zebrał tam oryginalny materiał etnograficzny, który już wcześniej częś­ ciowo publikował, a ostatnio włączył do recenzowanej pracy . Dane demograficzne zamykające pierwszy rozdział dotyczą głównie okresu X I X oraz X X w., kiedy to rozsiedlenie Oroczonów koncentrowało się wyraźnie w pięciu rejonach sąsiadujących z wybrzeżami Morza Japońskiego, tworząc grupy: amurską, chungarską, nadmorską, koppińską, tumnińską. Różnice językowe zachodzące po­ między niektórymi z tych grup zanikły częściowo już w końcu X I X stulecia, kiedy to wraz z powolnym zacieraniem się świadomości plemiennej nastąpiło prze­ mieszanie się poszczególnych rodów. Warto podkreślić, że drobne grupy ludności oroczońskiej (o czym nie wspomina autor) zamieszkiwały w tym czasie w północnej części K r a j u Zabajkalskiego w basenie górnego biegu Angary, Sziłki i W i t i m y . Rozdział drugi, noszący tytuł — Gospodarstwo i kultura materialna Oroczonów (s. 24—65), poświęcony jest o m ó w i e n i u myślistwa, rybołówstwa, gospodarstwa domo­ wego, transportu i komunikacji, budownictwa, pożywienia i odzieży. Rozpatrując osobno każde z tych zagadnień wymienia autor tylko rzeczy najważniejsze, nie wda2 3 4 5 2 Autorzy ci są powszechnie cenionymi badaczami l u d ó w nadamurskich, a ich prace nie straciły do dnia dzisiejszego swego znaczenia: L . S z r e n k , Ob innorodcach Amurskogo krają, t. 1, St. Pietiersburg 1883; t. 2, St. Pietiersburg 1899; t. 3, St. Pietiersburg 1903; L . S z t e r n b e r g , Giljaki, oroczi, gołdy, niegidalcy, ajny, Chabarowsk 1933. Dokładne dane o tej wyprawie oraz jej wyniki przedstawione są w tomie 50 czasopisma etnograficznego „Lud", 1965: S. P o n i a t o w s k i , Dziennik wy­ prawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku, s. 7—120; F . W o k r o j , Lud­ ność nadamurska w świetle antropologicznych materiałów Stanisława Poniatow­ skiego, s. 121—189; J . G l i n k a , Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjo­ nalna) grup nadamurskiej ludności Goldów i Oroczonów, s. 190—229. W. G . Ł аг к i n, Sowriemiennoje ekonomiczeskoje położenie ediegiejskich artielej i pierspiektiwy ich dalniejszego rozwitja, [w:] Sborník stattej po istorii Dalniego Wostoka, Moskwa 1958; t e n ż e , Ugiediejcy, Władywostok 1950; t e n ż e , K'woprosu o Tazach, „Trudy Inst. Etnogr. A. N. SSSR", t. 31: 1959. W о к r o j , op. cit., s. 133. 3 4 5 �564 RECENZJE jąc się w zawiłe opisy poszczególnych w y t w o r ó w kulturowych. Już w krótkim wstępie poprzedzającym ten rozdział podkreśla autor wielkie znaczenie m y ś l i s t w a i rybołówstwa w systemie gospodarki Oroczonów. Polowano tu przez cały rok, jednak zasadniczy sezon łowiecki rozpoczynał się od października i trwał do marca włącznie. Broń łowiecka prymitywna jak u innych tubylców Syberii — prosty łuk, kopie, noże, strzały o grotach kościanych, kamiennych i metalowych. Znane też były Oroczonom samołówki w rodzaju sideł i samostrzałów ł u k o w y c h . Broń palna pojawiła się tam dopiero w końcu X I X w. jako rezultat kolonizacji rosyjskiej. Prymitywne r y b o ł ó w s t w o rzeczne i morskie uprawiano za pomocą sieci zastaw­ nych, niewodów, ości i w ę d o kościanym haczyku. P o ł o w y na większą skalę umoż­ liwiało posiadanie łodzi, których opis podaje autor w części pracy poświęconej środkom transportu i komunikacji. Łodzie te sprowadzają się do dwu zasadniczych typów, z których pierwszy tworzą mniejsze lub większe dłubanki, natomiast drugi łodzie o burtach wykonanych z desek dartych przy użyciu klinów, które poruszano stosując wiosła. Łodzie mniejsze służyły do p o ł o w ó w rzecznych, natomiast na wielkich — w i e l o w i o s ł o w y c h w y p ł y w a n o w morze przy polowaniu na ssaki mor­ skie. Omawiając transport i komunikację, p e w n ą ilość miejsca poświęca autor lekkim saniom zaprzężonym w psy. Sachalińsko-amurski typ zaprzęgu w ł a ś c i w y dla Oroczonów w y s t ę p o w a ł również u sąsiednich grup etnicznych — Giliaków, Nanajców, N e g i d a l c ó w i A j n ó w . Również i forma nart niewiele odbiegała od tych, które w y s t ę p o w a ł y u sąsiedniego otoczenia etnicznego. Narty podbite skórą oraz tzw. „golice", czyli narty bez skórzanego podszycia, stanowiły powszechną formę pomocniczego środka komunikacji pieszej w okresie zimy. Cały w i ę c inwentarz kulturowy nie w y k a z y w a ł istotnych różnic, a widać to również i na przykładzie budownictwa, którego formy konstrukcyjne w y k a z u j ą wiele wspólnego z pomiesz­ czeniami mieszkalnymi sąsiednich ludów. W przeprowadzonym przez autora prze­ glądzie form oroczońskich pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych w y s u n i ę t e zostały na czoło letnie żerdziowe szałasy o dachu dwuspadowym wspartym na ziemi lub na pionowych ścianach bocznych. Używali też Oroczoni przenośnych stożkowych szałasów, które pokrywano kawałkami brzozowej kory. Zimowe p ó ł ziemianki posiadały konstrukcję zrębową, na której wspierano dach dwuspadowy, kryty kawałkami jodłowej kory. Budowle gospodarcze to przede wszystkim palowe spichrze o konstrukcji zrębowej, w których przechowywano zapasy mięsa, jukołę, odzież, a także drobny sprzęt gospodarczy i narzędzia łowieckie. Przegląd form pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych zamyka autor w z m i a n k ą o tymczaso­ wych szałasach budowanych nad brzegami rzek. Służyły one za schronienia podczas przygotowywania jukoły na zimę. W ogóle potrawy rybne stanowiły podstawowe pożywienie Oroczonów. Zbieranie dziko rosnących jagód praktykowano tutaj powszechnie, a nie tylko w wypadku zbliżającego się głodu, jak miało to miejsce u innych l u d ó w Syberii, zwłaszcza na jej północno-wschodnich obszarach. Metalowe naczynia, w których przygotowywano strawę, przyjęte zostały zdaniem autora od kolonistów rosyjskich pod koniec X I X stulecia. Wydaje się jednak, że nie należy tu pomijać w p ł y w ó w chińskich, które na obszarach przyamurskich były w po­ c z ą t k o w y m okresie stosunkowo intensywne. Drewniane naczynia przetrwały u Oroczonów do początków X X stulecia. Również tradycyjna odzież szyta począt­ kowo z zamszu i rybiej skóry przetrwała w ś r ó d Oroczonów do X X w., a jej powolny zanik następował pod w p ł y w e m pojawienia się tkanin bawełnianych, dostarczanych początkowo przez kupców rosyjskich. Podać jednak należy, że wraz ze zmianą materiału nie zaniknęły pierwotne wzorce krawieckie, a stary krój w y s t ę p o w a ł często przy odzieży wykonanej z tkanin bawełnianych. �RECENZJE 666 Rozdział trzeci, zatytułowany Kultura duchowa i ustrój społeczny Oroczonów (s. 66—117), poświęcony jest omówieniu szeregu zagadnień z tego zakresu. Przede wszystkim już w samym wstępie omawia autor zwyczaje prawne i ekonomiczno-kulturalne położenie Oroczonów do czasów Rewolucji Październikowej. W dalszej kolejności krótkie podrozdziały są o wiele konkretniejsze co do zawartych w nich faktów natury etnograficznej, a dotyczą one: omówienia rodowej organizacji, struktury rodziny, religijnych wierzeń i obrzędów, kultu niedźwiedzia, szamanizmu, obrzędów pogrzebowych i literatury ludowej. Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i poprzedzającymi każdy z tych podrozdzia­ ł ó w podaje autor w skondensowanej formie najistotniejsze szczegóły łączące się z ich tematyką. Informując o organizacji rodowej podkreśla, że jeszcze w drugiej połowie X I X stulecia Oroczoni dzielili się na szereg rodów. Zainteresowania autora idą na ogół w kierunku podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w ich syntezę. Tak jest z wymienionymi w pracy przeżytkami ustroju rodowego — w s p ó l n e dla rodu tereny łowieckie, kolektywne m y ś l i s t w o i rybołówstwo, równy podział upolo­ wanej zwierzyny i wiele innych. Podobnie omówiona jest w książce struktura rodziny, w której mężczyzna zobowiązany b y ł do troszczenia się o dostarczenie pożywienia, tzn. mięsa i ryb, natomiast kobieta zajmowała się pracą w domu, gotowaniem strawy i wychowaniem dzieci. Mężczyzna był panem i głową rodziny. Na nim spoczywała troska o utrzymanie rodziny, zajmował się w i ę c handlem — sprzedażą skór, za które o t r z y m y w a ł produkty ż y w n o ś c i o w e . Rola kobiety — żony i matki — była w rodzinie oroczońskiej mniej w a ż n a jeszcze pod koniec X I X stulecia aniżeli obecnie. Wewnątrz pomieszczenia mieszkalnego posiadała ona od­ dzielne miejsce do spania, nie mogła spożywać posiłków przed nakarmieniem męża, a podczas wizyty gościa zobowiązana była do siedzenia w kącie szałasu, obok drzwi. Z zagadnieniem tym w i ą ż e się sprawa zawierania związku małżeńskiego, której autor poświęca nieco uwagi w swej książce. Przede wszystkim zaznacza, że jeszcze do początków X X w. Oroczoni surowo przestrzegali zasad egzogamii, pow­ szechną formą zawarcia m a ł ż e ń s t w a b y ł tzw. wykup żony od ojca, czyli zapłata kałymu. Ojciec sprzedawał swe córki do innych rodów, natomiast dla swych s y n ó w k u p o w a ł kobiety, które z tym momentem stawały się członkami jego rodu. Kończąc ten podrozdział zestawia autor ciekawy słowniczek (33 nazwy) dotyczący nomenklatury systemu rodowego Oroczonów. Na podstawie dokonanej analizy wierzeń i obrzędów religijnych wymienia autor g ł ó w n e b ó s t w a Oroczonów, których postacie wyrzeźbione w drzewie (zazwy­ czaj antropomorficzne) znajdowały się w każdym mieszkaniu. Jako rozwinięcie tego zagadnienia podaje autor szczegóły łączące się z kultem niedźwiedzia. Cechą cha­ rakterystyczną tego kultu u Oroczonów b y ł jego rodowy charakter. Niedźwiedź uważany b y ł za totemicznego przodka rodu, a poświęcone mu obrzędy posiadały charakter kultu totemicznego. Oczywiście sprawy te przedstawione zostały przez autora w nieco rozwlekłej formie, ale trudno było jej uniknąć skoro zebrany w pracy zespół faktów nie jest najlepiej uporządkowany systematycznie. Widzimy to również w części pracy poświęconej szamanizmowi, w której przedstawiony został dokładniej ubiór szamana (płaszcz, czapka, buty, pasek) aniżeli sam obrzęd. W pewnym stopniu czyni to autor omawiając funkcję szamana, którą stanowiło zazwyczaj odpędzanie złych duchów, p r z y w o ł y w a n i e dobrych, leczenie chorych, przepowiadanie w y n i k ó w ł o w ó w . Przy grzebaniu zmarłych powszechne były prak­ tyki szamańskie, mające na celu nawiązanie kontaktu z duszą nieboszczyka. Spra­ wom tym poświęca autor nieco uwagi w części pracy omawiającej obrzędy pogrze­ bowe. Przy tej okazji podaje pewne dane o w y s t ę p u j ą c y m wśród Oroczonów �566 RECENZJE wyobrażeniu na temat duszy człowieka. Według ich mniemania człowiek posiada trzy dusze — chanija omoro, chanija makky i chanija sakka. Dusze te po śmierci człowieka rozstawały się z ciałem i żyły nadal każda oddzielnie. Zmarłego chowano w dziuplach drzew lub w specjalnym maleńkim domku zrobionym z desek. W ostatnim podrozdziale omawia autor szereg zagadnień, wśród których na czoło wysuwa się wiedza ludowa, plastyka i tradycyjna literatura. W części tej zgromadził autor wiele istotnych problemów, których wnikliwsze rozpatrzenie, a nie tylko anonsowanie, dałoby o wiele ciekawszą monografię przedstawionych zjawisk. Dużo miejsca w swej pracy poświęca W. G. Łarkin omówieniu przemian społeczno-gospodarczych, które zaszły u Oroczonów po roku 1917. Sprawom tym przeznaczona została druga część książki zatytułowana — Oroczoni w latach władzy radzieckiej, składająca się z dwu rozdziałów — Budowa ustroju socjalistycznego u Oroczonów (s. 121—146) oraz Współczesne gospodarstwo i kultura materialna Oroczonów (s. 147—165). Pierwszy z tych rozdziałów ukazuje mechanizm przemian gospodarczo-społecznych, które nastąpiły w wyniku Rewolucji Październikowej. Jego treść zawiera szereg ogólnych f a k t ó w natury polityczno-społecznej, które w większości w y p a d k ó w zainteresują raczej historyka aniżeli etnografa. Odwrotnie sprawa wygląda w rozdziale drugim, w którym zespół nagromadzonych faktów układa się wyraźnie wg zasad przyjętych w większości etnograficznych monografii poszczególnych grup etnicznych. Wiadomości te zgrupowane zostały w następu­ jących podrozdziałach: ekonomiczne podstawy bytu Oroczonów w dobie w s p ó ł ­ czesnej, budownictwo, środki transportu i komunikacji oraz drogi ich rozwoju, odzież, pożywienie i sprzęt kuchenny, struktura rodziny i rozwój oświaty i k u l ­ tury. Omawiając poszczególne z tych zagadnień autor podaje szereg szczegółów, z których wnioskujemy, że gros tradycyjnych w y t w o r ó w kultury materialnej zanikło zupełnie, a ustrój społeczny uległ także znacznym modyfikacjom, które w y r u g o w a ł y całkowicie tradycyjny zespół nakazów i zakazów łączących się ze strukturą systemu społecznego. Omówienie pracy byłoby niepełne bez podkreślenia jej szaty ilustracyjnej. Umiejętnie dobrane rysunki w y e l i m i n o w a ł y w pewnym stopniu konieczność opisu f a k t ó w z dziedziny kultury materialnej, ale przez to samo należało rozbudować przynajmniej niektóre zagadnienia łączące się z kulturą duchową i społeczną. W większości w y p a d k ó w autor hołdował zasadzie podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w problem ich genezy i powiązań z sąsiednimi grupami etnicznymi. Mając więc tak zebrany materiał można przystąpić do porównania go z zespołem faktów kulturowych sąsiednich populacji, w wyniku czego otrzymamy jaśniejszy obraz kształtowania się wspólnoty kulturowej ludów nadamurskich. Antoni Kuczyński S I E G M U N D M U S I A T , Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlcwsitz, Bautzen 1964, ss. 184. nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) W polskiej literaturze etnograficznej, która jest w dużym stopniu odbiciem prowadzonych prac badawczych i podejmowanych tematów, mało miejsca dotych­ czas poświęcono kategorii proletariatu rolnego. Nie doczekała się ona ze strony �567 RECENZJE 1 etnografów oddzielnych i możliwie pełnych o p r a c o w a ń , takich jakie stworzyli ekonomiści czy historycy . We współczesnej rzeczywistości coraz słabiej jest uchwytne zagadnienie proletariatu rolnego, który w e d ł u g obliczeń Instytutu Ekono­ miki Rolnej w 1950 r. stanowił w Polsce tylko 2°/o rodzin wiejskich w skali całego k r a j u , nie stwarzając tym samym impulsu do badań, mimo iż kryje w sobie wiele ciekawych i złożonych problemów. Dlatego musi budzić zainteresowanie każda na ten temat praca, tym bardziej gdy jest oparta na bardzo rozległych i starannie zebranych źródłach. Książka S. Musiata interesuje nas również i dlatego, że wska­ zuje na jeden ze sposobów — nie jedyny — przedstawienia problematyki, a wreszcie i dlatego, iż dotyczy sąsiednich Łużyc, które ostatnio budzą wśród etnografów polskich duże zainteresowanie. Omawiana praca zawężona jest jednak i teryto­ rialnie, i czasowo, a także pod w z g l ę d e m przedmiotu badań. Tak w i ę c odnosi się tylko do części Górnych Łużyc, tzw. ziemi budziszyńskiej, a traktuje o jednej kategorii robotników rolnych, a mianowicie czeladzi, zatrudnionej w dobrach szlacheckich i gospodarstwach chłopskich. Czasowo zamknięta została dwoma datami, istotnymi dla historii omawianej kategorii robotników, a mianowicie rokiem 1835, tj. ukazaniem się pierwszej dostosowanej do stosunków kapitalistycznych ustawy o czeladzi, oraz rokiem 1918, tj. zniesieniem w wyniku niemieckiej rewo­ lucji listopadowej wszystkich obowiązujących czeladź ustaw. Tak wybrany okres, mający logiczne wytłumaczenie, siłą rzeczy w p ł y n ą ł na dobór źródeł, wśród których przeważają materiały archiwalne, zbiory ustaw i przepisów, policyjne akta ś w i a d ­ czące o wykroczeniach przeciwko tym ostatnim, ówczesne czasopisma i kalendarze oraz literatura przedmiotu. Tylko dla okresu 1890—1918 źródła te poszerzone są 0 wypowiedzi 21 informatorów, byłych parobków i dziewek. Opierając się na tak wszechstronnych źródłach autor zmierza do przedstawienia sposobu życia czeladzi, rozumiejąc pod tym pojęciem mieszkanie, pożywienie, ubiór, życie towarzyskie, sytuację zdrowotną, położenie społeczne oraz twórczość i kulturę. Dyskusyjny może być tak ujęty zakres pojęcia „sposób życia", choć nie wydaje się konieczne posze­ rzanie go lub zawężanie. Istotne bowiem jest to, czy autor potrafi na tak dobra­ nych zagadnieniach przedstawić specyfikę sposobu życia czeladzi wiejskiej, w y k a ­ zać różnice kulturowe między nią a kapitalistami rolnymi oraz kurczenie się tradycyjnej kultury i stosunków patriarchalnych. Trzeba stwierdzić, że autorowi udało się to bardzo dobrze i dał nam obraz czytelny i przekonujący, choć nie zawsze pełny. Sposób ujęcia jednak materiału w kolejnych rozdziałach: Rolnictwo 1 praca czeladzi, Położenie społeczne, Sprawy zdrowotne i higiena, Mieszkanie, Pożywienie, Ubiór, Zycie towarzyskie, Twórczość i kultura — uzależniony był nie tylko od' samego tematu, ale i zakresu źródeł. T y m też należy w i ę c tłumaczyć różną objętość rozdziałów, co zresztą nie jest istotne, a również bardziej lub mniej pełny obraz danego zagadnienia, który jednak wystarcza autorowi do wysnucia k o ń c o w y c h wniosków. Na u w a g ę zasługuje słuszna zasada rozpoczynania rozdzia2 3 1 Na tym miejscu można w y m i e n i ć : W. P o p i e l a , Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych XIX wieku do 1939 roku, „Etnografia Polska", t. 8: 1964, s. 172—206. Por. np. A. A j n e n к i e 1, Położenie prawne robotników rolnych w Polsce. 1918—1939, Poznań 1962, ss. 464; H . C h a m e r s k a , Warunki bytowe czeladzi folwarcznej w Królestwie Polskim w okresie pouwłaszczeniowym (1830—1863), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961 nr 2, s. 187—211; W. G r a b ­ s k i , Stosunki służbowo-robotnicze rolne w Królestwie Polskim, Warszawa 1906, ss. 99; A. R o s e , Kwestia robotników rolnych ze szczególnym uwzględnieniem stosunków wielkopolskich, Poznań 1919, ss. 152, i inni. B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika. Studia z socjologii wsi, Warszawa 1963, s. 31. 2 3 �568 RECENZJE ł ó w o m ó w i e n i e m literatury uwzględniającej w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu interesującą autora tematykę, co prowadzi nie tylko do podsumowania dotychcza­ sowych w y n i k ó w badań, ale również zapoznaje z różnymi metodami pracy i spo­ sobami ujęcia tematyki. Praca S. Musiata ujęta jest w osiem rozdziałów, wymienionych już w y ż e j , w których problematyka badawcza omówiona została na tle ogólnej sytuacji spo­ łeczno-ekonomicznej, w a r u n k ó w historycznych, geograficznych i etnicznych, co pozwoliło na wyjaśnienie ówczesnych zjawisk kulturowych. Rozdział I (Rolnictwo i praca czeladzi) przedstawia przedkapitalistyczne i kapitalistyczne stosunki pro­ dukcyjne, zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne gospodarstw, technikę upraw i mechanizację w rolnictwie oraz formy pracy czeladzi wiejskiej. Następny rozdział, pt. Położenie społeczne, porusza zagadnienie kontraktu pracy, wynagrodzenia i walki klasowej. Po tym rozdziale znalazło się omówienie spraw zdrowotnych, a następnie stosunków mieszkaniowych. N a j w i ę c e j materiału uzyskujemy w kolej­ nym rozdziale, pt. Pożywienie. Omówione ono zostało w przedziałach czasowych: 1835—1870, 1870—1914, 1914—1918, z uwzględnieniem zróżnicowania w y ż y w i e n i a czeladzi zatrudnionej w dobrach szlacheckich i w gospodarstwach chłopskich. Autor przytoczył tutaj liczne materiały oparte na wypowiedziach informatorów, zatrudnio­ nych w kilku różnych majątkach ziemskich. W rozdziale tym przedstawiono również temat: czeladź a alkohol. Ubiór czeladzi i brak w nim w z g l ę d n i e w y s t ę p o w a n i e odrębności w porównaniu ze strojem innych mieszkańców wsi omówiono w roz­ dziale szóstym, a w n a s t ę p n y m (Zycie towarzyskie) — zwyczaje rodzinne czy doroczne oraz sposób spędzania wolnego czasu. Wreszcie w ostatnim, ó s m y m roz­ dziale przedstawiono sytuację językową tego dwujęzycznego (łużycko-niemieckiego) obszaru, folklor, udział czeladzi w życiu kulturalnym, a przede wszystkim kultu­ ralną rolę zwyczajowych „prządek". Każdy z rozdziałów posiada krótkie podsu­ mowanie i najważniejsze wyniki badań, a cała praca zamknięta jest wykazem źródeł, w tym informatorów i literatury. Książka Musiata jest tym cenniejsza, że posiada wartość nie tylko dla etno­ grafa, ale dostarcza konkretnego materiału do stosunków społeczno-ekonomicznych Górnych Łużyc w latach 1835 do 1918, który wykorzystany być może przez innych specjalistów, służąc do szerszych uogólnień. Dlatego też z zainteresowaniem należy odnotować wiadomość o kompleksowych badaniach Instytutu ludoznawstwa serbskiego w Budziszynie , zmierzających do opracowania omawianej na tym miejscu problematyki, kształtującej się po 1918 r. 4 Zofia Szromba^Rysowa N O W E S P O J R Z E N I E NA P R A C E L U C I E N LÉVY-BRUHLA (Uwagi na margi­ nesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa phüosophie, Paris 1963, ss. 134). 1 Wznowienie we Francji dziel Lucien L é v y - B r u h l a oraz ukazanie s i ę książki będącej biografią, a zarazem omówieniem p o g l ą d ó w tego filozofa, nasuwa szereg różnych refleksji związanych z niektórymi problemami z dziedziny antropologii 4 W. J a c o b e i t , Siegmund Musiat: Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", t. 12: 1966 cz. 1, s. 126. 1 L . L é v y - B r u h l , VAme primitive, Paris 1963; t e n ż e , La Mentalitě tive, Paris 1960; t e n ż e , La Mythologie primitive, Paris 1963. primi­ �569- RECENZJE kulturalnej i społecznej, którymi przez wiele lat się zajmował. Książka ta skłania do zastanowienia się bliżej nad ewolucją poglądów w ostatnim trzydziestoleciu i nad ciągle prowadzoną dyskusją mającą na celu uporządkowanie dotychczas zebranej wiedzy o życiu duchowym i poziomie u m y s ł o w y m tzw. społeczeństw prymitywnych. Jean Cazeneuve wielokrotnie w swej książce podkreśla, że zbyt rzadko wspomina się zasługi L . L é v y - B r u h l a położone niegdyś w pracy nad tym zagad­ nieniem, pamiętając raczej tylko jego potknięcia. Zaciążyła tutaj głównie nie­ szczęśliwa teoria tzw. myślenia prelogicznego, a raczej to, co się z grubsza rozumie pod tym pojęciem. Poglądy te były ostro zwalczane za życia filozofa, co w ó w c z a s było zrozumiałe. Mało natomiast wiadomo o tym, że L . L é v y - B r u h l pod koniec życia poddał krytyce swoją teorię i w dużej mierze się z niej w y c o f a ł . Świadczy to o uzyskaniu w końcu przez autora odpowiedniego dystansu do swojej myśli, do której był szczególnie przywiązany i której słuszności bronił przez wiele lat pracowitego życia. Lucien L é v y - B r u h l urodził się w roku 1857, działalność pisarską rozpoczął w roku 1885 zajmując się początkowo głównie filozofią . Dziełem, które stało się pomostem do przejścia od „czystej filozofii" w kierunku zagadnień socjologicznych i etnologicznych, była książka La Morale et la science des moeurs . Od tego czasu L . L é v y - B r u h l poświęcił się problemowi umysłowości l u d ó w prymitywnych. W 1925 r. powołuje do życia Instytut Etnologii podejmując współpracę z Paulem Rivetem i Marcelem Maussem. Poczynając od roku 1919 życie L . L é v y - B r u h l a stało się bardzo ruchliwe. W latach 1919—1920 odbył podróż do S t a n ó w Zjednoczo­ nych i w y z y s k a ł drogę powrotną dla zwiedzenia Chin, Japonii, Jawy i Indochin. W 1922 r. uczestniczył w Kongresie A m e r y k a n i s t ó w w Brazylii i poznał Paragwaj, Argentynę, Peru i Chile. W 1925 r. wziął udział w konferencji w Londynie,, a w 1926 r. w Hadze, poświęconych interesującym go zagadnieniom. W 1925 r. zwie­ dza kilka krajów w Ameryce, jak Costa Rica, Nikaragua, San Salwador, Guatemala. Później także nie zaprzestaje podróży. W 1935 r. odbywa podróż po Europie centralnej, stykając się w Austrii z Zygmuntem Freudem, z którym łączyły go niektóre poglądy. Zmarł w roku 1939. Zycie jego świadczy o ogromnej ciekawości świata, pracowitości i rozległości horyzontów. Natomiast nie znajdujemy u L é v y - B r u h l a pasji badacza terenowego,, weryfikującego swoje poglądy w konkretnie istniejącej rzeczywistości. Etnologiem w tym znaczeniu L . L é v y - B r u h l nie był. Niejednokrotnie czyniono mu z tego powodu zarzuty, dla nas szczególnie zrozumiałe ze względu na wdrożenie naszego sposobu myślenia do pewnego porządku w postępowaniu badawczym, w którym jednym z koniecznych w a r u n k ó w jest empiryczność poznania. L . L é v y - B r u h l był jednak przede wszystkim filozofem, a nie etnologiem-badaczem. Dla niego zagad­ nienie poziomu u m y s ł o w e g o l u d ó w prymitywnych było w dużej mierze zagadnie­ niem teoretycznym — po uprzednim zresztą ogólnym poznaniu zebranego przez innych materiału faktograficznego. 2 3 4 5 2 Les Carnets de Lévy-Bruhl, Ouvrage posthume avec une preface de Múrice Leenhardt, Presses Universitaires de France, 1949; J . C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophic Paris 1963, s. 13. C a z e n e u v e , op. cit., s. 1—14. L . L é v y - B r u h l , L'Ideé de responsabilité, Hachette 1885; t e n ż e , L'Allemagne depuis Leibniz, essai sur de développement de la conscience nationale en Allemagne, Hachette 1889; t e n ż e , La philosophic de Jacobi, Alean 1894. L . L é v y - B r u h l , La Morale et la science des moeurs, Alean 1903. 8 4 5 �.570 RECENZJE Istnieje w tego rodzaju podejściu do zagadnienia pewne nie dość może jasno sformułowane intuicyjne raczej stanowisko, które wydaje się być bliskie niektórym wypowiedziom C l a u d e L é v y - S t r a u s s a . C . L é v y - S t r a u s s uważa, że zadaniem etno­ logii jest najpierw obserwacja i opis, dalej analiza i klasyfikacja faktów, następnie wyodrębnienie e l e m e n t ó w stałych od przypadkowych i wreszcie sformułowanie praw rozwojowych. Lecz wydobycie z badanych zwyczajów, wierzeń i instytucji tego nieskończenie czasem drobnego czynnika stanowiącego istotę rzeczy nie jest m o ż l i w e do przeprowadzenia w y ł ą c z n i e na bazie r z e c z o w e j obser­ w a c j i , chociaż jest ona koniecznym punktem wyjścia. G 7 Tzw. teoria L . L é v y - B r u h l a stanowi jednak o tyle swoisty etap w dociekaniach nad u m y s ł o w o ś c i ą ludów prymitywnych, że niewątpliwie warto zastanowić się, chociażby w największym skrócie, jak przedstawiał się ciąg logiczny tego rozumo­ wania i co w nim było cennego, nowatorskiego czy odkrywczego — a co nie w y t r z y m a ł o krytyki i nie znalazło potwierdzenia w rzeczywistości. Zarys jego teorii czy m o ż e — jak sam wolał ją nazywać — hipotezy, w formie najbardziej arbitralnej, a więc i najbardziej atakowanej znajduje się w dwóch pracach: Les Fonctions mentales dans les sociétěs inferientes i L'Ame primitive . Punktem w y j ś c i a rozważań L . L é v y - B r u h l a było założenie, że w celu usta­ lenia ogólnego obrazu umysłowości prymitywnej należy badać psychikę nie posz­ czególnych osobników danej społeczności, lecz całości społeczeństwa, jaką stanowi suma wspólnych jego członków. Grupa społeczna stanowi bowiem jedność i posiada specyficzne oblicze duchowe. Problem więc jest zbiorowy — socjologiczny. Można uchwycić i ująć w prawa zbiorową psychologię każdego społeczeństwa. Pierwszym etapem pracy winny stać się studia nad społeczeństwami najdalszymi od naszego sposobu myślenia, charakteryzującymi się brakiem m y ś l e n i a abstrakcyjnego i p o j ę ­ ciowego. To są, en gros, w e d ł u g L é v y - B r u h l a , społeczeństwa pozbawione pisma. Wczuć się w ich sposób m y ś l e n i a m o ż e m y wyłącznie przez poznanie ich psychiki. Poznać ją możemy w drodze przeanalizowania materiałów zebranych nawet przez „osoby postronne", jak np. misjonarzy czy podróżników. Zwodniczość tego rodzaju materiału nie stanowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, specjalnej przeszkody dla wysnu­ wania wniosków, ponieważ celem jego pracy nie jest przedstawienie kompletnego obrazu życia archaicznego, ale uchwycenie różnic między umysłowością l u d ó w prymitywnych a naszą. 8 Charakterystyczne dla społeczeństw prymitywnych są wyobrażenia składające się na całokształt ich mistyki, dalekiej w rozumieniu L . L é v y - B r u h l a od tego, co dziś podkłada się pod to pojęcie. W mistyce l u d ó w prymitywnych na ogół nie ma prostych związków skojarzeniowych łatwo czytelnych dla badacza. Tym bardziej że nie znajdujemy u l u d ó w prymitywnych linii demarkacyjnej między tym co natu­ ralne, a tym co nadprzyrodzone. Niemniej, różnice między umysłowością ludów prymitywnych a naszą są dla nas uchwytne, ponieważ oba typy umysłowości nie są dla siebie nieprzenikalne. L . L é v y - B r u h l starał się sprecyzować w swoich pierw­ szych dziełach to, co rozumie przez tzw. m y ś l e n i e prelogiczne. Chciał, jak się zdaje, w tym pojęciu wyrazić przede wszystkim to, że w procesie ewolucji ukształtowała się m y ś l poprzedzająca etap pojawienia się myśli logicznej sensu stricto, tzn. myśli świadomie eliminującej sprzeczności. Nie sugeruje jednak, jak chcą niektórzy k r y ­ tycy, istnienia dwóch różnych logik, czy też jakiejś innej „antylogiki" czy „para- 6 C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl..., C . L é v y - S t r a u s s , Panorama de " Alean 1910; Alean 1917. 7 s. 17—21. 1'Etnologie, „Diogene", nr 2: 1953. �RECENZJE 571 logiki". L . L é v y - B r u h l uważał ponadto, że byłoby błędem dopatrywanie się w umysłowości ludów prymitywnych indywidualnej logiki u jednostek, a trakto­ wanie myślenia pręlogicznego i mistycznego wyłącznie jako ogólniejszego zjawiska społecznego. W rzeczywistości życie u m y s ł o w e człowieka prymitywnego jest zjawi­ skiem całkowicie społecznym i na pewnym szczeblu rozwoju zarówno myślenie prelogiczne, jak i logiczne pozostaje ze sobą w ścisłej koegzystencji. Przyjmując jednak nawet istnienie operacji prelogicznych i logicznych ściśle ze sobą związa­ nych, L . L é v y - B r u h l mimo to sądzi, że ludy prymitywne są w znacznie mniejszym stopniu zdolne do tworzenia pojęć abstrakcyjnych i uogólnionych niż my. L . L é v y - B r u h l odrzuca istnienie prostej ewolucji wiodącej od myślenia pręlogicznego do w y ż s z y c h stopni. Rozumie on świat wyobrażeń w społeczeństwach prymitywnych jako sukcesję przeszłych w i e k ó w oraz podkreśla fakt nierównomierności przetrwa­ nia bardziej lub mniej archaicznych wyobrażeń, wierzeń itp. Uważa za znajdujące się na w y ż s z y m stopniu rozwoju to społeczeństwo, które posunęło się dalej w rozu­ mowaniu od rozumowania w e d ł u g prostych praw partycypacji. I tak np. członek społeczności w y ż e j zorganizowanej nie m ó w i już, że jest zwierzęciem — totemem, lecz, że jego przodkowie byli zwierzętami totemicznymi. Jednakże nie zawsze pojęcia zastępują wcześniejsze wyobrażenia, nie zawsze da się oddzielić to, co emocjonalne i wrażeniowe od tego, co przemyślane — koncepcyjne. Niekiedy wszystko przeplata się ze sobą w nierozerwalną całość. Jest to zresztą właściwością i wieczną potrzebą ludzkiej natury — gdyż czysto empiryczna i racjonalistyczna koncepcja świata nie daje człowiekowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, pełnej satysfakcji. W swoich dalszych dziełach: L e Surnaturel et la nature, La Mythologie Primi­ tive, L'Expérience mystique, L . L é v y - B r u h l sprecyzował swoją hipotezę i można powiedzieć, że ją w pewien sposób w y c y z e l o w a ł w szczegółach, nie zmieniając tez zasadniczych, które zmodyfikował dopiero w późniejszych notatkach, wydanych już po śmierci autora jako: Les Carnets de Lévy-Bruhl — Ouvrage posthume avec une preface de Maurice Leenhardt. Po prześledzeniu tego toku rozumowania łatwo jest stwierdzić w y s t ę p o w a n i e nie tylko niekonsekwencji, lecz niekiedy wręcz sprzeczności. Toteż poglądy, bardzo sumarycznie streszczone powyżej, doczekały się już w latach 1926—1927 krytyki ze strony autorów, takich jak: Larguier des Bancels, Edouard Leroy, Raoul Allier, którzy postawili L . L é v y - B r u h l o w i szereg zarzutów, głównie z powodu głoszonej tezy o różnicy w m y ś l e n i u l u d ó w prymitywnych a naszym. Również Mauss skryty­ kował stawianie granicy między ludami prymitywnymi a ludami bardziej zaawan­ sowanymi na drodze rozwoju kulturalnego, dzielenie kultury na odrębne, niepo­ wiązane ze sobą części, jak technika czy religia, i zalecał skoncentrowanie studiów nad całością zjawisk społecznych. W 1912 roku E . Durkheim w Les Formes élementaires de la vie religieuse poddaje w wątpliwość istnienie myślenia, które nie byłoby koncepcyjne, i zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i popełnienie ciężkiego błędu w identyfikacji pojęcia z ideą, ponie­ waż pojmować to nie znaczy generalizować wyobrażenia. Zdaniem jednak J . Cazeneuve'a L . L é v y - B r u h l w swoich sześciu książkach, które poświęcił zagadnieniu umysłowości prymitywnej, podaje swoją główną teorię w formie niewymuszonych rozważań, mogących być bardzo różnie interpretowanymi. On sam sądzi, że L . L é v y -Bruhl, stwierdzając z jednej strony istnienie umysłowości prymitywnej, a z drugiej racjonalnej, wyróżnił w gruncie rzeczy tylko dwa różne stopnie składające się w sumie nie tylko na dwa etapy rozwoju, lecz także na całość ducha ludzkiego, 3 9 Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl..., s. 25, 55 nn. �572 RECENZJE i dał w zasadzie interpretację strukturalistyczną podobną w tym do doktryny Emila Bréhier i Van der L e e u w ' a . Nie analizując na razie bliżej stanowiska J . Cazeneuve'a, warto zastanowić się nad poglądami dotyczącymi tych samych zagadnień innych przedstawicieli fran­ cuskiej szkoły socjologicznej, współczesnych L . L é v y - B r u h l o w i , głównie nad poglą­ dami Emila Durkheima. Sam E m i l Durkheim przyznawał, że jego podstawowe zasady były podobne do głoszonych przez L . Lévy-Bruhla, chociaż istnieją także niebłahe różnice. Dla porównania stanowisk obu myślicieli można posłużyć się pracą E . Davy'ego , który zestawił ich poglądy na niektóre interesujące nas kwestie. Wynikają z tego następujące wnioski: 1. Obaj uważali za jedynie poprawną metodę socjologiczną w badaniu społe­ czeństw prymitywnych, gdyż psychologiczna analiza jednostkowa (indywidualna) niczego nie wyjaśnia. Człowiek faktycznie żyje w środowisku społecznym, które kształtuje go jak najbardziej „ w e w n ę t r z n i e " . 2. L . L é v y - B r u h l nie uwzględniał ciągłości i łączności między doświadczeniem a rozumowaniem. Doszedł w tym względzie do odnowienia dyspozycji niezależ­ nych — co przeczy całkowicie danym psychologii współczesnej. 3. E . Durkheim w przeciwieństwie do L . L é v y - B r u h l a uznawał stały postęp racjo­ nalności przechodzący jedynie przez fazę mistyczną i uważał, że chociaż myślenie prymitywne, mistyczne, i myślenie racjonalne stanowią dwie formy umysłowości ludzkiej bardzo różne od siebie — to powstały jedna z drugiej i stanowią dwa okresy tej samej ewolucji. Dowodził również, że najbardziej podstawowe pojęcia u m y s ł u ludzkiego, jak pojęcie czasu, przestrzeni, rodzaju, gatunku, siły i przyczynowości, jak również pojęcie osobowości — czyli te 'pojęcia, którym filozofowie nadali miano kategorii i które panują w świecie logicznym, zostały wypracowane na gruncie religijnym . 4. L . L é v y - B r u h l też starał się wykazać, że pierwotna umysłowość jest w swej istocie religijna, lecz nie sądził, aby poza symboliką religijną mogła kryć się jakaś rzeczywistość obiektywna, która istniała dla Durkheima. 5. L . L é v y - B r u h l sądził podobnie jak Durkheim, że początki religii są społeczne, tzn. że są jak najściślej wytworem społecznym. Wytworem społecznym są także pojęcia i odpowiadająca im logika. W niektórych swoich pracach L . L é v y - B r u h l przeciwstawiał sobie jako formalne antytezy — z jednej strony myśl pierwotną i religijną (mistyczną), z drugiej myśl n a u k o w ą i współczesną. W myśli religijnej — pierwotnej panowałaby więc prawie zupełna obojętność na dowodzenie doświad­ czalne i zasadę sprzeczności. W myśli naukowej — współczesnej niezaprzeczalna byłaby zasada tożsamości i oparcie się na doświadczeniu. 6. Zarówno Durkheim, jak i L é v y - B r u h l uważali, że fakty moralne należą do konkretnej rzeczywistości społecznej. Nie mogą b y ć skonstruowane, gdyż istnieją obiektywnie i powinny b y ć badane jako fakty fizyczne. Narzucają się badaczowi jako zewnętrzne obiektywne realności w zwyczajach, instytucjach i wierzeniach każdego społeczeństwa. Cechy faktu społecznego, zdaniem E . Durkheima, najdobit­ niej występują w religii. 10 11 n 13 1 0 Por. É. B r é h i e r , Originalitě de Lévy-Bruhl, „Revue Philosophique", octobre-decembre 1949, s. 385—388; Van der L e e u w, La Structure de la mentalitě primitive, „Extrait de la Revue ďhistoire et de philosophie religieuse", Strasbourg 1928. E . D a v y , Sociologues d'hier et aujourd'hui, Paris 1931, s. 278—287. 12 D a v y , op. cit., s. 105—106. E . D u r k h e i m , Les Functions mentales dans les sociétěs inferieures, Paris 1910; t e n ż e , „L'Anneé Sociologiques", t. 12: 1909—1913. 11 1 8 �573 RECENZJE Trzeba tutaj podkreślić z całym naciskiem ogromne zasługi Durkheima w pod­ jęciu idei obiektywności f a k t ó w społecznych i zdefiniowaniu zakresu tego pojęcia, co pozwoliło na wyodrębnienie go od wydarzeń historycznych czy zjawisk czysto psychologicznych. Ogólnie rzecz biorąc postawa L . L é v y - B r u h l a jest w pewien sposób wtórna w stosunku do Durkheima. Postawa ta ponadto jest wieloznaczna, dyskusyjna i kontrowersyjna. Trudno w i ę c jest przeprowadzić szczegółową krytykę jego poglą­ dów ze względu na płynność niektórych stwierdzeń i w y s t ę p u j ą c e niekonsekwencje. Wydaje się, że najsłuszniej będzie, podobnie jak to czyni Jean Cazeneuve, odczy­ tywać L . L é v y - B r u h l a w m y ś l poglądów nam współczesnych i zapisywać na jego korzyść to wszystko, co w jego koncepcji jest dwuznaczne — w czym widać wahanie autora. Wydaje się to tym bardziej słuszne, że w Carnets... stanowisko jego uległo w tak znacznym stopniu zmianie. W związku z tym można pominąć jako nie najważniejszą tylekroć dyskutowaną kwestię myślenia pręlogicznego, w której nie tyle sama treść pojęcia, ile niefortunne nazwanie (przedrostek „pre", sugerujący coś poprzedzającego), było g ł ó w n ą przyczyną nieporozumień. Można jeszcze dodać tylko, że L . L é v y - B r u h l wyróżniając ten typ myślenia rozumiał przezeń także p e w n ą formę m y ś l e n i a irracjonalnego, stanowiącego margines czy niekiedy integralną część myślenia w ogóle — nie tylko ludzi pierwotnych. Wyodręb­ nienie tej formy myślenia okazało się celowe dla wytłumaczenia niektórych zjawisk społecznych (np. z dziedziny patopsychologii). Pominąć można również istotnie nie­ udaną tezę o psychicznej odrębności człowieka w społeczeństwach pozbawionych pisma czy w ogóle w społecznościach prymitywnych, ponieważ sprawa ta została dostatecznie udokumentowana przez badania etnologiczne . Nie najmniejszym natomiast zarzutem, jaki można by postawić L . L é v y - B r u h lowi, jest zawieszenie jego koncepcji w „próżni", czyli jej odchronologizowanie połączone z nadmierną generalizacją zjawisk przy zupełnym niemal pominięciu ich strony relatywistycznej w różnych aspektach kulturowych. Wynika z tego m.in. wyodrębnienie jako najprymitywniejszych społeczeństw pozbawionych pisma. L . L é v y - B r u h l nie zdawał sobie sprawy z bardzo poważnego zróżnicowania roz­ wojowego tych społeczeństw. W tym przypadku obserwujemy u L . L é v y - B r u h l a t ę samą pochopność, z jaką i dzisiaj niektórzy przedstawiciele zachodnioeuropejskiej etnologii (czy antropologii kulturalnej) podejmują się szeregu nazbyt śmiałych uogólnień w y w o d z ą c y c h się głównie z psychologii. Dodać jednak trzeba, że ścieranie się różnych postaw światopoglądowych, skądinąd bardzo pożytecznych dla rozwoju nauki, prowadzi w zachodniej Europie i w Ameryce niekiedy również do ogranicza­ nia się w pracach etnologicznych do suchych opisów bez najmniejszych prób syntezy . 14 15 Niejasność i dwuznaczność cechująca prace L . L é v y - B r u h l a powoduje, że często także i dzisiaj badacze zajmujący się podobnymi zagadnieniami poświęcają mu 1 4 W świetle dzisiejszej wiedzy etnologicznej typowymi cechami u m y s ł u ludzi nieoświeconych (również ludów prymitywnych) są wg K . Moszyńskiego, Człowiek, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 555: 1) znaczna ujemna rola czynników psy­ chicznych irracjonalnych zwłaszcza afektów i pożądań; 2) niedokładność obserwacji w rzeczach leżących poza sferą najżywotniejszych — głównie praktycznych — zain­ teresowań; 3) uogólnienie dostrzeżonych faktów bez dostatecznych podstaw; 4) bezkrytyczność i ściśle z nią związana, acz psychologicznie od niej różna, skłonność do fantazjowania; 5) niekonsekwencja; 6) fragmentaryczność lub nieumiejętność konstruowania s y s t e m ó w i syntez; 7) nieudolność jasnego ujmowania wiadomości w pojęcia słowne. is Wynika to głównie z nadmiernego relatywizmu w obliczu wielkiej różno­ rodności form ludzkiej kultury. �RECENZJE 574 wiele uwag krytycznych — nie zawsze słusznych. Tak ma się rzecz np. z A. A. Po­ powem badającym przeżytki dawnych przedreligijnych wyobrażeń u Dołganów ' . A. A. P o p ó w pisze: przypisywanie pierwotnemu człowiekowi mistycyzmu przez L . L é v y - B r u h l a jest wynikiem teoretyzowania gabinetowego uczonego nigdy nic nie mającego wspólnego z badanym obiektem". Słusznie jednak B . Szarewskaja w swoim artykule omawiającym tę pracę zwraca uwagę, że rzecz nie leży w tym, iż L . L é v y - B r u h l przypisuje mistycyzm pierwotnemu człowiekowi (jako jeden ze składników myślenia), lecz, że jego uczniowie rozciągają mistycyzm na całe m y ś l e ­ nie pierwotnego człowieka (np. Van der Leeuw). Przy okazji warto może zwrócić u w a g ę na kilka nieporozumień w obu cyto­ wanych pracach. B. Szarewskaja np. zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i niedostateczne stosowanie metody socjologicznej i nieuwzględnianie tła społecznego . Ależ, właśnie L . L é v y - B r u h l posuwa bardzo daleko swoje rozumienie człowieka jako członka społeczności, postulując wręcz badania psychologii zbiorowej i zbliżając się nieomal do E . Durkheima, który mówił, że „jednostka nie istnieje". Tutaj raczej A. A. Po­ pów jest bliski przeciwnemu stanowisku, badając przeżytki wyobrażeniowe u D o ł ­ ganów metodą psychoanalityczną Zygmunta Freuda, a więc metodą jednostkową. Odnosi się wrażenie, że nie jest mu znany fakt, iż Freud, który sądził, że ma klucz do zagadki „paleopsychologii", reprezentował stanowisko odrzucone już przez w s p ó ł ­ czesnych mu badaczy. Teoria F r e u d a mimo wielkiego twórczego fermentu, jaki niegdyś wniosła w wiele dziedzin humanistyki poprzez głębokie przekształcenie samej treści pojęcia człowieka, przyjęła nazbyt szybko postać ortodoksji. Sam Freud znaczną część zachowań człowieka, które są obecnie uważane za wynik determinacji kulturowych, traktował jako wynik niezmiennych tendencji biologicz­ nych, odrzucając odkrycia, które mogłyby temu przeczyć. Stosowanie metody psy­ choanalitycznej ściśle tak, jak ją pojmował Freud, w badaniach nad umysłowością ludów prymitywnych czy ich religią mogłoby sprowadzić badacza na trudne do przewidzenia manowce. Zmodyfikowana jej postać, tak jak rozumieją ją dzisiejsi psychoanalitycy, bardziej nadaje się do dyskusji. Można przytoczyć tutaj zdanie Ericha Fromma, który jako psycholog i psychoanalityk interesuje się zjawiskami kultury (a w i ę c i religią) w aspekcie ich funkcjonowania w konkretnych przeżyciach jednostek: „Psychoanalityczne podejście do religii [...] zmierza do zrozumienia ludz­ kiej rzeczywistości kryjącej się za systemami m y ś l o w y m i " . Lecz o tym A . A. Po­ p ó w nic nam nie mówi. Pisze tylko, że swoją metodę opiera na założeniu, że myślenie odbija rzeczywistość, inną na każdym stopniu rozwoju (co w końcu może znaczyć to samo, co na ten temat napisał E . Fromm), i że przy założeniu, iż czło­ wiek „pierwotny" myśli tak samo logicznie jak my, wystarczy przestawić się w badaniach po prostu na niższy stopień odczuwania wrażeń. Nie precyzuje jednak, jakimi metodami dokonuje tego przejścia w stosowanej przez siebie metodzie psychoanalitycznej. Otóż, sprecyzowanie tych sposobów jest rzeczą zasadniczą i bar­ dzo trudną przy braku jakichś wymiernych kryteriów. Domyślać się możemy z i n 6 1 7 18 19 20 lr ' A. A. P o p ó w , Pierieżitki driewnych dorieligioznych wozriennij Dołganow na prirodu, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 78. B. S z a r e w s k a j a , O mietodołogiczeskoj i tierminołogiczeskoj putanice w woprosach pierwobytnowo myślenija, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 61—75. S z a r e w s k a j a , op, cit., s. 68. Z. Freud dał w dziele Totem und Tabu swoją teorię wyłonienia się człowieka ze zwierzęcsj przeszłości. Por. krytyczne uwagi C . T h o m p s o n [w:] Psychoana­ liza, Warszawa 1966, s. 137 nn. E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 136 nn. 17 1R 1 0 2 0 �575 RECENZJE nych jego wypowiedzi, że chce się ograniczyć do przedstawienia przede wszystkim wiernego materiału faktograficznego. Poprawne jego przedstawienie nie jest jednak możliwe bez uwzględnienia całokształtu danej kultury danego społeczeństwa i znów zbliżamy się do zagadnień poruszonych w y ż e j — a w i ę c do szerokiego kontekstu społecznego. Dotykamy również niezmiernie istotnego zagadnienia kultury jako ta­ kiej, będącej „wynikiem psychiki jednostek i tę psychikę kształtującej". Nie zajmując się dalej uwagami krytycznymi na temat koncepcji L . L é v y -Bruhla dotyczącymi na ogół tych samych z a g a d n i e ń , zastanówmy się, jakie są jego bezsporne zasługi. N i e w ą t p l i w y m osiągnięciem L . L é v y - B r u h l a jest podkreślenie ścisłego związku jednostki z „podłożem społecznym", uwydatnienie specyfiki społeczeństwa w sto­ sunku do poszczególnych jednostek i świadomości zbiorowej w stosunku do jedno­ stkowej. Bardzo słuszne jest również spostrzeżenie ścisłego związku między wyo­ brażeniami a określoną strukturą społeczną oraz dojrzenie potrzeby zastosowania do tych badań metod socjologicznych. Myśli te otworzyły szereg perspektyw, jakie dostrzegamy dzisiaj w możliwościach usystematyzowania wiedzy o poziomie u m y s ł o ­ wym, zasobie wyobrażeń, wierzeń itp. społeczeństw prymitywnych, jak również w możliwościach zastosowania tej wiedzy dla rekonstrukcji życia duchowego ludzi kultur minionych. Rozważania nad częścią dorobku L . L é v y - B r u h l a doprowadziły nas dość daleko, aby stwierdzić, że snuć je można by dłużej. Nie było jednak celem niniejszych uwag drobiazgowe o m ó w i e n i e wszystkich jego poglądów. Zapewne, wiele można by jeszcze wytknąć autorowi tak niepopularnemu, lecz wydaje się, że dyskusyjność jego po­ glądów była i jest tym bodźcem, który skłania badaczy do ich weryfikacji w oparciu o rzetelne i dobrze sprawdzone źródła, a w i ę c jest w gruncie rzeczy zjawiskiem pozytywnym. Eligía Gąssowska 21 Zoe A. M A R S H , G. W. K I N G S N O R T H , An Introduction to the History Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, 17 map. of East Wśród badaczy historii afrykańskiej można dostrzec jakby dwa obozy, repre­ zentujące odmienne cele, stosujące odmienne metody badawcze, a nawet reprezentu­ jące zgoła różne postawy ideologiczne. Pierwszy nurt wyrasta z potrzeb budzącej się i z dnia na dzień potęgującej afrykańskiej świadomości narodowej. Reprezentuje ten nurt świadoma swych celów inteligencja afrykańska, ma on również licznych s y m p a t y k ó w i sprzymierzeńców, zwłaszcza w krajach socjalistycznych, lecz także i niekiedy w krajach kapitalistycznych. Szuka on i znajduje w przeszłości ludów i narodów afrykańskich wszystkich tych przejawów rodzimej kultury, jakie mogły stać się użyteczne w konsolidowaniu poczucia narodowego i afrykańskiej p a ń s t w o ­ wości. Rehabilituje smutne, a nawet tragiczne nieraz dzieje narodów tego konty­ nentu. W metodach swych nurt ten jest śmiały, może nawet mało krytyczny. Uwzględnia wszelkie przesłanki, jakie dać może metoda archeologiczna, fragmenta­ ryczne źródło starożytne czy arabskie. W wielu wypadkach dysponuje on obfitymi danymi o rozwiniętych formach afrykańskiej państwowości, oryginalnej i zaskaku­ jącej swym urokiem afrykańskiej plastyce, tańcu czy muzyce. 21 Por. uwagi krytyczne F . S z e m j a k i n a , Tieorija Lévy-Bruhla impierialisticzeskoj reakcji, „Fiłosofskije Zapiski", t. 3: 1950. na służbie �576 RECENZJE Drugi nurt wyrasta z innych przesłanek ideologicznych. Reprezentuje go cofa­ jący się, lecz ciągle jeszcze silny, kolonizator, który chce odejść z możliwie wybielo­ ną sylwetką, ale także w wielu wypadkach — bądźmy sprawiedliwi — z realnymi zasługami w zakresie rozwoju instytucji gospodarczych i życia kulturalnego ludności afrykańskiej. Warsztat i metody historyczne tego nurtu oparte są przede wszystkim na źródłach pisanych. Jest on wprawdzie ściślejszy, bardziej precyzyjny, ostrożniejszy w ocenach, obejmuje jednak o wiele krótszy okres. „Prawdziwa" historia bowiem zaczyna się w tym ujęciu z chwilą przejścia „Białego Człowieka" (naturalnie chodzi o nowoczesnego Europejczyka), który, jak wiadomo, do wnętrza Afryki wkroczył dopiero w drugiej połowie X I X w. Losy Afryki w tym drugim nurcie wiąże się ściślej z losami metropolii kolonialnych, a pośrednio i z resztą świata, zwłaszcza zaś z tymi regionami, które w X I X w. poddane zostały intensywnemu procesowi industrializacji kapitalistycznej. Oba te nurty są równie w a ż n e dla pełnego poznania przeszłości Afryki, a także zrozumienia współczesnych tendencji nurtujących Czarny L ą d . Książka, którą recenzujemy, należy wyraźnie do drugiego nurtu. Jest to ujęty popularnie, choć bardzo treściwy i doskonale napisany podręcznik, dający początku­ jącemu czytelnikowi wstępną, ogólną orientację w dziejach Afryki Wschodniej Autorzy omawiają szczegółowo dzieje Tanganiki, Ugandy, Zanzibaru i Kenii od czasów najdawniejszych aż po rok 1960, dając skrócony przegląd dawnych epok, a szeroko zajmując się okresem X I X i X X w. Przedstawili zaś owe zagadnienia na tle dziejów całego kontynentu, o tyle oczywiście, o ile w y m a g a ł tego omawiany temat. Zasadniczo 14 rozdziałów pracy ukończono wprawdzie w marcu 1959 г., lecz w listopadzie 1960 r. dodano do następnego wydania uzupełnienie pt. Powojenne zmiany w Kenii w latach 1945—1960. Książka zaopatrzona jest w indeks nazw i nazwisk oraz bardzo pożyteczne w s k a z ó w k i bibliograficzne, pozwalające czytelni­ kowi pogłębić problematykę poszczególnych rozdziałów dalszą lekturą. Troskliwość autorów poszła tak daleko, że w wykazie proponowanej literatury omawiają krótko przydatność i charakter każdej pozycji. Zasadniczy trzon danych do Introduction... zaczerpnięto z prac znanego historyka angielskiego R. Couplanda, traktujących o podboju Afryki Wschodniej i jej rozwoju kolonialnym . г W pierwszym rozdziale autorzy zapoznają czytelnika z najwcześniejszymi okre­ sami historii Afryki Wschodniej, jej pierwotnymi plemionami, p a ń s t w a m i i pierw­ szymi odkrywcami. T u także znalazły miejsce ogólne uwagi o środowisku geogra­ ficznym i demograficznym tych terenów; dalej w p ł y w y arabskie, rozprzestrzenianie się islamu i pierwsze europejskie podboje kolonialne dokonywane przez Portugal­ czyków. Podobnie jak w dalszych rozdziałach, autorzy porównują tu działalność kolonizatorską przedstawicieli poszczególnych narodów, ich cele, metody i rezultaty. Wykazują słabość i fiasko portugalskiej akcji kolonialnej, która w samym założeniu kryła zalążek późniejszych niepowodzeń. Dowiadujemy się o ważniejszych powsta­ niach Arabów i Murzynów przeciwko dawnym kolonizatorom z Portugalii. Rozdział Zanzibar pod władzą Seida Saida traktuje o początkach i X I X - w i e c z n y m rozwoju sułtanatu w Zanzibarze, którego energiczny władca w porę wolał zrezygno­ w a ć częściowo ze swej suwerenności na rzecz konsulów W. Brytanii, aby pod jej 1 Warto przy okazji zaznaczyć, że nakładem tegoż wydawnictwa ukazała sic również praca J . D. F a g e, An Introduction to the History of West Africa, Cambridge 1962. R . C o u p l a n d , East Africa and its Invaders, London 1938; t e n ż e , The Exploitation of East Africa — 1856—1890, London 1939. e �RECENZJE 577 opieką tym łatwiej prosperować. Poznajemy podstawy ekonomiczne egzystencji sułtanatu oraz licznej arabskiej społeczności kupieckiej, zamieszkującej wybrzeża Oceanu Indyjskiego — uprawą korzeni, handel kością słoniową i niewolnikami. Ten ostatni będzie źródłem późniejszego konfliktu z Anglikami. O tym jednak dowiadu­ jemy się obszerniej z trzeciego rozdziału, omawiającego dość szczegółowo handel niewolniczy w całej Afryce. Poznajemy motywy „ideowe" i gospodarcze europej­ skiego i arabskiego handlu ludźmi, g ł ó w n e obszary działania i szlaki karawan niewolniczych, ośrodki targów, metody „polowań", a nawet ceny schwytanych ofiar pochodzące z drugiej połowy X I X w. Autorzy porównują krótkotrwały, lecz intensywny w y w ó z Murzynów z Afryki Zachodniej, rozwijający się od chwili odkrycia Ameryki z trwającym co najmniej 200 lat systematycznym porywaniem przez Arabów z Afryki Wschodniej dziesiątków tysięcy ludzi. Czytamy dalej o warunkach, w jakich transportowano n i e w o l n i k ó w na wschód i na zachód, 0 stopniu śmiertelności, charakterze niewolniczej pracy, a przede wszystkim o kata­ strofalnym wyludnieniu i anarchii, jaka zapanowała na terenach Afryki objętych niewolniczym procederem. Autorzy potraktowali zagadnienie niewolnictwa afrykań­ skiego i walki o jego zniesienie w przekroju dziesiątków lat, aż do roku 1907—1911. Poznajemy tu dzieje idei antyniewolniczej zarówno w metropolii brytyjskiej, jak 1 w zamorskich posiadłościach, przedstawione na tle ewolucji pojęć ówczesnej Europy. Widzimy пр., jak trudno było pozyskać dla sprawy nieszczęsnych zamorskich „pogan" opinię publiczną Anglii X V I I I i X I X w., gdzie kilkunastogodzinna praca dzieci w fabrykach była na porządku dziennym, nędzarzy kradnących chleb karano szubienicą, a handel niewolniczy traktowano jako poważne źródło dochodu narodo­ wego i czynnik wzrostu obronności kraju. Osobny rozdział poświęcono burzliwemu okresowi eksploracji wnętrza afrykań­ skiego kontynentu, tak charakterystycznemu dla ubiegłego stulecia. Szczególnie dokładnie przedstawiono tu działalność Livingstone'a i Stanleya. O ile poprzednie rozdziały w celach porównawczych omawiały także i sąsiednie obszary Czarnej Afryki, takie jak dotzecze Konga czy rzeki Niger, to rozdział zatytułowany Stowarzyszenia misyjne i wczesny rozwój Afryki Wschodniej ogra­ nicza się do terenów zakreślonych ogólną tematyką książki. Mamy tu w i ę c krótki przegląd najważniejszych rodzajów pogańskich wierzeń pierwotnych na tym obsza­ rze, zarys dziejów szerzenia się islamu w głębi lądu i obszerny opis akcji podejmo­ wanych przez misjonarzy różnych kościołów chrześcijańskich. Autorzy przedsta­ wiają główne kierunki działania misyjnego: apostolat religijny, walkę z nie­ wolnictwem, działalność charytatywno-pedagogiczną i pewne formy europejskiej penetracji zarówno handlowej, jak i politycznej. Widzimy jak pozornie religijna rywalizacja poszczególnych misjonarzy protestanckich i katolickich w niektórych krajach (zwłaszcza w Ugandzie) później przerodzi się w polityczny spór Europej­ czyków o kolonie, Anglików, Francuzów czy Niemców. Charakterystyczne też, że nawet autorzy tej angielskiej książki nie mogli się powstrzymać od paru cierpkich uwag pod adresem katolickich misjonarzy, sprzyjających w p ł y w o m Francji w Afryce. Sporo miejsca poświęcono jeszcze owej rywalizacji w rozdziałach traktujących szczegółowo o XIX-wiecznych perypetiach Ugandy i jej „wojnach religijnych" oraz przedstawiających działalność słynnego lorda Lugarda, jednego z autorów doktryny o tzw. indirect rule i twórcy idei „podwójnego mandatu" wobec krajów kolonialnych. Osobnego natomiast omówienia w rozdziale siódmym doczekał się awanturniczy okres podziału Afryki, jakiego dokonały mocarstwa europejskie w drugiej połowie X I X w. Autorzy starali się możliwie obiektywnie przedstawić motywy polityki 37 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �578 RECENZJE kolonialnej poszczególnych p a ń s t w w tym czasie, a w i ę c głównie W. Brytanii, a następnie Francji, Niemiec Bismarcka i Belgii króla Leopolda. Dokładnej ana­ lizie poddano ówczesną rywalizację Anglików i N i e m c ó w w Afryce Wschodniej. Anglicy przybyli tu pierwsi po zbankrutowanych kolonizatorach portugalskich. Nie mając poważnych konkurentów na tym terenie prowadzili spokojną politykę infil­ tracji handlowej poprzez kompanie kupieckie. Można się też zgodzić z autorami introduction..., że istotnie rząd angielski nie kwapił się do kosztownych „oficjalnych podbojów" terytorium, uzależniwszy od siebie nominalnego władcę kraju — sułtana Zanzibaru. Ówczesna technika nie miała jeszcze dzisiejszego zasobu doświadczeń i umiejętności wydobywania bogactw z głębi dziewiczych obszarów tropikalnych. Zresztą często nie zdawano sobie sprawy z potencjalnych bogactw poszczególnych krajów afrykańskich. Stąd nieraz motorem kolonialnych ekspedycji i podbojów w X I X w. b y w a ł a nie tyle kupiecka chęć zysku, co wybujały X I X - w i e c z n y nacjo­ nalizm, imperialistyczny „dżingoizm". Ow właśnie nacjonalistyczny pęd do zwiększe­ nia prestiżu mocarstwowego pchnął cesarskie Niemcy ku polityce kolonialnej, która przynieść im miała sporo niepowodzeń i strat. W przeciwieństwie do Angli­ ków Niemcy w Afryce nie interesowali się tak bardzo handlem, jak konkretnymi, bezpośrednimi zdobyczami terytorialnymi. Przybywając późno chcieli sobie to powetować, dążąc szybko i bezwzględnie do okrążenia i wyeliminowania brytyjskich w p ł y w ó w we wschodniej części kontynentu. Od tej chwili obserwujemy, jak Anglicy na tym obszarze zmieniają swoją dotychczasową wygodną, lecz p o w o l n ą politykę infiltracji i zaczynają sobie również podporządkowywać bezpośrednio nie tylko wybrzeże, ale i wnętrze lądu. Obie strony w przewidywaniu przyszłego starcia nie chcą się dać okrążyć i ubiec przeciwnikowi. Stąd podboje brytyjskie, do których musiano początkowo dopłacać; stąd również gorzkie słowa wypowiadane przez autorów książki pod adresem zręcznych agentów niemieckich z dr. Karlem Peter­ sem na czele, stosujących w głębi lądu wobec Anglików metodę faktów dokona­ nych. Przedstawione dzieje Ugandy i wojen jej „religijnych" stronnictw murzyńskich, Fransa i Ingleza, są w istocie dalszym ciągiem historii walk Europejczyków 0 w p ł y w y w Afryce, w której po podróżniku-eksploratorze, jak piszą autorzy książki, przybywał misjonarz, a z nim kupiec, na końcu zaś administrator z wojskiem 1 policją. Z drugiej jednak strony naiwnością byłoby mniemać, że wnętrze przedkolonialnej Afryki stanowiło obszar pierwotnej sielanki. Świadczą o tym przyto­ czone relacje pierwszych podróżników. Sam Zanzibar i jego najbliższe posiadłości tworzyły nie lada problem w X I X w. dla „sprzymierzonych" z sułtanem Anglików. Mocarstwo oficjalnie zwalczające niewolnictwo prędzej czy później musiało ukrócić poczynania afrykańskiego „sprzy­ mierzeńca", którego g ł ó w n y m źródłem dochodów była sprzedaż Murzynów na rynki Bliskiego Wschodu i Indii. Rozdział dziesiąty poświęcony jest właśnie tym ograniczaniom niewolniczego procederu oraz historii podporządkowania Zanzibaru rządowi brytyjskiemu w obliczu zagrożenia ze strony niemieckich sąsiadów. Rozwój kolejnictwa i gospodarki w Kenii (rozdział dziesiąty) jest ciekawą ilustracją przebiegu sytuacji w X I X - w i e c z n e j posiadłości afrykańskiej, anektowanej przez Anglię w obliczu niemieckiego rywala. Obawy przed agresywnością N i e m c ó w pchnęły tu A n g l i k ó w na drogę kosztownych inwestycji. Te z kolei wprawdzie opłaciły się w rezultacie, lecz u w i k ł a ł y na koniec kolonizatorów w p o w a ż n e trud­ ności społeczno-narodowościowe. Pierwotnie bowiem budowa kolei z portu Mombassa do Kisumu nad jez. Wiktorii była przedsięwzięciem głównie strategicznym; �579 RECENZJE postanowiono ubiec w tym N i e m c ó w z Niemieckiej Afryki Wschodniej. Kolej była jednak nierentowna, tubylcy bowiem rzadko nią podróżowali lub przewozili towary. Aby więc móc ciągnąć zyski z tej drogiej inwestycji, sprowadzono początkowo białych farmerów z Południowej Afryki, a później z samej Anglii. Istotnie, kolej zaczęła się opłacać, lecz jednocześnie przybycie białych osadników pociągnęło za sobą wywłaszczenie na pewnych obszarach części tubylców, a więc uwikłało władze w rozliczne plemienne zatargi i spory. Plantacje w y m a g a ł y najemników, a tych trudno było pozyskać spośród samowystarczalnych od w i e k ó w murzyńskich rolni­ ków. Dalszych problemów dostarczyła rosnąca liczba sezonowych robotników in­ dyjskich, sprowadzanych tu początkowo do budowy kolei. Zaczęli się oni teraz masowo osiedlać w miastach, trudniąc się rzemiosłem, pośrednictwem handlowym, lichwą itp. Na tle osadnictwa białych farmerów autorzy rysują sylwetkę lorda Delamere, pioniera nowoczesnej gospodarki rolno-hodowlanej w Kenii i przy­ wódcy białych mieszkańców tego kraju. Widzimy, jak stopniowo z deficytowego przedsięwzięcia strategicznego Kenia zaczyna być kolonią przynoszącą coraz większe dochody, lecz równocześnie jak wzrastają w tej wielonarodowej społeczności sprzecz­ ności między czterema grupami etnicznymi: Europejczykami, Arabami, Hindusami oraz autochtoniczną ludnością murzyńską, będącą gospodarzem kraju. Rozdział dwunasty jest opisem ewolucji ustrojowej tej kolonii w kierunku samorządu. Nato­ miast w następnym rozdziale przedstawiono burzliwe dzieje Ugandy w nowszych czasach a więc począwszy od walk wewnętrznych, buntu sudańskich n a j e m n i k ó w Selima Beja i powstania z lat 1897—1898 po stopniową stabilizację administracji kolonialnej i znaczny rozwój gospodarczy w dobie dzisiejszej. Dodatkowy rozdział o powojennych zmianach w Kenii omawia g w a ł t o w n y rozkwit tej posiadłości, zwłaszcza po ulokowaniu w niej kapitałów wycofanych z Indii. Bardzo ostrożnie dotyka on przyczyn niezadowolenia plemienia K i k u j u , które pchnęły je ku ruchowi Mau-Mau. Drugi suplement zajmuje się najnowszym rozwojem lokalnych władz samorządowych w Kenii i usiłowaniami łagodzenia spo­ rów między białymi, czarnymi i Azjatami na krótko przed uzyskaniem przez ten kraj niepodległości. Nie sposób nawet w obszernym streszczeniu zasygnalizować bogactwa proble­ m ó w i faktów, jakie daje czytelnikowi ta skromna objętościowo książka. Naturalnie nie ze wszystkim łatwo się tu zgodzić. Mimo dążeń do obiektywizmu autorzy niewątpliwie w szeregu rozdziałów potraktowali np. o wiele oględniej brytyjskie przedsięwzięcia kolonialne, ich cienie i niedociągnięcia, niż analogiczne posunięcia Francuzów, N i e m c ó w lub Belgów. Wątpliwości budzi m.in. przedsta­ wianie roli brytyjskich kompanii handlowych jako instytucji w pewnych okresach niemal całkowicie filantropijnych! Ostatnia z 17 map przedstawia Afrykę z zaznaczonymi na niej niepodległymi w momencie ukończenia Introduction... państwami. Dziś mapa ta przestała być aktu­ alna. Zarówno Uganda, jak Tanganika, Zanzibar i Kenia uzyskały niepodległość. Słyszy się o projektach ściślejszej współpracy tych krajów, które od w i e k ó w pod wieloma względami, stanowiły dość jednolity układ. Jak się rozwinie sytuacja — nie wiadomo. Widzimy jednak choćby z omawianej publikacji, że kraje te nie zaczęły ,,z niczego" i że w stosunkowo krótkim czasie dokonały się w nich olbrzymie przemiany. Dziś obszary Afryki Wschodniej rokują duże możliwości gospodarcze, społeczne i polityczne, chociaż jeszcze przed stu laty kraje te należały do naj­ uboższych i najbardziej spustoszonych w Czarnej Afryce. Leszek Dzięgiel �580 RECENZJE P H A N G I A B E N , La recherche historique en République Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, s. 98 Démocratique du Praca Phan G i a Ben stanowi omówienie dorobku badań historycznych w Demo­ kratycznej Republice Wietnamu w ciągu pierwszej dekady od rozpoczęcia zorganizo­ wanych studiów, początkowo (od 1953 r.) w ramach Komitetu Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych, od roku 1959 zaś pod egidą Instytutu Historii oraz innych placówek naukowych, które stopniowo powstawały po wyzwoleniu. Wiet­ namska nauka historyczna osiągnęła w tym okresie znaczny postęp, zwłaszcza jeśli się zważy, że rozwijała się ona przy udziale nielicznej początkowo kadry pracowni­ ków badawczych, często zapoznających się dopiero z metodologią marksistowską, w trudnych warunkach budowania nowej państwowości po zakończeniu d ł u g o ­ trwałej wojny. W tej sytuacji na szczególną uwagę zasługuje eksperyment histo­ r y k ó w wietnamskich polegający na odwołaniu się do' całego narodu o pomoc w tworzeniu historiografii poprzez spisywanie kronik wsi, powiatów, prowincji i zakładów przemysłowych, pod metodologicznym kierownictwem n a u k o w c ó w . Ponieważ nasza wiedza o życiu naukowym w Wietnamie jest niepełna, przed­ stawiamy poniżej omówienie wspomnianej pracy, ograniczając się jednakże do tych zagadnień, które mogą bliżej zainteresować etnografów. Źródła do historii Wietnamu Historia niepodległego Wietnamu liczy tysiąc lat, toteż od dawna istnieją dokumenty pisane. W X I w. powstała scentralizowana, suwerenna monarchia. Po okresie długich walk z wrogiem zewnętrznym i z separatystycznymi tendencjami feudałów, na początku X I I I w. w pełni umocniła się władza królewska. Wyrazem tego były szeroko zakrojone reformy w płaszczyźnie ekonomicznej — wielkie prace irygacyjne na nie znaną dotąd skalę, w dziedzinie zaś społecznej i politycznej wprowadzenie systemu mandarynatu i konkursowego obsadzania stanowisk, upo­ rządkowanie systemu podatkowego i organizacji wojskowej. Okres tych zmian i towarzyszącą mu ideologię odzwierciedla ukończona w 1272 r. Historia Dat Viet napisana przez L e Van Huu. Rozpoczęte w ten sposób piśmiennictwo historyczne kontynuowane było w X V w. przez obszerne dzieła dwu pisarzy, Phan P h u Tien i Ngo S i Lien. Praca tego ostatniego, Pełna historia Dai Viet, obejmuje 15 ksiąg. W dalszym ciągu, zwłaszcza w X V I I w., historiografia tworzona jest na zamówienie dworu cesarskie­ go i powstaje kumulatywnie wysiłkiem uczonych mandarynów. Ponieważ X V I I w. jest okresem kryzysu i dekadencji władzy politycznej, powstałe w ten sposób prace nie mają już charakteru postępowego, właściwego wcześniejszym dziełom okresu reform i kształtowania systemu społeczno-politycznego. Wyjątkiem jest tu praca L e Tung, który dokonuje oceny poszczególnych w ł a d c ó w na podstawie ich polityki w stosunku do mas chłopskich. Interesujące, żs wyzwala się on częścio­ wo od teistycznej koncepcji pochodzenia dynastii panujących i historię polityczną widzi przez pryzmat procesów społecznych. W wieku X V I I I , obfitującym w powstania chłopskie, historiografia była już stosunkowo bogata i nowoczesna. "Ukazały s i ę w ó w c z a s dzieła L e Quy Don oraz dwa wielkie opracowania zbiorowe. Pojawiają się także zbeletryzowane opowieści historyczne informujące m.in. o nastrojach wśród ludu. Restauracja władzy cen­ tralnej z początkiem X I X w. przez dynastię Nguyen przyniosła kilka opracowań obli­ czonych głównie na wzmocnienie władzy tej dynastii. Pojawiają się jednak w ó w 1 Drukowane metodą ksylografu. �RECENZJE 581 czas również dwie bardzo w a ż n e dla historiografii pozycje. Jedną z nich jest 53-tomowe dzieło zbiorowe pod redakcją Phan Thanh Gian. Drugą zaś praca Phan Huy Chu, autora związanego z ideologią powstań chłopskich, występującego przeciw nadużyciom feudałów oraz broniącego instytucji wspólnoty wiejskiej. W okresie podboju Wietnamu przez kolonializm francuski historiografia prze­ kształciła się w instrument nacisku, mający służyć zwalczaniu w o l n o ś c i o w y c h dążeń narodu. W tym czasie pojawiły się dzieła autorów zarówno wietnamskich, jak i francuskich (np. Charles Maybon, Henri Maspero). Prace wietnamskie stanowiły mieszaninę koncepcji feudalnych i kolonialnych. Podręcznik szkolny Kurs historii annamickiej został zredagowany w duchu całkowitej służalczości. W podobnym stylu utrzymane były też niektóre poważniejsze prace historyczne. Jednakże od pierwszych lat X X w. istniał również w historiografii nurt patriotyczny. Co prawda wiele prac powstałych w tej orientacji opublikowano dopiero po wyzwoleniu, jak np. Studia z historii Wietnamu Phan Boi Chau. Po Rewolucji Październikowej zaczęły rozpowszechniać się wśród historyków wietnamskich kon­ cepcje naukowe oparte na materializmie dialektycznym i historycznym. Pierwszym dziełem ujmującym historię Wietnamu w naukowych kategoriach walki klas była praca Nguyen A i Quoc (Ho Chi Minh) Proces kolonizacji francuskiej. Znajomość źródeł do historii Wietnamu wzbogaciła się w ostatnim okresie szczególnie dzięki pracy Sekcji dokumentacji w Instytucie Historii. Zgromadzono liczne teksty oryginalne oraz odpisy wielu dokumentów znanych dotychczas tylko częściowo lub z cytat w innych dziełach, albo nawet zupełnie nie znanych. Jedna piąta dokumentów historycznych znajdujących się w archiwach nie była nigdy dotychczas wydana. Znaleziono teksty odbite niegdyś w bardzo małej liczbie egzemplarzy, jak np. praca Wskazówki do uśmierzania buntów w Tonkinic (80 ksiąg) i podobna, odnosząca się do południa kraju (47 ksiąg). Inne opracowa­ nia poświęcone likwidowaniu powstań dotyczą obszarów zagarniętych w walkach z Syjamem oraz plemion górskich prowincji Binh Thuan. Odnaleziono również zaginione dotychczas całkowicie kroniki pacyfikacji trzech prowincji, sporządzone w X V I I I w. Odkryto także stosunkowo niedawne, lecz całkowicie dotąd nie znane dzieła, np. Historia Minh-Do (47 ksiąg), kroniki genealogiczne kilku rodzin oraz wiele in­ nych tego rodzaju. Książki te są cennymi dokumentami dotyczącymi szczególnie epoki upadku ustroju feudalnego ( X V I I I — X I X w.). Część w y s i ł k ó w Instytutu została skierowana na przełożenie na język wietnamski dzieł historycznych napi­ sanych po chińsku. Wśród nich znajdują się m. in. trzy księgi poświęcone pacy­ fikacji plemion górskich ( X I X w.) oraz 9 zachowanych ksiąg (spośród całości obej­ mującej 100) zawierających opis środkowej części kraju, sporządzony w X V w. Jest również nadzieja na odzyskanie dzieł dotąd nie odnalezionych na terenie Wietnamu, dzięki współpracy z uczonymi chińskimi. Sekcja dokumentacji Instytutu Historii pracuje również nad monografiami regionalnymi, kronikami wspólnot wiejskich i poszczególnych rodzin oraz doku­ mentami związanymi z instytucją duchów opiekuńczych wsi. Posiadana obecnie, stosunkowo bogata, dokumentacja archeologiczna nie jest jeszcze wystarczająca, aby można było uzyskać jasny obraz odleglejszych okresów historycznych — wspólnoty pierwotnej czy niewolnictwa. Archeologowie w progra­ mowaniu badań opierają się m. in. na dokumentach pisanych w języku chińskim. , . Do. historii nowożytnej zebrano ostatnio znaczną liczbę dokumentów w postaci kronik rodzinnych, wspomnień, notatek i opowiadań. Wśród nich ważne źródło �582 RECENZJE stanowią również pamiętniki i poezje rewolucyjne. M. in. ukazała się materiałowa praca Tran Huy Lieu Ruch rewolucyjny Wietnamu w przekazach literackich obej­ mująca okres 1860—1945. Problemy badawcze. Historia starożytna i średniowieczna. Archeologia Aczkolwiek g ł ó w n y nacisk badawczy spoczywa na historii nowożytnej, nie lekce­ w a ż y się jednak problemów historii czasów dawniejszych, nawet jeżeli badań w tym kierunku nie można uznać za wystarczająco pogłębione. Historia starożytna Wietnamu rozpoczyna się w 208 r. p.n.e. w okresie aneksji obszarów A u L a c przez Nam Viet. Historię epok wcześniejszych trzeba rekonstru­ ować, w y d o b y w a j ą c ją z pokładów legend, którymi obrosła. W pracach rozpoczę­ tych po roku 1954 g ł ó w n y m zadaniem było ustalenie periodyzacji historii staro­ żytnej Wietnamu. Kiedy mianowicie przypada początek i koniec okresu komu­ nizmu pierwotnego, jak można datować okres niewolnictwa i początek okresu feudalnego. W roku 1960 przedyskutowano szczegółowo te problemy, przy czym za­ rysowała się różnica stanowisk ńa temat samego istnienia okresu niewolnictwa. W wielu innych kwestiach również nie osiągnięto zgody. W dziedzinie archeologii odziedziczono dość liczne i wartościowe prace badaczy cudzoziemskich. Badania własne, prowadzone systematycznie od roku 1954, do­ prowadziły do odkrycia stanowiska paleolitycznego wskazując, że 200 do 300 tysięcy lat temu znajdowała się w Wietnamie jedna z kolebek ludzkości. Odkryte zostały również stanowiska neolityczne. Jednakże w centrum zainteresowania archeologów w latach ostatnich pozostaje epoka brązu, do tego zresztą okresu należy większość interesujących odkryć. W oparciu o pogłębioną dzięki odkryciom archeologicznym znajomość starożytnej historii Wietnamu rozwija się również badania nad historią w i e k ó w średnich. Obecnie problemem zasadniczym jest powiązanie" organizacyjne badań archeologicznych i historycznych. Prowadzą je bowiem trzy odrębne i n ­ stytucje — Instytut Historii, Służba Muzealna oraz Uniwersytet w Hanoi. W ciągu ostatnich 10 lat przedyskutowano wiele zasadniczych problemów ustroju feudalnego. Poruszano w szczególności zagadnienia powstania narodu wietnamskiego, praw rozwoju ustroju feudalnego w warunkach Wietnamu, zagadnienia agrarne, gospodarki rynkowej, pracy najemnej, pieniądza, początków kapitalizmu, centra­ lizacji feudalnej i in. Szczególnie szerokiej dyskusji poddane zostały kwestie doty­ czące powstania narodu wietnamskiego. Zarysowały się tu trzy stanowiska. Jedno, reprezentowane przez Tran Huy Lieu i Minh Tranh głosi, że czynniki kształtujące jedność narodową — wg znanej definicji stalinowskiej — istniały już pod koniec X V I I I w. (powstanie Tay Son) i stopniowo doprowadziły do pojawienia się narodu. Z kolei Dao Duy A n h twierdzi, że naród wietnamski zaczął kształtować się już w wieku X , a całkowicie skonsolidował się w X I V w., wiążąc ten proces z pow­ staniem centralistycznego państwa i unifikującą rolą warstwy feudałów. Natomiast Hoang Xuan Nhi sądzi, że początek historycznego istnienia narodu odnieść należy do roku 1930, czyli daty powstania partii proletariackiej, która nadała kierownictwo politycznej walce ludu wietnamskiego. Po dziś dzień problem ten czeka na roz­ strzygnięcie. Łączy się z nim ściśle kwestia przejścia ustroju feudalnego w kapita­ listyczny. Sprawa ta była przedmiotem rozlicznych dyskusji. Badania prowadzone nad okresem feudalizmu z natury rzeczy obejmują walki i powstania chłopskie. Czyni się więc usiłowania nad rozróżnieniem ruchów chłop­ skich od ruchów narodowych. Istnieją zwłaszcza liczne prace o ruchu Tay Son w wieku X V I I I . Opinie o pewnych wydarzeniach historycznych są często podzielone. Przykładem takiej sytuacji może być ocena polityki cesarza Ho Quy L y (pocz. �583 RECENZJE X V w.), którego antyfeudalne reformy s p o w o d o w a ł y wystąpienie przeciwko niemu podwładnych mu feudałów, a z racji swej połowiczności nie zapewniły mu popar­ cia ludu. Jego przegrana w polityce w e w n ę t r z n e j była jedną z g ł ó w n y c h przyczyn klęski poniesionej w walce z chińską interwencją Mingów. Historia nowożytna i współczesna W w y s i ł k u badawczym historyków wietnamskich priorytet przyznany został okresowi nowożytnemu. Kolonizacja francuska i wojna w y z w o l e ń c z a dostarczyły najliczniejszej grupy tematów opracowywanych naukowo. Oprócz prac historycz­ nych ukazywały się także studia ekonomiczne, jak np. Francuska eksploatacja kolo­ nialna Wietnamu Nguyen K h a c Dam, Zarys historii rzemiosła w Wietnamie Phan Gia Ben, ponadto wiele artykułów w czasopiśmie Van S u Dia. Wielu badaczy zaj­ m o w a ł o się problemami społecznymi, w szczególności tworzeniem się klasy robot­ niczej i historią wietnamskiego ruchu robotniczego. Bada się również proces pow­ stawania i cechy charakterystyczne wietnamskiej burżuazji. Ponadto powstały też liczne studia na temat kwestii agrarnej i problemów społecznych wsi. Należy tu w y m i e n i ć prace poświęcone udziałowi różnych warstw chłopstwa w ruchach rewolucyjnych, sytuacji wsi w okresie feudalnym, zagadnieniom związanym z roz­ działem ziemi oraz instytucją gruntów komunalnych w różnych epokach . 2 Instytut Historii obarczył pewną grupę historyków zadaniem drobiazgowego badania dziejów walki toczonej o wyzwolenie Wietnamu Południowego. G ł ó w n y m celem jest zbieranie dokumentów, niemniej ukazało się już kilka opracowań. Mają one głównie charakter okolicznościowy, są jednak coraz bliższe wymogom rzeczo­ wych badań naukowych. Etnografia Wietnam jest p a ń s t w e m wielonarodowym, toteż zainteresowanie mniejszościami etnicznymi ma długą tradycję. Przejawem tego było utworzenie po 1946 r. De­ partamentu Narodowości, Biura Mniejszości Etnicznych oraz odpowiedniej sekcji przy ministerstwie oświaty, które prowadziły również prace badawcze. Jednakże w ł a ś c i w a placówka naukowa powstała dopiero w 1959 r. wraz z utworzeniem Instytutu Historii, jako sekcja tego instytutu. Jest ona stosunkowo mała i nie może zaspokoić wszystkich potrzeb w zakresie etnografii. Przedmiotem jej zainteresowań są g ł ó w n i e mniejszości i tak określony przedmiot wyznacza w zasadzie granice badań etnograficznych w Wietnamie. Kultura chłopska Wietnamczyków wchodzi przede wszystkim w zakres badań historycznych z racji całkowicie niemal chłopskiego charakteru społeczeństwa jeszcze do początków X X w. Sekcja przeprowadziła szereg prac terenowych i zebrała poważną dokumentację dotyczącą takich mniejszości etnicznych, jak Muong, Man, Meo, Tai, Nung, Rue i in. Wykonała ona również tłumaczenia pewnej liczby dokumentów, wśród których można w y m i e n i ć pierwsze tłumaczenie tekstu historycznego Tajów — zbioru le­ gend — jakie ukazało się w Wietnamie. Trzeba jednak przyznać, ż e badania etnograficzne dalekie są jeszcze od zaspo­ kojenia aktualnych potrzeb i uważa się, że brak jest dotąd p o w a ż n y c h prac w tej 2 Prace te ukazywały się, szczególnie licznie, od roku 1957 w czasopismach „Przegląd Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych" oraz „Przegląd B a ­ dań Historycznych" publikowanych w języku wietnamskim. To ostatnie wydawnic­ two zastąpiło w 1959 r. wymienione poprzednio i obejmuje m. in. problematykę etnograficzną i archeologiczną. Tytuł oryginalny miesięcznika brzmi Tap chi Nghien cuu lich su. Nie drukuje on streszczeń obcojęzycznych. �584 RECENZJE dziedzinie. Na podstawie publikacji, które ukazały się w omawianym okresie, można wyodrębnić następujące zagadnienia będące przedmiotem zainteresowania: antykolonialny ruch oporu wśród mniejszości, organizacja społeczna (w tym takie tematy, jak komunizm pierwotny, niewolnictwo patriarchálně, rodzina i m a ł ż e ń ­ stwo, elementy feudalizmu), pochodzenie i historia niektórych ludów, gospodarka, stosunki agrarne i kultura materialna, folklor, wreszcie język i problem stworzenia pisma dla pewnych języków. Wymienione zagadnienia podjęte zostały w stosunku do niektórych tylko ludów i publikacje mają raczej charakter przyczynkarski. Wśród autorów opracowań etnograficznych należy wspomnieć następujących: Mac Duong, L a m Tam, L a Van, L o , Nguyen Van Khoa, Nong Trung, Nguyen Tuan Lieu, Nguyen Luong Bich, Dan Due L o i i Nguyen The Phuong. Nie udało się jeszcze zróżnicować poszczególnych mniejszości etnicznych według naukowych kryteriów. Dotychczas jedynym oparciem w tej mierze była s ł o w n a de­ klaracja przynależności do grupy. Nie prowadzono też należycie pogłębionych badań nad Wietnamczykami. Jak dotąd nieliczne publikowane materiały dotyczą fol­ kloru — legend, przypowieści i pieśni. Ukazało się również kilka artykułów doty­ czących tradycyjnej wspólnoty wiejskiej. Odczuwa się brak poważniejszego studium na temat życia poszczególnych klas czy warstw społecznych. Nie szukano jeszcze naukowej odpowiedzi na takie pytania, jak różnice w życiu klasy robotniczej przed i po roku 1954, konsekwencje budowy socjalizmu w Wietnamie Północnym w ewentualnych przemianach trybu życia jego mieszkańców, wreszcie zmiany na wsi wietnamskiej po Rewolucji Sierpniowej 1945 r. oraz w wyniku reformy rolnej. Przed etnografami stoją niezmiernie trudne zadania, a wielka liczba problemów pozostaje dotychczas nie tknięta i oczekuje na rozwiązanie. Pomijamy w tym omówieniu badania w dziedzinie historii powszechnej oraz sprawę międzynarodowej współpracy naukowej ze względu na ich odleglejszy związek z problematyką bezpośrednio interesującą środowisko etnograficzne. Na zakończenie należy wskazać, że stopniowo umacnia się w badaniach historycznych w D R W tendencja do rozwijania analizy naukowej przy systematycznym podnoszeniu jej poziomu, nie zaniedbując przy tym gromadzenia dokumentacji źródłowej. Anna Rudzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d72fe8e05fb505d6ea1eb8abe03027.pdf de6c37fc20c624016d8a8871a7d7ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:683 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:629 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.267-285 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia I Á N P O D O L Á K , Pastierstvo v oblasti Vysokých E P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 Tatier, Klenotnica Slovenskej L u d o v e j K u l t u r y , zv. I . B r a t i s l a v a 1967, ss. 207, fot. 128, Instytut Etnografii wydawania Ludowej nowej Kultury. czytelników dycyjnej też Słowackiej Akademii Celem słowackich tej i serii jest wybranych regionów. w Bratysławie zatytułowanej „najbardziej i folkloru „W każdym przystąpił Klenotnica rozpropagowanie zagranicznych kultury materialnej, duchowej pewnych Nauk serii popularnonaukowej wśród do Slovenskej szerokich rzesz typowych • przejawów tra­ słowackiego" całej Słowacji l u b takim studium poda się genezę z j a w i s k a i jego rozwój aż do czasów współczesnych. O p i s i a n a l i z a danego z j a w i s k a pozwoli listyczną tej na wskazanie jego przydatności i możliwości kulturę współczesną". T a k oto b r z m i serii. M a ona. być bogato i l u s t r o w a n a , z języków k o n g r e s o w y c h . W druku jego program włączenia inicjatorów z obszernym w socja­ i redaktorów streszczeniem w jednym j e s t już k i l k a tomów, w p r z y g o t o w a n i u kilka następnych. P i e r w s z y tom s e r i i , j a k i ukazał się w początku 11968 r. (z datą 1967 г.), to p r a c a J a n a P o d o l a k a , Pastierstvo Docent tury dr J a n P o d o l a k pasterskiej opartych książka Karpat. przede jest Ma wszystkim obszerną, a v oblasti Vysokých jest n a j l e p s z y m on za sobą na T a t r (zostało ono z l i k w i d o w a n e cały własnych zarazem Tatier. dziś n a t e r e n i e Słowacji szereg badaniach szczegółową znawcą z tego terenowych. monografią Omawiana pasterstwa kul­ zakresu, tu Wysokich około 20 l a t t e m u , z chwilą założenia Tatrzańskiego P a r k u N a r o d o w e g o ) i porównawczo p o t r a k t o w a n y c h gury publikacji S p i s k i e j i T a t r L i p t o w s k i c h , gdzie obszarów T a t r B i e l s k i c h , M a ­ (zwłaszcza w t y c h ostatnich) pasterstwo k w i t n i e po dziś dzień i gdzie żyją j e s z c z e pełnym życiem stare t r a d y c j e pasterstwa t y p u wysokotatrzańskiego. P r a c a podzielona sterstwa j e s t n a c z t e r y części. P i e r w s z a na tych terenach, o w a r u n k a c h o letnich pastwiskach, przygotowywaniu bydła i owiec. W części d r u g i e j bydła i owiec; w części t r z e c i e j m o w a część czwarta, najobszerniejsza, szałasie od c h w i l i o p u s z c z e n i a hodowli n a okres z i m o w y autor o m a w i a jest formy stado tego owiec, s i a n a i i n n y c h p a s z dla organizacji jest o budownictwie opisem przez mówi pokrótce o h i s t o r i i p a ­ dużego b y d ł a rogatego i letniego pasterskim, wszystkiego, w s i do jesiennego co dzieje wypasu wreszcie się zakończenia na sezonu w y p a s o w e g o . Uwzględniono tu zresztą także życie p a s t e r z y w z i m i e . W tej właśnie ostatniej części mieści się w s z y s t k o , co poza życia p a s t e r s k i e g o . Prócz c y k l u zajęć d n i a j e s t tu obszerny w organizacją rozdział poświęcony p r o d u k c j i nościom w e t e r y n a r y j n y m i magicznym przedmiotu. wości, gdzie m i e s z k a l i urodzenia i daty Jest też w y k a z c z y też paśli przeprowadzenia mlecznej baców, pożywieniu zajęciom nie związanym bezpośrednio z w y p a s e m . bliografia i budownictwem obrębie sezonu w y p a s o w e g o i w stada, wywiadu; obrębie n a szałasie, umiejęt­ i odzieży p a s t e r z y , i c h Pracę uzupełniają p r z y p i s y i b i ­ informatorów swoje dotyczy w układzie z podaniem wreszcie jest wedle miejsco­ ich zawodu, słownik daty pasterskich �268 RECENZJE wyrażeń g w a r o w y c h . na rozdziały, t a k i m Całość z a m y k a o b s z e r n e jak w f r a n c u s k i e s t r e s z c z e n i e z podziałem tekście słowackim. T u t r z e b a wspomnieć, że podpisy pod i l u s t r a c j a m i są również dwujęzyczne. J a k w i d z i m y z podanego wyżej układu p r a c y P o d o l a k a sowy i obejmuje skich regionów i d l a przeciętnego wierności opisu i potoczyście czytelnika obraz dobrej z j a w i s k , i c h l o k a l i z a c j a ) , które decydują mentu naukowego. nym, jest brak Wysokich i łatwym życia dokumentacji wania Pewnym m a ona c h a r a k t e r związanych z p a s t e r s t w e m przyległych. N a p i s a n a interesujący czesnej całość z j a w i s k podany mieszkającego dalej takich mapy. od K a r p a t jak Spisz Czytelnik narodu. c z y Liptów, dla c u d z o z i e m c a są z a w i e s z o n e nawet słowacki może k i l k u m a p ) jest dużą Autor operuje wreszcie pracy, tomach dawali mapy tej serii nie regionów, popełniali utrudnia o których tego mówią występo­ dość pasm j e j czytelność górskich, ich publikacje, które umieszczenie i chyba wolno K u l t u r y , aby w błędu i i by jej innego, w s i i miasteczek, (byłoby c e l o w e samego doku­ poważ­ nie odczuwa nazwami nazwami w próżni. B r a k m a p y wadą jasny równo­ przedstawiciel n a m apelować do w y d a w c ó w K l e n o t n i c y S l o v e n s k e j L u d o v e j szych czas niedociągnięciem, i to niedociągnięciem jakiejkolwiek daje przy o wartości tej książki j a k o b r a k u w t a k i m stopniu, j a k c z y t e l n i k p o l s k i , a t y m b a r d z i e j krain, językiem pasterskiego, (wszędzie opi­ T a t r i gór­ w dal­ przyszłości usytuowania tychże regionów n a t e r e n i e C S R S . Niewątpliwie walor książki, zarówno dla c z y t e l n i k a a m a t o r a , jak i etnografa, s t a n o w i doskonały dobór i l u s t r a c j i i właściwe i c h r o z m i e s z c z e n i e w tekście. Oddają one nie tylko charakter krainy, o której mówi u c h w y c o n e n a żywo czynności gospodarcze t a k częstego w p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h zowanego" obrazu opisywanej praca J . Podolaka, ale również i sceny z życia p a s t e r s k i e g o . N i e m a t u , dawniejszego rzeczywistości, typu, u k a z y w a n i a wyreżyserowanych „wyideali­ scen, sztucznie a r c h a i z o w a n y c h strojów, wnętrz i t d . I l u s t r a c j e są tu uzupełnieniem, a r a c z e j giem d a l s z y m t e k s t u i dlatego trzeba j e omawiać łącznie z t e k s t e m . Dużą cią­ zaletą książki — u w a g a t a odnosi się zarówno do t e k s t u , j a k i materiału i l u s t r a c y j n e g o jest łączenie s p o j r z e n i a listycznej kultury h i s t o r y k a ze s p o j r z e n i e m w s i słowackiej. Autor daje obserwatora współczesnej n a m przegląd życia w jego t r a d y c y j n y c h j e s z c z e f o r m a c h , w j a k i c h istniało ono p r z e d a równocześnie u k a z u j e , co z t y c h d a w n y c h form stało przejęte p r z e z spółdzielnie p r o d u k c y j n e przetworzone i dostosowane do n o w y c h dy istniejącej podlegającą pasterskiego kolektywizacją, przeszło do współczesności, z o ­ i spółki p a s t e r s k i e , j a k dalece zostało form ustrojowych e k o n o m i c z n y c h . T o właśnie ujęcie s p r a w i a , że p a s t e r s t w o sąsiednich) poznaje i nowych warunków tatrzańskie (czy też gór c z y t e l n i k nie j a k o coś należącego już do h i s t o r i i , rodzaj tylko w pamięci s t a r y c h informatorów, ciągłym z m i a n o m — socja­ ale jako legen­ instytucję żywą, i przeobrażeniom, która n a d a l o d g r y w a istotną rolę w życiu górskich w s i , np. L i p t o w a . Równocześnie autor u k a z u j e , j a k n i e k o r z y s t n i e wpłynął n a ludność, która wypasała zakaz wypasu i t y m samym oderwanie swe stada w Wysokich Tatrach, całkowity od s t a r y c h t r a d y c j i , które stanowiły o s p o ­ sobie i c h życia i c h a r a k t e r z e k u l t u r y . Książka J . Podolaka szczególnie jest interesująca J e s t ona doskonałym uzupełnieniem m o n u m e n t a l n e g o wychodzi pod redakcją prof. Włodzimierza skich i Podhala. stwo wysokogórskie, u k a z u j e , Daje Antoniewicza n a m możność szerszego j a k bardzo dla czytelnika wydawnictwa — polskiego. polskiego, Pasterstwo s p o j r z e n i a n a nasze, p o l s k i e b l i s k i e sobie były k u l t u r y jakie Tatr Pol­ paster­ pasterzy po­ łudniowych i północnych stoków T a t r . I j e s z c z e parę uwag n a zakończenie. Chciałabym tu podkreślić kilka, moim �269 RECENZJE zdaniem przez b a r d z o k o r z y s t n y c h d l a całości w y d a w n i c t w a , redakcje, oszczędności szczegółów. miejsca, Pierwsza skreśla się u to sprawa, a nie zawsze bibliografii. n a s bibliografię c z y artykuł, pod p o z o r e m , że noty b i b l i o g r a f i c z n e uzupełniającą m a wartość sama dla tych, którzy twieniem choć już z innego torów. Historyk dokładnie Sprawa w sobie, zajmują doskonałym się p o d o b n y m punktu widzenia, wydaje nie odważyłby n i e określa ta m a jest — jeszcze są n a s z y m i ścisłymi się naszym inny zagadnieniem. n a źródło, zaś źródłem natury jest rzec którego przecież można współpracownikami, poświęcają i c h nazwislk wydaje mi się pracy więc gestem n a m nierzadko uła­ celowe, informa­ proweniencji właśnie moralnej. lojalności, i Równie oddając z pełnym z a u f a n i e m w n a s z e ręce cały zasób p o s i a d a n e j czenie dla pracę jednego z a g a d n i e n i a c z y uzupełnieniem m i się u m i e s z c z e n i e w y k a z u powoływać aspekt, często, jakąś znajdują się w p r z y p i s a c h . T y m ­ c z a s e m t a k a wyodrębniona, dobrze z e s t a w i o n a b i b l i o g r a f i a regionu docenianych Jakże informator. Informatorzy wiele godzin, wiedzy. Umiesz­ przyznania niejako współautorstwa t y m , bez współpracy których nie mogłaby istnieć n a s z a p r a c a . Powróćmy jeszcze do resume francuskiego i dwujęzycznych podpisów i l u s t r a c j a m i . N i e s t e t y n a s z e języki zrozumiałe są t y l k o wśród Słowian i prace w nich publikowane wym. Nie rozwiązują lizują poruszane w mijają sprawy pracy b e z żadnego e c h a n a światowym r y n k u parustronicowe zagadnienia. osiągnięcia znalazły s w o j e m i e j s c e w na t y m , żeby poznano naszą nauce kulturę nauko­ s t r e s z c z e n i a , które z a l e d w i e Jeżeli więc c h c e m y , żeby pod najlepsze sygna­ nasze naukowe światowej, jeżeli istotnie zależy n a m ludową i n a s z dorobek naukowy, musimy zdobyć się n a obszerne s t r e s z c z e n i a obcojęzyczne. Słowacy z r o z u m i e l i tę sytuację czego dowodem praca Podolaka — (na 151 s. t e k s t u słowackiego, 23 s. s t r e s z c z e n i a francuskiego!). I w r e s z c i e ostatnia u w a g a — książka, o której mówimy, j e s t ładnie, e s t e t y c z ­ nie w y d a n a , z barwną okładką, w przyjemnym, istotne dla dzieła, które chcielibyśmy widzieć w tujących się n i e t y l k o z g r o n a z a w o d o w y c h poręcznym formacie, rękach w i e l u etnografów, Anna LENG, Slovenské Vúdové Slovenskej Akademie Vied, LADISLAV davatelstvo Zusammenfassung, Pod hudobné Kowalska-Lewicka nástroje, B r a t i s l a v a 1967, V y ­ ss. 301 n l b . 3, fot. 117, m a p y 3, r y s . 26, Rezjume. k o n i e c 1967 r. A k a d e m i a kację, pt. Ludowe co b a r d z o czytelników r e k r u ­ instrumenty L e n g , który p r z e d kilkoma N a u k w Bratysławie wydała interesującą muzyczne laty wydał na Słowacji. pierwszy Autorem podręcznik publi­ jej jest dr L a d i s l a v d l a szkół wyższych, traktujący o słowackim folklorze w o k a l n y m i i n s t r u m e n t a l n y m . 1 W recenzowanej pracy L . Leng organologii oraz o m a w i a rem instrumentalnym Słowacji, ze względu przedstawia jej zastosowanie Słowacji . 2 n a wagę Mimo i ocenia w badaniach że publikacja poruszanych dotychczasowy dorobek n a d współczesnym problemów, dotyczy głównie wykorzystanie folklo­ obszaru bogatych L. L e n g , Slovenský hudobný folklor (dočasná vysokoškolská učebnica), B r a t i s l a v a 1961. P i e r w s z e w E u r o p i e k o m p l e t n e o p r a c o w a n i e l u d o w y c h instrumentów m u z y c z ­ n y c h wydała dotychczas tylko R u m u n i a , a mianowicie: T . A l e x a n d r u , Instru­ méntele muzicale ole p o p o r u l u i K o m i n , E d i t u r a de stat p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a , B u c u r e s t i , s s . 386. 1 2 �270 RECENZJE materiałów porównawczych i duże w a l o r y poznawcze, przypisać j e j można ogól­ niejsze z n a c z e n i e . 3 Pracę podzielono n a t r z y obszerne rozdziały poprzedzone c y m przegląd osiągnięć c z e s k i e j i słowackiej wstępem, zawierają­ etnomuzykologa P i e r w s z y rozdział, zatytułowany „Organografia a s y s t e m a t y k a " , poświęcony jest jednej z najmłodszych wiera dziedzin etnomuzykologu, on systematykę l u d o w y c h instrumentów a mianowicie około 90 obiektów. Zaznaczyć należy, że autor r o z p a t r u j e instrumentów m u z y c z n y c h , których p i e r w o t n a c z y obrzędowa. Należą do n i c h np. ostrohy bunkoś laski organografii. Za­ szczegółowy opis m u z y c z n y c h oraz funkcja (ostrogi), również szereg była głównie fcíepóče (klekotka wania naciągniętego szczegółowe opisy dla etnologa drutu), zvony instrumentów młotkowa), kulaga (kostur n a b i j a n y mosiężnymi kołeczkami), rapfcóč (terkotka), z nanizanymi na zakrzywionej części kołeczkami, służącymi do (dzwony), autor krahulce uwzględnia (janczary) także wiele ludowych sygnalizacyjna (rodzaj podtrzymy­ itd. Podając i n n y c h istotnych d a n y c h , j a k np. sposób p r o d u k c j i , k o n s e r w a c j i , zasięg występowania, m i e j s c e n a b y c i a , charakterystykę w y t w ó r c y itp. L. Leng np. rifová zwraca forma wej. Do žliabkova zlobcoky fujara t z w . trojdierková fujary (detwiańska (piszczałka jednoręczna rzadko szczególnie muzyczno-dialektowego), pistolka (z t r z e m a otworami) fujara). t e r e n i e Górnej N i t r y występuje handrárska m e n t , bardzo i n s t r u m e n t y słowackie, j a k jednoručka pochodząca z trenczańskiego o b s z a r u rozwojowa oraz detvianska Na uwagę, n a s p e c y f i c z n e 4 z trzema otworami, młodsza szczególną pístala (róg s y g n a ł o w y ) , trojdierková występujący w interesujących pístala. J e s t to c i e k a w y i n s t r u ­ Europie, wykonany ze względu na ze świńskiej osobliwą kości konstrukcję basa (małe b a s y żłobione w j e d n y m kawałku d r e w n a ) , optávky (rodzaj udo­ należą: (oktawka), s k r z y p i e c górali tatrzańskich t z w . złóbcoki). Podkreślić p r z y t y m należy, że autor podaje h i s t o r y c z n e n a z w y nologię, uzupełniając instrumentów i związaną z n i m i t e r m i ­ j e nomenklaturą czeską, polską, rosyjską, węgierską, r u m u ń ­ ską, niemiecką i chorwacką. Rozdział pištal", drugi, zawiera i bezstroikowych zatytułowany analizę z i a prawidłowości lub rozważań t e o r e t y c z n y c h , p o d e j m u j e stroikowatym wierceniem grupy, się więc s p e c j a l n i e „hranowych" piszczałek z o t w a r t y m cylindrycznym jazyčkových stroikowych i n s t r u m e n t y d z i e l i autor n a d w i e zasadniczą rolę odegrał budič. L e n g z a j m u j e a k u s t y c z n y m i prawidłowościami końcem, v l a s t n o s t i hranových właściwości piszczałek. A e r o f o n i c z n e w których r o z w o j u tym „Akustické akustycznych l u b zamknię­ piszczałki. też autor próby s p r e c y z o w a n i a i Obok ujednolicenia t e r m i n o l o g i i poszczególnych g r u p instrumentów. T r z e c i rozdział, pt. „Slovenské ludové hudobné nástroje a i c h vztah к tonalitám hudobných d i a l e k t o v " , m a również c h a r a k t e r t e o r e t y c z n y . A u t o r s t w i e r d z a , że moż­ liwości harmoniczne muzycznych mierze n a tonalność melodii w dziedzinie teorii m u z y k i , j a k również Następnie L e n g w s k a z u j e i tonalnymi instrumentów możliwościami ludowych i pieśni. Powiązania wpływały, w te stanowią estetyki i poważny znacznej problem fizjologiczno-psychologicznej. n a powiązania między a k u s t y c z n y m i właściwościami ludowych instrumentów m u z y c z n y c h a f o l k l o r e m wo­ k a l n y m oraz p r z e d s t a w i a prawidłowości mające decydujący w p ł y w n a w y t w a r z a n i e P o r . r e c . D . H o l ý , „Národopisné a k t u a l i t y " , R.5:1968 z. 1, s . 47—49. Obecną recenzję p r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e (przyp. R e d a k c j i ) . N a z w a tego rogu pochodzi od m i a r y rifu, używanej p r z y p r o d u k c j i tego instrumentu. 3 4 �271 RECENZJE się i o r g a n i z o w a n i e proces poznania t o n a l n y c h stosunków i i c h systemów. A u t o r oraz powstawania muzycznego myślenia omawia człowieka również i ogólnej nezy m u z y c z n e j wyobraźni. W związku z t y m z a j m u j e się też z j a w i s k a m i jącymi na utrwalenie czynnika wają lub zachowawczego przede niwelację w wyobraźni słowackim muzycznej. L e n g folklorze Słowacji hranové, występowały uważa, m u z y c z n y m odgrywały w s z y s t k i m tradycyjne instrumenty ludowe. nocno-zachodniej się t a m t e j s z y c h stylów m u z y k i l u d o w e j . szczałka tonalności. pasterska) Spotykane wywarły t u t a j : fujara zdaniem pół­ których wpływ na I n n y m przykładem może słu­ wpływ materiału pod i pastierska pištalka (pi­ n a smyczkową muzykę de- (fujara) autora rolę odgry­ T a k np. n a o b s z a r z e żyć górski obszar środkowej Słowacji dostarczający n a j r o z m a i t s z e g o względem że i piszczałki b e z d z i u r k o w e , j e d n o s t r o n n e w y k o r z y s t a n i e a k u s t y c z n y c h możliwości miało decydujący formowanie ge­ wpływa­ twiańską, przejawiający się zwłaszcza w m e l o d i i głosu prowadzącego, t z w . „prednika". Za cel omawianego opracowania postawił sobie autor wykazanie związków p r z y c z y n o w y c h między źródłami t o n a l n y m i i i n s t r u m e n t a m i m u z y c z n y m i a ludzką świadomością, które to związki stały się w z o r e m nianiu tonalno-melodycznej ,W nych końcowej części rozdziału instrumentów ludowych, w a c k i c h , wskazując pracy i stanowi autor przeglądu europejskich uwzględnieniem muzycz­ rumuńskich i sło­ n a s i l n e powiązania między t y m i o s t a t n i m i . Organiczną płyta gramofonowa uzupełniona poszczególnych dokonuje ze szczególnym zawierająca d w u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zespołów Książka i normą w w y t w a r z a n i u i u m a c ­ bazy. jest instrumentów typowych instrumentalnych z Terchova i obfitymi oraz nagrania przypisami, indeksem, systematyką ludowych część instrumentów Hrochot. mapkami zasięgów instrumentów według F . A . G e v a e r t a , С. S a c h s a , A . B u c h n e r a i L . L e n g a . Przy studiowaniu nawet najlepszych się p e w n e zastrzeżenia. N a s z y m opracowań c z y t e l n i k o w i mogą z d a n i e m autor z b y t mało u w a g i nasunąć poświęca i n s t r u ­ m e n t o m n i e w y r a b i a n y m p r z e z twórców l u d o w y c h , a także różnym sposobom prze- s t r a j a n i a s k r z y p i e c (przez podwiązywanie s t r u n ) itd. B r a k również w y k a z u w a ż n i e j ­ szych publikacji i artykułów omawiających ludowymi na pobliskich Morawach, wcześniejszych p r a c . Sądzimy problemy związane z instrumentami a także nie podaje a u t o r w b i b l i o g r a f i i bowiem, że o p r a c o w a n i e tego t y p u , j a k swych omawiane, p o w i n n o udostępnić c z y t e l n i k o w i pełną literaturę p r z e d m i o t u . Praca Ladislava Lenga m a duże z n a c z e n i e w etnomuzykologu, i choć wielu problemów n i e r o z s t r z y g a d e f i n i t y w n i e , w y z n a c z a j e d n a k k i e r u n k i d a l s z y c h badań w tej ważnej d z i e d z i n i e k u l t u r y l u d o w e j . Andrej NAUTOLOGIA I „ETHNOLOGIA Sulitka (Brno) MARÍTIMA" R o l a i z n a c z e n i e w s z e c h s t r o n n y c h badań k o m p l e k s o w y c h j e s t dziś ogólnie z n a n a i d o c e n i a n a . N a s t a r e , n i e w y e k s p l o a t o w a n e jeszcze, j a k i n a nowo o d k r y t e „obszary b a d a w c z e " n i e należy spoglądać pod kątem w i d z e n i a j e d n e j , wąskiej z w y k l e d y s c y p l i n y , l e c z p o p r z e z wspólny p r y z m a t s z e r e g u n a u k o w y c h specjalności, realizując t y m s a m y m p o s t u l a t integralności n a u k i . T ą drogą zwiększyć dziś m o ­ żemy głównie stopień prawdopodobieństwa w miarę o b i e k t y w n e g o p o z n a n i a o t a ­ czającej n a s rzeczywistości, co z j e d n e j s t r o n y s t w a r z a okazję formułowania i r o z ­ wiązywania n o w y c h problemów b a d a w c z y c h , a z d r u g i e j — umożliwia d o k o n a n i e j e s z c z e j e d n e j w e r y f i k a c j i poglądów, t a k n i e r a z u t a r t y c h i u g r u n t o w a n y c h , iż t r a d y c y j n e metody n i c by t u wnieść nowego n i e mogły.. �272 RECENZJE Polska etnografia z pozostałymi i nie jest jak dotychczas w należytym d z i e d z i n a m i h u m a n i s t y k i , n i e wspominając technicznych. Tymczasem powojenny okres rozwoju stopniu już sprzęgnięta o naukach europejskiej ścisłych etnografii to p r z e d e w s z y s t k i m e p o k a kształtowania się s z e r e g u n o w y c h , szczegółowych c y p l i n zajmujących — dys­ pograniczne miejsca n a s t y k a c h wielu najrozmaitszych dziedzin n a u k o w y c h . To powstanie wąskich nieraz specjalizacji w r a m a c h procesów inte­ g r a c y j n y c h pociągnęło za sobą rewolucję w d o t y c h c z a s o w y c h m e t o d a c h b a d a w c z y c h . Nowe, szczegółowe, ściśle w y s p e c j a l i z o w a n e twórczym w k ł a d e m i korzystające d y s c y p l i n y etnograficzne, wzbogacone z doświadczeń i n n y c h , zbliżonych c z y p o k r e w ­ n y c h d z i e d z i n , z własnymi c h a r a k t e r y s t y c z n y m i t y l k o d l a n i c h zespołami aparatury pojęciowej, n a j l e p i e j i n a j e f e k t y w n i e j badawcze. Przykładem tego r o d z a j u rozpracowują określone d y r e k t y w y d y s c y p l i n c z y kierunków etnolingwistyka, etnosocjologia, etnomuzykologia czy wiele etnomorfologia, innych jeszcze, a w etnografii etnobotanika, z braku służyć mogą etnopsychologia, miejsca tu nie wymie­ nionych. Wśród tych wyspecjalizowanych, lecz daleko wykraczających przecież poza r a m y t r a d y c y j n e j etnografii d y s c y p l i n z n a j d u j e się j e d n a , n a którą również zwrócić należy nieco większą uwagę. Specjalność czy —• w s z e r s z y m sensie — a n t r o p o l o g i i i ścisłych gałęzi problematyka już pojęcie logia wiedzy, określające dzaju w szybko taką właśnie wynikiem zbliżenia etnografii z szeregiem humanistycznych badań swej pisano większości p u b l i k a c j e rozrzucone historycznych czy z pola specjalność też n a t e n t e m a t problematykę, gicznych, przedmiotem to j a k d o t y c h c z a s n i e w i e l e niewiele czynkarskie jest jest j a k najszerzej pojęta m o r s k a , a w ogólniejszym z a k r e s i e i nautologiczna. M i m o że u k u t o marítima", zrobiono, których ta kulturowej widzenia były ściśle w w — „ethno­ t y m zakresie na naszym r a m a c h etnografii gruncie i dyskutowano. i opracowania, po różnorodnych regionalnych i n i e stwarzając Dotychczasowe zahaczające etnograficznych, periodykach, tym samym przy- o tego r o ­ archeolo­ niknąc zazwyczaj rzetelnych podstaw jakiej­ k o l w i e k k o o r d y n a c j i d a l s z y c h badań. S y t u a c j a t a k a uniemożliwia również w nej m i e r z e orientację w które w y m a g a ł y b y również fachowa całokształcie p r z e b a d a n y c h dopiero dokładniejszego wymiana Wkład w s f o r m o w a n i e opinii i naświetlenia. Z n a c z n i e u t r u d n i o n a poglądów, metodologicznych pew­ dotąd problemów, j a k i t y c h , która stanowić mogłaby jest realny i t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w tej szczegółowej d z i e d z i n y etnografii. Sytuacja taka ulec powinna z a s a d n i c z e j z m i a n i e , gdyż powrót P o l s k i n a s w e p r a s t a r e z i e m i e nadbałtyckie zobowiązuje problematyką przecież do w s z e c h s t r o n n e g o zajęcia się morską, a w a r u n k i do badań tego r o d z a j u są dziś ze zrozumiałych w z g l ę d ó w k o r z y s t n i e j s z e niż k i e d y k o l w i e k w przeszłości. Jeśli c h o d z i o b a d a n i a sunięte p o w i n n y nictwa w ich ludowym, zakrojone prace rozpatrywanej w z a k r e s i e etnografii, to w y d a j e się, że n a czoło w y ­ być s t u d i a n a d d z i e j a m i naszego żeglarstwa, rybołówstwa i s z k u t oczywiście poświęcone s p e c y f i c e n a ogólnym aspekcie. Nie kulturowej tle etnograficznej mniej ważne byłyby naszych nadmorskich c h a r a k t e r y s t y k i terenów szerzej obszarów znajdują­ c y c h się w zasięgu oddziaływania a k w e n u bałtyckiego. Dawny ze w s z e c h i współczesny miar folklor zasługujące żeglarski i rybacki — n a uwagę. Szczególnie to również interesujące zagadnienie byłyby zapewne b a d a n i a n a d t y m f o l k l o r e m uwzględniające także w większym z a k r e s i e niż d o t y c h ­ czas rolę morza i Bałtyku nie jako umożliwiającego treści k u l t u r o w y c h . bariery, stosunkowo lecz pomostu swobodną kulturowego interetniczną łączącego wymianę ludzi szeregu �273 RECENZJE Nieodzowna byłaby także syntezy dotychczasowego śródlądowej p r o b l e m a t y k i zapewne próba c z y próby etnograficznej. podstawą do p r z e p r o w a d z e n i a dokonane, a także Niepoślednią a pozwoliłoby ustalić Takie inicjatywy badawcze dalsze rolę spełnić p o w i n n a przede przeglądu lub nawet wszystkim mogłyby być o c e n y tego, co w t y m z a k r e s i e już zostało tości zagadnień wymagających pogłębionego powszechna, dokonania d o r o b k u n a u k o w e g o w z a k r e s i e m o r s k i e j i zbliżonej do niej w dyrektywy badawcze i skalę war­ opracowania. omawianym wyodrębniona z a k r e s i e także i na zasadach etnografia etniczno-terytorial- n y c h j e j s u b d y s c y p l i n a , jaką bez wątpienia jest o c e a n i s t y k a . T o włączenie się e t n o ­ grafii powszechnej w badania n a d rolą m o r z a i środowiska w o d n e g o w k u l t u r y , p r z y w y k o r z y s t a n i u w y n i k ó w a n a l i z y społeczeństw często w walnie większym zachodzi w stopniu krajach zdeterminowanych europejskich, dałoby przez geograficzne być może również rozwoju nieporówny­ warunki efektywne niż to rezultaty odnośnie do p e w n y c h uściśleń c z y w e r y f i k a c j i n a t u r y t e o r e t y c z n e j . Z intensyfikacją badań w z a k r e s i e p r o b l e m a t y k i m o r s k i e j p o w i n i e n iść w dalszy rozwój w dziedzinie poznania kompleksu zagadnień s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m śródlądowym. D o r o b e k etnografii nie jest bynajmniej znajomości zadowalający najbardziej może w rodzaju budownictwa Włączenie tych dotychczas wego zagadnień zakresu problematyki rezygnacja jako w sferę stron zainteresowania się z w i e l u w z g l ę d ó w badawczej określającej ze starego parze żeglar­ p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e by go było porównywać eksploatowanych t a k a pociągnąć musiałaby nieadekwatność z ze s t o p n i e m kultury ludowej, czy rolnictwa. „ethnologia marítima" w y d a j e nakże o p e r a c j a i trudno związanych ją pojęcia w który proponowałbym — w Z tego etnografii", też względu zakresie koniecznym. za sobą n i e t y l k o zmianę „morskiej nazwy. specjalisty zabiegiem lecz wpłynęłaby nieodzowna formie na byłaby c e l u a k c e p t a c j i nowego, odpowiedniego „etnonautologię", oczywiście w Jed­ dotychczaso­ terminu, jak najbar­ dziej d y s k u s y j n e j . Uzasadnieniem sformułowania w s z y s t k i m ogólny e t y m o l o g i c z n y takiego właśnie neologizmu wydaje się przede c h a r a k t e r pojęcia „nautologia" najbliższego raczej „żeglarstwu", a p r z y t y m niezwiązanego w sposób j e d n o z n a c z n y z m o r z e m . N a u t o ­ logia — d y s c y p l i n a n a u k i , której p o d s t a w y sce, jest również t y m s e k t o r e m w sieniu do w y m i e n i o n y c h wyżej problemów Związek t e n polegałby n a w z a j e m n e j niu metod badawczych i żeglugi, h i s t o r i i r o z w o j u zaplecza w morskiej wiedzy, czy zadzierzgnąć p o w i n n i dorobku w w bliższy Pol­ odnie­ kontakt. doświadczeń oraz n a w y k o r z y s t a ­ nautologii, a więc m . i n . dziejów środków w o d n e g o t r a n s p o r t u o r a z i c h lądowego p o s t a c i p r z y s t a n i i portów, a także t a k i c h j a k np. n a w i g a c j a , i szeregu astronomia technicznych dziedzin i meteorologia nautyczna oceanografia. Naukowe zbliżenie „etnonautologii", rejonu Bałtyku etnografów c z y to w terenów dziedzin wydaje skiego T o w a r z y s t w a Nautologicznego. tego typu zadanie dzaju stowarzyszenie, z jednej badań szeroką strony zamierzających odniesieniu czy wreszcie „nautologicznych" na znacznej mierze opracowano wymianie znajomości ludowych w n a s z e j n a u c e , z którym etnografowie powstałe popieranie, wnieść do śródlądowych pozaeuropejskich, wkład w rozwój naszego ze s p e c j a l i s t a m i się możliwe do z r e a l i z o w a n i a w kraju, innych ramach Pol­ T o „młode" w s t o s u n k u do i n n y c h o r g a n i z a c j i w okresie powojennym, koordynowanie o charakterze nautologicznym, w s k i c h n a s z e m u z a s a d n i c z o „ l ą d o w e m u " społeczeństwu. postawiło i inicjowanie z drugiej skalę działalności p o p u l a r y z a t o r s k i e j 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 swój obszarów sobie wszelkiego zaś s t r o n y — c e l u przybliżenia za ro­ prowadzenie spraw mor­ �274 RECENZJE Polskie Towarzystwo w statucie) także swe wybitnie Nautologiczne, z siedzibą w G d y n i , p o s i a d a (i to n i e t y l k o interdyscyplinarny odzwierciedlenie w charakter. profesjonalnej Fakt specyfice t e n znalazł struktury O b o k p r z e d s t a w i c i e l i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h — filologów, historyków, czy etnografów w szeregach Towarzystwa silnie reprezentowani w i e l u d y s c y p l i n ścisłych, a obok n i c h również p r a k t y c y — l u d z i e związani swą codzienną pracą z m o r z e m i jego j a k n a j s z e r z e j oczywiście jego członków. archeologów są specjaliści instytucjonalnie rozumianą proble­ matyką. Z wynikami naukowych poznać może Warto i organ poświęcić nader tego m u nieco odpowiednim płaszczyzną poczynań P o l s k i e g o stowarzyszenia, więcej forum prawdziwej uwagi, wymiany współpracy Towarzystwa naukowy gdyż periodyk doświadczeń, wielu Nautologicznego kwartalnik •— 1 ten jest a jego łamy d y s c y p l i n , wśród za­ „Nautologia" . potencjalnym winny których stać się swój wkład wnieść by mogła i etnografia. Niejako letyn prekursorem Nautologiczny" jednak funkcji problematyki — pisma wydawany przez specjalistycznego; morskiej i wodnych aspekcie. R e a l i z a c j a tych Polskie „Nautologii" był ukazujący się w l a t a c h 1958—1965 „ B i u ­ Towarzystwo dróg tę samą zatem śródlądowych zadań stała się b a r d z i e j Nautologiczne naukowego periodyku. D r u k o w a n y organizację. n i e mógł zainicjowało Nie w on naukowej ich interdyscyplinarnym prawdopodobna w spełniał prezentować 1966 r. z chwilą, wydawanie początkowo w dość s k r o m n e j gdy nowego ilości 600 e g z e m ­ p l a r z y , dziś d o c i e r a on już do z n a c z n i e szerszego kręgu odbiorców (1500 egz.) w y ­ kazując p r z y t y m n a d a l stałą tendencję w z r o s t u nakładu. Podstawowym c e l e m „Nautologii" w g p r o g r a m o w y c h założeń Zarządu Głównego P T N , prof. dr. L u d w i k a Z a b r o c k i e g o , dorobku „polskiej nautologii" przy zachowaniu Przewodniczącego w i n n a stać się p u b l i k a c j a jednak odpowiednich proporcji i usunięciu j a k i e j k o l w i e k d y s k r y m i n a c j i t e m a t y k i s z e r s z e j — „nautologicznej i ogólnobałtyckiej", c z y w r e s z c i e n a w e t i „ogólnoświatowej", w z a k r e s i e której opracowania nautologicznej wyeksponowane 2 problematyki Morza Śródziemnego doceniane przez większość specjalistycznego zostało również należycie u w y p u k l o n e talnika, w stęp którym badań w kraju niezbędne d l a ogólnej j e s t dziś czasopiśmiennictwa. p r z e z zespół r e d a k c y j n y c z y t e l n i k znaleźć p o w i n i e n nautologicznych bibliograficzne naukowe szczególnie . Z n a c z e n i e r z e t e l n e j i w miarę pełnej i n f o r m a c j i n a u k o w e j nie będą wiadomości i z a granicą, a o r i e n t a c j i i dalszego omawianego określające także powszech­ Zadanie rzetelne to kwar­ stan i po­ informacje postępu badań w t y m zakresie. Czasopismo z tak sprecyzowanymi założeniami m a w s z e l k i e dane, by stać się wkrótce w w y n i k u r e a l i z a c j i s w y c h p e r s p e k t y w i c z n y c h planów wiodącym w dziedzinie badań nautologicznych, jednocześnie ożywiającym s z e r e g d z i e d z i n p o k r e w n y c h , oraz stwarzającym p o d s t a w y procesów i n t e g r a c j i n a u k i . Zastanawiając pożytecznych kiego, inicjatyw warto który sądził, „[...] że w nieliczną kadrą pracowników badania nautologiczne [...] a [...] i k u dalszej intensyfikacji się n a d f u t u r o l o g i c z n y m aspektem r a z j e s z c z e powołać się n a wypowiedź c h w i l i obecnej naukowych, dysponujemy mogących Towarzystwo [...] już w podejmować L. Polsce i 2 tych Zabroc­ pewną, kontynuować m a również nadzieję, że » N a u t o - „Nautologia". K w a r t a l n i k , S z c z e c i n — G d y n i a — W a r s z a w a , W y d a w c a : T o w a r z y s t w o Nautologiczne, R e d . N a c z . W. A . D r a p e l l a . L . Z a b r o c k i , Nautologia, „Nautologia", t. 1: 1966 n r 1, s. 3. 1 organem inspirującym Polskie �275 RECENZJE logia« będzie f o r u m wymiany myśli i źródłem i n s p i r a c j i w i e l u badań dotąd u n a s nie p r o w a d z o n y c h " . 3 Włączenie się etnografów ale współdziałania to dotychczasowe w możliwości ramach się n i e t y l k o pożyteczne, z tego r o d z a j u naukowego miałyby p r a w d o p o d o b n i e z n a c z n i e większe z n a c z e n i e niż etnograficznego i do tej współpracy w y d a j e i szczególnie k o n i e c z n e . Korzyści płynące b o w i e m założenia. dorobku byłoby innym naukowym samookreślenia kompleksu Efektem przecież środowiskom się etnonautologii etnograficznych bezsprzeczne jako oraz powstanie autonomicznej czy antropologicznych precyzują przybliżenie podstaw subdyscypliny nauk. W t e n sposób p e w n e rzucające się w oczy białe p l a m y w i n d e k s i e m o r s k i c h l u b s z e r z e j ujętych n a u t o l o g i c z n y c h problemów mogłyby doczekać się o d d z i e l n y c h opracowań, a r ó w n o ­ cześnie można by s k u t e c z n i e przeciwdziałać „etnograficzne obszary" niekompetentnych nego r o d z a j u amatorów c z y w r e s z c i e n a w e t Godna uwagi wydaje wkraczaniu n a n i e obsadzone przedstawicieli innych potrzeby róż­ dyletantów. się i n i c j a t y w a zespołu r e d a k c y j n e g o nięcia n a p l a n p i e r w s z y dotąd dyscyplin, „Nautologii" rozpoczęcia badań i s z e r o k i e j wysu­ dyskusji nad do­ tychczasową polską leksykografią nautologiczną. C h a o s , j a k i w t y m z a k r e s i e p a n u j e , i b r a k j a k i e j k o l w i e k jednomyślności m u s i przecież być przezwyciężony, b y tą drogą wprowadzić do szeregu a więc i do etnografii, nych kryteriach — wniosków jednym dyscyplin zajmujących się nautologiczną problematyką, jednolitą, opartą n a e t y m o l o g i c z n y c h i l o g i c z n o - s e m a n t y c z - terminologię. J e j niezbędność b o w i e m i twierdzeń, stawiania z podstawowych hipotez warunków i w t r a k c i e formułowania dokonywania i c h adekwatności, opisu naukowego komunikatywności i jest jas­ ności. Dotychczas jednakże odzwierciedlenia w t a pożyteczna inicjatywa poszczególnych n u m e r a c h k w a r t a l n i k u artykuły, s t u d i a , materiały i i n f o r m a c j e rystyce historii polskiej myśli n a u t o l o g i c z n e j n i e znalazła swego większego „Nautologii", a p u b l i k o w a n e w tym koncentrują się n a c h a r a k t e ­ i narodowej tradycji marynistycznej twórczości. Stąd też obfitość cytatów i przedruków o b s z e r n y c h n i e r a z fragmentów z dzieł d a w n y c h p o l s k i c h u c z o n y c h i p i s a r z y , ilustrujących d o s k o n a l e n a s z s k r o m n y , l e c z n i e m n i e j wartościowy dorobek w t y m z a k r e s i e . Znaczenie, jakie redakcja zgodnie ze s w y m i wstępnymi zuje do d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j , ukazuje założeniami dobitnie p a r t i i „Nautologii", które poświęcone są p r e z e n t a c j i p o d s t a w o w y c h g r a n i c z n y c h p u b l i k a c j i n a u t o l o g i c z n y c h . T a część, zajmująca n u m e r u i podzielona logia, pleiologia, marynistyka, muzealnictwo omówienia i niemal całkowity b r a k prac zawiera z nautologicznej. z ubolewaniem sensu, stricto e t n o g r a f i c z n y c h , pominięciu dorobku przez S z e r s z e włączenie się w jedyne w badaniach w Polsce nad ludowymi wśród t y m z a k r e s i e etnografów naukowe formami czasopismo odno­ których zbliżonej zapobiegłoby nautologiczne rybołówstwa reguły zwięźle spora przecież ilość poświęcona jest całkowicie l u b w części p r o b l e m a t y c e do całego naupegio- informujących o zawartości poszczególnych opracowań. I t u należy j e d n a k tować b l i s k o połowę leksykografia), nowości w y d a w n i c z y c h , tych polskich i z a ­ n a k i l k a działów (bibliografie, czasopiśmiennictwo, krótkie, s p r a w o z d a w c z e przywią­ objętość polskiego c z y środków w o d n e g o transportu. Każdy kolejny skiego tralnego 3 numer Towarzystwa zamyka serwis informacyjny Nautologicznego oraz prowadzone z życia i działalności n a bieżąco w y p i s y Pol­ z cen­ r e j e s t r u członków. Są one świadectwem stałego ilościowego w z r o s t u s t o - Tamże, s. 4. �276 RECENZJE warzyszenia, w którym obok krajowych i z a g r a n i c z n y c h członków r z e c z y w i s t y c h zwiększa się również l i c z b a t z w . członków wspierających, w p o s t a c i s z e r e g u orga­ nizacji zwią­ społecznych oraz i n s t y t u c j i państwowych i spółdzielczych, branżowo z a n y c h z m o r z e m , żeglugą c z y rybołówstwem. problematyce poruszanej n a łamach k w a r t a l n i k a „Nautologia", a także, by móc „odkryć" n o w e W celu gruntowniejszej możliwości włączenia wego się etnografii przeglądu tych orientacji w do tego r o d z a j u artykułów, których dotychczasowej badań, w a r t o treść dokonać p e w n e g o , mniej lub bardziej skróto­ związana jest 'z z a g a d n i e n i a m i określonymi wyżej j a k o „etnonautologiczne". ,Szczególnie wyraziście wyodrębnia zentujących współczesnemu nomorskiego rejonu się p e w i e n c z y t e l n i k o w i świat kręgu c y w i l i z a c y j n e g o . Z b y t południowej blok l u b s e r i a artykułów starożytnego silne jednak E u r o p y zostało oczywiście żeglarstwa pre­ śródziem­ zawężenie p r o b l e m a t y k i dokonane k o s z t e m słabej do reprezen­ t a c j i l u b n a w e t nieobecności opracowań „kultury n a u t o l o g i c z n e j " i n n y c h regionów, przede w s z y s t k i m słowiańskiego w i s k o to nie zdaje szej w i e d z y w i germańskiego się wyłącznie tłumaczyć obszaru pobrzeża ani ogromnym d z i e j a c h m a t e r i a l n e j k u l t u r y śródziemnomorskiej też p e w n y m i c e c h a m i n a s z e j europejskiej Bałtyku. Zja­ zaawansowaniem na­ „oikoumene", a n i h u m a n i s t y k i , ukształtowanej w oparciu o t r a d y c j e twórczej myśli k u l t u r k l a s y c z n y c h . Wytłumaczenia szukać b o w i e m należy p r z e d e w s z y s t k i m w b r a k u a k t y w n e j współpracy archeologów, etnografów i słowianoznawców, mujących wśród się których nie brak niejednokrotnie przecież sporym odpowiednich dorobkiem specjalistów naukowym o legity­ „nautologicznym" często c h a r a k t e r z e . T y p o l o g i i e g i p s k i c h łodzi i i c h f u n k c j o n a l n e j artykuł pióra między środowiskiem a rozwojem Z. D r a p e l l i . W 4 geograficznym i zdobnictwo okrętów formie specyfiką środków rzecznego i m o r s k i e g o znalazło się j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c e poświęcony został dosyć skrótowej ukazała warunków transportu. W autorka związek komunikacyjnych, centrum zainteresowań i jego związek z a r t y s t y c z n y m i k o n w e n ­ c j a m i e g i p s k i e j s z t u k i o r a z trwałość i żywotność p e w n y c h t r a d y c y j n y c h f o r m niczych, których występowanie lokalizowano nawet w najodleglejszych zdob­ rejonach śródziemnomorskiego a k w e n u . Charakterystykę statków c y w i l i z a c j i cykladzko-kreteńskiej niku lektury opracowania rozkwitu w kulturowego sprzyjających J . Śliwy . Stwierdza 5 Krety warunkach w II tys. p.n.e. gospodarczych dopatrywać i dobrym również w r o l i , jaką spełniała r o z b u d o w a n a uzyskujemy w on m.in., iż p o d s t a w się wy­ wspaniałego należy nie tylko systemie administracji, lecz flota h a n d l o w a utrzymująca kontakty ze w s z y s t k i m i n i e m a l r e g i o n a m i M o r z a Śródziemnego. Na znaczenie k o r s a r s t w a w podkreślając przede rozwój na t e c h n i c z n y c h umiejętności związek, jaki istniał śródziemnomorskim, żegludze a n t y c z n e j zwrócił u w a g ę w s z y s t k i m w k ł a d tej z a w o d o w e j między które w i fachowej morskiej m o r s k i m rozbojem obawie przed grupy wiedzy. 5 Wskazał a nadbrzeżnym częstymi J . Korpanty , ludzi morza w napadami dalszy on także osadnictwem lokalizowało się z a z w y c z a j w m i e j s c a c h mało dogodnych do lądowania. P r z y t o c z o n e powyżej artykuły j a k i s z e r e g i m p o d o b n y c h , z r a c j i s w e j Z . D r a p e l l a , Egipskie t. 1: 1966 n r 2 — 3 , s. 29—40. J . Ś l i w a , O statkach 1966 n r ,1, s. 32—36. J . K o r p a n t y , Rozbój s. 5—14. 4 zdobnictwo okrętów w dobie 5 i micie thalassokracji 6 morski w starożytności, faraonów, minojskiej, proble- „Nautologia", „Nautologia", t. 1: „Nautologia", t. 1, 1966 n r 4, �277 RECENZJE matyki należą dostarczając już raczej charakterze. dotąd w sami materiału pożyteczne h i s t o r y k a , archeologa porównawczego byłyby, w y d a j e lub filologa, do studiów się, b a d a n i a o innym nad współ­ żeglarstwem i rybołówstwem Šródziemnomorza, n i e posiadające literaturze próby d o k o n a n i a zainteresowań jedynie Szczególnie czesnym ludowym jak do kręgu etnografowi polskiej większych i obszerniejszych opracowań, a także c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w y c h związków o k r e s u starożytnego z c z a ­ współczesnymi, wyrażających się niejednokrotnie w wyraźnej kontynuacji szeregu f o r m i żeglarskiej t r a d y c j i . Ludowa kultura reprezentowana grupy słowiańska również n a d e r tematycznej oraz tyckiego. P r o b l e m a t y k a logii" — roli w jej „nautologicznym" aspekcie skąpo i niewystarczająco i miejsca tego r o d z a j u artykułem nieżyjącego Słowian w jest w stosunku dziejach j a k dotąd do w a g i tej basenu Morza w p r o w a d z o n a do p i e r w s z e g o n u m e r u Bał­ „Nauto­ już dziś prof. dr. W ł a d y s ł a w a K o w a l e n k i nie do­ czekała się niestety w następnych z e s z y t a c h .należytej k o n t y n u a c j i . A u t o r zamierzał bowiem wczesnego swym artykułem omawiającym słowiańskie łodzie w okresie średniowiecza zapoczątkować szczegółowe „badania działalności l u d ó w na w morzach" oraz wyjaśnić trwałość c e l u pełnego u k a z a n i a r o z w o j u korzystując obok materiałów storyczne, ikonograficzne szczególnych jednostek form oraz związków Słowian słowiańskich z morskim elementów r o d z i m e j środowiskiem „kultury morskiej" . źródła etnograficzne, hi­ dane językoznawcze, przedstawił o b r a z r o z w o j u po­ archeologicznych słowiańskiej łodzi również od p r y m i t y w n e j Wy­ 7 dłubanki aż do morskich klepkowych. Terenom szczególnie p o l s k i m poświęcony był d o t y c h c z a s j e d e n t y l k o artykuł, co w jaskrawy stawia problem szerszego udziału etnografów n a u k p o k r e w n y c h w a k c j i mającej n a /celu zarówno popularyzację dorobku polskiej etnografii, j a k i intensyfikację i sposób specjalistów dotychczasowego d a l s z y c h badań t e r e n o w y c h i stu­ diów porównawczych w interesującej nas t u dziedzinie. H. Wilczewski kultury Pomorza wynikających mierze snuje dosyć d y s k u s y j n e Gdańskiego z bliskiego omawia Zalewu 8 celu sąsiedztwa problem Wiślanego, w rozważania n a d specyfiką uchwycenia środowiska t e n n a przykładzie wykorzystując przy zasadniczych morskiego. pomorskiego t y m również W cech głównej szkutnictwa materiały materialnej tej w uzyskane kultury jednak rejonie drogą własnych badań t e r e n o w y c h . S k r o m n y ten i w 'Znacznym stopniu p r z y c z y n k a r s k i j e s z c z e dorobek „Nautologii" w zakresie szeroko nie tylko ujętej wynikiem odpowiednich problematyki słabego kulturowej zaawansowania nautologicznym" szukać w t y m , iż „Nautologia" j a k o p e r i o d y k innych ośrodków do i n t e r d y s c y p l i n a r n e j w stadium organizacyjnych też jednak, j a k się t y m zakresie, podniesienie naukowych. dyskusji braku o niewątpliwie „etno- P r z y c z y n tego niedowładu o aspiracjach stworzenia naukowej znajduje się trudności i kłopotów,, n i e t y l k o n a t u r y rangi tego wydawnictwa w polskim grup specjalistów, wśród których specja­ należy dogodnych nadal jeszcze metodologicznej. czasopiśmiennictwie n a u k o w y m nastąpić może t y l k o p r z e z a k t y w n e włączenie się do współpracy kompetentnych wydaje, czy c h a r a k t e r z e , ukazujące się przecież od c z a s u do c z a s u w prasie Stąd w specjalistów; przeczą t e m u b o w i e m p u b l i k a c j e listycznej warunków jest badań nie powinno zabraknąć szeregu także W. K o w a l e n k o , Slavia marítima. Łodzie Słowian wczesnośredniowiecznych, „Nautologia", t. 1: 1966 nr 1, s. 5—21. H . W i l c z e w s k i , O niektórych cechach specyficznych kultury materialnej Pomorza Gdańskiego, „Nautologia", t. 2: 1967 n r 1—2, s. 59—65. 7 8 t �278 RECENZJE reprezentantów oparty naszej na p e w n y c h punktem wyjścia dyscypliny. Tylko istniejących dla rozwoju już tego rodzaju organizacyjnych polskiej sojusz interdyscyplinarny, podstawach, Aleksander AFRICAN ARTS Niepokojące i / ARTS jest jej problemach że wśród n i e m a l zupełnie b o w i e m t r z y obcojęzyczne w e r s j e zabytków sztuki publikacji j e s t t y m większa, wartościowych afrykańskiej i interesujących, cza sztuki rzadko pewnych nego n i e m a l XIX-wiecznych zbioru zainteresowanych masek Afryce afry­ (opublikowano tego a l b u m u ) s z e r e g r e p r o d u k c j i najcenniejszych zbiory się nasze jak wynika w w zbiorach z tego bowiem muzeach dzieł z Afryki reprodukcji o odbiorcom polskich. zakresu Wschodniej. Dotyczy Udostępnienie n i e t y l k o zwiększa tej bardzo zagranicznych zachodnioafrykańskiej t y c h zabytków Waga do k o l e k c j e polskie i n n y c h krajów. sztuki należą z wypowiedzi (m.in. z F r a n c j i i Z S R R ) spotykane publikacji s z t u k i tego k o n t y n e n t u . W a c ł a w a K o r a b i e w i c z a , pt. Sztuka znajdujących że znawców s z t u k i afrykańskiej dzieła dotyczących p o l s k i m i nie t y l k o p o l s k i m 1 się Posern-Zieliński licznych polskich prac C h l u b n y m wyjątkiem jest j e d y n i e a l b u m kańska , który udostępnia stać maritimae". D ' A R F I Q U E , k w a r t a l n i k , t. I : 1967 n r 1. zjawisko, brak może „etnonautologii" i „ethnologiae posiadają to zwłasz­ oraz unikal­ szerszemu gronu zaciekawienie tą dziedziną k u l t u r y ludów afrykańskich, lecz równocześnie w s k a z u j e n a stojące p r z e d przyszłymi specjalistami polskimi w U k a z a n i e się a l b u m u z n a n i a p o l s k i c h czytelników oraz z p r o b l e m e m wstępny tekst stulatu możliwości badawcze. z wieloma zagadnieniami historii sztuki afrykańskiej szczególnie silnego powiązania j e j z życiem c o d z i e n n y m , n i e s t e t y pióra aspekt technologiczny cjonowania, tej d z i e d z i n i e s z e r o k i e K o r a b i e w i c z a mogłoby stać się jednocześnie okazją do z a p o ­ W. Korabiewicza, zwracając przede tej s z t u k i oraz n a opis w a r u n k ó w n i e spełnia w wszystkim uwagę jej zachowania i sposób dostatecznie s z e r o k i w s p o m n i a n e g o powyżej popularyzacji. Zadanie to pozostaje więc n a d a l na kolek­ po­ do spełnienia, a staje się to t y m b a r d z i e j palące, że z a i n t e r e s o w a n i e sztuką afrykańską stale w z r a s t a . Ś w i a d ­ czy o t y m chociażby s z y b k i e r o z c h o d z e n i e wydawnictw się w n a s z y c h księgarniach r a d z i e c k i c h n a t e n t e m a t , do których omówienia wrócę w i n n e j r e c e n z j i . 2 Wyciągając odpowiednie wnioski należałoby stwierdzić, że jeśli w przyszłości znajomość s z t u k i afrykańskiej m a być b a r d z i e j p o w s z e c h n a i bardziej już w do kształcenia tej c h w i l i w i n n o specjalistów w się przywiązywać więcej tej d z i e d z i n i e i do p u b l i k a c j i uwagi przekładów kompetentna, polskich najcenniejszych pozycji z tego z a k r e s u z l i t e r a t u r y z a g r a n i c z n e j , zwłaszcza amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i f r a n ­ c u s k i e j . L i t e r a t u r a t a , już w się z r o k u cowych na rok. Obok monografii drobniejszych tej c h w i l i b a r d z o bogata i w s z e c h s t r o n n a , obszernych szczegółowych publikacji, które o sztuce afrykańskiej. N a j l e p i e j Badań Afrykańskich albumów ukazuje mają się wielkie o treści ogólnej corocznie znaczenie o t y m przekonuje Uniwersytetu Kalifornijskiego w dla tych zwiększa i wielusetstronijęzykach pogłębiania wiele wiedzy nas chociażby fakt, że Ośrodek w L o s Angeles zdecydował się n a założenie k w a r t a l n i k a poświęconego wyłącznie z a g a d n i e n i o m s z t u k i afrykańskiej. W. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, W a r s z a w a 1966. N p . N. G r i g o r o w i c z , A . S t i e r l i g o w , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1962; p r a c a z b i o r o w a , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1967; W, B . M i r i m a n o w , Afrika iskusstwo, M o s k w a 1967, i i n . 1 2 �279 RECENZJE Jego pierwszy numer z j e s i e n i 1967 r. c z y n i b a r d z o dodatnie wrażenie zarówno swoją treścią, j a k i efektowną szatą graficzną. „Afričan Ants / A r t s dwujęzycznym d'Afrique", z tekstami j a k s a m tytuł w s k a z u j e , angielskimi z omawianego czasopisma periodyk, fachowców z całego kańskich. W jest i francuskimi. Niechybnie który mógłby świata, lecz również p r z e z być o d b i e r a n y s z e r o k i e kręgi t y m też c e l u s t a r a n o się o s k a l k u l o w a n i e kwartalnikiem ma to uczynić nie tylko przez czytelników afry­ najniższej ceny prenume­ r a t y , która w tej c h w i l i w y n o s i w w y m i a r z e r o c z n y m 10 dolarów. T a k zarysowujące się p l a n y w y d a w c ó w czynią z „Afričan A r t s " publikację godną szczególnego z a i n ­ teresowania i to n i e t y l k o ze względu n a możność pogłębiania studiów n a d sztuką afrykańską, l e c z również ze względu n a przykład wysiłków niektórych w k i e r u n k u p e n e t r a c j i k o n t y n e n t u afrykańskiego n i e t y l k o od s t r o n y krajów ekonomicznej i politycznej. % informacji wstępnej wynika, że m a g a z y n t e n m a być poświęcony grafice, p l a s t y c e , t e a t r o w i , tańcowi oraz l i t e r a t u r z e afrykańskiej w j e j t r a d y c y j n y m i w s p ó ł ­ c z e s n y m w y d a n i u . Jego c e l e m m a być i n f o r m o w a n i e upowszechnianie lowanie sztuki o dawnej s z t u c e afrykańskiej, osiągnięć współczesnych artystów afrykańskich i w r e s z c i e s t y m u ­ twórczej w samej Afryce. D l a pełniejszego efektu publikowanych materiałów r e d a k c j a pod k i e r o w n i c t w e m P a u l a O. P r o e h l a postanowiła każdy n u m e r jesienny poświęcać ogólnym grafice i plastyce (redakcja Altmana), każdy Wasehmann, numer Collin problemom sztuki, wiosenny Young), muzyce, będzie przyznawała plastyki, teatru, f i l m u dań i m i s j i wydawców się z p i e r w s z y m tańcowi W w zimowy i kinu Afryce. wyłącznie jego n u m e r e m Klaus (Collin Young, Daniel sztuki z tych afrykańskiej prace również w s p i e r a n i e J a k więc w y n i k a z dziedziny przyszłych b a ­ zapowiedzi, zainteresowaniem ( j e s i e n n y m ) , który o t w i e r a Ralpha Hood, za oryginalne duże, z t y m większym więc wybitniejszych przedstawicieli nowoczesnej (Mantle celu rozwijania rocznie 4 nagrody i literatury. Przewiduje naukowych p i s m a są numer l e t n i zaś l i t e r a t u r z e i t e a t r o w i P. K u n e n e , H a s s a n el Nouty, John Povey). redakcja każdy t y c h numerów będzie leżała w k o m p e t e n c j a c h ambicje zapoznajemy artykuł jednego z n a j ­ k u l t u r y afrykańskiej, L e o p o l d a Sedara Senghora. Już s a m fakt, że S e n g h o r , tyczno-kulturalnego Murzynów łamach nowo l a n s o w a n e g o kańskiej, w s k a z u j e kańskich wiedzy 1'art to przedsięwzięcie a także r o z w o j u t z n . „Wzorce africain"), krytyczne jest zresztą nowego p a n a f r y k a n i z m u czas czy raczej sztuką ska siły samej „négritude", zabiera głos kulturowego w na afry­ określone kręgi intelektualistów poprzeć, widząc afry­ nim czynnik rozwoju s z t u k i afrykańskiej. Temat,, j a k i porusza sztuki najlepszym nieadekwatnie znaczącą. przynosi francuskojęzycznych k w a r t a l n i k a amerykańskiego poświęconego sztuce n a to, że p r z y n a j m n i e j zamierzają o Afryce, Senghor, prezydent Senegalu, a zarazem pionier r u c h u poli- afrykańskiej" („Standards tego d o w o d e m , wprowadza rozumiany gdyż czytelnika w świat sztuki critiques t e n poeta i nie znany afrykańskiej, de ideolog dotych­ która jest Motto artykułu s t a n o w i jego kwintesencję: „Muzyka murzyń­ żywotne niezbędne muzyce zachodniej [europejskiej — K.M.], gdyż zasługą s z t u k i murzyńskiej jest to, że n i e będąc a n i grą, a n i czystą radością estetyczną jest sztuką z n a c z e n i a " . J e s z c z e dobitniej wypowiada hor pisząc, że „Sztuka każdego zespołu l u d z k i e g o Otoczonego tę myśl Seng­ granicami naturalnymi j e s t historią i n t y m n e g o związku między myślą i rękoma. Właśnie dlatego t y l k o ona w y r a ż a głębię świadomości l u d z k i e j , rozświetla k o s z m a r y j e j wewnętrznych ności, daje m a r z e n i u w y m i a r y z i e m s k i e i p o z a z i e m s k i e i p o n o w n i e życia, zasilając je z niewyczerpanego źródła trzech królestw: ciem­ wzbogaca barwy zwierząt, roślin �280 i RECENZJE minerałów". I d a l e j : nych wśród formuł tością, „Tak j a k s u r r e a l i z m zrodził się z c h a o s u czasów zespołów życia ludzi i wyrazu sztuka wyrwanych [...], którzy murzyńska »proponowali —izrodzone wyszła ze swoją prostotą l i n i i spo,d rąk kować swój chaos wewnętrzny w razem z niebem i ziemią". zarazem totalną w spokoju rewizję nowych wszelkich odbicie d a w n e j war­ kultury — człowieka, który także próbował porząd­ o b l i c z u n i e b a , żywiołów, p u s z c z y a jednocześnie Poetyckość i powojen­ z rzeczywistości, poszukujących języka ułatwieniem Senghora ,w p o z n a n i u jest Utrudnieniem, bo niełatwo jest śledzić przenośnie i skróty myślowe tego p i s a r z a ; zumieć najważniejszą znawców prymitywną. Jest o tyle prymitywna, to p r a w d a , mówi Senghor, będzie miało tu łaciński wydźwięk będzie oznaczać „to, co narodziło wówczas pozwala zro­ i bezpośredniość. się również n a t e m a t n a z y w a n i a s z t u k i afrykańskiej sztuką w a r u n k i e m , że słowo p r y m i t y w n y czyli afrykańskiej. w niej z a w a r t a cechę tej s z t u k i : j e j ekspresyjność Senghor wypowiada pewnych i emocja sztuki rodzaju a ułatwieniem, bo już s a m s t y l w y p o w i e d z i istoty pewnego utrudnieniem, (primitivus), się wcześniej". S z t u k a afrykańska o i l e bliższa jest ona k o r z e n i a m i przez ale pod życiu byłaby i bliższa „witalnym źródłom e m o c j i " . W dalszej p a r t i i artykułu S e n g h o r kańskiej poprzez dłom podlegał sposób rozwój rzecz, przepojona porównanie jego s t a r a się przybliżyć znajomość s z t u k i j e j do s z t u k i e u r o p e j s k i e j , sztuki na jednym zdaniem, i drugim najważniejszą, prawi­ kontynencie. U w y p u k l a w ten to, że s z t u k a afrykańska jest szczególnym r y t m e m , r y t m e m życia afrykańskiego. R y t m t e n daje się odczuć t a k dobrze w m u z y c e , j a k w j e s t już obcy z a c h o d n i m odbiorcom, n y m s t o p n i u n a rozwój skich afry­ jakim mianowicie ukazując, tańcu c z y rzeźbie. Zresztą ó w r y t m n i e gdyż m u z y k a afrykańska m u z y k i zachodniej (jazz). T a u w a g a pozwala m e n t y k u l t u r y afrykańskiej autorowi poprzez n a podkreślenie w koncepcji zakończeniu, że e l e ­ kultury bardziej o całe pokłady „emocji" afrykańskich. N i e potrzeba minać, j a k b a r d z o senghorowskie „négritude", poważ­ amerykań­ w p r o w a d z o n e do obiegu z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e g o wić mogą początek b a r d z o ważnej e r y t w o r z e n i a n o w e j bo bogatszej wpłynęła w muzykę Murzynów o której stano­ „ludzkiej", tu chyba są te spostrzeżenia i j a k dobrze pasują pisałem w poprzednim wspo­ one do z e s z y c i e „Etnografii Pol­ skiej". K o n s e k w e n t n y m uzupełnieniem tez S e n g h o r a afrykańskiej, a w H a r p e r a , pt. Taniec wyróżnia dwie o wartościach społecznych s z t u k i j e j r a m a c h m u z y k i i tańca, jest następny artykuł pióra P e g g y w ramach społeczeństwa zasadnicze kategorie będącego formą kolektywną, s w o i s t y m przeżywaniem p e w n y c h uczestniczącą prezentację w tańcu), oraz „taniec teatralny" o charakterze rozrywkowym). publiczność, która wykonawcy, nawet nie musi gdyby przeżywać oglądany w trakcie tańca, t z w . „taniec W tańca przez spraw nich w Autor tańca był mający na teatralnego identyczny taniec był p r z e z całą społeczność (spektakularny, wypadku przemian. e t n i c z n y " (ten, który sposób, tańcem celu istnieje jak jego etnicznym. S z y b k i e p r o c e s y u r b a n i z a c j i , w y m i e s z a n i e się ludności m i a s t , doprowadziło do tego, że zespoły widzów reprezentują odmienne k u l t u r y , a więc nie byłyby przeżywać „obcych wartości". N a szczęście, j a k t w i e r d z i H a r p e r , siebie, że e w o l u u j e sposób, co d a w n e m u . stąd wypływa by Niemniej konieczność w stanie r a z e m z kulturą, a więc z d o l n y j e s t podlegać z m i a n o m w k i e ­ r u n k u wchłaniania n o w y c h wartości, by służyć n o w e m u tanecznego, w t a n i e c m a to do ten badań n a d r o z w o j e m jak sposób społeczeństwu w t e n s a m z a t r a c a on c h a r a k t e r e t n i c z n y n a r z e c z t e a t r a l n e g o , najszybszego uzyskać zanotowania imateriał zanikającego historyczny i folkloru etnograficzny tańca afrykańskiego. Można b y więc r z e c , że A f r y k a do zaczyna �281 RECENZJE przeżywać te s a m e o b a w y , co folkloryści europejscy, o b a w y o spuściznę po daw­ n y c h , „etnicznych" c z a s a c h . Odmienny już w y s t a w y malarzy c h a r a k t e r m a artykuł o m a l a r z u sudańskim E l S a l a h i m , który miał w A f r y c e , w E u r o p i e , w A m e r y c e i jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h współczesnej jego m a l a r s t w o . Afryki. Można Trudno jednak jest w wyrobić krótkich sobie wielu reprodukcji kolorowych i dwubarwnych, Frapująca j e s t „europejskość" wpływach elementów m a l a r s t w a swoich płócien stylizowane charakterystyczne jest afrykańską, swoistej scharakteryzować o nim na z n a k i alfabetu arabskiego arabskiego. W s i l n i e zaznaczających oraz efekcie akulturacji, zachodnią. P r o c e s podstawie j a k i m i i l u s t r o w a n y jest t e n artykuł. kręgu i s l a m u . E l S a l a h i w p r o w a d z i ł twórczej j a k i sztukę słowach zdanie tego m a l a r z a p r z y b a r d z o d l a rzemiosła przykładem pewne która elementy się do dekoracyjne malarstwo wzbogaca „przenikania bowiem tego artysty zarówno się" s z t u k sztukę kontynental­ n y c h (jeśli t a k j e można nazwać) jest p r o c e s e m przybierającym s t a l e n a s i l e i n a j ­ bliższe l a t a mogą przynieść r e w e l a c y j n e czy a z Londynu o tym List będący omówieniem wartości w t y m z a k r e s i e . N a j l e p i e j stanowiący londyńskiej kontynuację wystawy niejako świad­ tego samego współczesnej sztuki wątku, afrykańskiej. A u t o r l i s t u , D e n n i s D u e r d e n , wyraźnie s t w i e r d z a , że i d e a tego, co można b y nazwać etnocentryzmem kulturowym, k a n i e porzucają już sposoby bowości afrykańskiej". zaczyna gasnąć pod n a p o r e m autoafirmacji poprzez Świat zachodni coraz bardziej dzynarodową , b e z względu n a to, czy p o c h o d z i postawy sposób n a artystów w stosunku do s z t u k i afrykańskiej afrykańskich, którzy łatwiej „etnocentrycznego r a j u " (Określenie D u e r d e n a ) , N a k ł a d a to j e d n a k zbyć się Duerden interesuje się sztuką mię­ wpłynie będą zapewne mogli wyjść Taka w dodatni ze swojego by wejść w świat międzynarodowy. ważny obowiązek n a krytyków z a c h o d n i c h , którzy muszą mentorskiego w Afry­ ona z J a p o n i i , c z y A f r y k i . 3 zmiana rzeczywistości. głoszenie „négritude" l u b „oso­ tonu zakończeniu w ocenie sztuk listu, pozwoli innych to n a lepsze kontynentów. zrozumienie wy­ J a k twierdzi charakteru oraz wartości s z t u k i afrykańskiej. W tym samym pewnych numerze mód trwających „Afričan Arts" i B e n i n u . S a m artykuł nosi tytuł I f e ty sztuce do pokazania potwierdzenie istnienia nigeryjskiej. nadmienię, angielskich wspominać, bo w s z y s t k i e n i e m a l kręgi (Fagg), stanowi niemieckich w historyków s z t u k i . O (Frobenius) to „klasykę" t e m a t u , postaci pretekst i t e r a k o t pochodzących z t y c h d w u m i a s t n i g e r y j s k i c h . N a m a r g i n e s i e niach zabytków J e s t to c h y b a brązowych ta obejmuje wspaniałych sztuki Ife odlewów że m o d a reprodukcji znajdujemy n i e k i e d y dziesiątki l a t . T a k jest w w y p a d k u i zainteresowa­ amerykańskich a l e ostatnio wydano nie s z t u k i w i e l e a l b u m ó w i p r a c k r y t y c z n y c h również w N E D , Czechosłowacji ku Radzieckim. W jące byłoby w rozwoju t y m o s t a t n i m jest to t e m a t szczególnie m o d n y . zastanowić się kiedyś, skąd bierze się t a m o d a 4 tej i Związ­ Może i n t e r e s u ­ i jaką spełnia rolę a f r y k a n i s t y k i w r a m a c h obozu s o c j a l i s t y c z n e g o . Już w tej c h w i l i można by j e d n a k zaryzykować t w i e r d z e n i e , że wiąże się to z „historyzującymi" ciami warto na temat etnografów r a d z i e c k i c h , którzy każde s t u d i u m współczesnego skłonnoś­ życia kultu­ r o w e g o jakiegoś l u d u rozpoczynają od dokładnego z a p o z n a n i a się z historią i e w o ­ lucją, jaką b a d a n a k u l t u r a przebyła. Spośród innych artykułów zawartych w numerze 1 „Afričan Arts" należy Określenie a u t o r a artykułu. N p . W. F o r m a n , В. В r e n t j e s , Alte afrikanische Plastik, L e i p z i g 1967; L . H o l ý , A f r i k a n i s c h e P l a s t i k , P r a h a 1967. W y d a w n i c t w a r a d z i e c k i e n a t e m a t s z t u k i afrykańskiej cytowałem w p r z y p i s i e 2. 3 4 �282 RECENZJE wspomnieć o a r t y k u l e J . D e c o c k a , Czy należy refleksji d w u o s t a t n i c h s z t u k a c h tego n a temat elementu szego d r a m a t u r g a z j e j głównych omawiający tragedii w grać Cesaire'a, który s t a n o w i sumę najwybitniej­ n i e pochodzącego wszakże z A f r y k i , ale u z n a w a n e g o z a jednego intelektualistów, o r a z Afrykański artykuł L . A n d e r s o n a , dokładnie zasięg geograficzny ksylofonu i opisujący ksylofon, podstawowe jego typy. Oprócz artykułów k r y t y c z n y c h „Afričan A r t s " p r e z e n t u j e wiadania i poezje afrykańskie. wiele autorów afrykańskich Reportaż twarzy t e n słusznie oraz s e r w i s Afrykańska nosi tytuł również krótkie opo­ zdjęć przedstawiający i składa się nań 14 zdjęć rzeźb i m a s e k rzeźba rzeźby murzyńska ze zbiorów M u z e u m ma Sztuki Etnicznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w L o s Angeles. Kończąc prezentację się n a d korzyściami, afrykańską (i c h y b a i którym będzie w p i e r w s z e g o z e s z y t u tego p e r i o d y k u jakie może on przynieść n a s e r c u leży rozwój przyszłości) c z a s o p i s m o dziej jest to, co mają autentyczne, mniej wydawnictwo, sztuki, Poza jest gwarantują to r z e c z t y m szerokość godna idealny przekaz niejako. No i r z e c z bodaj dząca k w a r t a l n i e , może stać się f o r u m jakich wartości duży afrykańską dopiero rodzącą twierdzają te możliwości. P o z o s t a j e Arts". że szereg w sposób i n t e g r a l n y , równie ważna — „Afričan aktualnych obserwacji się. P e w n e „Afričan sprawia, artykuły Arts", „pa­ wycho­ dotyczących n i e t y l k o d a w n e j s z t u k i afrykańskiej, ale, co z n a c z n i e c i e k a w s z e , f o r u m sztuką bar­ publikowane kolorystycznych walor tego p e r i o d y k u zagadnień z d z i e d z i n y s z t u k i może być p o t r a k t o w a n y c h noramiczny" twórczością. o t e j sztuce, j e s t z n a c z n i e stanowi zainteresowań redaktorów sztuką jest to l u d z i związanych ze techniczne, w wprost i wszystkim l e c z również i własną Warunki podkreślenia się redagowane przez do p o w i e d z e n i a akademickie. zastanowić interesują tej s z t u k i . P r z e d e sztuką afrykańską n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i a m i , Dzięki t e m u f a k t o w i należałoby t y m którzy d y s k u s j i n a d nową pierwszego t y l k o życzyć, by r o z w i j a n e numeru po­ o n e były w następ­ nych numerach. Krzysztof HANNA SZUMAÑSKA-GROSSOWA, W a r s z a w a 1967. Historia polskiej ważniejszych osiągnięć Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, a f r y k a n i s t y k i n i e została j e s z c z e n a p i s a n a . B r a k publikowanych afrykanistyeznych przyczynków nie brak, do tej h i s t o r i i , m i m o a n i materiałów, s t u d i a można b y oprzeć też n i e j e s t mało. A na że których historia polskiej w afrykanistyki rozwoju polscy uczeni i tej d y s c y p l i n y , wskazując badacze już również p o ­ ani polskich tego tego, co w u c z y n i l i . Pomogłoby n a te d z i e d z i n y rodzaju afrykanistyki mo­ głaby s z y b k o ostać się c i e k a w y m i wartościowym p o d s u m o w a n i e m dzinie Makulski to dzie­ chyba badań, które posiadają już t r a d y c j e oraz uwypukliłyby b r a k i , j a k i e należałoby nadrobić. Jedną z dziedzin, w której sporo już zrobiono, i dyscypliny jej pokrewne. nie byłoby kowy. może z b y t obszerne, niemniej miałoby j e d n a k Zapisaliśmy się b o w i e m n a trwałe w XIX wieku, kiedy wiedza jać. Wystarczy Stefan wspomnieć i to dość d a w n o , jest etnografia S t u d i u m h i s t o r i i p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h poważny tej d z i e d z i n i e już w ciężar drugiej tylko nazwisk: Ignacy Żagiel, Antoni gatun­ połowie a f r y k a n i s t y c z n a w E u r o p i e dopiero zaczynała się kilka Afryki rozwi­ Rehman, Szolc-Rogoziński. Jeśli któryś z n a s z y c h etnografów miałby napisać historię t y c h badań, mógłby — i nawet powinien — rozpocząć swą pracę od z a p o z n a n i a się z książką Hanny �283 RECENZJE Szumańskiej-Grossowej, i to z w i e l u względów. P o d s t a w o w y m p o w o d e m j e s t skrzęt­ n i e p r z e z autorkę z e b r a n y materiał dotyczący p o s t a c i S t e f a n a a zwłaszcza ubiegłego jego afrykańskich wieku, dostarczyły materiału go n i e t y l k o peregrynacji rozsypanego odnośne po artykuły towarzyskie, a nawet publikowane w Szolc-Rogozińskiego, początkach dziesiątkach lat osiemdziesiątych czasopism, i sprawozdania, przy l e c z również czym kroniki l i s t y do r e d a k c j i . W y k o r z y s t a n i e tego t y p u m a ­ teriałów, i to w t a k interesujący sposób z e s t a w i o n y c h , pozwoliło a u t o r c e n a u c h w y ­ c e n i e w i e l u ważnych w ą t k ó w wiążących się z w y p r a w ą chybnie na umknęłyby t y m fakt, iż uwagi z a w o d o w e g o etnografa. autorka szczególnie dobrze Rogozińskiego, które n i e ­ Sądzę, że orientuje się zbawiennie w naszej pięknej X I X w i e k u , której w y k w i t y znalazły swą postać n i e t y l k o w renomowanych dziełach l i t e r a c k i c h , l e c z również w s p e c y f i c z n e j l i t e r a c k o - p a t r i o t y c z n e j ówczesnych i gusty czasopism p o l s k i c h , które kształtowały intelektualne decydowały o powodzeniu w y c h mających warszawskiej Świetna t a k i c h c z y i n n y c h przedsięwzięć badawczych i nauko­ dostarczyłaby Szolc-Rogozińskiego n a m każda poznajemy dokładniejsza polskiej nauki- n i e t y l k o gołe encyklopedia fakty, c z y słownik g r a f i c z n y , l e c z możemy wejść w gąszcz ówczesnej rzeczywistości, w której wienie zna­ i l i c z n y c h powiązań t o w a r z y s k i c h , które w przyszłości odegrać niebagatelną rolę w h i s t o r i i p o l s k i e j sprawiło, że czytając Podróże których zawartości zainteresowania i n t e l i g e n c k i c h odbiorców w a r s z a w s k i c h i p o z a w a r s z a w s k i c h . jomość ówczesnej a t m o s f e r y zaważył literaturze e k s p e d y c j i do A f r y k i było dziełem wymagającym bio­ wypra­ „ideologicznego" współuczestnictwa t e j m i a r y l u d z i , co S u l i m i e r s k i , P r u s , S i e n k i e w i c z c z y Ś w i ę t o ­ c h o w s k i . W s k o m p l i k o w a n y m w t y c h c z a s a c h kontekście p o l i t y c z n y m i społecznym Kongresówki w y p r a w a rym Rogozińskiego urastała do p r o b l e m u polskiego. I c h z d a n i e m , tego r o d z a j u m i s j e b a d a w c z e Polski w to podstawowego, w z a c y t o w a n i powyżej publicyści i p i s a r z e w i d z i e l i prężność kulturową dzieło c y w i l i z a c y j n e g o czasy pozytywizmu rozwoju postulującego miały zadokumentować w k ł a d świata. N i e z a p o m n i j m y wysiłki n a miarę noszące doraźne korzyści k r a j o w i . N i c więc dziwnego, wanie drogi zorycznej Świętochowski g r z m i , że lepiej j e d n a k , że były możliwości, wysiłki że w t y c z n y m z a l e c e n i o m P r u s a i S i e n k i e w i c z a nawołujących szłej w y p r a w y , odpowiedzi wyprawy do k r a j ó w , Opozycja organizatorom wyprawy do zbiórki n a r z e c z p r z y ­ obrócić t e pieniądze n a gdzie Polaków n i e posiano tego uznanego autorytetu w jej właściwe przygotowanie i gdzie te Obok postacie — przewija i wyposażenie się zresztą cała p l e j a d a Conrada-Korzeniowskiego, Stanley, sprawy wybudo­ Brazza stanowią podróży i wielu elementy młodego wtedy wielkiego układu chciałoby się powiedzieć, że książka G r o s s o w e j w utrudniła niezbędne funduszy. Na w y b i t n y c h n a z w i s k nie t y l k o już i n n y c h pionierów Rogozińskiego. i c h zupełnie poważnym s t o p n i u i n s t r u m e n t y , które zakupić m u s i e l i z własnych, niewystarczających s t r o n i c a c h Podróży stępuje przy­ entuzjas­ z Małej W ó l k i do Dużej, too będzie z tego większa korzyść niż z i l u ­ n i e potrzeba. polskich. któ­ narodu bardzo „angielskiego", eksploracji Afryki. ześrodkowanego Dzięki takiemu wokół ujęciu stanowi bezwiednie wy­ Wszystkie jednej przedmiotu może, l e c z n i e ­ mniej udane studium synchroniczne pierwocin polskiej afrykanistyki. Wracając jednak do -podstawowego założenia książki, c z y l i z a p o z n a n i a n i k a z historią przygotowań tej w y p r a w y i jej przebiegiem, p e s y m i z m Świętochowskiego n i e był j e d n a k p o z b a w i o n y która dotarła do wybrzeży K a m e r u n u w y c h o b s e r w a c j i n a t u r y geograficznej powodzeń. N i e z a p o m i n a j m y , regionem ze strony Anglii, i poczyniła podstaw. H i s t o r i a szereg czytel­ należy stwierdzić, że ciekawych i wyprawy, wartościo­ i e t n o g r a f i c z n e j , była. historią trudności i n i e ­ że był to o k r e s wzmożonego z a i n t e r e s o w a n i a się t y m a przede wszystkim Niemiec. W wyścigu tych dwu �284 RECENZJE potęg działalność Rogozińskiego nosząca z n a m i o n a ności była lądu w z góry Rogoziński skazana świetnie sposób dodatni n a klęskę. Już w zdał sobie z tego humanitaryzmu czasie p i e r w s z y c h sprawę, oczywiście n a dalsze losy przedsięwzięcia. D o d a t k o w y m i bezinteresow­ wypraw w głąb nie wpłynęło czynnikiem niającym pracę Rogozińskiego były n i e s n a s k i w s a m e j e k i p i e b a d a w c z e j to utrud­ składającej się z l u d z i o różnych c h a r a k t e r a c h i, co ważniejsze, o różnym n a s t a w i e n i u do c e l u swego p o b y t u n a k o n t y n e n c i e afrykańskim. Jedyną pociechą d l a i n i c j a t o r a w y p r a w y był fakt, że p e w n e obserwacje i pewne zbiory niezawodnie staną się udziałem ojczyzny. Sama „warstwa" jej w a l o r e m , afrykanistyczna gdyż z f a k t a m i omawianej książki nie jest odnoszącymi się do etnograficznej najważniejszym obserwacji K a m e r u n u można zapoznać się bezpośrednio dzięki o p u b l i k o w a n e m u skiego sprawozdaniu kawszych jego z wyprawy, które wyszło w spostrzeżeń zaliczyć należy c h y b a pobytu w Afryce na wyspie wydaniu książkowym. D o z a p i s k i Rogozińskiego Fernando-Poo, gdzie ludów p r z e z Rogoziń­ cie­ z drugiej próbował fazy przedzierzgnąć się w p l a n t a t o r a z n i e n a j l e p s z y m i zresztą w y n i k a m i . J e s t to też o k r e s jego r o m a n s u , a potem i małżeństwa z poetką i pisarką Heleną Boguską (Hajotą), która w tego ambitnego i niewątpliwie zdolnego e k s p l o r a t o r a n i e odegrała p o z y t y w n e j stając Smutne się przeszkodą w książki, które obrazują realizacji jego zamierzeń. l a t a po p o w r o c i e Rogozińskiego wymarzonego w pierwszym afrykanisty Nie dzieła. N i e m n i e j to, co uczynił w stosunkowo wyko­ krótkim czasie polskiego. stosunek. Najważniejszy ujęcie t e m a t u wypływa literaturze dorobek opiera na jest d l a niej człowiek i jego pasje, b a d a c z z osobistym, z bezpośrednich pamiętnikarskiej polskiego Grossowa jego d z i e n n i k u i l i s t a c h . M a do n i c h b a r d z o afrykanisty, Polak na innym zainteresowań (m.in. otrzymaliśmy pozycję r a c z e j wyjątkową, dawczy jest to o b r a z m i e j s c e tutaj n a s t r e s z c z a n i e w s z y s t k i c h p e r y p e t i i Rogozińskiego i w s z y s t ­ wiązanie jego życia n a u k o w e g o w roli, strony o k r e s i e życia, starczyło, b y zapewnić m u sławę i pozycję p i e r w s z e g o autentycznych zapiskach eksploratora, się te uniemożliwiły m u k i c h szczegółów k o l e j n y c h w y p r a w . I c h dokładny opis H a n n a osobisty wręcz do E u r o p y , losów człowieka, który mógł uczynić w i e l e , l e c z w a r u n k i nanie są życiu jako kontynencie. a u t o r k i , która tłumaczka). która p o z w a l a Dzięki spojrzeć a l e i n a drogę i po­ Takie specjalizuje temu właśnie nie t y l k o n a b a ­ jego życia wewnętrznego, która doprowadziła go do podjęcia w y p r a w y , a potem do w i e l u niepowodzeń, które zwichnęły osobowość Grossowej budzi badacza. wiele Można refleksji, by więc może niezbyt w konkluzji ściśle zauważyć, że książka etnograficznych, ale b a r d z o o w o c n y c h d l a t y c h , którzy pragną spojrzeć n a historię etnografii n i e t y l k o od s t r o n y materiałów, hipotez i teorii, ale również od s t r o n y substrátu l u d z k i e g o etnografii, bez p o z n a n i a którego h i s t o r i a d y s c y p l i n y byłaby m a r t w ą literą, a n i e historią p a s j i p o z n a n i a k u l t u r y własnego n a r o d u l u b k u l t u r y i n n y c h ludów. Idąc w Grossowej, ślad z a r e f l e k s j a m i , chciałbym zwrócić j a k i e nasunęły m i się w t r a k c i e l e k t u r y uwagę n a dwa, k i e r u n k i książki studiów, które w a r t o by kiedyś podjąć z myślą o h i s t o r i i już n i e t y l k o p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i , ale i p o l s k i e j etnografii. T a k więc sądzę, polskie z końca X I X w i e k u , historii zainteresowań że bardzo pożyteczne byłoby przejrzeć które stanowią, j a k się w y d a j e , polskich problematyką afrykańską. Był czasopisma bezcenne źródło do to przecież okres najważniejszych w y p r a w e k s p l o r a c y j n y c h o r a z podbojów k o n t y n e n t u , które n i e mogły przejść bez e c h a w P o l s c e , czułej z a w s z e głość. N i e należy przecież sugerować czy, której wydźwięk pod n a wieści o słusznej w a l c e się Sienkiewiczowską t y m względem wydaje się W mało pustyni za niepodle­ i w pusz­ reprezentatywnym. �285 RECENZJE Właśnie wyprawa znajdowali żywa Szolc-Rogozińskiego świadczy najlepiej o t y m , że w Polsce się l u d z i e , którzy świetnie z d a w a l i sobie s p r a w ę z d r a m a t u , j a k i Afryka. uchwycenie Prześledzenie warunków odpowiednich polaryzacji materiałów s t o s u n k u do s p r a w pozwoliłoby być afrykańskich prze­ może na i w p ł y w u tej p o l a r y z a c j i n a rozwój p o l s k i e j w i e d z y o A f r y c e . O t y m , że polskich wiedza ta rozwijała Afrykanistów Ciekawy, a zarazem które w sposób wspomniałem widoczny n a wstępie s m u t n y j e s t fakt, że książka G r o s s o w e j m i wiadomo, obszerniejszą biografią kowo ale brak sporo, się, świadczą X I X wieku, jest nazwiska tej r e c e n z j i . jest pierwszą, o i l e jednego z n i c h . O pozostałych w i e m y dokładniejszych opracowań, które mogłyby stosun­ stanowić bazę do n a p i s a n i a h i s t o r i p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i t a m t y c h czasów. A przecież możli­ wości istnieją. W i a d o m o j e s t b o w i e m , że w r a m a c h seminariów a f r y k a n i s t y c z n y c h oraz seminariów poświęconych h i s t o r i i p o l s k i e j szereg p r a c dyplomowych, n a r i u m prof. К. letnim już etnografii egzotycznej opracowano Afryki (semi­ Moszyńskiego i s e m i n a r i u m prof. J . G a j k a , n i e mówiąc o kilku­ dorobku w które dotyczą s y l w e t e k p o l s k i c h b a d a c z y t y m zakresie Studium Afrykanistycznego). C z y nie warto by materiałów t y c h przygotować do d r u k u ? Drugi ciąg r e f l e k s j i dotyczy s p r a w r o z l e g l e j s z y c h , a l e też i o większym zna­ c z e n i u d l a badań n a d historią e t n o g r a f i i i n a u k j e j p o k r e w n y c h . Myślę tu o możli­ wości w y k o r z y s t a n i a t y c h s a m y c h źródeł, t z n . czasopiśmiennictwa polskiego z końca XIX w., dla' opracowania socjologicznego studium dotyczącego środowiska spo­ łecznego, w j a k i m kształtowały się p i e r w o c i n y p o l s k i e j etnografii. J a k to w y k a z u j e dobitnie książka Stefana Podróże Szolc-Rogozińskiego, i h i s t o r y c z n y c h , a przecież n a i c h p o g r a n i c z u w rozwój dużym stopniu układy społeczne i p o l i t y c z n e ówczesnej Owe salonowe dyskusje nauk społecznych rodziła się p o l s k a etnografia, i „towarzyskie" p o l e m i k i rzeczywistości n a łamach odbijał polskiej. czasopism, których w p ł y w n a inteligencję t a m t y c h czasów był o t y l e większy, że było to p r a w i e d y n e źródło p r z e k a z u , spełniały rolę i n i c j a t o r a , a z a r a z e m p r o t e k t o r a przyszłych losów n a u k i p o l s k i e j powiązania badań naukowców przedsięwzięć. W t y c h w a r u n k a c h z pewnymi i i c h „ideologicznym" kręgami decydowały o s t r z u . J a k bardzo cennym o osobiste kierunku źródłem je­ ważkich d l a nawet przyszłych są chociażby artykuły p u b l i c y s t y c z n e L u d w i k a K r z y w i c k i e g o , który będąc w e w n ą t r z tego układu potrafił świetnie uchwycić licznych publikacjach jego złożoność najróżniejszego i wielopostaciowość, gatunku kreśląc w swych n i e t y l k o z a r y s y tego układu, l e c z również analizę m e c h a n i z m u jego działania. Jeśli po p r z e c z y t a n i u książki H a n n y fleksje, to t r z e b a ją j a k najgoręcej Grossowej nasunąć się mogą podobne r e ­ polecić s z e r s z y m kręgom czytelników. Krzysztof Makulski �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e783d158b7d71c27c14d9b3733c4a9f7.pdf d0fd7e9dce271e6412bd116f751e4c1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:654 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.223-259 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 CENTRALIZM CZY FEDERACJA? W r o k u 1966 u k a z a ł a s i ę w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h p r a c a z b i o r o w a , k t ó r e j te­ matyka zainteresuje wszystkich c z y t e l n i k ó w z a j m u j ą c y c h się problemami w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i . T y t u ł j e j b r z m i Jedność narodowa i regionalizm w ośmiu państwach afrykańskich i. P u b l i k a c j a d o t y c z y N i g e r i i , N i g r u , K o n g a - B r a z z a v i l l e , G a b o n u , R e ­ publiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , Czadu, Ugandy i Etiopii. Warto dodać na w s t ę p i e , ż e j e s t to t r z e c i a i ostatnia k s i ą ż k a z s e r i i t r z e c h p r a c z b i o r o w y c h , [wydanych pod r e d a k c j ą Gwendolen M. C a r t e r i t r a k t u j ą c y c h o dzisiejszej Afryce. P i e r w s z a z nich, African One-Party States, m ó w i ł a o Tunezji, Senegalu, Gwinei, W y b r z e ż u K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i T a n g a n i c e . D r u g a , Five African States, t r a k t o w a ł a na temat K o n g a - K i n s z a s a , D a h o m e j u , Federalnej R e p u b l i k i K a m e r u n u , obu Rodezji i Niasy oraz P o ł u d n i o w e j A f r y k i . O s t a t n i a , i tu o m a w i a n a , jest d z i e ł e m a u t o r ó w , k t ó r z y p r z e z szereg lat p r o w a d z i l i o b s e r w a c j e n a k o n t y n e n c i e a f r y k a ń s k i m . C z ę ś ć z n i c h w y k ł a d a ł a na a f r y k a ń s k i c h u c z e l n i a c h . C e l e m p r a c y jest w y k a z a n i e t r u d n o ś c i , n a j a k i e n a t r a f i a j ą r z ą d y m ł o d y c h , n i e ­ p o d l e g ł y c h p a ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u , k t ó r e o d z i e d z i c z y ł y po Okresie k o l o n i a l ­ n y m g r a n i c e z u p e ł n i e nie p o k r y w a j ą c e s i ę z r z e c z y w i s t y m i p o d z i a ł a m i e t n i c z n y m i i k u l t u r o w y m i . P o w o d u j e to u s t a w i c z n e k o n f l i k t y i n i e s n a s k i m i ę d z y n o w o p o w s t a ­ ł y m i organizmami p a ń s t w o w y m i A f r y k i . Drugim, jeszcze p o w a ż n i e j s z y m proble­ m e m , o m a w i a n y m w p r a c y Jedność narodowa i regionalizm, s ą rozliczne r ó ż n i c e n a ­ r o d o w o ś c i o w e , r e l i g i j n e , i o b y c z a j o w e , g r o ż ą c e r o z p a d e m k a ż d e m u z p a ń s t w . I nie t y l k o t r u d n o ś c i te n ę k a j ą o r g a n i z m y m ł o d e , p o s i a d a j ą c e s t o s u n k o w o n i e d a w n e t r a ­ d y c j e w s p ó l n o t y p a ń s t w o w e j . Z ostatniego r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o E t i o p i i , która c i e s z y ł a s i ę od 2000 lat n i e p r z e r w a n y m n i e m a l o k r e s e m n i e p o d l e g ł e g o b y t u , w i d z i ­ m y w y r a ź n i e , że antagonizmy lokalne jeszcze w ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat p r z e j a ­ w i a ł y s i ę w t y m k r a j u z b r o j n y m i 'rewoltami. K a ż d y r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y d a n e m u k r a j o w i zaopatrzono w k r ó t k i rys i n f o r ­ m u j ą c y o jego d z i e j a c h , w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h , s t o s u n k a c h l u d n o ś c i o w y c h i go­ spodarce. B a r d z o d u ż o miejsca p o ś w i ę c o n o następnie problematyce politycznej, a w i ę c w a l c e o n i e p o d l e g ł o ś ć , a dalej ś c i e r a n i u s i ę r o d z i m y c h o r i e n t a c j i p o l i t y c z n o - s p o ł e e z n y c h , stronnictw i u g r u p o w a ń religijno-plemiennych. N a s t ę p n i e przedsta­ wiono e w o l u c j ę u s t r o j o w ą t y c h p a ń s t w i p o s z c z e g ó l n e s i ł y s p o ł e c z n e , z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe, k t ó r e w d a n y m organizmie p a ń s t w o w y m o d g r y w a j ą rolę. Roz­ d z i a ł k o ń c z ą z r e g u ł y u w a g i o s t o s u n k a c h danego k r a j u z a f r y k a ń s k i m i s ą s i a d a m i , o jego n a s t a w i e n i u do idei p a n a f r y k a n i z m u i o jego p o z y c j i w ś w i e c i e . W a ż n y m s z c z e g ó ł e m dla tych, k t ó r z y b l i ż e j i n t e r e s u j ą s i ę l e j n y c h r o z d z i a ł a c h p a ń s t w a m i , b ę d z i e obszerna bibliografia, k a ż d e z z a g a d n i e ń autorzy. 1 1966, G w e n d o l e n M . C a r t e r National Unity New Y o r k , Cornell University Press. and Regionalism in omawianymi w ko­ w* j a k ą z a o p a t r z y l i Eight African States, �224 RECENZJE C z ę ś ć s z c z e g ó ł o w ą p r a c y o t w i e r a r o z d z i a ł p i ó r a R i c h a r d a L . S k l a r a i C . S. W h i takera o Nigerii. Autorzy p r z e d s t a w i a j ą p l u r a l i s t y c z n ą s y t u a c j ę p o l i t y c z n ą , j a k a c e c h u j e ten n a j l u d n i e j s z y k r a j a f r y k a ń s k i . W o b r ę b i e p o ł ą c z o n e j pod n a z w ą N i g e r i i p r z e z A n g l i k ó w k o l o n i i z n a l a z ł y s i ę w i e l o m i l i o n o w e narody p o s i a d a j ą c e b a r d z o r o z ­ maite tradycje w ł a d z y . Autokratyczne, teokratyczne emiraty i s u ł t a n a t y n a p ó ł n o ­ cy, p o s i a d a j ą c e t r a d y c y j n ą , n a w e t o r t o d o k s y j n ą k u l t u r ę m u z u ł m a ń s k ą , r ó ż n i ą s i ę od południowych ludów murzyńskich, wyznających pierwotne kulty pogańskie, a potem c h r z e ś c i j a ń s t w o i m a j ą c y c h o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą o z u p e ł n i e i n n y m cha­ r a k t e r z e . T u j e d n a k t a k ż e nie m o ż n a m ó w i ć o j e d n o ś c i . T r a d y c j e ś w i ę t e g o m o n a r ­ c h y „ o b a " w s t a r o d a w n y m p a ń s t w i e O j o u J o r u b ó w o d b i e g a ł y od s y t u a c j i k r ó l ó w B e n i n u , a j u ż z u p e ł n i e nie m o ż n a ich b y ł o p o r ó w n a ć z systemem r z ą d ó w rodowych, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a p i e r w o t n e j k u l t u r y Ibo. A u t o r z y s k ł o n n i s ą p r z y p u s z c z a ć , ż e F . D. L u g a r d , k t ó r y o p r a c o w a ł — s w o i m z d a n i e m — i d e a l n y d l a p ó ł n o c n e j N i ­ gerii s y s t e m „ i n d i r e c t rule", z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e n a w e t iz p u n k t u w i d z e n i a b r y t y j ­ s k i c h i n t e r e s ó w k o l o n i a l n y c h z a a d a p t o w a ł go n a p o ł u d n i u k r a j u , n a r a ż a j ą c s i ę n a opór k r a j o w c ó w i rozjątrzając nastroje milionowych s p o ł e c z e ń s t w . N a d a l s z ą m e t ę opieranie s i ę A n g l i k ó w n a k o n s e r w a t y w n y c h e m i r a c h t u b y l c z y c h d o p r o w a d z a ł o do kolosalnego z a c o f a n i a p ó ł n o c y k r a j u i w r e z u l t a c i e d z i ś j e s t j e d n ą z p r z y c z y n a n ­ tagonizmu d z i e l n i c o w e g o N i g e r i i . Autorzy kreślą sylwetki c z o ł o w y c h p o l i t y k ó w i d z i a ł a c z y r u c h u narodowego, t a k i c h j a k d r N n a m d i A z i k i w e , A l h a d ż i S i r A h m a d u Befflo, A w o l o w o czy p r e m i e r A-bubakar T a f a w a B a l e w a . Szczegółowo omawiając problematykę społeczną piszą o t w ó r c y ruchu z w i ą z k o w e g o Michaelu Imoudu, 0 trudnościach w w y k s z t a ł c e n i u kadr rodzimej administracji p a ń s t w o w e j , o pro­ b l e m i e bezrobocia w ś r ó d w z r a s t a j ą c e j l i c z b y a b s o l w e n t ó w s z k ó ł k r a j o w y c h i z a ­ g r a n i c z n y c h , k t ó r z y nie k w a p i ą s i ę do p r a c y w terenie, a w i ę c t a m , gdzie i c h N i g e ­ r i a n a j b a r d z i e j potrzebuje. N a c z o ł o r o z w a ż a ń w y b i j a s i ę j e d n a k p r o b l e m j e d n o ś c i 1 a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y p r o w i n c j a m i , o w i e l e b a r d z i e j z ł o ż o n y , n i ż to s i ę p r z e c i ę t ­ nemu E u r o p e j c z y k o w i w y d a j e n a podstawie w i a d o m o ś c i , j a k i e m u o Nigerii p r z y ­ n o s z ą gazety. W s t y c z n i u 11966 r o k u po serii m o r d ó w p o l i t y c z n y c h d o s z ł o , j a k w i e m y , do p r z e j ę c i a w ł a d z y p r z e z a r m i ę pod d o w ó d z t w e m gen. J o h n s o n a T . V . A g u i y i - l r o n s i , co autorzy izdołali s k w i t o w a ć w k r ó t k i m suplemencie. N a t o m i a s t k s i ą ż k a u k a z a ł a s i ę p r z e d z a m o r d o w a n i e m -Irónisi, p r z e j ę c i e m s t e r u r z ą d ó w p r z e z p ł k . G o w o n a i w y ­ buchem k r w a w e j secesji Biafry. T y m niemniej rozdział o Nigerii bezwiednie niejako w y j a ś n i a d o k ł a d n i e p r z y c z y n y p ó ź n i e j s z e j k a t a s t r o f y tego ogromnego k r a j u . O d m i e n n ą n i e j a k o s y t u a c j ę w i d z i m y w n a s t ę p n y m w y p a d k u , gdy p r z e c h o d z i m y do r o z d z i a ł u o Nigrze, p i ó r a V i r g i n i i T h o m p s o n . Niger, r o z l e g ł y k r a j , k t ó r e g o geo­ m e t r y c z n e k s z t a ł t y w y k r o i l i z s a h a r y j s k i c h p u s t k o w i f r a n c u s c y kolonizatorzy, jest pod s z e r e g i e m w z g l ę d ó w p r z e c i w i e ń s t w e m s ą s i e d n i e j N i g e r i i . T a m g ę s t o z a l u d n i o n e , p r z e s z ł o 50 m i l i o n ó w m i e s z k a ń c ó w l i c z ą c e p a ń s t w o , o s t a r y c h t r a d y c j a c h w ł a d z y p o l i t y c z n e j , s k o m p l i k o w a n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m i w i e l k i m potencjale gospodar­ c z y m — tutaj p r a w i e bezludne p u s t y n i e , n a k t ó r y c h gdzieniegdzie p r z e m i e s z k u j ą g r u p k i r o l n i k ó w l u b w i e c z n i e w ę d r u j ą c e szczepy pasterzy. W o b r ę b i e tej s a m e j p a ń s t w o w o ś c i z n a l a z ł y s i ę p l e m i o n a r ó ż n e pod w z g l ę d e m t r a d y c j i , s p o s o b u ż y c i a , j ę z y k a i religii. L u d y H a u s a z p o ł u d n i a c i ą ż ą r a c z e j k u N i g e r i i , gdzie i m p o n u j ą lim t r a d y c y j n e d w o r y m u z u ł m a ń s k i c h e m i r ó w . O r t o d o k s y j n i w s w y m i s l a m i e i od p o k o l e ń ż y j ą c y z -rozboju T u a r e g o w i e w pogardzie m a j ą c e n t r a l n y r z ą d w Nia-mey i s k ł o n n i s ą r a c z e j w i d z i e ć p o b r a t y m c ó w w A l g e r i i czy L i b i i . A u t o r k a n a t y m tle p r z e d s t a w i a sylwetki polityczne i ich p o w i ą z a n i a . Z j e d n e j strony m a m y t u w i ę c zdolnego p r z y w ó d c ę ludowego D j i b o B a k a r y , t w ó r c ę p a r t i i S a w a b a ( W o l n o ś ć ) , k t ó r y w s k u - �RECENZJE 225 tek b r a k u p r z e w i d y w a n i a z m i e n n y c h n a s t r o j ó w i n i e d o c e n i a n i a r o l i t r a d y c y j n y c h w o d z ó w szczepowych d a ł się z u p e ł n i e w y m a n e w r o w a ć przez o wiele zręczniejszych p a r t n e r ó w , Diori Hamani i Boubu Hania. Widzimy n a s t ę p n i e słabość republiki Nigru, z a r ó w n o p o l i t y c z n ą , j a k i g o s p o d a r c z ą , j e j l ę k p r z e d n a j b l i ż s z y m i s ą s i a d a m i , j e j r o z b i c i e r e g i o n a l n e i etniczne o r a z c a ł k o w i t ą n i e m a l z a l e ż n o ś ć od d o b r y c h sto­ s u n k ó w z F r a n c j ą . Nigdzie m o ż e t a k d r a s t y c z n i e n i e w y s t ę p u j e b e z s i l n o ś ć a f r y k a ń ­ skiego p a ń s t w a w o b l i c z u s p r z e c z n o ś c i w e w n ę t r z n y c h i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Niewiele lepsza sytuacja panuje i w d a w n y c h koloniach Francuskiej Afryki R ó w n i k o w e j , a wiięc G a b o n i e , K o n g o - B r a z z a v i l l e , R e p u b l i c e Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j i Czadzie. M ó w i o tym w osobnym rozdziale J o h n A . B a l l a r d . T y l k o Gabon w c i ą ­ gu k r ó t k i e g o s t o s u n k o w o o k r e s u , w X I X w i e k u d o ś w i a d c z y ł nieco europejskiego l i b e r a l i z m u , k i e d y to F r a n c j a w L i b r e v i l l e u t w o r z y ł a b a z ę do w a l k i z n i e w o l n i ­ c t w e m i s t a c j ę m i s y j n ą , by w k r ó t c e z r e s z t ą z r e z y g n o w a ć z tego ł a g o d n e g o k u r s u . W p o z o s t a ł y c h k r a j a c h — j a k p i s z e autor — p a n o w a ł s z c z e g ó l n i e b r u t a l n y w y z y s k k o l o n i a l n y , a j a w n e g o z m u s z a n i a M u r z y n ó w do p r a c y n a p l a n t a c j a c h z a p r z e s t a n o dopiero po ostatniej w o j n i e , n a w y r a ź n y r o z k a z z P a r y ż a . F r a n c u z i z d e c y d o w a n i e zniszczyli wszelkie zalążki rodzimej w ł a d z y politycznej, j a k a i s t n i a ł a na tych słabo z a l u d n i o n y c h i z n a j d u j ą c y c h s i ę n a n i s k i m stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o o b s z a r a c h . J u ż u progu n i e p o d l e g ł o ś c i gubernator i administracja europejska starannie n i w e ­ czyli d z i a ł a l n o ś ć co z n a c z n i e j s z y c h p o l i t y k ó w r o d z i m y c h . Z r e s z t ą w r o k u 1960 n a cztery p a ń s t w a r ó w n i k o w e razem p r z y p a d a ł o tylko p i ę c i u tubylczych a b s o l w e n t ó w w y ż s z y c h u c z e l n i . P r y m i t y w i z m i b r a k p o w a ż n i e j s z y c h bogactw n a t u r a l n y c h b y ł y u d z i a ł e m w s z y s t k i c h t y c h p a ń s t w r o z p o c z y n a j ą c y c h byt n i e p o d l e g ł y . W y j ą t e k s t a ­ n o w i ł tu j e d e n G a b o n , k t ó r e g o zasoby d r e w n a i k o p a l n i e r o k o w a ł y j a k i e t a k i e n a ­ dzieje. I w ł a ś n i e G a b o n dlatego n i e c h ę t n i e o d n o s i ł s i ę do j a k i e j k o l w i e k idei fede­ r a c j i m u r z y ń s k i c h p a r t n e r ó w z tej c z ę ś c i A f r y k i . Autor p r z e d s t a w i a j ą c r o z w ó j sytuacji politycznej w tych krajach zwraca u w a ­ g ę n a r y w a l i z a c j e szczepowe i r o l ę p o g a ń s k i c h k u l t ó w r e l i g i j n y c h o c h a r a k t e r z e m e s j a n i s t y c z n y m , k t ó r e s t a n o w i ł y p o w a ż n y p r o b l e m od p o c z ą t k u i s t n i e n i a o m a ­ w i a n y c h p a ń s t w . K u l t szczepowy niejakiego Matsuy s t a n o w i ł g r o ź n e zjawisko d l a c a ł o ś c i K o n g a - B r a z z a v i l l e . W i n n y c h w y p a d k a c h z r e s z t ą p r z y w ó d c y polityczna u ż y ­ w a l i ś w i a d o m i e k u l t u swego p l e m i e n i a , by sobie z d o b y ć p o p u l a r n o ś ć , k t ó r a z k o l e i p o z w a l a ł a im zająć stanowisko ponadplemienne. Obecny prezydent Gabonu, Mba, w m ł o d o ś c i r o z p o w s z e c h n i a ł w szczepie F a n g tzw. k u l t b w i t i . N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł tu t a k ż e k l e r m i s y j n y . O b a j p r z y w ó d c y m u r z y ń s c y , 'Fulbert Y o u l u , obalony potem przez a r m i ę p r e z y d e n t K o n g a i n i e ż y j ą c y j u ż p r e z y d e n t R e p u b l i k i Środkowoafry­ k a ń s k i e j , B a r t h o l e m y B o g a n d a , b y l i p o c z ą t k o w o k s i ę ż m i k a t o l i c k i m i , a dopiero p ó ź n i e j r o z s t a l i s i ę z s u t a n n ą . P r z y c z y n tego z j a w i s k a d o s z u k u j e s i ę a u t o r w auto­ rytecie, j a k i m c i e s z y ł s i ę k a p ł a n c h r z e ś c i j a ń s k i w t y m p r y m i t y w n y m ś r o d o w i s k u , d y s p o n u j ą c y w y k s z t a ł c e n i e m i poprzez s z k o ł y m i s y j n e k s z t a ł t u j ą c y oblicze i n t e l i ­ g e n c j i a f r y k a ń s k i e j . W e w s z y s t k i c h z o m a w i a n y c h p a ń s t w d o s z ł o ostatecznie do w y o d r ę b n i e n i a s i ę j e d n e j , s i l n e j p a r t i i z p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m n a czele, n a m i a ­ r ę „ o j c a narodu", c h o c i a ż n a t u r a l n i e n i e z n i w e l o w a ł o to z a c i e k ł y c h rywalizacji szczepowych: w Gabonie Fang z Mpongwe, a w Czadzie p ó ł n o c n y c h s z c z e p ó w m u ­ zułmańskich ciążących ku Sudanowi z żyjącymi na południu Murzynami Sari. Oka­ zuje s i ę , ż e r y w a l i z a c j a — i to k r w a w a — d o t k n ę ł a n a w e t n o w o c z e s n e metropolie a f r y k a ń s k i e w r o d z a j u B r a z z a v i l l e czy L i b r e v i l l e , z ich e n k l a w a m i p l e m i e n n y m i . N a k o n i e c autor p r z e d s t a w i a p o w i ą z a n i a c z t e r e c h k r a j ó w r ó w n i k o w y c h z F r a n c j ą , ich z a l e ż n o ś ć g o s p o d a r c z ą od P a r y ż a oraz p r o b l e m i n t e r w e n c j i F r a n c u z ó w n a r z e c z p r e z y d e n t a M b a w p u c z u d o k o n a n y m p r z e z a r m i ę G a b o n u . O k a z u j e s i ę p r z y tej okazji, że stacjonowane w krajach r ó w n i k o w y c h o d d z i a ł y armii francuskiej, re- 15 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �226 RECENZJE k r a t u j ą c e s i ę p r z e w a ż n i e -zresztą z rodzimego e l e m e n t u tubylczego, s t a n o w i ł y p o ­ k a ź n e ź r ó d ł o d o c h o d ó w d l a a f r y k a ń s k i c h r z ą d ó w . D e c y z j a de iGaulle'a o l i k w i d a c j i tych baz i demobilizacji ż o ł n i e r z y b y ł a dla a f r y k a ń s k i c h p o l i t y k ó w p o n i e k ą d p r z y ­ krą niespodzianką. O s o b l i w y o b r a z s y t u a c j i p o l i t y c z n e j widzdmy w U g a n d z i e , o k t ó r e j p i s z ą z k o ­ lei D o n a l d R o t h c h i l d i M i c h a e l R e g i n . K i e d y z k o ń c e m X I X w i e k u A n g l i c y , w obawie przed n i e m i e c k ą k o n k u r e n c j ą kolonialną, zdecydowali się n a p o d b ó j tych o b s z a r ó w , p o d p o r z ą d k o w a l i sobie w p i e r w s z y m r z ę d z i e l u d n y i stosunkowo bogaty k r a j B a g a i n d ę , - r z ą d z o n y od w i e k ó w p r z e z k a b a k ę H k r ó l a i p o s i a d a j ą c y w y k s z t a ł c o ­ ne f o r m y w ł a d z y p o l i t y c z n e j . A l e B r y t y j c z y c y podbili t a k ż e i s ą s i a d u j ą c e z B a g a n d ą ludy o w i e l e p-rymitywniejsze, m n i e j l i c z n e i u b o ż s z e . C a ł o ś ć w o b r ę b i e k o l o n i i U g a n d y m i a ł a status bardzo n i e r ó w n o m i e r n y . B a g a n d a c i e s z y ł a s i ę r o d z a j e m s a m o ­ dzielności, autonomią. Na sąsiednich obszarach Anglicy rządzili bezpośrednio w m n i e j s z y m l u b w i ę k s z y m stopniu. U progu n i e p o d l e g ł o ś c i B a g a n d a c h c i a ł a p a ­ n o w a ć n a d s ą s i a d a m i l u b s i ę od n i c h z u p e ł n i e o d d z i e l i ć . W i d z i m y w d a l s z y m c i ą ­ gu w y w o d u a u t o r ó w , j a k B a g a n d a s t o r p e d o w a ł a p l a n y f e d e r a c y j n e A n g l i k ó w i w y ­ m u s i ł a h e g e m o n i ę w federacyjnej republice Ugandy. Autorzy n a s t ę p n i e z a p o z n a j ą nas z p o l i t y c z n o - w y z n a n i o w y m k o n f l i k t e m m i ę d z y p r o t e s t a n t a m i a k a t o l i k a m i , co jest o s o b l i w o ś c i ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a U g a n d y od X I X stulecia, k r e ś l ą s y l w e t k ę p r e m i e r a M i l t o n a Obote, p r ó b u j ą c e g o s t a n o w i ć -katalizator w s t a r c i a c h p l e m i e n ­ nych a -wyznaniowych, oraz w y j a ś n i a j ą przyczyny storpedowania przez U g a n d ę idei federacji k r a j ó w Afryki Wschodniej. Osobnym problemem jest s p r a w a b u n t u w armi-i, s t ł u m i o n e g o przez A n g l i k ó w n a ż ą d a n i e Obote, o r a z analogie tego r o d z a j u w y d a r z e ń z buntem w Tanganice. W c a ł k o w i c i e odmienny ś w i a t wkraczamy czytając rozdział Roberta L . Hessa p o ś w i ę c o n y E t i o p i i . P o n i e w a ż p r z e z setki lat ten o k r ą ż o n y w r o g i m ś w i a t e m i s l a ­ m u k r a j c h r z e ś c i j a ń s k i c z e r p a ł d d e ę j e d n o ś c i z m i t u politycznego, -przeto autor u w a ­ ża za wskazane z a p o z n a ć nas d o k ł a d n i e z dziejami Abisynii. W y j a ś n i a mechanizm d z i a ł a n i a m i t u dynastii s a l o m o ń s k i e j , przedstawia proces odwracania s i ę s t a r o ż y t ­ nego k r ó l e s t w a A k s u m i t ó w od b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o k u A f r y c e , r o z w ó j te­ r y t o r i a l n y tego p a ń s t w a n i o s ą c y w sobie z a l ą ż k i etnicznego rozbicia, i n w a z j ę m u ­ z u ł m a ń s k ą i b a r b a r z y ń c ó w Galla z południa, wytworzenie się potężnej warstwy l o k a l n y c h f e u d a ł ó w , odrodzenie w X V I I I i X I X w i e k u i w r e s z c i e p r z e b u d z e n i e s i ę E t i o p i i w ostatnich dziesiątkach lat. S z c z e g ó l n i e pasjonujący jest o b r a z w a l k i o nowoczesne, p o n a d n a r o d o w e i p o n a d w y z n a n i o w e p a ń s t w o , toczonej u p o r c z y w i e przez dawnego r a s a H a r a r u , a p ó ź n i e j cesarza, Haile Selassie I . Autor stara s i ę z r o z u m i e ć o s o b l i w e s t a n o w i s k o tego m o n a r c h y w o b e c s i ł k o n s e r w a t y w n y c h a m h a r s k o - c h r z e ś c i j a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a i p r ą d ó w z m i e r z a j ą c y c h k u reformie. D z i ę ­ k i w y w o d o m H e s s a n i e m a ł o d o w i a d u j e m y s i ę np. o n i e u d a n y m p r z e w r o c i e , jakiego w r o k u 19-60 u s i ł o w a ł a d o k o n a ć w stolicy e l i t a r n a g w a r d i a c e s a r s k a pod d o w ó d z ­ twem braci N e w a y ó w . O b s e r w u j e m y n a s t ę p n i e mozolne w y s i ł k i monarchy zmierza­ j ą c e do n a r z u c e n i a j e d n o ś c i o g ó l n o p a ń s t w o w e j , p r z e ł a m a n i a k o n f l i k t u c h r z e ś c i j a ń s k o - m u z u ł m a ń s k i e g o , izolowania wrogo nastawionej, sąsiedniej Somalii wśród p a ń s t w a r f y k a ń s k i c h o r a z w y k o r z y s t a n i a idei p a n a f r y k a n i z m u , j a k o d ź w i g n i a b i s y ń s k i e g o autorytetu n a arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . W k o n k l u z j i k s i ą ż k i , napisanej przez Gwendolen M . Carter i Roberta L . H e s ­ sa, c z y t a m y o z a s a d n i c z e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a c j o n a l i z m a m i t r a d y c y j n y m i , w y t w o r z o ­ n y m i przez n a r o d y e u r o p e j s k i e w X I X w i e k u a -poczuciem j e d n o ś c i n a r o d o w e j , lub raczej poczuciem wspólnoty pańsitwowoterytorialnej, do jakiej zmierzają z w i ę k s z y m l u b m n i e j s z y m p o w o d z e n i e m centralne r z ą d y m ł o d y c h p a ń s t w a f r y ­ k a ń s k i c h . T e n drugi r o d z a j w s p ó l n o t y b a r d z i e j p a s u j e do d z i s i e j s z y c h s t o s u n k ó w �227 RECENZJE a f r y k a ń s k i c h , jest b e z p i e c z n i e j s z y . A u t o r z y p r ó b u j ą a n a l i z o w a ć s i ł y , k t ó r e s p r z y j a ­ j ą a l b o p a r a l i ż u j ą d ą ż e n i e do takiego i d e a ł u . K o l e j n o z a j m u j ą s i ę w i ę c w i e c z n i e aktualnym problemem rywalizacji szczepowych, n a s t ę p n i e s p r a w ą różnic religijno- k u l t u r o w y c h i r o l ą elity p o l i t y c z n e j d z i a ł a j ą c e j p r z y b r a k u o p i n i i p u b l i c z n e j , do czego w a l n i e p r z y c z y n i a s i ę z r e s z t ą p o l i t y k a w ł a d z . P i s z ą n a s t ę p n i e o w a l c e s t a r e j elity z n o w ą , w a l c e f u n k c j o n a r i u s z y p o l i t y c z n o - r z ą d o w y c h z s z e r e g o w ą a d m i n i s t r a ­ cją p u b l i c z n ą , k t ó r a czuje s i ę pomijana i poszkodowana. Dalej autorzy zastanawia­ j ą s i ę n a d stale w z r a s t a j ą c ą l i c z e b n i e m ł o d ą i n t e l i g e n c j ą i j e j z a r ó w n o p o z y t y w n ą jak i n e g a t y w n ą rolą w ż y c i u a f r y k a ń s k i c h s p o ł e c z e ń s t w . Nie lada problemem n a ­ s t ę p n i e s ą zdaniem a u t o r ó w Wstrząsy i rewolty, k t ó r y m u l e g a j ą a f r y k a ń s k i e p a ń ­ s t w a p r z y b r a k u w y k s z t a ł c e n i a s i ę n o r m a l n e j opozycji p a r l a m e n t a r n e j i z d o l n o ś c i do k o n s t r u k t y w n e j k r y t y k i . O s o b n ą s p r a w ą s ą i n d y w i d u a l n o ś c i p o l i t y c z n e w i e l k i e j miary, których potrzebę s p o ł e c z e ń s t w a a f r y k a ń s k i e odczuwają. W y r a ź n i e ś w i a d c z y 0 t y m k a r i e r a p r z y w ó d c ó w tego t y p u , co c e s a r z E t i o p i i czy K e n y a t t a . Czy młode kraje afrykańskie p o w a ż n i e traktują ideę panafrykanizmu? Przy­ k ł a d y f i a s k a szeregu k o n k r e t n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć ś w i a d c z y ł y b y , ż e — j a k n a r a z i e — ż a d n e z p a ń s t w n i e m i a ł o b y ochoty p o ś w i ę c i ć c h o c i a ż c z ą s t k i z w ł a s n e j s u w e r e n ­ n o ś c i n a rzecz p o n a d p a ń s t w o w e j o r g a n i z a c j i . N i e k t ó r e z n i c h co p r a w d a idei p a n ­ a f r y k a n i z m u c h ę t n i e u ż y ł y b y j a k o f o r m y w ł a s n e j hegenomii n a d s ą s i a d a m i , l e c z obecnie nie m i a ł y b y i t a k s i ł y , a ż e b y s w e z a m i a r y p r z e f o r s o w a ć . Z d r u g i e j s t r o n y idea p a n a f r y k a ń s k i e j j e d n o ś c i o f i c j a l n i e cieszy s i ę w s z ę d z i e u z n a n i e m i s ł u ż y z a płaszczyznę pożytecznych wzajemnych spotkań i kontaktów. W dziedzinie s t o s u n k ó w z resztą ś w i a t a z w y w o d ó w a u t o r ó w w y n i k a , iż nie n a l e ż y zbyt pochopnie w y c i ą g a ć w n i o s k ó w co do t a k i e j l u b i n n e j o r i e n t a c j i d a n e ­ go r z ą d u w m o m e n c i e , gdy z a c z y n a on n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z t y m c z y i n n y m obozem. W interesie p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h l e ż ą dobre stosunki z c a ł y m ś w i a t e m . O d dobrej w o l i gospodarczo r o z w i n i ę t y c h p a ń s t w E u r o p y ozy A m e r y k i z a l e ż y , czy p o s z c z e g ó l n e k r a j e T r z e c i e g o Ś w i a t a d o t r z y m a j ą k r o k u reszcie l u d z k o ś c i , czy t e ż b r n ą ć b ę d ą w c o r a z to w i ę k s z e t a r a p a t y gospodarcze i s p o ł e c z n e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y m i n ę ł y j u ż c z a s y , gdy e u r o p e j s c y l u b a m e r y k a ń s c y p o l i t y c y p a t r z y l i n a m a p ę A f r y k i , j a k n a o l b r z y m i ą s z a c h o w n i c ę , po k t ó r e j s w o b o d n i e p r z e s u w a j ą m i ­ liony c z a r n y c h p i o n k ó w . Leszek Dzięgiel W O M E N O F T R O P I C A L A F R I C A , p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l ­ ine, p r z e k ł a d n a ang. z f r a n c u s k i e g o H . M . W r i g h t , 1963, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s . T y t u ł o r y g i n a ł u w y d a n e g o w r o k u 1960 p r z e z Mouton & C o „ F e m m e s d ' A f r i q u e N o i r " W ś r ó d p r a c etnograficznych, które traktują o kulturze l u d ó w Afryki o c z y m a b a d a c z a terenowego — p i s z e w e w s t ę p i e do p r a c y z b i o r o w e j ki Tropikalnej stawowy brak. lub nawet P a u l m e — bardzo często z a o b s e r w o w a ć Etnograf mianowicie wyłącznie, naświetleniu nostronny. Denise n a tym, oparł swoje czego d o w i e d z i a ł rzeczywistość plemienna ma w widzianej Kobiety możemy obserwacje i dociekania s i ę od Afry­ jeden pod­ głównie, tubylców-mężczyzn. W s k u t e k tego o b r a z z n i e k s z t a ł c o n y , To p r a w d a , iż znacznie trudniej p r o w a d z i ć b a d a n i a terenowe w ich jed­ środo­ w i s k u k o b i e c y m . T u b y l c z e ż o n y , siostry czy m a t k i oddziela od p r z y b y s z a z E u r o p y 1 A m e r y k i m u r odwiecznych tradycji obyczajowych. Jeżeli nawet badania takie p r o w a d z i kobieta, to i t a k s y t u a c j a j e j jest t r u d n a . (Fakt, i ż w o g ó l e r o z m a w i a o n a ś m i a ł o z m ę ż c z y z n a m i n a tematy t a k b a r d z o d r a ż l i w e , ż e od n i c h z a c z y n a s w o j e �228 RECENZJE r o z m o w y , i c h u w a g w y s ł u c h u j e n a j p i e r w — m o ż e u kobiet m i e j s c o w y c h w y w o ł a ć bardzo ł a t w o u c z u c i e n i e c h ę c i i w r o g o ś c i . N i c p r z e t o d z i w n e g o , ż e p r z e z d ł u g i e lata w i a d o m o ś c i o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń s k i c h b y ł y w i z j ą , j a k ą u z y s k a ł etnograf w ś w i e c i e m ę s k i e j p o ł o w y w s p ó l n o t s z c z e p o w y c h . O m a w i a n a tu k s i ą ż k a z o s t a ł a n a p i s a n a p r z e z o s i e m k o b i e t z a j m u j ą c y c h s i ę b a ­ d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a o b s z a r a c h a f r y k a ń s k i c h , k t ó r e do n i e d a w n a z n a j d o ­ w a ł y s i ę w orbicie f r a n c u s k i c h i (belgijskich w p ł y w ó w k o l o n i a l n y c h . D o t y c z ą one c z a s ó w stosunkowo n o w y c h , gdyż dokonywano tych o b s e r w a c j i pod k o n i e c l a t 50-tych naszego s t u l e c i a . C a ł o ś ć u k a z a ł a s i ę pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l m e , p r o f e s o r a p a r y s k i e j E c o l e des H a u t e s E t u d e s i z a r a z e m d y r e k t o r k i M u s é e des A r t s O c é a n i e n s et A f r i c a i n s . O n a to w ł a ś n i e j e s t r ó w n i e ż a u t o r k ą obszernego w s t ę p u do p r a c y , z a ­ w i e r a j ą c e g o szereg u o g ó l n i e ń i p o d s u m o w a ń , a t a k ż e z w r a c a j ą c e g o u w a g ę n a c a ł o ­ kształt problematyki społecznej z w i ą z a n e j z kobietą w tradycyjnej Czarnej Afryce. S z e ś ć e s e j ó w , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę n a całość, otwiera studium na temat p o ł o ż e n i a kobiety w g w i n e j s k i m p l e m i e n i u C o n i a g u i i s ą s i a d u j ą c y m z n i m B a s a r i , p i ó r a M o ­ n i q u e G e s s a i n . A u t o r k a o m a w i a n a j p i e r w r o l ę kobiety, j a k o o g n i w a ł ą c z ą c e g o po­ s z c z e g ó l n e rody i l i n e a ż e w t r a d y c y j n y m systemie p o k r e w i e ń s t w a . W ł a ś n i e dlatego j u ż w k r ó t c e po u r o d z e n i u s i ę c ó r k i r o d z i c e d e c y d u j ą o t y m , kto b ę d z i e j e j m ę ż e m . K o b i e t a u w i k ł a n a jest od k o l e b k i w s k o m p l i k o w a n ą s i e ć p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h . N a s t ę p n i e ś l e d z i m y w r a z z a u t o r k ą losy d z i e w c z ą t G o n i a g u i od n a j w c z e ś n i e j s z e g o d z i e c i ń s t w a , poprzez okres d o j r z e w a n i a , i n i c j a c j i , a ż po m a ł ż e ń s t w o . W i d z i m y m i ę ­ dzy i n n y m i n i e b y w a ł ą , j a k n a o b y c z a j e e u r o p e j s k i e , s w o b o d ę s e k s u a l n ą m ł o d z i e ż y , z a k o ń c z o n ą z a w a r c i e m z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , k t ó r y d a j e w p r a w d z i e kobiecie t u ­ b y l c z e j s p o ł e c z n y status, lecz z d r u g i e j strony o z n a c z a p o c z ą t e k p a s m a c i ę ż k i e j pracy i p o d p o r z ą d k o w a n i u woli m ę ż a . Studium zajmuje się n a s t ę p n i e okresem c i ą ­ ż y , p r z y j ś c i a n a ś w i a t d z i e c k a i s t o s u n k u m a t k i do p o t o m s t w a , n a d e r odmiennego od s t o s u n k u o j c a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e tu p r o b l e m w i ę z ó w u c z u c i o w y c h m i ę d z y m a t k ą a s y n e m , o d g r y w a j ą c y c h bardzo p o w a ż n ą r o l ę w t r a d y c y j n e j k u l t u ­ rze s p o ł e c z n e j m u r z y ń s k i e j A f r y k i . Z rolniczego ś r o d o w i s k a p l e m i e n n e g o C o n i a g u i p r z e n o s i n a s k o l e j n y r o z d z i a ł pióra Marguerite Dupire w ś w i a t pasterskich n o m a d ó w Fulani, Bororo. Poznajemy n a j p i e r w r e p u t a c j ę , z r e s z t ą nie n a j l e p s z ą , j a k ą c i e s z ą s i ę w ś r ó d o s i a d ł y c h s z c z e p ó w N i g r u o w i p a s t e r z e i i c h kobiety, z w a n e „ s u k a m i z buszu". W t r a k c i e s z c z e g ó ł o ­ w e j a n a l i z y o p i s y w a n e j k u l t u r y n o m a d ó w r o z u m i e m y p r z y c z y n y tej pogardy, w y ­ n i k a j ą c e po prostu z o d m i e n n o ś c i m o d e l u s p o ł e c z n e g o . O b s e r w u j e m y w i ę c n a j p i e r w z a s a d ę o d r ę b n o ś c i p ł c i i i c h status w z a j e m n y . A u t o r k a m ó w i o d z i e c i ń s t w i e i w y ­ c h o w a n i u t r a d y c y j n y m d z i e w c z ą t Bororo, o m a ł ż e ń s t w i e i s t o s u n k a c h m i ę d z y m ę ­ ż e m a ż o n ą l u b ż o n a m i (w w y p a d k u c z ę s t e j tu p o l i g a m i i ) , n a s t ę p n i e o s t o s u n k a c h w z a j e m n y c h m i ę d z y ż o n ą a r o d z i n ą m ę ż a w p o r ó w n a n i u do s t o s u n k ó w m ł o d e j ż o ­ n y z j e j w ł a s n y m i n a j b l i ż s z y m i , w k t ó r y c h z n a j d u j e c z ę s t o p o d p o r ę . D a l e j pisze o s t o s u n k u d z i e c i do m a t k i o r a z a n a l i z u j e obszernie status gospodarczy kobiety. A w i ę c p o d z i a ł p r a c y m i ę d z y p ł c i e w y n i k a j ą c y n i e tyle z p r z y c z y n m a g i c z n o r k u l t o w y c h , ile podyktowany odwiecznymi potrzebami gospodarczymi i z d r o w y m r o z s ą d ­ k i e m , k t ó r e g o n i e s p o s ó b o d m ó w i ć t r a d y c y j n y m k u l t u r o m (plemiennym, t r w a j ą c y m od t y s i ę c y lat. M a r g u e r i t e D u p i r e z a j m u j e s i ę d o ś ć obszernie p r z y k ł a d a m i w y m u ­ s z a n i a p r z e z kobiety B o r o r o u s t ę p s t w w z g l ę d e m m ę ż ó w i p r z e ł a m y w a n i e m przez nie s z t y w n y c h s c h e m a t ó w s p o ł e c z n y c h p r z y z a s t o s o w a n i u u s a n k c j o n o w a n e g o oby­ c z a j e m s o l i d a r y z m u kobiecego. Z j a w i s k a tego t y p u z a o b s e r w u j e m y z r e s z t ą i u i n ­ nych l u d ó w afrykańskich. S t ą d t y l k o k r o k do z a g a d n i e n i a roli k o b i e t y a f r y k a ń s k i e j w d a w n e j szczepo­ wej organizacji politycznej. Pisze o tym w trzecim z kolei rozdziale A n n i e M . D. �229 RECENZJE L e b e u f . A u t o r k a r y z y k u j e t w i e r d z e n i e , iż r o l a ta b y ł a w A f r y c e p r z e d k o l o n i a l n e j z n a c z n i e w i ę k s z a n i ż po o p a n o w a n i u tego k o n t y n e n t u p r z e z e u r o p e j s k i c h k o l o n i ­ z a t o r ó w i n a w e t n i ż d z i ś , po u z y s k a n i u p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w n i e p o d l e g ł o ś c i . Nie p r ó b u j e ona w m ó w i ć c z y t e l n i k o w i n a t u r a l n i e , ż e d a w n a A f r y k a b y ł a k r a j e m k l a ­ sycznego m a t r i a r c h a t u , j a k i r a c z e j w w y i d e a l i z o w a n e j f o r m i e p o w s t a ł j e d y n i e z a biurkami d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h e t n o l o g ó w . Z w r a c a natomiast u w a g ę na p e w n e f o r m y r z ą d ó w w t r a d y c y j n y c h , s c e n t r a l i z o w a n y c h p a ń s t w a c h m u r z y ń s k i c h , gdzie k r ó l i k r ó l o w a dzielili s i ę p o s p o ł u w ł a d z ą i gdzie j e s z c z e c z ę ś c i e j w ł a d a l i k r ó l , jego m a t k a i siostra n a r ó w n y c h p r a w a c h . I n a c z e j w y g l ą d a ł o to w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e ­ m i e n n y c h p o s i a d a j ą c y c h w ł a d z ę r o z p r o s z o n ą m i ę d z y r o d y i l i n e a ż e , ale i t u r o l a w y b i t n y c h , z w ł a s z c z a s t a r y c h k o b i e t b y ł a w y r a ź n a . D a w n i etnografowie i p o d r ó ż n i ­ cy nie 'rozumieli j e j z r e s z t ą n a w e t , m i m o ż e m i e l i m o ż n o ś ć n a o a z n i e o b s e r w o w a ć nie i s t n i e j ą c e j u ż d z i ś s y s t e m y p l e m i e n n e . D a w n i a d m i n i s t r a t o r z y k o l o n i a l n i n a t o ­ m i a s t , p r z y w y k l i do d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o m o d e l u o b y c z a j o w e g o E u r o p y , z n i s z c z y ­ li u d z i a ł kobiet w r z ą d a c h p l e m i e n n y c h , p r z e s a d n i e n a t o m i a s t u m a c n i a j ą c monopol m ę ż c z y z n . A u t o r k a o m a w i a p r z y tej o k a z j i t r a d y c y j n e k o b i e c e o r g a n i z a c j e p l e m i e n ­ ne, w t y m i t a j n e s t o w a r z y s z e n i a . C z w a r t y r o z d z i a ł n a p i s a n y przez A n n e L a u r e n t i n , k t ó r a j a k o l e k a r k a p r a c o ­ w a ł a w szpitalu na obszarze dzisiejszej Republiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , traktuje o kobietach plemienia Nzakara, żyjących w dawnym wojowniczym sułtanacie, 0 c h a r a k t e r y s t y c z n y m do d z i ś r o z w a r s t w i e n i u s p o ł e c z n y m . P o z n a j e m y tu ż y c i o r y s y p i ę c i u kobiet z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i w r ó ż n y m w i e k u , i l u s t r u j ą c e p r z e m i a n y , j a k i m u l e g a t e s p o ł e c z e ń s t w o m u r z y ń s k i e od epoki p r z e d k o l o n i a l n e j . A z a t e m n a j p i e r w c z y t a m y o iNatelege, k s i ę ż n i c z c e k r w i , o d g r y w a j ą c e j p o w a ż n ą r o l ę w w o j e n n y c h dziejach plemienia przed n a d e j ś c i e m F r a n c u z ó w . P ó ź n i e j z d z i e j ó w ż y w o t a nie­ w o l n i c y K a f i d o w i a d u j e m y sdę nie t y l k o o l o s a c h t y c h , k t ó r y c h w o j n y szczepowe p o z b a w i ł y d o s ł o w n i e w s z y s t k i e g o , lecz r ó w n i e ż i o izdenzeniu t r a d y c y j n e j r z e c z y ­ w i s t o ś c i z poczynaniami k o l o n i z a t o r ó w . T e n sam okres widzimy n a s t ę p n i e oczami Songomibi, p r z e d s t a w i c i e l k i a r y s t o k r a c j i N z a k a r a . C z a s y dzisiejsze, w k t ó r y c h , j a k s i ę o k a z u j e , d a w n e w i e r z e n i a , p r a k t y k i i zabobony n a d a l o d g r y w a j ą o g r o m n ą r o l ę w ż y c i u a f r y k a ń s k i e j kobiety, opisane z o s t a ł y w ż y c i o r y s a c h d w u m ł o d y c h M u r z y ­ nek, N a k p a n g i i Nabate. W jeszcze bardziej hermetyczny ś w i a t oddzielonych barierami s p o ł e c z n y m i grup p l e m i e n n y c h w p r o w a d z a n a s esej E t h e l M . A l b e r t , p o ś w i ę c o n y p o ł o ż e n i u kobiet w B u r u n d i i s ą s i e d n i e j R w a n d z i e . Z a s a d ą o d w i e c z n ą b y ł o tu absolutne p o d p o r z ą d ­ k o w y w a n i e się z w i e r z c h n i k o w i i absolutna w ł a d z a nad p o d w ł a d n y m . Arystokra­ tyczni, w y s m u k l i Tutsi, ż y j ą c y z pasterstwa, wojen i pobieranych h a r a c z ó w , w ł a ­ dali od d a w n a r o l n i k a m i H u t u , k t ó r y m i b y ł y l i c z n e p l e m i o n a M u r z y n ó w Bantu, r ó ż n i ą c e s i ę od s w o i c h w ł a d c ó w z a r ó w n o usposobieniem, j a k i w y g l ą d e m f i z y c z ­ nym. Obie grupy w r ó w n e j mierze p o g a r d z a ł y i w ł a d a ł y nieliczną, m y ś l i w s k o - z b i e r a c z ą l u d n o ś c i ą p i g m e j s k i c h T w a . N i e z a l e ż n i e od tego, w j a k i e j z n a l e ź l i b y ś m y s i ę g r u p i e p l e m i e n n e j , o b s e r w u j e m y tu o d w i e c z n e i absolutne p o d p o r z ą d k o w a n i e kobiet mężczyznom w typowym patriarchalnym społeczeństwie. Z a d a n i e m a u t o r k i jest j e d n a k w y k a z y w a n i e , w j a k i s p o s ó b kobieta R u n d i u m i e i c h c e o d g r y w a ć r o l ę w d o m u d w rodzie. W j a k i s p o s ó b u z y s k u j e w p ł y w n a m ę ż a i p r z e f o r s o w u j e s w o j e pragnienia. A n a l i z u j e bowiem nie t y l k o obowiązki podwładnych, ale również 1 u ś w i ę c o n e tradycją o b o w i ą z k i zwierzchnika, n ą ć za s o b ą p o w a ż n e konsekwencje. których niedopełnienie może pociąg­ O s t a t n i z e s e j ó w , p i ó r a M u r z y n k i , S o l a n g e F a l a d e , dotyczy kobiet m i e s z k a j ą ­ c y c h n a p r z e d m i e ś c i a c h D a k a r u , n a l e ż ą c y c h do szczepu Wolof i L e b u . Jest to ś r o ­ dowisko m u r z y ń s k i c h r o b o t n i k ó w , d r o b n y c h r z e m i e ś l n i k ó w itp. z a m i e s z k u j ą c e od �RECENZJE 230 p o k o l e ń ubogie d z i e l n i c e i t w o r z ą c e w ł a s n y n i e j a k o ś w i a t . I t u r ó w n i e ż p o z n a j e m y c y k l ż y c i a k o b i e t y p o c z ą w s z y od d z i e c i ń s t w a , poprzez m a ł ż e ń s t w o , m a c i e r z y ń s t w o , a d a l e j t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k p o l i g a m i a , r o z w o d y , w d o w i e ń s t w o i status gospo­ d a r c z y . M i m o z a p e w n i e ń a u t o r k i , ż e o p i s y w a n e p r z e z n i ą s p o ł e c z e ń s t w o jest k o n ­ s e r w a t y w n e i ż e z m i e n i a s i ę ono bardzo p o w o l i , c z y t e l n i k dostrzega kolosalny kontrast m i ę d z y tymi mieszkankami z a c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j metropolii a kobietami ze s p o ł e c z n o ś c i s z c z e p o w y c h w n ę t r z a A f r y k i . T y m c e n n i e j s z e s ą w ł a ś n i e d a n e z e ­ b r a n e przez F a l a d e , t w o r z ą c e z a k o ń c z e n i e c a ł e g o c y k l u . Nader p o ż y t e c z n ą d l a czytelnika, k t ó r y p r a g n ą ł b y się czegoś w i ę c e j d o w i e d z i e ć •o p o r u s z a n y c h tu z a g a d n i e n i a c h , jest b a r d z o o b s z e r n a b i b l i o g r a f i a a n a l i t y c z n a p r z e d m i o t u , z a w a r t a n a 62 s t r o n a c h d r u k u , s p o r z ą d z o n a a ż do 1 s t y c z n i a 1960 r o k u p r z e z M . P e r l m a n i M . P . M o a l w e d ł u g n a s t ę p u j ą c y c h o g ó l n y c h grup z a g a d n i e ń : c z a s o p i s m a , s p r a w o z d a n i a z k o n g r e s ó w i k o n f e r e n c j i , s p o ł e c z n y i p r a w n y status k o ­ biety a f r y k a ń s k i e j , ż y c i e r o d z i n n e , i n i c j a c j e , s t o w a r z y s z e n i a kobiece, p r a c a , zdob­ n i c t w o u p r a w i a n e p r z e z kobiety, d z i a ł a l n o ś ć p o l i t y c z n a , f u n k c j e r y t u a l n e , w y k s z t a ł ­ cenie i e m a n c y p a c j a , s z k o ł y , k s z t a ł c e n i e d o r o s ł y c h kobiet. J u ż d l a samego z e s t a w u bibliograficznego przeto w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a o m a w i a n ą k s i ą ż k ę , c h o c i a ż nie jest o n a b y n a j m n i e j w o l n a o d usterek. W ś r ó d mich w y m i e n i ć n a j e ż a ł o b y m o ż e n a pierwszym miejscu nieostrożność w p o r ó w n y w a n i u opisywanych afrykańskich zja­ w i s k s p o ł e c z n y c h z p o ł o ż e n i e m kobiet w c y w i l i z a c j i europejskiej. W y d a j e się, ż e z n a j o m o ś ć europejskich z j a w i s k s p o ł e c z n y c h w ich historycznej perspektywie po­ z o s t a w i a u autorek, c e n n y c h s k ą d i n ą d t e r e n o w y c h o p r a c o w a ń a f r y k a ń s k i c h , d u ż o do ż y c z e n i a . Zbyt s ł a b o t a k ż e c h y b a zasygnalizowano przemiany, jakim mimo wszystko u l e g a j ą tradycyjne modele s p o ł e c z n e Czarnej A f r y k i w z e t k n i ę c i u z kolo­ nialnym prawodawstwem, a t a k ż e z działalnością chrześcijańskich misjonarzy, pro­ p a g u j ą c y c h w z o r c e i d o k t r y n ę z u p e ł n i e o d m i e n n ą od t r a d y c y j n e j . Z u p e ł n i e p r a w i e nie z n a l a z ł y w pracach odzwierciedlenia nowoczesne w p ł y w y w z o r c ó w europejskich, lansowane przez a d m i n i s t r a c j ę n o w o p o w s t a ł y c h p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h . Wiemy s k ą d ­ i n ą d r ó w n i e ż , iż odwieczne hierarchie s p o ł e c z n e , takie j a k obserwowana przez E t h e l M . A l b e r t w B u r u n d i i R w a n d z i e , w ł a ś n i e w ostatnich l a t a c h i to z a r a z po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z te k r a j e r u n ę ł y W g r u z y p o d w p ł y w e m r e w o l u c j i s p o ł e c z n y c h . I n n a s p r a w a , ż e o p u b l i k o w a n e w o m a w i a n e j tu k s i ą ż c e m a t e r i a ł y po­ c h o d z i ł y z obserwacji d o k o n y w a n y c h t u ż przed ostatecznym u s t ą p i e n i e m koloniza­ t o r ó w , a w i ę c n a p r z y s ł o w i o w e 5 m i n u t p r z e d diwunaistą. Leszek M I C A E L B L U N D E L L , So Rough feld a n d Nicolson, L o n d y n 1S64 a Wind — The Kenya Memoirs, Dzięgiel Weiden- P r o c e s k s z t a ł t o w a n i a s i ę n i e p o d l e g ł y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h pozostanie j e s z c z e p r z e z Wiele l a t t e m a t e m , k t ó r y p a s j o n o w a ł b ę d z i e n i e t y l k o s p e c j a l i s t ó w , a w i ę c h i s t o r y k ó w , p o l i t y k ó w czy s o c j o l o g ó w , l e c z r ó w n i e ż i p r z e c i ę t n e g o , w y k s z t a ł c o n e g o c z ł o w i e k a . Obserwowanie t w o r z e n i a się n o w y c h i n o w o c z e ś n i e p o j m o w a n y c h spo­ ł e c z e ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u p o s i a d a n i e m a ł e z n a c z e n i e t a k ż e dla etnografia, b a ­ d a j ą c e g o k u l t u r y p i e r w o t n e w i c h e w o l u c j i k u coraz s z y b s z y m z m i a n o m i m o d e r ­ n i z a c j i . P u b l i k a c j i n a te t e m a t y nigdy p r z e t o n i e b ę d z i e z a w i e l e , o i l e n a t u r a l n i e i c h autorzy s t a r a j ą s i ę p r z e d s t a w i ć o p i s y w a n e z j a w i s k a u c z c i w i e i o b i e k t y w n i e , d a ­ j ą c czytelnikowi obraz nie z n i e k s z t a ł c o n y w y s p e k u l o w a n ą d o k t r y n ą lub pospolitymi potoożnymi ż y c z e n i a m i pisarza. Wspomnienia Mi Blundella należą na szczęście do tej kategorii publikacji, �231 RECENZJE z których dzień istotnie d o w i a d u j e m y uzyskania przez n i ą jakie przeżywał ó w kraj się mnóstwo niepodległości, u progu o .najnowszej historii K e n i i , w o konfliktach A f r y c e W s c h o d n i e j . A u t o r m i e s z k a od p r z e s z ł o przybył z Anglii, rezygnując sam za uzyskane ze studiów pomocnika pieniądze w 40 l a t w Oxfordzie d l a saperów rozpoczął przedstawiciel namowom europejskich administracji kolonialnej ściom stał się przyjaciół osadników w i organach w t y m k r a j u . Z czasem niejako kolonial­ Kenii, do afrykańskiej przywódcą której przygody. gospodarstwo n a z b o c z a c h W z g ó r z zdemobilizowaniu przed­ etnicznych, na farmach europejskich o s a d n i k ó w . zakupił W czasie w o j n y d o w o d z i ł t u b y l c z y m b a t a l i o n e m uległ i zlikwidowania brytyjskiego panowania nego w Z a c z y n a ł od s t a n o w i s k a społecznych Następnie Kenijskich. n a froncie a b i s y ń s k i m . karierę polityczną, doradczych przy brytyjskiej dzięki swym wrodzonym europejskiej mniejszości. W Po jako latach zdolno­ 1952-1957, a w i ę c w okresie rewolty M a u M a u , w c h o d z i ł B l u n d e l l w s k ł a d paroosobowej rady wojennej utworzonej przy boku gubernatora K e n i i , B a r i n g a . Pod koniec powstania Blundell, skutkiem swoich liberalnych p o g l ą d ó w i p r z e ś w i a d c z e n i a , iż K e n i a sem naraził musi być rządzona przez Afrykańczyków, się poważnie z cza­ europejskim o s a d n i k o m , k t ó r z y o k r z y k n ę l i go z d r a j c ą . N i e z r a ż o n y t y m j e d n a k b y ł g o r ą c y m downikiem szerokiego p r o g r a m u p o m o c y i n a p r a w i e n i a k r z y w d s p o ł e c z n y c h dzonych plemionom Blundell nawiązuje przez b i a ł y c h murzyńskim, coraz mniejszości kami mas murzyńskich. micznym, strem młodym zwłaszcza silniejsze więzy hinduskiej w K i k u j u przez z Brytyjczyków przedstawicielami tej k o l o n i i angielskiej, orę­ wyrzą­ w Kenii. dyskryminowanej a także z rzeczni­ M i ę d z y i n n y m i ł ą c z ą go s t o s u n k i n a d e r p r z y j a z n e z d y n a ­ politykiem ze i sekretarzem generalnym szczepu partii Luo, Tomem KANU, Mboya, późniejszym zamordowanym w mini­ l i p c u 196B r o k u w Nairobi. Kiedy organów władze administracji kolonialnej samorządowych, dawczej. O n s a m i utworzona przezeń n i e do g ł o s u l u d n o ś c i a f r y k a ń s k i e j prezentacji politycznej Europejczyków w w Kenii grupa „ N o w e j nie ma i tłumaczy, ż e i n i e chce u t r z y m y w a ć status tej części przed kontynentu podsycaniem są nastrojów ny jest z a r ó w n o przez b i a ł y c h odłamy czarnych zgodnymi z szans afrykańskich cieszy w mu czasów. ostania i to w wchodzi w Rady iż na dłuższą metę 60 czynionych białym Blundell niechęci rasowej reakcjonistów w W władzy brytyjski, osadnikom, częściowo nie nadaremnie, Afrykańczyków. się za szeregach roku przekazania w ł a d z y miano względem skład prowizorycznego, mo­ angielskiej Atakowa­ i rasistów, j a k i przez najskrajniejsze opowiadających Natomiast ostrzega, wśród re­ tysięcy monopolistycznej ideami a następnie 1960 trybalizmu,' odpowiedzialnych na w kraju w i Kenyatty Blundell konferencji w Londynie ręce ludności czarnych. Zyskuje Judasza i powoduje, i ż w i ę k s z o ś ć Blundella całkowity nie­ polityków o p r z y s z ł o ś c i K e n i i B l u n d e l l n a czele d e l e g a c j i b i a ł e j stosuje Kenii Ustawo­ dopuszcze­ Afryce Wschodniej. D n i w ł a d z y policzone. kołach białych osadników w w zrozumieniem. się na perspektywę nych z w o l e n n i k ó w utworzenie zwanej K e n i i " nalega n a się przy r o d z a j u M b o i , O d i n g i czy Ngali, się szacunkiem mającej zadecydować godzi quo nacjonalistów, duchem na tak c z a r n y c h t u b y l c ó w . B l u n d e l l orientuje się, iż rząd mimo oficjalnych i nieszczerych z a p e w n i e ń w się i hinduskiej,. O s t r z e g a p r z e d s t o s o w a n i e m w k l u c z a rasowego obliczu 6 m i l i o n ó w decydują B l u n d e l l z a s t a j e w y b r a n y do bojkot. daw­ Nie zrażony tym zorganizowanego jeszcze p r z y gubernatorze ko­ l o n i a l n y m r z ą d u , j a k o m i n i s t e r r o l n i c t w a . P r e m i e r e m tego r z ą d u jest j u ż A f r y k a ń ­ czyk, R o n a l d N g a l a . B i e r z e u d z i a ł n a s t ę p n i e w d r u g i e j k o n f e r e n c j i l o n d y ń s k i e j , u s t a ­ lającej zasady konstytucji modus vivendi między przyszłej zwalczającymi Kenii, na której dochodzi się partiami murzyńskimi do wypracowania KANU i KADU. �232 RECENZJE P o u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z K e n i ę B l u n d e l l nie o p u s z c z a k r a j u , lecz d e m o n ­ s t r a c y j n i e w n i m zostaje, g ł o s z ą c i d e ę l o j a l n o ś c i w o b e c w y b r a n e j p r z e z siebie o j ­ czyzny. T w i e r d z i on, i ż r ó ż n i c e r a s o w e nie m a j ą i nie m o g ą m i e ć istotnego z n a c z e ­ nia w A f r y c e , gdzie p r z y s z ł o ś ć l e ż y w u c z c i w e j w s p ó ł p r a c y w s z y s t k i c h l u d z i do­ b r e j w o l i . W y c o f u j e s i ę z ż y c i a politycznego p o w r a c a j ą c n a s w o j ą f a r m ę . C z t e r d z i e ś c i lat ż y c i a w K e n i i p o z w o l i ł y B l u n d e l l o w i d a ć w iswych wspo­ m n i e n i a c h ż y w y obraz tego k r a j u , k t ó r y u z u p e ł n i a on o b f i t y m k o m e n t a r z e m histo­ rycznym i politycznym. W y j a ś n i a w i ę c zaraz w p o c z ą t k o w y c h partiach książki przyczyny forsowania białego osadnictwa w tym kraju przez A n g l i k ó w , k t ó r z y z b u d o w a l i k o s z t o w n ą l i n i ę k o l e j o w ą z w y b r z e ż a do U g a n d y p o c z ą t k o w o z p r z y c z y n czysto s t r a t e g i c z n y c h . L ę k a n o s i ę m i a n o w i c i e i n f i l t r a c j i N i e m c ó w w g ł ą b A f r y k i W s c h o d n i e j . N a s t ę p n i e j e d n a k , w p o c z ą t k a c h naszego s t u l e c i a w y k r y s t a l i z o w a ł po­ g l ą d , iż i n w e s t y c j a k o l e j o w a m u s i s i ę o p ł a c a ć , a d r o g a do tej r e n t o w n o ś c i w d z i ­ kiej, p r y m i t y w n e j K e n i i b y ł a tylko jedna: sprowadzenie europejskich f a r m e r ó w i p l a n t a t o r ó w , k t ó r z y s p o w o d u j ą n a p ł y w k a p i t a ł ó w i o ż y w i e n i e gospodarcze. W a r t o d o d a ć , iż a k c j a t a j u ż p r z e d p r z e s z ł o 00 l a t y ( s p o t k a ł a s i ę z k r y t y c z n y m i o p i n i a m i , jako p r z e d s i ę w z i ę c i e ryzykowne politycznie i s p o ł e c z n i e , m o g ą c e u w i k ł a ć A n g l i ę w p r z y s z ł o ś c i w k o n f l i k t y z t u b y l c a m i . P o g l ą d y te nie z y s k a ł y s o b i e dostatecznej uwagi u w ł a d z . Blundell podkreśla, iż administracja uległa złudzeniu „pustego k r a ­ j u " , k t ó r y w ó w c z a s b y ł t y l k o w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h i to czasowo, s k u t k i e m k l ę s k ż y w i o ł o w y c h w y l u d n i o n y . O m y ł k a t a w y s z ł a n a j a w j u ż w p a r ę d z i e s i ą t k ó w lat p ó ź n i e j . Dalej Blundell analizuje charakter trzech fal przyfbyszów europejskich. Pierwisi, n a j w c z e ś n i e j s i , byli poszukiwaczami przygód, myśliwymi, podróżnikami i w o j s k o w y m i , n i e k w a p i ą c y m i s i ę do o s a d n i c t w a . D r u g a , l i c z n i e j s z a , p r z y b y w a j ą c a po r o k u 1921 r e k r u t o w a ł a isię p r z e d e w s z y s t k i m z b y ł y c h w o j s k o w y c h , k t ó r y m r z ą d w y d z i e r ż a w i a ł na dogodnych w a r u n k a c h z i e m i ę , u d z i e l a ł p o ż y c z e k i k t ó r y c h s t a r a ł s i ę z a c h ę c i ć do o s a d n i c t w a l i c z n y m i o b i e t n i c a m i , nie z a w s z e s p e ł n i a n y m i . F a l a ta j e d n a k r ó w n i e ż p o s i a d a ł a d u c h a pionierskiego. O s a d n i c y o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ż y l i w absolutnej n i e m a l i z o l a c j i , ponosili l i c z n e straty s k u t k i e m b r a k u d o ś w i a d ­ c z e n i a i k r y z y s ó w n ę k a j ą c y c h r o l n i c t w o ś w i a t o w e . A d a p t o w a l i oni d z i e w i c z e o b s z a ­ r y pod u p r a w ę , n ę k a n i p r z e z d z i k i e z w i e r z ę t a i c h o r o b y t r o p i k a l n e , k t ó r y c h w t y m d z i ś u z n a n y m za n a j z d r o w s z y k r a j u a f r y k a ń s k i m w ó w c z a s n i e b r a k o w a ł o . O s t a t ­ nią, p o w o j e n n ą falą e u r o p e j s k ą b y ł a m a s a p r z y b y s z ó w , k t ó r y m r z ą d — d o ś ć nie­ uczciwie — o b i e c y w a ł posady lub f a r m y i plantacje w k r a j u , jakoby c a ł k o w i c i e u c y w i l i z o w a n y m , k t ó r e g o n i e t y l k o k l i m a t , ale i s t o s u n k i s p o ł e c z n o - e t n i c z n e n i e ­ m a l ż e nie r ó ż n i ą s i ę od a n g i e l s k i c h . L u d z i e ci nie m i e l i z a m i a r u ż y ć ż y c i e m p i o ­ n i e r ó w . Z a p e w n i a n o i c h .solennie, ż e b ę d ą p r z e z d z i e s i ą t k i lat ż y l i i p r a c o w a l i w k r a j u administrowanym przez w ł a d z e J e j K r ó l e w s k i e j Mości. Rozpatrując skład s p o ł e c z n y i p o z y c j ę owych europejskich „settlers" w K e n i i autor p r ó b u j e p r z e d s t a w i ć i c h t y p p s y c h i c z n y , a t a k ż e z n a l e ź ć ź r ó d ł o i c h politycz­ n y c h p o g l ą d ó w oraz idei, k t ó r y m w i ę k s z o ś ć h o ł d o w a ł a . O d ż e g n u j e s i ę od s t r o n n i ­ czego i p o w i e r z c h o w n e g o o k r e ś l e n i a „ s e t t l e n s ó w " , j a k o r e a k c y j n y c h e p i g o n ó w k o ­ l o n i a l i z m u . Z drugiej strony w s k a z u j e , iż c z ę ś ć z n i c h , ale t y l k o c z ę ś ć , r z e c z y w i ś c i e s z u k a ł a w K e n i i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , jakie już w Europie okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego p o w o l i o d c h o d z i ł y w p r z e s z ł o ś ć . T u n a l e ż y s z u k a ć p r z y c z y n y k o n f l i k t u , w j a ­ k i p o p a d ł ze s w y m i w y b o r c a m i l i b e r a l i z m p o g l ą d ó w autora. C i e k a w i e i b a r w n i e o p i s u j e n a s t ę p n i e B l u n d e l l k a m p a n i e w o j e n n e odbyte w r a z z k e n i j s k i m i ż o ł n i e r z a m i z r ó ż n y c h s z c z e p ó w . T u autor z w r a c a r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e m i a n y w p s y c h i c e A f r y k a ń c z y k a , j a k i e p r z y n i o s ł a w o j n a , w y r y w a j ą c go z izo­ l a c j i p l e m i e n n e j i s t a j ą c s i ę d l a niego (szkołą e m a n c y p a c j i r a s o w o - n a r o d o w e j . Z kolei w k i l k u r o z d z i a ł a c h d a l s z y c h c z y t a m y o p r z y c z y n a c h , p r z e b i e g u i s k u t ­ kach rewolty M a u M a u . Autor, mimo że w c h o d z i ł w s k ł a d rady wojennej, m a j ą c e j �RECENZJE 233 n a celu z d ł a w i e n i e p o w s t a n i a , d a l e k i jest od j a k i e j k o l w i e k n i e n a w i ś c i w z g l ę d e m K i k u j u , z a r ó w n o w a l c z ą c y c h , j a k i w s p i e r a j ą c y c h p o w s t a n i e . Z d r u g i e j j e d n a k stro­ ny u w a ż a , iż r u c h M a u M a u b y ł przy s w y c h h a s ł a c h n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h r u c h e m z gruntu w s t e c z n y m , g d y ż p o s ł u g i w a ł s i ę p r a s t a r ą , a f r y k a ń s k ą i d e o l o g i ą zabobonu i k r w a w e j m a g i i , d ą ż y ł do o d b u d o w y r z ą d ó w d u s z s p r a w o w a n y c h p r z e z c i e m n y c h c z a r o w n i k ó w p l e m i e n n y c h , a t a k o w a ł ze ś l e p ą n i e n a w i ś c i ą o p r ó c z w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z A n g l i k a m i k r a j o w c ó w t a k ż e i t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y po p r o s t u o d w r a c a l i s i ę od przedkolonialnego m o d e l u ż y c i a i w n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i w i d z i e l i d r o g ę do w y z w o l e n i a . P r z y t y m w s z y s t k i m autor n i e z a m y k a oczu n a b e z p o ś r e d n i e p r z y ­ c z y n y buntu, a m i a n o w i c i e n a rozgoryczenie K i k u j u , w d u ż e j m i e r z e u s u n i ę t y c h ze swoich ziem przez k o l o n i z a t o r ó w , d z i e r ż a w i ą c y c h n a s t ę p n i e z a r e k w i r o w a n e grunta europejskim osadnikom. R ó w n o l e g l e z w a l k ą o u s t a n o w i e n i e s p o k o j u w k o l o n i i t r w a ł a w a l k a politycz­ n a o z w i ę k s z e n i e p r a w politycznych ludności hinduskiej i m u r z y ń s k i e j . T u w y ­ p a d n i e p o w i e d z i e ć za B l u n d e l l e m , i ż i d e a s p o ł e c z e ń s t w a w i e l o r a s o w e g o , w k t ó r y m l i c z ą s i ę n a j l e p s i i n a j u c z c i w s i bez w z g l ę d u n a kolor s k ó r y , z o s t a ł a z a p r z e p a s z c z o ­ n a przez reakcyjnie n a s t a w i o n ą w i ę k s z o ś ć o s a d n i k ó w europejskich w okresie, w k t ó r y m n a s t r o j e m u r z y ń s k i e j l u d n o ś c i m o ż n a sobie b y ł o p o z y s k a ć . W s k u t e k t r w a j ą c e j przez całe l a t a k a m p a n i i arogancji rasowej i obstrukcji c z o ł o w i d z i a ł a ­ cze m u r z y ń s c y z r a z i l i s i ę do idei w s p ó ł p r a c y z E u r o p e j c z y k a m i z u p e ł n i e . W m o ­ m e n c i e k i e d y w ł a d z e k o l o n i a l n e d o p u s z c z a j ą w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i k r a j o w c ó w do o r g a n ó w s a m o r z ą d o w y c h na szczeblu centralnym, A f r y k a ń c z y c y t w o r z ą j u ż zwarty, g ł u c h y n a w s z e l k i e p e r s w a z j e blok, o d m a w i a j ą c y w s p ó ł p r a c y z b i a ł y m i bez w p r o ­ w a d z e n i a uprzednio powszechnego p r a w a wyborczego d l a w s z y s t k i c h . T r o s k ą B l u n d e l l a b y n a j m n i e j n i e było cofnięcie przysłowiowych wskazówek zegara historii, l e c z w m o ż l i w i e s z y b k i m czasie w y s z k o l e n i e j a k n a j w i ę k s z e j i l o ś c i afrykańskich pracowników administracyjnych r ó ż n y c h szczebli, k t ó r z y mogliby w s p o s ó b odpowiedzialny p o p r o w a d z i ć p ó ź n i e j s w ó j k r a j . Jeszcze w a ż n i e j s z ą spra­ w ą , c h o c i a ż k o s z t o w n ą , b y ł p r o p a g o w a n y przez n i e g o p r o g r a m p o w s z e c h n e j o ś w i a ­ ty o r a z o ś w i a t y r o l n i c z e j . T a ostatnia m i a ł a p r z y g o t o w a ć r o l n i k ó w m u r z y ń s k i c h do przejmowania w przyszłości części rozparcelowywanych, a znakomicie niekiedy po­ stawionych technicznie farm i plantacji europejskich. M i a ł a też z w r ó c i ć u w a g ę tra­ dycyjnych r o l n i k ó w kenijskich na olbrzymie m o ż l i w o ś c i t k w i ą c e w plantowaniu roślin eksportowych, j a k k a w a i herbata. M i a ł a wreszcie n a d a ć nieracjonalnej, n i s z c z ą c e j zasoby z i e m i h o d o w l i z w i e r z ą t a f r y k a ń s k i c h rozumny kierunek i roz­ miary. P r o g r a m ten o s i ą g n i ę t o z a l e d w i e w c z ę ś c i , a w i n a s p a d a tu w d u ż e j m i e r z e i n a r z ą d b r y t y j s k i , w ostatniej c h w i l i p o s t a n a w i a j ą c y s i ę g w a ł t o w n i e wycofać z Kenii przy minimalnych n a k ł a d a c h pieniężnych. S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y m i m o m e n t a m i w e w s p o m n i e n i a c h B l u n d e l l a s ą — obok o p i s ó w k u l i s ó w r u c h u M a u M a u — t a k ż e i szkicowo zarysowane sylwetki n a j w y ­ bitniejszych p o l i t y k ó w a f r y k a ń s k i c h , takich j a k wspomniany j u ż Mboya, j a k Jomo K e n y a t t a , O g i n g a O d i n g a , R o n a l d N g a l a czy p r z e d s t a w i c i e l e m n i e j s z y c h grup szcze­ p o w y c h z p ó ł n o c y i z w y b r z e ż a . A u t o r z s y m p a t i ą , ale i s z c z e r o ś c i ą p o ś w i ę c a j e d e n z r o z d z i a ł ó w a n a l i z i e p o g l ą d ó w i t e n d e n c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a t y p o w e g o pol i t y k a - n a c j o n a l i s t y z A f r y k i W s c h o d n i e j . R ó w n o c z e ś n i e dzieli s i ę n a d e r i n t e r e s u ­ j ą c y m i O b s e r w a c j a m i , j a k i e p o c z y n i ł w l a t a c h , k i e d y n a zasadzie r ó w n e g o z r ó w ­ nymi p r a c o w a ł w mieszanym rasowo r z ą d z i e K e n i i , m a j ą c za k o l e g ó w m i n i s t r ó w a f r y k a ń s k i c h z p a r t i i K A D U . Pisze, i ż jest do d z i ś pod w r a ż e n i e m s z y b k o ś c i , z j a k ą ci — n i e d o ś w i a d c z e n i p r z e c i e ż w s p r a w o w a n i u s a m o d z i e l n y c h r z ą d ó w — l u d z i e osiągali dojrzałość polityczną. �234 N i e m a ł ą w r e s z c i e 'dla Blundella, które dotyczą techniki produkcji rolnej mian współczesnej Afryki o „ c z a r n y m " kontynencie, sporo w i d z i m y n a p ó ł k a c h RECENZJE etnografa i socjologa w a r t o ś ć p o s i a d a j ą te p a r t i e k s i ą ż k i przemian psychicznych K i k u j u w z g l ę d e m nowoczesnej i idei p o s t ę p u w ż y c i u codziennym. D l a badacza prze­ opisy z n a c z ą z p e w n o ś c i ą w i ę c e j n i ż n i e j e d n a p u b l i k a c j a b ę d ą c a p l o n e m p o w i e r z c h o w n e g o w o j a ż u , j a k i c h ostatnio księgarskich. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o c h y b a d o d a ć , ż e c a ł o ś ć u z u p e ł n i a j ą fotografie, k r ó t k i s z k i c d o t y c z ą c y e w o l u c j i s a m o r z ą d u K e n i i pod k o n i e c o k r e s u -kolonialnego, noty bibliograficzne i obszerny indeks, a t a k ż e s z k i c o w e m a p k i . W e w s t ę p i e autor p r ó ­ b u j e u s t o s u n k o w a ć s i ę do s y t u a c j i w K e n i i , j a k a ( z a p a n o w a ł a j u ż po n a p i s a n i u wspomnień. Leszek Dzięgiel I S K U S S T W O T R O P I C Z E S K O J A P R I K I W SOBRAN-IJACH SSSR. Album i sło­ wo w s t ę p n e : G a l i n a C e r n o w a , red. D . O'erogge. I n s t i t u t A f r i k i A N S S R , I n s t i t u t E t n o g r a f i i A N S S S R , S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , -Moskwa 1968, ss. 80, tabl. 191, z d j ę c i a czarno-białe Liczne publikacje d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j w y j a ś n i ł y wiele w i ą ż ą c y c h s i ę z t y m t e m a t e m k w e s t i i i p r o b l e m ó w . S z t u k a A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m . S e n s sztuki, j e j r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e s ą p r z e z z n a c z e n i e s p o ł e c z n e i filozoficzne. T r u i z m e m jest s t w i e r d z e n i e , ż e p l e m i e n n a s z t u k a a f r y k a ń s k a z w i ą z a n a jest z w i e r z e n i a m i i r e l i ­ g i ą , ż e b y w a m a t e r i a l n y m o d b i c i e m m i t ó w i -kas-mogonii. W y r a ż a -się o n a w d z i e ł a c h plastycznych (rzeźby i maski), zdobnictwie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h , ś p i e w i e , tań­ c u i m u z y c e . K a ż d a z t y c h dziedzin k i e r u j e s i ę w ł a ś c i w y m i sobie z a s a d a m i i k a ­ nonami. N a j p e ł n i e j w s z a k ż e wypowiada się sztuka a f r y k a ń s k a w rzeźbiarstwie: w r z e ź b a c h figuralnych, maskach, plastyce u ż y t k o w e j . Poznanie jej n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć w g ł ó w n e j mierze awangardowej grupie arty­ s t ó w paryskich k o ń c a X I X w., którzy zafascynowani p l e m i e n n ą rzeźbą a f r y k a ń s k ą z n a l e ź l i w n i e j i n s p i r a c j ę f o r m a l n ą , a t a k ż e n o w e m y ś l i i p o j ę c i a . I m p u l s do d a l ­ szego p o z n a w a n i a i p o g ł ę b i a n i a z n a j o m o ś c i - o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h l u d ó w „ c z a r ­ nego" k o n t y n e n t u b y ł t a k s i l n y , ż e d y s p o n u j e m y o b e c n i e d u ż ą i l o ś c i ą prac, p o c z y ­ n a j ą c od t y c h , k t ó r e w y j a ś n i a j ą g e n e r a l n e z a ł o ż e n i a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , poprzez o m ó w i e n i a stylów plemiennych i charakterystykę artystyczną większych r e g i o n ó w , k o ń c z ą c w r e s z c i e n a opisach p l a s t y c z n y c h p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w . C h o c i a ż w i e l e p r o ­ b l e m ó w c z e k a n a d a l n a w y j a ś n i e n i e , c h o c i a ż i s t n i e j e w i e l e n i e u s t a l o n y c h i -kontro­ w e r s y j n y c h p o g l ą d ó w , m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w l i t e r a t u r z e etnograficznej j e s t to te­ m a t , o g ó l n i e b i o r ą c , dobrze z n a n y . W i ę k s z o ś ć d o t y c h c z a s o w y c h r o z w a ż a ń w y s z ł a spod p i ó r a b a d a c z y b r y t y j s k i c h , f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i a m e r y k a ń s k i c h , w m n i e j s z y m stopniu b e l g i j s k i c h , s k a n ­ d y n a w s k i c h i c z e s k i c h . S t a n to z r o z u m i a ł y , ibo u w a r u n k o w a n y p r z y c z y n a m i h i s t o ­ r y c z n y m i : e k s p a n s j ą i p e n e t r o w a n i e m A f r y k i , p o z n a w a n i e m k u l t u r y l u d ó w pozo­ s t a j ą c y c h w z a l e ż n o ś c i od metropolii, b ą d ź t e ż w y n i k a j ą c y z w e w n ę t r z n e g o r o z w o j u nauk antropologicznych w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h . Z n a j o m o ś ć ze s z t u k ą A f r y k i z a w a r ł a bowiem E u r o p a n a d ł u g o przed pojawie­ niem s i ę na p r z e ł o m i e X I X i X X w. nowych p r ą d ó w artystycznych, dzięki k t ó r y m o d k r y t o p l a s t y c z n e u z d o l n i e n i a m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . 'Pojedyncze w y t w o r y a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h p o j a w i a ł y s i ę w E u r o p i e j u ż od d r u g i e j p o ł o w y X V w . T r a k t o w a n e �RECENZJE 235 p o c z ą t k o w o jako o s o b l i w o ś c i , s t a ł y s i ę z biegiem czasu obiektami b ę d ą c y m i przed­ m i o t e m n a u k o w y c h d o c i e k a ń . M a t e r i a ł u badawczego d o s t a r c z a ł y t u g ł ó w n i e w i e l k i e m u z e a zachodnioeuropejskie, by w y m i e n i ć B r i t i s h M u s e u m w L o n d y n i e , M u s é e de 1'Homime w P a r y ż u , S t a t e n s E t n o g r a f i s k a Muiseet w S z t o k h o l m i e , M u z e u m w T e r v u e r e n w Belgii, czy n i e m i e c k i e m u z e a w H a m b u r g u , B e r l i n i e i L i p s k u . Nato­ miast opracowania p o c h o d z ą c e z k r a j ó w Europy Wschodniej ( g ł ó w n i e c z e c h o s ł o ­ w a c k i e i w ę g i e r s k i e ) p o j a w i a ł y się nader rzadko. Z t y m w i ę k s z ą u w a g ą n a l e ż y o d n o t o w a ć o k a z a n i e s i ę adibumu Iskusstwo Tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , M o s k w a 11966, pod red. D . Ol'derogge i w o p r a c o w a n i u G . C z e m o w e j , k t ó r e j p i ó r a jest r ó w n i e ż k r ó t k i e o g ó l n e o m ó w i e n i e s z t u k i A f r y k i i opis i l u s t r a c j i . O c z y w i ś c i e p u b l i k a c j e d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j u k a z y w a ł y s i ę w Z S R R i w latach poprzednich. P o d n i e ś ć t r z e b a t u generalne o p r a c o w a n i e J u r i j a L e b i e d i e w a : Iskusstwo Zapadno-Tropiczeskoj Afriki, Z n a n i j e , M o s k w a 19G2, W i ł a M i r i m a n o w a i G a l i n y C z e m o w e j : Iskusstwo Afriki, I s k u s s t w o , M o s k w a 1964, o r a z szereg d r o b n i e j s z y c h p r a c i p u b l i ­ kacji przytoczonych j u ż w y ż e j a u t o r ó w , wreszcie a r t y k u ł y zawarte w wydawnic­ t w a c h c i ą g ł y c h i e n c y k l o p e d y c z n y c h , a w ś r ó d n i c h : Iskusstwo Stron i Narodów Mi­ ra, [w:] Sowietskaja Encżklopiedija, M o s k w a 1962; Afrika, i[w:] Enciklopediczeskij Sprawocznik, M o s k w a 1 9 6 » ; Sowietskaja Etnografija, [w:] Sbornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii. N a o s o b n ą w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą liczne publikacje c z o ł o w e g o a f r y k a n i s t y radzieckiego, D m i t r i j a Ol'derogge, z n i c h z a ś s z c z e g ó l n i e Iskusstwo Tropiczeskoj i Jużnoj Afriki, Wsieobszczaja Istorija Iskusstw, M o s k w a 1961, vol. I I , oraz Iskusstwo Narodów Zapadnoj Afriki w Muziejach SSSR, Moskwa-Leningrad 1958. P r a c e te w d u ż y m s t o p n i u z a p o z n a j ą nas z k o l e k c j a m i a f r y k a n ó w z n a j d u j ą ­ c y m i s i ę w Z S R R , j e d n a k ż e b y ł y to o p r a c o w a n i a w y c i n k o w e i n i e p e ł n e . N a t o m i a s t o m a w i a n y t u album daje m o ż n o ś ć c a ł o ś c i o w e g o poznania z b i o r ó w afrykańskich z n a j d u j ą c y c h s i ę n a terenie Z w i ą z k u Radzieckiego, t a k w muzeach, j a k i w innych instytucjach oraz w zbiorach prywatnych. Wprawdzie, j a k stwierdza we w s t ę p i e Ol'derogge, n i e z o s t a ł y d o ń w ł ą c z o n e p r z y k ł a d y p u b l i k o w a n e w c z e ś n i e j , j e d n a k ze­ s t a w i e n i e tego w y d a w n i c t w a z p o p r z e d n i m i p r a c a m i d a j e d o s y ć p e ł n ą o r i e n t a c j ę co do z b i o r ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w Z S R R . Najbogatsze k o l e k c j e z n a j d u j ą s i ę w p o s i a d a n i u M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ grafii w L e n i n g r a d z i e , z k t ó r y c h c z ę ś ć b i e r z e p o c z ą t e k z K u n s t k a m e r y P i o t r a W i e l ­ kiego. P i e r w s z y z w a r t y z b i ó r pochodzi z 1838 r . z E g i p t u . Do n a j s t a r s z y c h n a ­ l e ż ą t e ż eksponaty z 1866 r. p o c h o d z ą c e K W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , a p r z e k a z a n e p r z e z k a p i t a n a L . G a r r a u d z T u l o n u — francuskiego ż e g l a r z a . P o d s t a w ą w s z a k ż e kolekcji sztuki a f r y k a ń s k i e j s ą przedmioty zebrane przez W. Junkersa, głównie z p ó ł n o c n e j części basenu Kongo. W ś r ó d i n n y c h kolekcji w y r ó ż n i ć n a l e ż y k a m e r u ń s k i e , p r z e k a z a n e w 1895 r. p r z e z L i a n d e r a , oraz zbiory A . M a n s f e l d a pocho­ d z ą c e z p o c z ą t k u X X w . J e s t t e ż k o l e k c j a z e b r a n a p r z e z czeskiego p o d r ó ż n i k a E m i l a H o l u b a w A f r y c e P o ł u d n i o w e j i z b i ó r b e n i ń s k i c h s t a r o ż y t n o ś c i zgromadzony w 1900 r. p r z e z H a n s a M e i e r a . E k s p o n a t y z n a j d u j ą c e s i ę w M o s k i e w s k i m M u z e u m A n t r o p o l o g i i z o s t a ł y po­ z y s k a n e p r z e z D . A n u c h i n a n a p o c z ą t k u X X w., g ł ó w n i e d r o g ą w y m i a n y z m u ­ zeami niemieckimi, a t a k ż e dzięki zakupom antykwarycznym. R z e ź b y a f r y k a ń s k i e b ę d ą c e w posiadaniu M u z e u m Sztuk P i ę k n y c h im. P u s z k i n a w M o s k w i e u z y s k a n o ze z b i o r ó w znanego k o l e k c j o n e r a S. J . S z c z u k i n a d z i ę k i w y ­ m i a n i e w p o c z ą t k a c h X X w. z g r u p ą a r t y s t ó w f r a n c u s k i c h . W e s t o ń s k i m Muzeum Etnograficznym w Tartu znajduje s i ę kolekcja przed­ m i o t ó w p o c h o d z ą c y c h z p ó ł n o c n e g o Kongo, zebrana przez I . P. i D. P. S o ł o m i e n - �236 RECENZJE c e w y c h w 20-tych i 30-tych l a t a c h naszego w i e k u . U w a g ę w ś r ó d -nich z w r a c a j ą i n t e r e s u j ą c e n a c z y n i a gliniane, b ę d ą c e z a r a z e m a n t r o p o m o r f i c z n y m i r z e ź b a m i . A l b u m zawiera też obiekty p o c h o d z ą c e z prywatnych kolekcji I. E r e ń b u r g a , L . J a b ł o c z k o w a , R . N . I s m a g i ł o w e j , W. J o r d a ń s k i e g o , G . C z e r n o w e j , J . Z a b i e l i n a i L . N i e k r a s o w e j oraz k i l k a e k s p o n a t ó w , k t ó r y c h w ł a ś c i c i e l e m jest S o w i e t s k a j a Associjacija D r u ż b y s Narodami Afriki. P r a c a z w r a c a też u w a g ę n a eksponaty z n a j d u j ą c e s i ę w m u z e a c h w K a z a n i u i T b i l i s i , k t ó r e nie z o s t a ł y do a l b u m u włączone. D . Ol'derogge z w r a c a w e w s t ę p i e u w a g ę n a z a p o m n i a n ą p r a c ę W. M a t w i e j a : Iskusstwo Negrów, w y d a n ą w P e t e r s b u r g u w 1919 r., a n a p i s a n ą pod n a z w i s k i e m W. Markowa. R o z w a ż a n i a n a temat s z t u k i o s c y l o w a ł y m i ę d z y d w o m a u j ę c i a m i : etnograficz­ n y m i a r t y s t y c z n y m . Do o b i e k t ó w s z t u k i podchodzono p o c z ą t k o w o j a k o do k u r i o ­ z ó w . Ł ą c z y ł o s i ę to z u j ę c i e m e t n o g r a f i c z n y m , lecz o w ą „ s z t u k ę d z i k i c h " t r a k t o w a n o m a r g i n e s o w o , j a k b y nieco w s t y d l i w i e . „ O d k r y c i e " j e j d o k o n a n e przez a w a n g a r d o w ą g r u p ę a r t y s t ó w z k r ę g ó w p a r y s k i c h u w a r u n k o w a ł o s p o j r z e n i e estetyczne, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a p r a c a E i n s t e i n a : Negerplastik, L i p s k 11915. C a r l E i n s t e i n , p i s a r z i esteta, b y ł p i e r w s z y m , k t ó r y o p i s a ł p l e m i e n n ą s z t u k ę A f r y k i w s p o s ó b r z e c z o w y , w p e ł n i u z n a j ą c j e j w a r t o ś ć . P r a c a jego, p o z b a w i o n a r a c z e j w a l o r ó w etnograficz­ n y c h , p o s i a d a ł a w i e l k i e z n a c z e n i e estetyczne. E i n s t e i n z w r ó c i ł u w a g ę na istotne w a r t o ś c i a f r y k a ń s k i e j plastyki figuralnej w i d z ą c w niej r z e ź b ę w p e ł n y m znacze­ n i u tego s ł o w a , r o z w i ą z u j ą c ą c a ł o ś c i o w o p r o b l e m b r y ł y i t r ó j w y m i a r o w o ś c i . N i e s ł u s z n i e z a p o m n i a n a p r a c a M a r k o w a , rosyjskiego m a l a r z a b a d a j ą c e g o s z t u ­ k ę A f r y k i w l a t a c h 1912nl'9ili3 w m u z e a c h z a c h o d n i e j E u r o p y , b y ł a w y d a n a w s z a k ­ ż e w t y m s a m y m o k r e s i e , gdy s z t u k a a f r y k a ń s k a z d o b y w a ł a n a l e ż n e j e j m i e j s c e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j c a ł e g o ś w i a t a . C i e k a w e s ą w n i o s k i , do k t ó r y c h , n i e z a l e ż ­ n i e od E i n s t e i n a , dochodzi M a r k ó w , a k t ó r e u obu a u t o r ó w s ą z b i e ż n e . P o d o b n i e j a k E i n s t e i n z w r a c a on u w a g ę na s t r o n ę a r t y s t y c z n o - e s t e t y c z n ą o b i e k t ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , p o d k r e ś l a j ą c z a r a z e m , ż e w s p ó ł c z e s n a r z e ź b a a f r y k a ń s k a jest r e z u l ­ t a t e m wieloletniego jej r o z w o j u . E i n s t e i n pisze, ż e w s p ó ł c z e s n y A f r y k a n i n t a k ' s i ę m a do swojego „ s t a r o ż y t n e g o " p r z o d k a , j a k f e l l a c h do „ s t a r o ż y t n e g o " E g i p c j a n i n a . P o d o b n i e s t w i e r d z a M a r k ó w , m ó w i ą c , ż e s z t u k a m u r z y ń s k a w r a z ze s w o i m i k a ­ n o n a m i i t r a d y c j a m i jest w p e ł n i s a m o d z i e l n a i p o w a ż n a , i m o ż e b y ć t r a k t o w a n a n a r ó w n i z i n n y m i ś w i a t o w y m i o s i ą g n i ę c i a m i a r t y s t y c z n y m i . S z t u k a ta, w e d ł u g M a r k o w a , fiie z n a j d u j e n i g d z i e n a ś w i e c i e ż a d n e g o o d p o w i e d n i k a . T a k w i ę c M a r ­ k ó w r ó w n i e ż k ł a d z i e nacisk na jej i n d y w i d u a l n o ś ć , w ł a s n y r o z w ó j i niezaprzeczal­ ne w a r t o ś c i b ę d ą c e s a m o d z i e l n y m w k ł a d a m do d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o ś w i a t a . P r a c a M a r k o w a n i e z o s t a ł a niestety dostatecznie s p o p u l a r y z o w a n a . D l a t e g o t e ż d u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e g o t u w y d a w n i c t w a jest, acz w m a ł y m j e s z c z e stopniu, w y d o b y c i e j e j z z a p o m n i e n i a . J e s t ona j e s z c z e j e d n y m ś w i a d e c t w e m r o z w o j u b a d a ń afrykanistyoznych. K r ó t k i e wprowadzenie w zagadnienie p i ó r a G a l i n y C z e r n o w e j daje o g ó l n y obraz sztuki A f r y k i . W e d ł u g p r z y j ę t e g o w radzieckich w y d a w n i c t w a c h schematu, r o z p o c z y n a s i ę ono od w z m i a n k i n a temat n a s k a l n y c h m a l o w i d e ł S a h a r y , by p r z e j ś ć do d o k ł a d n e g o o m ó w i e n i a s z t u k i B e n i n u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m e k s p o n a t ó w pokazanych w publikacji. Plastyczne bowiem wytwory Beninu s t a n o w i ą osobny r o z d z i a ł c a ł o k s z t a ł t u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . U w a ż a s i ę o g ó l n i e , ż e s z t u k a B e ­ n i n u s t a n o w i f o r m a l n ą k o n t y n u a c j ę w c z e ś n i e j s z e j c h r o n o l o g i c z n i e s z t u k i Ife, s t a j e s i ę j e d n a k b a r d z i e j a f r y k a ń s k a , p r z e z co r o z u m i e ć n a l e ż y ś c i ś l e j s z y j e j z w i ą z e k z ż y c i e m k r a j u . M o ż n a w y r ó ż n i ć tu d w a kierunki artystyczne: ..szkołę d w o r s k ą " i „ s z k o ł ę l u d o w ą " . P l a s t y k a ta w y r a ż a s i ę w r z e ź b a c h f i g u r a l n y c h i p ł a s k o r z e ź - �RECENZJE 237 b a c h , a m a t e r i a ł e m jest b r ą z . S z t u k ę B e n i n u , j a k o c a ł o ś ć , m o ż n a pod w z g l ę d e m sty­ l i s t y c z n y m p o d z i e l i ć n a t r z y o k r e s y h i s t o r y c z n e j e j r o z w o j u : okres w c z e s n y (koniec X I I I w . — p o ł . X V I w . ) , ś r o d k o w y ( p o ł . X V I w . — k o n i e c X V I I w . ) , p ó ź n y (koniec X V I I w. — X I X w.). W zbiorach Z w i ą z k u Radzieckiego z n a j d u j ą się przedmioty p o c h o d z ą c e ze ś r o d k o w e g o i p ó ź n e g o okresu. U w a g ę z w r a c a j ą s z c z e g ó l n i e g ł o w y — odlewy z b r ą ­ zu, k t ó r e u s t a w i a n o n a o ł t a r z a c h p r z o d k ó w . S ą to p o r t r e t y d e i f i k o w a n y c h w ł a d c ó w i i c h m a t e k . N i e k t ó r z y badacze w b e n i ń s k i m m a t r y l i n e a r y z m i e i roli k r ó l e w s k i c h m a t e k o d n a j d u j ą w p ł y w y p o c h o d z ą c e ze s t a r o ż y t n e g o E g i p t u , c h o c i a ż a u t o r k a a l ­ b u m u stoi n a s t a n o w i s k u paralelnego i n i e z a l e ż n e g o r o z w o j u i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h obu o b s z a r ó w . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e n i e m o ż n a totalnie n e g o w a ć p e w n y c h p r z e ­ n i e s i e ń k u l t u r o w y c h i d ą c y c h z n a d N i l u n a z a c h ó d . Ś w i a d c z y ć o t y m m o g ą fale migracyjne p e w n y c h l u d ó w A f r y k i Zachodniej i przechowywane w ich tradycji ustnej legendy, m ó w i ą c e o p r z y j ś c i u ze w s c h o d u . Z d r u g i e j strony jest o c z y w i ś c i e r z e c z ą d y s k u s y j n ą , c z y j a k i e ś o d p r y s k i o w y c h f a l m i g r a c y j n y c h d o t a r ł y w ł a ś n i e do B e n i n u i j a k i e e l e m e n t y k u l t u r o w e n i o s ł y one ze s o b ą . N i e k t ó r e p e ł n e figury l u d z k i e p o c h o d z ą c e z tego samego o k r e s u co i g ł o w y w ł a d c ó w - p r z o d k ó w p o z w a l a j ą sądzić, ż e w t y m przypadku chodzi o przedstawienia k a p ł a n ó w ( o k e r i s o n - i m a l a ) . T e r z e ź b y o r a z f i g u r y zoomorficzne s ą m a t e r i a l n y m o d ­ b i c i e m k u l t u z w i e r z ą t p a n u j ą c e g o w B e n i n i e . W y d a j ą s i ę o n e b y ć fetyszami, k t ó ­ r y c h f u n k c j ą jest o c h r o n a p r z e d n i e s z c z ę ś c i e m i w y p a d k a m i l o s o w y m i . O s o b n y rodzaj t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ą b r ą z o w e p l a k i e t k i „ a r n a " z w y o b r a ż e n i a m i ludzi, ś w i ę t y c h z w i e r z ą t i s y m b o l i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h . S ą t e ż t u p o r t r e t y cudzo­ z i e m c ó w — E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r e z a c z ę ł y s i ę p o j a w i a ć j u ż na p o c z ą t k u X V I I w . w r a z z p o c z ą t k i e m e k s p a n s j i p a ń s t w e u r o p e j s k i c h na w y b r z e ż a A f r y k i Z a c h o d n i e j . W s z y s t k i e obiekty p o c h o d z ą c e z o k r e s u ś r o d k o w e g o c h a r a k t e r y z u j ą s i ę n a t u r a l i s t y c z n y m s t y l e m . D o b r z e oddane s ą cechy antropologiczne p o r t r e t o w a n y c h o s ó b , o d z i e ż i i n n e f r a g m e n t y figur. O b f i t u j ą one w w i e l e detali, s t a n o w i ą c c e n n e ź r ó d ł o ikonograficzne. C a ł o ś ć jest p e ł n a d y n a m i k i i e k s p r e s j i . S t y l ten z m i e n i a s i ę w o k r e ­ sie k o ń c o w y m . N a t u r a l i z m u s t ę p u j e h i e r a r c h i z o w a n i u p o r t r e t o w a n y c h . R z e ź b a s t a j e s i ę d e k o r a c y j n a , zdobiona w i e l o m a s y m b o l i c z n y m i e l e m e n t a m i . E k s p r e s j a u s t ę p u j e s p o k o j o w i i m a j e s t a t y c z n o ś c i . W p o r t r e t a c h u d e r z a p o d k r e ś l e n i e k r ó l e w s k i e g o spo­ k o j u , mocy i s i ł y . W y c z u w a s i ę m o n u m e n t a l n o ś ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p o p r z e d ­ niego, s t y l l u d o w y n a d a l jest p e ł e n d y n a m i k i , t e c h n i k a j e d n a k z b i e g i e m c z a s u p r y m i t y w i z u j e s i ę , a c z tematy s ą podobne. Z t ą w s z a k ż e r ó ż n i c ą , ż e s z k o ł a d w o r ­ s k a k o n c e n t r o w a ł a s i ę n a apologetyce w ł a d c ó w i a r y s t o k r a c j i , w p r a c a c h z a ś w y ­ w o d z ą c y c h s i ę z k r ę g ó w „ l u d o w y c h " s z t u k a p o r t r e t o w a jest z n a c z n i e r z a d s z a . G a l i n a C z e r n o w a , zgodnie z r e g i o n a l i z a c j ą p r z y j ę t ą w a f r y k a n i s t y c e r a d z i e c k i e j , dzieli s z t u k ę a f r y k a ń s k ą w i e d ł u g w i e l k i c h o b s z a r ó w , n a k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : A f r y k a Zachodnia — p a ń s t w a północnej części W y b r z e ż a Gwinejskiego, A f r y k a Tropikalna ( i n a c z e j : Ś r o d k o w a ) oraz A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a — t e r y t o r i u m p o ł o ż o n e n a w s c h ó d od p a s m a W i e l k i c h J e z i o r i n a p o ł u d n i e od r z e k i Z a m b e z i . K l a s y c z n e dzieła r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j p o c h o d z ą z d w u r e g i o n ó w : basenu Nigru i basenu K o n ­ go. N a o b s z a r a c h t y c h w y s t ę p o w a n i e p l a s t y k i f i g u r a l n e j jest powszechne, z a ś p l e ­ m i o n a nie m o g ą c e w y k a z a ć s i ę z n a j o m o ś c i ą r z e ź b i a r s t w a s ą nieliczne. W pozosta­ ł y c h c z ę ś c i a c h A f r y k i b r a k tej s z t u k i jest r a c z e j p o w s z e c h n y , c h o ć bardzo p o p u l a r ­ ne jest zdobienie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h . J e d n a k i w A f r y c e W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j z n a j d u j ą s i ę izolowane g r u p y plemion, w ś r ó d k t ó r y c h i s t n i e j ą l u b i s t n i a ­ ł y t r a d y c j e r z e ź b i a r s k i e , dlatego t e ż n i e l i c z n e p r z y k ł a d y p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a szcze­ g ó l n i e a n t r o p o m o r f i c z n e j , s ą b a r d z o i n t e r e s u j ą c e . D u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e j tu p r a c y jest z w r ó c e n i e u w a g i n a ó w w ł a ś n i e p r o b l e m . N a c z o ł o p u b l i k o w a n y c h k o - �238 RECENZJE lekcji w y s u w a j ą się m a s k i p o c h o d z ą c e z Tanzanii, Ugandy i S u d a n u z plemion M w e r a , B a z i b a i B o n g o o r a z r z e ź b y f i g u r a l n e — p r z e w a ż n i e z T a n z a n i i , pocho­ d z ą c e od W a z a r a m o , i W a n y a m w e z i , i z S u d a n u od B a r i , w r e s z c i e , co jest e w e n e ­ m e n t e m b a r d z o r z a d k o s p o t y k a n y m w i s t n i e j ą c y c h dotychczas p u b l i k a c j a c h — z u ­ l u s k a r z e ź b a f i g u r a l n a r e p r e z e n t o w a n a tu p r z e z d w a obiekty — s t a t u e t k i l u d z k i e . Z a s t a n a w i a j ą c y jest b r a k w a l b u m i e r z e ź b y p l e m i e n i a M a k o n d e i W a y a o , z n a n e j powszechnie, w tym p r z y p a d k u p o m i n i ę t e j nawet w generalnym opracowaniu. W y ­ n i k a to b y ć m o ż e z p o w o d u o g ó l n e j j e j z n a j o m o ś c i , b y ć m o ż e z a ś d l a j e j b r a k u w kolekcjach radzieckich. O ile w p r z y p a d k u A f r y k i Z a c h o d n i e j i T r o p i k a l n e j p o k a z a n e s ą p r z e w a ż n i e r z e ź b y i m a s k i , to A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a e g z e m p l i f i k o w a n e s ą w p r z e ­ w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r z e d m i o t a m i u ż y t k u codziennego. S k ł a d a j ą s i ę n a nie n a c z y n i a plecione i w y k o n a n e z t y k w y , k u b k i , m i s y , ozdobne l a s k i , bransolety, grzebienie, szpile do w ł o s ó w , s t o ł k i i p o d g ł ó w k i . W s z y s t k i e te obiekty c h a r a k t e r y z u j ą s i ę bo­ gatą o r n a m e n t y k ą i zdobieniami o motywach geometrycznych i r o ś l i n n y c h . W wie­ lu p r z y p a d k a c h p r z y p o m i n a j ą one a r a b e s k i . D o t y c z y to z w ł a s z c z a p l e m i o n w s c h o d nioafrykańskich pozostających w 'długotrwałych kontaktach z Islamem i k u l t u r ą a r a b s k ą . Przedmioty natomiast p o ł u d n i o w o a f r y k a ń s k i e są raczej zgeometryzowane, r o z w i ą z a n i e f o r m i z d o b i e ń z b l i ż a s i ę do k u b i z m u . P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o ż o b y ć p u b l i k o w a n y w p r a c y p o d g ł ó w e k p o c h o d z ą c y od zamibijskich B e m b a . Osobne r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e s ą m a s k o m , p o s i a d a j ą c y m ś c i s ł e w i ę z y ze spo­ łecznym i duchowym życiem afrykańskich społeczności. Maski są pośrednikami m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a ś w i a t e m z m a r ł y c h i p r z e d s t a w i a j ą sobą legendarnych z a ł o ż y c i e l i p l e m i e n i a . I s t n i e j ą t e ż m a s k i d u c h ó w o p i e k u ń c z y c h . I c h z a d a n i e m jest obrona p r z e d w r o g a m i , n i e s z c z ę ś c i a m i , z a ś s z c z e g ó l n ą f u n k c j ę p e ł n i ą p o d c z a s ob­ r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h . K o n s e k w e n t n i e , ten kto nosi m a s k ę podczas u r o c z y s t o ś c i , p r z e s t a j e b y ć o g ó l n i e z n a n y m c z ł o n k i e m grupy, a staje s i ę p r z o d k i e m s p o ł e c z n o ś c i czy w ł a ś c i w i e e m a n a c j ą d u c h a p r z o d k a (lub t e ż d u c h a o p i e k u ń c z e g o ) . U t o ż s a m i a s i ę on z m a s k ą s t a n o w i ą c j e d n o ś ć . S ą w r e s z c i e m a s k i „ f e s t i w a l o w e " , c h r o n i ą c e po­ r z ą d e k s p o ł e c z n y p l e m i e n i a , p r z e k a z u j ą c e podczas o g ó l n y c h z e b r a ń w i o s k i l u b g r u p y p e w n e m i t y i legendy. W p r z e c i w i e ń s t w i e do o b i e k t ó w w y m i e n i o n y c h p o w y ż e j , a u ż y w a n y c h p r z e z c z ł o n k ó w t a j n y c h z w i ą z k ó w , te m o g ą b y ć o g l ą d a n e p r z e z w s z y ­ s t k i c h p l e m i e ń c ó w , p r z e z k o b i e t y i dzieci. P e ł n i ą r o l ę p e d a g o g i c z n ą . W z a l e ż n o ś c i b o w i e m od f u n k c j i r ó ż n y c h m a s e k , z w i ą z a n e s ą z n i m i l i c z n e t a b u i p r z e p i s y r e ­ g u l u j ą c e ich u ż y w a n i e i rolę społeczną. M a s k i , co jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , nie s ą j e d n o r o d n e pod w z g l ę d e m f o r m y i k s z t a ł t u . R o z p i ę t o ś ć f o r m , j a k to w i d a ć n a p r z y k ł a d z i e a l b u m u , w a h a s i ę od n a t u r a l i s t y c z n y c h o b i e k t ó w p l e m i o n Y o r u b a i M p o n g w e po a b s t r a k c y j n e p r a c e p l e ­ m i o n F a n g i D o g o ń , poprzez c a ł y w a c h l a r z f o r m p o ś r e d n i c h . P r z y c z y m s p r a w a t a jest s t y m u l o w a n a r a c z e j o b o w i ą z u j ą c y m r z e ź b i a r z a s t y l e m p l e m i e n n y m n i ż f u n k c j ą obiektu. W e d ł u g innego p o d z i a ł u r o z r ó ż n i a s i ę m a s k i t w a r z o w e , b ę d ą c e n a j c z ę ś c i e j p o r ­ tretami d u c h ó w i z m a r ł y c h p r z o d k ó w , m a s k i h e ł m o w e i n a g ł o w n e , b ę d ą c e ale­ gorycznymi i rytualnymi symbolami: przekazem, legendą, ucieleśnieniem du­ c h ó w , do k t ó r y c h z w r a c a j ą s i ę c z ł o n k o w i e p l e m i e n i a z m o d l i t w a m i , o f i a r a m i i prośbami. T a k rzeźby, jak i maski, są ściśle z w i ą z a n e z ż y c i e m społeczeństw afrykań­ s k i c h . Z w i ą z e k ó w jest j e d n a k n a j s i l n i e j s z y w p r z y p a d k u p r z e d m i o t ó w u ż y t k u co­ dziennego, c z ę s t o b a r d z o bogato z d o b i o n y c h i o r n a m e n t o w a n y c h , a p r z e z c z ę s t o t l i ­ w o ś ć w y s t ę p o w a n i a najdobitniej ś w i a d c z ą c y c h o widzeniu artystycznym plemienia. N i e j e d n o k r o t n i e obiekty te s ą w r ę c z d z i e ł a m i sztuki. T a k jest w p r z y p a d k u l i c z n y c h �RECENZJE 239 s t o ł k ó w , t r o n ó w i p o d g ł ó w k ó w b ę d ą c y c h w w i e l u p r z y p a d k a c h antropomorfioznymi lub zoomorficznymi wielofiguralnymi kompozycjami. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż garn­ carstwo, które u Mangbetu przybiera f o r m ę r z e ź b y ceramicznej — licznych przy­ k ł a d ó w w t y m w z g l ę d z i e d o s t a r c z a j ą zbiory M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T a r t u . M e t a l jest r z a d k i m r a c z e j t w o r z y w e m r z e ź b i a r s k i m . N a t y m tle bardzo i n t e ­ r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a j ą s i ę s ł y n n e f i g u r k i - o d w a ż n i k i do z ł o t e g o p i a s k u p o c h o d z ą c e .od A s z a n t i z G h a n y . C i e k a w y c h p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą t u obiekty p o c h o d z ą c e z kolekcji L . Jabloczkowa. S z t u k a p l e m i e n n a w y r a ż a s i ę w r e s z c i e w z d o b i e n i u n a c z y ń , bransolet, misek, . ł y ż e k i i n n y c h tego r o d z a j u p r z e d m i o t ó w . G z e r n o w a w i d z i w t y m a n t y t e z ę r z e ź b y k u l t o w o - r e l i g i j n e j , p r z e k a z u j ą c e j w zdobniczej formie ś w i e c k i e e t y c z n e i d e a ł y p l e ­ m i e n i a i z a s a d y ż y c i a . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e nie m o ż n a d o s z u k i w a ć s i ę p r z e c i ­ w i e ń s t w i d e o w y c h w obu g a ł ę z i a c h s z t u k i , obie w y r a s t a j ą b o w i e m z mitologicznego i wierzeniowego pnia. T a k j a k w r z e ź b i e figuralnej często w y s t ę p u j ą zasadniczo ś w i e c k i e e l e m e n t y m o r a l i z a t o r s k i e i legendarne, t a k w p r z e d m i o t a c h u ż y t k u c o ­ dziennego l i c z n e symbole ś w i a d c z ą o i c h z w i ą z k u z ż y c i e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m . Ś w i a t bowiem A f r y k a ń c z y k a n i e dzieli s i ę n a s f e r ę r e l i g i j n ą i ś w i e c k ą , lecz tworzy j e d n ą , w i e l k ą , z i n t e g r o w a n ą c a ł o ś ć , w k t ó r e j w s z y s t k i e e l e m e n t y s ą ze s o b ą ś c i ś l e powiązane. W c z ę ś c i o p i s o w e j p r a c y zastosowany z o s t a ł zatem k l a s y c z n y p o d z i a ł n a m a l o ­ w i d ł a naskalne, s z t u k ę Beninu, rzeźbę, m a s k i i s z t u k ę u ż y t k o w ą . W y o d r ę b n i e n i e d w u p i e r w s z y c h z c a ł o ś c i t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j A f r y k i u w a r u n k o w a n e jest i c h w y j ą t k o w ą p o z y c j ą , t a k p o d w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m , j a k i t e c h n i k ą t y c h dzie­ d z i n s z t u k i o r a z o s o b l i w o ś c i ą o s i ą g n i ę ć t w ó r c z y c h B e n i n u , s t a n o w i ą c y c h osobny rozdział sztuki a f r y k a ń s k i e j . B o g a t a c z ę ś ć i l u s t r a c y j n a podzielona z o s t a ł a w e d ł u g o g ó l n i e p r z y j ę t e g o k r y ­ t e r i u m geograficznego n a s z t u k ę A f r y k i Z a c h o d n i e j , Ś r o d k o w e j , W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j . D w a ostatnie obszary p o t r a k t o w a n e s ą ł ą c z n i e , a to d l a p o d o b i e ń s t w a etniczno-kulturowego obu t e r y t o r i ó w . Osobno wreszcie została wyeksponowana sztuka Beninu, wydzielona z ogólnego p r z e g l ą d u A f r y k i Zachodniej. W p r z e c i w i e ń ­ s t w i e b o w i e m do p l e m i e n n e g o p o d ł o ż a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , t w ó r c z o ś ć B e n i n u n o ­ s i ł a d w o r s k i c h a r a k t e r i s ł u ż y ł a potrzebom w y s o k o s c e n t r a l i z o w a n e g o p a ń s t w a o r o z ­ budowanej administracji. P a ń s t w o i d w ó r p e ł n i ł y wobec miejscowych t w ó r c ó w rolę m e c e n a s ó w artystycznych. Wprawdzie w innych częściach Afryki r ó w n i e ż m o ż n a by­ ł o z e t k n ą ć s i ę z m e c e n a t e m a r t y s t y c z n y m p a ń s t w a , j a k d o s t a r c z a j ą p r z y k ł a d ó w tego k r ó l e s t w a D a h o m e y u , B e n a L u l u a , B a l u b a czy M i ę d z y j e z i e r z a , w ż a d n y m w y p a d k u nie b y ł on j e d n a k t a k w y r a ź n y j a k w B e n i n i e . K r ó l e s t w a b o w i e m D a h o m e y u czy B a l u b a nosiły bardziej „ l u d o w y " charakter, z kolei z a ś n a terenie M i ę d z y j e z i e r z a p l a s t y k a f i g u r a l n a n i e n a l e ż a ł a do r o z w i n i ę t y c h d z i e d z i n s z t u k i . W a ż n y m w r e s z c i e aspektem p r z e m a w i a j ą c y m za w y o d r ę b n i e n i e m B e n i n u b y ł a bardzo r o z w i n i ę t a tech­ nika w y k o n y w a n i a metalowych arcydzieł, p r z e w y ż s z a j ą c a jakiekolwiek inne dokona­ n i a A f r y k a ń c z y k ó w w t e j dziedzinie. M a t e r i a ł fotograficzny z a w a r t y w w y d a w n i c t w i e o d z n a c z a s i ę w i e l k i m bogact­ w e m t e m a t y c z n y m , i n t e r e s u j ą c y m doborem e k s p o n a t ó w z artystycznego p u n k t u w i ­ d z e n i a , w r e s z c i e , co n i e jest r z e c z ą b ł a h ą w tego r o d z a j u p u b l i k a c j a c h , s t a r a n n y m w y k o ń c z e n i e m t e c h n i c z n y m z d j ę ć . K a ż d e z d j ę c i e o p a t r z o n e jest d o k ł a d n y m o p i s e m w s k a z u j ą c y m pochodzenie o b i e k t u ( k r a j i p l e m i ę ) , m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest o n w y ­ k o n a n y w r a z z p o d a n i e m w y m i a r ó w i w s k a z a n i e m k o l e k c j i , do k t ó r e j n a l e ż y , l u b z k t ó r e j pochodzi. O p i s u z u p e ł n i o n y jest d a t ą p o z y s k a n i a e k s p o n a t u oraz n a z w i s ­ k i e m zbieracza lub n a z w ą instytucji, k t ó r a przedmiot p r z e k a z a ł a . O d c z u w a s i ę jed­ nak zdecydowanie brak mapy z zaznaczeniem plemion lub c h o ć b y o b s z a r ó w po- �RECENZJE 240 chodzenia obiektów, zwoliłaby czytelnikowi kowanych dzieł która na to sztuki, d a j ą c r ó w a r t y s t y c z n y c h n a terenie Podkreślić wszakże cowanie mapa podniosłaby łatwiejszą znacznie identyfikację zarazem dobry czytelność plemienną ogólny obraz i opisów i regionalną po­ publi­ występowania wytwo­ Afryki. n a l e ż y staranne, d w u j ę z y c z n e edytorskie p r a c y , k t ó r e w r a z z o g ó l n ą (rosyjskie i angielskie) charakterystyką sztuki opra­ afrykańskiej c z y n i p u b l i k a c j ę bardzo i n t e r e s u j ą c ą . Marek RUSSKIE. ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ skoje ż i l i s z c z e . K r i e s f j a n s k a j a diemija W. A. Nauk SSSR. Institut Aleksandrowa) i inn. ATŁAS. Arpad Ziemledielie. Kowalski Kriesfjan- odieżda. Sieriedina X I X — naczało X X wieka. A k a Etnografii Moskwa im. 1967. N. N. C z . 1: Mikłucho-Makłaja. Pod tekst 2: ss. 358; cz. red. mapy 71 + I V E u r o p e j s k a k a r t o g r a f i a etnograficzna w z b o g a c i ł a s i ę o n o w ą w a ż n ą p o z y c j ę — historyczno-etnograficzny atlas wielkoruskiego terytorium etnicznego. Pierwsza z a m k n i ę t a tematycznie część atlasu obejmuje w y ł ą c z n i e skartowania f a k t ó w k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j (rolnictwo, m i e s z k a n i e , o d z i e ż ) i s k ł a d a s i ę z c z ę ś c i t e k s t o w e j oraz z 75 m a p (4 m a p y w s t ę p n e i 71 k a r t o g r a m ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) z a m i e s z c z o n y c h w oddzielnej teczce. Z e w s t ę p u do c z ę ś c i t e k s t o w e j w y n i k a , ż e n a l e ż y "się spodzie­ w a ć d a l s z y c h s k a r b o w a ń z z a k r e s u k u l t u r y m a t e r i a l n e j ( k s z t a ł t y osiedli, formy ś r o d ­ k ó w transportu i s p r z ę t ó w domowych, rodzaje p o ż y w i e n i a , pewne zagadnienia z rzemiosła), a t a k ż e z zakresu kultury duchowej i społecznej. Z a m i e r z e n i e m t w ó r c ó w a t l a s u b y ł o w y z n a c z e n i e w y s t ę p o w a n i a i z a s i ę g ó w ty­ pologicznie o k r e ś l o n y c h f a k t ó w k u l t u r y l u d o w e j f u n k c j o n u j ą c y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e w ś r ó d l u d n o ś c i etnicznie r o s y j s k i e j n a c a ł y m z a s i e d l o n y m p r z e z W i e l k o r u s ó w o b s z a ­ r z e R o s j i e u r o p e j s k i e j od około p o ł o w y X I X w i e k u do R e w o l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . W tak s f o r m u ł o w a n y m zadaniu t k w i ł a immanentnie k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e ­ n i a olbrzymiego i z r ó ż n i c o w a n e g o pod w i e l o m a w z g l ę d a m i t e r y t o r i u m geograficzne­ go r o z c i ą g a j ą c e g o s i ę m i ę d z y M o r z e m B a r e n t s a , F i n l a n d i ą , B i a ł o r u s i ą , Ukrainą, Morzem Azowskim, Kaukazem, Morzem Kaspijskim, rzeką Ural i górami Ural. L i n i ę g r a n i c z n ą tego o b s z a r u w y t y c z o n o w o p a r c i u o s i a t k ę p o d z i a ł u a d m i n i s t r a ­ cyjnego R o s j i e u r o p e j s k i e j z p o c z ą t k u X X w i e k u , a k o n k r e t n i e w o p a r c i u o m a p y Bolszogo wsemimogo nastolnogo atłasa Marksa z 1909 r o k u . W s k ł a d tego t e r y t o ­ r i u m w e s z ł o 307 p o w i a t ó w z g r u p o w a n y c h w 33 g u b e r n i a c h i 4 o b w o d a c h . S i a t k ę p o w i a t ó w z a t l a s u M a r k s a a d a p t o w a n o t e ż do c e l ó w a t l a s u etnograficz­ nego, j a k o jego p o d s t a w o w ą s i a t k ę p r z e s t r z e n n ą , n a d a j ą c k a ż d e m u p o w i a t o w i r a n g ę atlasowego m i k r o r e g i o n u etnograficznego, w którym występowanie jakiegoś jed­ nego typologicznie o k r e ś l o n e g o f a k t u k u l t u r o w e g o s y m b o l i z o w a n e jest n a k a r t o g r a mie p r z e z j e d e n i t y l k o jeden z n a k . G d y b y ś m y w i ę c w l e g e n d z i e m a p y m i e l i tylko j e d e n z n a k , a o z n a c z a n y przez niego f a k t k u l t u r o w y w y s t ę p o w a ł b y n a obszarze k a ż ­ dego p o w i a t u , u z y s k a l i b y ś m y 357 z n a k ó w n a k a r t o g r a m i e . M a k s y m a l n a z a ś l i c z b a z n a k ó w w r y s o w a n y c h w p o w i e r z c h n i ę jednego p o w i a t u m o g ł a b y s i ę teoretycznie r ó w n a ć l i c z b i e w s z y s t k i c h z n a k ó w z a w a r t y c h w legendzie k a r t o g r a m u , ale w p r a k ­ tyce jest o n a z a z w y c z a j o w i e l e n i ż s z a ( w y j ą t k i e m s ą m a p y o n i e w i e l k i e j liczbie z n a k ó w w legendzie), g d y ż r z a d k o z d a r z a s i ę t a k , a b y w i ę k s z o ś ć t y p ó w s y m b o ­ l i z o w a n y c h p r z e z p o s z c z e g ó l n e z n a k i legendy w y s t ę p o w a ł a n a obszarze tego samego powiatu. Przyjęcie powiatu za p o d s t a w o w ą jednostkę przestrzenną kartogramów pozwo- �RECENZJE 241 liło na wykorzystanie oficjalnych danych statystycznych i z a w a r t o ś c i literatury u r z ę d o w e j . W y b ó r t e n p o c i ą g a j e d n a k z a isobą t a k ż e n e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e . P r z e ­ de -wszystkim u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n ą l o k a l i z a c j ę f a k t u k u l t u r o w e g o r e p r e z e n t o w a ­ nego n a k a r t o g r a m i e przez z n a k d o w o l n i e u m i e s z c z o n y w p r z y p a d k o w y m p u n k c i e p o w i a t u . B r a k ó w u ś w i a d o m i m y sobie l e p i e j , j e ś l i z w a ż y m y , ż e p o w i a t y p ó ł n o c n e , wschodnie i p o ł u d n i o w e s ą z r e g u ł y wielokrotnie w i ę k s z e niż powiaty centralne i zachodnie. N i e p o s i a d a j ą c ż a d n y c h b l i ż s z y c h w s k a z ó w e k co do l o k a l i z a c j i danego f a k t u k u l t u r o w e g o w o b r ę b i e p o w i a t u , nie m o ż e m y jego p o ł o ż e n i a geograficznego o k r e ś l i ć b l i ż e j n a przestrzeni r z ę d u niekiedy k i l k u czy nawet k i l k u n a s t u t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h . D r u g i n e g a t y w n y aspekt dokonanego w y b o r u dotyczy r e p r e z e n t o w a n i a p r z e z p o j e d y n c z e z n a k i o b s z a r ó w co do w i e l k o ś c i bardzo r ó ż n y c h . N e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e tego f a k t u n e u t r a l i z u j e do pewnego s t o p n i a o d w r o t n i e p r o p o r c j o n a l n a z a l e ż n o ś ć m i ę d z y w i e l k o ś c i ą danego p o w i a t u a jego g ę s t o ś c i ą z a ­ l u d n i e n i a oraz p r z e w a g a l u d n o ś c i n i e r o s y j s k i e j w p o w i a t a c h pod w z g l ę d e m o b s z a r u największych. C e l e m p o w y ż s z y c h u w a g n i e jest n e g o w a n i e s ł u s z n o ś c i w y b o r u , dokonanego n a p e w n o po p r z e d y s k u t o w a n i u s z e r e g u a r g u m e n t ó w p r z e m a w i a j ą c y c h za i p r z e ­ c i w , lecz u c z u l e n i e k o r z y s t a j ą c y c h z a t l a s u n a k o n i e c z n o ś ć z a c h o w a n i a s z c z e g ó l n e j o s t r o ż n o ś c i w i n t e r p r e t a c j i k a r t o g r a m ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m w s k a z a n i e n a niebez­ p i e c z e ń s t w a g r o ż ą c e e t n o g r a f i c z n y m syntezom o p a r t y m n a tego t y p u m a p a c h etno­ graficznych. W y s t ę p o w a n i e f a k t ó w k u l t u r o w y c h , j a k to j u ż w p e w n e j m i e r z e w y n i k a z tego, co w y ż e j powiedziano, p r z e d s t a w i o n o n a k a r t o g r a m a c h z a p o m o c ą z n a k ó w w k s z t a ł ­ cie figur g e o m e t r y c z n y c h : k w a d r a t ó w , p r o s t o k ą t ó w , r o m b ó w , t r ó j k ą t ó w , k ó ł . D o m i ­ n a c j ę j a k i e g o ś f a k t u k u l t u r o w e g o w d a n y m m i k r o r e g i o n i e — powiecie, jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e n a r ó w n i z i n n y m i l u b w y s t ę p o w a n i e tylko s p o r a d y c z n e zaznaczono p o s ł u g u j ą c s i ę t r z e m a r o d z a j a m i w i e l k o ś c i z n a k ó w : maj w i ę k s z y z n a k oznacza d o m i ­ n a c j ę ( p r z e w a g ę ) symbolizowanego przez niego faktu, znak ś r e d n i e j w i e l k o ś c i anon­ s u j e jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e z i n n y m i , a z n a k n a j m n i e j s z y i n f o r m u j e o w y s t ę p o ­ w a n i u sporadycznym. Szrafurą i p l a m ą b a r w n ą p o s ł u ż o n o s i ę tylko w nielicznych mapach u o g ó l n i a j ą c y c h , s y n t e t y z u j ą c y c h rezultaty s k a r t o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , ilustru­ j ą c y c h z a s i ę g pewnego t y p u k o m p l e k s o w e g o (domu mieszkalnego, s t r o j u ) . K a r t o g r a m y te w z a ł o ż e n i u a u t o r ó w a t l a s u m a j ą nie t y l k o p o z w o l i ć n a u c h w y c e n i e typu w jego a s p e k t a c h n a j i s t o t n i e j s z y c h , ale m a j ą p r o w a d z i ć t a k ż e do c h a r a k t e r y s t y k i kulturowej terytorium. W w y j ą t k o w y c h wypadkach plama barwna posłużyła też do o z n a c z e n i a z a s i ę g ó w f o r m d o m i n u j ą c y c h n a z n a c z n y c h t e r y t o r i a c h . Z t e c h n i c z n y c h p r o b l e m ó w k a r t o g r a f o w a n i a n a l e ż y jeszcze o d n o t o w a ć to, ż e k a r t o g r a m y i n f o r m u j ą tylko o w y s t ę p o w a n i u f a k t ó w k u l t u r o w y c h , a p o m i j a j ą w z u ­ pełności stwierdzenie ich braku. Tylko na jednym z a ś kartogramie — w y s t ę p o w a n i e ł a ź n i — odnotowano b r a k i n f o r m a c j i o w y s t ę p o w a n i u czy t e ż n i e w y s t ę p o w a n i u d a ­ nego f a k t u w m i k r o r e g i o n a c h — p o w i a t a c h . N i e m o ż n o ś ć s t w i e r d z e ń n e g a t y w n y c h w y n i k n ę ł a z a p e w n e z c h a r a k t e r u zasobu ź r ó d ł o w e g o a t l a s u , n a k t ó r y z ł o ż y ł y s i ę z b i o r y m u z e a l n e i p r y w a t n e , a r c h i w a , rezultaty b a d a ń t e r e n o w y c h prowadzonych w e d ł u g jednego p r o g r a m u w c e l a c h a t l a s o w y c h i d a n e z a w a r t e w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej. K o l e j n o ś ć , w j a k i e j w y m i e n i o n o p o w y ż e j r ó ż n e r o d z a j e ź r ó d e ł , odpo­ w i a d a u s z e r e g o w a n i u i c h w e d ł u g roli, j a k ą o d e g r a ł y w p r a c a c h a t l a s o w y c h . Z e b r a n y m a t e r i a ł w m i a r ę m o ż n o ś c i g r u p o w a n o chronologicznie w d w a o k r e s y z a w a r t e m i ę d z y p o ł o w ą X I X w i e k u a r o k i e m 1880 i R e w o l u c j ą P a ź d z i e r n i k o w ą . P o z w o l i ł o to n a d y n a m i c z n e u j ę c i e n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w , co z n a l a z ł o w y r a z w po­ k a z a n i u w y s t ę p o w a n i a f a k t ó w k u l t u r o w y c h tego samego t y p u w d w u p r z e d z i a 16 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �242 RECENZJE łach czasowych na d w u o d r ę b n y c h mapach. Utrudnia jednak p o r ó w n a n i e tych m a p fakt, ż e d r u k o w a n o j e n a j c z ę ś c i e j n a d w u s t r o n a c h tej s a m e j planszy. K a r t o g r a f i c z n ą c z ę ś ć atlasu o t w i e r a j ą cztery mapy w s t ę p n e : m a p a etnogra­ ficzna Rosji europejskiej z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X wieku, m a p a roślinności, gleb i a d m i n i s t r a c y j n a z s i a t k ą p o w i a t ó w i g u b e r n i z p o c z ą t k u X X w i e k u . Z p u n k t u w i d z e n i a etnografa n a j i s t n i e j s z a i z a r a z e m n a j b a r d z i e j k o n t r o w e r ­ s y j n a jest m a p a 1. N i e z r o z u m i a ł e jest u ż y c i e w t y t u l e m a p y p r z y m i o t n i k a „ e t n o ­ graficzna", g d y ż c e l e m j e j a u t o r ó w b y ł o s t w o r z e n i e m a p y e t n i c z n e j , co z r e s z t ą zo­ s t a ł o p r z e z n i c h s a m y c h s t w i e r d z o n e w e w s t ę p i e do c z ę ś c i t e k s t o w e j atlasu, gdzie t e ż r o z r ó ż n i o n o p o j ę c i a m a p y etnograficznej i e t n i c z n e j . E t n o g r a f i c z n y m i s ą p r z e ­ c i e ż w s z y s t k i e , poza c z t e r e m a m a p a m i w s t ę p n y m i , k a r t o g r a m y a t l a s u , a o m a w i a n a m a p a w i n n a , p r z y n a j m n i e j zgodnie z z a m i e r z e n i a m i j e j t w ó r c ó w , n o s i ć m i a n o et­ n i c z n e j , z a ś z d a n i e m r e c e n z e n t a jest to m a p a j ę z y k o w a . N i e m i e j s c e tutaj n a p o d ­ j ę c i e d y s k u s j i z s a m ą k o n c e p c j ą tego k a r t o g r a m u , g d y ż jest on t y l k o jedną z w i e l u tego t y p u m a p z a m i e s z c z o n y c h w r ó ż n y c h p u b l i k a c j a c h I n s t y t u t u E t n o g r a f i i im. N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a , opartych n a tych samych lub z b l i ż o n y c h z a ł o ż e n i a c h metodologicznych, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o j u ż d o ś ć z n a c z n ą l i t e r a t u r ę . M i m o t y c h z a ­ s t r z e ż e ń musimy s t w i e r d z i ć , ż e mapa ta d l a w ł a ś c i w e g o odczytania p o z o s t a ł y c h k a r t o g r a m ó w m a z n a c z e n i e d e c y d u j ą c e . U ś w i a d a m i a n a m o n a w nieodparcie n a o c z n y s p o s ó b e t n i c z n ą i j ę z y k o w ą r ó ż n o r o d n o ś ć u w z g l ę d n i o n e g o przez kartogramy atlasu terytorium. N a z n a c z n y c h , s i ę g a j ą c y c h setek, a n a w e t t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h o b s z a r a c h (np. dorzecze P e c z o r y , P ó ł w y s e p K o l a , K a r e l i a , o b s z a r y n a d M o r z e m A z o w s k i m , przedpole K a u k a z u , obszary n a d w o ł ż a ń s k i e p o w y ż e j K a z a n i a i p o n i ż e j W o ł g o g r a d u , tereny m i ę d z y K a m ą a g ó r n y m biegiem U r a l u ) p r z e w a ż a ł a w drugiej p o ł o w i e X I X i na początku X X wieku ludność nierosyjska, której k u l t u r ę karto­ gramy atlasu w z u p e ł n o ś c i p o m i j a j ą . Podstawowym w i ę c zadaniem, przed j a k i m s t a n ę l i autorzy, m u s i a ł o b y ć etniczne o k r e ś l e n i e k a ż d e g o f a k t u zasobu ź r ó d ł o w e g o i naniesienie n a kartogramy f a k t ó w tylko i w y ł ą c z n i e f u n k c j o n u j ą c y c h w kulturze l u d o w e j W i e l k o r u s ó w . Z a d a n i e ze w z g l ę d u n a r ó ż n o r o d n o ś ć i c h a r a k t e r ź r ó d e ł b a r ­ dzo t r u d n e i m i e j m y n a d z i e j ę , ż e z a w s z e p o z y t y w n i e p r z e z a u t o r ó w r o z w i ą z a n e . K o n s e k w e n c j ą takiego p o s t ę p o w a n i a b y ł o u z y s k a n i e a t l a s u narodowego, etnicznego, c h a r a k t e r y z u j ą c e g o k u l t u r ę tylko j e d n e j g r u p y e t n i c z n e j , z p o m i n i ę c i e m , p r z y n a j ­ m n i e j o d n o ś n i e do o b s z a r ó w z a s i e d l o n y c h p r z e z l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a , s p e c y f i k i k r a j ­ o b r a z u k u l t u r o w e g o . P o d c z a s a n a l i z y k a r t o g r a m ó w a t l a s u n a l e ż y w i ę c m i e ć stale n a u w a d z e , ż e t y l k o w p r z y p a d k u o b s z a r ó w czysto r o s y j s k i c h stosunki k u l t u r o w e p r z e d s t a w i o n e w atlasie o d p o w i a d a j ą , w s k a l i o d p o w i e d n i c h p r z y b l i ż e ń , s t o s u n k o m rzeczywistym w przestrzeni kulturowej, a w e wszystkich p o z o s t a ł y c h wypadkach — o b o j ę t n i e c z y l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a n a d a n y m obszarze j e s t w m n i e j s z o ś c i ozy t e ż w w i ę k s z o ś c i — d o t y c z ą one s t o s u n k ó w k u l t u r o w y c h j e d n e j tylko g r u p y e t n i c z n e j , a mianowicie Wielkorusów. Gerhard S. I . R U D I E N K O , 1962, ss. 204 Kultura Hunów i noinulińskie kurhany, Konrad Kloska Moskwa-Leningrad Z o b s z a r u M o n g o l i i i K r a j u Z a b a j k a l s k i e g o z n a n a jest p o k a ź n a l i c z b a s t a n o ­ w i s k , g ł ó w n i e c m e n t a r z y s k z c z a s ó w p r z e ł o m u er, k t ó r e s t a n o w i ą k l u c z do p o z n a ­ n i a h i s t o r i i p l e m i o n h u ń s k i c h . T e n stan r z e c z y t ł u m a c z y s i ę s ł a b y m archeologicz­ n y m r o z p o z n a n i e m r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w A z j i C e n t r a l n e j , gdzie r o z w i j a ł a s i ę po- �243 RECENZJE tęga Hunów, groźnego przeciwnika cesarstwa chińskiego szczególnie w pierwszym s t u l e c i u p.n.e. M o n o g r a f i a S. I . R u d i e n k i o p i e r a s i ę n a m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z b a d a ń w y ­ k o p a l i s k o w y c h p r o w a d z o n y c h n a terenie Mongolii, z a p o c z ą t k o w a n y c h p r a c a m i J . D . T a l k o - H r y n c e w i c z a n a Z a b a j k a l u w l a t a c h 1896-11897. W i e l e i n t e r e s u j ą c y c h o d k r y ć d o k o n a ł y e k s p e d y c j e b a d a w c z e r a d z i e c k i e i mongolskie p r z y s p a r z a j ą c p o k a ź n e j i l o ­ ści źródeł archeologicznych o b r a z u j ą c y c h m a t e r i a l n ą i d u c h o w ą k u l t u r ę H u n ó w . Wstęp książki omawia historię badań stanowisk huńskich, podkreślając stale n i e d o s t a t e c z n ą ich z n a j o m o ś ć . W rozdziale I scharakteryzowane z o s t a ł y cmentarzyska H u n ó w p o ł o ż o n e w p ó ł ­ n o c n e j Mongolii, w g ó r a c h N o i n - U ł a , o k o ł o 100 k m n a p ó ł n o c od U ł a n - B a t o r . C m e n t a r z y s k a te l i c z ą c e c z ę s t o p o n a d 200 m o g i ł s y t u o w a n e b y ł y w y s o k o , o k o ł o 1500 m . n a d p o z i o m m o r z a . W i c h o b r ę b i e w y s t ę p u j ą d w a r o d z a j e g r o b ó w , k u r ­ h a n y k s i ą ż ę c e d u ż y c h r o z m i a r ó w w y r ó ż n i a j ą c e s i ę w terenie c z w o r o k ą t n y m i n a ­ s y p a m i z i e m n o - k a m i e n n y m i , o d ł u g o ś c i b o k u od k i l k u do k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w oraz m o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a , z a z n a c z a j ą c e s i ę n a p o w i e r z c h n i n i s k i m i nasypami ziemnymi. W e w n ę t r z n e konstrukcje g r o b ó w zostały poznane d z i ę k i bada­ niom wykopaliskowym. W kurhanach książęcych w N o i n - U ł a n a głębokości kilku m e t r ó w z n a j d o w a ł a s i ę jama, a w niej drewniana konstrukcja, s k ł a d a j ą c a s i ę j a k b y z d w ó c h s k r z y ń w ł o ż o n y c h j e d n a w d r u g ą . S k r z y n i e te z b u d o w a n e b y ł y z belek i d r a n i c s o s n o w y c h . W y m i a r y w i ę k s z e j ze s k r z y ń s t a n o w i ą c e j w ł a ś c i w ą o b u d o w ę k o m o r y grobowej w a h a ł y s i ę o k o ł o 3 X 4 m p r z y w y s o k o ś c i o k o ł o 2 m. W w e ­ w n ę t r z n e j skrzyni m i e ś c i ł a s i ę d r e w n i a n a t r u m n a . Stropy k o m ó r w s p i e r a ł y s i ę na d r e w n i a n y c h f i l a r a c h p o s i a d a j ą c y c h w y o d r ę b n i o n e zdobione p r o f i l o w a n i e m kapitole. K u r h a n y książęce posiadały u w i e r z c h o ł k ó w charakterystyczne zaklęśnięcia b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m p l ą d r o w a n i a m o g i ł , j a k w y k a z a ł y to b a d a n i a , j u ż w s t a r o ż y t n o ś c i . W s z y s t k i e z b a d a n e k u r h a n y b y ł y p o d w z g l ę d e m b u d o w y p o d o b n e do siebie. M o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a p o s i a d a ł y z a r y s o k r ą g ł y lub czworoboczny. I c h n a ­ s y p y w z n o s i ł y s i ę n i e z n a c z n i e n a d p o z i o m otoczenia. 1 Ś c i a n y j a m g r a b o w y c h u m a c n i a n o 'drzewem, p ł y t a m i k a m i e n n y m i N i e k i e d y b y ­ w a ł y o n e po p r o s t u t y l k o opalone. Z m a r l i u k ł a d a n i b y l i n a p l e c a c h w p o z y c j i w y ­ prostowanej z g ł o w ą z w r ó c o n ą n a p ó ł n o c . I n w e n t a r z ruchomy g r o b ó w s k ł a d a ł s i ę z c z ę ś c i u p r z ę ż y k o ń s k i e j , c e r a m i k i , a t a k ż e k o ś c i z w i e r z ą t , z w ł a s z c z a k o n i i owiec. W p o b l i ż u g r o b ó w z n a j d o w a ł y s i ę j a m y ofiarne. W rozdziale I I o m ó w i o n a z o s t a ł a gospodarka H u n ó w , k t ó r e j p o d s t a w ą b y ł a ho­ d o w l a k o n i r a s y m o n g o l s k i e j oraz b y d ł a (byki, j a k i , b a r a n y , k o z y , w i e l b ł ą d y ) . S t a d a p i l n o w a n e b y ł y p r z y pomocy p s ó w . P o l o w a n i a u z u p e ł n i a ł y potrzeby a p r o w i z a c y j n e p o s z c z e g ó l n y c h p l e m i o n . B y ł y o n e o r g a n i z o w a n e z n a g o n k ą . Po o p o l o w a n i u jednego o b s z a r u m u s i a n o p r z e n o s i ć m i e j s c e postoju do innego. Z a g a d n i e n i e u p r a w y r o l i i m i e j s c a , j a k i e e w e n t u a l n i e z a j m o w a ł a ona w gospodarce H u n ó w , b y ł y w i e l o k r o t ­ nie d y s k u t o w a n e w literaturze. Ś w i a d e c t w a p i s a n e c h i ń s k i e oraz o d k r y c i a a r c h e o l o ­ giczne w s k a z u j ą n a u p r a w ę prosa, k t ó r a m i a ł a — j a k s i ę w y d a j e — z a s i ę g b a r d z o ograniczony. R o z p o w s z e c h n i o n a b y ł a w ś r ó d H u n ó w k o n s u m p c j a r y ż u , s p o ż y w a n e g o podobnie j a k w C h i n a c h p r z y p o m o c y p a ł e c z e k , oraz w ó d k i r y ż o w e j . D o s t a w a m i r y ż u , i to n i e k i e d y w z n a c z n y c h i l o ś c i a c h , w ł a d c y c h i ń s c y z a b e z p i e c z a l i s w o j e po­ s i a d ł o ś c i p r z e d n a j a z d a m i H u n ó w . Do r z a d k i c h z a b y t k ó w z a l i c z a j ą s i ę o d k r y t e w i w o g l i n s k i m grodzie o k u c i a r a d e ł . 1 J . M a c h n i k — Wielkie nekropole Hunów w górach Noin-Uła (Mongolia północna), A c t a A r c h a e o l o g i c a C a r p a t i c a , t. V I . z. 1-2, 1964, s. 107-111. T a m ż e z e s t a ­ w i o n a w a ż n i e j s z a l i t e r a t u r a d o t y c z ą c a b a d a ń n a d H u n a m i w Mongolii. �RECENZJE 244 Rozdział I I I c h a r a k t e r y z u j e siedziby i gospodarstwo d o m o w e H u n ó w . Dla za­ g a d n i e n i a pierwszego podstawowe znaczenie p o s i a d a j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a pisane mujące jurt. o wyglądzie przyniosły odkrycia Ą ziemianek X 6 m., z a g ł ę b i o n y c h mowe poznajemy z Badania archeologiczne i półziemianefc, grodów na obszarze prostokątnych, n a metr i wlięcej p o n i ż e j powierzchni. różnorodnych przedmiotów codziennego o infor­ Zabajkala wymiarach Gospodarstwo użytku, takich do­ jak: ceramika, n a r z ę d z i a i wyroby drewniane oraz metalowe. Rozdział I V przynosi omówienie materiałom źródłowym, jakich z XIV-XVII w. N a u w a g ę odzieży, dostarczyły bardzo kurhany z a s ł u g u j e bogate zdobienie szczegółowe oraz dzięki chińska wyszywaniem obfitym ikonografia i aplikacjami r ó ż n y c h e l e m e n t ó w ubioru. Rozdział V daje próby rekonstrukcji uprzęży i rynsztunku k o ń s k i e g o . Wierz­ c h o w c a m i p o s ł u g i w a l i s i ę w s z y s c y H u n o w i e z m i e n i a j ą c siedziby, p o l u j ą c i w o j u ­ j ą c . N i c w i ę c dziwnego, ż e w w o j ł o k o w y c h c z a p r a k a c h , u p r z ę ż y i c z ę ś c i s i o d e ł , c z ę s t o r ó w n i e ż zdobionych, bez t r u d u o d c z y t u j e s i ę w y j ą t k o w e znaczenie, j a k i e do konia wierzchowego b y ł o p r z y w i ą z a n e . T e c h n i k a o b r ó b k i r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , t a ­ kich j a k k a m i e ń , drewno, glina, tkaniny, przedstawiona została w rozdziale V I , b r o ń i r z e m i o s ł o w o j e n n e w r o z d z i a l e V I I , s p o ł e c z n a o r g a n i z a c j a w rozdziale V I I I . P o d k r e ś l o n a została udokumentowana ś w i a d e c t w a m i p i s a n y m i oraz b o g a t y m w y p o s a ż e n i e m k u r h a n ó w książęcych rola naczelnych d o w ó d c ó w rekrutujących s i ę z n a j z a m o ż n i e j s z e j a r y s t o k r a c j i h u ń s k i e j . O z j e d n y w a n i u sobie n a c z e l n i k ó w p l e m i o n i w o d z ó w , o inspirowaniu k o n f l i k t ó w p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i plemionami infor­ m u j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a p i s a n e . Z n a j d u j e m y w n i c h odbicie r a n g i p r o b l e m u H u n ó w w polityce c e s a r s t w a c h i ń s k i e g o , k t ó r e n i e z a w s z e b y ł o w stanie m i l i t a r n i e c h r o ­ n i ć b e z p i e c z e ń s t w a swoich granic. R o z d z i a ł I X daje p r z e g l ą d sztuki H u n ó w , k t ó r e j d z i e ł a p o w s t a w a ł y t a k ż e pod w p ł y w e m a r t y s t y c z n y c h i n s p i r a c j i chińskich. w okresie p r z e ł o m u e r zewnętrznych, głównie W rozdziale X o m ó w i o n o wierzenia i k u l t H u n ó w , a w X I i c h m i ę d z y n a r o d o w e kontakty i z w i ą z k i . O g ó l n e r o z w a ż a n i a s t a n o w i ą podsumowanie p r a c y u z u p e ł n i o ­ nej w y k a z e m z a b y t k ó w z k u r h a n ó w N o i n - U ł a , p r z e c h o w y w a n y c h w E r m i t a ż u o r a z 73 d o s k o n a ł y m i t a b l i c a m i (w tej liczbie i b a r w n e ) , n a k t ó r y c h p o k a z a n o n a j c e l n i e j sze p r z e d m i o t y . W t e k ś c i e c z y t e l n i k z n a j d u j e sporo r y c i n o r a z o d s y ł a c z y do w a ż ­ n i e j s z y c h p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , k t ó r y c h w y k a z umieszczono n a k o ń c u k s i ą ż k i . Wśród publikacji p o ś w i ę c o n y c h kulturze l u d ó w koczowniczych książka R u d i e n k i z a j m u j e w y s o k ą p o z y c j ę d z i ę k i 'bogactwu m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o , j a k i m ope­ ruje. U m i e j ę t n a konfrontacja p r z e k a z ó w pisanych oraz w y n i k ó w b a d a ń archeolo­ gicznych p o z w o l i ł a autorowi n a szerokie potraktowanie problemu H u n ó w n a prze­ ł o m i e er. R ó w n o c z e ś n i e z a r y s o w a n e zoistały l i c z n e z a g a d n i e n i a o c z e k u j ą c e n a p e ł ­ n i e j s z e o ś w i e t l e n i e w drodze d a l s z y c h b a d a ń . P o m i m o o d l e g ł o ś c i , j a k a dzieli t e r e n y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a od E u r o p y , p o t r a f i ł o n j e d n a k w y ­ k a z a ć w p ł y w y H u n ó w n a h i s t o r i ę p o w s z e c h n ą , n a ś w i e t l i ć 'ich r u c h y k u w s c h o ­ dowi i zachodowi. Warto z w r ó c i ć u w a g ę n a s k a l ę k o n t a k t ó w handlowych utrzymy­ wanych przez H u n ó w g ł ó w n i e z Chinami, którzy na targowiska w cesarstwie p ę ­ d z i l i s t a d a l i c z ą c e po 10 000 sztuk k o n i i b y d ł a o t r z y m u j ą c w z a m i a n w y r o b y l u k ­ susowe, i n s p i r u j ą c e n a s t ę p n i e i c h w ł a s n ą w y t w ó r c z o ś ć . W w y n i k u k o n t a k t ó w h a n ­ d l o w y c h n a t e r e n y z a j m o w a n e p r z e z H u n ó w d o c i e r a ł y n i e tylko w y r o b y b ę d ą c e w z o r a m i do n a ś l a d o w n i c t w a , lecz z a p e w n i e i rzemieślnicy, zaopatrujący moż­ ne r o d y h u ń s k i e j a r y s t o k r a c j i w p r z e d m i o t y l u k s u s o w e . Autor z w r ó c i ł r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e ż y w a n i e s i ę w formach p o c h ó w k ó w oraz kulturze H u n ó w tradycji scytyjskich. P r z y n a l e ż n o ś ć r a s o w ą H u n ó w o ś w i e t l o n o w y - �247 RECENZJE n e istotny w p ł y w n a s p e c y f i k ę n a u k i w o w y m k r a j u , ale w ł a ś c i w e p o z n a n i e o w e j specyfiki w y m a g a raczej r e f l e k s j i n a d s a m ą p r o d u k c j ą n a u k o w ą i j e j p o ł o ż e n i e m w ś r ó d n a u k p o k r e w n y c h . W y n i k i tej r e f l e k s j i m o g ł y b y dopiero b y ć p o d s t a w ą do u s t a l e n i a z a s a d y w y b o r u i k r y t e r i u m k l a s y f i k a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j . D o p e w n e g o stop­ n i a z w o l n i ł o a u t o r k ę p r a c y od p r z e p r o w a d z e n i a tego t y p u a n a l i z y o g r a n i c z a n i e s i ę „ d o p r a c i a r t y k u ł ó w b ę d ą c y c h efektem r e a l i z o w a n y c h n a u k o w y c h p l a n ó w b a ­ dawczych w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w P A N - u i resortowych, z a j m u j ą c y c h s i ę z a ­ sadniczo b ą d ź p o d e j m u j ą c y c h m i ę d z y i n n y m i p r o b l e m a t y k ę socjologii w s i i r o l ­ n i c t w a " , a p r z e d e w s z y s t k i m p o d p o r z ą d k o w a n i e bibliografii i j e j u k ł a d u p l a n o m b a d a w c z y m Z a k ł a d u Socjologii W s i I F i S P A N . W konsekwencji p r a c a odznacza się jednak p e w n ą d o w o l n o ś c i ą i p r z y p a d k o w o ś c i ą w wyborze pozycji i niedo­ c i ą g n i ę c i a m i w systematyce bibliograficznej. 9 D z i a ł I , w e d ł u g a u t o r k i , „ n i e w y m a g a specjalnego o m ó w i e n i a " , g d y ż „ j a k w e w s z y s t k i c h b i b l i o g r a f i a c h , bez w z g l ę d u n a d z i e d z i n ę z a i n t e r e s o w a n i a o b e j m u j e obok p r a c t e o r e t y c z n y c h , metodologicznych i m e t o d y c z n y c h o c h a r a k t e r z e p o d s t a w o w y m dla d a n e j d z i e d z i n y w i e d z y t a k ż e o p r a c o w a n i a o g ó l n e o c h a r a k t e r z e k o m p i l a c y j n y m z r ó ż n y c h dziedzin wiedzy, z w i ą z a n y c h z s o c j o l o g i ą wsi. W dziale t y m z n a l e ź ć m o ż ­ na informacje o specjalistycznych w y d a w n i c t w a c h c i ą g ł y c h , opracowaniach z z a k r e ­ su stanu b a d a ń bibliograficznych i t d . " Autorka zgromadziła w i ę c w dziale I p r a c e o s t o s u n k o w o r ó ż n o r o d n e j tematyce, u m i e s z c z a j ą c obok siebie m e t o d o l o g i ę socjologii i o p r a c o w a n i a o g ó l n e n a u k p o k r e w n y c h . P r z y n i e w i e l k i e j i l o ś c i h a s e ł b i b l i o g r a f i c z n y c h (712 p o z y c j i ) z o r i e n t o w a n i e s i ę w t y m d z i a l e n i e n a s t r ę c z a w i ę k ­ s z y c h t r u d n o ś c i , ale p r z y s t a l e r o s n ą c e j p r o d u k c j i socjologicznej albo p r z y w c i ą g ­ n i ę c i u m a k s y m a l n e j i l o ś c i p o z y c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h , d z i a ł ten z a t r a c i p r z e j r z y s t o ś ć , b ę d ą c ą w a r u n k i e m szybkiego d o t a r c i a do p o s z u k i w a n y c h t y t u ł ó w . 1 0 P r o p o n u j e m y w p r z y s z ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u p o p r z e d z i ć d z i a ł o g ó l n y s p i s e m c z a s o p i s m i u s t a l i ć d l a n i c h Odpowiedni s y s t e m s k r ó t ó w , k t ó r y , podobnie j a k w y k a z s k r ó t ó w n a z w instytucji i t e r m i n ó w bibliograficznych, pozwoli n a w y ­ datne z a o s z c z ę d z e n i e a r k u s z y d r u k a r s k i c h , a j e d n o c z e ś n i e z w i ę k s z y przejrzystość z a p i s u . -Dział o g ó l n y o t w a r l i b y ś m y w y k a z e m i s t n i e j ą c y c h j u ż b i b l i o g r a f i i , k t ó r e w j a k i m ś stopniu u w z g l ę d n i a j ą p r a c e z d z i e d z i n y socjologii w s i . M a m t u n a m y ś l i p r z e d e w s z y s t k i m bibliografie h i s t o r y c z n e , e t n o g r a f i c z n e " i regionalne P o s z c z e g ó l n e pozycje n a l e ż a ł o b y o p a t r z y ć komentarzem i n f o r m u j ą c y m i kluczem u ł a t w i a j ą c y m o d n a l e z i e n i e w n i c h p r a c m a j ą c y c h w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . W d r u ­ g i m p o d d z i a l e d z i a ł u o g ó l n e g o n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć c z a s o p i s m a socjologiczne i n i e socjologiczne, ale d r u k u j ą c e a r t y k u ł y m a j ą c e w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . K o m e n t a r z i n f o r m u j ą c y powinien przynosić w i a d o m o ś c i o istniejących indeksach i spisach 1 1 9 I b i d e m , s. '112. I b i d e m , s. 10. " L . F i n k e l , Bibliografia historii polskiej, W a r s z a w a 1953. s. 1-3; J . B a u m g a r t . Bibliografia historii polskiej za rok 1948, K r a k ó w 1952; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1949, W r o c ł a w - K r a k ó w 1954; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za lata 1950-1951, W r o c ł a w - K r a k ó w 1955; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za lata 1952-1953, W r o c ł a w - K r a k ó w 1956; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za rok 1954, W r o c ł a w - K r a k ó w 1967; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1955, W r o c ł a w - K r a k ó w 1958. F . G a w e ł e k, Bibliografia hidoznawstwa polskiego, K r a k ó w 1914, J . S . B y s t r o ń , Bibliografia etnografii polskiej, K r a k ó w 1929; H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a, op. cit. M . O c h r o ń s k a i F . S a w i c k a , Bibliografia Ziem Zachodnich za okres dziesięciolecia 1945-1955. K w a r t a l n i k O p o l s k i , R . 2, 1956, n r 1; F . C z a r n e c k i , Bibliografia Ziem Zachodnich 1945-1958, P o z n a ń , I n s t y t u t Z a c h o d n i , 1962. 1 0 1 S 1 3 �248 RECENZJE treści r o c z n i k ó w i wszystkich innych m o ż l i w y c h u ł a t w i e n i a c h w p o s ł u g i w a n i u się w y m i e n i o n y m i p e r i o d y k a m i . T r z e c i p o d d z i a ł w i n i e n z a w i e r a ć p r a c e z z a k r e s u teorii, metodologii i m e t o d y k i . N a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do w y p r a c o w a n i a s y s t e m a t y k i w e w n ę t r z ­ n e j tego p o d z i a ł u , np. w y d z i e l i ć m e t o d y k ę b a d a ń s t a t y s t y c z n y c h , m o n o g r a f i c z n y c h etc. O ile w y b ó r i z a k l a s y f i k o w a n i e p o z y c j i do w y s z c z e g ó l n i o n y c h p o w y ż e j d z i a ­ ł ó w nie p o w i n n y n a s t r ę c z a ć w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i , o t y l e n a s t ę p n y d z i a ł , o b e j m u ­ j ą c y p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii i i n n y c h n a u k h u m a n i s t y c z n o - s p o ł e c z n y c h w y m a ­ ga odpowiedzi n a p y t a n i a , k t ó r y c h w p r a k t y c e b a d a w c z e j c z ę s t o s i ę u n i k a . K o ­ nieczne staje s i ę m i a n o w i c i e ustalenie, c h o ć b y n a drodze h i s t o r y c z n e j r e t r o s p e k c j i . zakresu przedmiotu b a d a ń p o s z c z e g ó l n y c h nauk i dyscyplin. D l a r o z r ó ż n i e n i a prac z z a k r e s u h i s t o r i i i socjologii d e c y d u j ą c e b ę d z i e k r y t e r i u m c z a s u i c h a r a k t e r ź r ó ­ deł. Historia operuje źródłami zastanymi, o k r e ś l o n y m i przez Marca Blocha jako ś w i a d e c t w a , gdy t y m c z a s e m socjologia b a z u j e p r z e d e w s z y s t k i m n a ź r ó d ł a c h w y ­ w o ł a n y c h dla c e l ó w naukowych. Historia bada w i ę c zjawiska społeczne przeszłości, gdy t y m c z a s e m socjologia o g r a n i c z a s i ę przede w s z y s t k i m do w s p ó ł c z e s n o ś c i . U s t a ­ l e n i e g r a n i c y p o m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą jest z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a n i e m o ż l i w e , g d y ż w s z y s t k o co jest (istnieje), jest h i s t o r i ą , „a r z e c z y w i s t o ś ć jest h i s t o r i ą i n i c z y m i n n y m j a k h i s t o r i ą " (Benedetto C r o c e ) . D l a p r a k t y k i m o ż e b y ć . pomocne k r y t e r i u m wprowadzone przez H . H a u s e r a i F . S i m i a n d a , które j e d n a k , podobnie j a k i p i e r w s z e w k o n f r o n t a c j i z p r a c a m i f r a n c u s k i e j s z k o ł y h i ­ s t o r y c z n e j z g r u p o w a n e j w o k ó ł „ A n n a l e s " i p r a c a m i h i s t o r y k ó w o z b l i ż o n y c h po­ g l ą d a c h l u b po p r o s t u p r z y j m u j ą c y c h idee i m e t o d y tego k i e r u n k u , s t r a c i ł o w i e l e z e s w e j p r a k t y c z n e j u ż y t e c z n o ś c i . M u s i m y p r z y z n a ć , i ż nie w i d z i m y m o ż l i w o ś c i s f o r m u ł o w a n i a p r e c y z y j n e g o k r y t e r i u m o d d z i e l a j ą c e g o h i s t o r i ę od socjologii, ale s ą ­ d z i m y , iż podane w y ż e j w s k a ź n i k i , p r z y u w z g l ę d n i e n i u c a ł e j specyfiki, r ó ż n i e przez s o c j o l o g ó w d e f i n i o w a n e j , p o s z u k i w a ń s o c j o l o g i c z n y c h z w r a c a j ą c y c h s i ę k u organi­ zacji i funkcjonowaniu -społeczeństw, k u s p o ł e c z n y m zachowaniom, postawom, s t r u k t u r o m , s y s t e m o m etc. p o z w o l ą n a p r a k t y c z n e r o z r ó ż n i e n i e p r a c socjologicz­ n y c h od h i s t o r y c z n y c h . T r u d n i e j s z e n i ż p r z e p r o w a d z e n i e strefy g r a n i c z n e j histo­ r i a — socjologia, w y d a j e s i ę d o k o n a n i e w ś r ó d p r a c z h i s t o r i i w s i w y b o r u p o z y c j i , k t ó r e n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do bibliografii socjologii w s i , a b y nie p o w t a r z a ć m e c h a ­ n i c z n i e f r a g m e n t ó w bibliografii h i s t o r y c z n y c h . N a s z y m z d a n i e m p o w i n n y to b y ć przede w s z y s t k i m o p r a c o w a n i a o g ó l n e , n i e k t ó r e z n i c h z n a l a z ł y s i ę j u ż w Biblio­ grafii S z w e n g r u b , a w dalszej dopiero k o l e j n o ś c i o p r a c o w a n i a s z c z e g ó ł o w e z a j m u ­ j ą c e s i ę s t r u k t u r ą s p o ł e c z n ą w s i w oparciu o ź r ó d ł a historyczne. u S o c j o l o g i a i etnografia w j e d n a k o w y m s t o p n i u k i e r u j ą s w e z a i n t e r e s o w a n i a k u w s p ó ł c z e s n e j Wsi, a w i ę c m o g ł o b y s i ę w y d a w a ć , i ż p r z e p r o w a d z e n i e m i ę d z y n i m i rozróżnienia będzie natrafiało na szczególne trudności. M o ż e m y się jednak w tym w y p a d k u p o s ł u ż y ć k r y t e r i u m p r e c y z y j n i e j s z y m n i ż o d n o ś n i e do socjologii i historii. E t n o g r a f (kieruje s w e z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m k u s u b s t r a t o w i k u l t u r o ­ w e m u , gdy t y m c z a s e m socjologa i n t e r e s u j ą stosunki m i ę d z y l u d z k i e , a k u l t u r a w c h o ­ dzi w z a k r e s jego z a i n t e r e s o w a ń t y l k o j a k o s y s t e m d e t e r m i n u j ą c y owe stosunki D o b i b l i o g r a f i i socjologii w s i p r o p o n u j e m y w i ę c ' z a k l a s y f i k o w a ć t y l k o te p r a c e etno­ graficzne, k t ó r e t r a k t u j ą k u l t u r ę j a k o s y s t e m d e t e r m i n a n t m i ę d z y l u d z k i c h z a c h o ­ w a ń i w y d o b y w a j ą wzajemne z w i ą z k i m i ę d z y kulturą a s p o ł e c z n y m i zachowaniami. W d z i a l e o b e j m u j ą c y m pogranicze 1 4 socjologii z i n n y m i n a u k a m i n a l e ż a ł o b y jesz- Metoda s o c j o l o g i c z n a m a c h a r a k t e r p o r ó w n a w c z y i p o s z u k u j e tego, co po­ w t a r z a l n e i typowe, d ą ż y do f o r m u ł o w a n i a t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o u n i w e r s a l n y m z a ­ s i ę g u . M e t o d a h i s t o r y c z n a s k i e r o w a n a jest n a to, co j e d n o s t k o w e i n i e p o w t a r z a l n e , m a c h a r a k t e r monograficzny. �249 RECENZJE cze u w z g l ę d n i ć p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii z n a s t ę p u j ą c y m i d y s c y p l i n a m i : geo­ grafią h i s t o r y c z n ą i antropogeografią, d e m o g r a f i ą i statystyką, e k o n o m i ą , orga­ nizacją rolnictwa i polityką rolną . 1 5 D r u g i d z i a ł w bibliografii S z w e n g r u b nosi t y t u ł „ S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e z a g a d ­ nienia rolnictwa. Rejony. Problemy ludnościowe". W ś w i e t l e naszych p o w y ż s z y c h u w a g w i e l e p r a c , k t ó r e a u t o r k a z a m i e ś c i ł a w t y m dziale, w i d z i e l i b y ś m y w d z i a ł a c h w y ż e j o m ó w i o n y c h . Na kilku przykładach o b j a ś n i m y praktyczne konsekwencje na­ szego s t a n o w i s k a . W d z i a l e d r u g i m z a m i e s z c z a a u t o r k a p r a c e B . Z a b o r s k i e g o (poz. .31) i J . B u r s z t y (poz. 212), t r a k t u j ą c e o k s z t a ł t a c h w s i w Polsce, k t ó r e w n a s z e j s y ­ s t e m a t y c e z n a l a z ł y b y s i ę w d z i a l e antropogeografii. P o z y c j a 225 Ekonomika rol­ nictwa i polityka rolna, t. li-2, W a r s z a w a 1962-1963, i j e j podobne p o w i n n y z o s t a ć z a k l a s y f i k o w a n e do d z i a ł u e k o n o m i i . M i m o to d z i a ł s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y m o ż n a by z a c h o w a ć jako o d r ę b n y i u m i e ś c i ć w n i m prace, k t ó r e .zjawiska ekonomiczne traktują jako u k ł a d y determinant s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . Pozycje d o t y c z ą c e pro­ blemów ludnościowych n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć w w y o d r ę b n i o n y m p r z e z nas p o w y ­ ż e j d z i a l e demografii i s t a t y s t y k i . 1 8 K o l e j n ą p r o p o z y c j ę , j a k ą p r a g n ą ł b y m z g ł o s i ć , jest w y o d r ę b n i e n i e w osobne działy, w z g l ę d n i e poddziały, pozycji d o t y c z ą c y c h Spółdzielni Produkcyjnych, a m o ż e i s p ó ł d z i e l c z o ś c i w ogóle, P a ń s t w o w y c h Gospodarstw R o l n y c h i r ó ż n y c h form orga­ nizacji rolniczych. N a l e ż y o c z e k i w a ć , iż przy wprowadzeniu tak s z c z e g ó ł o w e j systematyki zajdzie k o n i e c z n o ś ć k i l k a k r o t n e g o p o w t ó r z e n i a tej s a m e j p o z y c j i , czego z r e s z t ą i a u t o r k a nie u n i k n ę ł a , z n a j d u j ą c pozytywne w y j ś c i e z sytuacji, z a d o w a l a j ą c s i ę przy p o w t ó ­ r z e n i a c h s k r ó c o n y m z a p i s e m b i b l i o g r a f i c z n y m . M o ż n a by t e ż p r z y t w o r z e n i u n i e ­ k t ó r y c h jednostek s y s t e m a t y c z n y c h p o p r z e s t a ć j e d y n i e n a o d s y ł a c z a c h w postaci n u m e r ó w haseł. Bardziej trafne, n i ż p o w y ż e j n a s t ę p n y c h d z i a ł ó w bibliografii: omówione, wydaje s i ę opracowanie przez autorkę III. Struktura s p o ł e c z n a wsi. R u c h l i w o ś ć IV. Z a w ó d r o l n i k a ( o ś w i a t a , w i e d z a r o l n i c z a , stosunek do z a w o d u , autorytet, p o ­ glądy rolników, profesjonalizacja pracy rolnika). R o d z i n a w i e j s k a (rodzina, kobieta, gospodarstwo d o m o w e — s p o ż y c i e , m ł o ­ dzież i wychowanie). V. VI. Społeczność wioskowa no-kulturalne). (instytucje społeczna. lokalne, współdziałanie, przemiany społecz- M o ż n a o p o w i e d z i e ć s i ę n a t u r a l n i e z a p r z e s u n i ę c i e m tej czy i n n e j p o z y c j i z j e d ­ nego d z i a ł u do drugiego, a l e s ą to s p r a w y d r u g o r z ę d n e , n i e n a r u s z a j ą c e s ł u s z n o ś c i z a s a d n i c z e j k o n s t r u k c j i . D l a p r z y s z ł y c h b i b l i o g r a f i i tego t y p u p o s t u l o w a ł b y m j e d ­ n a k dalsze r o z b u d o w a n i e s y s t e m a t y k i . N a s u w a s i ę m o ż l i w o ś ć w y o d r ę b n i e n i a p r a c z zakresu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j w samodzielny dział. Podobnie n a l e ż y s i ę zasta­ n o w i ć , czy w s p ó ł c z e ś n i e o b s e r w o w a n e p r z e o b r a ż e n i a , o k r e ś l a n e z w y k l e j a k o p r o ­ cesy u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i w s i , n i e z a s ł u g u j ą , c h o ć b y j u ż ze w z g l ę d u n a o b f i t o ś ć o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y , n a w y o d r ę b n i e n i e w osobnym dziale. 1 5 L . M . S z w e n g r u b , op. cit, s. 13. » N p . : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960-1070, [w:] Wieś Współ­ czesna, W a r s z a w a 1958, n r 5, s. 71-77 (poz. 263); E . R o s s e t, Starzenie sie lud­ ności produkcyjnej w Polsce i w świecie, [w:] Kultura i Społeczeństwo, Warszawa 1961, n r 1, s. 39-66 (poz. 2,80); t e n ż e , Perspektywy demograficzne Polski, War­ s z a w a 1062, s. 591 (poz. 281); K . S o k o ł o w s k i , Odpływ ludności ze wsi, Warsza­ w a 1962, s. 182 (poz. 285); A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolniczej w latach 1947-1957, [w:] Wieś Współczesna, W a r s z a w a 1961, n r 10 s 94102 (poz. 311). �250 RECENZJE O s t a t n i m p o s t u l a t e m , j a k i c h c i a ł b y m z g ł o s i ć pod a d r e s e m p r z y s z ł e j b i b l i o g r a f i i socjologii w s i , jest k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a s p e c y f i k i p e w n e j f o r m y ź r ó d e ł s o ­ c j o l o g i c z n y c h , a m i a n o w i c i e p a m i ę t n i k ó w . N i e m i e s z c z ą s i ę one w c a ł o ś c i w ż a d ­ n y m z o m a w i a n y c h dotychczas d z i a ł ó w . M i m o w y s u n i ę t y c h p r z e z e m n i e pod a d r e s e m Bibliografii Szwengrub kilku uwag krytycznych i postulowania pewnych zmian w p r z y s z ł y c h opracowaniach b i ­ b l i o g r a f i c z n y c h c h c ę j e s z c z e r a z p o d k r e ś l i ć w i e l k i e z n a c z e n i e tej p r a c y d l a w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h n a wsi polskiej. Gerhard KONRAD cze w Polsce, BAJAN, TADEUSZ HUNEK, ROMAN Konrad MALINOWSKI, Kloska Kółka rolni­ W a r s z a w a 1968, ss. 172 Dla w ł a ś c i w e g o i p e ł n e g o zrozumienia przemian k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h n a w s i p o l s k i e j w X I X i X X w i e k u k o n i e c z n e jest u w z g l ę d n i e n i e — w w i ę k s z y m n i ż dotychczas stopniu — w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h form organizacji, z r z e s z e ń i s t o w a r z y s z e ń c h ł o p s k i c h , p o w s t a j ą c y c h n a j p i e r w w ob­ r ę b i e trzech z a b o r ó w , a potem n a obszarze Drugiej Rzeczypospolitej i P o l s k i L u ­ dowej. N a j w a ż n i e j s z ą f o r m ą o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w b y ł y i s ą k ó ł k a r o l n i c z e oraiz z w i ą ­ zane z n i m i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h . M i m o i ż z a r ó w n o k ó ł k a r o l n i c z e , j a k i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h m o g ą n a terenie P o l s k i p o c h w a l i ć s i ę d ł u g ą t r a d y c j ą , ich h i ­ storia c z e k a j e s z c z e stale n a n a p i s a n i e . K o n r a d B a j a n w p i e r w s z y m r o z d z i a l e r e ­ c e n z o w a n e j p r a c y p r z e d s t a w i a w s k r ó c i e h i s t o r i ę kółek r o l n i c z y c h do r o k u 1939. R o z d z i a ł ten m a c h a r a k t e r w s t ę p n y , o r i e n t a c y j n y , g d y ż u w a g a a u t o r ó w p r a c y z w r a ­ ca s i ę p r z e d e w s z y s t k i m n a w s p ó ł c z e s n e p r o b l e m y k ó ł e k r o l n i c z y c h , m i m o t y c h z a s t r z e ż e ń i n f o r m a c j e w n i m z a w a r t e w istotny s p o s ó b p o s z e r z a j ą n a s z ą w i e d z ę o f o r m a c h o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , i c h roli w n i e s i e n i u nowego n a w i e ś i w obronie i n t e r e s ó w narodowych n a w s i polskiej w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i w pier­ wszych dziesięcioleciach wieku X X . D z i e j e k ó ł e k r o l n i c z y c h w poroabiOrowej P o l s c e s ą ś c i ś l e z w i ą z a n e z h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h z a b o r ó w i z r ó ż n i c a m i w z a a w a n s o w a n i u gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j w t y c h r e g i o n a c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż w r o k u 1848, do o r g a n i z a c j i k ó ł e k r o l n i ­ c z y c h p r z y s t ą p i o n o n a t e r e n i e z a b o r u p r u s k i e g o , z n a c z n i e p ó ź n i e j — dopiero w r o ­ k u 1882 — z a c z ę ł y p o w s t a w a ć n a t e r e n i e z a b o r u a u s t r i a c k i e g o , a n a t e r e n i e z a b o r u rosyjskiego dopiero w r o k u 1906 z o s t a ł a w y d a n a u s t a w a z e z w a l a j ą c a n a o r g a n i z o ­ w a n i e kółek. W r z e c z y w i s t o ś c i k ó ł k a rolnicze n a terenie zaboru rosyjskiego p o w s t a ł y n i e c o w c z e ś n i e j , g d y ż j u ż w r o k u 1899 w W o l i B u k o w s k i e j w p o w i e c i e m i e c h o w ­ skim zorganizowano — m a j ą c e raczej charakter s p ó ł k i — k ó ł k o rolnicze „ J u t r z e n ­ ka", k t ó r e r o z p r o p a g o w a n e p r z e z w y s t a w ę r o l n i c z ą w M i e c h o w i e s p o w o d o w a ł o z o r ­ g a n i z o w a n i e w k r ó t k i m czasie 150 p o d o b n y c h k ó ł e k . W z a l e ż n o ś c i od z a b o r u i od s y t u a c j i r e g i o n a l n e j cele k ó ł e k n i e c o s i ę r ó ż n i ł y , ale n a o g ó ł m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w s z y s t k i e d ą ż y ł y p r z e d e w s z y s t k i m do: — podniesienia poziomu produkcji w gospodarstwach rolnych; — obrony i n t e r e s ó w zawodowych r o l n i k ó w ; — w y z w a l a n i a s i ę od obcego p o ś r e d n i c t w a p r z y zbycie i z a k u p i e ; — p o d n i e s i e n i a n i e z m i e r n i e niskiego p o z i o m u o ś w i a t y zawodowej w rolnictwie; — przeciwdziałania wynaradawiającej akcji zaborców" ogólnej (s. 10). chłopów i wiedzy �RECENZJE I l o ś ć k ó ł e k w o k r e s i e z a b o r ó w n i e b y ł a d u ż a i w y n o s i ł a w r o k u 1913: w borze p r u s k i m 373, w zaborze a u s t r i a c k i m 2098, w zaborze r o s y j s k i m 1051. 251 za­ D r u g a R z e c z p o s p o l i t a o d z i e d z i c z y ł a po o k r e s i e r o z b i o r ó w p o d z i a ł o r g a n i z a c j i k ó ł e k n a towarzystwa regionalne: P o z n a ń s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, P o ­ morskie Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Katowickie Towarzystwo K ó ł e k Rolni­ czych, M a ł o p o l s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k i O r ­ ganizacji Rolniczych w Warszawie. L i c z b a k ó ł e k na krótko przed I I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą w y n o s i ł a o k o ł o 8500, w k t ó r y c h z r e s z o n y c h b y ł o ponad 260 tys. c z ł o n k ó w , t j . o k o ł o 9*/o w s z y s t k i c h r o l n i k ó w . O d r ę b n ą o r g a n i z a c j ę t w o r z y ł y tzw. k ó ł k a s t a s z i ­ c o w s k i e , k t ó r e w l i c z b i e o k o ł o 200 r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e n a obszarze w o j e w ó d z t w a w a r s z a w s k i e g o i lubelskiego. B y ł y to k ó ł k a w y ł ą c z n i e c h ł o p s k i e , n i e n a l e ż a ł o do n i c h a n i z i e m n i a ń s t w o , a n i d u c h o w i e ń s t w o . O r g a n e m t y c h k ó ł e k b y ł tygodnik „ Z a ­ ranie". W m y ś l z a ł o ż e ń p r o g r a m o w y c h k ó ł e k r o l n i c z y c h podniesienie p o z i o m u p r o d u k c j i w g o s p o d a r s t w a c h c h ł o p s k i c h m i a ł o - b y ć o s i ą g n i ę t e p r z e d e w s z y s t k i m poprzez p o d ­ niesienie k u l t u r y r o l n e j c h ł o p a . Dlatego t e ż g ł ó w n y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p r a c ę oświatowo-szkoleniową: pogadanki o tematyce fachowej, organizowanie gospo­ d a r s t w , l u s t r a c j e gospodarstw, s z k o ł y rolnicze, k o n k u r s y rolnicze. P o w a ż n e m i e j s c e w pracy k ó ł e k rolniczych zajęła r ó w n i e ż praca o g ó l n o o ś w i a t o w a , p r z e j a w i a j ą c a się w działalności kół gospodyń wiejskich, w budowaniu d o m ó w ludowych i świetlic. I n n ą f o r m ą pracy k ó ł e k — s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t ą w zaborze austriackim — b y ł o o r g a n i z o w a n i e z b y t u i z a o p a t r z e n i a w s i . N a t e r e n i e G a l i c j i j u ż w 1892 r o k u p o w s t a ł Z w i ą z e k H a n d l o w y K ó ł e k R o l n i c z y c h w K r a k o w i e , a w 1913 r o k u 92 s k l e ­ py p r o w a d z i ł y handel z r a m i e n i a k ó ł e k . N a terenie zaboru pruskiego d z i a ł a ł a s p ó ł ­ d z i e l n i a r o l n i c z o h a n d l o w a „ R o l n i k " , k t ó r a w 1914 l i c z y ł a j u ż 9459 c z ł o n k ó w . Z o r g a ­ n i z o w a n a o n a b y ł a do „ p r o w a d z e n i a w s p ó l n y c h z a k u p ó w o r a z w s p ó l n e g o z b y t u p ł o d ó w r o l n y c h , g ł ó w n i e z i e m n i a k ó w i z b o ż a " (s. 17). P o w a ż n ą zasługę m i a ł y również kółka w zakupie i rozprowadzaniu n a w o z ó w sztucznych, zarodowych b u h a j ó w , ś w i ń , maszyn i narzędzi rolniczych. N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y k ó ł k a w p r o p a g o w a n i u w y d a j n y c h f o r m h o d o w l i poprzez t w o r z e n i e s e k c j i c h o w u b y d ł a , k o n i , trzody c h l e w n e j i o w i e c . T w o r z o n o s e k c j e h o d o w c ó w o k r e ś l o n e j r a s y b y d ł a , np. g ó r s k i e g o , holenderskiego, czerwonego itd. ; ponadto z a k ł a d a n o k ó ł k a k o n t r o l i o b ó r , k t ó r e k o n t r o l o w a ł y stan h i g i e n i c z n y o b ó r , z d r o w o t n o ś ć b y d ł a , u l e p s z a ­ ł y p r o d u k t y w n o ś ć b y d ł a . N a obszarze zaboru pruskiego p o w a ż n e o s i ą g n i ę c i a m i a ł y s p ó ł k i m e l i o r a c y j n e , k t ó r e w r o k u 1914 z m e l i o r o w a ł y 93 984 h a z i e m i . W o k r e s i e międzywojennym r ó w n i e ż na terenach w o j e w ó d z t w warszawskiego, kieleckiego i lubelskiego w z r o s ł a d z i a ł a l n o ś ć s p ó ł e k m e l i o r a c y j n y c h . K ó ł k a r o l n i c z e z a p r z e s t a ł y swej d z i a ł a l n o ś c i r ó w n o c z e ś n i e z upadkiem Drugiej Rzeczypospolitej. W z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h u s t r o j o w y c h n i e p o w r ó c o n o do t r a d y c y j n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , a z o r g a n i z o w a n o w to m i e j s c e Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p ­ s k i e j , d z i a ł a j ą c y w l a t a c h 1944-1956. H i s t o r i ę tej i n s t y t u c j i dzieli R o m a n M a l i n o w ­ s k i n a 3 okresy. W okresie p i e r w s z y m (1944-1948) Z S C h o r g a n i z o w a ł p a r c e l a c j ę m a j ą t k ó w obszarniczych, l i k w i d o w a ł zniszczenia wojenne na wsi, d z i a ł a ł na polu s p ó ł d z i e l c z o ś c i , o ś w i a t y i k u l t u r y . W okresie d r u g i m (1948-1953) Z S C h z r e z y g n o w a ł z p r a c y produkcyjnej, a w y s i ł k i s k i e r o w a ł przede wszystkim n a d z i a ł a l n o ś ć organizacyjno-propagandową (organizowanie s p ó ł d z i e l n i produkcyjnych i kontrola nad t e r m i n o w y m i p e ł n y m w y w i ą z a n i e m s i ę r o l n i k ó w z n a l e ż n o ś c i wobec p a ń s t w a ) . W okresie t r z e c i m (1953-1956) Z S C ł r z w r a c a ł w i ę k s z ą u w a g ę n a d z i a ł a l n o ś ć gospo­ darczą, popierał „rozwój różnorodnych form z e s p o ł o w e g o współdziałania rolników, t z w . p r o s t y c h f o r m k o o p e r a c j i . W e d ł u g d a n y c h Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z S C h , w 1956 r. z o r g a n i z o w a n y c h b y ł o n a w s i o k o ł o 50 tys. r ó ż n o r o d n y c h f o r m w s p ó ł d z i a ł a n i a r o i - �RECENZJE 252 nifców" (&. 35). Do najbardziej rozpowszechnionych n o w s k i n a s t ę p u j ą c e : z e s p o ł y u p r a w o w e — grupowe form kooperacji zalicza zagospodarowanie Mali­ i u p r a w a zie­ mi w y d z i e r ż a w i o n e j lub w ł a s n e j , grupy w z a j e m n e j pomocy, z e s p o ł y maszynowe, ze­ społy ze­ łąkarsko-melioracyjne, społy produkcji materiałów Nowy III etap Plenum woli w ZSCh chłopów zespoły pastwiskowo-wypasowe, torfowe, budowlanych. historii organizacji rolniczych uchwaliło, iż „ u w a ż a formy zespoły działania rzeczywistości, koła mogły z przeszłości, je rozwijać W w y n i k u spontanicznej nastał za konieczne aby roku nowymi 1956, kiedy zarzucone przystosowując i wzbogacać aktywności w przywrócić je do formami" to wbrew aktualnej (s. 38). w s i n a s t ą p i ł o w l a t a c h 1056 i 1957 reakty­ w o w a n i e k ó ł e k r o l n i c z y c h . T e r e n e m d z i a ł a n i a k ó ł k a j e s t w i e ś , r z a d z i e j * 2 l u b 3 wisie. K ó ł k o posiada o s o b o w o ś ć p r a w n ą , ruchomy, może pozywać rząd, składający m o ż e w i ę c m i e ć w ł a s n y m a j ą t e k ruchomy i nie­ i b y ć pozywane. s i ę z prezesa, Kierownictwo operatywne sekretarza i skarbnika, sprawuje za­ wybierany przez walne ze­ branie. Liczba kółek w r o k u 1964 sołectw. Jednocześnie gospodarstw wynosiła kółka liczyły kraju. Kółka 31 387 i obejmowała 14,711,7 tys. c z ł o n k ó w dysponują 77;1%> o g ó l n e j znacznymi funduszami p o c h o d z ą c y m i rzonego w r o k u 1959 F u n d u s z u R o z w o j u R o l n i c t w a i ze s k ł a d e k , ków (w z a l e ż n o ś c i k i m przeznaczone obiektów przetwórstwa szarni zielonek rolnego, gospodarcza Najważniejszym utwo­ człon­ rolnictwa, a w dalszej k o l e j n o ś c i zlewni mleka, suszarni przerobu s ł o m y lnianej i konopnej, oraiz n a b u d o w ę Działalność z i udziałów 50,70 l u b 100 z ł z 1 h a ) . F u n d u s z e te p r z e d e są na m e c h a n i z a c j ę półmechanicznego nach. od strefy liczby 40,7% o g ó ł u i obejmowały studni i u r z ą d z e ń kółek polem rolniczych działania płodów w punktów drobiu, s u ­ wodociągowych. chwili się w obecnej tj. 50,7% o g ó ł u , p o s i a d a ł o r o l n i c t w a . "W 19G4 r o k u 13 919 k ó ł e k , budowę rolnych, zakładów wylęgu koncentruje kółek wszyst­ na kilku jest płaszczyz­ mechanizacja traktory w łącznej i l o ś c i 35 022 sztuk. W m n i e j s z e j i l o ś c i n a l e ż y do k ó ł e k i n n y s p r z ę t r o l n i c z y , n p . p ł u ­ gi do o r k i — 32 632 s z t u k i , p ł u g i do p o d o r y w k i — 18 292 s z t u k i . Ł ą c z n i e mechanizacyjną prowadzi istotne k o n s e k w e n c j e wych zawodów, społeczne, potrzebnych techniczno-remontowym. ko w z a w o d a c h Na terenie Państwowego nizowane zasadach A kółek choćby do ziem zachodnich Funduszu Ziemi. spółdzielczych, kraju. ze w z g l ę d u Mechanizacja na obsługi innych (księgowi, zagospodarowały pojawienie maszyn, -się n o w e m o ż l i w o ś c i kółka działalność rolnictwa się na jak i na przejmują przy rolnicze się, tworząc tym często no­ zapleczu nie tyl­ dystrybutorzy). rolne, p o w s t a ł e rolnicze zrzeszają ma wsi z a t r u d n i e n i a i to duży areał Jediną z f o r m i z e s p o ł o w e g o g o s p o d a r o w a n i a spółdzielcze ośrodki Sąsiednie kółka w bezpośredniej Otwierają technicznych, ale i w przez k ó ł k a zachodnich. 3 ponad w ziemi są orga­ województwach ziem g o s p o d a r s t w o rolne zabudowania dawnych na spół­ d z i e l n i p r o d u k c y j n y c h lub m a j ą t k ó w j u n k i e r s k i c h . Działalność — usługi przemysłową warsztatowe realizują d l a potrzeb kółka w własnych następujących kółka, formach: członków oraz innych kółek; — zbiorowe z a o p a t r y w a n i e r o l n i k ó w w ś r o d k i p r o d u k c j i ; — pozyskiwanie surowców — o r g a n i z o w a n i e grup — działalność w mineralnych i produkcja materiałów budowlanych; remontowo-budowlanych; zakresie chałupnictwa, przemysłu domowego, przetwórstwa owo­ ców i warzyw; — prowadzenie różnorodnych obiektów gospodarczych: młynów, tartaków, piekar­ n i , w y l ę g a r n i d r o b i u i i n n y c h z a k ł a d ó w " (s. 100). Dalszą formą działalności kółek rolniczych są spółdzielnie usługowo-wytwórcze �253 RECENZJE ś w i a d c z ą c e usługi remontowo-budowlane, ślusarsko-kowalskie, mechanizacyjne i bu­ dowlane. N a k ó ł k a rolnicze s p a d ł o też zadanie realizacji programu agrominimum — „ z e s t a w podstawowych z a b i e g ó w technicznych i zootechnicznych, zapewniających w ł a ś c i w e w y k o r z y s t a n i e p o m o c y p a ń s t w a oraz w ł a s n y c h rezerw produkcyjnych" (s. 106). J e d n y m z n a c z e l n y c h z a d a ń tego p r o g r a m u jest „ d o p r o w a d z e n i e do u ż y w a ­ n i a k w a l i f i k o w a n y c h n a s i o n z b ó ż i s a d z e n i a k ó w z i e m n i a k a p r z e z w s z y s t k i e gospo­ d a r s t w a rolne" (is. 107) oraz w ł a ś c i w a o c h r o n a r o ś l i n p o l e g a j ą c a n a w a l c e z c h w a ­ stami, chorobami i szkodnikami. Z wszystkimi w y ż e j wymienionymi formami działalności gospodarczej idzie w p a r z e m a s o w e podnoszenie k u l t u r y r o l n e j poprzez s z k o l e n i a zbiorowe, p o k a z y , d o ś w i a d c z a l n i c t w o , w y ś w i e t l a n i e f i l m ó w i p r z e ź r o c z y , pogadanki, konkursy, czytel­ n i c t w o k s i ą ż e k i p r a s y , w y c i e c z k i do z a k ł a d ó w w z o r c o w y c h . Z l i k w i d o w a n e n a p r z e ł o m i e lat 1949^1950 o r g a n i z a c j e b r a n ż o w e w z n o w i ł y s w ą d z i a ł a l n o ś ć r ó w n o l e g l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i w l a t a c h 1957^1958. O b e c n i e i s t n i e j e 13 o r g a n i z a c j i b r a n ż o w y c h r o l n i k ó w , z k t ó r y c h 7 dotyczy p r o d u k c j i r o ś l i n n e j , a 6 z w i e r z ę c e j (np. P o l s k i e Z r z e s z e n i e P l a n t a t o r ó w R o ś l i n W ł ó k n i s t y c h , Z w i ą z e k P l a n ­ t a t o r ó w C h m i e l u e t c ) . W s p ó ł p r a c u j ą one ś c i ś l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i , w r a m a c h k t ó r y c h d z i a ł a j ą jako sekcje. I n n ą organizacją a u t o n o m i c z n ą k ó ł e k rolniczych są koła g o s p o d y ń wiejskich. Podobnie j a k k ó ł k a rolnicze s i ę g a j ą k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h t r a d y c j ą X I X w i e k u (w l a t a c h 1864-1870 p o w s t a ł y p i e r w s z e k o ł a w ł o ś c i a n e k w zaborze p r u s k i m ) . W r o ­ k u 1964 i s t n i a ł o 21 652 K G W , do k t ó r y c h n a l e ż a ł o 476 134 c z ł o n k i n i e z 5)1,9°/» o g ó ł u wsi polskich. P r a c a k ó ł g o s p o d y ń wiejskich koncentruje s i ę na drobiarstwie, w a ­ r z y w n i c t w i e , s p r a w a c h g o s p o d a r s t w a domowego, opiece n a d d z i e c k i e m i d z i a ł a l ­ ności kulturalno-oświatowej. Z a a n o n s o w a n e p r z e z nas problemy o m ó w i o n e zostały przez a u t o r ó w pracy w i c h globalnej s k a l i , w m a k r o s t r u k t u r z e c a ł e g o k r a j u . W s z e r e g u t a b l i c a c h , d i a ­ g r a m a c h i m a p a c h z a w a r t o s t a t y s t y c z n ą w a g ę p o r u s z a n y c h f a k t ó w . Z n a c z e n i e tej p r a c y d l a b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h jest n i e w ą t p l i w e , a l e jest ona r a c z e j z tego p u n k t u w i d z e n i a p o d s t a w ą , o g ó l n ą o r i e n t a c j ą d l a b a d a ń k o n k r e t a o s z c z e g ó ł o w y c h . Z w r ó c o n e g o k u w s p ó ł c z e s n e j w s i etnografa i socjologa b ę d ą i n t e ­ r e s o w a ł y — n a o b e c n y m etapie b a d a ń — r e a l i z a c j e w k o n k r e t n y c h s t r u k t u r a c h spo­ łecznych, a mianowicie w lokalnych społecznościach wioskowych. Dotychczasowe b a d a n i a etnograficzne i socjologiczne — n a w e t m o n o g r a f i c z n e — n i e p o ś w i ę c a ł y dostatecznej u w a g i w s p ó ł c z e s n y m f o r m o m o r g a n i z a c j i c h ł o p s k i e j , k t ó r e z a s t ą p i ł y dawne sąsiedzkie więzi i formy współdziałania. One p o w o d u j ą również zmiany w inwentarzu k u l t u r o w y m wsi, s ą propagatorami nowego n a wsi. Z perspektywy struktury społecznej i kulturowej całego kraju są bezpośrednimi sprawcami zmian n a w s i ; s ą zarazem przedmiotem, j a k i podmiotem t y c h zmian. Gerhard t KSIĄŻKI Konrad Kloska NADESŁANE B o r i s o w n a K o c z a k o w a N a t a l i a , Goroda-Gosudarstwa Jorubov, Akadiemija N a u k S S S R , I n s t i t u t A f r i k i . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostocznoj L i t i e r a t u r y , M o s k w a 11968, ss. 200, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Ife K s i ą ż k a d a j e p r z e g l ą d d z i e j ó w J o r u b ó w od l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w k r ó l e s t w a ( d a t o w a n y c h n a X I I I w. p.n.e.), t w o r u p r z o d k ó w obecnego p l e m i e n i a J o r u b a , �RECENZJE 254 od o k r e s u kolonialnego nej państw-miast chodzenia i cywilizacji s p o ł e c z n e i polityczne (koniec X I X w . ) . P r a c a polityczną Ife. Na historię podstawie instytucje J o r u b ó w w i a n y m czasie o k r e s u p r z e j ś c i o w e g o rozpatruje cechy struktury s p o ł e c z ­ plemienia. Omówiony konkretnych postawiona danych jest problem jest teza o i s t n i e n i u w od s p o ł e c z e ń s t w a po­ charakteryzujących beaklasowego do oma­ klasowego, k t ó r e w y k s z t a ł c i ł o s i ę w epoce k o l o n i a l n e j . M . A. K . Chudozestwienyj obraz i dekoratiwnost w iskusstwie Azjii i Afryki. P r a c a zbio­ r o w a pod r e d . E . W . K i l c z e w s k i e j . M i n i s t e r s t w o K u l t u r y S S S R , I n s t i t u t I s t o r i i I s k u s s t w . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostoeznoj L i t i e r a t u r y , M o ­ s k w a I960, ss. 192, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Praca zawiera sześć a r t y k u ł ó w d o t y c z ą c y c h wybranych z a g a d n i e ń sztuki, p i ó r a w y b i t n y c h s p e c j a l i s t ó w . W p r o w a d z a j ą c e w temat jest o p r a c o w a n i e S. R a p p a p o r t a : Myślenie obrazami i dekoracyjność, następnie poszczególne omówienia: I. Murian: Zasady zdobnictwa w dalekowschodnim malarstwie tuszem, S. S o k o ł ó w : Zagadnie­ nie dekoracyjności w japońskim malarstwie narodowym, iN. Grigorowicz: Dekora­ cyjność i obraz malarski w grawiurach Ono Tadasige, S . C h m i e l n i c k i e j : Konstrukcja i ornament (Ewolucja figuralnych fundamentów w średniowiecznym budownictwie Azji Centralnej), N . G r i g o r o w i c z : Dekoracyjność i plastyka (O niektórych zasadach zdobnictwa w drewnianej rzeźbie Afryki Tropikalnej). W poszczególnych artyku­ łach m o ż n a prześledzić oryginalność rozwiązań plastycznych k r a j ó w A z j i i Afryki. U k a z a n e <są specyficzne cechy t w o r z e n i a o b r a z u , f o r m y i o r n a m e n t u w m a l a r s t w i e , rzeźbie i architekturze. M. A. Dieveniskes (pod red. z b i ó r . ) , Lietuvos TSR Draugija, Vilnius 1966, ss. 41i2, rys., fot. 95 Paminklu Apsaugos ir K. Krastotyros 2 M o n o g r a f i a okolic m i a s t e c z k a D i e v e n i s k e s (region z a j m u j ą c y ok. 240 k m , l e ­ ż ą c y n a p o ł u d n . w i s c h ó d o d W i t o a , n a (granicy z B i a ł o r u s k ą SRiR), w y d a n a pnzez W i l e ń s k i Oddział Litewskiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego jako trzecia w serii popularnych o p r a c o w a ń regionalnych. P o w s t a ł a w o p a r c i u o m a t e r i a ł y zebrane p r z e z c z ł o n k ó w T o w a r z y s t w a podczas k o m p l e k s o w y c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r o ­ k u 1965. W b a d a n i a c h b r a l i u d z i a ł h i s t o r y c y , etnografowie, j ę z y k o z n a w c y , f o l k l o ­ r y ś c i , m u z y k o l o d z y , p r z y r o d n i c y . O p r a c o w a n i e podzielone z o s t a ł o n a 5 c z ę ś c i g r u ­ p u j ą c y c h tematycznie a r t y k u ł y k i l k u d z i e s i ę c i u a u t o r ó w . Część pierwsza zawiera o m ó w i e n i e w a r u n k ó w m a t u r a l n y c h r e g i o n u , d r u g a z a z n a j a m i a z jego h i s t o r i ą , t r z e ­ cia p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a kulturze materialnej i s p o ł e c z n e j , czwarta zagadnieniom j ę ­ zykoznawczym, p i ą t a o b r z ę d o w o ś c i i literaturze ludowej. K s i ą ż k ą zawiera k i l k a ­ d z i e s i ą t r y s u n k ó w i 95 fotografii. S t r e s z c z e n i e w j ę z y k u r o s y j s k i m . A. D ü r k h e i m E m i l , Zasady metody socjologicznej, W. P W N , W a r s z a w a 1968 P i e r w s z e w y d a n i e Zasad... u k a z a ł o s i ę w r o k u 1895 w P a r y ż u . Z p e r s p e k t y w y k i l k u d z i e s i ę c i u lat z p e w n y m z d z i w i e n i e m k o n s t a t u j e m y , ż e n a u k i s p o ł e c z n e s t o j ą d z i ś p r z e d n i e m a l i d e n t y c z n y m i p r o b l e m a m i j a k te, z k t ó r y m i b o r y k a ł s i ę D ü r k ­ h e i m . T e n p o z y t y w n y w y k ł a d metody jest r ó w n o c z e ś n i e k r y t y c z n y m z a r y s e m ó w ­ czesnej socjologii i c h o ć m o ż e n i e c h w y t a m y w s z y s t k i c h n i u a n s ó w jego p o l e m i k z T ö n n i e s e m czy S p e n c e r e m , to o g ó l n e w r a ż e n i e r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w n a p o d ­ s t a w o w e z a g a d n i e n i a n a u k i p r z y p o m i n a s t a n dzisiejszy. Zasady... to p i e r w s z a w i ę k - �255 RECENZJE sza p r a c a D u r k h e i m a p r z e t ł u m a c z o n a tom nowo p o w s t a ł e j „ B i b l i o t e k i n a j ę z y k polski. U k a z u j e s i ę jako pierwszy Socjologicznej". W. K . E l m b e r g J o h n — Erik, among the Mejprat Balance of Irian and Barat, Circulation, aspects of tradition and change S t o c k h o l m 1968, ss. 322, r y c . 34 J e s t to l a m o n o g r a f i a t e r e n o w a w y d a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w Sztok­ holmie. O p a r t a n a b a d a n i a c h a u t o r a (1954-1957) o m a w i a z a s a d y o r g a n i z a c j i społecz­ n e j , z a g a d n i e n i a r ó w n o w a g i i c y r k u l a c j i w w y m i a n i e d ó b r m a t e r i a l n y c h o r a z te s a ­ me aspekty tów, myśli wykaz kosmologicznej „cen" wymiennych tubylców. dóbr, 'Załączniki słownik zawierają 55 tekstów (Mejprat-English). Całość mi­ zamyka i n d e k s i bibliografia. T. M. C. Fagg W i l l i a m , S c u l p t u r e s et m a s q u e s tablic barwnych 32. L'Art de t r i b a u x . L ' . 4 r t de l'Afrique L'Afrique Occidentale, ss. 24, centrale, tablic ss. 24, barwnych 32. C o l l e c t i o n d'art U N E S C O . P r i n t e d i n I t a l y , U N E S C O , M i l a n o 1907 Dwa albumiki wydane pod a u s p i c j a m i U N E S C O , z n a w c ę sztuki A f r y k i , z a p o z n a j ą Afryki. Omówione s ą tu opracowane przez wybitnego z tradycyjnymi osiągnięciami artystycznymi wszystkie najważniejsze style rzeźby plemiennej ludów basenu Nigru, Kongo i W y b r z e ż a Gwinejskiego, k a ż d y z nich ilustrowany b a r w n y m i zdję­ c i a m i . U k a z a n y jest t e ż k o n t e k s t s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y s z t u k i . M. A. G r u d z i ń s k i E u g e n i u s z , Język, metajęzyk, rzeczywistość, P W N , Warszawa K. 1969, ss. 176 P r a c a z z a k r e s u teorii -poznania, w y m a g a j e d n a k z n a j o m o ś c i logicznego r a c h u n ­ ku zdań. Głównym przedmiotowy. junkcja, przedmiotem Dowodzi alternatywa występowanie w towo-zastępczy. on, rozważań ż e takie a u t o r a jest r e l a c j a m e t a j ę z y k kategorie czy o k r e s w a r u n k o w y języku przedmiotowym Polemizując zdań złożonych, zaliczyć .należy do m a — j a k to o k r e ś l a z Russelem zwraca r ó w n o c z e ś n i e stwo o b y d w u k o n c e p c j i i o g ó l n ą zgodność swych wniosków — język j a k negacja, metajęzyka, — dysa ich charakter skró- uwagę na podobień­ z osiągnięciami współ­ czesnej logiki f o r m a l n e j . W. K . Hempel Carl G. Podstawy nauk przyrodniczych, Wyd. Naukowo-Techniczne, W a r s z a w a 1968 ss. 167 Autor, com blemy i światowej z dziedziny sławy logiki uczony, zdobył i metodologii i metody techniki", lecz w b r e w niech ten narzucony czytania. Podstawy przez zarówno rozgłos nauk. wydawcę przede wszystkim T a praca ukazała dzięki się w serii pozorom z t e c h n i k ą m a n i e w i e l e tytuł nikogo nie odwiedzie od nauk przyrodniczych, j a k i s p o ł e c z n y c h a w y k ł a d prowadzi Hempel w niezwykle czytelny i przystępny są pra­ „Pro­ wspólnego jej prze­ te same, sposób. W. H e y e r d a h l T h o r , Sea Routes to Polynesia. in the Pacific, L o n d o n 1968, ss. 232, z r y c . American T e n ż e , Indianer und 1966, ss. 296, z r y c . Das Oba f • Alt-Asiaten w y d a n i a : angielskie im Pazifik. i austriackie, s t a n o w i ą Indias Abenteuer and einer rodzaj w y p i s ó w Early Asiatics Théorie, z K. Wien dotychcza- �256 RECENZJE sowego d o r o b k u n a u k o w e g o T . H e y e r d a h l a . Z e b r a n e z w i e l u r ó ż n o j ę z y c z n y c h , sto także trudno każdorazowo telnikom tury i zapoznanie Oceanię czasopism w się z koncepcją Poszczególne Pozostałe artykuły zostały czę­ poprzedzone okresie dotyczą tras żeglarskich przedkolumbijskim, analizy Ameryki są nautycznym zdolnościom zaś stanowią roślin, z Polinezją. Inków podsumowanie zasięgu łączących i ich wiedzy kul- ! Amerykę mających D w a następne archeologicznych ', czy­ Heyerdahla o pacyficznym pochodzeniu studia na rzecz d a w n y c h k o n t a k t ó w poświęcone naukowych, r e d a k c y j n y m w s t ę p e m . C a ł o ś ć t w o r z y j a s n y obraz u m o ż l i w i a j ą c y Polinezji. czyć dostępnych świad­ artykuły o wyspach Pacyfiku. poszukiwań autora na wyspach Galapagos, Wyspie Kokosowej i Wielkanocnej. Dodatkowo wy w w y d a n i u a u s t r i a c k i m zamieszczono H e y e r d a h l a .oraz obs;zerny artykuł, będący szczegółowy analizą pisma życiorys nauko­ „kohau-roingo-rongo" z W y s p y Wielkanocnej, opublikowany uprzednio w 2 tomie s ł y n n y c h r a p o r t ó w weskiej ekspedycji naukowej archeologicznej ma w y s p y wschodniej nor­ 'Polinezji. A. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a , Z historii i socjologii Kultury, P-Z. P W N , W a r s z a w a 1969, ss. 531. W y b ó r p r a c p i s a n y c h w okresie 1954-1968. Z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r k i t r a d y c y j n i e koncentrują się wokół zagadnień nej p r z e d p a r u l a t y Kultury teoretycznych, nie zamieszczonych teoria k u l t u r y c z y u j ę c i e badań k u l t u r y , w tej k s i ą ż c e masowej w poprzedniej o n a do w y d a ­ p r a c y , j a k np. t z w . tego p r o b l e m u u M a r k s a empirycznych służących nawiązuje poprzez p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h za materiałową k s i ą ż c e u o g ó l n i e ń . T e r o z w a ż a n i a poprzedzone oraz wskazanie dokumentację „szczegółowych zawartych w są analizą p r ą d ó w jest to c i e k a w y p r z y c z y n e k do h i s t o r i i m y ś l i tamtej umysłowych pa­ n u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u warszawskich intelektualistów skupionych w o k ó ł Warszawskiej", koncepcji semiotyczna „Biblioteki społecznej w Polsce • w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u . W. K. Komitet Lud Słowianoznawstwa Białoruski. Polskiej Akademii T o m V I I . Suplement Nauk. do t o m u V Zakład Słowianoznawstwa. i V I . W a r s z a w a 1969, ss. 417, 1 r y c . 12 Omówienia 192,3) i wstępne opracowane kologów aneksy, przez komentarze muzycznych, nazw Białoruskiego oceny pracy współczesnych tańców) naukowej Michała językoznawców, i przypisy, indeksy oraz e r r a t a d o t y c z ą Federowskiego folklorystów (miejscowości, ostatnich i (1853¬ etnomuzy­ informatorów, skal z 6 tomów Ludu dwóch tego autora. T. M . C . K o w a l c z y k Małgorzata, Wierzenia pogańskie za pierwszych Piastów, Wydaw­ n i c t w o Ł ó d z k i e , Ł ó d ź 1968, ss. 147, r y c . 44, m a p y 4 Wśród prac poświęconych religii pogańskich Słowian książka M. Kowalczyk jest j e d n ą z n i e w i e l u o p a r t y c h p r a w i e w y ł ą c z n i e n a m a t e r i a l e a r c h e o l o g i c z n y m . C e lem j e j jest opisanie archeologicznych śladów religii p o g a ń s k i e j n a ziemiach s k i c h w okresie od V I do p o ł . X I I w i e k u , t j . do c z a s u prawdopodobnego cia zorganizowanych wszystkie znaleziska skimi n a terenie ognisk archeologiczne, dzisiejszej graficzne, a t a k ż e w i a d o m o ś c i riału etnograficznego kultu starych mogące Polski, stosując etnograficzne bogów. mieć Autorka związek porównawczo wygaśnię­ szczegółowo omawia z wierzeniami źródła pisane pol­ pogań­ i ikono­ z p r z e ł o m u X I X i X X wieku. Z mate­ w y k o r z y s t u j e a u t o r k a dane dotyczące kultury duchowej S ł o - > �257 RECENZJE wian, a z n a j d u j ą c e potwierdzenie w ź r ó d ł a c h archeologicznych. P o z o s t a ł o ś c i kultu p o g a ń s k i e g o o m ó w i o n e z o s t a ł y w trzech grupach: archeologiczne ś l a d y k u l t u zor­ g a n i z o w a n e g o ( ś w i ą t y n i e , o ł t a r z e , k r ę g i k u l t o w e , p o s ą g i ) , k u l t z m a r ł y c h (typy g r o ­ b ó w , magia ochronna przed ¡zmarlymi, w y p o s a ż e n i e g r o b ó w ) , archeologiczne ś l a d y w i e r z e ń m a g i c z n y c h (amulety, p r z e d m i o t y s ł u ż ą c e m a g i i s y m p a t y c z n e j , p i s a n k i , o f i a ­ r y z a k ł a d z i n o w e , k a m i e n i e ) . W e w n i o s k a c h a u t o r k a s t w i e r d z a , ż e dalsze i s y s t e ­ m a t y c z n e b a d a n i a tego r o d z a j u p r z y c z y n i ą s i ę do w y j a ś n i e n i a w i e l u k w e s t i i s p o r ­ n y c h i d o t ą d nie w y j a ś n i o n y c h . M. W. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, ce E t n o l o g i c z n e , T . I X , W r o c ł a w Sh-ipibo, P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , 1969, ss. 167, r y c . 94 + 4 kol., m a p y 2 Pra­ Monografia A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j p o ś w i ę c o n a k u l t u r z e I n d i a n Shipibo, j e d ­ nego z k o p i e n i a o z y c h p l e m i o n M o n t a n i i p e r u w i a ń s k i e j , o p a r t a z o s t a ł a w g ł ó w n e j m i e r z e n a w y n i k a c h w ł a s n y c h b a d a ń , p r o w a d z o n y c h w r o k u 1948. A u t o r k a z a j ­ m u j e się przede w s z y s t k i m k u l t u r ą m a t e r i a l n ą Shipibo. O m a w i a ich budownictwo, p o d s t a w y gospodarcze, p o ż y w i e n i e , r z e m i o s ł a (ze s z c z e g ó l n y m z w r ó c e n i e m u w a g i n a w y r o b y c e r a m i c z n e s ł y n n e w c a ł e j M o n t a n i i ) , s t r ó j i ozdoby, s z t u k ę . W trzech ostatnich r o z d z i a ł a c h autorka z a j m u j e s i ę n i e k t ó r y m i zagadnieniami z dziedziny kultury s p o ł e c z n e j i duchowej Shipibo, j a k r ó w n i e ż przemianami zachodzącymi w i c h k u l t u r z e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z b i a ł y m i . A. K r u p a V i k t o r , The Maori Language, M o s k w a 1968, ss. W. 100 K o l e j n a p r a c a z s e r i i „ J ę z y k i A z j i i A f r y k i " . J e j autor — z n a n y s ł o w a c k i o r i e n ­ talista — daje s y n t e t y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę j ę z y k a autochtonicznych m i e s z k a ń c ó w N o w e j Z e l a n d i i — M a o r y s t ó w i u k a z u j e jego m i e j s c e p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h j ę z y k ó w polinezyjskich. Poddaje precyzyjnej analizie lingwistycznej m a o r y j s k ą fonetykę, słownictwo, morfologię, syntaksę, a całość u z u p e ł n i a m a ł y m s ł o w n i c z k i e m i fragmentem maoryjskiego t e k s t u . P r a c a u k a z u j e w s p ó ł c z e s n e rozbicie j ę z y k a maoryjtskiego n a d w a d i a ­ l e k t y i proces z m i a n , j a k i e z a s z ł y w n i c h pod w p ł y w e m k o n t a k t u z j ę z y k i e m a n ­ g i e l s k i m . M a t e r i a ł u do n a u k o w e j a n a l i z y d o s t a r c z y ł y n a j w a r t o ś c i o w s z e p u b l i k a c j e l u d o w e j l i t e r a t u r y m a o r y j s k i e j , a t a k ż e s ł o w n i k i , g r a m a t y k i , p o d r ę c z n i k i szkolne, opracowania naukowe oraz w y d a w a n e w s p ó ł c z e ś n i e w Nowej Zelandii czasopisma w języku maoryjskim. A. Lé vi - S t r a u s s Claude, Myśl nieoswojona, PW1N, Warszawa 1969, ss. P-Z. 410 L é v i - S t r a u s s w y d a ł j u ż t r z y z c z t e r e c h z a p l a n o w a n y c h s w y c h Mithologiques, ale P W N z a p r e z e n t o w a ł n a m n a r a z i e jego w c z e ś n i e j s z ą p r a c ę , k t ó r a w p e w n y m sensie m o ż e b y ć u z n a w a n a z a k l u c z do Le cru et le cuit. J a k w s z y s t k i e jego p r a ­ ce, r ó w n i e ż ta w y w o ł a ł a w ś w i e c i e n a u k o w y m w i e l k i e p o l e m i k i i d y s k u s j e , w ś r ó d p e ł n y c h z a c h w y t u r e c e n z j i nie b r a k t e ż g ł o s ó w o d s ą d z a j ą c y c h L é v i - S t r a u s s a od c z c i i w i a r y , z a r z u c a j ą c y c h m u w r ę c z a n a u k o w o ś ó . K s i ą ż k a ta b y ł a j u ż u p r z e d n i o r e c e n z o w a n a ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I , rec. — A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a ) , w i ę c c h c e m y t e r a z tylko o d n o t o w a ć j e j w y d a n i e w j ę z y k u p o l s k i m . „ B i b l i o t e k a S o c j o l o ­ giczna". W. L u n d b a e k Torben, Áfricas S o n d a g s u n i v e r s i t e t e t - B i n d 70, ss. 17 — Etnografia Polska, t. X I V z. 2 Kultur, 80 Muńksgaards Forlag, Kobenhavn K. 1967. �258 RECENZJE Popularnonaukowe kańskiej Działu z ogólnym opracowanie, Etnograficznego podziałem sztukę. skich pasterstwo Przedstawiona przedsięwzięć w autorem Narodowego etnicznym i j ę z y k o w y m sady s t r u k t u r y p l e m i e n n e j myślistwo, którego Muzeum wreszcie w zajęcia religię dziedzinie. sekcji afry­ Zapoznając następnie mieszkańców Osobny rozdział jest — oraz z uwzględnieniem poświęcony za­ Afryki i wierzenia animistyczne jest h i s t o r i a p e n e t r a c j i e u r o p e j s k i e j tej kierownik Kopenhadze. Afryki, praca omawia i rodzinnej, podstawowe i rolnictwo, jest duń­ kształtowa­ n i u s i ę n o w y c h p a ń s t w i i c h d ą ż e n i u do m o d e r n i z a c j i . M. A. K. Metody ilościowe w socjologii, P W E , W a r s z a w a 1968, ss. 433 P r a c a z b i o r o w a n a u k o w c ó w z S y b e r y j s k i e g o C e n t r u m N a u k o w e g o pod red. W. S z u b l i n a i in. S t o s o w a n i e metod i l o ś c i o w y c h ima t ę n i e w ą t p l i w ą z a l e t ę , ż e w n i o s k i p r z y i c h pomocy u z y s k i w a n e m o g ą b y ć g e n e r a l i z o w a n e i w e r y f i k o w a n e p r z e z n i e z a l e ż n y c h i n i e w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze s o b ą 'badaczy. T e o r e t y k czy p r a k t y k w y k o r z y s t u j ą c y uzyskane t ą drogą w y n i k i m a p e ł n ą kontrolę nad tokiem p o s t ę p o ­ w a n i a badawczego s w e g o p o p r z e d n i k a , co p o z w a l a m u u n i k n ą ć jego b ł ę d ó w , z a ś s a m a m o ż l i w o ś ć w e r y f i k a c j i s t w a r z a w i ę k s z e z a u f a n i e do p r a c u c z o n y c h spoza w ł a s n e g o o ś r o d k a badawczego. O w o d ą ż e n i e do s t a n d a r y z a c j i imetod widoczne r ó w n i e ż w n a u c e p o l s k i e j jest j e d n ą z p r z y c z y n p r z e t ł u m a c z e n i a tej k s i ą ż k i , k t ó r a cieszy s i ę w Z S R R stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą i od 1964 r. b y ł a j u ż k i l k a k r o t ­ nie wznawiana. W. Metody statystyczne w socjologii, wybrane zagadnienia, K . S z a n i a w s k i e g o , P W N , W a r s z a w a 1968, ss. 318 Praca zbiorowa pod K. red. Problematyka statystyczna, sygnalizowana zaledwie w w y d a n y c h przed p a r u l a ­ t y „ M e t o d a c h b a d a ń socjologicznych" (pod r e d . S. N o w a k a ) , z n a l a z ł a tu obszerne r o z w i n i ę c i e . K s i ą ż k a jest p l o n e m odbytej w m a r c u 1966 r. k o n f e r e n c j i socjologicz­ n e j , gidzie d y s k u t o w a n o w ł a ś n i e te z a g a d n i e n i a , m . i n . — G . Lissowakfi: Problem doboru próby, K . S z a n i a w s k i : Indukcja statystyczna w badaniach socjologicznych, A . S z a r k o w s k i : O miernikach zależności między zmiennymi losowymi. Zagadnienia w y ł o ż o n e są przystępnie, w s p o s ó b „ n i e m a t e m a ł y c z n y " , dzięki czemu z pracy m o g ą k o r z y s t a ć c z y t e l n i c y o w y k s z t a ł c e n i u m a t e m a t y c z n y m n a poziomie szskoły ś r e d n i e j . W. K . P a w ł o w s k i 11969, ss-. 246 T a d e u s z , Metodologiczne zagadnienia humanistyki, P W N , Warszawa W y b ó r a r t y k u ł ó w , w części publikowanych j u ż w prasie specjalistycznej. K s i ą ż ­ k a p o m o c n a z a r ó w n o w p r a c y teoretycznej (rozdz. I I — . P o j ę c i a typologiczne w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h , rozdz. V I — O pozornych (zależnościach przyczyno­ wych), j a k też, a m o ż e przede wszystkim, w p r a c y badawczej, przy f o r m u ł o w a n i u w s t ę p n y c h hipotez i u k ł a d a n i u a n k i e t y (rozdz. I I I — L o g i c z n a t e o r i a p y t a ń , r o z d z . I V — P o m i a r w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h : t u m. i n . — p r o b l e m r e p r e z e n t a c j i , r o z d z . V — P o j ę c i e w s k a ź n i k a w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h ) . W rozdziale I c i e k a w e r o z w a ­ ż a n i a n a d p e r s w a z y j n y m sposobem d e f i n i o w a n i a i a r g u m e n t a c j i w s p ó ł w y s t ę p u j ą cych z z a a n g a ż o w a n i e m emocjonalnym. W, K . P u c z k ó w P . I . , Formirowanije nasielenija Melanezii, M o s k w a il968, ss. 226 K o l e j n a p r a c a radzieckiego etnografa p o ś w i ę c o n a e t n o d e m o g r a f i c z n y m p r o b l e ­ m o m Oceanii. Autor n a p r z y k ł a d z i e m a t e r i a ł u d o t y c z ą c e g o centralnej i p o ł u d n i o w e j Melanezjl ukazuje etniczną i demograficzną strukturę poszczególnych archipelagów, �259 RECENZJE poddaje analizie uwzględnieniem ważniejsze lat etapy powojennych. etnicznej Na nego statystycznego i kartograficznego etnicznego składu ludności układowi etnicznego rozwoju tej części poszczególnych rozdziałów, tych bogatego ze szczególnym materiału wysp faktograficz­ charakteryzuje kolejne etapy formowania Melanezji, śledzi nych grup w coraz w i ę k s z e s p o ł e c z n o ś c i dalszego historii podstawie procesy narodowe, konsolidacji m a ł y c h stara s i ę w s k a z a ć Oceanii. Całość posiada pracy, się plemien­ perspektywy dzięki jednolitemu charakter encyklopedyczny ułatwiając znacznie d o r a ź n e z niej korzystanie. R o g o z i ń s k i Z e n o n , W s t ę p do statystyki społecznej tody, zastosowanie, W a r s z a w a 1969, ss. 219, bibl. — przedmiot, A. P-Z. zadania, me­ O b o k z a g a d n i e ń w y m i e n i o n y c h w podtytule, o b s z e r n i e o m ó w i o n e z a s t o s o w a n i a s t a t y s t y k i w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h i h u m a n i s t y c z n y c h , z a r y s h i s t o r i i m y ś l i staty­ s t y c z n e j ( ś w i a t o w e j i p o l s k i e j ) . P r z e g l ą d p r o b l e m ó w o r g a n i z a c j i s ł u ż b y statystycznej o r a z g r o m a d z e n i a i n f o r m a c j i , a t a k ż e l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u (metodologia, w y n i k i zastosowań, podręczniki, wydawnictwa G U S ) . T. M. T a z b i r J a n u s z , Szlachta Ameryki przez Hiszpanów. C. a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju I n s t y t u t H i s t o r i i P A N , W a r s z a w a 1969, P W N , ss. 170 W ś r ó d stosunkowo l i c z n i e w y d a w a n y c h u n a s ostatnio p r a c o t e m a t y c e a m e r y kanistycznej k s i ą ż k a J . Tazbira zajmuje p o z y c j ę w y j ą t k o w ą poruszając problem w n a u c e p o l s k i e j dotychczas n i e p o d e j m o w a n y , j e ś l i n i e l i c z y ć k i l k u n i e w i e l k i c h a r t y k u ł ó w . A u t o r p r z e d s t a w i a m i a n o w i c i e drogi, j a k i m i p r z e d o s t a w a ł y s i ę do P o l ­ ski X V I — p o c z ą t k ó w X I X w i e k u w i a d o m o ś c i o m i e s z k a ń c a c h Ameryki, z a z n a j a ­ mia z ó w c z e s n y m i w y o b r a ż e n i a m i o nich samych 1 ich kulturze, a t a k ż e z o p i n i ą 0 h i s z p a ń s k i c h k o n k w i s t a d o r a c h i i c h p o s t ę p o w a n i u w s t o s u n k u do l u d n o ś c i t u ­ b y l c z e j . W ostatnich r o z d z i a ł a c h o m a w i a J . T a z b i r r o l ę t a k popularnego w X V I I I - w i e c z n e j E u r o p i e „ m i t u i n d i a ń s k i e g o " w k u l t u r z e polskiego O ś w i e c e n i a . A. Topolski Jerzy, Metodologia historii, P W N , W a r s z a w a 1969, ss, W. 475 A s u m p t do p o d j ę c i a tej p r a c y s t a n o w i ł o w y s z p e r a n e g d z i e ś w s t a r e j k s i ą ż c e L a n g l o i s i Seignobos zdanie, ż e h i s t o r i a jest d y s c y p l i n ą , w k t ó r e j jest n i e z w y k l e w a ż n e , a b y j e j adepci m i e l i c a ł k o w i t ą ś w i a d o m o ś ć metody, j a k ą s i ę p o s ł u g u j ą . S t o s u j ą c s i ę do tej d y r e k t y w y T o p o l s k i p r z e k o p a ł o l b r z y m i e p o l e l i t e r a t u r y , p r z y ­ s w a j a j ą c n a m , j a k m o ż n a u f a ć , w s z y s t k o , co z o s t a ł o o p u b l i k o w a n e w t y m p r z e d ­ m i o c i e w c i ą g u ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. J e s t to p r a c a n a g r u n c i e n a u k i p o l ­ s k i e j w p e w n y m sensie p i o n i e r s k a i c h o ć s p o s ó b u j m o w a n i a t e m a t u b u d z i t u 1 ó w d z i e pewne, k o n t r o w e r s j e , z a s ł u g a a u t o r a jest t y m w i ę k s z a , i m m n i e j s z a jest z n a j o m o ś ć w y k ł a d a n y c h p r z e z niego z a g a d n i e ń . D z i e ł o Topolskiego jest a m b i t n ą p r ó b ą z b l i ż e n i a n a u k i do u c z o n y c h . O b y u d a n ą . W. V i c k e r s Goeffrey, Value Systems and Social Process, K. L o n d o n 1968, ss. 216 C z ę ś ć p i e r w s z a p o ś w i ę c o n a jest ekologii i d e i , w t y m t y c h s y s t e m ó w w a r t o ­ ści, k t ó r e z o r g a n i z o w a n e s ą w o k ó ł k o n c e p c j i p o s t ę p u . C z ę ś ć d r u g a p o r u s z a p r o b l e ­ m y z a r z ą d z a n i a s p o ł e c z n o ś c i a m i , o m a w i a t a k ż e zagadnienie k r y z y s u porozumienia i r o z u m i e n i a (mimo p e ł n i z a b e z p i e c z e n i a technicznego!) w czasach g w a ł t o w n y c h zmian s p o ł e c z n y c h . C z ę ś ć trzecia traktuje o perspektywach niesionych z rozwojem n a u k o c z ł o w i e k u w p o ł ą c z e n i u z p o s t ę p e m n a u k f i z y c z n o - b i o l o g i c z n y c h , ze w z g l ę ­ du n a i c h k o n c e p c y j n e r o z w i ą z a n i a . r . M . c. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/444321ecaa6602cc1da89412a76007e3.pdf 5c17514a4c36ba2b6a864d45fbb62b1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:740 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:682 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.287-314 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E T O M A S Z M A R S Z E W S K I , The Age of Maize Cultivation in Asia (a Review of Hypotheses and New Ethnographical, Linguistic and Historical Data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia (Further Inve­ stigations) „Folia Orientalia", t. 10: 1969, s. 91-191; 1 mapa. Botanikom, historykom kultury, geografom, a także historykom gospodarczym nie jest obca doniosła rola, jaką liczne odmiany kukurydzy odegrały w gospodarce Nowego i Starego Świata. Pochodzenie tej rośliny i czas jej pojawienia się w Sta­ rym Świecie nie zostały jeszcze dotąd ostatecznie ustalone. Zdaniem większości ba­ daczy roślina ta rozwinęła się w Ameryce, przy czym przeważa opinia, że jej udo­ mowienie dokonało się na obszarze dzisiejszego Meksyku, gdzie w dolinie Tehuacan znaleziono kolby kukurydzy, z których najstarsze liczą 6-7 tysięcy lat. Taką datę podaje wybitny znawca tego problemu P. C. Mangelsdorf, który poświęcił sprawie udomowienia kukurydzy i jej dziejom szereg w a ż n y c h studiów wykorzystanych w recenzowanej tu pracy . Z drugiej strony botanik amerykański Anderson (1945) w y s u n ą ł hipotezę, której słuszności nie wykluczało również szereg innych badaczy amerykańskich (np. Carter 1963), japońskich (np. Suto i Yoshida 1956) i indyjskich (np. Vishnu Mittre i Gupta 1966), chociaż on sam się później z niej wycofał — a według której ojczyzną kukurydzy mogła być Birma Północna. Jeżeli idzie o z w o l e n n i k ó w amerykańskiego pochodzenia kukurydzy, to znacz­ na ich część jest zdania, że przeniesienie uprawy tej rośliny z Ameryki do Starego Świata zostało dokonane po wyprawach Kolumba. Równocześnie nie brak g ł o s ó w wśród geografów, botaników i historyków kultury, jak Stonor i Anderson (1949), Sauer (1952), Heine-Geldern (1958), Carter (1953, 1963, 1964) i inni, że uprawa k u ­ kurydzy mogła zostać przeniesiona z Ameryki do Azji (lub vice versa) drogą transрасу ficzną w czasach przedkolumbijskich. Należy przy tym dodać, że adherenci tego poglądu różnią się pomiędzy sobą co do czasu, w którym to mogło ewentual­ nie nastąpić, czyniąc odpowiedzialnym za to ten lub ów lud mieszkający na wy­ spach Pacyfiku, czy też na jego azjatyckich wybrzeżach. W każdym razie ich hi­ potezy otwierają szerokie horyzonty przed badaczami z w i ą z k ó w kulturowych po­ między Starym a Nowym Światem. Odosobnione stanowisko zajmuje wybitny skądinąd uczony, jakim jest botanik M. D. W. Jeffreys, który w swej hipotezie (bardzo słabo zresztą uzasadnionej) do­ wodzi, że uprawa kukurydzy została przeniesiona z Ameryki do Starego Ś w i a t a w średniowieczu szlakiem transatlantyckim. Mieli tego dokonać Arabowie, którzy 1 7 1 T. Marszewski nie zna jednak dwóch artykułów Mangelsdorfa, które mogłyby rzucić pewne światło na interesujące go zagadnienie. Mam tu na myśli artykuł New evidence on the origin and ancestry of maize, „American Antiquity", t. 19, nr 4, s. 409-410, oraz Reconstructing the ancestor of corn, „Proc. of American Philo­ sophical Soc", t. 102, nr 5, s. 454-463. �288 RECENZJE jakoby wprowadzili uprawę tej rośliny zrazu w Azji Zachodniej, a potem i Po­ łudniowej, aż po Filipiny włącznie. Tak duża rozbieżność opinii naukowych co do czasu i miejsca udomowienia kukurydzy i co do początków wprowadzenia uprawy tej rośliny w Starym Świecie pochodzi przede wszystkim stąd, że badacze interesujący się tym problemem nie wykorzystali wszystkich istniejących źródeł mogących rzucić jakieś światło na to zagadnienie i budowali swe hipotezy na niewielkich, a w każdym razie na bardzo niepełnych grupach ś w i a d e c t w źródłowych. Dopiero Tomasz Marszewski w swej recenzowanej tu pracy nie tylko dokonał przeglądu wszystkich hipotez odnośnie do czasu i miejsca wprowadzenia uprawy kukurydzy do Azji, ale przede wszystkim sklasyfikował i uporządkował wszelkie rodzaje źródeł do tego problemu, kładąc w ten sposób jako pierwszy realne podstawy do badań nad najważniejszym od­ cinkiem dziejów uprawy kukurydzy w Starym Świecie. Marszewski przedstawił też w obu częściach swej pracy („Folia Orientalia" t. 4 i t. 10) pewne własne su­ gestie, a nawet w ł a s n ą hipotezę w tym zakresie w oparciu o szeroki wachlarz róż­ norodnych źródeł, które potrafił nader umiejętnie wykorzystać. Wysunięta przez Marszewskiego hipoteza sugeruje (por. „Folia Orientalia", t. 10, s. 190-191), że pierwsze wprowadzenie pewnych „prymitywnych" t y p ó w kukurydzy z Ameryki do Azji mogło mieć miejsce jeszcze w czasach przedkolumbijskich. Marszewski uważa jednak za przedwczesne, w obecnym stanie badań, aby można było udo­ wodnić jaką drogą lub drogami mogło to zostać dokonane. Autor nie wyklucza, że stało się to za pośrednictwem drogi wiodącej ku Himalajom przez zachodni Syjam lub zachodnią Birmę względnie przez Wietnam i Laos, przy czym droga penetracji z Ameryki na P ó ł w y s e p Indochiński mogła biec przez którąś z wysp położonych na Oceanie Indyjskim. Zastanawiając się nad poszczególnymi kategoriami źródeł, które mogą w n i e ś ć jakieś wartościowe dane do badań nad interesującym go problemem, Tomasz Mar­ szewski zwraca u w a g ę na szczególną wartość następujących informacji: 1. Dane taksonomiczne i cytogenetyczne, tzn. dotyczące zewnętrznej i we­ wnętrznej morfologii form kukurydzy uprawianych przez rozmaite ludy Azji. 2. Dane paleobotaniczne, a więc przede wszystkim rezultaty badań (zresztą bar­ dzo trudnych) nad ewentualnymi fosylnymi i subfosylnymi szczątkami kukurydzy; badania takie mogą pozwolić na ustalenie terminu ante quern wprowadzenia upra­ wy kukurydzy do Azji. 3. Dane archeobotaniczne, tzn. odciski fragmentów kukurydzy na ceramice, oraz dane ikonograficzne, tzn. wyobrażenia tej rośliny na zabytkach archeologicz­ nych, itp. 4. Informacje źródeł pisanych, przede wszystkim azjatyckich, ale również i europejskich traktujących o Azji. 5. Dane etnobotaniczne dotyczące roli i miejsca kukurydzy w gospodarce, obrzędach, mitologii i tradycjach historycznych ludów azjatyckich. 6. Rezultaty analizy semantycznej i etymologicznej lokalnych nazw kukurydzy w powiązaniu z ich geograficznym rozmieszczeniem. Analiza taka jest szczególnie ważna jeżeli idzie o wykrycie najstarszego centrum uprawy tej rośliny w Azji i ustalenie kierunków jej wczesnego rozprzestrzeniania się. T. Marszewski, zastanawiając się następnie nad dotychczasowym w k ł a d e m wy­ żej wymienionych dyscyplin do problemu badań nad początkiem uprawy kuku­ rydzy w Azji, podkreśla zwłaszcza ważność wszystkich badań taksonomicznych w tym zakresie, od Collinsa (1909, 1920) po Suto i Yoshida (1956) oraz VishnuMittre i Gupta (1966). Badania tych uczonych objęły kolekcje kukurydzy z całego �RECENZJE 289 prawie obszaru Azji (Turcja, Azerbejdżan, Iran, Azja Środkowa, Afganistan, Indie, Nepal, Birma, Filipiny, Japonia, Chiny i wschodnia Syberia). Suto i Yoshida w swej pracy stanowiącej najobszerniejsze studium nad formami kukurydzy uprawianymi w Azji wyróżniają piąć różnych r a s , podając przy tym ich szczegółową charakte­ rystykę, zasięg i domniemane pochodzenie. Z tych pięciu ras tzw. „perska" i „egej­ ska", najbardziej zbliżone do prymitywnych odmian kukurydzy amerykańskiej, by­ ły — w e d ł u g zdania Suto i Yoshida — uprawiane w A z j i już w okresie przedkolumbijskim. Natomiast inne rasy rozprzestrzenić się miały na tym kontynencie w późniejszych czasach. Marszewski, omawiając wyniki badań tych japońskich uczonych, dochodzi do słusznego przekonania, że niektóre ich wnioski są nieco przedwczesne i że brak nam, dla uzyskania pełnego obrazu, badań taksonomicz­ nych nad kukurydzą uprawianą we wschodniej części P ó ł w y s p u Indochińskiego, co do której nie posiadamy jeszcze rozeznania morfologicznego. Spostrzeżenie Marszewskiego jest bardzo ważne z uwagi na to, że idzie tu o obszar, na którym m ó g ł powstać, jak to wynika z innych danych, pierwszy ośrodek uprawy kukurydzy w Azji. 2 Analizując następnie rezultaty prac paleobotanicznych mogących rzucić pewne światło na czas wprowadzenia uprawy kukurydzy do Azji, Marszewski odnosi się ostrożnie do poglądu Vishnu-Mittre i Gupta (1966) w sprawie wczesnego datowa­ nia (ewentualnie X I I I lub X I V w.) subfosylnych p y ł k ó w kukurydzy znalezionych w górach zachodniego Kaszmiru. Z drugiej jednak strony zdaniem Marszewskiego. gdyby nawet pyłki te pochodziły z okresu wczesnopokolumbijskiego, byłoby to dla tych tak odległych od wielkich szlaków komunikacyjnych terenów wystarczająco wczesne świadectwo mogące przemawiać pośrednio za wprowadzeniem kukurydzy do A z j i już w okresie przedkolumbijskim. Zgadzając się z pierwszą częścią wnio­ sku Marszewskiego muszę tu jednak podnieść, że nie bardzo przekonująca wy­ daje mi się jego część druga. Czy jednak naprawdę potrzeba było dłuższego czasu, aby przenieść uprawę kukurydzy z wybrzeża południowej Azji na teren Himala­ jów? Nie wydaje mi się to konieczne. Przecież kupcy czy pielgrzymi mogli prze­ nieść znajomość tej rośliny z wybrzeży Indii do Kaszmiru w ciągu paru lat. W związku z tym nie jest wykluczone pośrednictwo Portugalczyków w okresie pokolumbijskim. Przypomnieć tu należy w istocie, że Portugalczycy, którzy prawdo­ podobnie uprawiali kukurydzę w Mina na wybrzeżu Afryki zachodniej już w 1502 r, (por. jednak o tym Mauny, Tableau géographique de 1'Ouest Africain au moyen age, I F A N - D a k a r 1961, s. 240-241), mogli z łatwością przenieść jej uprawę do Goa na wybrzeżu Indii, gdzie posiadali swą kolonię już w 1510 r. Stąd już bardzo ła­ two znajomość tej rośliny mogła dojść do Kaszmiru, gdzie kukurydza mogła zna­ leźć się już w połowie X V I w. Oczywiście przypuszczenie to może mieć jakieś pod­ stawy jedynie w tym wypadku, gdyby kukurydza z Mina i z Kaszmiru należała do tych samych ras. T. Marszewski odnosi się również z dużą ostrożnością do rzekomych wyobra­ żeń kukurydzy na chińskich zabytkach archeologicznych i ikonograficznych, a zwłaszcza do rzekomego wyobrażenia kukurydzy na steli z Szan-si pochodzącej z czasów dynastii Han (początek naszej ery), o którym pisze chiński uczony Czang Jen-Hsia (1967). U w a ż a on, że może tu chodzić o wyobrażenie innej rośliny upraw­ nej z rodziny Gramineae. Podkreśla też, że najstarsze znane wyobrażenie kukury2 Termin rasa użyty tu został w znaczeniu bot. w ę ż s z y m niż gatunek, lecz szerszym niż odmiana. Określa populację danego gatunku odizolowaną w pewnym środowisku, do którego przystosowując się, nabywa ona nieco odrębnego zespołu cech genetycznych — izolat (Przyp. red.). 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V , z. 2 �290 RECENZJE dzy w źródłach chińskich pochodzi dopiero z końca X V I wieku. Marszewski nie mając też możliwości zweryfikowania Siedowa, który dopatruje się wyobrażeń k u ­ kurydzy na pewnych reliefach khmerskich z X I I wieku, odnosi się do tej identy­ fikacji, moim zdaniem fantastycznej, z dużą rezerwą. Szczególnie interesujące są rozważania Marszewskiego na temat przydatności źródeł etnograficznych w badaniach nad czasem uprawy kukurydzy w Azji. Autor zbadał osobiście w czasie swych prac terenowych, które prowadził w Assamie (głównie w Górach Luszai) w 1960 roku, tradycje miejscowe dotyczące tej upra­ wy, przy czym — co jest rzeczą nader ważną — wyniki jego badań są po części zgodne z wynikami dawniejszych badań terenowych Stonora (głównie w Górach Naga), który jest zdania, że początki uprawy kukurydzy na tym obszarze sięgają okresu przedkolumbijskiego. Według Marszewskiego, za bardzo odległym momen­ tem wprowadzenia kukurydzy do gospodarki szeregu ludów zamieszkujących H i ­ malaje i P ó ł w y s e p Indochiński przemawia duża rola, jaką roślina ta odgrywa w wierzeniach religijnych, rytuałach i tradycjach tych ludów. Wydaje się, że argu­ ment ten jest bardzo ważny, zwłaszcza jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę duży konser­ watyzm wierzeń religijnych i związanych z nimi rytuałów. W związku z tym autor dochodzi do wniosku, sformułowanego zresztą bardzo ostrożnie, że nie można zu­ pełnie odrzucić hipotezy Stratanowicza (1964) o istnieniu uprawy kukurydzy u l u ­ dów grupy Mon-Khmer już w odległej starożytności, chociaż stwierdza, że w obec­ nej postaci jest ona trudna do przyjęcia. Dużą zasługę Marszewskiego stanowi uporządkowanie nazw różnych odmian kukurydzy u ludów zamieszkujących Himalaje i Azję południowo-wschodnią i wschodnią. Autor zwraca przy tym u w a g ę na duże znaczenie, jakie prowadzone w tym kierunku badania mogą mieć dla ustalenia czasu i kierunków wprowadze­ nia uprawy kukurydzy do Azji. Również i te badania mogłyby potwierdzić hipo­ tezę Stratanowicza o uprawie kukurydzy u ludów Mon-Khmer już w odległej sta­ rożytności. Należy żałować, że autor nie objął swymi badaniami nazw kukurydzy w Azji Zachodniej i Środkowej: tureckich, tatarskich, kirgiskich, kaukaskich czy irańskich, świadomie chyba zawężając krąg swych poszukiwań do wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Azji i do obszaru Himalajów. A przecież byłoby ciekawie do­ wiedzieć się пр., że w przeciwieństwie do Persów, którzy określali kukurydzę nazwą dhurrat oznaczającą pierwotnie proso sorgho, mieszkający w głębi Azji K i r ­ gizi posiadali własną oryginalną n a z w ę dla tej rośliny, a mianowicie zügerü, b y ć może pokrewną węgierskiej nazwie kukurydzy — tengeri. Z drugiej strony byłoby może interesujące wskazać na to, że turecka nazwa kukurydzy misyr boghda'i (ściśle „pszenica egipska") mogłaby w s k a z y w a ć na Egipt jako na pośrednie ogniwo penetracji uprawy kukurydzy z Europy południowej do Turcji. Sprzeciwia się jed­ nak temu włoska nazwa kukurydzy grano turco i francuska blé de Turquie, które w s k a z y w a ł y b y na Turcję jako na miejsce, skąd uprawa kukurydzy dotarła do Włoch i do Francji. Inna turecka nazwa tej rośliny řcoícoroz (skąd nasza „kukury­ dza") ma chyba charakter rodzimy. Interesujące jest też, że u jednego z ludów tureckich na Kaukazie kukurydza nosi n a z w ę Turk bughdai („pszenica turecka"), co w s k a z y w a ł o b y na kierunek ekspansji uprawy tej rośliny z Turcji na Kaukaz. W Egipcie istnieją dwa gatunki kukurydzy: żółty i biały. Pierwszy z nich zwie się w dialekcie lokalnym dhura misri (dosłownie „proso egipskie"), drugi zaś dhura, asz-szami (dosłownie „proso syryjskie"). Wskazywałoby to, że ten drugi gatunek przyszedł do Egiptu z północy, tj. z Syrii. Interesujące jest, że w Egipcie nie wy­ tworzyła się żadna specjalna nazwa arabska dla kukurydzy, którą w tym kraju określano mianem innego ziarna, od dawna uprawianego w Afryce (dhura). �RECENZJE 291 Т. Marszewski przeanalizował również dane źródeł pisanych dotyczące upra­ wy kukurydzy w Azji. Omówił więc źródła chińskie, wietnamskie, tajskie. khmerskie, tybetańskie, nepalskie, indyjskie, arabskie, portugalskie, hiszpańskie, włoskie, holenderskie, angielskie itd. Ze źródeł tych zdaje się wynikać, że Chiny południo­ we znały już kukurydzę w drugiej połowie X V I wieku (ewentualnie nawet w X V wieku, o ile źródło chińskie sygnalizowane przez japońskiego badacza Chiba jest wiarygodne), a Wietnam północny i Nepal środkowy — w X V I I wieku. Na­ tomiast Tybet południowo-wschodni być może znał już kukurydzę o wiele wcześniej pod nazwą ma rmos pa'i lo thog, którą znajdujemy w miejscowej kronice zaty­ tułowanej Rgyal Rabs Gsal Bai Me bong, skompilowanej, według tybetologa T u c ciego, w 1508 г., a według innych badaczy już w X V , a nawet w X I V wieku. J e ­ żeli istotnie nazwa ma rmos pa'i lo thog oznacza kukurydzę, to mielibyśmy tutaj najstarszą ze znanych, p e w n ą w z m i a n k ę źródłową o uprawie tej rośliny w Azji. Szkoda, że autor, który zresztą nie jest ani turkologiem, ani iranistą, nie prze­ badał dokładniej źródeł tureckich ani też perskich. Sięgnął natomiast do starych źródeł europejskich m ó w i ą c y c h o Turcji. W źródłach tych zastanowiła go wzmian­ ka zawarta w rachunkowej księdze weneckiego kupca Badoera bawiącego w K o n ­ stantynopolu w latach 1436-1444, gdzie jest mowa o jormento de Turchia. T a ostat­ nia nazwa jest włoskim odpowiednikiem łacińskiego terminu frumentum turcium oznaczającego kukurydzę w źródłach południowoeuropejskich okresu pokolumbijskiego. Do wiadomości tej, niewątpliwie bardzo ponętnej dla badacza, który przy­ puszcza istnienie w Azji uprawy kukurydzy w okresie przedkolumbijskim, Mar­ szewski odnosi się jednak bardzo krytycznie, nie wykluczając, że może tu chodzić 0 jakiekolwiek inne ziarno importowane z Turcji. Bardzo interesująca jest wzmianka o w y s t ę p o w a n i u kukurydzy na jednej z wysp archipelagu Bandan w południowo-wschodniej Azji, którą podaje w ł o s k i podróżnik Pigafetta w epoce bardzo wczesnej, a mianowicie w 1521 r. Roślina ta jednak wymieniona jest pod nazwą hiszpańsko-portugalską mahiz, która jest po­ chodzenia arawackiego (z Haiti). Czyżby na archipelagu Bandan nie istniała miej­ scowa nazwa kukurydzy? A może Pigafetta posłużył się tą nazwą na określenie jakiejś rośliny (niekoniecznie kukurydzy), która na wyspie posiadała swą w ł a s n ą nazwę? Sądzę, że sprawa ta, bardzo ważna, bo mogąca istotnie w s k a z y w a ć na przedkolumbijskie początki uprawy kukurydzy w południowo-wschodniej Azji, win­ na stać się przedmiotem szczególnie wnikliwych badań ze strony historyków kul­ tury i etnobotaników. Po przeanalizowaniu informacji źródeł pisanych m ó w i ą c y c h o uprawie kuku­ rydzy w Azji, Marszewski dochodzi do wniosku, że wszelkie wzmianki źródłowe traktujące o tej uprawie, a odnoszące się do Chin, Wietnamu, Tybetu, Iranu i I n ­ donezji i podejrzane o pochodzenie z okresu przedkolumbijskiego, winny zostać starannie przebadane przez specjalistów-filologów. Autor niewątpliwie ma rację, winien jednak rozszerzyć swe poszukiwania, jak już o tym wyżej wspomniałem, również i na źródła traktujące o Turcji i o Azji Środkowej. Bardzo słuszną jest dalsza uwaga T. Marszewskiego, iż brak informacji o upra­ wie kukurydzy na poszczególnych obszarach nie może być dowodem (zwłaszcza bio­ rąc pod u w a g ę przypadkowość tych informacji), iż rośliny tej nie uprawiano tam. Marszewski bardzo słusznie podkreśla w związku z tym, że ważne centra kulturowe 1 porty południowo-wschodniej Azji były zbyt odległe od obszarów intensywnej uprawy kukurydzy w północnych Indiach, w Syjamie i w Chinach, aby ich mie­ szkańcy mogli posiadać jakieś wystarczające informacje o tej uprawie. Po o m ó w i e n i u dawniejszych hipotez i po rozpatrzeniu różnorodnych danych �292 RECENZJE źródłowych odnośnie do problemu miejsca i czasu rozprzestrzenienia się uprawy kukurydzy w Azji, Marszewski przedstawia postulaty dalszych badań w tym za­ kresie, w y s u w a j ą c hipotezę — zresztą sformułowaną bardzo ostrożnie — iż upra­ wa tej rośliny została przeniesiona z Ameryki do południowo-wschodniej Azji już w okresie przedkolumbijskim. Szczególnie interesuje przy tym autora miejscami zwarty, miejscami zaś rozerwany i występujący wyspowo zasięg uprawy kukury­ dzy, rozciągający się od Turcji północnej poprzez Himalaje aż do P ó ł w y s p u Indochińskiego. Ważna tu jest sprawa zasięgów w y s t ę p o w a n i a dwóch najprymitywniej­ szych form kukurydzy azjatyckiej (tzw. rasy perskiej i rasy egejskiej), które po­ k r y w a j ą się na obszarze H i m a l a j ó w i gór sąsiednich. Ważny tu jest również fakt, że jedyne znane dotąd domniemane kopalne pyłki kukurydzy pochodzą z zachod­ niego Kaszmiru i że ewentualną w z m i a n k ę o kukurydzy spotykamy już w starej kronice tybetańskiej skompilowanej najpóźniej w 1508 r. W Himalajach i na obszarach sąsiednich można zauważyć również skojarzenie ważności kukurydzy w miejscowej gospodarce tradycyjnej z rolą, jaką ta roślina odgrywa w różnych przejawach wierzeń i kultów miejscowych ludów. Nader ciekawe są rozważania Marszewskiego nad tym, skąd i jakimi drogami wtargnęła uprawa kukurydzy na obszar Himalajów. Według jego hipotezy, zresztą doskonale uzasadnionej, punktem w y j ś c i o w y m uprawy tej rośliny w Azji połud­ niowo-wschodniej był P ó ł w y s e p Indochiński, skąd kukurydza mogła dotrzeć do Himalajów, zapewne już w okresie przedkolumbijskim, dwoma g ł ó w n y m i szlakami. Jeden z nich wiódł przez góry i doliny zachodniego Syjamu i wschodniej Birmy, przez obszary zajęte dziś przez najbardziej zwarty obszar uprawy kukurydzy w południowo-wschodniej Azji. Drugi szlak wiódł, według Marszewskiego, przez góry środkowego i północnego Wietnamu oraz przez północny Laos. Jak wynika z tego, autor recenzowanej pracy uważa, że najstarszym obszarem uprawy kuku­ rydzy w Azji była południowo-wschodnia część tego kontynentu, w szczególności zaś P ó ł w y s e p Indochiński. Tu, według jego zdania, najwcześniej rozpoczęto tę uprawę, po przeniesieniu kukurydzy z Ameryki przez Ocean Spokojny do Azji. Idąc za znakomitym znawcą stosunków przedkolumbijskich pomiędzy Starym a Nowym Światem, zmarłym niedawno uczonym austriackim Heine-Geldernem, Marszewski przypuszcza, że p e w n ą rolę w przeniesieniu tej uprawy mogły odegrać żeglarskie ludy południowo-wschodniej Azji, jak Wietowie, Czarnowie, a przed ni­ mi, jeszcze w odległej starożytności, lud kultury Dong-Son będący zapewne po­ chodzenia austronezyjskiego. Według Marszewskiego ta transpacyficzna droga mo­ gła zahaczyć o Indonezję. Autor odrzuca, i słusznie, możliwość przeniesienia upra­ wy kukurydzy z Ameryki do Azji drogą północną, przez Alaskę, a także fanta­ styczną hipotezę Jeffreysa o przeniesieniu tej uprawy z Ameryki przez Atlantyk do Azji zachodniej i dalej, aż do Chin, za pośrednictwem żeglarzy arabskich. Mar­ szewski nie wierzy też w pośrednictwo portugalskie, gdy chodzi o wprowadzenie „prymitywnych" odmian kukurydzy — co moim zdaniem jest już bardziej praw­ dopodobne — chociaż nie wyklucza on, że p e w n ą rolę przy wprowadzeniu uprawy tej rośliny na P ó ł w y s e p Indochiński mogła odegrać założona w 1519 r. portugalska faktoria w Martaban, z którego to portu prowadził szlak wiodący ku wschodniej Birmie. Sprawa ta wymaga jednak jeszcze, moim zdaniem, bardziej wnikliwych studiów. Mimo pewnych zastrzeżeń sformułowanych na poprzednich kartach niniejszej recenzji, zrozumiałych zresztą w sprawie tak spornej, jaką jest czas i miejsce wpro­ wadzenia uprawy kukurydzy do Azji, zastrzeżeń, do których jeszcze powrócę, uwa­ żam pracę Marszewskiego za znakomitą. Należy zwłaszcza z uznaniem podnieść za- �RECENZJE 293 lety metodolologiczne tej pracy, a zwłaszcza fakt uporządkowania źródeł mających stanowić podstawę przyszłych badań nad historią uprawy kukurydzy w Azji. Po­ dziwu godna jest również olbrzymia erudycja autora, który potrafił wykorzystać wszystkie dostępne mu źródła i wskazać na te, których przebadanie może rzucić nowe światło na sprawę pojawienia się tej uprawy w Starym Świecie. Sądzę, że pod tym w z g l ę d e m praca T. Marszewskiego przewyższa wszystko to, co napisano na temat uprawy kukurydzy w Azji. Jeżeli idzie o wykorzystanie źródeł pisanych, to autor sięgnął przede wszyst­ kim do źródeł azjatyckich (chińskich, wietnamskich, tajskich, tybetańskich, nepal­ skich i innych), wykorzystując przy tym cały szereg materiałów zupełnie nie zna­ nych swym poprzednikom. Marszewski wykorzystał m. in. jako pierwszy badacz fragment encyklopedii wietnamskiej z X V I I I wieku dotyczący rozprzestrzeniania się w północnym Wietnamie różnych odmian kukurydzy. Odkrył też w z m i a n k ę o tej roślinie w pewnym tekście czamskim z X V I I - X I X w., a także w s p o m n i a n ą już wyżej ewentualną informację o kukurydzy w kronice tybetańskiej, skompilo­ wanej w każdym razie przed końcem pierwszej dekady X V I wieku, a być może, jak sugerują niektórzy badacze, w X V , bądź nawet w X I V wieku. Inna wzmianka źródłowa, dopiero po raz pierwszy wykorzystana przez Marszewskiego, to infor­ macja kroniki nepalskiej skompilowanej na przełomie X V I I I / X I X wieku o prze­ niesieniu ziarna kukurydzy do doliny Katmandu w pierwszej połowie X V I I wie­ ku. Jeżeli idzie o źródła europejskie, to szczególnie ważna jest odkryta przez Mar­ szewskiego wzmianka o uprawie kukurydzy na pewnej wyspie archipelagu Bandan (na południe od Moluków) już w 1521 г., jako też bardzo ważna, ale w y m a g a j ą c a jeszcze przebadania informacja Badoera o formento de Turchia z lat 1436 -1444. Do wielu źródeł autor nie dotarł. Z tych nie przebadanych źródeł pisanych szczególną w a g ę dla interesującego go problemu mogą posiadać inskrypcje czamskie z X I I I - X V wieku. Nie jest wykluczone, jak sądzi Marszewski, że zawierają one dane o uprawie kukurydzy na Półwyspie Indochińskim w okresie przedkolum­ bijskim, co mogłoby ostatecznie wyjaśnić tę ciągle jeszcze niezbyt jasną sprawę. Podobną nadzieję pokłada autor w historycznych źródłach wietnamskich skompi­ lowanych przed X V I I wiekiem w źródłach assamskich pochodzących z tejże sa­ mej epoki. Jeżeli idzie o uprawę kukurydzy w zachodniej Azji, który to problem posiada w pracy Marszewskiego charakter marginesowy (czy nie należałoby w związku z tym zmienić tytułu pracy?), to szczególną w a g ę posiadałyby źródła perskie i tu­ reckie, a także i arabskie z I X - X V I I wieku. Te źródła Marszewski wykorzystał je­ dynie tylko odnośnie do Azji wschodniej i południowo-wschodniej, przy czym oparł się przeważnie na wyjątkach ogłoszonych w przekładzie francuskim przez G. F e r randa w latach 1913-1914. Trzeba zresztą podkreślić, że od czasu edycji Ferranda upłynęło już 66 lat i pojawiło się odtąd wiele nowych w y d a ń i przekładów t e k s t ó w arabskich, perskich i tureckich dotyczących Azji wschodniej i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej, które należałoby poddać analizie. Jeżeli idzie o pisane źródła tureckie, to wydaje mi się, że mogą one nawet mieć decydujące znaczenie dla wyjaśnienia sprawy początku uprawy przynajmniej jednego z gatunków kukurydzy w Azji Zachodniej. W grę wchodziły tu różne re­ jestry podatkowe itd., których jest m n ó s t w o w archiwach tureckich, a które nie są na ogół znane badaczom zajmującym się dziejami kukurydzy. Obecnie przy­ puszcza się, że uprawa kukurydzy została wprowadzona do Turcji w pierwszej ćwierci X V I wieku. Jak sądzi Willet (1962), chodzi tu o odmiany ,,hard grained flint maizes" pochodzące z Wysp Karaibskich i ze środkowej Ameryki. �294 RECENZJE Wydaje się, że warto było również zwrócić u w a g ę na źródła ruskie i ro­ syjskie z X V I I - X I X wieku, które mogłyby nas zorientować co do uprawy kukury­ dzy w Azji Środkowej, na Kaukazie i w Iranie. Podobne znaczenie dla Iranu mia­ łyby również relacje podróżników angielskich i francuskich z X V I - X I X w. Brak źródeł zmusił zapewne autora do ograniczenia swych dociekań do obszaru Azji południowo-wschodniej oraz do przylegających do tej części kontynentu wysp, chociaż z tytułu pracy zdaje się wynikać, że miał on zamiar zająć się problemem miejsca i czasu wprowadzenia uprawy kukurydzy w całej Azji. Tak się jednak składa, że teren, do którego zbadania autor musiał się ograniczyć w oparciu o po­ siadany przez siebie materiał źródłowy i o rezultaty własnych badań terenowych, jest szczególnie ważny jako ośrodek rozprzestrzenienia się uprawy kukurydzy w początku okresu pokolumbijskiego. Spotykamy tam bardzo prymitywne odmia­ ny tej rośliny. Na znaczenie tych obszarów dla dziejów uprawy kukurydzy w Sta­ rym Świecie zwraca u w a g ę między innymi znany historyk kultury Afryki R. Mauny, który — omawiając sprawę przeniesienia uprawy tej rośliny na Czarny Ląd — podkreśla (Tableau géographique de l'Ouest Africain au moyen age, s. 240), że problem pojawienia się kukurydzy w Azji południowo-wschodniej nie jest dotąd rozwiązany i że nie jest wykluczone, iż dotarła ona na te obszary bezpośrednio z Ameryki, drogą przez Ocean Spokojny. Czy kukurydza dotarła tą drogą i dalej k u zachodowi, do Iranu i do Turcji"? Na to pytanie trudno odpowiedzieć. W każdym razie z braku informacji o kuku­ rydzy w arabskim i perskim materiale źródłowym sprzed końca X V wieku nie mamy bynajmniej prawa wnioskować, że roślina ta nie była znana Arabom, Per­ som czy Turkom doby przedkolumbijskiej. W istocie źródła te, zawierając m n ó ­ stwo informacji o geografii Zachodniej Azji i o zamieszkujących te obszary lu­ dach, m ó w i ą bardzo niewiele o stosunkach gospodarczych tych obszarów, pomi­ jając często informacje o najpospolitszych i najczęściej uprawianych tam roślinach. Doskonała praca T. Marszewskiego, znakomicie udokumentowana, wykazuje, że nie jest niemożliwe, aby kukurydza dotarła do Starego Świata przez Pacyfik i przez południowo-wschodnią Azję. Ten ostatni teren pozostaje ciągle jeszcze możliwym, a nawet bardzo prawdopodobnym pomostem do penetracji kukurydzy do Azji dro­ gą transpacyficzną i wydaje się, że hipoteza Marszewskiego, tak bardzo ostrożnie sformułowana, jest niemożliwa do odrzucenia w dzisiejszym stanie badań, przed wyczerpaniem tych wszystkich źródeł, na które wskazał autor. T. Marszewski zdaje sobie sprawę z konieczności prowadzenia dalszych badań w tej materii i w pierwszej części swej pracy (1963) wysuwa w związku z tym po­ stulat podjęcia specjalistycznych badań terenowych w różnych rejonach południo­ wo-wschodniej Azji, analogicznych do tych, jakie etnograf angielski Stonor, a po­ tem i on sam, przeprowadzili w Assamie i w sąsiadujących z nim rejonach. Wszystkie powyższe uwagi nie mają na celu, powtarzam, jakiegoś podważenia wartości pracy T. Marszewskiego. Przeciwnie, uważam ją za niezwykle cenną dla poznania czasu i miejsca wprowadzenia uprawy kukurydzy w Azji. U w a ż a m też, że posuwa ona bardzo znacznie naprzód zagadnienie kontaktów kulturowych po­ między Starym a Nowym Światem, co jest, jak wiadomo, jednym z najciekawszych i najmniej zbadanych problemów w dziejach ludzkości. Trzeba też podkreślić, że dopiero Marszewskiemu udało się usystematyzować i wyczerpująco przeanalizować wszystkie dostępne źródła do dziejów uprawy kukurydzy w Azji, a zwłaszcza w po­ łudniowo-wschodniej części tego kontynentu, kładąc w ten sposób podwaliny pod dalsze naukowe badania nad tym problemem. Tadeusz Lewicki �295 RECENZJE S I E R G I E J A. T O K A R I E W , i Wiedza, Warszawa 1969. Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka W KiW-owskiej Serii Religioznawczej, obok prac M. Eliadego, R. Petazzoniego, R. Otta, została wydana synteza radzieckiego uczonego starszego pokolenia S. A. Tokariewa Pierwotne formy religii i ich rozwój (tytuł oryginału: Rannije formy rieligii i ich razwitje, Moskwa 1964). S. A. Tokariew, wybitny etnograf, historyk kul­ tury i religioznawca, urodzony w 1899 roku, może się poszczycić ponad 250 publi­ kacjami, między innymi z zakresu historii i teorii religii, ze szczególnym u w z g l ę d ­ nieniem wierzeń pierwotnych. Jego ostatnią pracę należy ocenić jako interesującą próbę nowoczesnego, mar­ ksistowskiego spojrzenia na problem klasyfikacji i genezy religii, próbę uporząd­ kowania i uogólnienia ogromnego i różnorodnego empirycznego materiału etno­ graficznego i religioznawczego. Tokariew stoi na stanowisku redukcjonizmu marksistowskiego, tzn. rozumie re­ ligię jako mistyfikującą formę świadomości społecznej, której istoty należy szukać w strukturze ekonomiczno-społęcznej. Tak wiec pierwszym i podstawowym zada­ niem marksistowskiej nauki o religii będzie wykrycie materialnej podstawy każdej poszczególnej formy religii, znalezienie jej realnych korzeni. Najogólniej można podzielić wszystkie religie na dwa podstawowe typy: re­ ligie ustroju przedklasowego (wspólnoty rodowej) i religie społeczeństw klaso­ wych, jakkolwiek nie da się przeprowadzić między nimi jakiejś wyraźnej granicy. Uczony radziecki zajmuje się pierwszym typem religii dochodząc do wniosku, że zasób odziedziczonych z przeszłości wyobrażeń ideologicznych nie znika, lecz otrzy­ muje nowy sens i jest wykorzystywany dla nowych konstrukcji — dlatego też znajomość treści przedhistorycznych (przedklasowych) religii jest niezbędna dla zrozumienia współczesnych nawet najbardziej wysublimowanych s y s t e m ó w religijno-filozoficznych. W części wstępnej swej pracy Tokariew przeprowadza krytykę dotychczaso­ wych s c h e m a t ó w klasyfikacyjnych, które w większości w y p a d k ó w mylą poszcze­ gólne religie indywidualne z typem (formą) religii, włączając w ramy jednej k a ­ tegorii klasyfikacyjnej takie zjawiska ogólne, jak fetyszyzm, totemizm itd. i przy­ padki indywidualne, jak buddyzm, chrześcijaństwo. Występuje przeciwko klasyfikacjom opartym na podstawie bezpośrednich obiektów kultu religijnego (kult słońca, kulty lunárně), a grupujących różnorodne zjawiska według ich czysto formalnego podobieństwa. Krytykuje ewolucjonistyczne klasyfikacje religii, schematy jedno- lub wielo­ kierunkowe, gdzie każda forma wyrasta jakby spontanicznie z poprzedniej, uważa też, że posługują się one kategoriami zbyt ogólnymi, obejmującymi zjawiska różne i historycznie odległe (animizm, fetyszyzm, magia), nieprzydatne dla morfologicz­ nej klasyfikacji religii, którą proponuje autor, właśnie z racji swej ogólności i zbyt szerokiego zakresu. Zjawiska te są elementami każdej religii —• nigdzie jej jednak nie tworzą samodzielnie, nie stanowią bowiem całokształtu powiązanych wzajem­ nie wierzeń, a przede wszystkim nie odpowiada im żadna określona forma sto­ sunków społecznych. Właśnie w tym miejscu leży najważniejszy punkt teorii radzieckiego uczo­ nego. Przedstawia on główne zasady, które powinny obowiązywać marksistowską klasyfikację religii: 1) powinna być ona dokonana na podstawie istotnych cech religii; 2) podstawowe cechy klasyfikacji to te, które najłatwiej poddają się obiek­ tywnej obserwacji i analizie; 3) winna ona ujmować religię jako zjawisko społecz- �296 RECENZJE nego życia człowieka; 4) winna być historyczna, tzn. dynamicznie u j m o w a ć formy religii w rozwoju, we wzajemnym historycznym powiązaniu; 5) klasyfikacja winna prowadzić do problemu genezy poszczególnych form religii, do kwestii ich uwarun­ kowania materialnego. Społeczny aspekt religii jest tym najbardziej istotnym elementem, który należy wziąć za podstawę morfologicznej klasyfikacji zjawisk religijnych. Społeczny cha­ rakter stanowi podstawową cechę religii, nadaje on konkretność mglistym i nieuformowanym wierzeniom, jakie powstają w świadomości człowieka. Społeczna for­ ma religii jest odzwierciedleniem określonej formy organizacji społecznej. Zgodnie z zasadami swojej klasyfikacji Tokariew dzieli religie ustroju przedklasowego na piętnaście form. Historyczną formę religii definiuje jako społeczną stronę religii wraz z charakterystycznymi dla niej kompleksami wierzeń i czyn­ ności obrzędowych, a także z określoną orientacją umysłową stanowiącą jej styl. Każda historyczna forma religii obejmuje z jednej strony pozytywne zalecenia, działania i obrzędy oraz odnoszące się do nich wierzenia, z drugiej — negatywne żądania, ograniczenia i zakazy. Według autora każda forma organizacji społecznej, każda formacja społeczno-ekonomiczna posiada własne, odpowiadające jej formy religii, a obok nich przeżytki wcześniejszych form religijnych trwające w zre­ dukowanej postaci o wiele dłużej niż historyczne warunki, które je zrodziły. Do grupy najstarszych (jeżeli chodzi o pochodzenie) form religii Tokariew z a ­ licza: totemizm, czarownictwo, znachorstwo, obrzędy erotyczne i kult grzebalny. Wywodzą się one z w a r u n k ó w życia ludzi pierwotnych. Do późniejszych form re­ ligii odzwierciedlających procesy rozkładu ustroju wspólnoty pierwotnej należy we­ dług autora zaliczyć: kult wczesnoplemienny (inicjacja), kult łowiecki, macierzystorodowy kult świętości i opiekunów, patriarchalny, rodzinno-rodowy kult przod­ ków, szamanizm, nagualizm (kult indywidualnych duchów-opiekunów), tajne związki, kult wodzów, kult boga plemiennego oraz kulty agrarne. Piętnaście w y ż e j wymienionych form religii stanowi główną część opisową pracy. Oprócz materialnej podstawy w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych genezą n a j ­ dawniejszych form religii była bezsilność człowieka ograniczonego pierwotnie przez wąskie ramy ustroju wspólnoty pierwotnej. Formy tych religii odzwierciedlały różne aspekty stosunków społecznych: pokrewieństwo (totemizm), stosunki między płciami (kult erotyczny), bezsilność wobec chorób (znachorstwo), wrogość m i ę d z y rodową i międzyplemienną (czarownictwo), czy też w późniejszych czasach procesy indywidualizacji światopoglądu, wyodrębnienia małej rodziny ze wspólnoty rodo­ wej, rozwoju indywidualnych form pracy (nagualizm), bezsilność pierwotnego rol­ nika czy ł o w c y wobec przyrody (kulty agrarne, kult łowiecki). Tokariew dorzuca swój głos do dyskusji nad totemizmem, definiując go jako fantastyczne odzwierciedlenie w świadomości ludzi stosunków pokrewieństwa or­ ganizacji wczesnorodowej. Ciekawie i niewątpliwie nowatorsko zostały potraktowane przez autora kulty i obrzędy erotyczne, które uważa on za jedne z najstarszych a zarazem najbardziej autonomicznych wierzeń. Źródłem ich są wzajemne stosunki płci. Na początku To­ kariew omawia nieliczne dotychczasowe teorie na ten temat, następnie przechodzi do opisu obrzędów magii erotycznej, totemizmu płci, egzogamii i endogamii, reli­ gijnego uświęcenia małżeństwa, dziewictwa i ascetyzmu, a także opisuje zabobonne wyobrażenia o nieczystości kobiety, wiarę w seksualny związek człowieka z istotami nadprzyrodzonymi i kulty bóstw miłości. Grupa wymienionych zjawisk jest nie­ wątpliwie bardzo różnorodna. Wspólny termin (kulty erotyczne) użyty dla ich okre- �297 RECENZJE ślenia jest terminem umownym. Jednakże według autora istnieje dla wszystkich tych zjawisk wspólne źródło, wspólna historyczna, materialna podstawa, na której owe wierzenia i obrzędy wyrosły, a jest nią domena wzajemnych stosunków m i ę ­ dzy płciami. Jakkolwiek wykształciły się one w epoce wczesnorodowej, przeżytki tej formy religii znajdziemy i w czasach współczesnych lub w wiekach poprzed­ nich, jak np. resztki magii miłosnej, wiara w stosunki czarownic z diabłem, czy też w chrześcijańskiej odpowiedniczce Izydy — dziewicy Marii. W bibliografii l i ­ teratury do tego rozdziału, z której autor czerpał przykłady do swojej teorii, znajdują się między innymi prace Malinowskiego, Frazera, Makarego i Flawiusza. Należy jeszcze raz podkreślić wartość pracy jako rzadkiej w tej dziedzinie syntezy, charakteryzującej się twórczym zastosowaniem metodologii marksistow­ skiej do badań nad religią. Agnieszka Bartelska VÓLKERKUNDE FÜR J E D E R M A N N . V EВ Hermann Haack, Geographisch-Kartographische Anstalt Gotha, Lipsk 1966, ss. 436, map 57, ilustracji czarno-bia­ łych 154, kolorowych 72. Vólkerkunde für jedermann (Etnografia dla każdego), pomyślana jako kompen­ dium popularnonaukowe, ujmuje w łatwo przyswajalny sposób całość etnografii świata. Książka dzieli się na „Etnologię ogólną" (Allgemeine Vólkerkunde), „Etno­ grafię regionalną" (Regionale Vólkerkunde) oraz „Leksykon etnograficzny" (Lexi­ kon der Vólkerkunde), ponadto zawiera spis ludności świata i rejestr haseł. Najlepiej opracowana jest część pierwsza „Etnologia ogólna". Na podkreślenie zasługuje przejrzystość zastosowanego tu układu, co jest tak ważne w książce, która (jak to autorzy zastrzegają w przedmowie), nie ma być podręcznikiem etno­ logii, lecz popularnonaukowym zbiorem informacji. Na podkreślenie zasługuje tu ostrożność autorów, którzy w sprawach spornych nie wykorzystują swego auto­ rytetu, lecz wskazują na istnienie różnych poglądów, bądź na zagadnienia, co do których nauka nie wypowiedziała się ostatecznie (np. w podrozdziale „Der religiose Lebensbereich" s. 41-42). Dużą też zaletą części ogólnej są liczne wykresy, ilustrujące w przystępny spo­ sób tekst. Zwłaszcza pouczające są wykresy wykazujące współzależność pomiędzy porami roku a gospodarką u ludów pasterskich i kopieniaczych („Hirtenomader" i „die Bodenbauer"); należy tylko żałować, że autorzy nie zastosowali tej metody przy opisie innych form gospodarki („Gruppen ohne Bodenbau und Viehzucht"), które są też przecież uzależnione od pór roku. W tekście znajdują się liczne mapy, jednakże stosowane w nich nazewnictwo odznacza się dziwnym brakiem konsekwencji. Tak np. stolica Polski raz nazywa się „Warszawa" (mapa 1 „Erde, Volker"), a drugi „Warschau" (mapa 16 „Anfánge des Kolonialismus. Politische Karde der Erde 1648"). Ponieważ równocześnie au­ torzy na tych samych mapach w innych miejscach stosują zasadę używania no­ menklatury ówcześnie obowiązującej — tak np. na tejże mapie 16 Australia zwie się jeszcze „Neuholland", a Nowy Jork „Neuamsterdam" — całość sprawia w r a ż e ­ nie, że w połowie X V I I w. oficjalną nazwą stolicy Polski było „Warschau", a g ł ó w ­ nego miasta Włoch „Rom", a dopiero w późniejszym czasie zmieniono je na „War­ szawa" i „Roma". Usterki te są jednak stosunkowo niewielkie i pierwsza częśćksiążki (strony od 9 do 107) musi b y ć oceniona pozytywnie. �298 RECENZJE Trzeba jednak przyznać, że część ta nie w y m a g a ł a zbyt szczegółowej znajomo­ ści poszczególnych grup etnograficznych, jak również nie grozi tu w w i ę k s z y m stopniu korzystanie ze źródeł o nastawieniu tendencyjnym, a o takie w literaturze niemieckiej, na której przede wszystkim opierają się autorzy, nie jest trudno. Uderza nas to w drugiej części, obejmującej strony od 111 do 412. Zwłaszcza za­ skakujące są tu informacje dotyczące Polaków. T a k np. na s. 123 spotykamy się ze stwierdzeniem, iż „...naród polski uformował się z szeregu plemion zachodniosłowiańskich, jak Polanie, Chorwaci, Kujawianie, Mazowszanie i Jadźwingowie w I X i X w., wraz z powstaniem P a ń s t w a Polskiego, które około roku 1000 objęło wszystkie tereny dzisiejszej Polski (łącznie ze Śląskiem i Pomorzem)". Pominąwszy już mocno przestarzałe ХГХ -wieczne określenie „Chorwatów", czy­ li Chrobatów, zdziwienie w y w o ł u j e fakt uznania za Słowian Jadźwingów, jak rów­ nież wyłączenie Ślązaków spośród plemion, z których uformował się naród polski. Konsekwencją zaś wyłączenia Pomorzan jest stwierdzenie, iż w północnej Polsce żyją prawie całkiem spolonizowani („fast vollig im polnischen Volk aufgegangen...") Kaszubi — reszta zachodniosłowiańskich Pomorzan. Drugą narodowością zaludniającą według autorów obszar północnej Polski są zachodniosłowiańscy Ma­ zurzy. Wybierając źródła należało zorientować się, które z nich i w czyim interesie głosiły istnienie „Masurenvolku". Również uderza nas fakt pominięcia na mapach odkryć osiągnięć badaczy polskich, nawet takich, jak Strzelecki w Australii czy Rogoziński w Kamerunie. Polskie nazwiska, takie jak Czerski czy Czekanowski (i to w przekręconej pisowni „Tscherski" i „Tschekanowski"), znalazły się w tej książce chyba tylko przez pomyłkę, gdyż zaklasyfikowano tych ludzi jako rosyj­ skich badaczy Syberii (mapa nr 28). Także i w innych rozdziałach poświęconych etnografii regionalnej można spot­ k a ć się z pewnymi niedokładnościami. T a k np. na mapie nr 22, poświęconej języ­ kom i narodowościom Z S R R , brak jest zwartego obszaru w y s t ę p o w a n i a ludności polskiej na Wileńszczyźnie — wyraźnie zaznaczonego w radzieckim Atlasie narodów mira, na którym przecież opierano się przy opracowywaniu mapy. Nieuzasadniony wydaje się fakt poświęcenia Baskom — jednemu z najciekaw­ szych etnograficznie narodów Europy — zaledwie 11 linijek tekstu. Autorzy wśród cech wyróżniających B a s k ó w podają na równi odrębny system liczenia: „An der vorrómischer Zeit stammen ihr vigesimales Zahlensystem (Zwanzigersystem)", jak też zachowanie własnych, nieromańskich nazw miesięcy: „...und vorromische Zeitrechnung (so haben einige Monate niechtromische Namen)". Tak bardzo za­ skakujące N i e m c ó w zachowanie własnych nazw kalendarzowych nie powinno chy­ ba dziwić autorów opracowujących etnografię Europy, w której oprócz Basków są i inne ludy, nie przyjmujące rzymskiego nazewnictwa miesięcy. Przy opisie etnografii Niemiec znajduje się na s. 120 charakterystyczne dla wydawnictw NRD-owskich stwierdzenie prasłowiańskości dzisiejszego wschodniego pogranicza Niemiec, ale przy krótkiej wzmiance o Fryzach — czterechsettysięcznym ludzie mieszkającym wg autorów jedynie w północnej Holandii (s. 118) — brak jest jakiejkolwiek informacji o Fryzach wschodnich, zamieszkujących tereny Nie­ miec północnych. Należy tu zaznaczyć, że istnienie języka fryzyjskiego na tych terenach podają starsze atlasy niemieckie. Również i w odniesieniu do innych k o n t y n e n t ó w — wobec niepodania źródeł — nie jest rzeczą wyjaśnioną, na czym opierali się autorzy zaznaczając np. dawne siedziby plemienia Urubu w Ameryce Południowej na wschód od zatoki Sao Mar­ cos, a więc na paręset kilometrów od ich obecnych siedzib nad Rio Gurupi (mapa �299 RECENZJE 57). Tego rodzaju przykładowo zacytowane tu uwagi znacznie podważają wiarogodność podanych w tekście treści. Nasuwają się też pewne zastrzeżenia co do wyboru haseł do „Leksykonu etno­ graficznego". W y d a w a ć by się mogło, że na 48 haseł umieszczonych na 6 stronach tekstu (s. 407-412) materiału nie zabraknie, tymczasem obok takich dość zasadni­ czych dla etnografii pojęć, jak antropologia, animizm, totemizm, krwawa zemsta, lewirat, kuwada czy systemy klasyfikacyjne, znajdują się hasła kowboj czy gaucho, co wobec braku np. kręgów kulturowych — tak ważnych w teorii rozwoju — świadczy o zupełnej przypadkowości w układzie leksykonu. Na końcu książki (s. 413-422) znajdujemy statystyczny spis ludności świata ułożony według narodowości („Die Ethnische Zusammensetzung"). Jest on sporzą­ dzony niekonsekwentnie: w niektórych przypadkach opiera się na danych narodo­ wych, w innych na danych językowych. Na przykład Irlandczycy potraktowani są łącznie — zarówno używający języka irlandzkiego, jak i angielskiego — ale już S z k o t ó w podzielono na celtyckich Gallów („Gállen) i germańskich Szkotów („Schotten"). Szwajcarzy zostali rozbici na cztery odrębne grupy językowe znajdu­ jące się w spisie dość daleko od siebie. Ludy należące do tej samej narodowości, lecz tworzące odrębne formacje polityczne, raz są traktowane łącznie (np. Włosi i Sanmarińczycy, Niemcy Wschodni i Zachodni, Austriacy i Liechtensteinczycy), a raz oddzielnie (np. Rumuni i Mołdawianie, a nawet Anglicy i „Północnoirlandczycy", o których przypis mówi, że są to „Bewohner Nordirlands englischer Herkunft"). Niepodobna tu też zrozumieć, dlaczego rozbito Żydów na trzy odrębne części: Ż y d ó w („Juden") używających różnych j ę z y k ó w indoeuropejskich, Żydów w krajach arabskich oraz Izraelitów („Israelis"), czyli mieszkańców państwa Izrael. Wszystkie te braki i niedokładności bardzo obniżają wartość Etnografii dla każdego, gdyż fakt, iż książka ta była pisana jako dziełko popularne nie zwalnia autorów z obowiązku ścisłości i dokładności. B r a k ó w tych nie może w y r ó w n a ć : świetna szata ilustracyjna, przystępnie opracowane wykresy, liczne mapy, łatwo zrozumiały, potoczysty język, staranne wydanie. Jest to jedyny na polskim rynku księgarskim popularny zarys etnologii ogólnej. Jednakże ze względu na rażące błędy w zakresie informacji o polskim dorobku naukowym i zasięgu zasiedlenia, publikacja ta nie daje gwarancji sumiennego przedstawienia także i innych grup etnicznych. Posługując się tą książką trzeba stale o tym pamiętać i krytycznie podchodzić do zawartych w niej wiadomości. Janusz Kamocki V I L M O S V O I G H T , Towards balancing of folklore structuralism, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969, z. 1-3, s. 247-266. Tocząca się od dłuższego czasu w wielu krajach dyskusja na temat strukturalizmu zatacza coraz to szersze kręgi. Ożywione debaty wokół przydatności i per­ spektyw rozwojowych strukturalizmu prowadzone są również na Węgrzech. Godny odnotowania jest głos młodego węgierskiego strukturalisty, dra Vilmosa Voighta, który zajął się zagadnieniem strukturalizmu w odniesieniu do badań folklory­ stycznych. Punktem wyjścia jego rozważań jest ustalenie podłoża filozoficznego badań fol­ klorystycznych o charakterze strukturalnym. Wychodząc od fenomenologii, autor podkreśla, że koncepcje fenomenologiczne pojawiły się bezpośrednio w teorii lite- �300 RECENZJE ratury i częściowo w językoznawstwie, jednakże w badaniach folklorystycznych z początku stulecia nie znajdujemy bezpośrednich śladów tego kierunku. Badanie folklorystyczne przedstawiające z w y k ł y opis zjawiska zamiast analizy czerpało głównie z fenomenologicznej epistemologii. Fenomenologia, zwłaszcza w wydaniu Husserla, rozwinęła się w filozofię społeczną obejmującą takie problemy, jak or­ ganizacja społeczna, religia, mity, etc., i z tego też względu została wysoko oce­ niona przez czołowych strukturalistów. Nieco większą rolę w strukturalnych ba­ daniach folklorystycznych spełniła semantyka filozoficzna ze względu na jej ścisły kontakt z pewnymi działami językoznawstwa. Marksistowska wersja semantyki roz­ winęła się szczególnie w Polsce i Związku Radzieckim. W Z S R R próbowano sto­ sować ją jako praktyczną semiologię, która w badaniach folklorystycznych posia­ dała raczej charakter specyficznego zbioru technik naukowych niż kierunku filo­ zoficznego. Analizując tło filozoficzne strukturalizmu autor omawianego artykułu pod­ kreśla, że we wszystkich pracach teoretycznych nie dostrzeżono specyficznej filo­ zofii folkloru, a mimo to obserwuje się wielkie zainteresowanie strukturalnymi badaniami zjawisk folklorystycznych. Problem nurtujący Voighta zawiera się w pytaniu: czy strukturalizm w fol­ klorystyce jest tylko modą, czy jest to konieczny w stosunku do poprzednich eta­ p ó w rozwój metod badawczych? W celu odpowiedzenia na to pytanie dokonuje przeglądu g ł ó w n y c h osiągnięć strukturalizmu w folklorystyce i zastanawia się nad zakresem tematów, które mogą b y ć prowadzone tą metodą. Dotychczasowe prace badawcze wykazują pierwszeństwo stosowania metody strukturalnej w dziedzinie literatury ludowej (bajki, podania, przysłowia, zagadki). Oprócz literatury ludowej objęto doraźnymi badaniami strukturalnymi problema­ t y k ę wierzeń i zwyczajów, włączając w to zwłaszcza analizę czarów i badania Lěvi-Straussa nad mitem. Z a paradoks uważa autor fakt, że do tej pory nie pod­ jęto badań strukturalnych w dziedzinie muzyki ludowej, tańca i sztuki, mimo ż e posiadają łatwiejszą do uchwycenia strukturę. Pojęcie „struktury" jest podstawową kategorią poznawczą metodologii struktu­ ralnej. W badaniu folkloru szczególnie istotne jest to, że analizując warianty dzieła sztuki zakładamy odkrycie rzeczywistego podmiotu naszych badań, którym nie jest hipotetyczna, niezależna kompozycja, ale „szkielet", tj. struktura. Struktura jest trafnie dobranym pojęciem, poprzez którego odpowiednią i n ­ terpretację można z łatwością ustalić stałe i zmienne cechy. Jednocześnie zesta­ wiając różne struktury wykonujemy dodatkowo pracę badawczą typu p o r ó w n a w ­ czego. W przyszłości analizowano pewne zjawiska folklorystyczne (zwłaszcza ele­ menty zwarte, takie jak wątki i motywy) za pomocą badań porównawczych. Jed­ nakże tylko kilku czołowych reprezentantów badań porównawczych w foklorystyce (A. N. Wiesiełowskij, C. W. von Sydow, E . W. Peuckert) podkreślało konieczność porównywania kompleksowego ważniejszych jednostek, kategorii i zespołów ga­ tunków. W dyskusji o strukturalizmie przewija się często zarzut, że strukturalizm w folklorystyce nie analizuje powiązań społecznych, ale odnosi się do badanych f a k t ó w tak, jak do „tekstu". Jednak Voight zaznacza, że podjęto już pierwsze próby w kierunku dociekań historycznych (por. W. Propp, Morfołogija skazki, L e ­ ningrad 1928; Istoriczeskije korni wolszebnoj skazki, Leningrad 1946), co sugerowa­ łoby m o ż l i w o ś ć praktycznego zharmonizowania tendencji strukturalnych z tymi, które są w ł a ś c i w e kierunkom społecznym lub historycznym. Strukturalizm nie jest niezależnym, „zamkniętym" systemem rozwiniętym na �RECENZJE 301 polu jednej dyscypliny, zapożyczył bowiem wiele z najnowszej lingwistyki i teorii literatury oraz w mniejszym zakresie z teorii informacji i cybernetyki. Aktualne próby odnowy badań folklorystycznych eklektycznie adaptują rezultaty innych dy­ scyplin. Vilmos Voight podkreśla, że nie wynaleziono jeszcze uniwersalnej, nieza­ leżnej od innych, metodologii folklorystyki strukturalnej. Dotychczasowe zaś osiąg­ nięcia na tym polu świadczyłyby raczej o stosowaniu „częściowego" strukturalizmu. W rozumieniu autora strukturalizm jest metodą „częściową" wtedy, kiedy tylko pewne aspekty tej metody mają charakter strukturalny lub jeśli dany problem naukowy był już sformułowany w tradycyjnych badaniach folklorystycznych. Tak na przykład z tych samych pozycji tradycyjnych w y w o d z i ł a się morfologia bajki Proppa, jak i The morphology of North American Indian Folktales A. Dundesa (1964), aczkolwiek praktyka narzuciła dzisiejszym badaczom konieczność użycia k o m p u t e r ó w przy opracowywaniu katalogów bajek. Stało się więc jasne, że „no­ woczesne" (strukturalne) metody zostały zastosowane w celu rozwiązania „trady­ cyjnych" [niestrukturalnych] problemów. Metody półstrukturalne stosowane są więc często na pewnym etapie badań szczegółowych. (Por. prace folklorystów amery­ kańskich: I . L . Fischera, M. Jacobsa, I . Greenwaya, W. Bascoma). „Całkowite" studia strukturalne, tj. takie, w których i metody analizy, i pro­ blemy będą w ł a ś c i w e dla badań strukturalnych, są — zdaniem autora — sprawą przyszłości. Rozwój k o m p u t e r ó w i innych w y n a l a z k ó w technicznych pozwoli zme­ chanizować nie tylko systematyzowanie i magazynowanie materiałów, ale również procesy badawcze i analityczne. Pierwsze eksperymenty w tej dziedzinie idą nie tylko w kierunku wykorzystania matematyki, teorii informacji, topologii, modelologii etc. jako środków pomocnicznych w badaniach nad folklorem, ale również w kierunku stworzenia niezależnego aparatu naukowego, dzięki któremu materiał folklorystyczny mógłby być podstawą badań np. problemów cybernetycznych. W ce­ lu osiągnięcia tego będzie oczywiście potrzebny nowy typ folklorystów (z wykształ­ ceniem humanistyczno-technicznym), jak również odpowiedni park maszynowy (komputery). Autor przypomina, że wstępne prace w tym zakresie poczyniono r ó w ­ nież na Węgrzech. Snując dalej prognostyczne przewidywania, Voight widzi możliwość rozsze­ rzenia badań strukturalnych na typologiczne, które również wymagają dokładnego i systematycznego opisu części składowych. Podstawą do tych p r z e w i d y w a ń są ty­ pologiczne badania uczonych radzieckich: W. Żirmunskiego i E . M. Mieletynskiego. Ostatnim zagadnieniem, które porusza w swym artykule Vogiht, jest kwestia zakresu dociekań strukturalnych i możliwości ich rozwoju. Autor przewiduje, że powszechnie będą kontynuowane badania strukturalne bajek, podań i legend. B a ­ dania zaś anegdot, dowcipów i przysłów oraz tekstów ludowych pieśni lirycznych zintensyfikują się w najbliższej przyszłości. Natomiast badania nad wersyfikacją, m u z y k ą i tańcem będą szły w kierunku porównawczo-typologicznym. Ten rodzaj wszechstronnego badania folkloru może być uprawiany przede wszystkim przez przedstawicieli szkół porównawczych w Związku Radzieckim, dalej w Stanach Zjednoczonych i we Francji, głównie w studiach porównawczych nad poezją róż­ nych ludów. W Europie wschodniej strukturalne badania pewnych gatunków fol­ kloru chłopskiego będą raczej miały charakter lokalny. Wielkie znaczenie dla opra­ cowania metodologii strukturalizmu w folklorystyce mogą mieć dyskusje toczące się między anglosaską antropologią społeczną a strukturalną etnologią, na równi z metodologicznymi dysputami towarzyszącymi radzieckim badaniom p o r ó w n a w ­ czo-typologicznym. Metodologiczne zaś zapożyczenia z semantyki doprowadzą do �302 RECENZJE dyskusji na wielką skalę, która w y ś w i e t l i wspólne wymagania i możliwości w za­ kresie badania tak folkloru, jak i semantyki. Zasługą Vilmosa Voighta jest dokonanie w krótkim artykule przeglądu wy­ n i k ó w metody stosowanej w strukturalizmie folklorystycznym, jak również poka­ zanie możliwych perspektyw rozwojowych tego kierunku. Przegląd ten jest tym cenniejszy, że autor opatrzył go szerokimi komentarzami bibliograficznymi, które pełnią rolę przewodnika w nie uporządkowanym jeszcze materiale teoretycznym. Víoletta E R N E S T I N E F R I E D L , Vasilika. A village and Winston, New York 1965, ss. 110. in modern Greece, Krawczyk Holt, Rinehart Kulturę europejską możemy rozpatrywać w dwóch aspektach: jej kulturowej jedności i zróżnicowania. Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że aspekty te wykluczają się tylko pozornie i dopiero konfrontacja dwóch skrajnie odmiennych w a r i a n t ó w kultury europejskiej pozwoli w sposób ostry dostrzec konkretny układ e l e m e n t ó w pochodzących przecież z ogólnoeuropejskiego zasobu. A m e r y k a ń s k a autorka monografii wsi greckiej tak określiła wrażenia związa­ ne z pierwszym zetknięciem z przedmiotem swych badań: „Sposób życia wsi wy­ wołał w nas dwa przeciwstawne rodzaje reakcji: jedna — to przemożne poczucie swojskości, druga — zdumiewającej obcości. Poczucie swojskości w y p ł y w a z podo­ bieństwa szeregu e l e m e n t ó w kulturowych do tych, które znamy z własnej ojczyz­ ny, wrażenie obcości — z często bardzo niewielkich różnic w formie tych ele­ mentów, a dokładniej, w sposobie, w jaki są ułożone z nowych w z o r ó w stworzo­ nych przez różną od naszej organizację przedmiotów, z różnych kontekstów, w j a ­ kich one występują" (s. 5). Na wstępie stawia sobie jednak autorka pytanie o dalsze zróżnicowania w r a ­ mach tego zespołu, który przez pozorną jednolitość skłonni bylibyśmy uogólnić, pytanie o stopień reprezentatywności wyczerpującej przecie i dokładnej monografii wsi, stopień, w jakim może ona służyć za narzędzie poznania kultury w i ę k s z e j jednostki —• prowincji, czy może całego narodu. Odpowiedź daje sobie Fiedl jasną i oczywistą: aby maksymalnie zbliżyć monografię do ideału należy uwzględnić przede wszystkim 2 momenty: wybór do badań wsi możliwie pod każdym w z g l ę d e m typowej oraz rozszerzenie analizy na więzi łączące interesującą nas społeczność ze społecznościami sąsiednimi, z miastami, z instytucjami ogólnonarodowymi. Tak w i ę c życie Vasiliki — wsi beockiej — „ma swoisty aromat" oraz „szereg cech charakterystycznych dla społeczeństw agrarnych Europy i Azji" (s. 5). Monografia omawiana wyszła w serii „Case Studies in Cultural Anthropology", która ma m. in. charakter podręcznika dla studentów antropologii, czemu służy szeroki zakres geograficzny prac wchodzących w jej skład, jak i dążenie do c a ł o ­ ściowego ujęcia wsi, regionu czy grupy etnicznej oraz do wyboru w miarę typo­ wych przedmiotów badań. Ernestine Friedl prowadziła zasadnicze badania terenowe do swej pracy w la­ tach 1955-1956. Przebywała we wsi przez dłuższy czas razem z mężem —• pro­ fesorem filologii klasycznej. Potem wracała do niej jeszcze dwukrotnie — w le­ cie 1959 i 1961. W tym okresie badaniami zostały objęte wszystkie dziedziny życia wsi. W y ­ chodząc od położenia wsi na terenie prowincji przez rzeźbę terenu i warunki na- �RECENZJE 303 turalne do opisu jej rozplanowania. Zręcznym przejściem do tematu życia ekono­ micznego jest opis „kierunków ruchu" — funkcja poszczególnych dróg i ścieżek, charakter i natężenie ruchu na nich ujęte w rozkładzie dziennym. Życie gospo­ darcze Vasiliki — to przede wszystkim struktura zamożności jej mieszkańców, struktura i technika upraw oraz zmiany, które zaszły w ostatnim okresie (powo­ jennym, a więc dla Grecji praktycznie od 1949 r.) w wyposażeniu rolnictwa. Dalej następuje opis rozkładu zajęć rolniczych w ciągu roku —• dla każdej uprawy osobno — oraz temat specjalizacji pracy. Mamy tu m. in. wzmiankę o grupie za­ wodowych pasterzy (Vlachi) w pierwszym dopiero pokoleniu osiadłych koczowni­ kach, będących w trakcie asymilacji z czysto rolniczą ludnością Vasiliki. Za moment przełomowy dla wzrostu stopy życiowej wsi greckiej autorka określa 1950 r. Wiąże się on z upowszechnieniem roślin przemysłowych, przede wszystkim tytoniu i bawełny. Stosowany jest szeroko system kontraktacji idący w parze z szeregiem ograniczeń odnośnie do areału tych upraw w poszczególnych gospodarstwach. Uprawa od dawna w Beocji powszechna — pszenica — stanowi jednak w dalszym ciągu podstawę. Ze zmianami w dochodzie gospodarstw idą zmiany „ n a w y k ó w konsumpcyj­ nych", przede wszystkim w y g l ą d u i wyposażenia domu. Rozplanowaniu i wyposa­ żeniu domu autorka poświęca sporo miejsca, gdyż teren ten stanowi dobrą ilustra­ cję zmian modernizującej się wsi. Wygląd i wyposażenie domu zajmuje jedno z centralnych miejsc w systemie wartości wsi beockiej i jest wyznacznikiem pre­ stiżu właściciela. Przeobrażenia w tej dziedzinie idą w kierunku jak najpełniejszego zaakcepto­ wania w z o r ó w miejskich. Wzory te łatwo przenikają do wsi ze względu m. in. na to, że większość rodzin Vasiliki ma krewnych w mieście (Livadia, Ateny). Zasad­ niczy podział funkcjonalny mieszkania (pokój mieszkalny, pokój gościnny, kuchnia z paleniskiem) ma długą tradycję i pozostaje niezmieniony przy ew. zwiększeniu się ilości pomieszczeń. Wśród sprzętów pomieszczenia reprezentacyjnego najwyższe aspiracje rodzin skupia skrzynia posagowa córek. Zagadnienie systemu dziedziczenia i wyposażania dzieci Ernestine Friedl umieściła w centrum opisu życia rodzinnego i społecz­ nego wsi, zgodnie z pozycją, jaką problem ten zajmuje w systemie wartości jej mieszkańców. Zdaniem autorki, panujące w tej dziedzinie wzory mają ogromny w p ł y w , nawet na życie ekonomiczne kraju. Zasadą prawa spadkowego jest po­ dział majątku na r ó w n e części. Córki dostają swój udział w momencie zamążpójścia. Aby uniknąć rozdrobnienia gospodarstwa, s y n ó w na ogół kształci się w za­ wodach nierolniczych, koszty wykształcenia są częścią spadku. Wykształcony syn nie tylko odciąża gospodarstwo, ale i zwiększa znacznie prestiż rodziny (co m. in. może ułatwić jego siostrom „dobre małżeństwo"). Tak więc system ten prowadzi do zwiększenia ruchliwości społecznej. W wy­ padku Vasiliki ruchliwość tę zwiększa jeszcze niepisana zasada egzogamii spo­ wodowana faktem, że wieś jest w większości spokrewniona. Dziewczęta szukają m ę ż ó w w sąsiednich wsiach oraz w mieście (Livadia), co uchodzi za szczególnie dobrą partię. Z kolei miejski zięć czy szwagier, zwiększając ogromnie prestiż ro­ dziny, może z kolei żądać od niej większego posagu (autorka zauważyła stały wzrost sumy warunkującej dobre zamążpójście). Ojcowie i bracia robią wszystko, aby sprostać tym wymaganiom, zdarza się nawet, że bracia ustępują siostrze część swego udziału. Wyposażenie córki — to jeden z najcięższych obowiązków rodziny, ale jednocześnie punkt honoru, sprawa o dużym podkładzie emocjonalnym. Wy­ kazuje on trwałość m. in. ze względu na pewien specyficzny typ stosunków m i ę - �306 RECENZJE O niektórych aspektach historii i w a r u n k ó w bytu współczesnych zespołów pra­ cowniczych miasta Kutaisi pisze 3 autorów: M. Gegeszidze, G. Dżawachiszwili i R. Todua. Kutaisi, dawna stolica zachodniej Gruzji i ważny ośrodek gospodarczy, jest dziś drugim miastem Gruzji i liczy około 170 tys. mieszkańców (43 tys. w 1922 г.), w ogromnej większości Gruzinów. Wiejskie zaplecze Kutaisi oznacza się g ę s t y m zaludnieniem i stanowi ważne źródło siły roboczej dla zakładów prze­ m y s ł o w y c h tego miasta. Autorzy zajęli się załogami fabryki samochodów oraz fa­ bryki lekkich traktorów „Rioni", które mają duże znaczenie dla gospodarki rolnej górzystej Gruzji. Około 90°/o załogi fabryki traktorów stanowią młodzi Gruzini, po­ chodzący głównie ze wsi; znaczna część z nich nadal mieszka w okolicznych wsiach. Autorzy charakteryzują bliżej styl życia robotników mieszkających we wsi K w a r czichi, leżącej w pobliżu fabryki traktorów. Ze wsi tej około 200 osób pracuje w Kutaisi, większość z nich przeniosła się już do miasta, niektórzy jednak chcą zostać na wsi. Uderza podkreślany przez autorów brak istotnych różnic w stylu życia robotników i kołchoźników w tej wsi. Większość młodych robotników spędza jednak dużą część wolnego czasu w mieście. Niektórzy rodzice starają się kształ­ tować życie swych dzieci według tradycyjnych wzorów, ale z niewielkim skut­ kiem. Ciekawe, że robotnicy zamieszkali w blokach przyfabrycznych korzystają też z niewielkich ogródków i zbudowanych opodal bloków mieszkalnych małych po­ mieszczeń gospodarczych. Materiały dotyczące współczesnych w a r u n k ó w bytu i kultury mieszkańców miasta Telawi zaprezentowali w krótkim szkicu N. Abesadze i L . Beriaszwili. Telawi jest również jednym z najstarszych miast Gruzji i dawną stolicą królestwa kachetyńskiego, obecnie zaś ośrodkiem rejonowym, liczącym kilkanaście tysięcy mieszkańców. Do rewolucji było tu rozwinięte rzemiosło oraz parę fabryczek jedwabniczych. Autorzy badali życie załogi przędzalni jedwabiu (zał. 1926 r.) liczą­ cej prawie tysiąc osób, a złożonej w ponad 85%> z kobiet, przeważnie młodych. W fabryce tej, ze względu na szkodliwość pracy, nie występuje prawie zjawisko dziedziczenia zawodu. Około 70 dziewcząt dojeżdża do fabryki z pobliskich wsi. Zdaniem autorów są to osoby, które jeszcze nie ustaliły swego życia, a są na dro­ dze do zamieszkania na stałe w mieście. Obydwa artykuły z zakresu etnografii miasta względnie klasy robotniczej ogra­ niczają się głównie do podania pewnej liczby zwięzłych informacji dotyczących za­ łóg i fabryk. Nieco interesujących prób wyjaśnień niektórych prawidłowości zna­ leźć można w pierwszym z tych artykułów. Wynikają z nich pewne zbieżności jak i różnice w przebiegu zjawisk i zmian dokonujących się w Gruzji i u nas w za­ kresie adaptacji do przemysłu robotników wiejskiego pochodzenia oraz w ich ż y ­ ciu prywatnym. Są to ostatnie artykuły opracowane na podstawie serii badań gru­ zińskich etnografów nad życiem ludności miejskiej, a klasy robotniczej w szczegól­ ności. Rozmaite trudności związane z tego rodzaju badaniami spowodowały za­ wieszenie ich na jakiś czas, podobnie jak to się stało na Ukrainie. Obecnie wszystkie placówki etnograficzne w Gruzji zintensyfikowały badania nad kulturą tradycyjną, sięgając w nich nieraz daleko w przeszłość, aby przy współpracy z archeologią i historią odtworzyć nie poznane dotąd fragmenty historii bardzo bogatej gruzińskiej kultury ludowej i opisać jej materialne pozostałości. Owocem tych badań ma b y ć atlas etnograficzny Gruzji, a także muzeum skanse­ nowskie w Tbilisi, znajdujące się w trakcie budowy. Edward Pietraszek �307 RECENZJE A. I . R O B A K I D Z E , The social structure scow 1968, s. 14. of the Caucasian mountaineers, Mo­ Niewielka ta broszura, opublikowana z okazji odbytego w 1968 r. V I I I K o n ­ gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, stanowi pierwszą próbę ogólnej charakterystyki struktury społecznej ludności Kaukazu (do X I X w.) i z tego po­ wodu zasługuje na uwagę. Autor należy do najlepszych z n a w c ó w etnograficznych zagadnień Kaukazu i do nielicznych, którzy mają prawo w y p o w i a d a ć się o tak ogólnych zagadnieniach. Górskie plemiona kaukaskie znajdowały się w okresie ich wejścia w obręb państwa rosyjskiego na różnych poziomach rozwoju społecznego i zachowały wiele dawnych, reliktowych instytucji społecznych. Autor przypomina, że dawniej przy­ pisywano góralom kaukaskim system klanowy, później zaczęto nazywać społeczeń­ stwa kaukaskie plemiennymi lub patriarchalno-plemiennymi (co znalazło odbicie w Narodach mira). Sformułowanie to jest jednak nietrafne, ponieważ we wszyst­ kich społeczeństwach kaukaskich, zdaniem autora, pojawiło się wewnętrzne zróż­ nicowanie społeczne o charakterze klasowym. Zagadnienie zróżnicowania społecz­ nego ludów kaukaskich uważa autor za bardzo istotne dla porównawczo-historycznych badań nad genezą stosunków feudalnych. Najważniejszych danych do tego za­ gadnienia dostarczają etnografia i historia kultury materialnej społeczeństw kau­ kaskich. Duże znaczenie przyznaje autor stratygraficznej metodzie w badaniu historii osiedli kaukaskich, pozwalającej na ustalenie etapów w rozwoju ich zabudowy . Najstarsze z dających się ustalić faz należy odnieść do X I I - X I V wieku, ostatnie zaś do wieku X V I I I . Z poszczególnymi etapami tego rozwoju można powiązać roz­ wój odpowiednich instytucji społecznych. Autor omawia dalej, w oparciu o to za­ łożenie, kolejno występujące typy zabudowy i budowli, zmieniające się stosownie do zmian w organizacji rodowej i rodzinnej. Szereg danych wskazuje na to, że w różnych częściach Kaukazu w y s t ę p o w a ł y osiedla rodowe, nazywane od imienia eponima rodu (wielkiej rodziny). Najstarsze osady kaukaskie były małe i usytuo­ wane w trudno dostępnych miejscach, zwłaszcza na niewielkich, skalistych wierz­ chołkach. Tworzyły one małe, niezależne społeczności oparte na gospodarce paster­ skiej. Charakterystyczne, że nie miały one wspólnych urządzeń obronnych — każ­ dy (rodzinny) kompleks mieszkalny (zbudowany z kamienia, z wieżą obronną) sta­ nowił autonomiczny ośrodek obrony. Z pojawieniem się zróżnicowania feudalnego rozwinął się system obronny przez wznoszenie murów, wież strażniczych i zespo­ ł ó w typu zamkowego. Wśród zuniformizowanych k o m p l e k s ó w mieszkalnych wsi kaukaskich można znaleźć już w najstarszych warstwach rozwojowych pewne cechy (rozmiary, usy­ tuowanie itp.) wskazujące na zróżnicowanie społeczne ich użytkowników. Czas i formy pojawienia się własności prywatnej wśród l u d ó w kaukaskich nie są znane, chociaż na podstawie różnych danych pośrednich, w tym pisanych z X I X w., za­ chowanej tradycji itd. można wnosić, że wytworzyła się ona dość wcześnie w re­ zultacie ścierania się interesów „silnych" i „słabych" rodzin. W okresie włączania Kaukazu do Rosji (głównie I połowa X I X w.) istniały tam różne formy własności społecznej i rodowej, obok prywatnej. Z rozwojem własności prywatnej postępo1 1 Stosował ją autor w swych badaniach nad osiedlami swańskimi, inguskimi i innymi. Por. R. C h a r a d z e , A. R o b a k i d z e , Swanietis sopeli dzwelat (Swanskoje sielo w proszlom), Tbilisi 1964; A. R o b a k i d z e , Ziliszcza i posielenia gór­ nych ingusziei, „Kawkazskij Etnograficzeskij Sbornik", t. 2: 1968, Tbilisi. �308 RECENZJE w a ł o zróżnicowanie społeczne znajdujące swe odbicie w odpowiednio bogatej ter­ minologii. Najniżej stali niewolnicy, których porywanie było rozpowszechnione wśród wszystkich ludów Kaukazu. Organizowano w tym celu specjalne zbrojne wyprawy na sąsiadów. Dawniej chwytano ludzi dla okupu lub sprzedaży, później także w ce­ lu uzyskania siły roboczej dla prac gospodarskich. Pojawiło się też niewolnictwo w e w n ę t r z n e jako kara za złamanie prawa (adatu), świadczące o postępującym pro­ cesie osłabiania integracji społeczności wioskowej. Niewolnicy, określani jako k a ­ tegoria społeczna swoistymi nazwami, nie mieli prawa do posiadania nierucho­ mości ani zakładania rodziny, poza pewnymi wyjątkami (np. u Inguszów). Wyjąt­ kowo mogli uzyskać nawet pełną niezależność i równouprawnienie. Liczebność tych niewolników, według danych z trzeciej ćwierci X I X w., była bardzo niewielka, mieściła się zwykle w granicach ułamka procentu miejscowej ludności. Większe znaczenie posiadało różnicowanie się społeczności na „silne" oraz „sła­ be" rodziny, uzależnione ekonomicznie przez te pierwsze na zasadzie patronatu przekształcającego się w poddaństwo. Ważnym krokiem w ukształtowaniu się spo­ łecznej nierówności było umocnienie się jako osobnej, wyższej warstwy tych, któ­ rzy specjalizowali się w wyprawach wojennych, w zdobywaniu łupów i jeńców. Oznaczało to wytwarzanie się wczesnofeudalnych stosunków obok formy niewol­ nictwa. Równocześnie niektóre plemiona kaukaskie w y z w a l a ł y się spod narzuco­ nych im wcześniej w i ę z ó w feudalnych ze strony rozwiniętych państw. Tak było u Adygejców, a na większą skalę i wcześniej wśród górali gruzińskich (Swanów i Chewsurów), którzy odzyskawszy pełną niezależność po załamaniu się w X V w. monarchii feudalnej w Gruzji, utrzymali i spetryfikowali swe przedfeudalne insty­ tucje aż po X I X w. W tym krótkim zarysie autor wskazał szczególnie na podłoża i przejawy kształ­ towania się feudalnych stosunków wśród różnych ludów kaukaskich, utrzymujących do pierwszej połowy X I X w. pełną lub częściową niepodległość i kształtujących sa­ modzielnie swe formy życia społecznego. W m a ł y m stopniu uwzględnił autor kau­ kaskie ludy Dagestanu, nie w s p o m n i a ł nic o roli utrzymujących się na Kaukazie niezwykle długo wierzeń pogańskich oraz o znaczeniu dwóch religii związanych ze społeczeństwami feudalnymi, które w y s t ę p o w a ł y wśród większości ludów K a u ­ kazu: mahometańskiej, rozpowszechnionej głównie na północy i wschodzie (cały Dagestan), i prawosławia (górale gruzińscy, część Osetyńców). Na większe, p o r ó w ­ nawcze studium, dotyczące zróżnicowania społecznego ogółu ludów kaukaskich, za­ sygnalizowane omawianą rozprawką Robakidzego, trzeba jeszcze poczekać, gdyż liczne i skomplikowane zagadnienia etnografii i historii ludów kaukaskich są w trakcie opracowywania lub dopiero czekają na podjęcie badań. Edward N E L I B R E G A D Z E , Mtis raicatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, streszczenia rosyjskie i angielskie, s. 248 i 14 tabl. ilustr. Pietraszek Tbilisi 1969, Książka ta przedstawia charakterystykę historyczną górskiego rolnictwa w za­ chodniej Gruzji, a w szczególności dwóch jej krain: Raczy i Leczchumi. Autorka wykorzystała bogate materiały etnograficzne z własnych badań terenowych prze­ prowadzonych w latach 1956-1959, a także źródła pisane, dane archeologii, języ­ koznawstwa i botaniki oraz liczne publikacje naukowe w kilku językach (w tym angielskie i niemieckie). Główną u w a g ę poświęciła uprawie zbóż. Podkreśliła fakt, �309 HECENZJE że współczesne badania archeologiczne i botaniczne, które pozwoliły na ustalenie najstarszych ośrodków rozwoju różnych upraw, wskazują na Gruzję jako na jedno z pierwotnych ognisk rozwoju uprawy pszenicy. Wśród licznych odmian pszenicy gruzińskiej wyróżniają się dwie takie, które mają właściwości pszenicy dzikiej lub najdawniej uprawianej; te reliktowe odmiany zachowały się jeszcze właśnie w R a ­ czy i Leczchumi. W krainach tych znana jest największa ilość odmian pszenicy (także endemicznych) oraz szereg starodawnych, samoistnie wytworzonych tu ele­ m e n t ó w kultury materialnej związanej z rolnictwem. Na terytorium Raczy i Lecz­ chumi archeologowie ustalili istnienie rozwiniętego rolnictwa już w I tysiącleciu p.n.e., a także materialne relikty dawniejszych kultur. Autorka przedstawiła obszernie historię i stan rolnictwa w Raczy i Leczchumi do początku X X w., a następnie jego zmiany w epoce socjalistycznej i zachowane relikty z dawnych epok, uwzględniając związane z rolnictwem rozmaite wytwory kultury materialnej, duchowej i społecznej. Zobrazowała rozliczne zabiegi agrotech­ niczne, narzędzia, ludową wiedzę agrotechniczną i agrobiologiczną, organizację prac polowych, a także stare zwyczaje i obrzędy religijne związane z rocznym cyklem prac rolniczych, przeprowadzając analizy porównawcze. Wśród narzędzi zademon­ strowanych przez autorkę na ilustracjach występują liczne prymitywne radła oraz motyki, sfotografowane w czasie jej badań terenowych. Na u w a g ę zasługuje mocno podkreślona przez autorkę hipoteza, że rolnictwo w górskich rejonach Raczy i Leczchumi (górne dorzecze rzeki Rioni na wysokości ponad 1000 m n.p.m.) nie zostało zapoczątkowane przez wprowadzenie go z ze­ wnątrz, lecz że rozwinęło się samoistnie jeszcze w odległej starożytności i zawsze posiadało pierwszoplanowe znaczenie. Na badanych terenach istniały dobre, natu­ ralne warunki dla rozwoju rolnictwa. W oparciu o dane dotyczące Raczy i Lecz­ chumi autorka wyprowadza wniosek o pierwotności rolnictwa w górskich rejonach Gruzji. Sąd ten, oparty na analizie rozległych danych empirycznych i p o r ó w n a w ­ czych, wydaje się ciekawy i ważny, gdyż tereny górskie uchodzą za dawną i w ł a ­ ściwą ojczyznę pasterstwa górskiego, związanego z hodowlą owiec, kóz i bydła. Słabą stroną omawianej książki wydaje się pominięcie hodowli, brak porównania jej rozwoju z rozwojem rolnictwa w obydwu omówionych krainach. Hodowla jed­ nak (głównie bydła) nie odgrywa obecnie w tej części Gruzji większej roli. Edward KSIĄŻKI Pietraszek NADESŁANE A l b e r t o Manuel Simoes, Os Angonis — elementos para urna monografia, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie С, Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 47-94 Artykuł jest wyborem zagadnień mających złożyć się na monografię mozam­ bickiego plemienia Angoni. Autor w części historycznej pierwotną siedzibę przod­ ków ludności afrykańskiej umiejscawia w Azji. Następne migracje wiodły na po­ łudnie wzdłuż doliny Nilu — do obecnych siedzib Bantu. Nie pomija autor póź­ niejszych w p ł y w ó w innych kultur — do okresu odkryć portugalskich w tym rejo­ nie Afryki. W ten sposób dochodzi do utworzenia się w końcu X V I I I w. naro­ dowości Zulu, z której wyłoniło się plemię Angoni. Następnie artykuł omawia ge­ nealogię plemienną i związaną z nią organizację klanową. Podkreślona jest w a ż ­ ność tej ostatniej dla życia społeczności pierwotnej. M. A. K. �310 RECENZJE m Archeologiniai ir etnografiniai tyrinejimai Lietuvoje 1968 ir 1969 -> red. A. T a u tavičius i A. Daniliauskas, Lietuvos T S R Mokslu Akademija Istorijos Instituías, Vilnius 1970, ss. 154 Przegląd badań archeologicznych i etnograficznych prowadzonych na Litwie w latach 1968-1869. Część poświęcona archeologii zawiera ponad 20 krótkich spra­ wozdań kilkunastu autorów z prac wykopaliskowych prowadzonych w różnych re­ jonach Litwy. W części etnograficznej J . Butkevičius pisze o ekspedycjach etnogra­ ficznych w latach 1968-1969 oraz o typach litewskich spichlerzy, A. Vyšniauskaite 0 obróbce lnu na Litwie na przełomie X I X i X X w., V. Milius o litewskich mate­ riałach etnograficznych w muzeach polskich, A. Daniliauskas zaś omawia etnogra­ ficzne badania kultury miast litewskich prowadzone w latach 1966-1969. Streszcze­ nia sprawozdań w języku rosyjskim. A. W. E l i a d e Mircea, Sacrum, mit, historia, P I W , Warszawa 1970, ss. 310 Książka jest wyborem tekstów pochodzących z pięciu prac Eliadego, wyda­ nych w latach 1949-1962. Łączącym je elementem jest stosunek archaicznych kultur 1 społeczeństw do historii i zmian w niej zachodzących. Autor śledzi rozwój ś w i a ­ domości historycznej różnych ludów, która czyni społeczności ludzkie pewne swojej wartości i włącza je w nurt cywilizacji. M. A. K. F e r r e i r a A. Rita, Os Cheuas da Macanga, „Memorias do Instituto Investigacáo Científica de Mocambique", Serie C , Ciencias Humanas, t. 8: 1966, Lourenco Mar­ ques, ss. 332, zdjęcia czarno-białe i mapy w tekście. Praca jest monografią mozambickiego plemienia Cheua zamieszkałego w dy­ strykcie Macanga w prowincji Tete. Układ jest tradycyjny. Po części wstępnej za­ wierającej dane historyczne i geograficzne, rozpatruje autor następujące działy kultury: organizację polityczną i społeczną, zasady sądownictwa plemiennego, struk­ turę rodową, życie codzienne, ekonomikę, magię i czary, tradycyjną medycynę, kosmogonię, a także pieśni, opowiadania i aforyzmy; wreszcie kulturę materialną, do której włączona jest sztuka, muzyka i taniec. Rozdział ostatni jest przedstawie­ niem zmian, jakie współcześnie zachodzą w życiu plemienia. M. A. K. F e r r e i r a A. Rita, Os Africanos de Lourenco Marques, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie С, Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 95-492, mapy i zdjęcia czarno-białe w tekście. Praca jest analizą przyczyn migracji ludności afrykańskiej do miast i efektów tego procesu, na przykładzie stolicy Mozambiku. Zasadnicze dociekania poprzedzo­ ne zostały badaniami kwestionariuszowymi. W rezultacie powstała monografia roz­ patrująca niemal wszystkie aspekty tematu. Osiedlanie się w miastach podykto­ wane jest możliwością uzyskania wyższych zarobków i atrakcyjnością życia w mie­ ście. Prowadzi to wszakże do rozpadu struktur plemiennych. Autor w y w a ż a wszak­ że plusy i minusy detrybalizacji z punktu widzenia administracji kolonialnej. A więc rodzaj „applied anthropology". W sumie jest to jeszcze jedna praca na te­ mat procesu obejmującego całą Afrykę, ale dotycząca mało znanego terytorium. M. A. K. �RECENZJE 311 Gwiana. Gajana, Francuzkaja Gwiana, Surinam, red. I. R. Griguliewicz, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. Mikłucho-Makłaja, wyd. „Nauka", Moskwa 1969, ss. 245 Praca zbiorowa poświęcona historii, etnografii i antropologii fizycznej dawnej Gujany Brytyjskiej, Gujany Francuskiej i Surinamu (Gujany Holenderskiej). A. W. Liaudies kuryba, Lietuvos T S R Paminklu Apsaugos ir Kraštotyros Draugija — L i e tuvos T S R Liaudies Meno Draugija, wyd. „Mintis", Vilnius 1969, ss. 383 Artykuły zawarte w tomie zatytułowanym Twórczość ludowa przedstawione zostały w następujących grupach: zagadnienia teorii i historii, zadania i problemy klasyfikacji, ze wspomnień o wykonawcach pieśni i bajek ludowych, materiały dy­ skusyjne, twórczość ludowa w życiu i szkole, notki biograficzne. Szereg artykułów poświęconych jest zagadnieniom związanym z folklorem muzycznym, próbom jego klasyfikacji i określenia miejsca w życiu współczesnego społeczeństwa. Szczególną rolę w kultywowaniu folkloru odgrywa na Litwie średnia szkoła sztuk pięknych im. M. K . Čiurlionisa, której działalności poświęcone są artykuły J . Korsakaite i A. Kristapavičiene. W grupie materiałów dyskusyjnych w y m i e n i ć można artyku­ ły: A. Stepanovičiusa o w p ł y w i e sztuki ludowej na ilustracje literatury dziecięcej, S. Nosevičiute o folklorze w teatrze oraz A. Daniliauskasa o posażnych skrzyniach malowanych, a także inne o przysłowiach, zwyczajach dorocznych i rodzinnych. Z artykułów teoretycznych zasługuje na u w a g ę praca B. Motuzy: Rozważania o sztuce ludowej, rzemiośle i twórczości amatorskiej. Autor zwraca u w a g ę na fakt, że do chwili obecnej brak jest wyraźnej granicy między pojęciami „sztuka ludo­ wa", „rzemiosło artystyczne" i „twórczość amatorska", co często powoduje błędy w ocenie przedmiotów twórczości artystycznej o różnym poziomie estetycznym. Tom zawiera liczne ilustracje i fotografie. Streszczenie poszczególnych artyku­ ł ó w w języku rosyjskim. M, W. Lietuvos TSR Istorijos Bibliografija 1940-1965, Lietuvos T S R Mokslu Akademijos Centrine Biblioteka ir Istorijos Instituías, Vilnius 1969, ss. 709 Jest to pierwsza, w miarę pełna — jak podkreślają redaktorzy — bibliografia prac poświęconych historii, archeologii i etnografii Litwy, wydanych w latach 19401965. Składa się z 11 rozdziałów (nie licząc wstępu i krótkiego wprowadzenia w j ę ­ zyku litewskim i rosyjskim, omawiającego jej charakter i układ) i kilkudziesięciu podrozdziałów zawierających w sumie przeszło 5 tys. pozycji bibliograficznych uło­ żonych w porządku alfabetycznym. Ponieważ redakcja nie była w stanie pomieścić w bibliografii całego historiograficznego opublikowanego w czasopismach, w pierw­ szym rzędzie zostały w niej odnotowane wszystkie artykuły drukowane w wy­ dawnictwach Akademii Nauk Litewskiej S R R , z pozostałych litewskich gazet i cza­ sopism wybrano jedynie pozycje najcenniejsze. Oprócz materiałów litewskich umieszczone zostały w omawianym wydawnictwie książki i artykuły w języku ro­ syjskim i językach innych narodów Związku Radzieckiego dotyczące historii, archeologii i etnografii Litwy, a z literatury innych krajów — polskie recenzje prac autorów radzieckich. Pierwszy rozdział zawiera prace k l a s y k ó w marksizmu-leninizmu dotyczące za­ gadnień związanych z historią Litwy, drugi, ogólny — bibliografie, wydawnictwa encyklopedyczne, historiografię, nauki pomocnicze historii itp. Następne rozdziały �312 RECENZJE (oprócz I V , o którym mowa niżej) obejmują prace dotyczące poszczególnych okre­ s ó w historii Litwy od wspólnoty pierwotnej począwszy, aż do roku 1965. Po rozdziale I I I , zatytułowanym „Ustrój wspólnoty pierwotnej. Archeologia", w którym znajdujemy osobny podrozdział dotyczący plemion bałtyjskich i ich etno­ genezy (kilkadziesiąt pozycji bibliograficznych), umieszczony został zestawiony przez V. Miliusa rozdział zawierający prace z dziedziny etnografii (rozdz. IV). We wprowadzeniu autorzy bibliografii uzasadniają taki układ podkreślając, że „obie te samodzielne dziedziny nauk historycznych [tj. archeologii i etnografii — A. W.] są ze sobą związane i wzajemnie się wzbogacają". Dział etnografii zawiera około 250 pozycji zestawionych jedynie w porządku alfabetycznym, bez wyodrębnionych podrozdziałów. Najliczniej reprezentowane są prace dotyczące budownictwa, rolnictwa, sztuki ludowej i folkloru. Następne roz­ działy zawierają literaturę do poszczególnych okresów historii Litwy; V — obej­ muje dzieje państwa litewskiego od X I I I do X V I I I w., V I — L i t w ę w składzie Imperium Rosyjskiego, V I I —• Rewolucję Październikową i pierwszy, krótki okres władzy radzieckiej, V I I I — Litwę jako państwo burżuazyjne, I X — socjalistyczną rewolucję na Litwie i okres 1940-1941, X — okres wojny 1941-1945, X I — lata 1945-1965. Bibliografia zaopatrzona została oprócz indeksu nazwisk także w indeks tytu­ łów, którego przydatność w nowoczesnej bibliografii może budzić pewne zastrze­ żenia. Wydaje się, że bardziej celowe byłoby umieszczenie zamiast niego indeksu rzeczowego. Wątpliwości może także budzić podział umieszczonych w poszczegól­ nych podrozdziałach bibliografii prac na książki i artykuły. A. W. M а г к a r j a n E . S., Oczierki tieorii kultury, wyd. A N Armianskoj SSR, Jieriewan 1969, ss. 227 Praca poświęcona w ę z ł o w y m zagadnieniom teorii kultury, rozpatrywanej przez autora jako część teorii bardziej ogólnej — teorii systemu społecznego. W pierw­ szej części pracy autor zajmuje się zagadnieniem miejsca i roli pojęcia kultura we współczesnych naukach społecznych. Część druga poświęcona jest historycznej ty­ pologii s y s t e m ó w społeczno-kulturowych. Jedna z pierwszych tego rodzaju prac w literaturze radzieckiej. Streszczenie w języku angielskim. A. W. M a r k i e w i c z S. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, L S W , Warszawa 1969, ss. 397 Praca poświęcona współczesnym problemom katolicyzmu w Ameryce Łacińskiej. Autor zajmuje się sytuacją prawną i pozycją polityczną kościoła katolickiego w po­ szczególnych krajach latynoamerykańskich, postawą narodowych episkopatów i du­ c h o w i e ń s t w a katolickiego w stosunku do najbardziej istotnych problemów społecz­ nych i politycznych tego „kontynentu pozornie katolickiego". A. W. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, red. W. Antoniewicz, t. 8: Studia podhalań­ skie oraz bibliografia pasterstwa Tatr i Podhala, Wroclaw—Warszawa—Kraków 1970, Ossolineum, ss. 436, ryc. 45 i 5 map Tom zamykający zbiorową, wszechstronną monografię obszaru Tatr Polskich i Podtatrza, poświęcony znanemu badaczowi tego regionu prof. Stanisławowi L e - �RECENZJE 313 szczyckiemu w 60 rocznicę jego urodzin. Oprócz artykułu W. H. Paryskiego o dzia­ łalności naukowej jubilata zawiera Studia podhalańskie prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego i bibliografię pasterstwa Tatr i Podtatrza W. H. Paryskiego. A. W. P o 1 a n a h Luis, Possessao e exorcismo em Mocambique, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie C , Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 3-46 Autor artykułu rozpatruje różne formy magii, czarów i odchyleń religijnych wśród społeczności Mozambiku. Odchyleń tak od wierzeń plemiennych, jak i chrze­ ścijaństwa. Przeprowadzona jest analiza idei dobra i zła, wiary w istnienie demo­ nów i sposobu ich odpędzania, psychoterapii religijnej stosowanej w niektórych plemionach, wreszcie egzorcyzmów. Wyłania się z całości problem synkretyzmu re­ ligijnego, chociaż nominalnie mieszkańcy Mozambiku są w 80% chrześcijanami. Jest to magiczno-religijna rozprawa, jak formułuje to sam autor. Przykłady za­ czerpnięte są z plemion Ronga, Ndau i Cheua. M. A. K. S z y f e r Anna, Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskie­ go w Olsztynie, nr 27, Olsztyn 1969, s. 112, 15 tabl., 12 map Praca dokumentuje przemiany i rozpad tradycyjnego systemu ludowej wiedzy i wierzeń materiałem zebranym na terenie Warmii i Mazur oraz sąsiednich K u r ­ piów. Autorka wskazuje na wyraźne i ciekawe w ludowej wiedzy o kosmosie są­ siadowanie dwóch odmiennych s y s t e m ó w kulturowych: tradycyjnego, nienaukowe­ go, opartego na założeniach magii i mistyki, oraz współczesnego, tworzonego na podstawie empirii i wiedzy naukowej. Analiza jest przeprowadzona na tle ogólnie zarysowanego całokształtu przemian, jakim podlega rzeczywistość kulturowa, z w ł a s z ­ cza na skomplikowanym historycznie, demograficznie i etnograficznie terytorium warmińsko-mazurskim. Porównanie tego materiału z danymi etnograficznymi z są­ siednich terenów Polski pozwala na konkluzję o zasadniczym pokrewieństwie obu tych zespołów. W aneksie, poza licznymi tablicami i mapami, autorka załącza kwe­ stionariusz, służący za podstawę do przeprowadzonych badań. J. S. W. U r b a n c o v a V., Počiatky slovenskej etnografie, Vydavatel'stvo Slovenskej A k a ­ demie Vied, Bratislava 1970, ss. 385, ryc. 32 W pierwszej części pracy autorka zajmuje się zagadnieniem początków etno­ grafii słowackiej (lata 1780-1830), podkreślając szczególną rolę ideologii okresu Oświecenia dla rozwoju zainteresowań ludoznawczych. Zwraca u w a g ę na materiał etnograficzny w oświeceniowej literaturze naukowej i publicystycznej, w opisach podróży, literaturze krajoznawczej, geograficznej i topograficznej z pocz. X I X w. Ostatni rozdział części pierwszej poświęcony jest kształtowaniu się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na część drugą złożyły się fragmenty tekstów z literatury krajoznawczej, opisów podróży itp., zawierające wiadomości o charak­ terze ludoznawczym oraz pierwsze etnograficzne prace Jana Čaploviča. Streszcze­ nie w języku niemieckim. A. W. �314 RECENZJE W y p y c h Konrad, W cieniu je. Siadami Jana Stanisława Kubarego, Biblioteka Po­ pularnonaukowa P T L , t. 5, Wrocław 1969, ss. 181, zdjęcia, rysunki i mapy w tekście Wielkie, kamienne koła z otworami w środku, znajdowane na terenie Mikro­ nezji, zwane były przez wyspiarzy tego archipelagu ,,fe". Pełniły rolę pieniądza. Jednym z badaczy tej pierwotnej ekonomii był nasz rodak, Jan Kubary. Niewiele o nim wiemy. Być może ze w z g l ę d ó w polityczno-moralnych. Był bowiem Kubary po powstaniu styczniowym agentem carskiej policji. Ale drugą stroną zagadnienia jest jego działalność naukowa. Związawszy się z hamburskim domem handlowym, niedoszły medyk stał się zbieraczem flory, fauny i okazów etnograficznych z Oceanii. Konrad Wypych wydobywa z zapomnienia tę sylwetkę, opisując pracę etnograficzną. Tekst książki przedstawia kulturę tubylców Mikronezji z końca X I X w. Uzupełnienie fragmentami listów i notatek Kubarego podnosi autentyzm książki. Mapki pozwalają się zorientować w szlakach podróży i miejscach pobytu badacza. Dobrze się stało, że autor zajął się postacią Kubarego, którego dorobek naukowy ciągle jest mało znany. Tylko niektóre zdjęcia niepotrzebnie reproduko­ wane są na żółtym tle, co zamazuje czytelność obrazu. Lepiej było zostawić je w czarno-białych barwach. M. A. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1bede6030e105a503afb162e4093d3.pdf 9930ad5d4375e9bd3b5747a09cfb7e92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:719 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.285-298 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E .Etnografia Polski", t. X V I z. 2 CHOZJAJSTWO I MATEŘI A L N A J A KULTURA NARODÓW KAWKAZA W X I X - X X WW. (Matieriały к „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu"), Wyp. I , red. W. K . Gardanów, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. N. N. Mikucho-Makłaja, „Nauka", Moskwa 1971, ss. 255, ryc. 145. Kolejnym p o w a ż n y m przedsięwzięciem radzieckiej kartografii etnograficznej po atlasie Russkije, którego tom I wydano w roku 1967, są prowadzone obecnie prace nad atlasem historyczno-etnograficznym Kaukazu. Bierze w nich udział du­ ży zespół p r a c o w n i k ó w naukowych z Moskwy, Leningradu oraz republik i okrę­ gów kaukaskich. Najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad trzema dzia­ łami tematycznymi: gospodarką (rolnictwo i hodowla), osadnictwem i budowni­ ctwem oraz odzieżą. Rezultaty badań nad poszczególnymi działami opublikowane zostaną w osobnych tomach atlasu. P o d s t a w ę atlasu s t a n o w i ć będą mapy, na które naniesione zostaną elementy kultury materialnej ludów Kaukazu z u w z g l ę d n i e ­ niem obszaru ich w y s t ę p o w a n i a w różnych okresach historycznych: w połowie X I X w., końcu X I X w. i współcześnie. Brak w dostępnych źródłach materiału charakteryzującego kulturę materialną Kaukazu przed połową X I X w. ogranicza wprawdzie w sposób zasadniczy m o ż l i ­ wości szczegółowego mapowania wcześniejszych okresów, nie wyklucza jednak prób stworzenia pojedynczych map i opisów. Ponieważ realizacja podstawowego zadania atlasu, tj. mapowania w y t w o r ó w kultury materialnej, „byłoby n i e m o ż l i w e bez wcześniejszego zebrania masowych materiałów etnograficznych, bez szczegółowych opisów i badań mapowanych ele­ mentów... sekcja ludów Kaukazu Instytutu Etnografii A N Z S R R przedsięwzięła wydanie serii prac zbiorowych związanych tematycznie z atlasem" К Omawiany tutaj tom jest właśnie pierwszym z serii. Zawiera on artykuły związane z pod­ stawowymi działami tematycznymi atlasu — gospodarką, budownictwem i odzie­ żą. Oprócz tego dwa artykuły poświęcone zostały zagadnieniom związanym z w y ­ korzystywaniem w pracy nad atlasem źródeł archiwalnych i ikonograficznych. Pod w z g l ę d e m terytorialnym opublikowane w tomie wyniki badań obejmują P ó ł ­ nocny Kaukaz, Azerbejdżan, A r m e n i ę i Gruzję. P o d s t a w ę źródłową zawartych w tomie artykułów stanowią materiały terenowe, kolekcje m u z e ó w w Leningra­ dzie, Moskwie i republikach zakaukaskich (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan) oraz materiały archiwalne i wcześniejsze opracowania naukowe. W przygotowaniu to­ mu brali udział pracownicy naukowi Instytutu Etnografii A N Z S R R , akademii r e ­ publik zakaukaskich oraz m u z e ó w centralnych (Leningrad, Moskwa) i republikań­ skich. Kaukaz od dawna zwracał na siebie uwagę jako teren szczególny pod w z g l ę ­ dem etnograficznym. Mozaikowemu wręcz zróżnicowaniu etnicznemu tego obszaru 1 Przedmowa, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 3. �286 RECENZJE (szczególnie zaś Północnego Kaukazu) towarzyszyło często znaczne podobieństwo niektórych e l e m e n t ó w kultury materialnej. Tak np. kilka podstawowych t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych w y s t ę p o w a ł o na całym Kaukazie. Jednemu z nich, do­ mowi ze s c h o d k o w a t o - w i e ń c o w y m dachem („stupienezato-wieneieobraznoje pieriekrytie"), p o ś w i ę c o n y jest obszerny artykuł T. Czikowaniego . Ten typ budyn­ ku powszechny był niegdyś w centralnej części Zakaukazia między Kurą i A r a k sem. Mimo w y s t ę p o w a n i a lokalnych odmian i wariantów zasady konstrukcji bu­ dynku, zwanego w Gruzji darbazi, w Armenii glchatun, a w Azerbejdżanie karadam, były na całym obszarze jednakowe. Innym typem budynku, tak charaktery­ stycznym dla krajobrazu głównego pasma Kaukazu, były dwu-, trzypiętrowe domy-twierdze i baszty mieszkalne w y s t ę p u j ą c e w Swanetti, Osetii, Inguszetii, D a ­ gestanie i wielu innych regionach. Takie same podobieństwa w y s t ę p o w a ł y r ó w ­ nież w dziedzinie narzędzi rolniczych. Tak np. w równinnych rejonach Zakauka­ zia do orki używano powszechnie ciężkiego pługa koleśnego (gruz. gutneuli), w g ó ­ rach zaś lekkiego drewnianego radła z łopatkowatą radlicą. Powszechnym na ca­ ł y m Kaukazie środkiem transportu na terenach nizinnych i podgórskich była dwu­ kołowa arba, a w górach różnej konstrukcji w ł ó k i oraz zwierzęta juczne. Podobne na całym Kaukazie były również niektóre elementy odzieży kobiecej i m ę s k i e j . Równocześnie jednak z tymi podobieństwami — stwierdza autor artykułu o prze­ mianach kultury materialnej ludów Kaukazu w latach w ł a d z y radzieckiej, W. K o byczew — „różnorodność w a r u n k ó w naturalnych i klimatycznych, skomplikowa­ na struktura etniczna i niejednakowy poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego ludów Kaukazu w przeszłości p o w o d o w a ł y znaczne zróżnicowanie ich kultury m a ­ terialnej" . Na przykład w samej tylko Gruzji naliczono przed rewolucją ponad 30 odmian lekkich i ciężkich narzędzi do orki. Znacznie różniły się m i ę d z y sobą również narzędzia do sprzętu zbóż, młocki, sposoby nawadniania pól, budowa m ł y ­ nów wodnych itp. Różne były także formy budynków mieszkalnych, nawet w gra­ nicach poszczególnych terytoriów narodowych. Tak np. w Gruzji oprócz opisywa­ nego przez T. Czikowaniego domu typu darbazi istniały jeszcze dwa zasadnicze typy domów, z których każdy miał swoje odmiany i warianty, w Azerbejdżanie zaś wyróżnia się aż siedem typów b u d y n k ó w mieszkalnych, odmiennych nie tylko pod w z g l ę d e m rozplanowania i konstrukcji, lecz również i materiałów, z których były budowane. Jeszcze bardziej zróżnicowana jest kultura materialna Północnego Kaukazu. W dalszym komplikowaniu się i tak już złożonego obrazu kultury materialnej Kaukazu znaczną rolę odegrały przemieszczenia poszczególnych ludów w X I X wie­ ku i 1 połowie bieżącego stulecia. Dotyczy to szczególnie Północnego Kaukazu. W X I X wieku na terenie tym ostrzej niż w jakiejkolwiek innej części Imperium Rosyjskiego w y s t ę p o w a ł wśród chłopstwa problem braku ziemi. B y ł to również jeden z najbardziej „niespokojnych" rejonów Cesarstwa. W dążeniu do zapobie­ żenia ciągłym buntom i powstaniom oraz częściowego choćby rozwiązania proble­ mu agrarnego administracja carska popierała, a niekiedy przeprowadzała przy­ musowo przesiedlenia kaukaskich górali na tereny nizinne. Posunięcia te miały jednak charakter połowiczny i ze w z g l ę d u na wysokie czynsze, jakie w w i ę k ­ szości przypadków górale musieli płacić za użytkowaną ziemię Kozakom i wiel­ kim właścicielom ziemskim, problemu nie rozwiązały. Znacznie większe rozmiary 2 3 4 2 Т. А. С z i к o w a n i, Klassifikacija i gieniezis zakawkazskogo żiliszcza so stupienczato-wiencieobraznym pieriekrytiem, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kul­ tura..., s. 33-72. W. Р. К o b у с z e w, Izmienienije matierialnoj kultury narodów Kawkaza za gody Sovietskoj wlasti, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 5-32. К o bу с z e w, op. cit., s. 7. 3 4 �287 RECENZJE przybrało schodzenie z gór na tereny nizinne po Rewolucji Październikowej. R o ­ dziny, które w y r a z i ł y chęć opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania, otrzymywały bezpłatnie znaczne jak na miejscowe warunki nadziały ziemi, pomoc w postaci narzędzi rolniczych, sprzętów, materiałów budowlanych. Nadziały ziemi i przesiedlenia z gór na sąsiednie stepy s p o w o d o w a ł y rozszerzenie terytoriów etnicznych szeregu ludów kaukaskich (tak np. w latach 20-tych terytorium Osetii wzrosło dwukrotnie, a Karaczaju — trzykrotnie). Przenoszenie się górali na tereny nizinne p o w o d o w a ł o również już od X I X wieku znaczne zmiany w ich kulturze materialnej, co wiązało się zarówno z koniecznością przystosowania się do no­ wych w a r u n k ó w naturalnych (narzędzia rolnicze, budownictwo), wzorowaniem s i ę na mieszkaniach sąsiednich terenów nizinnych, czy też wzrostem stopy ż y c i o w e j . Dalsze zmiany w kulturze materialnej — pisze Kobyczew — dotyczące zresztą całego Kaukazu, wiążą się z kolektywizacją wsi, uprzemysłowieniem i urbani­ zacją. Artykuł W. P. Kobyczewa, mający charakter wprowadzenia do bardziej szcze­ gółowych rozważań nad kulturą materialną Kaukazu, uzasadnia jednocześnie pod­ jęcie badań atlasowych na tym terenie. Prace nad atlasem natrafiają jednak, jak już wcześniej wspomniano, na pewne luki materiałowe, szczególnie jeśli idzie 0 okres przed połową X I X wieku. Lukę tę, jak się wydaje, mogą w pewnej mierze zapełnić mało dotychczas wykorzystywane przez etnografów zajmujących się Kaukazem materiały, na które zwracają u w a g ę autorki dwu artykułów o charak­ terze źródłoznawczym — E . Studienieckaja i N. W o ł k o w a . E . Studienieckaja zaj­ muje się przydatnością materiałów archiwalnych dla badań nad kulturą material­ ną ludów Północnego Kaukazu. Szczególną uwagę zwraca autorka na inwentarze mienia ruchomego i nieruchomego przedstawicieli różnych warstw społecznych, sprawozdania i raporty administracji lokalnej, akta sądowe. Omawiane źródła od­ noszą się do okresu od X V I do początków X X wieku. Rolę materiałów ikonogra­ ficznych omawia N. G. Wołkowa. Jak podkreśla autorka, aż do wieku X V I I są one stosunkowo nieliczne (na P ó ł n o c n y m Kaukazie są to przede wszystkim freski, na Zakaukaziu zaś miniatury). Cennym źródłem dla badacza kultury materialne] Kaukazu są rysunki X V I I - i XVIII-wiecznych podróżników zachodnioeuropejskich 1 rosyjskich, a także Polaka — J . Potockiego . Ilość materiałów ikonograficznych zwiększa się znacznie w X I X wieku, po przyłączeniu Kaukazu do Rosji. S ą to rysunki i szkice mniej lub bardziej znanych malarzy rosyjskich, oficerów stacjo­ nujących na Kaukazie, podróżników i uczonych. Ukazują się też w ó w c z a s pierw­ sze ilustrowane wydawnictwa etnograficzne. Od lat 70-tych X I X w. coraz większą rolę w materiale ikonograficznym odgrywa fotografia. W podsumowaniu W o ł k o ­ wa zwraca jednak uwagę, iż omawiany przez nią rodzaj źródeł, choć n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny, odznacza się pewną jednostronnością — najczęściej ukazuje odzież, obuwie, ozdoby, znacznie rzadziej w y g l ą d wsi, b u d y n k ó w , środków transportu, narzędzi itp. Najważniejszy dział tematyczny atlasu — gospodarkę, reprezentuje w omawia­ nym tomie jedynie artykuł J . Mkrtumjana poświęcony formom hodowli u ludów Zakaukazia . 5 6 1 5 E . N. S t u d i e n i e c k a j a , Archiwnyje dokumienty как istocznik izmienienija matierialnoj kultury narodów Siewiernogo Kawkaza, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 73-96; N. G. W o ł k o w a , Izobrazitielnyje matierialy как istocznik izuczienija matierialnoj kultury narodów Kawkaza, tamże, s. 97-115. Por. J . F a b i a ń s к i, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX wieku w świetle relacji Jana Potockiego, „Etnografia Polska", t. 15:1971 z. 1, s. 249-283. J . I . M k r t u m j a n , K'izuczieniju form skotowodstwa u narodów Zakawkazja, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 116-135. 6 7 �288 RECENZJE Autorzy pozostałych artykułów. E . Torczinskaja, A. Trofimowa, N. Awakjan, G. Siergiejewa, C. Bezaraszwili, w oparciu o kolekcje muzealne i badania terenowe piszą o odzieży Azerbejdżan, Ormian, A w a r ó w (Dagestan) i Tuszynów (Gruzja) . Na zakończenie należy jeszcze zwrócić u w a g ę na obszerne i staranne na ogół bibliografie wykorzystanych źródeł i opracowań naukowych, umieszczone na k o ń ­ cu każdego artykułu. s Andrzej Woźniak O L G A L I N A R E S D E S A P I R , Cultural Chronology of the Gulf of Chirigui, nama, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8, Washington 1968. Pa­ Uwaga większości amerykanistów zwrócona jest na te obszary Ameryki, na których w przeszłości rozwinęły się wielkie kultury Indian (Meksyk, Peru). W po­ zostałych regionach prowadzi się badania w sposób przypadkowy i niesystema­ tyczny. Różne są tego przyczyny. G ł ó w n ą wydaje się b y ć brak środków finanso­ wych w krajach Ameryki Łacińskiej na badania archeologiczne i etnograficzne. Ośrodki naukowe w tych krajach są na ogół słabo rozwinięte. Wyjątkiem jest tu Meksyk, w którym istnieje Instituto Nacional de Antropologia e Historia dyspo­ nujący dużymi środkami i realizujący zakrojone na szeroką skalę plany badawcze. Jednakże w pozostałej części Ameryki większość badań realizowana jest przez n a u k o w c ó w zagranicznych reprezentujących głównie ośrodki naukowe Stanów Zjednoczonych i Europy. Stąd też wynika nadmierne zagęszczenie prac badaw­ czych w jednych regionach, a z kolei ich zupełny brak w innych. Takim niesłusznie „upośledzonym" krajem jest m. in. Panama. Stanowi ona w a ż n y pomost m i ę d z y obiema Amerykami. Tędy szły kolejne fale migracji lud­ ności do Ameryki Południowej. T u też powinny zachować się ślady przejścia pro­ toplastów dzisiejszych Indian południowoamerykańskich. Z drugiej strony przez Panamę zdaje się przebiegać makroetniczna granica między kulturami Ameryki Południowej i Ś r o d k o w e j . Mimo iż interesowano się Panamą od dość dawna, nie mamy jeszcze jasnego obrazu jej przedkolumbijskich dziejów. Wyróżnia się 4 sąsiadujące ze sobą okręgi kulturowe. Idąc od kontynentu południowoamerykańskiego są to Darién, Coclé, Veraguas i Chiriquí. Przyjmuje się, iż wszystkie one b y ł y w zasadzie ze sobą współczesne i że s ą kulturami historycznymi, zniszczonymi dopiero przez konkwistę hiszpańską. Problem chronologii jest zupełnie niejasny i do niedawna mie­ liśmy zaledwie parę stanowisk, które można było uznać za starsze od w y ż e j w y ­ mienionych kultur. Sytuacja ta spowodowana jest w pewnym stopniu specyfiką dotychczas ba­ danych stanowisk archeologicznych. Większość z nich miała charakter p o c h ó w kowy lub obrzędowy i nie dawała prawie żadnych sposobności wykonania studiów stratygraficznych. 8 E . G. T o r c z i n s k a j a , Mużsrcaja odieżda azerbajdżancew X I X - naczala XX w. po sobrabiju Gosudarstwiennogo muzieja etnografii narodów SSSR, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 136-154; A. G . T r o f i m o w a , Obzor kolliekcij odieżdy narodów Azerbajdżana Gosudarstwiennogo muzieja Gruzii im. akad. S. N. Dżanaszia, tamże, s. 155-208; N. Ch. A w a k j a n , Narodnaja odieżda armjan Arcacha w XIX- naczale XX w., tamże, s. 209-223; G . A. S i e r g i e j e w a , Ob odieżdie awarskoj gruppy narodów Dagestana, tamże, 224-240; C . J . B e z a r a s z ­ w i l i , Tuszinskij żienskij kostjum — talawari, tamże, s. 241-255. �RECENZJE 289 llosč wobow znajdowana na terenie Panamy jest wprost nieprawdopodobna. Są one z reguły dość dobrze wyposażone w naczynia, wyroby kamienne, a przede wszystkim ozdoby ze złota i drogich kamieni. Kosztowności znajdujące się w gro­ bach szybko znęciły grabieżców (zwanych w Ameryce Łacińskiej huaqueros). Na jak wielką skalę odbywały się te rabunki, świadczy fakt, iż w okresie największej ich eksploatacji, w roku 1860, z jednej tylko prowincji Chiriquí złożono w Banku Anglii ozdoby o wartości 10 000 Ł. Ten run na panamskie cmentarzyska s p o w o d o w a ł nieodwracalne straty dla nauki. Z drugiej strony przyczynił się do powstania wielu muzealnych i prywat­ nych kolekcji w y r o b ó w złotych, kamiennych i ceramiki panamskiej. Olbrzymia obfitość materiału zawartego w tych kolekcjach nie ma niestety żadnego dokład­ niejszego opisu miejsca i sposobu znalezienia. Bazując na analizie typologicznej w y r o b ó w znajdujących s i ę w prywatnych i muzealnych zbiorach starano się dokonać ich klasyfikacji. Analizy Holmesa (1888), McCurdy'ego {1911) i innych, choć przeprowadzone bardzo starannie, dały — jak się później okazało — szereg fałszywych rezultatów, że wspomnimy tu tylko o stworzeniu przez McCurdy'ego nie istniejącej kultury Alligator. Ogólnie rzecz biorąc, aż do lat trzydziestych naszego wieku, nie licząc prac A. Hyatt Verrilla i E . Nordenskiolda, nie prowadzono w Panamie żadnych p o w a ż ­ niejszych wykopalisk. Dopiero ekspedycja Peabody Museum pod kierunkiem S. K . Lothropa z Harvard University, prowadząca w latach 1933-1935 badania w prowincji Coclé, miała dostarczyć pierwszych istotnych danych chronologicz­ nych. Od czasu wykopalisk w Coclé datuje się zwiększone poważne zainteresowa­ nie Panamą. Ś w i e t n i e opracowane sprawozdania Lothropa z badań nad cmenta­ rzyskiem Sitio Conté w Coclé stworzyły podstawy dla całej wiedzy o przeszłości Panamy. Później nastąpiło szereg badań, z których najważniejsze dane zawarte są w publikacjach Willey'a (1951), Stoddarda (1954), McGimsey'a (1956) i Ladda (1957, 1964). W rezultacie dysponujemy w z g l ę d n ą chronologią dla okresu od wczesnoceramicznego (Monagrillo), poprzez fazy przejściowe, aż do dokładnie opracowanej sekwencji Coclé w Sitio Conté. Przedsięwzięto też pewne kroki mające na celu zapobieżenie niesystematycz­ nym wykopaliskom prowadzonym przez dość licznych archeologów-amatorów. W 1958 r. z inspiracji dr. Lothropa powstało Panamskie Towarzystwo Archeolo­ giczne (Archaeological Society of Panama), które wydaje roczny biuletyn „Pana­ ma Archaeologist". Towarzystwo zachęca swych członków (głównie amatorów) do posługiwania się normalnymi metodami archeologicznymi i do prowadzenia sy­ stematycznych notatek. Dało to już pewne rezultaty w postaci dokładnych opisów szeregu nowych stanowisk. Obok wzrastającej wartości prac członków Archaeological Society of Panama ukazały się w a ż n e publikacje Lothropa z prac w Venado Beach, Stirlinga w Barriles oraz McGimsey'a i Linares na wybrzeżu Pacyfiku. Najnowsza praca tej ostatniej, dr Olgi Linares de Sapir Cultural Chronology of the Gulf of Chiriquí, Panama, którą chcemy tu przedstawić, podejmuje będący ciągle w centrum uwagi problem chronologii kultur Panamy. Geograficznie praca ta obejmuje niewielki obszar nadpacyficznego wybrzeża i wysp Zatoki Chiriquí w Panamie. Jednakże rezultaty przeprowadzonych tu dokładnych i systematycz­ nych badań pozwalają na określenie dokładnego następstwa faz kulturowych i sty­ l ó w ceramicznych w rejonie Zatoki Chiriquí i skorelowanie ich z odpowiednimi fazami z innych części Panamy. Badania dr Linares były częścią znacznie większego programu noszącego na19 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �290 RECENZJE z w ę „Interrelationship of New World Cultures" realizowanego przez Institute of Andean Research. W ramach tego programu badano poszczególne regiony obszaru pomiędzy Mezoameryką a Ameryką Południową, starając się stwierdzić istnienie w e w n ę t r z n y c h z w i ą z k ó w pomiędzy poszczególnymi kulturami, zwłaszcza w okresie formatywnym. W Panamie zbadano w dwu etapach cały pas wybrzeża Pacyfiku od Kostaryki do Kolumbii. Praca O. Lanares de Sapir jest opracowaniem w y n i k ó w badań prowadzonych przez nią w pierwszym etapie (luty — maj 1961 r.) w Zatoce Chiriquí. O znaczeniu tej publikacji pośrednio może świadczyć wydrukowanie jej w serii Smithsonian Contributions to Anthropology, w której ukazały się tak fundamen­ talne prace, jak E . Estrada, C. Evans i B. Meggers, Early Formative Period of Coastal Ecuador. The Valdivia and Machalilla Phases (1967), czy M. Сое i К. F l a n nery Early Cultures and Human Ecology in South Coastal Guatemala (1965). W ciągu 4 m i e s i ę c y prac polowych w Zatoce Chiriquí Olga binares de Sapir zarejestrowała 60 stanowisk, z których 12 dokładnie przebadała. Były to wyłącznie śmietniska, co stanowi pewne novum w badaniach panamskich opartych dotych­ czas głównie na stanowiskach grobowych. Na podstawie analizy znalezisk autorka wydzieliła trzy fazy rozwoju kulturowego w tym regionie: najstarszą fazę Burica, średnią San Lorenzo i późną fazę Chiriquí. Dwie pierwsze zostały wyodrębnione, określone i nazwane przez Linares, natomiast faza Chiriquí odpowiada klasycznej kulturze Chiriquí, znanej w tym regionie od dawna. Autorka nie znalazła w Zatoce Chiriquí żadnych starszych stanowisk preceramicznych, choć obecnie wiemy, iż pierwsze ślady pobytu człowieka w rejonie Przesmyku Panamskiego liczą ponad 7000 lat. W rejonie Zatoki Chiriquí Linares określiła wiek najstarszych warstw sta­ nowisk fazy Burica na 500 n.e. Na podstawie porównania stylów ceramicznych oraz dzięki znalezionym kilku fragmentom ceramiki importowanej z Venado Beach można z pewnym prawdopodobieństwem powiedzieć, że faza ta trwała od 300 do 800 n.e. Stanowiska tej fazy znajdują s i ę na Półwyspie Burica i kilku wyspach Zatoki. Ciekawe jest, iż nie znaleziono żadnych pozostałości poza ceramiką. Brak jest narzędzi kamiennych, ozdób, skorup małży, a także kości ssaków lub ryb. Autorka dopatruje się kilku przyczyn tego stanu rzeczy. Po pierwsze ludność tej fazy mogła s p o ż y w a ć m a ł ż e i ryby na brzegu morza, a skorupy i kości wyrzucać do wody. Jednakże nie tłumaczy to w sposób przekonujący braku narzędzi, nawet gdy przyjmiemy, że lud ten nie znał rolnictwa, a brak narzędzi nierolniczych jest dzie­ łem przypadku. Dr Linares de Sapir uważa jednak, że lud fazy Burica nie był s t a ł y m m i e s z k a ń c e m wysp Zatoki, a jedynie sporadycznie je odwiedzał. Skąd oni pochodzili, nie wiadomo. Autorka dopatruje się ich ojczyzny we wschodniej Kosta­ ryce, ale pewne tego stwierdzenie w y m a g a ł o b y kolejnych dokładnych badań. Faza Burica kończy się ok. 800 r.n.e. i co ciekawsze kończą się tu również wszystkie style ceramiczne wyróżnione przez dr Linares (Isla Palenque Maroon Slipped, Tripod Feet l a , Ringstand a i inne). Żaden z nich nie kontynuuje się w fa­ zie San Lorenzo. Najwidoczniej lud Burica opuścił wyspy pod naciskiem ludu następnej fazy, który przyniósł swoje tradycje ceramiczne. Faza San Lorenzo trwała od ok. 800 do ok. 1100 n.e. Daty te określono na pod­ stawie stylów dekoracyjnych i dzięki znalezionym importom dobrze wydatowanego Coclé. Ceramiki znaleziono tu jednakże niewiele, natomiast zarejestrowano w y s t ę p o w a ­ nie kamiennych narzędzi różnego rodzaju (celtów itp.) oraz manos i metates s ł u ż ą ­ cych do rozcierania ziaren głównie kukurydzy. Przedmioty te znaleziono w po- �291 RECENZJE wiązaniu ze stosami skorup małży, kości ryb i ssaków. Linares de Sapir na pod­ stawie analizy tych stanowisk uważa, że rolnictwo zaczęło odgrywać p e w n ą rolę dopiero w czasach późniejszych, natomiast początkowo byt oparty był przede wszystkim na zbieractwie m a ł ż y i w mniejszym stopniu na polowaniu na ssaki, głównie na jelenia (Odocoüeus vírginianus). Ten sam tryb życia co u schyłku San Lorenzo, oparty głównie na rolnictwie połączonym z r y b o ł ó w s t w e m i m y ś l i s t w e m , rejestruje autorka w trzeciej fazie, fazie Chiriquí. Niektóre style ceramiczne w y s t ę p u j ą c e w fazie San Lorenzo (tzn. Strapped Feet Ь, Ringstand d, Double Handle с i inne) tu mają swoją kontynuację i osiągają swe maksimum. Faza ta rozpoczęła się, jak wynika z badań Linares de Sapir, ok. 1100 r.n.e. Wydaje się jednak, że w głębi lądu kultura Chiriquí roz­ kwitła wcześniej, a w rejonie Zatoki mamy do czynienia już ze śladami jej eks­ pansji terytorialnej. Na kilku wyspach Zatoki Linares i Haberland odkryli regularne skupiska k a ­ miennych rzeźbionych kolumn. Autorka uważa w związku z tym, iż przynajmniej niektóre z tych wysp (Las Secas, Villalba) były odwiedzane w fazie Chiriquí w bli­ żej nie określonych celach religijnych. Dr Linares de Sapir nie poprzestała na przedstawieniu dokładnej analizy ze­ branego przez siebie materiału. Przejrzała ona i dała w s t ę p n ą ocenę źródeł histo­ rycznych (od podboju do końca X V I I wieku) m ó w i ą c y c h o Indianach obszaru C h i ­ riquí. Wnikliwa analiza tych źródeł, że wymienimy tu tylko zapiski Gonzáles de Badajoz (1515 г.), Gaspar de Espinoza (1516-1519 г.), Diego Ruiz de Campos (1631 r.) i Fray Antonio de Rocha (1622-1637 г.), pozwoliła na odtworzenie rozmieszczenia plemion indiańskich w okresie tuż po podboju i ich późniejszej historii. Jak wynika z tych wczesnych kronik, Indianie rejonu Chiriquí należeli do k i l ­ ku grup różniących się między sobą językiem, obyczajami, a w kilku przypad­ kach typem fizycznym. Linares uważa, że opisane przez kronikarzy plemiona Z u ries, Doraces, Dolegas, Bugabas i Querébalos są potomkami t w ó r c ó w klasycznej kultury Chiriquí. Migracje ludów na wyspy Zatoki przed i podczas fazy Chiriquí tłumaczy autorka istnieniem, jak wynika z opisów, permanentnego stanu wojny wśród Indian lądowych. Autorka, jak to sama przyznaje, nie stwierdziła, aby istniały jakiekolwiek kon­ takty między ludami Chiriquí a Mezoameryką czy A m e r y k ą Południową. Odnoto­ wała ona natomiast powiązania stylowe i handlowe na zachodzie z rejonem Nicoya i Guetar w Kostaryce, a na wschodzie z Coclé i Darién w Panamie. Wydaje się jednak, że Indianie Panamy, w tym Indianie Chiriquí, mieli dość szerokie kontakty z innymi ludami Ameryki. W jednym z grobów Chiriquí odkryto jadeitowy wisiorek olmecki, a szmaragdy w ozdobach Coclé pochodzą aż z Ekwadoru. Z kolei złote ozdoby wykonane przez Indian Panamy znaleziono na Jukatanie w Meksyku i w Kolumbii. Istnieją też pewne stylistyczne podobieństwa między ceramiką różnych kultur Panamy a ceramiką pochodzącą z basenu Amazonki i z Peru. Chociaż wiele problemów z przeszłości Panamy pozostaje nie wyjaśnionych, wydaje się, że studia dr Olgi Linares de Sapir nad chronologią kulturalną Zatoki Chiriquí, mimo ograniczonego charakteru badań, dają nam pierwszą solidną pod­ s t a w ę do chronologicznej sekwencji kultur przedkolumbijskich zachodniej Panamy. Romana Mańkowska i Andrzej Krzanowski �292 RECEJMZJE KSIĄŻKI NADESŁANE Awierkijewa J . P., Indiejsfcoje kocziewoje obszcziestwo XVIII-XIX ww., Moskwa, wyd. „Nauka" 1970, ss. 174. Praca Awierkijewej jest rodzajem monografii, omówieniem zmian w społe­ czności Indian prerii, będących wynikiem oddziaływania białego człowieka i je­ go kultury. Autorka omawia zagadnienie przechodzenia plemion Płn. Ameryki od myślistwa, zbieractwa i okresowego rolnictwa do koczowniczej hodowli koni i po­ lowań na bizony przy pomocy koni. To przejście do gospodarki związanej z koniem spowodowało głębokie przemiany społeczno-ekonomiczne. Autorka pokazuje, jak w konsekwencji zabierania przez kolonizatorów ziemi Indianom w ciągu X V I I I i X I X w. rozwijały się w amerykańskiej prerii koczownicze społeczności o charak­ terze demokracji wojennych; omówiona zostaje specyfika koczowniczych społecz­ ności Indian i przeżytki tradycji. Praca rozpoczyna się rozdziałem dotyczącym etnogenezy Indian prerii, dalej roli konia w gospodarce i przemian życia Indian. Następnie omówione zostają for­ my gospodarki, zróżnicowanie społeczne — tutaj osobne miejsce zajmuje analiza roli potlaczu. Dużo miejsca autorka poświęca wojennym demokracjom — indiań­ skim wojnom, wojennej organizacji, związkom plemiennym itd. Praca kończy się rozdziałem o wierzeniach, gdzie poszczególne podrozdziały poświęcone są totemiz­ mowi, kultowi duchów, bizona, słońca, konia, szamanizmowi, m ę s k i m związkom religijnym itd. L . M. C a s s i r e r Ernst, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa, Czytel­ nik 1971, ss. 359. Praca ta powstała pod koniec I I wojny ś w i a t o w e j , jest to syntetyczny w y k ł a d tych myśli, które Cassirer zawarł w swym fundamentalnym dziele Die Philoso­ phic der symbolischen Formen, jakie ukazało się w latach 20-tych w Berlinie. I mimo iż wiele lat minęło od ukazania się tych prac filozofa-symbolisty, głębo­ kość myśli, postulaty metodologiczne powodują, że właśnie teraz szereg m y ś l i staje się w y j ą t k o w o aktualnych. Antypozytywistyczna koncepcja nauki i antynaturalistyczna koncepcja kultu­ ry to zasadnicze wyznaczniki filozoficznej m y ś l i Cassirera. K r y t y k a naturalizmu, przeciwstawiająca się analizowaniu człowieka i społeczności na zasadzie analogii do zwierząt, prowadzi do cassirerowskiego uczłowieczenia poprzez tworzenie sym­ boli, do animal symbolicum. „Człowiek nie żyje już w świecie jedynie fizycznym, żyje także w świecie symbolicznym. Częściami składowymi jego świata są: język, mit, sztuka i religia. Są to różnorakie nici, z których utkana jest owa symboliczna sieć, splątana sieć ludzkiego doświadczenia [...] W miarę jak symboliczna działal­ ność człowieka robi postępy, rzeczywistość fizyczna zdaje się cofać. Zamiast zaj­ m o w a ć się rzeczami samymi w sobie człowiek w pewnym sensie ustawicznie sam z sobą rozmawia [...] żyje raczej wśród wyimaginowanych uczuć, wśród l ę k ó w i nadziei, wśród złudzeń i rozczarowań, wśród marzeń i fantazji — i dalej powta­ rza za Epiktetem — «człowieka niepokoją i przerażają nie rzeczy same, ale jego przekonania i wyobrażenia o rzeczach»". Dzieje ludzkości są dla Cassirera dzieja­ mi ludzkiego świata symbolicznego, ale równocześnie przebiegającymi w konkret­ nym środowisku geograficznym, gospodarczym etc. 'I tu dochodzimy do m o m e n t ó w tak bliskich współczesnym poglądom. Cassirer jest rzecznikiem policentrycznej kon- �293 RECENZJE cepcji człowieka, filozofia człowieka winna „dawać w g l ą d w zasadniczą strukturę" ludzkiej działalności, aby „rozumieć je jako organiczną całość", opierając się na materiałach wypracowanych przez socjologię, etnologię, psychologię, historię, „uchwycić ogólne założenia strukturalne", aby pokazać, jak różnorodność w i ą ż e się w funkcjonalną całość. Empiryczne potraktowanie człowieka, opis nie służą zrozumieniu tak, jak i metafizyczne rozważania, należy się oprzeć na analizie dzia­ łalności człowieka zmieniającej rzeczywistość zastaną — oto zasadnicze motto prezentowanego dzieła. L . M. G o d l e w s k i Aleksander Lech, Czar dalekiej Nuku Hiva, Wrocław, Ossolineum 1971, ss. 253. Książka składa się z szeregu różnych w ą t k ó w , najwięcej miejsca poświęcono Nuku Hiva i Markizom, gdzie oprócz ciekawie podanej historii tych wysp można znaleźć garść wiadomości o geologicznej prahistorii, działalności wulkanicznej, prą­ dach morskich, a także rozważania na temat słów wyrażających stany uczuciowe; wiadomości etnograficzne — opisy sprzętów u ż y w a n y c h przez tubylców, infor­ macje o tatuażu, wiadomości antropologiczne, sporo osobistych refleksji, informa­ cje o florze i faunie. Możemy tu znaleźć rozważania nad podobieństwami kultu­ rowymi Celtów i Polinezyjczyków oraz w ą t k a m i mitologicznymi starożytnego Egiptu i Polinezji, podbudowane refleksjami na temat piękna Nefretete. Zakończe­ nie stanowią trzy rozdziały będące jakby odrębnymi całościami — jeden z nich dotyczy informacji o roli mana w wierzeniach wyspiarzy Oceanii, drugi — roz­ ważań nad praojczyzną wyspiarzy polinezyjskich, bogato ilustrowany danymi an­ tropologicznymi, i w końcu rozdział poświęcony współczesnemu życiu Polinezji. L . M. J a h o d a Gustav, Psychologia przesądu, Warszawa, P I W 1971, Biblioteka Myśli Współczesnej, ss. 214. Autor rozpoczyna od rozważań nad zdefiniowaniem pojęcia „przesąd", by przejść dalej do analizy różnorodnych jego form — tych egzystujących w społecznościach prymitywnych, ale także istniejących u ludzi tzw. cywilizowanych, kończy zaś rozważaniami nad w s p ó ł c z e s n y m i przejawami przesądu. Mottem wprowadzającym do książki i zarazem oddającym najlepiej już w s t ę p ­ ne trudności w zdefiniowaniu tego pojęcia i określeniu jego zakresu, ukazującym relatywność tego, co uważano za przesąd, jest cytat z Woltera (Dictionnaire philosophique): „Trudno zakreślić granice przesądu. Francuz podróżujący po Włoszech prawie wszystko, co widzi, uważa za przesąd i bodaj że się nie myli. Arcybiskup Canterbury utrzymuje, że arcybiskup Paryża jest przesądny; prezbiterianie czynią ten sam zarzut arcybiskupowi Canterbury i sami z kolei są nazywani przesądnymi przez k w a k r ó w , którzy są najbardziej przesądni ze wszystkich w oczach pozosta­ łych chrześcijan". Zastanawiając s i ę nad powszechnością przesądnego myślenia, autor przytacza wyniki ankiet przeprowadzonych w kilku krajach zachodniej E u ­ ropy, które w y k a z u j ą niezbicie powszechność jego występowania, co obala przy­ puszczenie, że przesąd jest przeżytkiem dawnych czasów, czymś, co upada wypie­ rane przez racjonalne, logiczne myślenie. Autor stwierdza przy tym: „Przesąd na­ dal jest naszym towarzyszem i nie jest nawet wykluczone, że niektóre jego formy mogą zwiększać swój zasięg". �294 RECENZJE Przesądni, jak wynika z analizy autora, są nie tylko ludzie o niskim stosun­ kowo stopniu wiedzy, przytacza bowiem także dane świadczące o przesądności l u ­ dzi wielkich, uczonych o ogromnej sławie. Jaskrawym tego przykładem jest nie­ miecki matematyk, Michael Stifel, jeden z o d k r y w c ó w trójkąta Pascala, który udowadniał w oparciu o jedną z form numerologii, że papież Leon X — sam bo­ wiem b y ł gorliwym w y z n a w c ą nauk Lutra — jest bestią. Jahoda kończy pracę stwierdzeniem, że: „przesąd — wbrew częstym opiniom — nie jest bynajmniej zja­ wiskiem dziwacznym i nienormalnym, lecz jest w rzeczywistości silnie związany z naszymi podstawowymi sposobami myślenia, odczuwania i, ogólnie, reagowania na otoczenie. Potoczna, oświecona postawa wobec przesądu, która głosi, że już w i ­ dać z dala jego zbliżający się, przyśpieszany przez oświatę zgon — ma swoje ko­ rzenie w intelektualnym optymizmie dziewiętnastego stulecia". L. M. K i e r s n o w s c y Teresa i Ryszard, Zycie codzienne na Pomorzu wczesnośrednio­ wiecznym. Wiek X-XII, Warszawa, P I W 1970, ss. 210, bibl., 92 ilustracje czarno-białe. Zróżnicowanie regionalne Polski ma swoje podłoże we wczesnych okresach naszych dziejów. Spośród historycznych dzielnic, dzieje i kultura Pomorza najbar­ dziej odbiegały od podobnych wobec siebie w z o r c ó w panujących w Wielkopolsce, na Mazowszu, w Małopolsce i na Śląsku. Położone z dala od głównych wydarzeń europejskich, w orbicie których znajdowały się pozostałe ziemie polskie, wytworzyło Pomorze mało znaną, a specyficzną kulturę, dzięki związkom z morzem i kontak­ tom ze Skandynawią. Praca ta pożyteczna jest nie tylko dla historyków, ale i dla etnografów, tłumaczy bowiem odrębność etniczną i kulturową Pomorza w obrę­ bie Polski. M. A. K. K m i t a Jerzy, Z _ metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, War­ szawa, P W N 1971, ss. 193. Humanistyce w ł a ś c i w y jest określony sposób wyjaśniania, nie stosowany w na­ ukach przyrodniczych. Specyfika tej interpretacji polega na tym, że rolę praw, jakie zawierają (zawsze) przesłanki wyjaśnienia, odgrywa tutaj założenie o ich r a ­ cjonalności. Określone procedury badawcze dostarczają przesłanek uzasadniających eksplanans interpretacji humanistycznej, czyniąc z niej w y j a ś n i e n i e prawomocne. Jedną z takich procedur jest wyjaśnianie genetyczne, stosowane zresztą również w naukach przyrodniczych. Właśnie wyjaśnianie genetyczne, a ściślej — genetyczno-funkcjonalne, prezentowane m. in. przez marksizm, ma największą wartość poznawczą i powinno odgrywać podstawową rolę w naukach humanistycznych. Co zaś dotyczy koncepcji odmiennych — „antygenetycznych", prezentowanych głównie przez z w o l e n n i k ó w strukturalizmu (Levi-Strauss, Piaget, Goldmann i in.) i cha­ rakteryzujących się preferowaniem wyjaśniania funkcjonalnego i rezygnacją z ba­ dań genetycznych — są to poglądy ahumanistyczne, nie mające nic wspólnego z metodologicznymi odrębnościami humanistyki. Oto w kilku zdaniach wyrażone podstawowe poglądy autora, które — co jest wielką zaletą książki — poparte są szczegółową i przejrzystą analizą epistemologiczną. Niezależnie od dyskusyjnego charakteru niektórych stwierdzeń ogólnych au­ tora praca ta jest cenną i godną pozycją wydawniczą. W. K. �295 RECENZJE L i é g e o i s Jean Pierre, Les Tsiganes, Paris, Seuil 1971, s. 190 W serii „Le temps qui court" wydana została niewielka książeczka, popular­ nie zaznajamiająca z historią i kulturą Cyganów. Jest to ten rodzaj literatury cyganologicznej, jakiej już wiele, w tym i we Francji, w ostatnich latach wydano. Praca posiada układ dosyć stereotypowy, autor rozpoczyna od zaprezentowania le­ gend dotyczących pochodzenia Cyganów, potem hipotez, a następnie przechodzi do historii. Tutaj raczej nie wnosi nic nowego, zresztą w dużej części opiera się na francuskim historyku Cyganów Vaux de Foletier. W dalszej części autor prezen­ tuje różne grupy cygańskie, interesująca jest klasyfikacja nomadów proponowana przez Liégeoisa. Zalicza on tutaj Cyganów, Jeniszów, ale także turystów, beatników, hippiesów i bezdomnych. Wynikałoby w i ę c z tego, że autor za nomadów uważa tych, którzy wędrują z „potrzeb ducha", zaś w ę d r ó w k i pasterzy, pozostające w związku z rodzajem gospodarki, uważa za coś innego — koczownictwo. W dalszej części pracy autor przechodzi do tzw. życia codziennego. Zaczyna od rozdziału poświęconego antropologii, m ó w i o nomadyzmie, pożywieniu i miesz­ kaniach, uprawianych profesjach. Dalej omówiona zostaje rodzina, organizacja spo­ łeczna, język i sposoby porozumiewania się. Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną próbę systematyzacyjną autora. W rozdziale „Organizacja społeczna" przedstawia ciekawą propozycję uporządkowania systematyki różnych grup, podgrup, rodzin cygańskich, rodów itd. Wiele już pisano na ten temat, ale trzeba przyznać, że proponowany schemat jest logicznie zupełnie przekonujący i m o ż e kiedyś zostanie dokładniej opracowany. Dalej autor zajmuje się wierzeniami, obrzędami, sztuką, medycyną Cyganów. Ostatnia część poświęcona jest współczesności — liczebności Cyganów w poszczególnych krajach, rozprzestrzenieniu, prześladowaniom okresu ostatniej wojny, a następnie stosunkom Cyganie i nie-Cyganie, działalności Kościo­ ła i w s p ó ł c z e s n y m problemom Cyganów. Praca jest bogato ilustrowana fotogra­ fiami, zdjęcia są bardzo interesujące, pochodzą z różnych stron świata i reprezen­ tują wiele w ą t k ó w ; ich treść, ilość i staranny dobór stanowią jeden z najcenniej­ szych walorów tej książki. L . M. M r ó z Lech, Cyganie, Warszawa, K i W 1971, ss. 277, map 2, ilustr., seria „Świato­ wid" Dotychczasowa polska literatura cyganologiczna poświęcona była niemal wy­ łącznie Cyganom polskim. Książka L . Mroza jest pierwszą pracą zawierającą bo­ gaty materiał dotyczący Cyganów krajów europejskich, azjatyckich i obu Ameryk. Autor w oparciu o obszerną literaturę przedmiotu i materiały w ł a s n e omawia za­ gadnienia związane z pochodzeniem Cyganów, historycznymi szlakami ich w ę d r ó ­ wek, zróżnicowaniem j ę z y k o w y m i kulturowym. Osobne rozdziały poświęcone zo­ stały cygańskim wierzeniom i obrzędom, strojom, mieszkaniom, zajęciom, podzia­ łowi na grupy i plemiona oraz ich strukturze w e w n ę t r z n e j . W rozdziale ostatnim omawia autor stosunek rządów poszczególnych krajów europejskich do tzw. pro­ blemu cygańskiego i obecną sytuację Cyganów w tych krajach. A. W. N a j d e r Zdzisław, Wartości i oceny, Warszawa, PWN 1971, ss. 180. Problemy wartości, wartościowania, oceny, zależności między wartością a mo­ tywacją działania coraz częściej ostatnio stają się w naszej literaturze przedmio­ tem analizy. Prezentowana praca stanowi teoretyczne rozważania, połączone z pew- �296 RECENZJE nymi propozycjami terminologicznymi. Autor nie ogranicza się jedynie do zrela­ cjonowania, co rozumie się pod poszczególnymi terminami, ale stara się je również uporządkować. We wszystkich naukach, w wypowiedziach, wszędzie u podłoża takiego, a nie innego postępowania, zachowania, postawy leży świadome czy częściej może nieuświadamiane sobie — wartościowanie. „Wartościowanie jest zawsze preferen­ cyjnym porządkowaniem materiału naszych przeżyć [...], jednym z rezultatów w a r ­ tościowania jest funkcjonowanie człowieka, najważniejszym jest dostarczanie mo­ tywacji działania [...], przeżycia i sądy wartościujące znajdą się wśród m o t y w ó w postępowania obok takich czynników, jak nakazy, przyzwyczajenia, potrzeby fizjo­ logiczne, pociągi emocjonalne itp." „Wśród najbardziej stałych, ś w i a d o m y c h deter­ minant motywacyjnych są wartościowania. Dzieje się tak m. in. dlatego, że w a r ­ tościowania, choć przeżywane indywidualnie, są elementem życia społecznego. W przeżyciu wartościującym, zwłaszcza moralnym, jednostka «ustawia się» wobec innych ludzi, ich dzieł, wobec grupy, społeczeństwa, ludzkości". Poszczególne na­ uki jednakże różne kryteria stosują przy rozważaniach stanowiących ich przed­ miot, nie dopracowana jeszcze aparatura pojęciowa powoduje w związku z tym, że niejednokrotnie trudno jest się zrozumieć przedstawicielom różnych dyscyplin. Próbą zmierzającą do rozwiązania tego problemu jest niniejsza praca. Autor znany jest już m. in. z publikacji dotyczących zagadnienia wartościowania zamieszcza­ nych w „Studiach Filozoficznych"; ta praca stanowi próbę bardziej całościowego ujęcia tematu. L . M. N e w с o m b Theodore M., T u r n e r Ralph H., C o n v e r s e Philip E . , Psycřxologia społeczna. Studium interakcji ludzkich, Warszawa, P W N 1970, ss. 598 Jest to tłumaczenie głośnej pracy, uważanej za jedno z podstawowych pod­ ręcznikowych opracowań tej dziedziny psychologii. Wartość książki jest tym w i ę ­ ksza dla polskiego czytelnika, że jak do tej pory bardzo niewiele jest prac po­ święconych psychologii społecznej; a jeśli chodzi o opracowania ogólne, tę można uważać za drugą dopiero po wydanej przed kilkunastoma laty pracy Stefana B a leya. Prezentowana książka ma charakter podręcznika, a o jej wartości decyduje wielość poruszanych zagadnień, szerokość spojrzenia integrująca dorobek różnych szkól i kierunków psychologii społecznej, ukazująca dorobek tej dyscypliny na świecie. Praca zawiera wiele informacji z zakresu metodologii nauk społecznych, popartych opisami badań. Układ pracy jest bardzo przejrzysty i logiczny, autorzy rozpoczynają od omówienia postaw jednostki, omówienia właściwości postaw, mo­ tywacji, zmiany i organizacji, w y d o b y w a j ą c to, co w psychice człowieka znajduje uwarunkowania społeczne. W części następnej omówione zostają same procesy interakcji, takie jak postrzeganie interpersonalne, komunikowanie się, kształtowa­ nie się norm grupowych, reakcje interpersonalne. Ta część stanowi jak gdyby trzon pracy. Część trzecia jest poświęcona strukturze i właściwościom grupy — o m ó ­ wieniu struktury stosunków interpersonalnych, stosunków ról i właściwości grupy. Zamknięcie tego ciągu stanowi część poświęcona stosunkom m i ę d z y g r u p o w y m , problemom konfliktów, celów etc. Książka zawiera ponadto trzy obszerne dodatki prezentujące metody badania postaw, metody badań sondażowych i pomiarów opi­ nii publicznej oraz analizę procesu interakcji. L . M. �297 RECENZJE O l ę d z k i Jacek, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warsza­ wa—Kraków—Gdańsk, Ossolineum 1971, s. 242 Jest to praca odmienna charakterem od tych, które w ostatnich latach zostały wydane, a które traktują o sztuce ludowej. Nie chodzi tylko o zakres tematyczny oraz głębokość przemyśleń i analizy autora prezentowanej tutaj pracy, ale przede wszystkim o sposób podejścia do sztuki. Częste w literaturze poświęconej sztuce ludowej są próby klasyfikowania, rozważania formalne, opisy; autor Kultury ar­ tystycznej ludności kurpiowskiej realizuje swą /pracą postulat znacznie głębszego w n i k n i ę c i a w istotę sztuki, spojrzenia z wielu płaszczyzn — nie tylko oczami kry­ tyka i uczonego, ale także oczami tego, który jest w y t w ó r c ą , w n i k n i ę c i a w jego osobowość, wyjaśnienia m o t y w ó w kierujących twórczością, kryteriów estetycznych, bodźców etc. Dąży w i ę c do — jak sam stwierdza — „określenia miejsca i roli t w ó r ­ czości artystycznej w życiu zbiorowości, w całokształcie dokonywanych działań" — to jest cel zasadniczy pracy; ostatecznie zaś autor dąży do „ustalenia zależności między określonymi składnikami światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w a ich dzie­ łem — jego funkcjami". Praca składa się z trzech zasadniczych części. W pierwszej pokazany zostaje proces stopniowego kształtowania się poglądów dotyczących osobowości artysty lu­ dowego i światopoglądu artystycznego oraz powstanie, a następnie rozpad odrębności kulturowej grupy Kurpiów — przedmiotu analizy. Część druga poświęcona jest zaprezentowaniu samej twórczości plastycznej Kurpiów — rzeźby, malarstwa, zdob­ nictwa — ukazaniu funkcji dzieł, ich analizie formalnej i treściowej. W części trze­ ciej, stanowiącej najważniejszą, najbardziej nowatorską część pracy, autor czyni próbę poznania światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w ludowych, poglądów este­ tycznych, poglądów na piękno dzieł sztuki, a także pozaestetycznych składników światopoglądu artystycznego — wrażliwości utylitarnej, społecznej 1 ideowej. Praca jest bogato ilustrowana fotografiami i rysunkami. L . M. S z a r e w s k a Berta, Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce, Warszawa, K i W 1971, ss. 534, 12 w k ł a d e k czarno-białych Autorka radziecka, znana z wielu publikacji religioznawczych, dotyczących szczególnie Afryki, przedstawia w tej pracy bogaty materiał syntetyzujący. Zestaw znanych zasadniczo f a k t ó w interpretuje w e d ł u g metody marksistowskiej — usto­ sunkowując się do teoretycznych określeń (jak animizm, fetyszyzm itd.), wskazu­ jąc zarazem na rozwój myśli religijnej od form najprostszych okresu wspólnoty pierwotnej po kościoły synkretyczne okresu kolonializmu. Odczuwa się brak przed­ stawienia tzw. czarnego islamu. Proponowana klasyfikacja religii afrykańskich i ustosunkowanie się autorki do innych hipotez są czasem dyskusyjne. Dobrze więc, że książka zawiera polemiczną miejscami przedmowę pióra Rajmunda Ohlego. Praca w sumie zasługuje na baczną uwagę, ze względu na interesujące propozycje teore­ tyczne i bogaty materiał faktograficzny. M. A. K. S z t o m p k a Piotr, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej (stu­ dium analityczne), Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, s. 244 Ossolineum 1971 W obrębie wypowiedzi teoriopoznawczych t w ó r c ó w funkcjonalizmu wyróżnić można trzy zasadnicze warstwy: poziom teorii, tzw. schemat p o j ę c i o w y — „spe­ cyficzny słownik, za pomocą którego ujmujemy badane uniwersum zjawisk", oraz �298 RECENZJE poziom metody, czyli właściwą metodę funkcjonalną wraz z zespołem dyrektyw heurystycznych i technik badawczych. Po określeniu zakresu i cech metody funkcjo­ nalnej analizuje Sztompka jej wartości poznawcze, doniosłość osiąganych tu wy­ jaśnień zjawisk społecznych. Wyniki tej analizy wskazują na istotne, immanentne ograniczenia funkcjonalizmu i podważają zasadność kontynuowania tego kierunku badań. Wartość tej książki przekracza jednak korzyści płynące z określenia walorów poznawczych funkcjonalizmu. Bodaj po raz pierwszy nie martwy system teore­ tyczny, lecz wciąż aktualna maniera badawcza otrzymała kompetentną oprawę metodologiczną. Maluczko, a stanie się to udziałem pozostałych kierunków badaw­ czych funkcjonujących dziś na zasadzie zaufania do mniej czy bardziej mętnych deklaracji ich twórców — niemetodologów. Praca Sztompki powinna stać się prece­ densem w literaturze socjologicznej. W. K. T i I o w a Zoja Dimitriewna, Bibliogr afija russkich bibliografii po etnografii na­ rodów SSSR (1851-1969), Moskwa, „Kniga" 1970, ss. 142 Tom zawiera bibliografie wydane osobno, zamieszczane w czasopismach, w pra­ cach naukowych (książkach i artykułach) wydane w języku rosyjskim na terenie Rosji (ZSRR) od roku 1851 (tj. od wydania pierwszej bibliografii, w której mate­ riały etnograficzne wyodrębniono w osobnym rozdziale) do roku 1969. W pracy uwzględnione zostały specjalistyczne bibliografie etnograficzne, bibliografie krajo­ znawcze, w których etnografii poświęcono osobne rozdziały. Z wielotomowych bibliografii uniwersalnych odnotowane zostały te tomy, które zawierają materiały etnograficzne. W wydawnictwie umieszczone zostały także bibliografie prac po­ szczególnych autorów. Pominięte natomiast zostały, poza w z m i a n k ą we wstępie, liczne bibliografie wydawane w językach poszczególnych narodów Związku R a ­ dzieckiego (ukraińskie, białoruskie, gruzińskie, ormiańskie, łotewskie i inne) oraz te wydane w języku rosyjskim, które zdaniem autorki ,są już obecnie przestarzałe, nie mają w i ę k s z e j wartości informacyjnej, a także takie, których materiał zawie­ rają inne bibliografie. Praca składa się z 6 rozdziałów grupujących materiał na zasadzie podziałów geograficznych (z pewnymi wyjątkami). Rozdział pierwszy za­ wiera bibliografie ludów przedrewolucyjnej Rosji i ZSRR w całości oraz biblio­ grafie tematyczne, drugi — bibliografie prac dotyczących europejskiej części Z S R R (wyodrębniono tu, obok podrozdziałów opartych o zasadę podziału geograficzne­ go — np. „Północna część ZSRR", „Kraje nadbałtyckie", „Powołże", także pod­ rozdziały dotyczące Rosjan, Ukraińców i Białorusinów oraz, podobnie jak i w na­ stępnych rozdziałach, podrozdział zawierający prace obejmujące całość danego ob­ szaru geograficznego). Trzeci rozdział dotyczy Kaukazu (podrozdziały: „Północny Kaukaz i Dagestan" oraz „Zakaukazie"), czwarty — azjatyckiej części Z S R R — Syberii i Dalekiego Wschodu (podrozdziały: „Północna część Syberii i Daleki Wschód" oraz „Syberia Południowa"), piąty — Azji Środkowej i Kazachstanu. Roz­ dział szósty zawiera wykaz opracowań biograficznych dotyczących poszczególnych etnografów i bibliografie ich prac. Bibliografia zaopatrzona została w indeksy nazw etnicznych, nazwisk autorów i tytułów prac zbiorowych oraz przedmiotowo-geograficzny. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97eb0827b5551f41aebde216df3ad1ee.pdf d44ad8ad2beb3442f40acb6f70b38c18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:732 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.193-273 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 REJONY UPRZEMYSŁAWIANE. PROBLEMATYKA I BADANIA. Praca zbio­ r o w a , W a r s z a w a 1971 Praca ta, w y d a n a w serii Problemy teriały z S y m p o z j u m z o r g a n i z o w a n e g o Rejonów Uprzemysławianych W r o k u 1969 p r z e z zawiera K o m i t e t i Zakład R e j o n ó w U p r z e m y s ł a w i a n y c h P A N . Jest o n a n i e w ą t p l i w i e p e w n y m podsumowaniem badań p r o w a d z o n y c h o d r o k u 1961 p r z e z tę instytucję. P o d s u m o w a n i e m lecz zawierającym wiadomości, w n i o s k i i wskazówki ma­ Badań skrótowym, z badań szczególnie i n t e r e s u ­ jących. P r z e d m i o t e m zainteresowań b a d a w c z y c h K o m i t e t u j e s t r e j o n u p r z e m y s ł a w i a ­ n y . M o ż n a go z d e f i n i o w a ć j a k o t a k i o b s z a r P o l s k i , który d o p e w n e g o c z a s u b y ł r e j o ­ n e m r o l n i c z y m , a po z l o k a l i z o w a n i u n a n i m w i e l k i e j i n w e s t y c j i przemysłowej stał się t e r e n e m g w a ł t o w n y c h p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia m i e j s c o w e j lud­ ności. B a d a n i a p r z e p r o w a d z a n e były, i są zresztą w d a l s z y m ciągu, w następujących r e j o n a c h : p ł o c k i m , p u ł a w s k i m , t a r n o b r z e s k i m , konińskim, l u b i ń s k o - g ł o g o w s k i m , c h a t o w s k i m i n a obszarze Jak pisze konkretnych zgodnej Dyzma kanału W i e p r z - K r z n a Gałaj przejawów w referacie procesu z rzeczywistością teorii wygłoszonym industrializacji i na sympozjum: w „Bez badań tworzyć społeczeństw r o z w o j u " . T a k w i ę c b a d a n i a , mają i użytkowy: wzbogacanie s ł a w i a n e g o i skuteczną p o m o c beł- porównawczym. u r b a n i z a c j i n i e można przeobrażania współczesnych postulować w ł a ś c i w y c h p r o g r a m ó w w o w e cele — p o z n a w c z y j a k o terenie a n i też d w a podsta­ teorii rozwoju rejonu uprzemy­ r o z w i j a n i u stosunków gospodarczych i społeczno- - k u l t u r o w y c h n a s z y b k o p r z e o b r a ż a j ą c y m się t e r e n i e . W mach swej pierwszej części p r a c a z a w i e r a uprzemysłowienia w społeczno-ekonomicznych i Antoniego Rajkiewicza Polsce w t r z y referaty: Stefana l a t a c h 1945-1975, D y z m y prowadzonych na wspomnianych Ignara o proble­ Gałaja o badaniach wybranych terenach o c z y n n i k u l u d z k i m w procesie uprzemysławiania. Referaty są w s t ę p e m d o d y s k u s j i . P r z e d s t a w i o n a została o n a w części d r u g i e j w f o r m i e z w i ę z ­ łych i treściwych a r t y k u ł ó w oraz k o m u n i k a t ó w . Dotyczą one bardzo różnorodnych z a g a d n i e ń : r o z m i a r ó w i e f e k t ó w i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , a w a n s u społecznego u p r z e m y s ł a w i a n y c h , społeczno-ekonomicznej zależności t y p u rejonów przemysł—miasto—wieś, zależności t y p u r o l n i c t w o — g o s p o d a r s t w o — r o l n i k , u k ł a d ó w p r z e s t r z e n n y c h w t y c h r e ­ j o n a c h oraz wreszcie u j e m n y c h skutków i n d u s t r i a l i z a c j i . Próbę d e f i n i c j i u r b a n i z a c j i p r z e d s t a w i a H . Paszkę w a r t y k u l e o procesach urba­ n i z a c j i w s i konińskiej. A u t o r t w i e r d z i , że d l a d o k o n a n i a się p r o c e s u u r b a n i z a c j i ze­ w n ę t r z n e j wystarczają w z a s a d z i e d w a w a r u n k i : 1) o d p o w i e d n i a ilość pieniędzy n a w s i , 2) świadomość d y s t a n s u e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e g o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą i chęć j e g o z n i w e l o w a n i a . Z a bezpośrednie s k u t k i u r b a n i z a c j i u w a ż a t u r z e z a t r u d n i e n i a ludności w i e j s k i e j . P o w s t a w a n i e przemiany w dużych o ś r o d k ó w p r z y c z y n i ł o się też d o w y ż s z e j o c e n y zajęć p o z a r o l n i c z y c h . Z w i ą z a n e j e s t z podejmowaniem p r a c y poza r o l n i c t w e m . W b a d a n y c h przez oczywiście autora wsiach konińskiego nastąpił p o d w p ł y w e m n o w e g o ośrodka p r z e m y s ł o w e g o w z r o s t 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 struk­ przemysłowych okręgu poziomu �194 RECENZJE dochodów, p o t r z e b ludności i w z w i ą z k u z t y m s t o p y ż y c i o w e j . Dokonały się miany w r o d z i n i e w i e j s k i e j ; nastąpił r o z p a d r o d z i n y t r z y p o k o l e n i o w e j , więzi rodzinnej i spadek a u t o r y t e t u rodziców, wskazują t a k ż e n a i s t o t n e p r z e m i a n y wsi, aczkolwiek zwłaszcza rolników. Wyniki świadomości i s t y l u życia ludności stan ich zaawansowania i tempo przemian prze­ rozluźnienie pozostają badań badanych w tyle za przemianami ekonomicznymi. B. Jałowiecki w s w y m zwięzłym a r t y k u l e o p r o b l e m i e a d a p t a c j i m i e j s k i e g o stylu życia w o s i e d l a c h m i e s z k a n i o w y c h r e j o n u u p r z e m y s ł a w i a n e g o uważa, że p r o c e s u r b a ­ n i z a c j i można t r a k t o w a ć d w o j a k o . A l b o j a k o w z r o s t o d s e t k a ludności m i e j s k i e j w ś r ó d ogółu ludności, a l b o j a k o p r o c e s społeczno-kulturowy, w w y n i k u k t ó r e g o mieszkańcy w s i i określonych o s i e d l i przyswajają sobie w z o r y zachowań i p o s t a w y charaktery­ s t y c z n e d l a ludności w i e j s k i e j m i a s t . W pracach K o m i t e t u wiele miejsca poświęcono wpływem industrializacji rolnictwo. K. Michna w ctwie rejonów płockiego i p u ł a w s k i e g o przemianom, (na p o d s t a w i e poza gospodarstwem agrarnej pod rolni­ 1965-1966) się p r a c y zarobko­ chłopskim n i e w p ł y w a n i e k o r z y s t n i e n a r o z w ó j p r o d u k c j i r o l n i c z e j . M o ż n a j e d n a k stwierdzić w y r a ź n e p o g a r s z a n i e tury ulega badań 1961-1962 i zauważa, że w p i e r w s z y m e t a p i e i n d u s t r i a l i z a c j i u p o w s z e c h n i e n i e wej jakim artykule o przemianach w (rozdrabnianie gospodarstw). To samo się n a t y c h o b s z a r a c h zjawisko daje się struk­ zaobserwo­ w a ć w r e j o n i e t a r n o b r z e s k i m , b a d a n y m p r z e z i n n y zespół n a u k o w c ó w . O z m i a n a c h c h a r a k t e r u p o m o c y sąsiedzkiej p o d w p ł y w e m i n d u s t r i a l i z a c j i i z m i a ­ n i e m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej n a s k u t e k i n t e r f e r e n c j i w z o r ó w m i e j s k i c h piszą J. Kucharska i M . Wieruszewska kulturowych w wiejskiej w sprawozdaniu o przejmowaniu nowych społeczności lokalnej rejonu bełchatowskiego. wzorów Wyrazem z m i a n m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej są sprzeczności m i ę d z y d e k l a r o w a n y m i lami postępowania pochodzenia pozalokalnego (tolerancja, nieingerencja) mode­ a rzeczy­ w i s t y m i z a c h o w a n i a m i , n a których ciążą t r a d y c y j n e n a w y k i ( s i l n a k o n t r o l a n a d ż y ­ ciem wewnętrznym rodziny). Interesujący jest podłęczyckich. C e l e m też artykuł B. Kopczyńskiej—Jaworskiej o instytucjach wsi badań d w ó c h g r o m a d p o w i a t u łęczyckiego b y ł o u s t a l e n i e roli i n s t y t u c j i ora;; i c h a u t o r y t e t u w świadomości m i e s z k a ń c ó w w y b r a n y c h w s i . A u t o r k a ustaliła, że d o s t r z e g a n a jest właściwa f u n k c j a i specjalizacja instytucji. Największy stopień w a ż n o ś c i p r z y p i s y w a n o i n s t y t u c j o m e k o n o m i c z n y m , a w szczególności zanym z dostarczaniem środków tów, m n i e j n a t o m i a s t b y ł y p o s t r z e g a n e Badania przeprowadzane wania zwią­ produkcji dla rolnictwa i z odbieraniem p r o d u k ­ instytucje kulturalne. w m i a s t a c h n a d poszczególnymi s z c z e b l a m i procesów a d a p t a c j i i i n t e g r a c j i i m i g r a n t ó w w i e j s k i c h r e f e r u j e zaawanso­ F. J a k u b c z a k . T w i e r d z i o n , że szczebel wstępny s t a n o w i s t a b i l i z a c j a z a w o d o w o - ś r o d o w i s k o w a . warzyszy To­ j e j , a p o t e m m a stanowić dominującą fazę, a d a p t a c j a w ł a ś c i w a . J e j u w i e ń ­ c z e n i e m j e s t pełna i n t e g r a c j a i m i g r a n t a z c e c h a m i , w a r t o ś c i a m i i n o r m a m i ś r o d o w i ­ s k a , z k t ó r y m stykają się p r z y b y s z e . N i e sposób o m ó w i ć w s z y s t k i c h interesujących w n i o s k ó w , j a k i e mogą się nasunąć w związku z publikacją osiągnięć badań o p u b l i k o w a n a została już w badań w formie książkowej, j a k n p . analiza B . rejonach uprzemysławianych. Część Tryfan o m a w i a j ą c a pozycję k o b i e t y w i e j s k i e j n a p r z y k ł a d z i e r e j o n u płockiego. C z y w takim razie trzeba należało udostępnić w takiej formie podkreślić, b a r d z o różnorodne. W y d a j e ca t a b o w i e m materiały z d y s k u s j i ? Materiały, się j e d n a k , że i n i c j a t y w a b y ł a słuszna. służyć m o ż e za w s t ę p d o b a r d z i e j szczegółowych p e n e t r a c j i m ó w i zagadnień w n i e j p o r u s z a n y c h . P o z w a l a z o r i e n t o w a ć się w z a k r e s i e i problemów badań p r z e p r o w a d z a n y c h Pra­ proble­ tematów przez K o m i t e t . B a d a n i a etnograficzne i so- �195 RECENZJE c j o l o g i c z n e , s t a n o w i ą c e t y l k o część szerszego p r o g r a m u , m o ż n a określić w t y m w y ­ p a d k u j a k o r o d z a j a n t r o p o l o g i i s t o s o w a n e j . R o l ę n a u k społecznych należy w i d z i e ć w d r o b i a z g o w y m i w s z e c h s t r o n n y m u k a z a n i u rzeczywistości, w w y s u w a n i u p o s t u l a ­ t ó w z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h . Znajomość p r z e b i e g u p r o c e s ó w i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ n i z a c j i , choćby n a m a ł y c h o d c i n k a c h p r z e s t r z e n n y c h p o z w o l i ć m o ż e n a s k u t e c z n i e j ­ sze p l a n o w a n i e w w i e l u d z i e d z i n a c h , n a uniknięcie u j e m n y c h skutków p r o c e s ó w zachodzących w k a ż d y m w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Agnieszka JARMILA Š Ť A S T N Á , Změny W života tkalců na Náchodsku v procesu P r a h a 1970, ss. 169. industrializace, roku etnografii ve sposobu Baranowska 1970 ukazał się p i e r w s z y a folkloristiku numer nowej Ceskoslovenskej serii wydawniczej Akademie Věd w Pradze, Ústavu p r o Národopisná Knižnice. J a k o p i e r w s z a ukazała się p r a c a M a r t y Š r a m k o v e j , Českie dinná tematika. zawiera pracę v procesu lidové D r u g i n u m e r Národopisnej Knižnici, w y d a n y Jařmili Stástnej, Změny industrializace Problematyka (ze zřetelem ve sposobu к rodinnému života tkalců I V Ro­ balady, również w 1970 r o k u , na Náchodsku životu). z m i a n warunków gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h l u d ­ ności w i e j s k i e j w p r o c e s i e i n d u s t r i a l i z a c j i była n i e j e d n o k r o t n i e p o d e j m o w a n a cach etnografów czeskich. Główna u w a g a o k r ę g ó w górniczych, w m n i e j s z y m s t o p n i u n a b a d a n i u o k r ę g ó w , w których ły się i n n a r o d z a j e wych przemysłu. A u t o r k a , pragnąc uzupełnić tę lukę w p r a c a c h , podjęła studia na terenie dotąd przez w r e j o n i e Náchodsko p o ł o ż o n y m w północnej części T e m a t p r z e z nie, o p r a c o w a n y się f o r m p r o d u k c j i p r z e m y s ł o w e j dotyczy w w pra­ s k o n c e n t r o w a n a była j e d n a k n a b a d a n i u etnografów rozwija­ dotychczaso­ mało zbadanym Czech. b a r d z o c i e k a w e g o p r o b l e m u kształtowania o p a r c i u o istniejącą na t y m terenie tradycję t k a c k i e g o przemysłu d o m o w e g o . A u t o r k a śledzi poszczególne e t a p y r o z w o j u p r o d u k ­ c j i o d przemysłu d o m o w e g o p o p r z e z n i a przemysłu Analizując zwraca okrea przemysł nakładczy, m a n u f a k t u r o w y d o p o w s t a ­ fabrycznego. przyczyny rozwoju tego r o d z a j u dodatkowego u w a g ę n a szczególną sytuację gospodarczą b a d a n e g o o d osiemdziesiątych l a t X I X w . d o I w o j n y zatrudnienia autorka regionu. Praca tego t e r e n u , j a k i d l a w i e l k o ś c i o b s z a r ó w Czech okres przynoszącej społeczne i k u l t u r o w e w s i znaczne Nawiązując zmiany do s w o i c h nach, j a k i a wywołują gospodarcze, poprzednich prac procesy omawia ś w i a t o w e j . Jest t o z a r ó w n o d l a intensywnej industrializacji czeskiej. a u t o r k a k o n c e n t r u j e uwagę n a uprzemysłowienia w zmia­ życiu r o d z i n y . T e m a t e m szcze- g ó ł o w s z y c h badań w o p a r c i u o m a t e r i a ł y t e r e n o w e a r c h i w a l n e i pamiętnikarskie j e s t zagadnienia organizacji i z a n i k u t k a c k i e j wytwórczości mysłu f a b r y c z n e g o , dzenie domowej oraz rozwój prze­ s p r a w a pozycji i warunków życiowych tkaczy w i e j s k i c h , pocho­ i s t r u k t u r a społeczna r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , z m i a n y i c h w a r u n k ó w cia, życie r o d z i n n e t k a c z y i robotników Przyczyny rozwoju t k a c t w a lnianego a w j a k o zajęcia przynoszące d o d a t k o w y ży­ przemysłowych. późniejszym o k r e s i e b a w e ł n i a n e g o a niejednokrotnie podstawowy — dochód ludności Náchodská i o k o l i c — w i d z i a u t o r k a w szczególnie n i e k o r z y s t n y c h w a r u n k a c h g o s p o ­ darczych tego t e r e n u . N i s k i p o z i o m niekorzystnymi użytków oraz gospodarki warunkami glebowymi, rolnej spowodowany klimatycznymi, znacznym rozdrobnieniem gospodarstw. był zarówno procentem Pogłębiał t e n stan rzeczy n i s k i sił w y t w ó r c z y c h w y r a ż a j ą c y się w p r y m i t y w n y c h f o r m a c h s t o s o w a n y c h narzędzi niczych. nie­ poziom rol­ �196 RECENZJE W t y c h w a r u n k a c h samowyżywieniowe były jedynie gospodarstwa posiadające o d 4 d o 9 h a z i e m i , n a t o m i a s t pozostałe k a t e g o r i e g o s p o d a r s t w należących d o chałup­ n i k ó w posiadających d o 4 h a z i e m i o r a z „ d o m k a r u " mających d o około 0,5 h a b y ł y zmuszone do szukania dodatkowego dochodu. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . istniejący s t a n r z e c z y uległ p o g o r s z e n i u w o b e c postę­ pującego r o z d r o b n i e n i a g o s p o d a r s t w . W y d a n i e u s t a w y w 1868 r . o p r a w i e go d z i e l e n i a z i e m i oraz k r y z y s g o s p o d a r c z y w do tego w XIX znacznym w . W okresie s t o p n i u . Ilustrują to podane Náchodsko największą swobodne­ 7 0 - t y c h l a t a c h X I X w . p r z y c z y n i ł się przez autorkę dane. grupę ludności stanowią s p o d a r s t w poniżej 4 h a . N a ogólną liczbę 3968 g o s p o d a r s t w W końcu właściciele go­ —• 3148 należało d o t e j grupy. Konieczność uzupełnienia b u d ż e t ó w d o m o w y c h skłaniała d o p o d e j m o w a n i a róż­ n y c h rodzajów p r a c y d o d a t k o w e j . Były t o zarówno prace sezonowe w większych go­ spodarstwach r o l n y c h , j a k i prace leśne o r a z przy budowie dróg i k o l e i . Z n i c z n y c h t e r e n ó w ludność chodziła d o p r a c y n a Śląsk P r u s k i . C z e r p a n o wielkie dochody pogra­ również n i e ­ z d o m o k r ą ż n e j sprzedaży w y k o n y w a n y c h n a t y m t e r e n i e przedmio­ t ó w d o m o w e g o użytku. N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d t y c h zajęć, p o d s t a w o w y m i powszechnym zatrudnieniem było t k a c t w o l n i a n e , a następnie b a w e ł n i a n e . W y r o b y w y k o n y w a n e z l n u s p r z e d a w a ­ na były z a r ó w n o n a r y n e k l o k a l n y , j a k i za p o ś r e d n i c t w e m h a n d l a r z y d o s t a r c z a n e n a dalsze r y n k i k r a j o w e , a n a w e t z a g r a n i c z n e . (następuje to na większą nakładczy organizowany skalę w Wraz z wejściem do p r o d u k c j i bawełny 30-40-tych l a t a c h X I X w.) W większości przez tych samych rozwija którzy w s w o i m ręku monopolizują t e r a z h a n d e l s u r o w c e m —• bawełną, w t e n sposób o d s i e b i e Autorka się system handlarzy-pośredników, uzależniając tkaczy-chałupników. charakteryzuje w a r u n k i p r a c y tkaczy, zwracając szczególną u w a g ę n a trudną sytuację d z i e c i , które pełniły o d najmłodszych l a t różne f u n k c j e pomocnicze, m, i n . p r z y p r z y g o t o w y w a n i u o s n o w y , a o d 12 d o 14 r o k u życia p r a c o w a ł y p r z y w a r ­ sztacie. Ponieważ uniemożliwiało okres najintensywniejszej t o często dzieciom pracy regularne przypadał uczęszczanie n a w e t d l a młodocianych t r w a ł o d świtu d o 10-11 g o d z i n y Poziom ich warunków bytowych sytuacji mieszkaniowej, tkaczy wyposażenia wiejskich analizuje wnętrza oraz na n i s k i standart życiowy tej g r u p y w zimowe, Dzień pracy wieczorem. autorka na pożywienia. autorkę, o p a r t e n a materiałach a r c h i w a l n y c h i t e r e n o w y c h , t k a c z y , wskazują n a miesiące d o szkoły. opisy podstawie Podane przez warunków życia stosunku do i n n y c h kate­ g o r i i ludności w i e j s k i e j . Z m i a n y W położeniu całego r e g i o n u następują d o p i e r o w r a z z r o z w o j e m nikacji kolejowej na t y m terenie O d tego m o m e n t u zaczyna bryki Rozwój przemysłu bardziej linia kolejowa otwarta w r o z w i j a ć się t e k s t y l n y p r z e m y s ł f a b r y c z n y . t k a c k i e i przędzalnicze domowego w (pierwsza w fa­ tekstylnego j a k k o l w i e k nie zlikwidował całkowicie tkactwa o d d a l o n y c h o d c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h częściach r e g i o n u , t o nowo P r a g n ą c uzyskać m a t e r i a ł y dotyczące p o c h o d z e n i a botników a u t o r k a korzystała z d a n y c h z a w a r t y c h w powstałych Analiza pochodzenia fabrykach. terytorialnego i socjalnego r o ­ m e t r y k a c h dzieci u r o d z o n y c h W N a c h o d s k u W l a t a c h 1890-1895, których r o d z i c e krutowało Powstają N a c h o d s k u i i n n y c h m i a s t a c h tego r e g i o n u . j e d n a k w i ę k s z o ś ć t k a c z y przeszła d o p r a c y w tek i ojców komu­ 1875 r o k u ) . robotniczych p r z y b y l i ze w s i . t e r y t o r i a l n e g o i s o c j a l n e g o 300 r o b o t n i k ó w i r o b o t n i c , m a ­ dzieci, pozwala się z p o w i a t u n a s t w i e r d z e n i e , ż e 30°/o z a t r u d n i o n y c h r o b o t n i k ó w r e ­ Náchodsko, 40°/o z p o w i a t ó w sąsiednich, pozostałe 2 p o w i a t ó w n i e z b y t odległych o d Náchodská. N a p o d s t a w i e t y c h m a t e r i a ł ó w 30%» ustaliła �197 RECENZJE też a u t o r k a , że p i e r w s z a generacja ności w i e j s k i e j , w ś r ó d której r o b o t n i k ó w pochodziła g ł ó w n i e z t e j g r u p y tkactwo d o m o w e b y ł o zajęciem lud­ podstawowym. D o p r a c y w f a b r y c e s z l i g ł ó w n i e l u d z i e młodzi, s y n o w i e i córki t k a c z y w i e j s k i c h , którzy już i p r z e d r o z w o j e m przemysłu f a b r y c z n e g o w rodzin, w r z a d k i c h p r z y p a d k a c h ludzie starsi. mniejszym stopniu ojcowie poszukiwali pracy poza Omówienie z m i a n warunków życiowych robotników poprzedzone jest, j a k W części p r a c y gospodarczych, dotyczącej jakie w podobnie o k r e s u wcześniejszego, analizą p o d s t a w o w y c h całym regionie nastąpiły pod wpływem wsią, zmian industrializacji. W p ł y w t e g o p r o c e s u n a r o l n i c t w o w i d z i a u t o r k a w : 1) z w i ę k s z e n i u i n w e s t y c j i w s p o d a r s t w i a dzięki n o w y m ź r ó d ł o m d o c h o d u ; 2) u t o w a r o w i e n i u g o s p o d a r s t w a s k i e g o (szczególnie w z a k r e s i e go- wiej­ w a r z y w n i c t w a i s a d o w n i c t w a ) ; 3) u t w o r z e n i u się r e ­ z e r w u a r u siły r o b o c z e j d l a p r a c y s e z o n o w e j w r o l n i c t w i e z c z ł o n k ó w r o d z i n r o b o t ­ n i c z y c h ; 4) p o w s t a n i u z n a c z n e j g r u p y d r o b n y c h właścicieli z i e m i , chłopów-robotni- ków. W zakresie z m i a n warunków sieniu, d o o k r e s u p o p r z e d n i e g o , sie mieszkania, stroju stwierdzenie pewnej i rodzin robotniczych, t a k j a k w odnie­ a u t o r k a a n a l i z u j e różnice, j a k i e nastąpiły w bytowych zakre­ pożywienia tkaczy. Przedstawiony materiał pozwala na p o p r a w y w a r u n k ó w b y t o w y c h r o b o t n i k ó w - t k a c z y . W y r a ż a ł o się to m . i n . W zwiększeniu p r z e s t r z e n i m i e s z k a l n e j w s k u t e k l i k w i d a c j i w a r s z t a t ó w t k a c ­ k i c h ; równocześnie dzięki z n a c z n e j nota zamieszkiwania na ca w p ł y n ę ł y e m i g r a c j i ludności ze w s i przestała istnieć w s p ó l ­ k i l k u r o d z i n . R ó w n i e ż w y p o s a ż e n i e mieszkań uległo zwłaszcza z a r o b k i pieniężne, u m o ż l i w i a j ą c e poprawie, pewne inwestycje, r y c h c h a r a k t e r kształtowały już w z o r y m i e j s k i e . P o d o b n a s y t u a c j a istniała w któ­ zakresie u b i o r u i pożywienia. O s t a t n i rozdział p r a c y a u t o r k a poświęca s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u życia r o d z i n y robotnika p r z e m y s ł o w e g o , z m i a n o m , j a k i e nastąpiły w s t o s u n k u d o s y t u a c j i , która istniała W r o d z i n a c h t k a c z y chałupników. N i e p o m i n ę ł a a u t o r k a r ó w n i e ż s p r a w z a n y c h z obrzędami i z w y c z a j a m i wyraźnie cych f a k t przełamywania się p o d w p ł y w e m rodzinnymi, w się f o r m zwią­ których zaznaczył się szczególnie t r a d y c y j n y c h n a rzecz n o w y c h kształtują­ o d m i e n n y c h stosunków społecznych. N a t ę ż e n i e t y c h zmian w poszczególnych k a t e g o r i a c h r o d z i n r o b o t n i c z y c h b y ł o j e d n a k —• j a k podkreśla a u ­ t o r k a —• różne i zależno o d s t o p n i a p o w i ą z a ń ludności r o b o t n i c z e j ze środowiskiem wiejskim. P r a c a s t a n o w i n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k z a r ó w n o d o badań w p ł y w ó w p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a kształtowanie się n o w e g o c h a r a k t e r u w s i c z e s k i e j , j a k r ó w ­ nie;: d a j e o b r a z s y t u a c j i i w a r u n k ó w życia ludności czerpiącej d o c h o d y deł u t r z y m a n i a . R o z w ó j f o r m p r o d u k c j i t o w a r o w e j , p r z e d s t a w i o n y niemal klasyczny przykład p r o d u k c j i , począwszy rozwoju stosunków od pierwszego etapu, w średnik w i ą ż ą c y p r o d u c e n t a z s z e r s z y m manufakturę mysłu w okresie przygotowany podstawowy Należy d o przemysłu f a b r y c z n e g o . do pracy element ludzki tej Jest charakterystyczne że m o ż l i w o ś c i dziedzinie działać h a n d l a r z - p o - r y n k i e m z b y t u , poprzez przemysł wczesnokapitalistycznym, m o m e n t decydujący kapitalistycznych w którym zaczyna z d w u źró­ w pracy, stanowi nakładczy, dla rozwoju surowcowe, a (w t y m p r z y p a d k u tkacze wiejscy) o l o k a l i z a c j i przemysłu n a d a n y m żałować, żo a u t o r k a s w o i m i b a d a n i a m i n i e objęła prze­ zwłaszcza stanowił terenie. okresu późniejszego, zwłaszcza o k r e s u p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j . D a ł o b y t o o b r a z kształtowania się n o w y c h gospodarczych i społecznych stosunków w warunkach zmian ustrojowych, głównie w procesie socjalizacji w s i i socjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Z n a c z n y m ułatwieniem, d l a c z y t e l n i k a byłoby k a r t o g r a f i c z n e p r z e d s t a w i e n i e n i e - �198 RECENZJE których p r e z e n t o w a n y c h p r z e z autorkę d a n y c h , j a k p r z e s t r z e n n e r o z m i e s z c z e n i e mysłu w r e g i o n i e , s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h , k i e r u n k ó w m i g r a c j i i t p . prze­ N a l e ż y r ó w n i e ż ż a ł o w a ć , że t e c h n i k a o f f s e t o w a u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e m a t e ­ riału i l u s t r a c y j n e g o n i e w ą t p l i w i e z g r o m a d z o n e g o p r z e z autorkę p r z y j e j p o s z u k i w a ­ niach archiwalnych i terenowych. Wanda S T A N S T E I N E R , The new Indian, s t o n e a n d L o n d o n 1968, s. 327 Współczesna literatura Paprocka Harper and R o w Publishers, N e w York, EVan- amerykanistyczna dostarcza niewiele m a t współczesnego r o z w o j u indiańskich społeczności w A m e r y c e informacji na te­ P ó ł n o c n e j . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m p o w i n n a w i ę c być przyjęta książka a m e r y k a ń s k i e g o s o c j o l o g a , na Steinera. A u t o r zajmuje dlatego też w a r t o szerzej p r z e d s t a w i ć zawartość jego pracy. Zakres zainteresowań S t e i n e r a s p r a w i a , że t y l k o d r o b n a część zagadnień dotyczących d z i s i e j s z y c h znajduje w zjawiska powstającej Na recenzowanej przy wokół W ciągu o s t a t n i c h d w ó c h dziesięcioleci i d e o l o g i i R e d P o w e r *. u w a g ę zasługuje m e t o d a zebrane Indian książce r o z w i n i ę c i e . A u t o r s k u p i a s w e r o z w a ż a n i a p r a c y przyjęta odrzuca on kontrolowane metody teriały Sta­ się p r o b l e m a m i m a ł o z n a n y m i c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u , użyciu socjologii tych metod przez Steinera. Świadomie bowiem i a n t r o p o l o g i i amerykańskiej, gdyż m a ­ pozbawione są, j e g o z d a n i e m , „elementu l u d z k i e g o " . K s i ą ż k ę swą oparł a u t o r n a r o z m o w a c h i n i e k o n t r o l o w a n y c h w y w i a d a c h z p r z y w ó d c a m i n o w e g o indiańskiego r u c h u . W ś r ó d d o k u m e n t ó w p i s a n y c h , z k t ó r y c h korzystał, w y m i e n i ć należy p r z e d e jak n a przykład „Navaho Times", wszystkim takie plemienne „Tundra Times", „ABC" gazety i (America czasopisma, Before Co­ l u m b u s " ) , „ I n d i a n V o i c e s " i t d . , a także t e k s t y p r z e m ó w i e ń w y g ł a s z a n y c h p r z e z p r z y ­ w ó d c ó w . S t e i n e r z a z n a c z a równocześnie, że książka j e g o została n a p i s a n a n a z a m ó ­ w i e n i e ze s t r o n y I n d i a n , którzy s a m i odczuwając niechęć d o p i s a n i a w języku a n ­ g i e l s k i m , pragną, a b y i c h myśli zostały „ u k a z a n e ś w i a t u " . W z w i ą z k u z t y m o m a w i a ­ na praca m a c h a r a k t e r raczej ideologiczny niż n a u k o w y , choć n a p i s a n a j e s t przez naukowca. Autor przedstawia Silne emocjonalne poglądy I n d i a n bez należnego naukowej analizie dystansu. z a a n g a ż o w a n i e w p r o b l e m y I n d i a n s p r a w i a , że k o m e n t a r z a u t o r a o g r a n i c z a się d o f o r m u ł o w a n i a a r g u m e n t ó w n a p o p a r c i e t e z i żądań I n d i a n . Z a t a r t a zostaje w s k u t e k tego całkowicie p r a w i e g r a n i c a między r e f e r o w a n y m i przez autora poglądami I n d i a n a j e g o w ł a s n y m i o p i n i a m i . M o i m z d a n i e m , w y d a t n i e obniża t o w a r ­ tość książki. R o b i ona c h w i l a m i wrażenie m a n i f e s t u ideologicznego ruchu indiań­ skiej młodzieży — m a n i f e s t u napisanego niestety n i e przez s a m y c h I n d i a n . Być może książki t a k i e j j e d n a k n i e m o ż n a b y ł o w ogóle napisać bez s i l n e g o emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a się i bez z d o b y c i a z a u f a n i a w ś r ó d indiańskich intelektualistów i p r z y ­ wódców p o l i t y c z n y c h . Materiały do swej pracy Steiner czerpał przede wszystkim г k o n t a k t ó w o s o b i s t y c h , d l a n a w i ą z a n i a których p e w i e n stopień w z a j e m n e g o zaufania b y ł niezbędny. D o p o g l ą d ó w p o l i t y c z n y c h i społecznych I n d i a n m ó g ł dotrzeć t y l k o j a k o i c h obrońca l u b w y r a z i c i e l . P r z e t ł u m a c z e n i e n a j ę z y k p o l s k i t e r m i n u „ R e d P o w e r " nastręcza w i e l e t r u d ­ ności a n a l o g i c z n y c h d o t y c h , które powstają p r z y tłumaczeniu pojęcia „ B l a c k P o w e r " . R e d P o w e r t o a l b o C z e r w o n a M o c , a l b o C z e r w o n a "Władza. T e tłumaczenia mają j e s z c z e w i ę c e j w a d niż tłumaczenia pojęcia „ B l a c k P o w e r " . P o s t a n o w i ł a m w i ę c w ogóle z r e z y g n o w a ć z tłumaczenia. P o r . Z. M . K o w a l e w s k i , Black Power, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a , w t . 13: 1969 z. 2. 1 �199 RECENZJE Z a j m u j ą c się z j a w i s k i e m r u c h u R e d P o w e r , S t e i n e r n i e p r ó b u j e podać j e g o ści­ słej d e f i n i c j i ; n a t o m i a s t w w y p o w i e d z i j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j s z y c h indiańskich p r z y ­ wódców, przewodniczącego N a r o d o w e g o K o n g r e s u I n d i a n Amerykańskich, V i n e l o r i i , R e d P o w e r j e s t określona j a k o dążenie ze s t r o n y I n d i a n d o z d o b y c i a n a d w ł a s n y m życiem. N i e j e s t t o określenie p r e c y z y j n e , choć w s k a z u j e De- władzy na t y p zja­ w i s k a . Ścisłą definicję n i e j e s t ł a t w o podać p o u w a ż n e j n a w e t l e k t u r z e książki; m o ­ żna j e d n a k w y m i e n i ć s f e r y , w których R e d P o w e r się p r z e j a w i a . J e d n y m z zasadniczych przejawów ostatnich dziesięcioleci po I I wojnie zjawiska Red P o w e r jest powstanie w światowej przez młodych I n d i a n z wykształceniem Najważniejsze licznych organizacji u n i w e r s y t e c k i m l u b co n a j m n i e j z t y c h n o w y c h indiańskich o r g a n i z a c j i t o N a r o d o w y ciągu kierowanych średnim. Kongres Indian A m e r y k a ń s k i c h ( N a t i o n a l C o n g r e s s o f A m e r i c a n I n d i a n s ) , założony w 1944 r o k u , N a ­ rodowa w Rada Indiańskiej 1960 r o k u , a także w i e l e jak Rada Wszystkich Młodzieży (National organizacji Youth Council) powstała łączących s p o k r e w n i o n e ze sobą plemiona, Pueblów ( A l i Pueblo historii indiańskich Indian Council) zaktywizowana w ostatnich latach. Jest t o z j a w i s k o w szuka jego genezy w po I I wojnie oddając społeczności najzupełniej nowe. Autor „ w i e l k i m m a r s z u d o szkół", który rozpoczął się w ś r ó d I n d i a n światowej zresztą w i e r n i e i ciągle się n a s i l a . T y t u ł intencje autora — iż w omawianej książki społeczeństwie sugeruje indiańskim — zaszły w ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci t a k p o w a ż n e z m i a n y , że można m ó w i ć o p o j a w i e n i u się „ n o w e g o I n d i a n i n a " . Z m i e n i ł a się społeczna s t r u k t u r a p o p u l a c j i I n d i a n , pojawiła się n o w a l i c z n a (na skalę p ó ł m i l i o n o w e j społeczności indiańskiej) g r u p a i n t e l i g e n c j i , p o j a w i ł y się n o w e f o r m y społecznego działania w ś r ó d I n d i a n o r a z n o w e g o t y p u w i s k a ideologiczne. niż i c h s t a r s i i niewykształceni w s p ó ł p l e m i e ń c y . D a w n e zacji zja­ M ł o d z i w y k s z t a ł c e n i I n d i a n i e mają i n n e p o t r z e b y i przemyślenia już i m n i e odpowiadają. Tworzą formy plemiennych organi­ więc własne stowarzyszenia, i uniwersyteckie, lokalne l u b ponadplemienne organizacje kluby szkolne polityczne. S t e i n e r z m i e r z a w s w e j książce d o o b a l e n i a m i t u o I n d i a n a c h j a k o r a s i e ginącej b i o l o g i c z n i e , społecznie i k u l t u r o w o . T e n pogląd, który głosili n a w e t l u d z i e c y się przyjaciółmi I n d i a n , trzeba, z d a n i e m Steinera, obecnie zrewidować. mienią­ Indianie b o w i e m n i e t y l k o n i e przestają być i czuć się I n d i a n a m i , n i e zapominają s w e g o p o ­ chodzenia, w i przynależności rasowej i plemiennej oraz kulturowej tradycji, o s t a t n i c h dziesięcioleciach c o r a z b a r d z i e j w z m a c n i a j ą w ł a s n ą świadomość kulturową, c z y l i — j a k t o określa S t e i n e r M ł o d z i e ż indiańska już z p e r s p e k t y w y — własną „indiańskość" lecz rasową (indianness). s w y c h n o w y c h k o n t a k t ó w ze społeczeństwem i kulturą białych A m e r y k a n ó w n a n o w o o d k r y w a d a w n ą indiańską kulturę i d o k o ­ n u j e j e j głębokiej a f i r m a c j i . N a s p o t k a n i a c h w k l u b a c h i s t o w a r z y s z e n i a c h młodzież indiańska u c z y się z a p o m n i a n y c h już indiańskich j ę z y k ó w , d a w n y c h pieśni i t a ń c ó w plemiennych. W t e n sposób w z m a c n i a własną świadomość r a s o w ą i plemienną. D l a I n d i a n u r o d z o n y c h i w y c h o w a n y c h w r e z e r w a t a c h z d o b y c i e wykształcenia b y ł o r ó w ­ noznaczne z przebyciem drogi „między dwoma światami" — światem k u l t u r y m i e n n e j i m i e j s k i e j k u l t u r y Białych. S t e i n e r p r z e d s t a w i a l o s y k i l k u indiańskich, j e d n a k r e p o r t a ż o w o - i d e o l o g i c z n y są p o w i e r z c h o w n e W i ograniczają ple­ intelektualistów c h a r a k t e r książki s p r a w i ł , że o p i s y się d o b a n a l n y c h i dość o g ó l n i k o w y c h ukształtowaniu się światopoglądu t y c h m ł o d y c h I n d i a n o d e g r a ł y w a ż n ą doświadczenia I I w o j n y ś w i a t o w e j . I n d i a n i e , którzy z p o b o r u l u b o c h o t n i c z o gnęli się d o a r m i i a m e r y k a ń s k i e j , zetknęli się b l i s k o ze ś w i a t e m te stwierdzeń. Białych. rolę zacią­ Jednak s t o s u n e k d o n i c h białych k o l e g ó w z k o s z a r n i e b y ł ż y c z l i w y . Poznając kulturę i i n ­ s t y t u c j e społeczne b i a ł e g o człowieka, p o z n a l i też j e g o w a d y — wyniosłość, chełpli- �200 RECENZJE wość, m a t e r i a l i z m i nieszczerość. Po zakończeniu działań wojennych powracający d o r e z e r w a t ó w I n d i a n i e n i e z n a j d o w a l i d l a s i e b i e zajęcia. K r y z y s e k o n o m i c z n y , po I I wojnie szczególnie światowej objął tradycyjne d o t k l i w y d l a t y c h młodych indiańskie Indian. społeczności Świadomość który rezerwatów, tożsamości z był kulturą i społecznością indiańską w z m o c n i ł a się u n i c h w t o k u złych doświadczeń w społe­ czeństwie amerykańskim. Steiner j e d n a k n i e rozwiązuje ważnego p r o b l e m u — czy t a wykształcona i r a d y k a l n a w poglądach m ł o d z i e ż indiańska j e s t k u l t u r o w o indiańska, czy też — j a k w p e w n y m m i e j s c u a u t o r pisze — n i e należy d o żadnej z k u l t u r , a n i indiańskiej, a n i a m e r y k a ń s k i e j , c z y w r e s z c i e j e s t o n a •— j a k m ó w i o n g d z i e i n d z i e j — k u l t u r o w o h y b r y d a l n a łącząc w s w y m z a c h o w a n i u i w świadomości e l e m e n t y no indiańskie, j a k i amerykańskie. W y d a j e bardziej zarów­ się, że t a o s t a t n i a i n t e r p r e t a c j a j e s t słuszna. T a k w i ę c C l i d e W a r r i o r , j e d e n z założycieli N a r o d o w e j naj­ Rady I n ­ diańskiej M ł o d z i e ż y , a b s o l w e n t a n t r o p o l o g i i n a u n i w e r s y t e c i e w C h i c a g o , m ó w i o s o ­ b i e , że j e s t „ A c a d e m i e A b o r i g i n " , n a t o m i a s t i n n i I n d i a n i e n a z y w a j ą lem (imię w i e l k i e g o wojennego wodza Siouxów z X I X w.) go S i t t i n g B u l - ze s t o p n i e m uniwersy­ teckim. T a indiańska m ł o d z i e ż w i s t o c i e b a r d z o n i e w i e l e indiańskich e l e m e n t ó w kultu­ r o w y c h zachowała w c o d z i e n n y m życiu, j a k w s k a z u j ą z e b r a n e p r z e z S t e i n e r a riały. W a r t o ś c i typowe l u b uważane przez samych I n d i a n za t y p o w e mate­ dla kultury indiańskiej są c e n t r a l n e d l a i d e o l o g i i R e d P o w e r . Ś w i a t o p o g l ą d t e n j e d n a k wytwo­ r z y ł się n i e j a k o p r o s t a k o n t y n u a c j a t r a d y c j i , l e c z j a k o r e z u l t a t k o n f r o n t a c j i k u l t u r y plemiennej z kulturą angloamerykańską; treści indiańskie pojawiają się w nim w t ó r n i e już j a k o w y n i k ś w i a d o m e j a k c e p t a c j i . G d y w u n i w e r s y t e c k i m k l u b i e i n d i a ń ­ s k i m m ł o d z i indiańscy s t u d e n c i tańczą w i e c z o r a m i d a w n e tańce w o j e n n e d o w e , t o n i e z n a c z y , że p r z e z t o s a m o stają się w k r a c z a j ą c y m i l u b obrzę­ n a ścieżkę wojenną w o j o w n i k a m i czasów w o d z a J o s e p h a , B l a c k H a w k a c z y T e c u m s e h a . T a n i e c t e n w i c h nowoczesnym życiu pełni zupełnie i n n e f u n k c j e — a k c e n t u j e i s y m b o l i z u j e jedynie i c h solidarność z p e w n ą grupą i tradycją t e j g r u p y . Afirmacja krytyką własnej t r a d y c j i z w i ą z a n a j e s t w społeczeństwa i kultury ideologii Red Power z białych A m e r y k a n ó w . kształconych I n d i a n S t e i n e r n a z y w a Światopogląd druzgocącą młodych j a k można w n i o s k o w a ć z n i e z b y t p r e c y z y j n y c h r o z w a ż a ń a u t o r a — świadomość turowej wy­ „ n o w o c z e s n y m t r y b a l i z m e m " . Składa się nań odrębności, chęć z a c h o w a n i a pewnych wartości tradycyjnego — kul­ plemiennego życia o r a z dążenie d o p o l i t y c z n e j jedności i e m a n c y p a c j i w s z y s t k i c h I n d i a n . Ideolo­ g i a t a o p e r u j e p r z e c i w s t a w i e n i e m : p l e m i e n n a k u l t u r a indiańska v e r s u s k u l t u r a bia­ łego człowieka. I n d i a n i e idealizują w ł a s n e społeczeństwo, j e g o historię i kulturę, a b y je przeciwstawić złej z gruntu historii, kulturze i społecznej s t r u k t u r z e Białych. A t a k u j ą p r z e d e w s z y s t k i m s y s t e m wartości Białych. S y s t e m p r a c y w f a b r y k a c h amerykańskich j e s t z d a n i e m I n d i a n n i e l u d z k i — o d ­ b i e r a sens życiu, które j e s t najwyższą wartością. I n d i a n i e przyznają wartość w i e l u t e c h n i c z n y m osiągnięciom c y w i l i z a c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a , lecz pragną z n i c h stać n i e odrzucając tworzyć gospodarstwa go właściciela t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów indiańskich. Próbują r o l n e l u b m a ł e zakłady p r z e m y s ł o w e , g d z i e m i e j s c e zajmuje plemię, a r y g o r y pracy — swobodna korzy­ więc prywatne­ twórczość. I n d i a n o m n i e podobają się też m i a s t a B i a ł y c h ; są ciasne, duszne, z i m n e i n i e l u d z k i e . I n d i a ń ­ s k i e s i l n e p o c z u c i e w i ę z i z przyrodą o r a z i n d y w i d u a l i z m I n d i a n i n a s p r a w i a , ż e ż y c i e w m i a s t a c h I n d i a n o m n i e o d p o w i a d a . I n d i a n i e n i e chcą d l a t e g o t ó w d o p o d m i e j s k i c h slumsów, o d życia p l e m i e n n e g o właśnie o f e r u j e nazywają przejść z rezerwa­ d o życia m i e j s k i e j b i e d o t y , a t o i m społeczeństwo a m e r y k a ń s k i e i B i u r o d o S p r a w „ c e m e n t o w ą p r e r i ą " ; czują się w n i m o b c o i n i e s w o j o . Indian. Miasto M i m o to w m i a - �201 RECENZJE Stach m i e s z k a o b e c n i e około 200 t y s . I n d i a n . C h i c a g o m a n a przykład całą indiańską dzielnicę mieszczącą się m i ę d z y Białych. I n d i a n i e są z m u s z e n i w mieście, g d y ż w rezerwatach, gettem Puertorikańczyków a luksusową dużym s t o p n i u d o m i e s z k a n i a w g d z i e chętnie b y p o z o s t a l i , dzielnicą znienawidzonym nie m a dla nich miejsc p r a c y . D l a t e g o też młodzi r e w o l u c y j n i p r z y w ó d c y indiańscy głoszą konieczność s t w o ­ r z e n i a w r a m a c h p l e m i e n n y c h o r g a n i z a c j i t a k i c h g o s p o d a r s t w , przedsiębiorstw, które dałyby z a t r u d n i e n i e I n d i a n o m w rezerwacie. O b i e k t e m a t a k ó w ze s t r o n y I n d i a n j e s t s y s t e m dobroczynności c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a społeczeństwa amerykańskiego. O d b i e r a o n „ l u d z k i e l e m e n t " c z ł o w i e k o w i . Dobroczynnością taką zajmują pomocy udzielanej się i n s t y t u c j e , a n i e p o p r o s t u l u d z i e . T e m u jest p r z e c i w s t a w i a n a d a w n a pomoc w z a j e m n a w r a m a c h p l e m i o n indiańskich, którą z a p e w n i a ł a s i e r o c i e , o s o b i e s t a r e j l u b c h o r e j u c z e s t n i c t w o w j a k i e j k o l w i e k r o ­ d z i n i e , która p o p r o s t u p r z y j m o w a ł a j ą d o s i e b i e . I n d i a n i e n i e identyfikują się z tradycją, m i t e m i historią społeczeństwa kańskiego. N i e patrzą z dumą n a historię S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h przeszłość. W i e l k i c h i p o w s z e c h n i e t y c z n y c h traktują z goryczą, że w y z w o l i ł murzyńskich w i e l k i e obszary i c h p l e m i e n n e j I n d i a n i e s u r o w o krytykują sowanie szanowanych często j a k o w ł a s n y c h w r o g ó w . amerykańskich Na przykład n i e w o l n i k ó w , lecz amery­ j a k o n a bohaterską przywódców o Lincolnie zarazem odebrał poli­ mówią Indianom ziemi. m a t e r i a l i z m Białych i p r z e c i w s t a w i a j ą życiem, p i ę k n e m i d r u g i m c z ł o w i e k i e m , c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y I n d i a n . B o g a c t w u m a t e r i a l n e m u Białych przeciwstawiają m u zaintere­ dla plemiennej bogactwo tradycji, k u l t u r y i r e l i g i i indiańskiej. Innym ważnym punktem krytyki białych A m e r y k a n ó w społeczeństwa amerykańskiego d o I n d i a n . Z a g r a b i l i o n i indiańskie z i e m i e , noskórych w s k r a j n e ubóstwo. Z g o d n i e jest stosunek zepchnęli czerwo- z p r z y t o c z o n y m i przez Steinera d a n y m i sta­ t y s t y c z n y m i , średni dochód r o d z i n y indiańskiej j e s t pięciokrotnie niższy o d średniego d o c h o d u r o d z i n y białej w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h . A m e r y k a ń s k ą administrację oskar­ żają o n i e p r z e c i w d z i a ł a n i e s k r a j n e j nędzy panującej w indiańskich r e z e r w a t a c h , z ł e ­ m u s t a n o w i h i g i e n y i w i e l k i e j śmiertelności w ś r ó d n i e m o w l ą t i dorosłych. B i a l i h i p o k r y t y c z n i e głoszą, ż e w a l c z ą o p o p r a w ę w a r u n k ó w I n d i a n , t y m c z a s e m a n i dochody I n d i a n n i e podnoszą się, a n i s t a n i c h zdrowotności n i e u l e g a p o p r a w i e . Indiańscy i d e o l o g o w i e R e d P o w e r w traktowania I n d i a n p r z e z Białych. W piają biurokrację u r z ę d ó w , w y z y s k historii obecnym ekonomiczny przykładów złego społeczeństwie a m e r y k a ń s k i m znajdują wiele potę­ i p a t e r n a l i z m , który b i a l i Amery­ k a n i e objawiają w s t o s u n k u do I n d i a n i i n n y c h ludów k o l o r o w y c h . W i d e o l o g i i r u c h u R e d P o w e r z a u w a ż a m y p e w n e w s p ó l n e c e c h y z ideologią B l a c k P o w e r , a m i a n o w i c i e oskarżenie białych A m e r y k a n ó w o k o l o n i a l i z m o r a z a k c e n t s i l ­ nej solidarności Azji, Afryki Indian z innymi l u d a m i k o l o r o w y m i n a całym świecie — l u d a m i i A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j w a l c z ą c y m i o niepodległość l u b z m a g a j ą c y m i się z u c i s k i e m n e o k o l o n i a l i z m u i i m p e r i a l i z m u . Podobieństwo ruchów R e d i B l a c k P o w e r w y r a ż a się też w k r y t y c e społeczeństwa i k u l t u r y amerykańskiej . X I X - w i e c z n y 2 pa­ t e r n a l i z m ( p a t e r n a l i z m t o m n i e j drastycznie brzmiący s y n o n i m k o l o n i a l i z m u według ideologii młodych I n d i a n ) B y w a ł y też w e r s j e opieki ze strony opierał się n a t r a k t o w a n i u I n d i a n j a k d z i k i e p a t e r n a l i z m u uznające I n d i a n za d z i e c i potrzebujące Białych. K o l o n i a l i z m współczesny przejawia się w zwierzęta. ojcowskiej decydowaniu o l o s a c h I n d i a n bez i c h z g o d y , a n a w e t bez i c h w i e d z y . I n d i a n w i ą ż e z l u d a m i P e r u , W i e t n a m u c z y K e n i i t e n s a m t y p odczuć i przeżyć, g d y ż są t o l u d y p l e m i e n n e w 2 Por. K o w a l e w s k i , op. cit. prze- �202 RECENZJE c i w i e ń s t w i e d o społeczeństwa a m e r y k a ń s k i e g o i d o społeczeństwa B i a ł y c h w Wojna w Korei i Wietnamie wzbudza ogóle. głęboką k r y t y k ę i niechęć ze s t r o n y indiań­ s k i c h intelektualistów. I n d i a n i e p r z e w i d u j ą m o ż l i w o ś ć n a p r a w y społeczeństwa l u d z i Białych. Otóż ł e c z e ń s t w o białych A m e r y k a n ó w m u s i się w i e l e i c h s y s t e m wartości. R o l a nauczyć o d I n d i a n — m u s i spo­ przejąć b u r z y c i e l i o b e c n e g o porządku społecznego i b u d o w y n o ­ w e g o d l a t e g o p r z y p a d a I n d i a n o m , p o n i e w a ż o n i n a j w i ę c e j u c i e r p i e l i o d Białych. Z p l e ­ m i e n n e j k u l t u r y indiańskiej m o ż e się w przyszłości — j a k przypuszczają najbardziej r a d y k a l n i p r z y w ó d c y — w y ł o n i ć n o w y s y s t e m w a r t o ś c i społeczeństwa Białych. Jest t o m o ż l i w e t y l k o w ó w c z a s , g d y I n d i a n i e pozostaną I n d i a n a m i i uchronią o d u p a d k u w a r ­ tości społeczeństwa p l e m i e n n e g o . N a l e ż y w i ę c dążyć d o z a c h o w a n i a Indiańskiej kul­ tury. M i ę d z y I n d i a n a m i i b i a ł y m i A m e r y k a n a m i t o c z y się w a l k a , g ł ó w n i e n a płaszczyź­ nie k u l t u r o w e j . Ideologowie R e d P o w e r głoszą, że B i a l i zmierzają d o n i a " I n d i a n na przykład poprzez „ucywilizowa­ z n o s z e n i e r e z e r w a t ó w stanowiących ostoję indiań­ s k i e j k u l t u r y i r a s o w e j świadomości. Chcąc zachować własną tożsamość I n d i a n i e m u ­ szą t e m u p r z e c i w d z i a ł a ć . O b r o n a w ł a s n e j szczyzna odwiecznej „indiańskości" t o j e d n a k n i e j e d y n a pła­ w a l k i , j a k a się t o c z y m i ę d z y r a s a m i . J e j sens i c e l e n i e z m i e n i ł y się o d s t u l e c i , choć z m i a n i e uległy m e t o d y . Młodzi indiańscy przywódcy zachęcają mniej odważnych współplemieńców s w o b o d n e g o w y r a ż a n i a s w y c h myśli. T w i e r d z ą , że społeczności indiańskiej obecnie b e z k o m p r o m i s o w y c h l e a d e r ó w , k t ó r z y n i e będą p o d o b n i d o d a w n y c h w y c h wodzów wyznaczanych p l e m i o n o m p r z e z administrację S t a n ó w których p o g a r d l i w i e nazywają „Wujami Tomahawkami" (Oncle do potrzeba ugodo­ Zjednoczonych, Tomahawks — in­ diański o d p o w i e d n i k murzyńskiego W u j a T o m a ) . W r e z e r w a t a c h i s t o t n i e w z r a s t a n a ­ p i ę c i e w ciągu o s t a t n i c h l a t . I n d i a n i e o d m a w i a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i a się p r a w u f e d e ­ r a l n e m u l u b s t a n o w e m u , g d y g w a ł c i o n o d a w n e p l e m i e n n e zasady. D o m a g a j ą się też rzeczywistego umożliwienia i m k o r z y s t a n i a z uprawnień wynikających podpisywanych p r z e z poszczególne p l e m i o n a z w ł a d z a m i z traktatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h t r a k t a t ó w , które n i e straciły d o dziś ważności p r a w n e j . D o m a g a j ą się m i ę d z y — innymi z a g w a r a n t o w a n i a i m p r a w a do polowań, p o ł o w ó w i z b i e r a n i a d z i k i c h płodów n a t e ­ r e n a c h p l e m i e n n y c h . W a l k a o t e p r a w a stała się o s t a t n i o szczególnie w a ż n a rając w a l o r u s y m b o l u . S t e i n e r p o ś w i ę c a t e m u t e m a t o w i w i e l e nabie­ miejsca. S y m b o l e m w o j o w n i c z y c h nastrojów p r o t e s t u w ś r ó d I n d i a n C h e r o k e e z Oklahomy stało się n i e l e g a l n e p o l o w a n i e n a dziką z w i e r z y n ę . R o z p o c z ę ł a się t a a k c j a w r a z s p r a w ą J o h n a C h e w i e , który b y ł oskarżony o z a b i c i e j e l e n i a w P r z e d sądem C h e w i e o ś w i a d c z y ł , że j e s t C h e r o k e e s w y c h p r z o d k ó w bez z e z w o l e n i a wa domaga swych i ma prawo władz U S A . Podobnie polować n a ziemi' j a k Cherokee, plemię C h i p p e ­ się p r a w d o p o l o w a n i a n a d z i k i e p t a c t w o i z b i e r a n i a d z i k i e g o terenach plemiennych. Chcą, ze okresie o c h r o n n y m . j a k ich przodkowie, robić to bez ryżu n a mówienia „ O k a y " p r z e z w ł a d z e amerykańskie. I n d i a n i e z n a d r z e k i K o l u m b i i , których podsta­ w ą g o s p o d a r k i b y ł o d a w n i e j r y b o ł ó w s t w o , rozpoczęli n i e d a w n o akcję p r o t e s t a c y j n y c h p o ł o w ó w n a z y w a n ą p r z e z S t e i n e r a „ F i s h - I n s " . I n d i a n i e pragną sprzeciwić się d ą ż e ­ n i o m rządu, który i m odebrał p r a w o p o ł o w ó w dając j e p r z e d s i ę b i o r s t w o m r y b a c k i m białych A m e r y k a n ó w . Grupy indiańskich łodzi w y p ł y w a ł y n a r z e k ę i s i e c i p o z o s t a w a ł y t a m okupując całe ł o w i s k o , m i m o protestów p o l i c j i . zarzuciwszy Aresztowania i sądowe w y r o k i n i e przerwały t e j w a l k i . I n d i a n i e n a b r a l i o d w a g i i obecnie n i e oba­ wiają się w y r a ż a ć s w y c h długo u k r y w a n y c h myśli. A k c j e protestacyjnych i p o ł o w ó w spełniają różne f u n k c j e . Są, z d a n i e m S t e i n e r a , p r z e j a w e m polowań ucieczki I n d i a n o d d z i s i e j s z e g o świata z a c h o d n i e j c y w i l i z a c j i — ucieczką n i e w „ n i c o ś ć " ( n o t h i n g n e s s ) , �203 RECENZJE lecz w „indiańskość" trybalizmu (indianness). Te akcje i rodzącego protestacyjne się n a c j o n a l i z m u p l e m i e n n e g o , są też s y m b o l e m który przybiera nowego formę ar­ chaiczną. R a d y k a l n i indiańscy p r z y w ó d c y zaznaczają, że n a r a z i e działają g d y w y c z e r p i ą się środki l e g a l n e , n i e zawahają pokojowo, się p r z e d z a s t o s o w a n i e m N i e bez p o w o d u tę grupę m ł o d y c h p r z y w ó d c ó w n a z y w a się c z a s e m m i a n e m nych Muzułmanów; jednego z nich Finisa S m i t h a nazywa lecz przemocy. Czerwo­ się C z e r w o n y m Malcol­ m e m X , a innego, M e l a T h o m a — M a o Tse T h o m e m . Indianie Cherokee W y n i k a to z wysokiego są w z o r e m postępowania politycznego dla innych plemion. r o z w o j u społeczno-politycznego t e g o p l e m i e n i a , k t ó r e zostało o k r e ś l o n e jeszcze w X I X w . p r z e z Białych j a k o j e d e n z P i ę c i u C y w i l i z o w a n y c h rodów. Cherokee Mają traktują s i e b i e o n i koncepcję s t w o r z e n i a jako jeden z narodów w własnego autonomicznego Stanach Na­ Zjednoczonych. państwa składającego z m a ł y c h społeczności indiańskich o u s t r o j u r e p u b l i k i — p a ń s t w a żyjącego w się poko­ j o w y c h s t o s u n k a c h ze S t a n a m i Z j e d n o c z o n y m i , l e c z o d n i c h niezależnego. Ustrój spo­ ł e c z n y t e j r e p u b l i k i opierałby się n a w s p ó l n e j własności z i e m i , w ł a s n y m s z k o l n i c t w i e w języku Cherokee i przemyśle stanowiącym t y l k o dodatek do r o l n i c t w a i polo­ wania. Silne ambicje p o l i t y c z n e przejawiają r ó w n i e ż I r o k e z i , którzy w y s ł a l i nawet do F i d e l a C a s t r o delegację z prośbą o p o p a r c i e i c h w n i o s k u o przyjęcie Sześciu P l e m i o n I r o k e z k i c h do Organizacji Narodów Zjednoczonych. kładów b u d z i wątpliwości M i m o tych sugestywnych używanie przez Steinera pojęcia przy­ nacjonalizmu na okre­ ślenie o p i s a n y c h p o w y ż e j z j a w i s k i w o d n i e s i e n i u d o świadomości p l e m i e n n e j i dą­ żeń e m a n c y p a c y j n y c h bądź t o ogółu I n d i a n bez w z g l ę d u n a p l e m i e n n ą przynależność, bądź t o poszczególnych p l e m i o n . N i e p r e c y z u j e poszczególne p l e m i o n a , czy też Indian w o n , czy za n a r o d y ogóle. O ile w (nations) odniesieniu do uznaje plemion Cherokee i Irokezów używanie t e r m i n u „naród" i „świadomość n a r o d o w a " m a uzasadnienie, o tyle zjawisko solidarności panindiańskiej pewne n i e m o ż e być t a k i m ter­ m i n e m określane. S t a n o w i s k o m ł o d y c h indiańskich p r z y w ó d c ó w r u c h u R e d P o w e r j e s t pełne w e ­ w n ę t r z n y c h sprzeczności. K r y t y k u j ą c społeczeństwo białych A m e r y k a n ó w zdają sobie z a r a z e m sprawę, że muszą w n i m uczestniczyć, jeśli chcą osiągnąć p e w n e s w o j e cele. D l a t e g o też w y k s z t a ł c e n i p r z y w ó d c y r u c h u R e d P o w e r w a l c z ą o t o , a b y w s z y s c y I n ­ d i a n i e k o r z y s t a l i z przysługującego i m o d 1924 r o k u p r a w a głosu. ( W y j ą t e k Arizona i Nowy zainteresować stanowi M e k s y k , g d z i e p r a w o t o u z y s k a l i d o p i e r o w 1948 r o k u . ) N i e ł a t w o j e s t I n d i a n życiem p o l i t y c z n y m Stanów Zjednoczonych, ponieważ w in­ diańskiej społeczności głęboko j e s t z a k o r z e n i o n e p o c z u c i e bezsilności w s p r a w a c h p o ­ l i t y k i . I n d i a n i e muszą w i ę c zrozumieć, że g ł o s o w a n i e n a k a n d y d a t a indiańskiego l u b takiego, n a którego I n d i a n i e mogą liczyć w może mieć poważne znaczenie p r z e p r o w a d z a n i u własnych postulatów, d l a i c h przyszłych losów. A b y głosy I n d i a n m o g ł y się w p o l i t y c e liczyć, muszą o n i s t w o r z y ć w ł a s n e s t r o n n i c t w o — j e d n o m y ś l n i e głosować n a t y c h s a m y c h k a n d y d a t ó w . W t y m c e l u należy się zjednoczyć p o c z ą t k o w o n a g r u n ­ c i e p l e m i o n , następnie w r a m a c h poszczególnych stanów, a p o t e m w całych S t a n a c h Zjednoczonych. T a k i m i s ł o w a m i w y r a z i ł p o d s t a w y indiańskiej solidarności P a u l B e r - nal, jeden z przywódców Rady W s z y s t k i c h Pueblo: „Czy I n d i a n i n jest b r z y d k i , n i e ­ piśmienny i b i e d n y , c z y I n d i a n i n j e s t d o b r z e u b r a n y i w y k s z t a ł c o n y w c o l l e g e ' u , o n w a s z y m [ I n d i a n — E N ] p r z y j a c i e l e m . Biały c z ł o w i e k n i e j e s t w a s z y m jest przyjacielem. J e s t w a s z y m p r z y j a c i e l e m t y l k o w t e d y , g d y czegoś o d w a s chce. M y ś l a ł e m w i ę c o t y m , co I n d i a n i n m o ż e zrobić, ż e b y s i e b i e ocalić. T e r a z z d e c y d o w a ł e m : p l e m i o n a s k i e muszą się z j e d n o c z y ć " (s. 244). indiań­ �204 RECENZJE Działalność m ł o d z i e ż y indiańskiej d o p r o w a d z i ł a d o t e g o w r e z e r w a t a c h Navahów r że w l a t a c h 6 0 - t y c h b l i s k o 90°/o I n d i a n b r a ł o c z y n n y udział w w y b o r a c h , p o d c z a s g d y dawniej głosowało zaledwie 6°/o. W y n a j ę t y m i specjalnie samochodami dostarczano i n f o r m a c j e o w y b o r a c h , k a n d y d a t a c h i p o l i t y c z n y c h c e l a c h działania r o d z i n o m , k t ó r e oddaliły się w góry n a l e t n i e p a s t w i s k a . D o w s z y s t k i c h u p r a w n i o n y c h d o głosowania d o t a r l i indiańscy a g i t a t o r z y . Ruch jedności przybiera formy panamerykańskie. W r o k u 1963 została wśród I n d i a n rozesłana d e k l a r a c j a następującej treści: „ D o w o d z ó w i d u c h o w y c h p r z y w ó d ­ c ó w I n d i a n k o n t y n e n t ó w Północnej i P o ł u d n i o w e j A m e r y k i ! Jest t o dzień, g d y W i e l k i D u c h w z y w a w s z y s t k i c h l u d z i . Jest t o dzień, g d y w s z y s c y nasi wielcy wodzowie wy­ p o w i a d a j ą się. J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e d a w n e indiańskie p r o r o c t w a zostaną speł­ n i o n e . J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e p l e m i o n a zjednoczą się i będą j e d n y m n a r o d e m . Jest t o dzień, g d y n o w y naród z o s t a n i e s t w o r z o n y p r z e z m o c W i e l k i e g o t o dzień w i e l k i e j s p r a w i e d l i w o ś c i " D u c h a . Jest (s. 46). Czasy o b e c n e I n d i a n i e uważają za okres szczególnie w a ż n y w życiu społeczności indiańskich; j e s t t o o k r e s , g d y t r z e b a w y k a z a ć aktywność, obecnej jeśli czerwonoskórzy mają p r z e t r w a ć w a l k i p o l i t y c z n e j m o g ą być ś w i t e m n o w e j może i w d z i e j a c h całej A m e r y k i . W nowej biologicznie epoki w i kulturowo. Efekty dziejach I n d i a n , a być nadchodzącej epoce n i k t z B i a ł y c h n i e n a z w i e już I n d i a n i n a o b r a ź l i w y m s ł o w e m „ I n j u n " l u b p o g a r d l i w y m „Wódz". P r z y w ó d c y R e d P o w e r dążą d o u z y s k a n i a a k c e p t a c j i s w e g o r u c h u p r z e z pokolenie k o n s e r w a t y w n y c h przywódców poparcie swej przyjrzeniu w a l k i przez lewicowe się n o w e j indiańskiej koła w ideologii hasła i oskarżenia k u l t u r y amerykańskiej chów l e w i c o w y c h indiańskich, a z d r u g i e j i studenckich w Stanach Zjednoczonych. stwierdzamy, USA. Steiner Przy w j e d n a k n i e zadaje ideologii lewicowej sobie białej ważnegomłodzieży szej i d e o l o g i i n a drugą. Jeśli m a m i e j s c e t e n d r u g i p r z y p a d e k — co w y d a j e prawdopodobne — to pojawia się p y t a n i e , n a j a k i c h niej d l a młodzieżowych r u ­ znalazły się w i d e o l o g i i R e d P o w e r niezależnie, c z y też są w y n i k i e m w p ł y w u dziej na bliższym że p o b r z m i e w a j ą charakterystyczne przecież p y t a n i a , c z y t e m ł o d z i e ż o w e e l e m e n t y starsze s t r o n y liczą płaszczyznach pierw­ się b a r ­ zachodzą społeczne i d o k t r y n a l n e k o n t a k t y m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i l e w i c o w e g o r u c h u mło­ dzieży białej i r u c h u R e d P o w e r . K s i ą ż k a S t e i n e r a w p r o w a d z a c z y t e l n i k a w p r o b l e m y interesujące i n i e z n a n e , w y ­ m a g a j e d n a k dużego k r y t y c y z m u i d y s t a n s u . A u t o r w y b r a ł b o w i e m p o s t a w ę ideologa, a n i e badacza. Ewa LANGUAGE special reference v e r s i t y Press Pomimo Nowicka USE A N D S O C I A L C H A N G E . Problems of m u l t i l i g u a l i s m t o E a s t e r n A f r i c a , E d . W . H . W h i t l e y , L o n d o n 1971, O x f o r d with Uni­ że w t y t u l e w i d n i e j e zastrzeżenie, iż w p r a c y u w z g l ę d n i o n o szczególnie p r o b l e m a t y k ę A f r y k i W s c h o d n i e j , książka t a z a i n t e r e s u j e n i e w ą t p l i w i e każdego, k t o z a j m u j e się z j a w i s k a m i społeczno-kulturalnymi całego k o n t y n e n t u afrykańskiego. J ę ­ zyk odgrywa dziś przecież podstawową rolę w procesach przemian kulturowych i d z i e l e k o n s o l i d a c j i p o l i t y c z n e j k a ż d e g o państwa afrykańskiego. N i c d z i w n e g o t o , iż p l o n I X M i ę d z y n a r o d o w e g o S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o , w ce, g r u d n i u 1968 r . n a u n i w e r s y t e c i e w D a r es S a l a a m , z a w a r t y w o m a w i a n e j daje wgląd w cały zespół n a d e r a k t u a l n y c h spraw, ważnych prze­ j a k i e odbyło się książ­ dla zrozumienia �205 RECENZJE s k o m p l i k o w a n y c h p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h A f r y k i współczesnej, a poniekąd także i i n ­ n y c h obszarów T r z e c i e g o Świata. Language use and social zostało w y d a n e n a z l e c e n i e I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n change I n s t i t u t e i książkę o p a t r z y ł o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i e m ley oraz dyrektor instytutu, D a r y l l Forde. teoretyczne, r e d a k t o r całości, W . H . W h i t ­ pierwszej części m a m y prace ogólne, n a które złożyło się sześć r o z d z i a ł ó w . Dotyczą o n e s t o s u n k u j ę z y k ó w r o ­ d z i m y c h do języka pozostawionego w Świata W przez kolonizatorów spuściźnie n i e p o d l e g ł y m p a ń s t w o m europejskich, problemów wiązania Trzeciego określonego języka z określonego t y p e m wykształcenia i s t a t u s u społecznego, a t a k ż e r o z m a i t y c h z a g a d ­ nień p s y c h o l o g i i w i e l o j ę z y c z n y c h Z u w a g i na b r a k miejsca poruszanych społeczeństw. niepodobna omówić p r z e z a u t o r ó w części t e o r e t y c z n e j . s z c z e g ó ł o w o całokształtu Warto przecież j e d n a k spraw zasygnalizo­ w a ć p o t e n c j a l n e m u c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u c i e k a w ą systematykę t y p ó w p o l i t y k i zykowej, uprawianej p r z e z r z ą d y państw T r z e c i e g o Świata, j a k ą p o d a j e Fishman z nowojorskiego przez siebie А , В państwowy Yeshiva Joshua U n i v e r s i t y . Kreśli o n t r z y t y p y p o l i t y k i , ję­ A. nazwane i C. T y p A r e p r e z e n t u j e k r a j e , które ś w i a d o m i e w y b r a ł y j a k o j ę z y k mowę Europejczyków, a więc praktycznie r z e c z biorąc angielszczyznę l u b francuszczyznę, b y uniknąć konieczności w y b o r u pośród r o d z i m e j m o z a i k i l i n g w i ­ stycznej i ominąć państw t y p u A niebezpieczeństwa antagonizmów n a ogół zresztą n i e z n a j d o w a l i w odrębnionej spośród i n n y c h g r u p y j ę z y k o w e j ugruntowane tradycje historycznej z y k a ogólnonarodowego. T y p В międzyszczepowych. Politycy s w o i c h k r a j a c h jakiejś s i l n i e w y ­ i k u l t u r o w e j , posiadającej dostatecznie przeszłości, desygnującej tę grupę n a zalążek j ę ­ z kolei reprezentuje r z y ł y s o b i e własny, r o d z i m y d i a l e k t t y p u lingua k r a j e , które a l b o s z y b k o stwo­ j a k t o nastąpiło w Indonezji czy n a F i l i p i n a c h , a l b o też d y s p o n o w a ł y rodzimą, przedkolonialną tradycją językową, franca, k u l t u r o w ą i polityczną. T a m z j ę z y k a k o l o n i z a t o r ó w r e z y g n u j e języka rodzimego, mającego szansę p r z y pewnej się s z y b k o n a rzecz ostrożności n a u z y s k a n i e popular­ ności w c a ł y m społeczeństwie, m i m o j e g o różnorodności e t n i c z n e j . T a n z a n i a opowiadające szczyzny się za językiem językiem hausa w suahili, Nigerii a l e także i zwolennicy czy francuskiego językiem w wolof m o g ą podpadać p o d tę w ł a ś n i e kategorię. W r e s z c i e t y p С t o p a ń s t w a p a r o m a r o d z i m y m i t r a d y c j a m i j ę z y k o w o - k u l t u r o w y m i , które w i Kenia zastąpienia obawie angiel­ Senegalu, dysponujące przed wojną d o m o w ą n i e m o g ą z d e c y d o w a ć się n a d a n i e p i e r w s z e ń s t w a k t ó r e m u k o l w i e k z w i e l ­ k i c h j ę z y k ó w r o d z i m y c h . T e muszą f a k t y c z n i e n a d a l w a d m i n i s t r a c j i używać języka d a w n y c h najeźdźców e u r o p e j s k i c h j a k o m o w y n a j b a r d z i e j n e u t r a l n e j . Autor na rozważań daje adaptacji rodzimych popierania wszechnie rodzimego n a m ponadto wgląd w języków języka w do nowoczesnej jego postaci całokształt trudności cywilizacji. Rysuje klasycznej, w jakiej polegających n a m dylemat n i e jest on po­ używany przez masy, lecz k u l t y w o w a n y przez wąskie e l i t y tubylcze, l u b decydowania się n a u d z i e l e n i e p o p a r c i a j ę z y k o w i p o t o c z n e m u , p e ł n e m u o b c y c h ciałości, l e c z ż y w e m u , co m a k a p i t a l n e z n a c z e n i e d l a a k c j i u p o w s z e c h n i a n i a Równie ciekawa i może n a w e t d l a t y c h , którzy interesują się nale­ oświaty. poszczególnymi r e g i o n a m i A f r y k i , o w i e l e b a r d z i e j w a r t o ś c i o w a j e s t d r u g a część książki. Z a w i e r a o n a b o w i e m w y n i k i szczegółowych badań e m p i r y c z n y c h , z a w a r t y c h w t r z y n a s t u k o l e j n y c h rozdziałach. I t a k w g r u p i e zagadnień poświęconej s k u t k o m określonej p o l i t y k i języ­ k o w e j , j a k ą p r o w a d z i l i k o l o n i z a t o r z y , a następnie rządy p a ń s t w niepodległych znaj­ dujemy problematykę językową w życiu w Tanzanii nowoczesnej k u l t u r y narodowej s u n k u t r a d y c y j n y c h społeczności skiego. współczesnej Ugandy, kwestię w o p a r c i u o j ę z y k suahili muzułmańskich A f r y k i Czarnej tworzenia i sprawę sto­ d o języka angiel­ �206 RECENZJE W g r u p i e zagadnień dotyczących p o l i t y k i o ś w i a t o w e j m a m y rozważania poświę­ c o n e s k u t k o m społecznym i j ę z y k o w y m określonego w y b o r u ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e ­ kazu, nierównomiernego przyswajania s o b i e treści oświatowych przez poszczególne g r u p y społeczne, e t n i c z n e , j ę z y k o w e , a także p r z y k ł a d y u ż y w a n i a określonych języ­ k ó w p r z e z e l i t a r n e s f e r y współczesnego K a m e r u n u . Skomplikowane go języka i poprzednio omawiają wzmiankowane rozdziały poświęcone zagadnienie językowi w tamtejszych audycjach radiowych, rozwojowi w j ę z y k u luganda modernizacji somalijskiemu, j ę z y k a wolof, i trudnej kwestii terminologii, omawianej obcym rodzime­ używanemu zapożyczeniom n a przykładzie E t i o p i i . N i e z a l e ż n i e o d s y t u a c j i j ę z y k o w o - k u l t u r o w e j , j a k a p a n u j e w ś r ó d rzesz afrykań­ s k i e g o chłopstwa, m i a s t a C z a r n e g o K o n t y n e n t u t w o r z ą n i e j e d n o k r o t n i e własne, s p e ­ c j a l n e środowisko, g o d n e dociekań odrębnych. I d l a t e g o właśnie m i e j s k i e m u w i s k u j ę z y k o w e m u p o ś w i ę c o n o rozdział n a t e m a t n o w e g o , r o z w i j a j ą c e g o mieścia A k r y , M a d i n a , a d a l e j wyboru języka w Kampala s t u d i u m Azjatów i wielojęzycznemu żyjących w Nairobi, miastu A f r y k i środo­ się przed­ problemowi Tropikalnej — Lu- bumbashi. Całość książki zamyka rozdział poświęcony rozważaniom i w i e l o k u l t u r o w y m i społecznościami A f r y k i d z i s i e j s z e j , nad wielojęzycznymi pióra z n a n e g o uczonego-afry- kanisty Aidana Southalla. Omawiana p u b l i k a c j a — będąca d z i e ł e m w i e l u autorów — s t a n o w i j e d n a k dość z w a r t ą całość i p o z w a l a na zapoznanie się z j ę z y k i e m b a d a n y m o d s t r o n y j e g o łecznej i k u l t u r o w e j r o l i , a n i e o d s t r o n y l e k s y k a l n e j i g r a m a t y c z n e j , które z r o z d z i a ł ó w sowań zawierają językoznawców. pochodzenia rozważania w Szereg problemów znacznym s t o p n i u dotyczące przedstawionych zostało spo­ m i m o iż n i e ­ zaintere­ przez uczonych afrykańskiego, co już s a m o w s o b i e s t a n o w i e l e m e n t b a r d z o interesują­ c y i w a r t o ś c i o w y . T a k n p . rozdział pióra A l e g o A . M a z r u i z M a k a r e r e University C o l l e g e w K a m p a l a n a t e m a t s t o s u n k u i s l a m u afrykańskiego d o a n g i e l s z c z y z n y rza o b i e k t y w i z m e m wy i spokojnym prowadzeniem dawał niejednokrotnie p o w o d y z a r ó w n o świata e u r o p e j s k i e g o , w y k ł a d u , m i m o iż ó w t e m a t do nacjonalistycznej co i a f r o - a r a b s k i e g o . egzaltacji Nadzwyczaj przedstawicielom ciekawie jest s o w a n a p r z e z a u t o r a r o l a b r y t y j s k i c h w ł a d z k o l o n i a l n y c h w e wcześniejszych oraz nie rola misjonarzy posiadające Konfrontacja nigdy chrześcijańskich, w y d o b y w a j ą c y c h własnej arabszczyzny l i t e r a t u r y pisanej z angielszczyzną, n a powierzchnię dialekty islamu z afrykańskie narzecza. nieufność i postawy sklasyfikować i opatrzyć j e d n o z n a c z n y m i niepodobna pierwotne, chrześcijańswem, które w u c z o n e g o afrykańskiego obronne to zjawiska, zbyt pospiesznie ocenami. P o d o b n i e j a k n i e można dokonywać z b y t pospiesznych ocen wydarzeń politycz­ n y c h zachodzących w T r z e c i m Ś w i e c i e , t a k i w o c e n a c h p o l i t y k i j ę z y k o w e j , n a dominację pejskiego w t e g o czy i n n e g o obserwatora narzecza w danym kraju, ostrożność ze w s z e c h m i a r w s k a z a n a . P a ń s t w a A f r y k i c z y A z j i państw n a r o d o w y c h X I X - w i e c z n e j powstały tworzeniu się Europy. Stąd o b s e r w o w a ć r o l ę j ę z y k a w z uwzględnieniem decyzji jest d l a euro­ o d m i e n n y c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h o d t y c h , j a k i e towarzyszyły musimy zary­ okresach i muzułmanów względem w p ł y w ó w m o d e r n i z a c y j n y c h oczach ude­ drażli­ t w o r z e n i u się n o w y c h odpowiedniej perspektywy narodów A f r y k i i historycznej, a l e też i Azji etno­ g r a f i c z n e j . T a k i e m u w ł a ś n i e s p o j r z e n i u sprzyjają p r a c e , w których o b c y n a m p r z e c i e ż świat s t a j e się n a m bliższy p o d w a r u n k i e m u ś w i a d o m i e n i a sobie k u l t u r o w e g o tansu. Leszek Dzięgiel dys­ �207 RECENZJE JOHN С. D E W I L D E , V o l . I : The Africa, Przytłaczająca i zawodami Experiences with Synthesis; V o l . I I : The większość mieszkańców Agricultural Case Development Czarnej in Tropical B a l t i m o r e , M a r y l a n d 1967 Studies, Afryki trudni się rolnictwem b l i s k o z n i m z w i ą z a n y m i . M i m o w y s i ł k ó w , j a k i e czynią r z ą d y młodych państw afrykańskich, b y u p r z e m y s ł o w i ć a d m i n i s t r o w a n e p r z e z s i e b i e k r a j e , n i e m a m y podstaw d o przypuszczeń, by owa z gruntu rolnicza struktura zawodowa społe­ czeństw afrykańskich uległa w ciągu najbliższych l a t r a d y k a l n y m z m i a n o m . O d r o l ­ nictwa zatem, od jego stopnia modernizacji i adaptacji d o narastających potrzeb ludności A f r y k i zależy i będzie zależało w najbliższych l a t a c h w i e l e . N i e p o p e ł n i m y chyba błędu ryzykując rokim kontekście twierdzenie, kulturowym i iż r o l n i c t w o n o w o c z e s n e , pojęte w społecznym stać się może kluczem bardzo do sze­ rozwoju i a w a n s u Czarnego K o n t y n e n t u . Niezależnie o d problemów technicznych, j a k i m m u s i sprostać r o l n i c t w o n a t e r e n a c h A f r y k i , c o r a z częściej przedmiotem studiów nauko­ w y c h s t a j e się s a m r o l n i k afrykański i zespół z j a w i s k społeczno-kulturowych, w j a ­ k i m żyje. D o ś w i a d c z e n i a b o w i e m nicznie przenoszone n a obcy zdawały egzamin o s t a t n i c h co n a j m n i e j 25 l a t wykazują, iż mecha­ postępowania, jakie n i e r a z n a w e t z n a k o m i c i e w środowisku l u d z k i m E u r o p y czy Ame­ r y k i Północnej, t u t a j k u l t u r o w o grunt A f r y k i modele zawodzą, niosąc r o z c z a r o w a n i e p r e k u r s o r o m postępu cywiliza­ c y j n e g o i w z b u d z a j ą c nieufność A f r y k a n i n a . W r o k u 1960 A d a m C u r i e pisał, iż „ s p o ­ ł e c z e ń s t w o m o ż e zaakceptować l u b odrzucić z m i a n ę społeczną i gospodarczą l u b m o ż e u l e c z n i s z c z e n i u p r z e z tę z m i a n ę s k u t k i e m w ł a ś c i w o ś c i , j a k i e drzemią w j e g o zwyczajowym, w s t r u k t u r z e pokrewieństwa, w sankcjach, obowiązkach i prawie powinno­ ściach, w p r a w a c h i s t a t u s i e społecznym, a także w p o s t a w a c h r o d z i c ó w w o b e c d z i e ­ ci. Ale jeżeli zrozumiemy czeństw r o z w o j u stosowanego narzucony te sprawy, wówczas d o s y t u a c j i życia. C i e r p i e n i a jako można będzie uniknąć niebezpie­ i z d o ł a m y s o b i e u ś w i a d o m i ć m o ż l i w o ś c i pełniejszego, b a r d z i e j teoretyczny plan przynosi pomyślności bez tylko taki rozwój, który powiązania go do­ został z realiami spo­ łecznymi" . 1 Dziś z a t e m coraz częściej przedmiotem badań t e r e n o w y c h w krajach trzeciego świata stają się s k u t k i z m i a n y k u l t u r o w e j , jaką przyniosły n a poszczególnych o b s z a ­ rach zamieszkującym j e t u b y l c o m nie t y l k o zwykłe, z europejską cywilizacją, l e c z także z a m i e r z o n a nasilające się s t a l e z góry, r e a l i z o w a n a t o r ó w , p o t e m zaś p r z e z rządy r o d z i m e , p o l i t y k a r o z w o j u i m o d e r n i z a c j i m y s ł o w y c h , p r ó b zakładania g o s p o d a r s t w od t r a d y c y j n y c h f o r m etnografów i usiłujących towarowej, n a rozległą skalę p e w n y c h roślin rolno-hodowlanych opartych na b y t o w a n i a zasadzie — socjologów koloniza­ społeczności chłopskich. E f e k t y s z e r o k i c h n i e r a z p l a n ó w o ż y w i e n i a r o l n i c z e j p r o d u k c j i p r o j e k t y w i e l k i c h nawodnień, w p r o w a d z a n i a kontakty przez dociec wszystko przyczyn to staje prze­ odmiennej się m a t e r i a ł e m d l a t a k niestety wciąż licznych niepowodzeń człowieka n a t y m p o l u . T a k i n i e w ą t p l i w i e p r z y ś w i e c a ł c e l r ó w n i e ż i e k i p i e b a d a w c z e j J o h n a C. d e W i l d e , złożonej z A m e r y k a n ó w i F r a n c u z ó w , ekonomistów, ekspertów o d r o l n i c t w a t r o p i k a l ­ nego i antropologów społecznych, posiadających w k r a j a c h t r o p i k a l n y c h . De W i l d e przez p e w i e n International Bank przeprowadzono for Reconstruction za sobą w i e l o l e t n i czas b y ł s z e f e m r a d y and Development, badania. Plon i c h przedstawiono staż badawczy ekonomicznej pod auspicjami w omawianej t u pracy którego zbiorowej, A . C u r i e , Tradition, Development and Planning, "Sociological Review", N e w Series, V o l . 8 : 1960, N o 2, D e c e m b e r , o także p o r . J o h n С. d e W i l d e e t a l . , Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, V o l . 1, The Synthesis, B a l t i m o r e 1967, s. 47, g d z i e ó w f r a g m e n t artykułu A . C u r i e j e s t z a c y t o w a n y . 1 �208 RECENZJE p r z y c z y m w a r t o dodać, iż J . C. de W i l d e j e s t p o n a d t o a u t o r e m i n n e j , w y d a n e j w r o ­ ku 1966 p r a c y n a p o d o b n y t e m a t , l e c z traktującej o innych krajach afrykańskich. P r z e d s t a w i a n e t u t a j d w u t o m o w e dzieło p o s i a d a dość t y p o w y d l a t e g o t y p u o p r a ­ c o w a ń a n g l o s a s k i c h układ, w którym pierwsza część z a w i e r a rodzaj syntetycznego, z w i ę z ł e g o p o d s u m o w a n i a w y n i k ó w badań, n a t o m i a s t w d r u g i e j p r z e d s t a w i o n o mentację tego p o d s u m o w a n i a , szczegółowy opis terenowych case studies. doku­ Ułatwia t o c z y t e l n i k o w i k o r z y s t a n i e z całości. E k i p a u c z o n y c h w y b r a ł a s o b i e za t e r e n badań t a k i e o b s z a r y A f r y k i t r o p i k a l n e j , które dostarczyłyby n a j w i ę k s z e j blemów. Najwięcej ciu rozmaitych punktach tego kraju, zamieszkałych e t n i c z n i e i k u l t u r o w o społeczności. W i w Ugandzie, a po j e d n y m w oraz w T a n z a n i i . Szczególną wielkich, różnorodności p r o ­ u w a g i p o ś w i ę c o n o K e n i i , zbierając o b s e r w a c j e organizowanych Mali przez przebadano terenowe różniące się d w a obszary, zwrócono nakładem znacznych na ekonomiczne środków i Słoniowej społeczne przedsięwzięć i n a w o d n i e n i o w y c h w T a n z a n i i i M a l i , a także n a e f e k t y w n o ś ć pię­ siebie podobnie j a k Górnej Wolcie, Czadzie i Wybrzeżu Kości uwagę w od skutki osadniczych (lub jej brak) pracy afrykańskiej służby r o l n e j , działającej pośród n a d e r t r a d y c y j n i e gospodarujących n a ­ d a l chłopów wyniki Czarnego K o n t y n e n t u . Niestety w badań p r z e p r o w a d z o n y c h na obszarach omawianej Ugandy, książce n i e znalazły lecz i t a k bogaty się materiał d o s t a r c z a interesujących szczegółów z życia współczesnego chłopstwa C z a r n e j Afryki. A u t o r z y b o w i e m p u n k t p o p u n k c i e starają się przedstawić sposób, w j a k i t r a d y c y j n a kultura afrykańska reaguje na inspiracje personelu agrotechnicznego, p r z e z n i e g o a k c j e , n a bodźce e k o n o m i c z n e , s t o s o w a n e rzenia nowej hierarchii ich dobro wypada dążeń i w a r t o ś c i w rozwijane umysłowości r o l n i c t w a A f r y k i t r o p i k a l n e j , n i e deprecjonują t r a d y c y j n e j , afrykańskiej kultury i z drugiej stwo­ chłopa afrykańskiego. zauważyć, iż n i e usiłują o n i n i k o g o obarczać w y ł ą c z n ą dzialnością za z a c o f a n i e nie na p r z e z rządy i n a p r ó b y strony widzą Na odpowie­ zbyt realne pochop­ trudności, p r z e d k t ó r y m i s t a j e n i e l i c z n a , k i e p s k o wyposażona służba r o l n a C z a r n e g o K o n t y n e n ­ t u . Uznając swoiste racje jednej i d r u g i e j s t r o n y a u t o r z y orientują społeczności chłopskie A f r y k i t r o p i k a l n e j są n i e j a k o s k a z a n e stylu życia, p o n i e w a ż zmusza je do tego wynikłe p r z e l u d n i e n i e , postępujące w y n i s z c z e n i e z rozwoju eksploatowanej się przecież, iż n a modernizację medycyny i swego higieny w p r y m i t y w n y sposób p r z y ­ r o d y i — przede w s z y s t k i m — w z r o s t a m b i c j i życiowych A f r y k a n i n a . A u t o r z y starają się zrozumieć n a j c h a r a k t e r y s t y c z n i e j s z e c e c h y afrykańskiego rol­ n i c t w a chłopskiego n a południe o d S a h a r y , w y n i k a j ą c e z t a k i c h chociażby f a k t ó w , j a k z n i k o m e możliwości, których d o s t a r c z a p r y m i t y w n e j g o s p o d a r c e t r o p i k a l n e środowi­ s k o n a t u r a l n e , p r z y p o z o r a c h b u j n e j obfitości, czy posiadająca s e t k i l a t t r a d y c j i ptacja plemion afrykańskich wiodąca do kostnienia w do takich polegającym na uporczywej uprawie wobec b r a k u pod względem najprostszych nawet roślin na fenomenie żywieniowych, handlowej narzędzi się lęku infrastruktury, przed swoje prastarej tradycji ludów p i e r w s z y m r z ę d z i e r o z w i ą z a n y , j e ż e l i chłop afrykański Autorzy wracają przedstawiając przyczyny do rzekomo niego zacofanie i technik rolniczych, a wreszcie T e n p r o b l e m , posiadający korzenie w istnieją­ rezygnacją dyskutują o d d z i e l e n i u u p r a w y roślin o d c h o w u z w i e r z ą t cywilizacyjnie. nierów- kulturowym, o tradycyjnym dla A f r y k i m u s i być w ada­ naturalnych, do u p r a w y s k r a w k a c h ziemi, p r z y a b s o l u t n y c h p u s t k o w i a c h . Zatrzymują z samowystarczalności warunków ciągu o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu osiąga k a t a s t r o ­ f a l n e w r ę c z r o z m i a r y n a najłatwiejszych opodal trudnych p e w n y c h s t e r e o t y p a c h postępowania. Śledzą d a l e j nomierność o s a d n i c t w a , k t ó r e w cych właśnie zresztą wyłącznie i w dalszych prestiżowego piszą domowych. afrykańskich, ma awansować partiach trzymania książki, olbrzymich s t a d b y d ł a w A f r y c e , dając u z a s a d n i e n i e t e g o z j a w i s k a także i e k o n o m i c z n e j natury. �209 RECENZJE W ogóle dużo m i e j s c a p o ś w i ę c o n o m o t y w a c j o m chłopa afrykańskiego, j e g o sobowi reagowania na oferowane spo­ m u p e r s p e k t y w y z m i a n y s t y l u życia. J e d e n z r o z ­ d z i a ł ó w s z c z e g ó ł o w o t r a k t u j e n p . o z a k o r z e n i o n e j w ś r ó d r o l n i k ó w afrykańskich ności d o tego, b y i c h g o s p o d a r s t w a tu powody owego zjawiska i n f r a s t r u k t u r z e gospodarczej były samowystarczalne tkwiące n i e t y l k o w żywnościowo. n a d a l nierozwiniętej dąż­ Widzimy dostatecznie C z a r n e j A f r y k i , b r a k u dróg, p u n k t ó w h a n d l o w y c h , m a ­ g a z y n ó w i o r g a n i z a c j i w y m i a n y t o w a r ó w , l e c z także w s w o i s t e j k u l t u r z e społeczności chłopskich. Autorzy afrykańskich rodzaje wskazują na specyficzny dualizm ekonomiczny r o d z i n poligamicznych, gdzie rozgraniczone tradycyjnych są ściśle n i e t y l k o pewne p r a c przynależnych m ę ż c z y z n o m i k o b i e t o m , a l e także i p o m i ę d z y płcie p o ­ d z i e l o n o udział w z y s k a c h , j a k i e o w e p r a c e przynoszą. D e W i l d e t w i e r d z i , iż k o b i e t a afrykańska zgodnie z obyczajem musi wyżywić swoje d z i e c i i męża, a z a t e m dba p r z e d e w s z y s t k i m o u p r a w i a n e p r z e z s i e b i e rośliny ż y w i e n i o w e , szczególnie, iż n a d ­ w y ż k i i c h m o ż e spieniężać n a t a r g u . N a t o m i a s t mężczyzna, d o n i e d a w n a w z a s a d z i e rolnictwem takich się n i e zajmujący, j a k bawełna czy teraz kawa, własne p o t r z e b y , z a k u p n o w e j l u k s u s o w y c h przedmiotów zaczyna źródło dostrzegać w dopływu gotówki, uprawach którą towarowych, może zużywać na żony, w y p r a w i a n i e u c z t d l a sąsiadów l u b n a b y w a n i e osobistego użytku. N a t y m t l e , z d a n i e m a u t o r ó w książki, m o ż e n a w e t dochodzić d o spięć m i ę d z y k o b i e t a m i a m ę ż c z y z n a m i w r o d z i n a c h a f r y ­ kańskich, czego d o w o d e m mają być p e w n e w y d a r z e n i a w N i g e r i i czy T a n z a n i i . K w e ­ s t i a t a w y m a g a ł a b y z a p e w n e szerszego o m ó w i e n i a i n i e j e s t t u t a j n a s z y m c e l e m w i j a n i e t e g o t e m a t u . Chodziło r a c z e j o p r z y k ł a d c i e k a w y c h p r o b l e m ó w jakie omawiana praca przedstawia. A syfikacji u p r a w y i pogodzenia j e s t i c h niemało. O t o n p . z a g a d n i e n i a jej z odwiecznym r y t m e m robót roz­ kulturowych, polowych inten­ rodziny chłopskiej, której sytuację d o d a t k o w o k o m p l i k u j e o d p ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n d o p r a c sezonowych w przemyśle w y d o b y w c z y m . Albo sprawa wprowadzania nowoczesnych narzędzi i m a s z y n r o l n i c z y c h , które — s t o s o w a n e w y r y w k o w o •—• p o w o d u j ą n p . z j a ­ wisko zaorywania nie potrafi z b y t w i e l k i c h o b s z a r ó w pól, których następnie r o d z i n a n a czas oczyścić z pieniącego się c h w a s t u . P r z y się c i ą g n i k ó w •— i n n a sprawa czy w ł a ś c i w i e używanych czym i w fakt pełni chłopska pojawienia wykorzystywa­ n y c h — d o k o n u j e r e w o l u c j i w mentalności A f r y k a n i n a , k t ó r e m u u ż y w a n i e t y c h m a ­ szyn zaczyna imponować. Spośród w i e l u i n n y c h zagadnień, t a k i c h j a k r e a g o w a n i e taż r o l n y , u d z i e l a n i e m u k r e d y t u , dzielczości kowania wiejskiej, wymieńmy czy p r ó b y niezwykle interesujący z i e m i . T r a d y c y j n a własność z i e m i w cały p o d z i e l o n y A f r y k a n i n a na instruk­ wprowadzania Afryce, rozmaitego typu p r o b l e m własności polegająca spół­ i użyt­ n a t y m , iż areał j e s t m i ę d z y poszczególne r o d y , których c z ł o n k o w i e w s z y s c y są j e g o u ż y t k o w n i k a m i — p r z e ż y w a dziś k r y z y s . Z d r u g i e j s t r o n y t y p własności i n d y w i d u a l ­ n e j , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y n p . d l a chłopstwa e u r o p e j s k i e g o , dopiero się wykształca. A u t o r z y dają l i c z n e p r z y k ł a d y różnych f o r m m o d e r n i z a c j i d a w n y c h s t r u k t u r agrar­ n y c h z K e n i i , Rodezji, M a l a w i , a także z K o n g a , Rwandy, Afryki Zachodniej. spółdzielniach i Piszą sukcesu t y c h Afryce o spółdzielni, które zdają chłopskich egzamin. Burundi próbują Dowodzą, iż oraz z uchwycić częstokroć m o d e r n i z a c j a u d a j e się t a m , g d z i e j e j p r e k u r s o r z y zdołali d o n i e j przyczyny w Czarnej przekonać t r a d y c y j n e , l o k a l n e w s p ó l n o t y r o d o w e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y próbują a u t o r z y s k l a ­ syfikować decydują pod względem społecznym tych .rolników się p r z e ł a m a ć opór k o n s e r w a t y w n e j afrykańskich, społeczności k i e d y n a w e t izolację w z g l ę d e m g r u p y , zawiść, p o m a w i a n i e o c z a r y i t p . 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 którzy pierwsi l o k a l n e j , ryzykując nie­ �210 RECENZJE Ogólnie rzecz Wilde'a przeczyta biorąc wydaje się, iż książkę wydaną p o d redakcją J . C. z z a i n t e r e s o w a n i e m każdy, k t o i n t e r e s u j e się p r o c e s e m de przemian g o s p o d a r c z y c h i k u l t u r o w y c h l u d ó w A f r y k i współczesnej. Leszek S Y L V I A LEITH-ROSS, African women. A study Dzięgiel New York, of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, ss. 366 Praca tu w S y l v i i L e i t h - R o s s , e f e k t j e j o s o b i s t y c h doświadczeń z k i l k u l e t n i e g o p o b y ­ Afryce, kobiet, stanowi bardzo ilustruje interesujące i c h ekonomiczną studium aktywność, a codziennego także życia przedstawia nigeryjskich społeczną i p o z y c j ę m a t e k , żon i w d ó w . Oryginalność książki w y p ł y w a z f a k t u , że w g „ p r a k t y c z n i e w s z y s t k i e i n f o r m a c j e u z y s k a n e są o d k o b i e t i że z w y c z a j e , liczności i w y d a r z e n i a o p i s a n e są z k o b i e c e g o informacje pochodziły prawa, oko­ p u n k t u widzenia". Dotychczas p r a w i e w y ł ą c z n i e o d m ę ż c z y z n , co sprzyjało p r a w d z i w e g o n i e j e d n o k r o t n i e obrazu badanego rolę autorki bowiem powstaniu nie­ społeczeństwa. A u t o r k a — n i e będąca z a w o d o w y m a n t r o p o l o g i e m — z r a c j i s p r a w o w a n y c h w d e ­ partamencie szkolnictwa Nigerii funkcji ze s p o ł e c z e ń s t w e m afrykańskim, d o b r z e miała możność j e j c h a r a k t e r y z u j e się dużą dozą s y m p a t i i d l a b a d a n e j Sylvia Leith-Ross korzystała bezpośredniego znała o p i s y w a n y z pomocy przez obcowania siebie k r a j , a praca zbiorowości. tłumaczek, a większość czasu w p r o w i n c j i O w e r r i , czego w y n i k i e m j e s t s z c z e g ó ł o w y o p i s c o d z i e n n e g o spędziła życia k o b i e t z obszaru Nneato i N g u r u . Przeprowadziła ona j e d n a k porównawcze b a d a n i a w stach O w e r r i i P o r t H a r c o u r t , gdzie z j a w i s k a przeobrażeń społecznych mia­ zachodziły w y r a ź n i e j i s z y b c i e j . I n f o r m a c j e pochodzą z końca l a t 3 0 - t y c h n a s z e g o s t u l e c i a , j e d ­ nakże s z e r e g o p i s y w a n y c h f a k t ó w — zwłaszcza jeżeli r o z p a t r u j e m y t r a d y c j e r o w e — n i e zatraciło d o t e j p o r y s w e j kultu­ aktualności. P r a c ę w y d a n o w 1965 r o k u . P i e r w s z ą przedstawioną społecznością j e s t zbiorowość N n e a t o zajmująca się p r a ­ w i e w y ł ą c z n i e r o l n i c t w e m . W s i e A k a b o , U b a h a i E z i a m a p o w i ą z a n e ze sobą pokrewieństwa, odizolowane b y ł y o d świata z e w n ę t r z n e g o i n i e m i a ł y p r a w i e s i e c i dróg, a komunikację w y ł ą c z n i e pieszą. P o d z i a ł p r a c y w o m a w i a n e j spójnią żadnej społeczności, a c z k o l w i e k w t e o r i i ścisły, różny b y ł w p r a k t y c e . W i e l e czynności stanowiących t a b u d l a k o b i e t ( n p . p r a c e b u d o w l a n e ) , już w wać. Wyraźniejszy o p i s y w a n y c h czasach n i e c o podział o b s e r w o w a ć m o ż n a b y ł o w mogły one w y k o n y ­ r o l n i c t w i e , gdzie męż­ czyźni z a j m o w a l i się t r a d y c y j n i e p r z y g o t o w a n i e m z i e m i p o d u p r a w ę , a u p r a w a należała d o k o b i e t . N a d w y ż k i w roślin ż y w i e n i o w y c h , g o s p o d a r s t w i e , m o g ł y być s p r z e d a w a n e , kobiet i ich dzieci . 1 nych towarów chętnych między Maty położonymi n a użytek obok malowane, to produkt jedynego siebie wspomnia­ także m a t y w y p l a t a n e z długich, wąskich liści, te, c z a s a m i roli zużytkowane się d u ż y m udziałem k o b i e t , które prócz w y ż e j sprzedawały nabywców. n i e zostały a dochód z n i c h p r z e z n a c z o n y Handel lokalny, prowadzony w s i a m i , charakteryzował które mające kobiecego rzemiosła s p o t y k a n e g o n a t y m obszarze. B a r d z o interesujące u w a g i dotyczące f u n k c j i k o b i e t w h a n d l u płodami r o l n y m i i artykułami ż y w n o ś c i o w y m i w muzułmańskiej o s a d z i e B a t a g a r a w a w północnej N i ­ g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y P o l l y H i l l , Hidden trade in Hausaland, „Man", vol. 4 : 1969 n r 3. 1 �211 RECENZJE Ciekawe autorka w informacje dalszej dotyczące poszczególnych części p r a c y . O m a w i a cyklów obrzędy życia k o b i e t przedstawia związane z n a r o d z i n a m i m a ł ż e ń s t w e m , w d o w i e ń s t w e m i t p . ; szczególnie interesujące w y d a j ą się być dziecka, zwyczaje z w i ą z a n e z założeniem r o d z i n y . T r u d n o j e s t ustalić, o d k t ó r e g o m o m e n t u u z n a j e d z i e w c z y n ę za zamężną — o d c h w i l i w s p ó l n e g o z a m i e s z k a n i a , żeństwa, s t w i e r d z e n i a brzemienności l u b u r o d z e n i a d z i e c k a , c z y też w r e s z c i e witego wypłacenia wałach. Dziecko o k u p u za żonę. Jest t o p r o c e s urodzone po zawarciu r o d z i c o m żony. N a w e t w całko­ o t r u d n y c h do u c h w y c e n i a i n t e r ­ umowy niezależnie o d f a k t u , c z y j e s t j e g o r z e c z y w i s t y m się skonsumowania mał­ małżeńskiej ojcem należy do mężczyzny i c z y d o k o n a n o całej opłaty w y p a d k u r o z p a d u małżeństwa, k i e d y k o b i e t a p o w r a c a do r o d z i n n e g o d o m u , n i e m a p r a w a zabrać ze sobą d z i e c i . 2 Należy podkreślić, że kobiety d o m u , męża i dzieci. Prócz I b o miały h a n d l u , który s w e własne, zapewniał niepodległe życie, i m ekonomiczną obok niezależność i k o n c e n t r o w a ł się g ł ó w n i e n a l o k a l n y m t a r g u , b ę d ą c y m w p e w n y m sensie c e n t r u m życia w i o s e k i szansą w y k a z a n i a m o ż l i w o ś c i k o b i e t „ i c h k l u b e m i i c h t e a t r e m , g a ­ zetą i pocztą", k o b i e t y m o g ł y spełniać w a ż n ą w społeczności funkcję dibia duchów, wróżbiarz, dziedziczna Trzeba lekarz). Z zasady przysługująca mężczyźnie, i w w y p a d k u b r a k u m ę s k i e g o p o t o m k a dibia D i b i a n i e były p r z e z z w y k ł y c h mężczyzn. W w żaden sposób w y ś w i ę c a n e i mogły była córkę. stopnia być wta­ poślubione N n e a t o s p o t y k a n o także k o b i e t y „ w y w o ł u j ą c e a t a j e m n i c y t e g o m i s t e r i u m żadna d z i e w c z y n a ta mógł wtajemniczyć zaznaczyć j e d n a k , że k o b i e t a n i e mogła osiągnąć n a j w y ż s z e g o jemniczenia. (mediator funkcja deszcz", n i e mogła powierzyć mężczyźnie, n i e była też d o n i e j d o p u s z c z a n a osoba z d a l s z e j l i n i i p o k r e w i e ń s t w a . Wpływy zewnętrzne samowystarczalna, śniejsze n a omawianą społeczność b y ł y z n i k o m e . oparta na tradycyjnych metodach prowadzenia europejskie sprzęty występowały stosunkowo rzadko. Gospodarka była prac, a nowocze­ Emigracja, zarówno s e z o n o w a , j a k i stała, w i ę k s z y c h g r u p ludności n i e była w ó w c z a s z n a n a . I n d y w i d u a l ­ nie mężczyźni s z u k a l i p r a c y w p o b l i s k i c h m i a s t a c h ( E n u g u , A b a , O n i t s h a , P o r t H a r c o u r t ) , lecz l i c z b a i c h n i e była d u ż a . Brakowało też możliwości 3 zarobkowania e u r o p e j s k i c h p l a n t a c j a c h . S z k o l n i c t w o n i e było rozwinięte, a u t o r k a w s p o m i n a nie o m i s y j n e j szkole p r o w a d z o n e j d l a d z i e w c z ą t pożądane b y ł y b y przez Metodystów. Według ogólnej o p i n i i k o b i e t , raczej spodarstwa domowego i wychowania gramu na jedy­ szkoły w y u c z a j ą c e dobrego prowadzenia d z i e c i , aniżeli uczące w e d ł u g n o r m a l n e g o go­ pro­ szkolnego. Drugą studiowaną przez autorkę społecznością jest rolniczo-handlowa ludność N g u r u . T e n n a j b a r d z i e j zagęszczony o b s z a r p r o w i n c j i O w e r r i (384 os. n a k m ) o b r a ­ 2 z o w a ł już i n n y s t a n k u l t u r y . P r z e l u d n i e n i e k r a j u p o w o d o w a ł o , że s t o s o w a n o prak­ t y c z n i e ciągłą u p r a w ę z i e m i , t y l k o n i e w i e l k i p r o c e n t leżał odłogiem. D r o g i b y ł y s t o ­ s u n k o w o liczne i dobrze utrzymane. Podobnie j a k w Nneato obserwujemy t u d w a r o ­ dzaje nym h a n d l u , p r z y c z y m ważniejszą okręgiem w i e j s k i m . (Olej r o l ę spełniała sprzedaż p r o d u k t ó w p o z a i ziarno palmy olejowej). Na miejscowych lokal­ jarmar- P o d o b n i e n i e c o s y t u a c j a kształtuje się w i n n y m n i g e r y j s k i m p l e m i e n i u — Y o r u b a . P o c e r e m o n i i zaślubin i d o k o n a n i u opłaty za żonę mężczyzna u z y s k u j e p r a w o d o p r a c y żony, wyłączności stosunków s e k s u a l n y c h i d z i e c i p r z e z nią n a r o d z o n y c h . W w y p a d k u r o z w o d u m o ż e zażądać o d k o b i e t y d a l s z e j o p i e k i n a d dziećmi, które p o ­ zostają j e g o własnością. P r a c a P. C. L l o y d a Agnatic and Cognatic Descent among the Yoruba, „ M a n " , v o l . 1 : 1966 n r 4. W r e z u l t a c i e p r z e l u d n i e n i a w późniejszym o k r e s i e ludność I b o m i g r o w a ł a d o p r z e m y s ł o w y c h o ś r o d k ó w m i e j s k i c h N i g e r i i . I t a k I b o s t a n o w i l i b l i s k o c z w a r t ą część ludności L a g o s . I n f o r m u j e o t y m p r a c a w y d a n a p r z e z G . M . C a r t e r National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a k a , N e w Y o r k 1966, s. 28. 2 3 �212 RECENZJE k a c h p o j a w i a ł y się już w ó w c z a s w y r o b y e u r o p e j s k i e , n a c z y n i a i narzędzia s p o t y k a n o także w i n d y w i d u a l n y c h z a g r o d a c h . Ludność o m a w i a n e g o t e r e n u t r u d n a była w n a ­ w i ą z a n i u k o n t a k t ó w , nieufność o k a z y w a ł y zwłaszcza k o b i e t y . B y ć może, iż przyczy­ niała się d o t e g o pamięć słynnego b u n t u w A b a (1929), który n i e w ą t p l i w i e pozosta­ w i ł t r w a ł e ślady w p s y c h i c e k o b i e t . W i e l e z n i c h pochodziło w ł a ś n i e z obszaru. Opisywane zwyczaje związane z z a w a r c i e m omawianego z w i ą z k u małżeńskiego podobne są d o o m a w i a n y c h p o p r z e d n i o , lecz moralność była w p e w n y m sensie b a r d z i e j wiązła l u b raczej o p i n i a p u b l i c z n a , która ją w y z n a c z a , nieco luźniejsza. roz­ Powstaje p r o b l e m , czy i w j a k i m s t o p n i u k o n t a k t ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , u m o ż l i w i o n y p o ­ przez ożywiony h a n d e l , w p ł y w a ł n a kształtowanie się p o s t a w i p o t r z e b miejscowej ludności. O d p o w i e d ź n i e j e s t łatwa. W z a s a d z i e stwierdzić należy, że z m i a n y takie zauważono wśród pokolenia. swoje jedynie młodszego Kobiety „uświadomienie" p r z e j a w i a ł y w n i e z a d o w o l e n i u z d o t y c h c z a s o w y c h w a r u n k ó w życia, l e c z odnosiło się t o t y l k o d o k w e s t i i m a t e r i a l n y c h , a n i e k o r e s p o n d o w a ł o ze w z r o s t e m p o t r z e b kultu­ rowych. Następnie p o z n a j e m y w m i a s t o O w e r r i , które s t a n o w i d o b r y p r z y k ł a d stadium przemian, bardziej zaawansowanej niż omawiane społeczności poprzednio, chociaż k o r z e n i a m i t k w i ą c e jeszcze m o c n o w przeszłości. M i a s t o , którego liczebność p r z e k r a ­ czała w o m a w i a n y c h czasach 2 t y s . mieszkańców, z a s i e d l o n e b y ł o p r z e z ludność rol­ niczą, zajmującą się u b o c z n i e h a n d l e m . Z interesującej n a s społeczności k o b i e t 97°/o 4 z a j m o w a ł o się r o l n i c t w e m i h a n d l e m , pozostała ilość posiadała w y ż s z y nieco status społeczny — c o m o g ł o łączyć się z w y ż s z y m p o z i o m e m w y k s z t a ł c e n i a . B y ł y t o żony 5 nauczycieli, ukończyły urzędników państwowych, szkołę. M i a s t o tworzyło zbiorowości I b o . P o d z i e l o n e czy wreszcie aglomerację miejscowe bardziej dziewczęta zwartą b y ł o n a pięć części, z a m i e s z k a n e niż przez które szereg innych wielkie rodziny (posiadające w s p ó l n e g o p r z o d k a ) . Ciekawe niami, spostrzeżenia dotyczą j a k zawarcie nego p o g r z e b u związku (stosowana w obrzędów związanych z t a k ważnymi małżeńskiego, n a r o d z i n y d z i e c k a , w y p a d k u śmierci osoby wydarze­ ceremonia znacznej — podwój­ była wyrazem szczególnego s z a c u n k u i u z n a n i a , j a k i m d a r z y l i ją p o t o m n i ; n a s t ę p o w a ł o t o n a ogół k i l k a l a t p o śmierci, a obrządek t e n dotyczyć m ó g ł także k o b i e t ) . Szerzej n i e c o z a j m u j e się p r a c a p r o b l e m e m małżeństwa, p o r ó w n u j ą c wciąż „zwyczajowe" ze spotykanym coraz częściej małżeństwem popularne chrześcijańskim. O b s e r w o w a ć t u m o ż n a p e w n ą sprzeczność m i ę d z y etyką chrześciańską a n i e m obowiązków i przywilejów przez afrykańskich poślubionej w e d ł u g reguł kościoła posiadają wierają również stwo zwyczajowe, małżeństwo zwyczajowe. chrześcijan, którzy pojmowa­ prócz żony n a ogół stałe k o n k u b i n y , bądź też z a ­ W i e l u Afrykańczyków preferuje małżeń­ które u m o ż l i w i a r o z w ó d w w y p a d k u b r a k u d z i e c i . A f r y k a n i e j e s t jeszcze p r z y g o t o w a n a do p r a k t y c z n i e nierozerwalnego Według m i e j s c o w y c h obyczajów małżeństwa k o b i e t a n i e o d p o w i e d n i o przez chrześcijańskiego. współmałżonka trak­ t o w a n a miała p r a w o opuścić g o i żądać p o m o c y l u b i n t e r w e n c j i s t a r s z y c h c z ł o n k ó w rodu . Powodem 6 nieporozumień małżeńskich b y w a ł o n a ogół niespełnianie w sposób L i c z b a m i e s z k a ń c ó w przekroczyła o b e c n i e 20 t y s . ( w g Oxford Regional Econo­ mic Atlas, Africa, O x f o r d 1965). B a r d z i e j w s p ó ł c z e s n e d a n e dotyczące m i a s t a i p r o ­ w i n c j i O w e r r i z n a j d u j e m y w p r a c y W . B . M o r g a n a , J . C. P u g h a, West Africa, Lon­ d o n 1969, s. 43, 44, 316, 322. C i e k a w y m z j a w i s k i e m o p i s a n y m p r z e z autorkę j e s t t z w . „ t r a i n i n g h o m e " , z a ­ ł o ż o n y w 1906 r . p r z e z T o w a r z y s t w o M i s y j n e . Szkoła t a p r z e z n a c z o n a w y ł ą c z n i e d l a dziewcząt, prócz umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a uczyła z a s a d d o b r e g o p r o w a d z e n i a g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o . B y ł a o n a w y s o k o c e n i o n a p r z e z m i e j s c o w ą ludność. P o d o b n y z w y c z a j i n g e r o w a n i a w s p r a w y r o d z i n y — w sensie p o z y t y w n y m — 4 5 6 �213 RECENZJE należyty w z a j e m n y c h powinności i o d m i e n n y p o g l ą d n a k w e s t i ę r o l i i p o z y c j i małżonka w r o d z i n i e . I t a k w y s t ę p o w a n i e t z w . „odpłatności m a ł ż e ń s k i e j " współ­ powoduje, iż k o b i e t a m o ż e być uważana za „ w ł a s n o ś ć " , j a k i t o w s z y s t k o , co o n a d o m a ł ż e ń s t w a w n o s i . Z d r u g i e j s t r o n y k o b i e t y sądzą, iż t o , co w n i o s ł y o n e w p o s a g u , p o z o s t a j e n a ­ d a l i c h własnością. W e d ł u g ogólnie s p o t y k a n e j m o w e g o w i n n y zajmować o p i n i i k o b i e t y prócz p r o w a d z e n i a gospodarstwa się także r o l n i c t w e m i h a n d l e m , przyczyniając do­ się w t e n sposób d o p o w i ę k s z e n i a d o c h o d ó w r o d z i n y . S a m e k o b i e t y , czynią t o zresztą chętnie, pragnąc p e w n e j Ostatnią z niezależności m a t e r i a l n e j . przedstawionych n a m społeczności jest czysto miejska zbiorowość w P o r t H a r c o u r t , s t o l i c y p r o w i n c j i O w e r r i , licząca w o m a w i a n y m o k r e s i e około 20 t y s . mieszkańców . Heterogeniczna ludność c h a r a k t e r y z o w a ł a 7 się już w ó w c z a s p r z e w a g ą liczebną mężczyzn, którzy n a p ł y w a l i t u z odległych t e r e n ó w w wyraźną poszukiwa­ n i u p r a c y . W i e l e k o b i e t m i e j s k i c h posiadało o b o k g r a n i c m i a s t a działki, n a których m o g ł y u p r a w i a ć p e w n e rośliny ż y w i e n i o w e , n a t o m i a s t większość k o b i e t mieszkających t u okresowo wyjeżdżała d o s w y c h r o d z i n n y c h miejscowości p r z y n a j m n i e j do r o k u d l a d o p i l n o w a n i a sadzenia d w a razy i z b i e r a n i a u p r a w i a n y c h płodów. Podział pracy był już w y r a ź n i e określony; k o b i e t y z a j m o w a ł y się s p r a w a m i d o m u , h a n d l e m i e w e n tulną pracą n a r o l i , p o d c z a s g d y m ę ż c z y ź n i t r a k t o w a n e było raczej j a k o przejściowe przyjmowali miejsce pracę z a r o b k o w ą . Miasto pobytu, ludzie przybywali t u dla z a r o b k u , n i e myśląc o o s i e d l e n i u się n a stałe. Jeśli b u d o w a l i d o m y , t o t y l k o d l a z a ­ bezpieczenia dochodów i powiększenia i c h poprzez w y n a j m o w a n i e ambicji budowane były w Każda z przybywających czy Onitsha; Port s t r o n a c h r o d z i n n y c h , n a oczach pokoi. „Domy i c h zazdrosnych krewnych. r o d z i n przenosiła w ł a s n e z w y c z a j e z O w e r r i , A b a , O k i g w i H a r c o u r t n i e istniał j a k o j e d n o s t k a k u l t u r o w a . B y ł o t o p r z e z które l u d z i e p r z e c h o d z i l i , niosąc s w ó j w ł a s n y , d u c h o w y oczywistą, że w e j ś c i e w nowe, odmienne sobą p e w n e n i e u c h r o n n e z m i a n y w środowisko w psychice wyrwanych W w y p a d k u k o b i e t m o g ł o t o m i e ć następstwa n e g a t y w n e , miejsce, b a g a ż " . Jest konsekwencji z rodzimego sprawą pociągało kręgu za osób. zwłaszcza jeśli r o z p a t r u j e ­ m y s p r a w y moralności. S y t u a c j a m a t e r i a l n a k o b i e t o m a w i a n e j społeczności n i e z a w ­ sze była d o b r a . P r z y k ł a d o b s e r w o w a n y c h w mieście k o b i e t czerpiących i n t r a t n e z y s k i z p r o s t y t u c j i nakłaniał i d z i e w c z ę t a I b o d o nierządu, p r z y c z y m p r o c e d e r wały, j a k w i e l e ten trakto­ i n n y c h z a w o d ó w . N a i c h u s p r a w i e d l i w i e n i e należy dodać, że m o ż l i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k p r z y g o t o w a n i a szkoły, p r o w a d z o n e z a w o d o w e g o były d l a k o b i e t z n i k o m e . Istniejące n a ogół p r z e z t o w a r z y s t w a m i s y j n e , m i a ł y c h a r a k t e r ogólnokształ­ cący. C i e k a w o s t k ą j e s t działalność j e d n e j z n i e l i c z n y c h w o w y m czasie w N i g e r i i p r y ­ w a t n e j k o e d u k a c y j n e j szkoły w y ż s z e j , która kształciła 16 d z i e w c z ą t i o k o ł o 90 c h ł o p ­ ców. Szkoła owa stanowiła jednak wyjątek i n i e mogła rozwiązać omawianego problemu. Recenzowana p r a c a daje interesujący d z i e j postępowych, a w p e w n y m obraz jednego z najliczniejszych, sensie n a j b a r d z i e j prymitywnych plemion najbar­ nigeryj- skich. Jako grupa o ubogim stosunkowo dziedzictwie k u l t u r o w y m przy b r a k u zinsty­ tucjonalizowanej szybkiej religii Ibo wykazywali zdolność adaptacji do nowych w a r u n k ó w i ł a t w o u l e g a l i w e s t e r n i z a c j i . O d g r y w a l i o n i znaczną r o l ę w o k r e s i e kolo- o b s e r w u j e m y w ś r ó d p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e s p r a w y s p o r n e m o g ą b y ć n a życzenia z a i n t e r e s o w a n y c h s t r o n rozstrzygane przez p r z e d s t a w i c i e l i starszej generacji. P r o b l e m p o r u s z a p r a c a A . S o u t h a l l a [ r e d . ] , Social Change in Modern Africa, O x f o r d 1969, r o z d z . : „ F a m i l y l i f e a m o n g t h e Y o r u b a i n L a g o s , N i g e r i a " , s. 315. P o r t H a r c o u r t liczył w l a t a c h 6 0 - t y c h już 72 t y s . m i e s z k a ń c ó w , j e s t t o d r u g i со do wielkości p o r t N i g e r i i . D a n e z p r a c y L . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. 7 �214 RECENZJE n i a l i z m u a n g i e l s k i e g o , a p o u z y s k a n i u p r z e z N i g e r i ę niepodległości, dzięki i n t e l i g e n c j i , s p r y t o w i i e n e r g i i objęli także w i e l e ważniejszych właśnie tej g r u p y p l e m i e n n e j w y d a j e się być szczególnie g o d n e u w a g i . s t a n o w i s k . Dlatego 8 też Anna E S T E R B O S E R U P , Woman's role in economic studium Partyka L o n d o n 1970, G e o r g e development, A l l e n a n d U n w i n L t d , ss. 283 W d o b i e m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r c z e j zachodzącej w większości współczesnych s p o ­ łeczności k r a j ó w procesach i n d u s t r i a l i z a c j i i łączącej się z t y m m i g r a c j i w i e ś — m i a s t o , zmieniają t z w . T r z e c i e g o Świata, w się p r a w a i funkcje kobiet, zmienia się także i c h a k t y w n o ś ć z a w o d o w a . W s z y s t k i e te zagadnienia w p r a c y E s t e r B o s e r u p , duńskiego n a u k o w c a w pełni u d o k u m e n t o w a n e s t u d i u m socjologiczno-ekonomiczne tycznie nie badanego aspektu ekonomicznego mianach zacofanych znajdują i konsultanta przy odzwierciedlenie ONZ, nigdy stanowiącej dotąd systema­ r o z w o j u , j a k i m jest r o l a kobiet w prze­ gospodarczo krajów. P u n k t e m wyjściowym rozważań Ester Boserup jest przedstawienie sytuacji w p r y ­ mitywnych społecznościach w i e j s k i c h , istniejących t a m systemów gospodarki działu p r a c y . W n a j p r o s t s z y m p o d z i a l e m ó w i ć m o ż e m y o m ę s k i m i żeńskim g o s p o d a r k i r o l n e j . O g ó l n i e p r z y j m u j e m y , iż p i e r w s z y j a c h A z j i , p o d c z a s g d y w A f r y c e par excellence s p o t y k a n y jest głównie w gospodarki kobiecej używany i stosowano występowały kra­ w y s t ę p u j e żeński s y s t e m p r a c y w n i c t w i e . Podział t a k i wyrastał z r o d z a j u prowadzonej Wzory i po­ systemie 1 głównie w w danym kraju regionach, g d z i e pług u p r a w ę przemienną, p r a c a w p o l u w y k o n y w a n a rol­ gospodarki. nie był była wyłącz­ n i e p r z e z k o b i e t y , p r z y c z y m udział m ę ż c z y z n ograniczał się g ł ó w n i e d o k a r c z u n k u . 2 Odmiennie watną przedstawia własność ziemi się s y t u a c j a w i stosunkowo k r a j a c h azjatyckich, gdzie z n a j d u j e m y liczną klasę b e z r o l n e j wiejskiej pry­ społeczności. Występuje t u możliwość k o r z y s t a n i a z p r a c y n a j e m n e j , a głównie s t o s o w a n y m narzę­ d z i e m j e s t pług. P o d z i a ł p r a c y w p ł y w a n a o d p o w i e d n i e kształtowanie się stosunków w e w n ą t r z s p o łecznych, a szczególnie s p o t y k a n y c h generalizację, m o ż e m y systemów małżeńskich. I t a k , stosując stwierdzić, iż istnieją d w a g ł ó w n e t y p y k o b i e t y w nościach w i e j s k i c h , w zależności o d o c e n i e n i a j e j r o l i j a k o p r a c o w n i k a . W pewną społecz­ regionach gospodarki wędrownej, gdzie praca w p o l u w y k o n y w a n a jest przede w s z y s t k i m przez k o b i e t y , mają o n e w i ę k s z ą osobistą wolność, a także p e w n ą ekonomiczną niezależność. W t a k i c h społeczeństwach w y s t ę p u j e szeroki zasięg p o l i g a m i i , p o n i e w a ż posiadanie k i l k u żon łączy się z m o ż l i w o ś c i ą u p r a w i a n i a w i ę k s z e j ilości z i e m i i s t w a r z a lepszą P r o b l e m t e n o m a w i a p r a c a K . E 11 i o 1 1 a, An African School, A record of Experience, C a m b r i d g e 1970, s. 205, a także c y t o w a n a już National Unity and Re­ gionalism in Eight African States, s. 28, 545. R o l ę k o b i e t w życiu społecznym i g o s p o d a r c z y m społeczności p i e r w o t n y c h o m a ­ w i a p r a c a D . P a u 1 m e, [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Berkeley and Los Angeles 1963. Zmianę t r a d y c y j n e j gospodarki w w y n i k u m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a : w p r o w a d z e ­ n i a pługa, o b s e r w u j e m y n a p r z y k ł a d z i e k e n i j s k i e g o p l e m i e n i a L u o , g d z i e k o b i e t y z a j ­ m o w a ł y się p r y m i t y w n y m r o l n i c t w e m , l e c z z c h w i l ą z a s t o s o w a n i a pługa u p r a w ą z i e m i zaczęli z a j m o w a ć się t a k ż e mężczyźni. P r o b l e m t e n p o r u s z a p r a c a A . W a 1 i g ó r s k i e g o , Społeczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949 г., S t u d i u m w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e g o p l e m i e n i a L u o , W a r s z a w a 1969. 8 1 2 �215 RECENZJE p o z y c j ę społeczną. K o b i e t a j e s t t u c e n i o n a i d l a p o z y s k a n i a żony m ę ż c z y ź n i n o k r o t n i e składają w y s o k i e opłaty j e j r o d z i n i e . M a ł ż e ń s t w o p o l i g a m i c z n e niejed­ występuje w i ę c w A f r y c e n a południe o d S a h a r y , a t a k ż e w części o b s z a r ó w p o ł u d n i o w e j Azji, w s z ę d z i e t a m , g d z i e z n a j d u j e m y d o s t a t e k z i e m i nadający się d o w y k o r z y s t a n i a w d ł u g o o d ł o g o w y m s y s t e m i e . W s z ę d z i e , g d z i e s p o t y k a m y konieczność i n t e n s y w n e g o wyko­ r z y s t a n i a n i e w i e l k i e g o o b s z a r u z i e m i , s t o s u j e się gospodarkę p ł u g o w ą i k o b i e t a j e s t n i e w i e l e l u b w o g ó l e n i e a n g a ż o w a n a w pracę n a r o l i , j e s t o n a c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o ­ n a o d s w e g o m ę ż a l u b o j c a , a t y l k o z n i k o m a część m a ł ż e ń s t w j e s t p o l i g a m i c z n a . S y ­ tuacja taka dominuje w Niewybaczalnym r e g i o n a c h h i n d u s k i e j , chińskiej, a także a r a b s k i e j błędem Europejczyków c t w a o m a w i a n y c h krajów jest zapoznanie posiadających kultury. w p ł y w n a rozwój rolni­ l u b n i e u z n a w a n i e istniejących t r a d y c j i p o ­ działu p r a c y w społecznościach t u b y l c z y c h . Z d a r z a ł o się, iż w k r a j a c h , g d z i e g ł ó w n a rola gospodarcza nowoczesnych p r z y p a d a ł a k o b i e c i e , s t a w i a n o j e d n a k n a mężczyzn, których uczono m e t o d g o s p o d a r k i r o l n e j , p o d c z a s g d y k o b i e t y , będące g ł ó w n y m i u ż y t ­ k o w n i k a m i z i e m i , k o n t y n u o w a ł y użycie t r a d y c y j n y c h m e t o d u p r a w y . P r z y b y c i e E u ­ ropejczyków pogarszało pozycję kobiet, zachodnia administracja bowiem cedowała n i e j e d n o k r o t n i e p r a w a i własność k o b i e t n a i c h m ę ż ó w , c o d o p r o w a d z i ł o n a w e t do k r w a w y c h r o z r u c h ó w ( r e w o l t a w A b a , 1929 r.) . s I n n y p r o b l e m s t a n o w i s e z o n o w a p r a c a k o b i e t z p l e m i o n o n i s k i m s t a t u s i e społecznym w gospodarstwach bogatszych n a terenach, gdzie nie m a t r a d y c j i gospodarki cej. P r z y p a d k i t a k i e z n a j d u j e m y kobie­ w I n d i a c h , g d z i e o k o ł o 40°/o p r a c o w n i k ó w r o l n y c h s t a n o w i ą k o b i e t y pracujące n a j e m n i e . Interesujące j e s t p r z y t o c z o n e p r z e z autorkę rozróżnienie s p o t y k a n y c h w świecie typów zaangażowania k o b i e t w prace w r o d z i n n y m g o s p o d a r s t w i e : — k o b i e t a B l i s k i e g o W s c h o d u n i e pracująca (nie posiada także wolności osobistej), — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej k o b i e t a z a j m u j e się g ł ó w n i e g o s p o d a r s t w e m domo­ w y m w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u uczestnicząc w p r a c a c h r o l n i c z y c h , — w regionach południowo-wschodniej m a s p o r y udział w pracy w Azji gospodarstwie k o b i e t a jest aktywnym pracownikiem, rodzinnym, przyjmuje także p r a c e n a ­ jemne, — w r e s z c i e k o b i e t a afrykańska, która n i e j e s t u t r z y m y w a n a p r z e z męża, l e c z sama t r o s z c z y się o s i e b i e i rodzinę, przyjmując k a ż d y t y p zajęcia. O c z y w i ś c i e j a k każda g e n e r a l i z a c j a i ta przedstawia t y l k o ogólny s c h e m a t i n a poszczególnych t e r e n a c h m o g ą w y s t ę p o w a ć z n a c z n e o d c h y l e n i a . A f r y k a ń s k a 4 m a n p . s t o s u n k o w o m a ł y udział w p r o d u k c j i cash, crop, kobieta g ł ó w n i e d l a t e g o , że w p l a n t a ­ c j a c h z a t r u d n i a n i są mężczyźni, l e c z t a k ż e i d l a t e g o , że w e w ł a s n y m gospodarstwie są o n i r ó w n i e ż a k t y w n i p r z y u p r a w i e p ł o d ó w n a s p r z e d a ż . N a s u w a się p y t a n i e , j a k 5 wyglądać będzie s y t u a c j a k o b i e t w miarę modernizacji rolnictwa, powstaje także W y d a r z e n i a t e podkreślające n i e z w y k ł ą zdolność organizacyjną k o b i e t w w a l c e o i c h p r a w a o p i s u j e p r a c a S. L e i t h - R o s s , African Women, A study of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, s. 22-39. Interesujący j e s t c y t o w a n y p r z e z autorkę p r z y k ł a d n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e k o b i e t y w y k o n y w a ł y t y l k o 7 % p r a c y n a r o l i . W y k a z y w a ł y się o n e n a t o ­ m i a s t a k t y w n y m udziałem w h a n d l u . Jednakże i t o n i e j e s t regułą. D u ż e f a r m y k a k a o posiadają k o b i e t y w p o ł u d ­ n i o w e j G h a n i e . Są o n e z w y k l e m n i e j s z e j e d n a k o d p r o w a d z o n y c h p r z e z m ę ż c z y z n , którzy korzystają z p r a c o w n i k ó w n a j e m n y c h ; p o n a d t o k o b i e t y z o b l i g o w a n e są z w y ­ k l e d o u p r a w y roślin ż y w i e n i o w y c h . P r o b l e m o m ó w i o n y w p r a c y z b i o r o w e j D . В i eb u y c k , [ r e d . ] , African Agrarian Systems, O x f o r d 1966, a także w p r a c y P. H i l l , Studies in Rural Capitalism in West Africa, C a m b r i d g e 1970. 3 4 5 �216 RECENZJE problem odpowiedniego ich przygotowania d o spełnianego z a w o d u , jeśli mają kon­ t y n u o w a ć s w ą pracę. N i e z a w s z e j e d n a k k o b i e t y pozostają n a w s i , c o r a z częściej s p o t y k a m y j e w w o d a c h m i e j s k i c h . R o l ę i pozycję k o b i e t w mieście p r z e d s t a w i a za­ Ester Boserup w I I części s w e j p r a c y . M i a s t a k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się t o t w o r y s t o s u n k o w o m ł o d e , w y ­ rastające dookoła p o r t ó w , w z d ł u ż l i n i i k o l e j o w y c h l u b g ł ó w n y c h dróg, k t ó r y m i prze­ biegały s z l a k i h a n d l o w e . J a k o c e n t r a k o l o n i a l n e j a d m i n i s t r a c j i pełniły też o n e r o l ę h a n d l o w y c h i usługowych p l a c ó w e k n a t e r e n i e o s a d n i c t w a e u r o p e j s k i e g o . lekcji przy przyjmowaniu przez Europejczyków ludzi do pracy Zasady se­ odzwierciedlone są w y r a ź n i e p r z e z proporcję płci m i e s z k a ń c ó w m i a s t . S p o t y k a m y n i e j e d n o k r o t n i e m i a s t a t z w . „ m ę s k i e " , zwłaszcza w niektórych k r a j a c h A f r y k i . S k r a j n y m p r z y k ł a d e m t a k i e j p o l i t y k i są m i a s t a A f r y k i P o ł u d n i o w e j i R o d e z j i , a w i ę c okręgi przemysłu k o p a l n i a ­ nego. N i s k i e z a r o b k i afrykańskich p r a c o w n i k ó w n i e p o z w a l a ł y i m n a u t r z y m y w a n i e r o d z i n , które pozostawały n a w s i . P o d o b n a s y t u a c j a w y s t ę p u j e w k r a j a c h A z j i i 1ак n p . w I n d i a c h p r z e w a g a m ę ż c z y z n w niektórych m i a s t a c h sięga n a w e t 2 5 % . K o n t r a ­ s t e m są s k u p i s k a m i e j s k i e A m e r y k i Łacińskiej w których, w r e z u l t a c i e ciągłych p r o ­ cesów m i g r a c j i p r z e w a ż a j ą k o b i e t y , p o d c z a s g d y rta o b s z a r a c h rolniczych pozostają mężczyźni. Zastanawiając się n a d rolą k o b i e t w m i a s t a c h w y j ś ć m u s i m y z i c h wkładu r o z w o j u h a n d l u . T r a d y c j e udziału k o b i e t w t e j d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i różne są w maitych okręgach. Stanowią one połowę handlarzy w wielu krajach A f r y k i (Ghana l u b nawet większość w ś r ó d — 80%), N i g e r i a do roz­ tradycyjnych Wsch. — 50%) , natomiast 6 z a l e d w i e niecały j e d e n p r o c e n t z a j m u j e się h a n d l e m w większości k r a j ó w a r a b s k i c h , gdzie możliwość z a t r u d n i e n i a k o b i e t w h a n d l u i rzemiośle j e s t n i e d o przyjęcia, o n e mniejszością n a w e t w ś r ó d k l i e n t ó w , p o n i e w a ż z a k u p a m i j e d z e n i a , a n a w e t k o b i e c y c h zajmują się mężczyźni. W p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Azji znajdujemy g i o n y , g d z i e p r o c e n t o w y udział m ę ż c z y z n i k o b i e t w h a n d l u j e s t p r a w i e r ó w n y 50%i), j e d n a k ż e już n a o b s z a r a c h z a m i e s z k a n y c h p r z e z ludność p o c h o d z e n i a (Singapur, T a i w a n ) udział k o b i e t n i e p r z e k r a c z a przed­ głównym z a w o d e m k o b i e t , które s a m e zabiegają o u t r z y m a n i e s i e b i e i r o d z i n y , p o n i e w a ż siadają czesnym nie­ i n n e g o źródła d o c h o d u , z w a ż y w s z y f a k t , iż n i e p o ­ o n e n a ogół ż a d n e g o z a w o d u sektorze re­ (około chińskiego 15 p r o c e n t , p o d c z a s g d y w r e w o l u c y j n y c h C h i n a c h osiągał z a l e d w i e 7%). H a n d e l , prócz r o l n i c t w a j e s t w i e l e jest możliwości znalezienia są ubrań ani przygotowania h a n d l u z a t r u d n i a n i są j e d n a k z w y k l e do i n n e j pracy. W nowo­ mężczyźni, n a w e t n a o b s z a ­ r a c h , g d z i e k o b i e t y d o m i n o w a ł y w h a n d l u t r a d y c y j n y m . W skrócie s t w i e r d z i ć należy, że r o l a k o b i e t w n o w o c z e s n y m hinduskiej i chińskiej, h a n d l u w r o z w i j a j ą c y c h się k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , a także w atlantyckich krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie m o c n y b y ł w p ł y w k u l t u r y hiszpańskiej, n i e j e s t duża, p o n i e w a ż i s t n i e j e t u g ł ę b o k o zakorzeniony k u l t u r o w y sprzeciw w o b e c udziału k o b i e t w handlu. Natomiast tam, g d z i e k o b i e t y spełniają t r a d y c y j n i e p o w a ż n i e j s z e f u n k c j e w t e j d z i e d z i n i e z n a j d u j e m y w i ę k s z ą ilość z a t r u d n i o n y c h w h a n d l u k o b i e t ( n p . w gospodarki, południowo-wschod­ n i e j A z j i ) , lecz b a r d z o często p r o c e n t i c h j e s t n i e w y s o k i p r z e z ogólnie n i s k i poziom wykształcenia, a t a k ż e tendencję d o d a w a n i a p r i o r y t e t u m ę ż c z y z n o m w r e k r u t a c j i d o wszelkich nowoczesnych Rola kobiet w zawodów. „męskich" miastach ogranicza się g ł ó w n i e d o u s ł u g . 7 Występuje R o l ę k o b i e t H a u s a w h a n d l u n a t e r e n i e północnej N i g e r i i p o r u s z a p r a c a H i l l , op. cit, s. 147. U d z i a ł k o b i e t w d o c h o d a c h r o d z i n y p o p r z e z h a n d e l artykułami ż y w n o ś c i o w y m i ( n p . p r z y g o t o w y w a n i e i s p r z e d a w a n i e p o r c j i j e d z e n i a g o t o w y c h d o spożycia) i p o 6 7 �217 RECENZJE t u społecznie s z k o d l i w e z j a w i s k o p r o s t y t u c j i , k t ó r e m u s p r z y j a s t o s u n k o w o mała ilość k o b i e t w o w y c h m i a s t a c h . W k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej duża część k o b i e t z a t r u d ­ n i o n a j e s t j a k o służba d o m o w a i azjatyckich sektorem (60°/o), p o d c z a s g d y w k r a j a c h a r a b s k i c h , afrykańskich t y m zajmują się mężczyźni. Zaznacza się j e d n a k wyraźnie t e n d e n c j a w z r o s t u s e k t o r u usług d o m o w y c h w r a z z e k o n o m i c z n y m r o z w o j e m k r a j u , p r z y c z y m z a w o d y t e stają się c o r a z w y ł ą c z n i e j miast p y t a n i e , dlaczego t a k mało k o b i e t z n a j d u j e m y i d l a c z e g o większość p r z e d s i ę b i o r c ó w p r e f e r u j e „żeńskie". N a s u w a danego się n a t o ­ wśród pracowników przemysłu mężczyzn, m i m o iż w i e l e z j ą c y c h się k r a j ó w s t o s u j e z a s a d y różnych płac d l a osób o d m i e n n y c h płci rozwija­ wykonują­ c y c h t e s a m e p r a c e . Otóż k o b i e t a k o r z y s t a z p e w n y c h p r z y w i l e j ó w , t a k i c h j a k o g r a ­ niczenia pracy w nocy czy p r a c y p o d ziemią w kopalnictwie, wreszcie przysługuje j e j określona ilość płatnych z w o l n i e ń z tytułu o p i e k i n a d dziećmi i u r l o p ó w rzyńskich — częstszych w k r a j a c h o n i s k i m s t o p n i u r o z w o j u . Jest rzeczą rystyczną, iż s a m e k o b i e t y preferują p r a c ę w s e k t o r z e macie­ charakte­ h a n d l u czy też c h a ł u p n i c t w o , co u m o ż l i w i a i m dowolność c z a s u p r a c y , a w i ę c w y w i ą z y w a n i e się p r z y p r a c y dowej także i z o b o w i ą z k ó w Przyczyn w znikomej stosunkowo roli zawo­ domowych. kobiet w nowoczesnym n i s k i m s t o p n i u wykształcenia p r z e m y ś l e szukać należy także dziewcząt. P r z y k ł a d o w o można iż w I n d i a c h i k r a j a c h a r a b s k i c h , g d z i e udział u c z n i ó w i u c z e n n i c w podać, grupie w i e k u 15-19 l a t m a się j a k 4 : 1 , już w g r u p i e 20-24 l a t kształtuje się w s t o s u n k u 1 0 : 1 . W p ł y ­ wa na to w pewnym stopniu niski wiek zakładania r o d z i n y . T r a d y c j e w kształceniu d z i e w c z ą t rzadkością są także w A f r y c e , g d z i e p r z e z długie l a t a szkoły m i s y j n e dziły i n n y p r o f i l n a u c z a n i a d l a dziewcząt, ucząc j e p r z e d e w s z y s t k i m p r a k t y c z n y c h . Obecnie 8 łudniowej A f r y k i w sposób użytkują prowa­ przedmiotów zaszły t u i s t o t n e z m i a n y i n p . w ś r ó d studentów B a n t u z P o ­ 1960 r o k u 40°/o s t a n o w i ł y dziewczęta. P o w s t a j e p y t a n i e , w swe wykształcenie k o b i e t y . Z rozważań Ester Boserup jaki w y n i k a , iż stanowią o n e z n i k o m y p r o c e n t p r a c o w n i k ó w a d m i n i s t r a c j i w y ż s z e g o s t o p n i a n i e t y l k o w k r a j a c h rozwijających się, l e c z także i w w y s o k o 1 2 % ) . W większości k r a j ó w z a c o f a n y c h zindustrializowanych (ZSRR g o s p o d a r c z o з/ l u b n a w e t w i ę c e j — pracujących 3 z a w o d o w o k o b i e t t o n a u c z y c i e l k i , p o n i e w a ż z a w ó d t e n w y k o n y w a ć mogą k o b i e t y t a k ­ że i t a m , g d z i e są o n e t r a d y c y j n i e o d i z o l o w a n e szość w pozostałych Afryce, t o pielęgniarki i służba j e d n a k zaznaczyć należy, iż w d i a c h , p i e l ę g n i a r s t w e m zajmują o d życia społecznego, n a t o m i a s t w i ę k ­ medyczna. pewnych Proporcje takie spotykamy społecznościach A z j i , n p . w I n ­ się t y l k o k o b i e t y z s e k t niższych. Z r o z w o j e m eko­ n o m i c z n y m w z r a s t a l i c z b a k o b i e t w y k o n u j ą c y c h p r a c e b i u r o w e . W niepodległych k r a ­ jach afrykańskich położonych n a południe o d S a h a r y szybki stopień afrykanizacji W połączeniu z b r a k i e m w y ż e j w y k s z t a ł c o n y c h osób o b u płci d a j e k o b i e t o m s k i m unikalną sposobność wejścia do zawodów poprzednio prawie afrykań­ zmonopolizowa­ n y c h p r z e z mężczyzn. Ostatnia w część pracy poświęcona o s t a t n i c h l a t a c h przybierających jest n a sile w procesom wiejsko-miejskiej słabo r o z w i n i ę t y c h j a c h , a także t o w a r z y s z ą c y c h t e m u z j a w i s k społecznych. N i e z a w s z e są o n e ne, bowiem obserwować można rozbicie rodzin wskutek migracji gospodarczo samotnego kra­ pozytyw­ przebywania ś r e d n i c t w o w h a n d l u r y b a m i w s p o m i n a też p r a c a J . S. L a F o n t a i n e , City Politics, A study of Leopoldville, 1962-1963, C a m b r i d g e 1970, s. 56. Opis takiego właśnie „training-home" d l a dziewcząt z n a j d u j e m y w pracy Leith-Ross, op. cit., s. 189 n . N a t o m i a s t interesujący p r o b l e m w p r o w a d z a n i a szkolenia z a w o d o w e g o k o b i e t w A f r y c e w s c h o d n i e j (krótkoterminowe k u r s y szkole­ n i a r o l n i c z e g o w K e n i i ) — z j a w i s k o ciągle jeszcze w A f r y c e n i e t y p o w e — w s p o m i n a p r a c a J . C. de W i l d e , Experiences with Agricultural Development in Tropical Af­ rica, v o l . 1, s. 190, B a l t i m o r e 1967. 8 �218 RECENZJE m ę ż c z y z n w m i a s t a c h , narastającą w t y c h w a r u n k a c h prostytucję, a co za t y m i d z i e b r a k s z a c u n k u w ogóle d l a k o b i e t m i e j s k i c h pracujących s a m o d z i e l n i e . Te problemy społeczne n i e m o g ą j e d n a k p o w s t r z y m a ć p r o c e s ó w m i g r a c j i , k t ó r e są e l e m e n t e m odłącznym ekonomicznego r o z w o j u każdego k r a j u . Z m i a n y w y w o ł a n e się d o zupełnie o d m i e n n e g o społeczność pierwotna środowiska są t y m w i ę k s z e , i m b a r d z i e j p r y m i t y w n a j e s t i procesy przystosowania zachodzą wówczas wolniej, p r o w a d z i ć n a w e t d o zupełnego w y a l i e n o w a n i a j e d n o s t k i . Z m i e n i a się cała rodziny, bowiem jej członkowie wykonują n i e t y l k o odmienną mogą egzystencja pracę, l e c z także zmieniają sposób życia. W y s t ę p u j e konieczność płacenia za k w a t e r y m i e j s k i e za m i e j s c e p o d n a m i o t ) , b r a k możliwości w y k o n y w a n i a s z e r e g u czynności dodatkowe źródło p o ż y w i e n i a , utrzymywanie ścisłych k o n t a k t ó w i t p . R a d y k a l n i e z m i e n i a się a k t y w n o ś ć k o b i e t , g d y cała r o d z i n a żyje w (nawet odgrywa­ j ą c y c h p o w a ż n ą r o l ę w życiu społeczności w i e j s k i e j , t a k i c h j a k p o l o w a n i e wiące nie­ przeniesieniem — stano­ rodzinnych mieście, p o ­ n i e w a ż większość czynności w y k o n y w a n y c h p r z e z n i e d l a p o d n i e s i e n i a s t a n d a r d u ż y ­ c i a całej r o d z i n y n i e m o ż l i w a j e s t d o w y k o n y w a n i a w d a r s t w o d o m o w e n i e j e s t już s a m o w y s t a r c z a l n e w a r u n k a c h miejskich. Gospo­ i s z e r e g dóbr t r z e b a zdobyć za p i e ­ niądze. W s k u t e k s i l n e g o obciążenia budżetu r o d z i n y k o b i e t y z m u s z o n e w a n i a pieniędzy drogą p r a c y z a r o b k o w e j . są d o zdoby­ R ó ż n e są m o ż l i w o ś c i a k l i m a t y z a c j i d o ż y ­ c i a w n o w y c h w a r u n k a c h k o b i e t pochodzących ze społeczności o o d m i e n n y c h t r a d y ­ c j a c h . Stąd w wować procesach możemy generalizuje modernizacji pewne wzory gospodarczej krajów aktywności zawodowej Trzeciego Świata k o b i e t , które Ester obser­ Boserup w t e n sposób: — w k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , g d z i e w i e j s k i e k o b i e t y z a a n g a ż o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m i p r a w i e w y ł ą c z n i e w p r a c e d o m o w e obcując z ścisłym k r ę g i e m rodziny, t y l k o z n i k o m a i c h ilość (około 5°/o) j e s t a k t y w n a z a w o d o w o w m i e ś c i e ; — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej, w której p o d w p ł y w e m k u l t u r y n i e było t r a d y c y j n e g o oporu do samodzielnej pracy europejskiej k o b i e t poza r o d z i n n y m d a r s t w e m , a d z i e w c z ę t a w y s y ł a n o chętnie d o m i a s t , b y pracując w b o g a t y c h j a k o służące zarabiały n a w ł a s n e u t r z y m a n i e , z n a j d u j e m y stosunkowo gospo­ domach wysoki (25- 33°/o) udział k o b i e t w p r a c y z a w o d o w e j w m i e ś c i e ; — w południowo-wschodniej Azji, gdzie wysoka jest aktywność kobiet, które pracują w r o l n i c t w i e , z n a j d u j e t o o d p o w i e d n i k także i w dużym u d z i a l e k o b i e t w z a ­ wodach miejskich (30-40%i). Warto t u wspomnieć o Indonezji, gdzie 2 5 % kobiet m i e j s k i c h p r a c u j e z a w o d o w o . Jest t o z j a w i s k o , j a k i e g o n i e s p o t y k a m y w i n n y c h k r a ­ j a c h muzułmańskich ; 9 — k r a j e afrykańskie cechują się n a t o m i a s t w y s o k ą aktywnością kobiet w c a c h r o l n i c z y c h , a t a k ż e w w i e j s k i m h a n d l u n a m a ł ą skalę (zwłaszcza obszar Zachodniej). Wbrew liczba pracuje t e m u , czego zawodowo w można b y się spodziewać, mieście. P r z y c z y n ą stosunkowo mała i c h tego jest b r a k k w a l i f i k a c j i i kształcenia, co u t r u d n i a m o ż l i w o ś ć z n a l e z i e n i a pracy w nowoczesnym mysłu n a w e t I s t n i e j e t u także t r a d y c y j n a kobietom w Afryce Zachodniej. pra­ Afryki sektorze wy­ prze­ niechęć m ę ż c z y z n d o p r a c y i c h żon i córek p o d w ł a d z ą o b c e g o mężczyzny. P r o c e s y a d a p t a c j i do w życia w mieście t r u d n i e j s z e są w k r a j a c h , gdzie kobiety p r a c y n a r o l i , a m n i e j mają sposobności z n a l e z i e n i a skich, podczas g d y m i g r a c j a jest m n i e j s z y m problemem są b a r d z i e j zajęcia w aktywne warunkach miej­ t a m , gdzie przeniesione do m i a s t a k o b i e t y m o g ą k o m p e n s o w a ć s w ó j m a ł y udział w n a t u r z e d o d o c h o d ó w r o d z i n y w i ę k s z y m udziałem w z a r o b k a c h pieniężnych n a m i e j s k i c h b a z a r a c h c z y w sektorze C e n n e i n f o r m a c j e dotyczące aktywności z a w o d o w e j k o b i e t w k r a j a c h p o ł u d n i o ­ w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j A z j i z n a j d u j e m y w p r a c y G . M y r d a l a, A s í a n D r a ­ m a . An Inquiry into the Poverty of Nations, H a r m o n d s w o r t h 1968, s. 494, 1731 n . 9 �219 RECENZJE u s ł u g o w y m n o w o c z e s n e g o m i a s t a . Spełnia t o szczególną rolę w ków niewykwalifikowanych, zarobki kobiet bowiem różnią się o d p e n s j i i c h m ę ż ó w . Z a s a d n i c z e w rodzinach pracowni­ takich wypadkach niewiele różnice uposażenia o b s e r w u j e m y dopiero wśród pracowników w y k w a l i f i k o w a n y c h . Dalej a u t o r k a porusza p r o b l e m bezrobocia, a także n i e r a c j o n a l n e g o wykorzysta­ n i a zdolności p r o d u k c y j n e j m ł o d y c h l u d z i . S t a w i a o n a p o s t u l a t s t w a r z a n i a odpowied­ n i c h w a r u n k ó w p r a c y i zachęcania d o p o z o s t a w a n i a w r o l n i c t w i e , p o d c z a s g d y s z e r e g s t a n o w i s k w z a w o d a c h m i e j s k i c h m o ż e być z p o ż y t k i e m o b s a d z o n y c h kobiety. A więc i w t y c h krajach obserwujemy micznie zjawisko masowej już n i e b e z p i e c z n e przez miejskie społecznie i e k o n o ­ i n i e r a c j o n a l n e j z p u n k t u w i d z e n i a i n t e r e s u państwa m i ­ g r a c j i w i e ś — m i a s t o . A b y z r e a l i z o w a ć taką strategię r o z w o j u t r z e b a s t w o r z y ć k o ­ b i e t o m możliwości rierą j e s t o b e c n i e zatrudnienia w l e c z także b r a k w ł a ś c i w y c h przygotowaniem, nowoczesnym sektorze nie t y l k o tradycyjne odizolowanie kwalifikacji. Trzeba przemysłu, d o czego b a ­ k o b i e t w w i e l u społecznościach, więc zająć się o d p o w i e d n i m i c h a w i ę c r o z w i ą z a ć p r o b l e m s z k o l n i c t w a , zwłaszcza z a w o d o w e g o , co umożliwi zatrudnienie kobiet w z m o d e r n i z o w a n y m p r z e m y ś l e . W y r a ź n a jeszcze r ó ż ­ n i c a k w a l i f i k a c j i dziewcząt i chłopców z n a j d u j e s w o j e o d z w i e r c i e d l e n i e w s t o p n i u i c h a k t y w n o ś c i z a w o d o w e j w mieście. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , iż w a ż n y m c z y n n i k i e m j e s t t u n i e t y l k o f o r m a l n e przygotowanie do wykonywanego s u n k u d o p r a c y , która w y m a g a pejczyków zawodu, l e c z także w p o j e n i e regularności i u w a g i , obcej odpowiedniego mentalności. J e s t rzeczą oczywistą, że l u d z i e n a w y k l i d o ciężkiej n a r o l i r o k o w a ć m o g ą nadzieję szybszego z a a k c e p t o w a n i a sto­ ludziom innej od Euro­ pracy r e g u l a r n e g o zajęcia, a p o ­ n i e w a ż w A f r y c e w ł a ś n i e k o b i e t y pracują ciężej, spodziewać się należy, iż m o g ą być wydatniejsze w przemyśle, n a w e t m i m o braku zawodowego R o l a k o b i e t w społecznym i g o s p o d a r c z y m przygotowania. r o z w o j u krajów Trzeciego Świata p o ­ chłania d o t y c h c z a s z b y t m a ł o u w a g i b a d a c z y k u l t u r i społeczności k r a j ó w rozwijają­ c y c h się. P r z e r y s o w u j ą c r o l ę m ę ż c z y z n p o m i j a n o często w k ł a d k o b i e t w r o z w ó j n y c h społeczeństw. N a l e ż y podkreślić, iż o m ó w i e n i e i u z n a n i e z n a c z e n i a zbędne jest d l a u z y s k a n i a pełnego o b r a z u s t u d i o w a n y c h społeczności i f u n k c j o n o w a n i a i c h systemów gospodarczych. bada­ kobiet nie­ tradycyjnych P r a c a E s t e r B o s e r u p , która k o r z y s t a z szeregu d a n y c h e m i r y c z n y c h u z y s k a n y c h przez w i e l u badaczy, s t a n o w i cenny wkład d o e t n o g r a f i i i s o c j o l o g i i , będąc r z a d k i m d o k u m e n t e m podkreślającym z n a c z e n i e biet w ko­ e k o n o m i c z n y m i społecznym r o z w o j u społeczności dziś dążących d o a w a n s u cywilizacyjnego. Ten szeroki temat nie przebadany dotąd s z c z e g ó ł o w o w s k a l i ś w i a ­ t o w e j , jest s t o s u n k o w o mało z n a n y w polskiej l i t e r a t u r z e specjalistycznej. Już w i ę c choćby z t e g o p o w o d u w y d a j e się, iż p r a c a B o s e r u p zasługuje n a u w a g ę t a k p o l s k i e g o etnografa, j a k i socjologa. Anna AFRICA Slave Trade, REMEMBERED, Narratives praca zbiorowa p o d redakcją by West Africans from the Partyka Era of the P h i l i p a D. C u r t i n a , T h e U n i v e r s i t y of W i s c o n s i n Press, M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968, ss. 363. „Atlantycki h a n d e l n i e w o l n i k a m i stworzył jedną z największych międzykonty- n e n t a l n y c h m i g r a c j i w h i s t o r i i świata, p r z e w y ż s z o n ą j e d y n i e p r z e z e u r o p e j s k i zarobkowy ( d o U S A w X I X w . ) " » . „ O b e c n i e o k o ł o Vs osób afrykańskiego R o l ę h a n d l u n i e w o l n i k a m i w p r o c e s a c h m i g r a c j i , a także z a g a d n i e n i a s o w a n i a d o n o w e g o środowiska o m a w i a p r a c a J . A . J a c k s o n a , [ r e d . ] , S o c i o l o g i c a l S t u d i e s 2, C a m b r i d g e 1969. 1 exodus pochodzenia przysto­ Migration, �220 RECENZJE żyje p o z a t e r e n e m A f r y k i " , w a r t o w i ę c zająć się k o l e j a m i życia k i l k u z n i c h , k t ó ­ 2 rych w wspomnienia dochowały się szczęśliwie do naszych czasów. Przeprowadzane o s t a t n i c h 20 l a t a c h i n t e n s y w n e b a d a n i a h i s t o r i i A f r y k i w y k o r z y s t u j ą w y c h celów w s z e l k i e jest między innymi omawiana s t w o r z y ł y zbiór różny w rycznej. Niemniej ze z punktu widzenia dla nauko­ d o k u m e n t y s p i s a n e , a także o s o b i s t e n a r r a c j e , czego w y n i k i e m praca. Dalece różniące się okoliczności kompozycji f o r m i e p r e z e n t a c j i , jakości l i t e r a c k i e j i dokładności h i s t o ­ względu na Afrykanów fakt, iż przedstawia on s t a n o w i wartość n i e z w y k l e handel niewolnikami, cenną. K s i ą ż k a posiada obszerną n a u k o w ą p o d b u d o w ę opracowaną p r z e z P h i l i p a D . C u r t i n a (cz. I i I I I ) o r a z Ivora Wilksa (cz. I I ) , a s y l w e t k a k a ż d e g o z i n f o r m a t o r ó w przedstawiona jest przez n a u k o w c ó w dających p e w i e n h i s t o r y c z n y s z k i c o p i s y w a n y c h w y d a r z e ń . N i e u n i k n i o n e niejasności informacji autobiograficznych opatrzone są o d p o w i e d n i m komentarzem. Z n a j d u j e m y t u w i ę c oprócz w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o o m ó w i e n i a G . J . J o n e s a z u n i ­ w e r s y t e t u w C a m b r i d g e , M a r g a r e t P r i e s t l e y , posiadającej za sobą działalność z a w o d o ­ w ą n a t e r e n i e G h a n y , H . F . C. S m i t h a , D . M . L a s t a i G a m b o G u b i o z u n i w e r s y t e t u A h m a d u B e l l o , Р. С. L l o y d a z B i r m i n g h a m i w r e s z c i e J . F . A d e A j a y i z u n i w e r s y t e ­ t u w I b a d a n i e . P r a c a z a w i e r a s z e r e g i l u s t r a c j i i 16 m a p e k o p r a c o w a n y c h w k a r t o g r a ­ ficznym l a b o r a t o r i u m uniwersytetu Wisconsin. Antologia i omawia przytacza obszar sprawozdania Zachodniej tubylców Afryki zawarty żyjących między w XVIII Senegalem i a źródło h i s t o r y c z n e n a r r a c j e w i n n y być o c e n i o n e z p u n k t u w i d z e n i a XIX wieku Nigerią. Jako okoliczności i c h s p i s a n i a , g d y ż n i e j e d n o k r o t n i e są p r z y p o m n i e n i e m dzieciństwa o d t w a r z a n y m p o w i e ­ l u dziesiątkach l a t . N a l e ż y także z w r ó c i ć u w a g ę , że większość z n i c h p o d a n a W języku zachodnioeuropejskim Afrykanów, w a tylko dwie rodzimym zachodniej przez notatki języku. N a t o m i a s t Europejczyków informacyjne trzech korzystających pochodzą byłych od Afrykanów niewolników, którzy piszących przejęli k u l t u r y i osiągnęli w n o w y c h w a r u n k a c h niebagatelną pozycję przedstawiało swe w s p o m n i e n i a w języku została z informacji a n g i e l s k i m , przygotowując wzory społeczną je dla euro­ pejskiego odbiorcy, co decydować mogło o n i e zawsze o b i e k t y w n y m o c e n i a n i u faktów. Brak i m prostolinijności najbardziej i introspektywnej autobiografii — jaka byłaby dla nas interesująca. P r ó c z h i s t o r y c z n y c h w a l o r ó w z a w a r t y c h i n f o r m a c j i o m a w i a n y zbiór przedstawia inną w a r t o ś ć — u k a z u j e przeżycia i p o s t a w y n i e w o l n i k ó w , o d t w a r z a h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w żyjących w X V I I I i X I X w i e k u . Część p i e r ­ wsza pracy dotyczy galem szerokiego obszaru A f r y k i a doliną N i g r u , i o b e j m u j e wieku. W o m a w i a n y m okresie poprzedzającym istniało s t o s u n k o w o równe c a m i ; równowaga ta w Z a c h o d n i e j , zawartego między Sene­ częściowo zazębiające się d e k a d y połowy powstanie pseudonaukowego p a r t n e r s t w o między afrykańskimi poważnym stopniu zachwiana i XVIII rasizmu europejskimi została w kup­ X I X wieku, kiedy t o e u r o p e j s k a siła m i l i t a r n a d o m i n o w a ć poczęła n a afrykańskim w y b r z e ż u . W owym czasie p e w n a ilość A f r y k a n ó w p r z y b y ł a d o E u r o p y j a k o w o l n i l u d z i e , l e c z z n a k o m i ­ ta i c h większość Oceanem. Należy w opuściła jednak kraj, b y przez zaznaczyć, E u r o p i e , niż osiadłych w iż lata pędzić los niewolników było wówczas długie więcej wolnych t r o p i k a l n e j A f r y c e Europejczyków; za Afrykanów źródła i c h n a p ł y w u sklasyfikować m o ż e m y następująco: Africa Remembered..., s. 3. W a r t o w t y m m i e j s c u p r z y p o m n i e ć , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o n a t e r e n i e G u j a n y żyją m u r z y ń s k i e społeczności w i e j s k i e d o złudzenia p r z y p o m i n a j ą c e p i e r w o t n ą kulturą o b r a z , j a k i w i d z i m y w głębi dżungli G w i n e i . Są t o p o t o m k o w i e u c i e k i n i e r ó w z p l a n t a c j i . T o c i e k a w e społeczno-kulturowe z j a w i s k o o p i s u j e p r a c a J . H u r a u l t , Africains de Guyane. La vie matérielle et Vart des Noirs Refugies de Guyane, P a r i s 1970. 2 �221 RECENZJE a) największa g r u p a p r z y b y ł a p o p r z e z I n d i e Z a c h o d n i e , pejskimi zwykle ze s w y m i euro­ właścicielami; b ) i n n i p r z y b y l i j a k o c z ł o n k o w i e załóg statków afrykańskich i w i e l u z n i c h p o ­ zostało, znajdując także g r u p y handlowej. Po rodzimych d r o g ę d o najniższej protegowanych okresie k l a s y z a c h o d n i e g o społeczeństwa; afrykańskich edukacji we kupców, d l a zdobycia Francji, Holandii czy napływały potrzebnej Anglii wiedzy wracali o n i do krajów; c) t r z e c i a — n a j m n i e j s z a g r u p a , t o A f r y k a n i e , którzy o d g r y w a l i r o l ę w s t o s u n k a c h m i ę d z y A f r y k ą a Europą. W dyplomatyczną X V i X V I w i e k u spotykano i c h na d w o r a c h E u r o p y p o ł u d n i o w e j , później p o j a w i a ć się zaczęli i n a północy. Pierwszą z p r z e d s t a w i o n y c h w zbiorze postaci jest A y u b a S u l e i m a n D i a l l o z B o n d u , z n a n y też j a k o J o b b e n S o l o m o n . B y ł o n s y n e m m u z u ł m a ń s k i e g o kapłana F u l b e ; uwięziony przez wrogów w czasie h a n d l o w e j w y s ł a n y został d o M a r y l a n d u . P r z y p a d k o w y t e m , który uznał w wyprawy do G a m b i i jako n i m nieprzeciętną indywidualność, p o z w o l i ł m u n a 3 cję w A n g l i i . P r z e d s t a w i o n y na angielskim dworze, w r o c i e do A f r y k i , wiązano z t y m b o w i e m niewolnik kontakt z Anglikiem Thomasem Bluet- emancypa­ uzyskał S u l e i m a n p o m o c w po­ nadzieję p o m y ś l n i e j s z e g o n a w i ą z a n i a sto­ sunków h a n d l o w y c h z j e g o r o d z i m y m k r a j e m . J a k potwierdzają t o i n f o r m a c j e Fran­ cisa swych Moora , Ayuba 4 był rzeczywiście ogólnie znany i szanowany wśród współplemieńców. S u l e i m a n , określany p r z e z współczesnych j a k o j e d n o s t k a n i e z w y k l e darzona wyśmienitą pamięcią, p r z e k a z a ł c i e k a w e informacje zdolna i ob­ dotyczące Senegambii z p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u . D z i e l i ł o n społeczność n a d w i e w y r a ź n e w a r s t w y , z k t ó ­ r y c h biedniejsza zajmowała się z d o b y w a n i e m sobami bardzo p r y m i t y w n y m i . „Lepszy" rodzaj Znajdujemy w t u opis z w y c z a j o w y c h pożywienia i przyrządzaniem go l u d z i poświęcał czas g ł ó w n i e obrzędów związanych z ważnymi życiu społeczności p l e m i e n n e j , t a k i c h j a k z a w a r c i e tradycje, urodzenie dziecka, praktyki inicjacji, wydarzeniami małżeństwa i związane z t y m ceremonie pogrzebowe, rozwody i t p . I n f o r m a c j e A y u b y S u l e j m a n a n i e odbiegają w z a s a d z i e o d ogólnych opisów j ó w mahometańskich. Skądinąd w i e m y , iż p o d k o n i e c X V I I I w i e k u ludność nego r e g i o n u n i e miała j e d n o l i t e j r e l i g i i , a w k r a c z a j ą c y znany obyczaj zakrywania przez obycza­ omawia­ i s l a m c e c h o w a ł się t u sze­ r e g i e m p o l i t e i s t y c z n y c h naleciałości. N i e znalazło t o j e d n a k o d z w i e r c i e d l e n i a w o z d a n i u Sulejmana; n i e m n i e j podaje spo­ nauce. w spra­ o n o szereg interesujących f a k t ó w , j a k n p . n i e ­ zamężne kobiety twarzy przed własnym mężem p r z e z o k r e s p i e r w s z y c h t r z e c h l a t p o ślubie. D r u g i m z p r z e d s t a w i o n y c h Afrykanów jest O l a u d a h E q u i a n o z nigeryjskiego mienia I b o . Cytowane 5 fragmenty wspomnień w y d r u k o w a n y c h w 1789 r. w ple­ Londy­ n i e j a k o a u t o b i o g r a f i a E q u i a n o są z b y t zbliżone d o s t a n d a r d u l i t e r a c k i e g o t e g o o k r e s u , T h o m a s B l u e t t spisał w s p o m n i e n i a S u l e i m a n a uzupełniając j e w ł a s n y m i o b s e r ­ w a c j a m i . P r z y t o c z o n e w o m a w i a n e j p r a c y f r a g m e n t y są w y j ą t k i e m w i ę k s z e j całości w y d a n e j w 1734 r. p t . Some Memoirs of the Life of Job, the Son of Solomon the High Priest of Boonda in Africa; Who mas a Slave about two Years in Maryland; and afterwards being brought to England, was set free, and sent to his native Land in the Year 1734. F. Moore, Travels into the Inland Parts of Africa, d z i e n n i k i w y d a n e w 1738 г. L u d z i e p l e m i e n i a I b o i I b i b i o b y l i szczególnie c e n i e n i j a k o p r a c o w n i c y p l a n ­ t a c j i I n d i i Z a c h o d n i c h . M i ę d z y r o k i e m 1680 a 1786 około 130 t y s . n i e w o l n i k ó w w y ­ wieziono z tego t e r e n u , a p o d koniec X V I I I w i e k u i m p o r t o w a n o z krajów A f r y k i do A m e r y k i o k o ł o 70 t y s . n i e w o l n i k ó w r o c z n i e . Z a g a d n i e n i a t e o m a w i a p r a c a W . B . M o r g a n a i J . G . P u g h ' a , West Africa, L o n d y n 1969 (rozdział 9), a także J . D . F a g e, A History of West Africa, An introductory survey, C a m b r i d g e 1969, g d z i e n a s t r o n a c h 83-88 z n a j d u j e m y d a n e l i c z b o w e dotyczące w y w o z u n i e w o l n i k ó w z r o z ­ b i c i e m n a poszczególne państwa ( X V I I I w . ) . 3 4 5 �222 RECENZJE b y r z e c z y w i ś c i e m o g ł y być s a m o d z i e l n y m j e g o dziełem. E q u i a n o utracił w o l n o ś ć j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopiec, z k o l e j n y m i w ł a ś c i c i e l a m i p r z e b y w a ł n a B a r b a d o s , w ginii ( U S A ) i A n g l i i ; udało m u się w y k u p i ć z n i e w o l n i c t w a za p i e n i ą d z e Wir­ uzyskane z w ł a s n e g o d r o b n e g o h a n d l u p r o w a d z o n e g o n a s z k u n e r z e właściciela. P o w r ó c i ł wów­ czas Wiele d o A n g l i i , g d z i e stał się członkiem pracującej nższej klasy średniej. p o d r ó ż o w a ł , b y ł a k t y w n i e z w i ą z a n y z b r y t y j s k i m a n t y - n i e w o l n i c z y m r u c h e m społecz­ nym. Prawdopodobnie we wschodniej mych pochodził o n z północnego r e g i o n u I k a - I b o , o b e c n i e położonego części p r o w i n c j i B e n i n . N a r r a t o r kreśli o b r a z stron, opowiada o wierzeniach religijnych, daje pozycji i roli kobiety. Wiele z przytaczanych twierdzenie prawdzie, i w czasach co z a p e w n e należy przypisać P h i l i p Q u a q u e , żyjący w X V I I I w i e k u w C a p e Coast misyjnego, jako kapłan d l a uzupełnienia kościoła wykształcenia. anglikańskiego. z w i e l u punktów w i d z e n i a : religijnego, przykładem w z a j e m n e g o rodzi­ na temat i n i e zawsze f a k t o w i , że a u t o r w zbyt wieku powiedzieć. afrykańskiego Do rodzinnego Okoliczności wierne młodym (Złote W y b r z e ż e ) , n i g d y był n i e w o l n i k i e m , a do E u r o p y zawędrował j a k o podopieczny już z szczegóły przez E q u i a n o i n f o r m a c j i znajduje p o ­ o b e c n y c h , są o n e j e d n a k c h a o t y c z n e opuścił s w ó j k r a j r o d z i n n y , b y m ó g ł o n i m r z e c z y w i ś c i e w i e l e rzystwa społeczności ciekawe jego kraju życia me towa­ powrócił interesujące są społecznego i k u l t u r o w e g o . Jest o n t y p o w y m oddziaływania kultury europejskiej i afrykańskiej i b i a p r o c e s w e s t e r n i z a c j i przybierający n a s i l e w 2 p o ł o w i e X V I I I w i e k u . W e czesnej G h a n i e j e s t z n a n y j a k o j e d e n z p i e r w s z y c h m i s j o n a r z y r o d z i m e g o uosa­ współ­ pochodze­ n i a , a także j a k o j e d e n z p i o n i e r ó w r o z w o j u s z k o l n i c t w a . Ź r ó d ł e m p r z e k a z a n y c h p r z e z Q u a q u e i n f o r m a c j i są l i s t y p i s a n e w j ę z y k u a n g i e l s k i m : m i m o n i e w ą t p l i w y c h uchybień s t y l i s t y c z n y c h przedstawiają k a w i e obraz życia X V I I I - w i e c z n e j A f r y k i w i d z i a n y oczyma na pograniczu d w u k u l t u r . K i l k u l e t n i p o b y t w one realistycznie Afrykańczyka, A n g l i i , gdzie Quaque c e n i a kapłańskie, n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ą ł n a k u l t u r o w e w y a l i e n o w a n i e łeczności. D o d a t k o w y m , l e c z o n i e m a ł y m z n a c z e n i u i cie­ stojącego uzyskał ś w i ę ­ z rodzimej spo­ c z y n n i k i e m b y ł f a k t poślubienia A n g i e l k i , z którą p r z y b y ł n a afrykańskie w y b r z e ż e . Niezrealizowanym marzeniem Philipa Quaque pozostało zbudowanie Coast szkoły; p r z y c z y n i ł się o n j e d n a k d o e w o l u c j i s z k o l n i c t w a n a Z ł o t y m kształcąc grupę (nieliczną, n i g d y b o w i e m Program w Cape Wybrzeżu n i e przekroczyła l i c z b y 16) d z i e c i - m u l a t ó w . n a u c z a n i a o b e j m o w a ł religię, c z y t a n i e , p i s a n i e i a r y t m e t y k ę . J e g o u c z n i o ­ w i e i i c h p o t o m n i , szczególnie F a n t i (z k t ó r e g o t o p l e m i e n i a s a m Q. p o c h o d z i ł ) , b y l i wybitnymi j e d n o s t k a m i , tworząc zalążek wykształconej k l a s y urzędników, nauczy­ cieli i prawników. Z biegiem czasu m i ę d z y Q u a q u e a j e g o r o d z i m ą społecznością w y r a s t a ł a przepaść; współpracując z Europejczykami przestał b i e g l e w ł a d a ć jednak ojczystym języ­ k i e m , polegał n a usługach t ł u m a c z y ; k r y t y k o w a ł t a k ż e o s t r o p o l i t e i z m j a k o b a ł w o ­ chwalczą i fałszywą religię, a przyjmując zwyczaje europejskiego indywidualizmu uchylał się o d o b o w i ą z k ó w w s t o s u n k u d o r o d z i m e j g r u p y . Z d r u g i e j s t r o n y — zwła­ szcza p o d k o n i e c życia, B i a l i z a r z u c i l i m u z b y t ścisłe z w i ą z k i z A f r y k a n a m i . N i e można m u j e d n a k o d m ó w i ć zasług, j a k i e p o c z y n i ł n a afrykańskim w ś r ó d s o b i e współczesnych. J e g o l i s t y , prócz s p r a w przedstawiają ściśle r e l i g i j n y c h i wybrzeżu osobistych, s p o r e z a a n g a ż o w a n i e społeczne i troskę o k u l t u r o w y r o z w ó j pokolenia. D o w i a d u j e m y młodego się też z n i c h o s y t u a c j i społeczno-politycznej k r a j u , l i z a c j i p l e m i o n A s h a n t i i F a n t i i i c h k u l t u r o w y c h różnicach, które u s t a w i c z n i e rywa­ gro­ ziły p o w a ż n i e j s z y m i z a m i e s z k a m i . L i s t y t e w y d a j ą sę być szczególnie interesujące n i e t y l e j a k o m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y , lecz d l a u k a z a n i a w ł a s n e j s y l w e t k i a u t o r a , o b r a z u ­ jącej w sposób d r a s t y c z n y p r o c e s a l i e n a c j i k u l t u r o w e j w y b i t n e j j e d n o s t k i t e g o o k r e s u . �223 RECENZJE Druga część terenów b i e g u pracy zawiera materiały r z e k i N i g e r , a szczególnie dotyczące mało znanych o w i a n e g o tajemnicą t o r z y u r o d z e n i p o d k o n i e c X V I I I w i e k u opisują w y d a r z e n i a współczesnym Timbuktu. pierwszego Informa­ trzydziesto­ l e c i a w i e k u X I X , dając p e w n e ź r ó d ł o d l a h i s t o r i i t e g o r e g i o n u , a c z k o l w i e k n i e są informacje obszerne. N a r r a c j a S a l i h a B i l a l i j e s t interesująca p r z e z s p o j r z e n i e , j a k i e r z u c a n a społecz­ ność k r ó l e s t w a M a s s i n a imamatu. Z (różniącej się j ę z y k o w o k o l o n i i F u l b e ) j e g o krótkich w s p o m n i e ń w n i e w o l i w Ameryce) czerpiemy kultach sukcesywnie ortodoksyjnego (przekazanych przed utworzeniem po czterdziestoletnim pobycie i n f o r m a c j e o współplemieńcach i p o l i t e i s t y c z n y c h cieszący się opinią m a h o m e t a n i n a , o p t y m i s t y c z n i e k a ż e n a m w i e r z y ć , iż w o w y m wypieranych przez m a h o m e t a n i z m . B i l a l i , czasie kapłani u c z y l i w s z y s t k i e d z i e c i j e g o k r a j u pisać i czytać p o a r a b s k u . Z n a j d u j e m y t u także i uwagi Songhai dotyczące współżyły gospodarki Massiny, z nomadycznymi gdzie pasterzami rolnicze ludy bydła — Fulbe, Bambara Fulbe, rybakami Bozo, k u p c a m i S o n i n k e i D y u l a o r a z kosmopolityczną grupą ulamá, d l a której n a u k a b y ł a drogą życia. P r ó c z t e g o d a j e o p i s m i a s t a T i m b u k t u , z k t ó r y m w s p ó ł m i e s z k a ń c y Bilali utrzymywali kontakty handlowe. Z s a m e g o T i m b u k t u pochodził A b ü B a k r A l Siddíq, k t ó r e g o r o d z i n a należąca d o j e d n e j z g r u p S h u r f a z a c h o d n i e g o S u d a n u zgłaszała pretensję p o c h o d z e n i a k a . Kształcony jaśnianiu Warto o d młodych l a t w K o r a n u " zdobył o n podczas w s p o m n i e ć , iż d a l s z a centrum nauczania powszechnie J e n n e gdzie był „instruowany w jego t a k daleko licznych edukacja n a południu podróży odbywała pewną się w na granicy do Proro­ czytaniu i ob­ wiedzę handlową. Bouna, istnienie Ashanti n i e jest tego bowiem znane. Bardziej może zajmujące od w s p o m n i e ń l a t młodości w A f r y c e poświęconych sprawom osobistym i rodzinnym są w i a d o m o ś c i u z y s k a n e o d A b ü B a k r a w l i s t a c h w y s y ł a n y c h z J a m a j k i . Są o n e w a ż n e , p o n i e w a ż n i e w i e l e w i e m y o afrykańskiej spo­ łeczności muzułmańskiej żyjącej w N o w y m Ś w i e c i e , w r e z u l t a c i e h a n d l u n i e w o l n i k a ­ m i . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a p r z e n i k a n i e i n f o r m a c j i dotyczących w y d a r z e ń społecz­ n o - p o l i t y c z n y c h A f r y k i tego okresu. Między muzułmanami n a J a m a j c e i afrykańskim wybrzeżu istniał n i e w ą t p l i w i e jakiś r o d z a j k o m u n i k a c j i pozwalający na przekazy­ w a n i e w i a d o m o ś c i o zachodzących w y d a r z e n i a c h , l e c z źródła i kanały i c h p r z e n i k a n i a n i e są dokładnie Jedynym nazwiskiem zbadane. nie-Afrykaninem Wargee, urodzony przedstawionym z końcem X V I I I w omawianej wieku w pracy jest człowiek K i s l i a r , późniejszej pro­ w i n c j i Astrachań n a d M o r z e m K a s p i j s k i m . B y ł o n T a t a r e m , n a j p r a w d o p o d o b n i e j m u ­ zułmaninem, u w i ę z i o n y m i s p r z e d a n y m d o n i e w o l i p o d c z a s w o j n y (1787-1792). U d a ł o m u się j e d n a k odzyskać wolność ziemnego poprzez Saharę do T i m b u k t u , i wyruszył a następnie Z a t o k i turecko-rosyjskiej znad Morza Gwinejskiej. Śród­ W Cape Coast W a r g e e skontaktował się z A n g l i k a m i ; n i e znając i c h j ę z y k a udzielał i n f o r m a ­ c j i w n a r z e c z u H a u s a (którego s a m nauczył się w p ó ź n y m w i e k u ) , co następnie prze­ kładano n a F a n t i i t o d o p i e r o przetłumaczono n a a n g i e l s k i . Biorąc p o d u w a g ę nie­ ścisłości, które powstały n i e w ą t p l i w i e p r z y p o d w ó j n y m tłumaczeniu, m u s i m y przyznać, iż i n f o r m a c j e bardziej uzyskane jednak o d t e g o w ł a ś n i e c z ł o w i e k a są o b s z e r n i e j s z e i interesujące. P r ó c z o p i s u b u d o w n i c t w a w poznawanych naj­ miastach, i c h śro­ d o w i s k a g e o g r a f i c z n e g o , z n a j d u j e m y t u relację o w y g l ą d z i e T i m b u k t u , d o m ó w , w n ę t r z m i e s z k a l n y c h , o r a z n a t e m a t życia c o d z i e n n e g o m i e s z k a ń c ó w . Trzecia obecnej część Nigerii niedoli i w zbioru przedstawia i żyjących większości w czterech narratorów X I X w i e k u . Wszyscy dzięki a n t y n i e w o l n i c z e j pochodzących oni zakosztowali k a m p a n i i angielskiej z terenu niewolniczej wkrótce odzy- �224 RECENZJE s k a l i w o l n o ś ć i rozpoczęli w S i e r r a L e o n e n o w e , o d m i e n n e życie, w z a c h o d n i m p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m o s a d n i c t w i e . W s p o m n i e n i a i c h łączą r e f l e k s j e o s o b i s t e j z o p i s e m ogólnych w y d a r z e ń i unaoczniają natury n a m los tysięcy i n n y c h l u d z i z t e j ge­ neracji. Omawiany t e r e n charakteryzował rywalizującego nicami e t n i c z n y m i , lecz swój w p ł y w . 6 się o d X I V w i e k u s i l n y m w p ł y w e m i s l a m u , z p o l i t e i s t y c z n y m i k u l t a m i . Rozmaitość r e l i g i i z w i ą z a n a była z z Tubylcza czasu stare wierzenia traciły coraz ludność p o k o n a n a została p r z e z p r z y b y s z ó w w k a r b y scentralizowanej w a r s t w ę , której biegiem politycznej kontroli sprawowanej potomkowie dotąd zajmują róż­ wyraźniej Fulbe i ujęta p r z e z tę arystokratyczną dominującą społeczną wykształconym chłopcem pozycję w pół­ nocnej Nigerii. Ali Eisami Gazirmabe z B o r n u był muzułmańskim, g d y w w i e k u 12 l a t został n i e w o l n i k i e m . W y w o ż o n y s t a t k i e m p o z a O c e a n został w r a z ze s w y m i w s p ó ł t o w a r z y s z a m i w y z w o l o n y r a Leone. T a m nowo w y z w o l e n i przez Brytyjczyków i przewieziony rzyńskich o s a d n i k ó w z A m e r y k i , wcześniej o s w o b o d z o n y c h w a l i wsie nictwo specjalnie (urzędnik w do Sier­ n i e w o l n i c y „przydzielani" b y l i do gospodarstw m u ­ towarzyszy, i zamieszki­ t y m c e l u z a ł o ż o n e . K a ż d a w i e ś miała e u r o p e j s k i e kierow­ 7 administracyjny, nauczyciel czy też misjonarz). W o k r e s i e n o w i o s a d n i c y s u b s y d i o w a n i b y l i p r z e z rząd, l e c z o c z e k i w a n o początkowym od nich samo­ dzielności t a k dalece, j a k b y l i d o t e g o z d o l n i . A l i E i s a m i zamieszkał w w i o s c e Bath- u r s t . M n i e j z d o l n y l u b m n i e j chętny w p r z e c i w i e ń s t w i e d o w i e l u w s p ó ł k r a j o w c ó w n i e a k c e p t o w a ł s z y b k o k u l t u r y z a c h o d n i e j . Stał się t y l k o z n a z w y chrześcijaninem i d o końca życia n i e posiadł umiejętności p i s a n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . Z i n f o r m a c j i j e g o korzystać możemy dzięki n i e m i e c k i e m u lingwiście S. W . K o e l l e , który rozmawiał z przeszło 6 0 - l e t n i m już A l i E i s a m i w p o ł o w i e X I X w i e k u . J e g o m e t o d a badawcza opierała się n a f o n e t y c z n y m z a p i s y w a n i u j ę z y k a K a n u r i ; w t e n sposób p o w s t a ł około 800-stronicowy m a n u s k r y p t zawierający opowiadania, bajki i fragmenty historii a także o s o b i s t e n a r r a c j e , j a k p r z e d s t a w i o n a n a m p r z e z A l i E i s a m i . W a r t o ś ć owego s p r a w o z d a n i a p o l e g a n i e t y l e n a c i e k a w e j i n f o r m a c j i dotyczącej h i s t o r y c z n y c h w y d a ­ rzeń, i l e n a t y m , iż j e s t t o r z a d k i d o k u m e n t ukazujący oddziaływanie gwałtownych z m i a n społecznych n a życie człowieka. Z e w s p o m n i e ń E i s a m i w y ł a n i a się o b r a z r o d z i n y i r o d z i m e j społeczności, p o z n a j e m y która zdziesiątkowała k r a j , w o j n y stało p r z e z wojowników I l o r i n ) , wreszcie Fulbe nękające ją klęski ż y w i o ł o w e r e l i g i j n e l a t 1808-1818, w miasto Bornu, rewolta których z n i s z c z o n e Oyó i jego (epidemia, utworzenie zo­ emiratu osobiste przeżycia n a r r a t o r a . O s i f e k u n d e z p l e m i e n i a I j e b u spędził j a k o n i e w o l n i k p r a w i e 20 l a t w B r a z y l i i . Wraz ze swym właścicielem z M a r i e A r m a n d Pascal r z y s t w a Etnologicznego przebywał następnie we Francji, d'Avezac-Macaya, viceprzewodniczacym i członkiem t o w a r z y s t w g e o g r a f i c z n y c h gdzie zetknął paryskiego i zrzeszeń się Towa­ zaintere­ s o w a n y c h A f r y k ą i W s c h o d e m . D ' A v e z a c w s w y m o p r a c o w a n i u p r z e d s t a w i ł historię Osifekunde i j e g o r o d z i n y , a także dał pełny e t n o g r a f i c z n y reportaż dotyczący m i e n i u I j e b u . Z a w i e r a o n szereg n i e z n a n y c h dotąd E u r o p e j c z y k o m ple­ informacji. Ry­ sem c h a r a k t e r y s t y c z n y m pracy d'Avezaca z Osifekunde jest o g r o m uzyskanych etnoZ j a w i s k o u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j n a r z u c a n e j z r ó ż n i c o w a n y m społecznościom C z a r ­ n e j A f r y k i p r z e z i s l a m , szczególnie w A f r y c e Z a c h o d n i e j , p r z e d s t a w i o n e zostało w pracach J . S p e n c e r T r i m i n g h a m a : A History of Islam in West Africa, O x f o r d 1970, i The Influence of Islam upon Africa, Longmans, L o n d o n 1968. W r o k u 1822 k o l o n i a t a liczyła 15 t y s . l u d z i , p r z y c z y m s a m o F r e e t o w n z a ­ m i e s z k i w a ł o 5643 osoby. D a n e l i c z b o w e dotyczące p o w r o t u n i e w o l n i k ó w d o k r a j ó w A f r y k i z n a j d u j e m y w p r a c y West Africa, r o z d z . „Changes i n p o p u l a t i o n " (s. 429 — p a t r z p r z y p i s 5). 6 7 �225 RECENZJE graficznych szczegółów, będący unikatem w prezentowanym zbiorze. Żadne p r z e d n i o o m a w i a n y c h sprawozdań n i e miało t a k o d p o w i e d n i e g o naukowego towania. 1841 r . Paryskie zorientowaną Towarzystwo Etnograficzne listę d e z y d e r a t ó w a d'Avezac j a k o pierwszy w formie opracowało w kwestionariusza zastosował t e n z e s t a w d o badań z po­ przygo­ „zawodowo terenowych", pytań, co p r a w d a n i e w terenie, lecz p r z y u z y s k i w a n i u o d O s i f e k u n d e i n f o r m a c j i . Jednakże O s i f e k u n d e j a k o i n f o r m a ­ t o r budzić m o ż e p e w n e był dostatecznie życia s w e j zastrzeżenia. M a j ą c dwanaście l a t w dorosły, b y przedstawiać prawidłowo chwili utraty imponderabilia wolności codziennego społeczności, l e c z z pewnością n i e b y ł p o l i t y c z n i e ś w i a d o m y m członkiem t e j g r u p y l o k a l n e j . B y ł w i ę c n i e z b y t m i a r o d a j n y m źródłem, zresztą r o z m o w y w a ł y się w tzw. ,,pidgin Portuguese", Opracowanie ponieważ Osifekunde d ' A v e z a c a j e s t krótką monografią, są w i a d o m o ś c i a m i z n a u k o w y c h źródeł. Kraj nosi o m a w i a n e opracowanie — rozpoczyna informacje i ludzie odby­ za słabo znał f r a n c u s k i . Osifekunde — Ijebu taki uzupełniane bowiem tytuł się w s t ę p e m w y m i e n i a j ą c y m źródła i n f o r ­ m a c j i i z a w i e r a następujących p o s o b i e sześć c e l o w o u p o r z ą d k o w a n y c h części. O m a ­ w i a topografię, środowisko p r z y r o d n i c z e kraju, ludność i j e j c e c h y a także charakterystykę moralną i psychiczną, c y k l życia i o b y c z a j e . obszerny o p i s k u l t u r y m a t e r i a l n e j , rzemiosła i h a n d l u , pisze t u a l n y m k r a j u , o m a w i a wymagający specjalnej w i a d o m o ś c i dotyczące r e l i g i i i m i e j s c o w y c h nii. Ostatnia względem część opracowania u s t r o j o w y m był omawia rodzajem dawczą i wykonawczą, wreszcie antropologiczne, Dalej następuje t a k ż e o życiu i n t e l e k ­ uwagi kalendarz. Dalej znajdujemy kultów oraz związanych z t y m ceremo­ organizację umiarkowanej polityczną kraju, który m o n a r c h i i , z władzą pod ustawo­ działające w t e j społeczności p r a w o ( c y w i l n e i k a r ­ ne) o r a z strukturę w o j s k o w ą . Przedostatnim informatorem omawianego zbioru jest Samuel Ajayi Crowther z n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a O y o •— n i e z m o r d o w a n y podróżnik i u c z o n y , który zakładał kościoły (był b i s k u p e m a n g l i k a ń s k i m ) , posiadał n i e m a ł e zasługi l i n g w i s t y c z n e (przed­ stawił j ę z y k y o r u b a w f o r m i e p i s a n e j ) i p r z y c z y n i ł się d o r o z w o j u s z k o l n i c t w a a f r y ­ kańskiego. P r e z e n t o w a n y i zawiera obserwacje w pracy tekst jest o r y g i n a l n y m m a n u s k r y p t e m C r o w t h e r a w y d a r z e ń upadającego państwa O y o z l a t 2 0 - t y c h X I X w i e k u , o których w s p o m i n a ł już A l i E i s a m i . Z n a j d u j e m y d z y p l e m i e n n y c h , które ogarnęły k r a j i przyczyniły t u obraz tragicznych w o j e n się d o j e g o u p a d k u . mię- Poznajemy los u w i ę z i o n y c h w w y n i k u w a l k l u d z i , których najbliżsi zginęli, a cały świat w i ą ż ą ­ cych społeczność t r a d y c j i został zniszczony. Antologia kończy się wspomnieniami J o s e p h a W r i g h t a , które także p r z e t r w a ł y d o n a s z y c h czasów w f o r m i e m a n u s k r y p t u , w o l n e o d k o r e k t e u r o p e j s k i c h przyjaciół. W r i g h t należał do plemienia Egba Alake, jednej z trzech głównych podgrup E g b a . B y ł y t o l u d y zamieszkujące t e r e n y leśne, położone n a północ o d z i e m i I j e b u . M i a s t a t e g o k r a j u t o niezależne m a ł e c e n t r a , których mieszkańcy p r a c o w a l i w rze­ miośle, z a j m o w a l i lata Egba i stosowali uprawę przenośną. K r y z y s o w e p r z y p a d ł y n a początek X I X w i e k u i b y ł y w y n i k i e m w o j e n 1825). W y d a r z e n i a w się p o l o w a n i a m i t e g o o k r e s u znajdują odzwierciedlenie w O w u (z l a t 1818- opracowaniu Wrighta, k t ó r y m prócz i n f o r m a c j i opisujących samą w o j n ę i j e g o w ł a s n y l o s j a k o n i e w o l ­ nika znajdujemy Ojciec pewne ciekawe dane dotyczące r e l i g i i i o b y c z a j ó w ludności Egba. n a r r a t o r a spełniał funkcję członka R a d y , która o d g r y w a ł a w społeczności l o ­ k a l n e j r o l ę sądu, r a d y m i a s t a , a n a w e t k o l e g i u m w y b o r c z e g o , l i g i j n y m będąc z r z e s z e n i e m o r a z służyła c e l o m r e ­ k u l t u bóstwa O r o . Zastanawiając się n a d w a r t o ś c i ą informacyjną p r a c y Africa Remembered należy stwierdzić, że w t y c h a u t o b i o g r a f i c z n y c h w s p o m n i e n i a c h p r z e w i j a się szereg w z m i a ­ n e k dotyczących w y d a r z e ń społeczno-politycznych A f r y k i 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 X V I I I i X I X w i e k u . Jest �226 RECENZJE j e d n a k sprawą oczywistą, iż żaden z i n f o r m a t o r ó w n i e rozumiał całości zachodzących w y d a r z e ń , l e c z p r z e d s t a w i a ł j e p o p r z e z p r y z m a t o s o b i s t y c h przeżyć. Praca dorzuca pewne f a k t y do historii A f r y k i Zachodniej, lecz główna j e j w a r ­ tość p o l e g a n a t y m , iż n a p r z y k ł a d z i e k i l k u w s p o m n i e ń o b s e r w u j e m y uczucia i p o ­ s t a w y w i e l u i n n y c h n i e w o l n i k ó w , których przeżycia n i e zostały z a n o t o w a n e . Pozna­ j e m y h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y oczyma samych niewolników . 8 Anna SAMUEL MARTI, Alt-Amerika. Musik der S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n . B a n d 2 : Musik Indianer in Partyka prakolumbischer Zeit. L e i p z i g 1970, ss. 194, des Altertums, f o t . 160. S a m u e l M a r t i — m u z y k o l o g i a m e r y k a n i s t a — jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h znawców m u z y k i I n d i a n Meksyku. W kilkadziesiąt artykułów i książek indiańskich instrumentów ciągu przeszło 20 l a t p r a c y n a u k o w e j na t e n temat. Posiada muzycznych, a ponadto jest kustoszem logicznych Museo Nacional w Mexico City. Dotychczas napisał znaczną k o l e k c j ę zbiorów zainteresowania własną muzyko­ jego s k u p i a ­ ły się w y ł ą c z n i e n a m u z y c e I n d i a n A m e r y k i Ś r o d k o w e j . O s t a t n i a książka S. M a r t i — — Alt-Amerika 1 obejmuje swym zasięgiem całą A m e r y k ę przedkolumbijską i p r z e z t o j e s t p e w n y m w y j ą t k i e m w j e g o d o r o b k u n a u ­ k o w y m . W e w s t ę p i e M a r t i d a j e krótki z a r y s p r o b l e m ó w , p r z e d k t ó r y m i stoją cze m u z y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j . A n a l i z u j e ficzne kolejno (freski, kodeksy, r y s u n k i na naczyniach) źródła archeologiczne, bada­ ikonogra­ o r a z k r o n i k i z czasów p o d b o j u . Z a ­ m i e s z c z a r ó w n i e ż z konieczności krótką charakterystykę w a ż n i e j s z y c h k u l t u r archeo­ l o g i c z n y c h r o z w i j a j ą c y c h się w A m e r y c e p r z e d k o l u m b i j s k i e j . Zasadniczą treść książki stanowią obszerne opisy zdjęć instrumentów muzycz­ n y c h . P o d w z g l ę d e m i l u s t r a c y j n y m książka t a s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e , dając p r a ­ w i e k o m p l e t n y przegląd instrumentów m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h p r z e z I n d i a n . P e w n ą ciekawostką są zdjęcia r e n t g e n o w s k i e w y k o n a n e d l a k i l k u Pozwalają instrumentów. o n e n a u j a w n i e n i e w e w n ę t r z n e j b u d o w y i n s t r u m e n t u bez j e g o n i a . N i e k t ó r e z t y c h zdjęć dały w y ś m i e n i t e wyniki pozwalając, jak w uszkodze­ przypadku p r z e d k l a s y c z n e g o f i g u r a l n e g o g w i z d k a z M e k s y k u , s p r a w d z i ć j e g o swoistą w e w n ę t r z n ą b u d o w ę . R ó w n i e zaskakujące r e z u l t a t y u z y s k u j e się p r z y zastosowaniu zdjęć rent­ g e n o w s k i c h d o badań p r z e d k o l u m b i j s k i c h naczyń g w i z d a j ą c y c h . S t w i e r d z o n o , że b u ­ dowa wewnętrzna tychczas w Peru problem (data C 1 4 t y c h naczyń j e s t i c h genezy — prawie n i e został 375 p.n.e.) i w identyczna wyjaśniony. Monte Albán w w całej Najstarsze Meksyku Ameryce. okazy J a k do­ znaleziono (datowanie C 1 4 na 500 p.n.e.). J a k k o l w i e k z założenia książka o b e j m u j e całą A m e r y k ę , t o w rzeczywistości p o ­ n a d p o ł o w ę objętości z a j m u j e M e k s y k i A m e r y k a Ś r o d k o w a . N a pozostałych s t r o n a c h Społeczne s k u t k i n i e w o l n i c t w a jeszcze o b e c n i e o b s e r w o w a ć m o ż n a w A f r y c e , g d z i e p r z y c z y n i a się o n o d o p r z e d z i a ł ó w k l a s o w y c h •— s. 44 i 45 p r a c y C. M e i 11 a s s o u X , Urbanization of an African Community. Voluntary Association in Bama­ ko, W a s h i n g t o n 1968, a także D . P a u l m e [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Cali­ f o r n i a 1963, s. 137. J e s t t o już d r u g a książka z s e r i i M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n dotycząca A m e r y ­ k i . P i e r w s z ą była w y d a n a w 1967 r. P. C o l l a e r , Amerika. Eskimo und indianische Bevólkerung, B a n d 1 : Musikethnologie, Leipzig. 8 1 �227 RECENZJE mieści się A m e r y k a Północna z a p e w n e z zainteresowań i Południowa. Uprzywilejowanie Meksyku wynika autora, nie usprawiedliwia to jednak bardzo p o t r a k t o w a n i a pozostałego o b s z a r u A m e r y k i . B o g a t y pobieżnego materiał a r c h e o l o g i c z n y , zwła­ szcza z P e r u , został w y k o r z y s t a n y w m i n i m a l n y m s t o p n i u i o p i s y i n s t r u m e n t ó w m u ­ z y c z n y c h właściwie n i e wykraczają p o z a klasyczną publikację Izikowitza . 2 T a k i e d o b r a n i e materiału jest p o w a ż n y m b r a k i e m , gdyż n i e daje pełnego o b r a z u m u z y k i przedkolumbijskiej. Nie umniejsza to jednak walorów informacyjnych i po­ znawczych t e j książki, którą t r u d n o j e d n a k uznać za osiągnięcie w d o r o b k u n a u k o ­ w y m Samuela Marti. Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski P O L E S J E ( L i n g w i s t i k a , a r c h e o l o g i a , t o p o n i m i k a ) , M o s k w a 1968, s. 3 0 1 , n i b . 1, m a p k i , w y k r e s y . P r a c a z b i o r o w a p o d redakcją W . W . M a r t y n o w a i N . I . Tołstoja. Radziecka A k a d e m i a N a u k w M o s k w i e , I n s t y t u t Słowianoznawstwa I n s t y t u t Słowianoznawstwa Radzieckiej A k a d e m i i N a u k podjął w t y w ę z e s p o ł o w e g o o p r a c o w a n i a słownika d i a l e k t ó w P o l e s i a . W częto p i e r w s z e rozpo­ zespołowe b a d a n i a n a terenie Polesia. K i e r o w n i c t w o e k s p e d y c j i N . I . Tołstoj. W e w s p ó ł p r a c y w z i ę l i także udział j ę z y k o z n a w c y rza i Mozyrza. W 5 ekspedycji, o k r e s i e o d 1962 d o 1965 r . j ę z y k o z n a w c y prowadząc badania w 1968 r . e k s p e d y c j a w i a n e niżej Polesie. z Mińska, radzieccy przeszło 40 p u n k t a c h w Białoruskiej S R R . P l a n badań b y ł b a r d z o W 1962 r . i n i c j a ­ t y m też r o k u objął Żytomie­ zorganizowali okręgu Brześć i Homel bogaty. t a w y d a ł a Leksykę Polesia 1 i w t y m samym roku N a t o m z ł o ż y ł o się 12 a r t y k u ł ó w z z a k r e s u a r c h e o l o g i i , i j ę z y k o z n a w s t w a . M i m o iż n a ł a m a c h p r a c y w y p o w i a d a j ą oma­ historii się g ł ó w n i e l i n g w i ś c i , t o operują o n i o l b r z y m i m m a t e r i a ł e m e t n o g r a f i c z n y m , który j e s t i m p o m o c n y w wielu wypadkach. Polesie o b e j m u j e obszerne t e r y t o r i u m (117 t y s . k m ) , r ó w n e 2 czesnej Bułgarii, i d o dziś j e s t m a ł o z b a d a n e pod względem obszarowi językowym. f i c z n i e g r a n i c e P o l e s i a określić można następująco: n a w s c h o d z i e zamyka je z y n a i D n i e p r , o d południa p ł a s k o w y ż wołyńsko-podolski, zachodnią granicę średni B u g , a n a północy l i n i a B r z e ś ć - K o b r y ń - S ł u c k . T e r e n y narodowości białoruskiej K. Moszyński , podobnie 2 cały się k u temu i ukraińskiej. O d Polesia K. Pietkiewicz . 3 obszarowi jako swą pracę ludność naukową wielu uczonych praojczyźnie Bere- wytycza te zamieszkuje zaczynał Zainteresowania domniemanej współ­ Geogra­ 4 zwra­ Indoeuropejczyków, a także S ł o w i a n . W 1927 r . białoruska e k s p e d y c j a n a u k o w a przeprowadziła b a d a n i a etnograficzne n a M o z y r s z c z y ź n i e ( w ś r o d k o w y m z a k o l u P r y p e c i ) . W czasie w o j n y p r z e p a d ł y 5 materiały i n n y c h p r z e d w o j e n n y c h e k s p e d y c j i — H o m e l s k i e j Pińskiej i B a r a n o w i c k i e j cenne (1935), B o b r u j s k i e j (1938), (1940). K . G. I z i k o w i t z , Musical and other Sound-Instruments of the South-Ameri­ can Indians, G o t e b o r g 1935. Leksika Polesja (Materiały dla dialektnogo słowarja), M o s k w a 1968. Rec. A . B e d n a r c z u k , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 293-296. К . M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, W a r s z a w a 1928. K. P i e t k i e w i c z , Polesie Rzeczyckie, K r a k ó w 1929. K . B u g a , M . V a s m e r , К . Jażdżewski, V . K i p a r s k y , J . Rostafiński, H . Ułaszyn i inni. M . J. L e b i e d i e w , Ziliszcze i chziajstwńennyje postrojki biełoruskoj SSR, M i ń s k 1929. 2 1 2 3 4 5 �228 RECENZJE A k t u a l n i e u c z e n i r a d z i e c c y pracują n a d h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y m a t l a s e m B i a ­ łorusi, n i n i e j s z e zaś p u b l i k a c j e p o w s t a ł y z badań p o r ó w n a w c z y c h Przegląd p u b l i k a c j i r e n k i , Polesie i jego rozpoczniemy miejsce od archeologicznych w procesie etnogenezy n a d słownikiem. wywodów Słowian materiałów (s. 18-46). archeologicznych W archeologicznym aspekcie Polesia d o n i e d a w n a było słabo z n a n e i k r y ł o n i e ­ mało tajników i zagadek. N i e d o s t a t e k materiałów archeologicznych u c z o n y m powód bardzo J. W. Kucha- w świetle d o przypuszczeń, że błotniste d o r z e c z a P r y p e c i słabo z a s i e d l o n e w p r a w i e k a c h . Polemizując dawał niektórym n i e były l u b były z najwybitniejszymi znawcami z a g a d n i e n i a i n d o e u r o p e j s k i e g o i prasłowiańskiego K u c h a r e n k o w y w o d z i s w ó j w ł a s n y , o r y g i n a l n y pogląd. C h a r a k t e r y z u j e o n następujące p o s o b i e k o l e j n o f a l e o s a d n i c z e n a P o l e s i u . Z n a m i e n n e j e s t , że k u l t u r a P o l e s i a wieków naszej e r y n i e kształtowała o d p o c z ą t k ó w n e o l i t u aż d o p i e r w s z y c h się j e d n o l i c i e . Z a s a d n i c z a linia podziału prze­ biegała p o ł u d n i k o w o rozbijając P o l e s i e n a część zachodnią i wschodnią, a opierała się n a l i n i i r z e k : Jasiołda, H o r y ń , P r y p e ć . L i n i ę t e g o podziału stwierdzają dialektolodzy d o dziś. G r a n i c a t a długo była linią B a ł t ó w i Słowian, dopóki c i o s t a t n i w całości n i e zasiedlili Polesia. Z końcem I t y s . p.n.e. stało się o n o słowiańskie etnicznie, lecz niezupełnie j e d n o l i t e p o d w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Powróćmy do faktów archeologicznych. Dla epoki kamiennej brak na z n a l e z i s k aż d o e p o k i brązu i w c z e s n e g o żelaza. Stąd sądzili a r c h e o l o d z y , było bardzo słabo z a s i e d l o n e aż d o p i e r w s z y c h osadnictwu w a r u n k i fizjograficzne, wydajność g l e b y . siedlili Polesie w wieków naszej Polesiu że P o l e s i e ery. N i e sprzyjały k l i m a t , błota i r o z l e w i s k a , częste w y l e w y i niska U t w i e r d z a ł o t o u c z o n y c h w p r z e k o n a n i u , że d o p i e r o S ł o w i a n i e z a ­ rezultacie ekspansji k u l t u r y łużyckiej hipotezę o długich p r z e r w a c h w z a s i e d l e n i u P o l e s i a . z zachodu. A u t o r odrzuca W a r u n k i naturalne, konstatuje a u t o r , n i e b y ł y t u złe, a w niektórych m i e j s c a c h n a w e t z n a c z n i e l e p s z e n i ż g d z i e i n ­ dziej. Najdawniejsze leolitu natomiast d o k u m e n t y z archeologii Polesia istnieje mało przekazów. odnoszą się d o m e z o l i t u , z p a ­ Mezolityczne osadnictwo Polesia roz­ p r z e s t r z e n i a się n a p r z y b r z e ż n y c h p i a s z c z y s t y c h w y d m a c h r z e k i j e z i o r . W e d ł u g geo­ l o g ó w l u d z i e c i zniknęli w o k r e s i e b o r e a l n y m (8-7 t y s . l a t p.n.e.). W z w i ą z k u j e d n a k z o c i e p l a n i e m się k l i m a t u p o l e s k i e d i u n y zaczynają się p o k r y w a ć leśną N a tychże d i u n a c h a r c h e o l o d z y świderską i tardenuaską. roślinnością. znajdują narzędzia k r z e m i e n n e , łącząc j e z k u l t u r a m i Mezolityczne stanowiska Polesia z pokrewnymi i m sta­ n o w i s k a m i sąsiedniej Białorusi i L i t w y mają z w i ą z e k z t z w . p ó ź n y m p a l e o l i t e m p o l ­ skiego Mazowsza. Zasiedlenie Polesia w mezolicie (ekspansja k u l t u r y c e r a m i k i grzebykowej, r z u c o n e n a obszarze całego P o l e s i a . przedłużało się t a k ż e w neolicie I V - I I t y s . p.n.e.); o d k r y t o s t a n o w i s k a Z typologicznego punktu widzenia k u l t u r y z t e r e n ó w P o l e s i a , Białorusi i w s c h o d n i c h w y b r z e ż y B a ł t y k u łączą się w ną całość k u l t u r y j a m o w o - g r z e b y k o w e j lesistego pasma E u r o p y i A z j i , uważanej prafińską. N a początku e p o k i brązu n a t e r y t o r i u m P o l e s i a pojawia roz­ o d m i a n y tej jed­ za się k u l t u r a p o ­ m o r s k a z n a d d o l n e j W i s ł y j a k o j e j p e w n a o d m i a n a . K u l t u r y t e n a P o l e s i u łączy się ze S ł o w i a n a m i . N a południu zaś, n a g r a n i c y z W o ł y n i e m , r o z w i j a się b l i s k a k u l t u r z e łużyckiej kultura — kultura miłogradzka, wysocka. We a na samym wschodniej części P o l e s i a północno-wschodnim natomiast rozwija krańcu P o l e s i a , się pokrewna j e j k u l t u r a c e r a m i k i s z t r y c h o w a n e j . K u l t u r y t e łączy się z B a ł t a m i . D l a z a c h o d n i e j części P o l e s i a n i e m a ł e z n a c z e n i e miała w ę d r ó w k a p l e m i o n gocko- - g e p i d z k i c h w I I - I V w . n.e. Z V i p o ł o w y V I w . b r a k j a k i c h k o l w i e k ś w i a d e c t w z a ­ siedlenia Polesia, tylko w północno-wschodniej ślady B a ł t ó w w p o s t a c i m o g i ł k u r h a n o w y c h . jego części zauważa się wyraźnie �RECENZJE 229 W p o ł o w i e V I w . n a południe o d Jasiołdy i P r y p e c i zaczynają się p o j a w i a ć nie­ l i c z n e ślady słowiańskie w p o s t a c i k u l t u r y „ t y p u p r a s k i e g o " . K u l t u r a t a c h a r a k t e r y ­ z u j e się niedużymi o b w a r o w a n y m i g r o d z i s k a m i ( c e n t r a p l e m i e n n e i r e l i g i j n e ) i k u r ­ h a n o w y m i g r o b a m i , n i e k i e d y w zespołach 2-8 k u r h a n ó w . K u l t u r a „ t y p u posuwająca i się wschodnią od południowego część P o l e s i a wschodu, pod względem zaczyna etnicznym. W kształtuje się p l e m i ę D u l ę b ó w , w e w s c h o d n i e j S ł o w i a n i e n i e przekraczają jeszcze l i n i i powoli praskiego", unifikować zachodniej zaś p l e m i ę D r e w l a n . W Prypeć-Jasiołda, poza zachodnią części którą Polesia VI-VIII w. przemieszkują p l e m i o n a Bałtów. W V I I I - X w . w e w s c h o d n i c h r e j o n a c h Polesia o g ó l n y o b r a z k u l t u r y z m i e n i a się, l e c z n i e t a k d y n a m i c z n i e , j a k n a z a c h o d z i e . W końcu X w . c i e k a w y m z j a w i s k i e m j e s t g r ó d T u r ó w , leżący n a s z l a k u h a n d l o w y m z n a d B a ł t y k u n a Ruś K i j o w s k ą . N a s z l a k u tym, idącym wzdłuż Prypeci, znaleziono duży skład drachm samanidzkich. Tymże s z l a k i e m szedł n a J a d ź w i n g ó w W ł o d z i m i e r z , a później Jarosław n a M a z o w s z e . G r ó d T u r ó w b y ł stolicą o d d z i e l n e g o księstwa i w a ż n y m c e n t r u m r e l i g i j n y m , w s p o m n i a n y m w l a t o p i s a c h pocz. X I w . W y k o p a l i s k a w T u r o w i e w y k r y ł y r e s z t k i ś w i ą t y n i z X I I w . p o b u d o w a n e j z k a m i e n i a , u w a ż a n e j za n a j s t a r s z y z a b y t e k chrześcijaństwa n a P o l e s i u . S p o t y k a się t u t a k ż e w i e l e p r z e d m i o t ó w i m p o r t o w e g o pochodzenia wschodniego: b i ­ z a n t y j s k i e g o , s y r y j s k i e g o i średnioazjatyckiego z X I - X I I w . L a t o p i s y z X I w . w y m i e ­ niają także i n n e g r o d y później — Polesia, a niedługo w Pińsku n a p o t k a n o w i e l e j a k Brześć Zareczesk, Mozyrz i (Berest'), Nebel. Pińsk, W Turyjsk, miejscu Czartoryjsk, dawnego grodziska n a w a r s t w i e ń k u l t u r o w y c h o d X I w . poczynając, w t y m m a j o l i k o w e płytki i ułamki g l i n i a n y c h naczyń ze s t a r o r u s k i m i n a p i s a m i . U l i c e g r o d u wykładane były świątyni oraz d r e w n i a n y m i b i e r w i o n a m i . Tamże groby skrzyniowe wokół niej. odkryto N a terenie szczątki dawnego dwunawowej grodu znaleziono w i e l e p r z e d m i o t ó w z m e t a l u , z kości i d r e w n a . W g r o b a c h z a c h o w a ł y się r e s z t k i t k a ­ n i n , m i ę d z y i n n y m i także w s c h o d n i e g o pochodzenia. W czasach t y c h P o l e s i e łączyło się z t e r e n a m i p o l s k i m i s z l a k i e m r z e c z n y m P r y p e ć - B u g o r a z z W o ł y n i e m i Podolem s z l a k i e m słucko-wołyńskim. P o t e j ogólnej e t n o g e n e t y c z n e j części w p r o w a d z a j ą c e j następują r o z p r a w y szcze­ g ó ł o w e , a w i ę c d w a artykuły o c h a r a k t e r z e d i a l e k t o l o g i c z n y m , ściśle s p e c j a l i s t y c z n y m i materiałowym: M . N. Lekomcewoj lektów w (s. 47-66), o r a z poleskich gwarach ukraińskich i S. M . T o ł s t o j , Fonologiczny T. W. Nazarewa, prawobrzeżnego Polesia Niektóre komentarz do osobliwości (s. 67-100). N a bliższą zaś u w a g ę e t n o g r a f a zasługuje r o z p r a w a W . A . N i k o n o w a , Dwie osadnicze w toponimii micznych nazw Polesia miejscowych (s. 193-205). A u t o r z w r a c a białoruskiego -inci (-ince). (-iče), f o r m a n t e m j e s t -iči, typów -oviti Polesia występują l u b -ovci (-oviče) fale patronidwie (-ovce), L i n i a rozgraniczenia przyrostków w n a z w a c h p a t r o n i m i c z n y c h przebiega półkoliście L w ó w — R ó w n e - Ż y t o m i e r z — K i j ó w . dwu u w a g ę , że w ś r ó d i ukraińskiego g r u p y n a z w u t w o r z o n y c h p r z e z f o r m a n t -ići dia­ wokalizmu nazw -oviči, Na północ a n a południe o d n i e j -ovci, od tej l i n i i powszechnym Ten stan rozmieszczenia -inci. p a t r o n i m i c z n y c h nasuwa przypuszczenie o odmienności słowiań­ s k i e g o o s a d n i c t w a t y c h d w u areałów. A u t o r łączy p i e r w s z ą grupę z n a r o d e m b i a ł o ­ r u s k i m , a drugą z ukraińskim. Z j a w i s k o t o łączy B i a ł o r u s i n ó w z p r z y l e g ł y m i n a m i p o l s k i m i , p r z y r o s t e k zaś -ovci, najskimi. Rozbicie patronimii -inci na dwie zbliża U k r a i ń c ó w grupy, stwierdza tere­ ze S ł o w i a n a m i n a d d u - a u t o r , nastąpiło wcześniej niż w X V w . T . A . M a r u s e n k o zestawił Materiały latywów do słownika (s. 206-255). Badając z a g a d n i e n i e ukraińskich geograficznych ape- nazw geograficznych pochodzenia ukraiń­ s k i e g o n a t e r e n i e U k r a i n y i Białorusi a u t o r oparł się n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , której �230 RECENZJE i n d e k s sporządził n a początku artykułu. O b e j m u j e o n a 56 p o z y c j i bibliograficznych, a w t y m t a k ż e w y k o r z y s t u j e literaturę a u t o r ó w p o l s k i c h . N a s t ę p n i e d a j e k a z miejscowości, w których p r z e p r o w a d z o n o badania ankietowe. autor w y ­ Obejmowały one 20 o k r ę g ó w U k r a i n y i Białorusi, n a j w i ę c e j zaś badań d o k o n a n o w okręgu K i r o w g r a d . Autor zestawia gwarowe odmiany nazw n a określenie całej, m o ż l i w i e j a k najdo­ kładniej z e b r a n e j t o p o n i m i i , a w i ę c n a z w y gór, w z n i e s i e ń górskich, z b o c z y i przełęczy górskich, r z e k , j e z i o r , b a g i e n i mokradeł, w y b r z e ż y r z e k , j e z i o r , n a z w y potoków, łę­ g ó w , d o l i n , l a s ó w i pól, n a z w y g ł a z ó w , k a m i e n i , j a r ó w , p i e c z a r , z a g a j n i k ó w i zarośli. W w y n i k u z a p i s y w a n i a t y c h n a z w p o w s t a ł s p o r y słowniczek z a w i e r a j ą c y p o n a d 1000 nazw topograficznych uszeregowanych alfabetycznie. L . T . W y g o n n a j a p r z e d s t a w i ł a pracę Z systematyki na Polesiu Semantycznie użytków rolnych hory. t e r m i n y t e oznaczają p o l a u p r a w n e i nieużytki. W ś r ó d „ p ó l " w y r ó ż n i a się z k o l e i staropólice (od d a w n a u p r a w i a n y kawałek ziemi) u p r a w i a n y kawałek ziemi). Nieużytki położona j e s t w ś r ó d l a s u , n a z y w a pribier nazewnictwa (s. 118-125). Z i e m i a w e d ł u g u p r a w n a P o l e s i u d z i e l i się n a poíja i (przylegająca n a z y w a się niwą, miarów nazywa się ją protiereb, d o l a s u ) . Staropolica się borem l u b lanem. (od n i e d a w n a Jeśli nowina wybranka, lesie, n a t o m i a s t s t a r o p o l i c a dużych r o z ­ Poza w y m i e n i o n y m i wyżej n a całym (kawałek zaoranej z i e m i ) , żleb Polesiu (kawałek z i e m i zaoranej i zduchowina (to s a m o ) o r a z gospodarce Polesia słownika zajmowało poleskich naczelne (s. 162-174). rybaków miejsce. N a oznaczenie o d ­ m i a n i g a t u n k ó w r y b z a n o t o w a n o o k o ł o ©0 t e r m i n ó w . Zasób t e n n i e w y c z e r p u j e cze l e k s y k i , j a k a k r y j e się w gwarach. Według znawców w wodach jesz­ Polesia żyje o k . 40 g a t u n k ó w r y b . N a o z n a c z e n i e narzędzi r y b a c k i c h i i c h części s k ł a d o w y c h brał a u t o r o k . 50 w y r a z ó w . N a r z ę d z i a t e m o ż n a podzielić n a t r z y z a s a d n i c z e k o l c o w a t e i h a c z y k o w a t e , w i ę c i e r z e i s i e c i o r a z narzędzia W. L. Wierenin i A. A. K r i w i c k i j rzy je­ zapust ziemi). A . A . K r i w i c k i j p r z e d s t a w i ł artykuł Ze Rybołówstwo w i nowiny l u b pasza. niedużych r o z m i a r ó w , położona w (nieduży leśny k a w a ł e k z i e m i ) (nieobrobiony kawałek się zloh jeśli leży k o ł o l a s u — a położona n i e w lesie rezeczką, z n a n e są l e k s e m y zahon sienią), polanka zaś n a z y w a ze­ grupy: uderzeniowe. p r z e d s t a w i l i Leksykę horodzieńskich garnca­ (s. 175-192). A u t o r z y charakteryzują ośrodek g a r n c a r s k i H o r o d n a , położony 40 k m n a p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d Pińska. O s i a d l i t u t a j o d p o k o l e ń g a r n c a r z e zaopatrywali w s i e i m i a s t e c z k a w s w o j e w y r o b y w p r o m i e n i u d o 200 k m . I c h k o n k u r e n t a m i b y l i d o p i e r o g a r n c a r z e ze w s i K r i w i c a w r e j . d u b r o w s k i m n a U k r a i n i e , a także garncarze ze w s i S i n i a w k a w r e j . K l e c k i m n i e d a l e k o o d B a r a n o w i c z i g a r n c a r z e z P r u ż a n k o ł o Brześcia. P r z e d w o j n ą 10-tego k a ż d e g o miesiąca o d b y w a ł y się w H o r o d n e j Ośrodek t e n p r o d u k o w a ł także cegły. H o r o d n a o t o c z o n a jarmarki. zewsząd l a s a m i i m a ł o m a u p r a w n y c h pól, toteż ludność trudniła się p o w s z e c h n i e bagnami obróbką g l i n y , a l a ­ t e m z b i e r a n i e m p ł o d ó w leśnych. W o k r e s i e p r z e d w o j e n n y m , a także p o w o j n i e , m ę ż ­ czyźni w y j e ż d ż a l i i n a roboty sezonowe w głąb R o s j i , n a U k r a i n ę , a t a k ż e n a S y b i r d o K a z a c h s t a n u . Dzięki t y m w y j a z d o m w z r ó s ł ogólny p o z i o m e k o n o m i c z n o - k u l t u - r a l n y okolicy i miasteczka. W o s t a t n i c h 15 l a t a c h g a r n c a r s t w o w Horodnej n a s k u t e k k o n k u r e n c j i w y r o b ó w f a b r y c z n y c h . P o o m ó w i e n i u ośrodka w upada garncarskiego H o r o d n e j a u t o r z y badają s ł o w n i c t w o z w i ą z a n e z k o l e j n y m i e t a p a m i obróbki g l i n y i f o r m o w a n i a naczyń, a w i ę c s ł o w n i c t w o dotyczące r o d z a j ó w g l i n y , p r o c e s u j e j w y ­ r a b i a n i a , f o r m o w a n i a naczyń, suszenia, w y p a l a n i a i g l a z u r o w a n i a o r a z p r z e g l ą d r o ­ d z a j ó w i g a t u n k ó w naczyń. N a końcu p r a c y a u t o r z y jeszcze r a z zestawiają n i e t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z g a r n c a r s t w e m : z a p i s a l i p o n a d 100 s ł ó w s a d n i c z y c h ) , n i e licząc w y r a z ó w p o c h o d n y c h . alfabetycz­ (terminów za­ �231 RECENZJE W. A. Moskowicz lorów z a m i e s z c z a artykuł p t . Z poleskiej na porównawczym kolorów: czerwony, tle terminologii oznaczania (s. 126-161). A u t o r w y z n a c z a słowiańskim ko­ 7 głównych żółty, z i e l o n y , s i n y , biały, c z a r n y i s z a r y . K a ż d y z n i c h m a t r z y m o d y f i k a c j e — j a s n y , średniojasny i c i e m n y . O g ó l n o s ł o w i a ń s k i m l e k s e m a m i są n a z w y n a o z n a c z e n i e białego, c z a r n e g o , żółtego i z i e l o n e g o . N a j b a r d z i e j zaś zróżnicowane n a z w y w y s t ę p u j ą n a określenie k o l o r u szarego, n i e b i e s k i e g o , p o p i e l a t e g o , i ich odmian. Ciekawym z jego zagadnieniem maścią. I m i o n a k r ó w , w o ł ó w -bałkańskie, j a k n p . n a z w y pistra, jest i bala, owiec mają plava, Polesia Nadprypeckiego na przykładzie często n a z w i ą z a n i a związku karpacko- rużana. A . S. Sokołowskaja przedstawiła r o z p r a w ę Próba tów czerwonego t e r m i n o l o g i a i m i o n bydła w nazw charakterystyki odzieży bliskości i obuwia dialek­ (s. 101-117). A u ­ t o r k a w y k a z u j e metodą statystyczną ilość p o d o b i e ń s t w i różnic zachodzących w s ł o w ­ n i c t w i e odzieży i o b u w i a P o l e s i a środkowego. B a d a n i a s w o j e koncentruje na obsza­ r z e ś r o d k o w e g o d o r z e c z a P r y p e c i , n a g r a n i c y Białorusi i U k r a i n y . D o c h o d z i o n a d o w n i o s k u , że s f e r a najbliższych zbieżności w n a z e w n i c t w i e o b u w i a i odzieży się w z a c h o d n i e j części b a d a n e g o żin. Z a c h o d n i e d i a l e k t y P o l e s i a o b s z a r u między miejscowościami Nadprypeckiego, znajduje Oriechowo-Odri- stwierdza a u t o r k a , wykazują nato­ m i a s t największe z r ó ż n i c o w a n i e w e w n ę t r z n e o r a z odrębną specyfikę w s t o s u n k u d o pozostałych d i a l e k t ó w Polesia. Przegląd artykułów z a m y k a rozprawa o charakterze historyczno-literackim po­ święcona T a t a r o m l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i m A . K . A n t o n o w i c z a , ruskich tekstów XV-XIX w. pisanych Krótki przegląd biało­ (s. 256-299). T e k s t y białoruskie p i ­ po arabsku s a n e a l f a b e t e m a r a b s k i m są z w i ą z a n e z T a t a r a m i o s i e d l o n y m i n a L i t w i e i Białorusi w XIV-XV w . , ż y j ą c y m i w niektórych o k o l i c a c h d o dziś. T a t a r z y o s i a d l i t u t a j z c z a ­ s e m z a t r a c i l i s w ó j j ę z y k i zaczęli posługiwać się j ę z y k i e m białoruskim l u b p o l s k i m . Z a czasów p a n o w a n i a Z y g m u n t a A u g u s t a , o c z y m pisze nieznany autor tatarskiego p o c h o d z e n i a w X V I I I w . , ogólna m a s a ludności t a t a r s k i e j n a L i t w i e i Białorusi była niepiśmienna i n i e rozumiała a n i l i t u r g i c z n e g o j ę z y k a a r a b s k i e g o , a n i też s w e g o j ę ­ z y k a . W t y m czasie posługują się o n i p o w s z e c h n i e j ę z y k i e m białoruskim i n a w e t i c h l i t e r a t u r a r e l i g i j n a p i s a n a j e s t w t y m j ę z y k u ( b r z m i e n i e białoruskie, a p i s o w n i a a r a b ­ ska). A u t o r analizuje teksty tatarskie z X V - X I X w . Są t o t e k s t y r e l i g i j n e i świeckie. K s i ę g i r e l i g i j n e z a w i e r a j ą dziesięcioro p r z y k a z a ń bożych, m o d l i t w y , o p i s y obrzędu p o ­ grzebowego, legendy częściej legendy o życiu i śmierci rycerskie. Legendy Mahometa. Świeckie t e k s t y zawierają i baśnie T a t a r ó w litewskich, stwierdza naj­ autor, s p i s a n e zostały w b r z m i e n i u białoruskim n i e później niż w X V I - X V I I w . , a w niejszych wiekach kilkujęzyczne, są o n e t y l k o p r z e p i s y w a n e . np. arabsko-tureckie oraz r u s k i tekstów s p i s a n y c h a l f a b e t e m Niekiedy t e k s t y t e mają polsko-białoruskie. Język póź­ brzmienie polski i biało­ a r a b s k i m b l i s k i j e s t ówcześnie u ż y w a n y m gwa­ r o m . Z n a l a z ł y w n i c h o d b i c i e osobliwości d i a l e k t ó w białoruskich. Ambitne aspektów założenia kultury uczonych Polesia — radzieckich urzeczywistniły — się kompleksowego w pełni — w badania pracy różnych zbiorowej Polesie. Alicja G. A . S I E R G I E J E W A , Arczyńcy, Bednarczuk M o s k w a 1967, s. 190. K a u k a z ze s w y m i o b r z e ż a m i s t a n o w i k o l e b k ę i siedzibę w y j ą t k o w o dużej l i c z b y m a ł y c h n a r o d ó w i narodowości. N a j w i ę c e j , b o o k o ł o 25, s k u p i a się i c h w niespełna p ó ł t o r a m i l i o n o w y m D a g e s t a n i e . W t y m z b i o r o w i s k u różnojęzycznych u g r u p o w a ń e t ­ n i c z n y c h , a l e w y z n a j ą c y c h p r z e z k i l k a s t u l e c i jedną religię — i s l a m , p r a w i e n a j - �232 RECENZJE mniejszą l i c z e b n i e , samodzielną społeczność stanowią A r c z y ń c y . P r z e ś l e d z e n i e tej społeczności życia oraz j e j współczesnego gospodarczego i warunków bytu, położenia, ze szczególnym dostarcza niezmiernie charakterystycznego o b r a z u p r z e m i a n społeczno-kulturowych, k t ó r y m ulegają m a ł e społeczności w Związku R a d z i e c k i m , państwie realizującym wielostronnego rozwoju Książka ustrój socjalistyczny etniczne w warunkach gospodarczego. Sergiejewej s t a n o w i pierwszą s t o r i i , współczesnemu b y t o w i , g o s p o d a r c e samodzielną oraz publikację poświęconą h i ­ k u l t u r z e tego maleńkiego, n a r o d u . O p a r t a j e s t n a materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h p r z e z pedycję badawczą w losów uwzględnieniem górskiego etnograficzną l a t a c h 1959-1963, d a n y c h a r c h i w a l n y c h i u r z ę d o w y c h eks­ oraz p u b l i k a c j a c h p o ś w i ę c o n y c h l u d o m K a u k a z u i D a g e s t a n u , z których n i e l i c z n e na dotyczą A r c z y ń c ó w . P i e r w s z e p u b l i k o w a n e w i a d o m o ś c i o t y m l u d z i e pochodzą d o p i e r o z 1 p o ­ łowy X I X w. Na pocz. XX w . zainteresował się n i m w y b i t n y b a d a c z Kaukazu, A . M . D i r r , który napisał j e d y n ą dotąd pracę o j ę z y k u arczyńskim, a n i e c o a n t r o p o l o g F. Świderski Następnie d o p i e r o w ekspedycji dostarczył w a ż n y c h 1945 r . d o t a r l i dagestańskiej ZSRR. Podobna do A r c z i zorganizowanej ekspedycja danych etnograficznych o n o w i badacze, przez Instytut przeprowadziła obszerniejsze później Arczyńcach. działający w ramach Etnografii Akademii Nauk badania w Arczi w latach 1959-1963. Siedzibą A r c z y ń c ó w jest od wieków bezleśna d o l i n a r z e k i Chatař m a ł y c h d o p ł y w ó w , obfitująca w p a s t w i s k a sprzyjające i paru h o d o w l i bydła i owiec. d l a i c h leżą n a wysokości 1800-2100 m . n . p . m . ; g ł ó w n e , noszące n a z w ę A r c z i o r a z 7 m n i e j s z y c h chutorów odległych o d A r c z i o 1-5 k m . N a t e j m a ł e j jej Osie­ (Arsza) przestrzeni m i e s z k a n i e c o p o n a d 700 osób, p r a w i e w y ł ą c z n i e A r c z y ń c ó w (1960 г . ) . L i c z e b n o ś ć A r ­ czyńców poza o b r ę b e m i c h małej ojczyzny oblicza się n a o k o ł o 200 osób, a łączna i c h l i c z b a sięga n a j w y ż e j 900 osób. S t a n o w i ą o n i p r a w d o p o d o b n i e n a ś w i e c i e narodowość n a t y m s z c z e b l u r o z w o j u . Sąsiadami A r c z y ń c ó w są liczebniejsze o d n i c h , choć r ó w n i e ż A w a r c y , na wschodzie b a r d z o małe n a r o d y ; n a północnym Łakcy, a poza więc najmniejszą znacznie zachodzie g r z b i e t e m K a u k a z u R u t u l c y , należący d o l e z - gińskiej g r u p y n a r o d ó w D a g e s t a n u . Jeszcze d o n i e d a w n a łączyły A r c z i z sąsiednimi t e r e n a m i t y l k o d r o g i nadające się d o j u c z n e g o t r a n s p o r t u i d o p i e r o w 1960 r. dostępna d l a samochodów d r o g a połączyła o s i e d l a A r c z y ń c ó w z c e n t r u m i c h r e j o n u , C u r i b e m ( o d l . 31 k m ) . Arczyńcy posiadają własny język należący do g r u p y języków kaukaskich, nie z r o z u m i a ł y d l a ż a d n e g o z i c h sąsiadów. W e w ł a s n y m j ę z y k u n a z y w a j ą s z i s z t t i b ) , a swą siedzibę n a z y w a j ą A r s z a . W e d ł u g p r z e k a z y w a n e j się o n i A r - wśród n i c h tradycji są o n i częścią l i c z n e g o niegdyś n a r o d u , a p r z o d k o w i e i c h m i e l i p r z y w ę d r o w a ć z I r a n u . Współczesna n a u k a r a d z i e c k a uważa jednak Arczyńców za e l e m e n t rdzenny, k a s k i , o c z y m świadczy pokrewieństwo i c h języka z językami lezgińskimi w s t a n i e , a także d a n e e t n o g r a f i c z n e i a n t r o p o l o g i c z n e . M o ż l i w e że p r z y w ę d r o w a l i o n i niegdyś d o s w e j o b e c n e j s i e d z i b y z p o ł u d n i o w e j s t r o n y K a u k a z u . W e d ł u g zachowanej t r a d y c j i p r z o d k o w i e A r c z y ń c ó w w y z n a w a l i niegdyś chrześcijaństwo, a później dopie­ r o p r z y j ę l i i s l a m , p o d o b n i e j a k i c h sąsiedzi. Stało się t o p r a w d o p o d o b n i e w średniowiecza. W kau­ Dage­ okresie 1959 r. o d k r y t o w A r c z i grób, p r a w d o p o d o b n i e średniowieczny, n a k t ó r e g o p ł y c i e z n a j d o w a ł o się w y o b r a ż e n i e k r z y ż a i z n a k s o l a r n y . Pierwszą wanu z Szir- ( A z e r b e j d ż a n ) , a następne d a n e , z X V I I i X V I I I w . , m ó w i ą o płaceniu wzmiankę o Arczyńcach podaje późnośredniowieczna kronika przez m i e s z k a ń c ó w o s i e d l a A r c z i d a n i n y w p o s t a c i o w i e c i zboża d l a w ł a d c ó w k a z i k u m u c h s k i c h . D o l a t sześćdziesątych X I X w . należeli A r c z y ń c y d o z w i ą z k u a w a r c k i c h w s p ó l ­ n o t w i e j s k i c h leżących w d o l i n i e r z e k i Chatař i płacili w s p o m n i a n e w y ż e j daniny. �233 RECENZJE Rosjanie d o t a r l i d o A r c z i w r o k u 1843 w czasie w o j n y z p r z y w ó d c ą D a g e s t a n u S z a - milem. W życiu społecznym A r c z y ń c ó w dużą r o l ę o d g r y w a ł a wspólnota g r o m a d z k a , która w ł a d a ł a zwłaszcza p a s t w i s k a m i i ź r ó d ł a m i w o d y . Z i e m i a o r n a , łąki kośne o r a z rzęta g o s p o d a r s k i e w zwie­ stanowiły własność p r y w a t n ą poszczególnych r o d z i n . D o m i n o w a ł a X I X w . więź t e r y t o r i a l n a z przeżytkami 20 r o d ó w (tuchumów), więzi rodowej. Istniało w ó w c z a s około d o p o ł o w y X X w . ilość i c h w z r o s ł a d o o k o ł o 50. N i e k t ó r e z n i c h z a c h o w y w a ł y swą tradycję p r z e z w i e l e pokoleń. Zgromadzenie wiejskie (dżamaat), złożone d a w n i e j z ogółu m ę ż c z y z n , a p o r o k u 1868 t y l k o z g ł ó w r o d z i n , w y b i e r a ł o s w e g o s t a r s z e g o (begauła), i 7-9 s ę d z i ó w (kartów). (czauszów) czyli duchownego Zgromadzenie 2-4 j e g o p o m o c n i k ó w oceniało także kandydaturę sędziego w s i . R o z s t r z y g a ł o o n o w s z y s t k i e kadiego, ważne sprawy społecz­ ności arczyńskiej, m . i n . c o r o c z n e g o podziału p a s t w i s k , n a p r a w y m o s t ó w i dróg, r o z ­ poczęcia i p r z e b i e g u p r a c p o l o w y c h , t e r m i n u w y p ę d u bydła n a p a s t w i s k a i t p . N a j ­ ważniejszy stawowa głos j e d n a k m i e l i cieszący się a u t o r y t e t e m l u d z i e s t a r s i i b o g a t s i . zasada społecznego w ł a d a n i a ziemią b y ł a r ó w n o ś c i o w a : działki p a s t w i s k p r z y d z i e l a n e b y ł y drogą l o s o w a n i a poszczególnym r o d z i n o m leżnie o d w i e l k o ś c i t y c h r o d z i n i s t a n u i c h p o s i a d a n i a . W Pod­ równowartościowe nieza­ okresie k a p i t a l i s t y c z n y m p o j a w i ł o się w y r a ź n i e j s z e z r ó ż n i c o w a n i e w s t a n i e p o s i a d a n i a różnych r o d z i n a r c z y ń s k i c h , j e d n a k n a z n a c z n i e mniejszą skalę, niż w i n n y c h k r a i n a c h D a g e s t a n u . P o j a w i ł y się różne f o r m y d z i e r ż a w i e n i a z i e m i . W ł a ś c i c i e l e w i ę k s z y c h s t a d d z i e r ż a w i l i (za zgodą dżamaatu) p a s t w i s k a n a t e r e n i e A r c z i , a także n a t e r e n a c h łachckich i a w a r c k i c h . Z p o c z ą t k i e m X X w . s y t u a c j a w i e l u r o d z i n arczyńskich była t r u d n a , d l a t e g o mężczyzn emigrowało w celach z a r o b k o w y c h sporo do Azerbejdżanu, p o d o b n i e j a k i póź­ niej, po rewolucji. Od 1926 r . zaczęto w p r o w a d z a ć w Przeciw czynny A r c z i r e f o r m y , podjęte w tzw. reformie ziemno-wodnej wystąpili opór. D o p r o w a d z i ł o t o d o w y s i e d l e n i a całym Dagestanie. b o g a t s i A r c z y ń c y , stawiając części z n i c h . Spadło w nawet t y m czasie z n a c z n i e p o g ł o w i e bydła i o w i e c . W l a t a c h 3 0 - t y c h z m i e n i o n y został z a s a d n i c z o gospodarki pasterskiej Arczyńców. Dotychczas system t r z y m a l i o n i zimą s w e o w c e i b y d ł o w pobliżu chutorów l u b w s t a j n i a c h . K o ł c h o z arczyński, założony w 1935 г., otrzymał t e r a z p a s t w i s k a d l a w y p a s u z i m o w e g o n a odległych n i z i n a c h , część zaś l e t n i c h p a ­ s t w i s k arczyńskich przeszła w u ż y t k o w a n i e A w a r c ó w . A r c z y ń c y m u s i e l i w i ę c przejść d o n i e p r a k t y k o w a n e j p r z e z n i c h dotąd f o r m y t r a n s h u m a n c j i w paster­ gospodarce s k i e j , a r ó w n o c z e ś n i e d o stałego o s i e d l e n i a się n a c h u t o r a c h . O d 1939 r . kołchoz objął całość p a s t w i s k , część z i e m i u p r a w n e j i większość z w i e r z ą t należących d o A r c z y ń c ó w . Reforma administracyjna ogromnie zróżnicowanego narodowościowo Dagestanu, d o k o n a n a w 1929г., p r z y d z i e l i ł a A r c z i d o r e j o n u czarodyńskiego, który objął g ł ó w n i e ludność awarcką. W s p r a w a c h u r z ę d o w y c h zaczął o b o w i ą z y w a ć j ę z y k a w a r c k i j e d e n z ośmiu p o d s t a w o w y c h j ę z y k ó w D a g e s t a n u . R e j o n słabiej z a l u d n i o n y c h i wyposażonych steczkiem łączyła siedzibę w tego r e j o n u dobra cywilizacyjne. 40-kilometrowa droga Z najbliższym juczna. g ł ó w n i e p a s t e r s k a , była w z n a c z n y m s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n a . W użytku p i e r w s z ą drogę k o ł o w ą o r a z połączenie t e l e f o n i c z n e . chał d o A r c z i p i e r w s z y jako czarodyński należał d o n a j ­ mia­ Gospodarka, 1934 r . o d d a n o d o W 26 l a t później zaje­ samochód, a p o następnych 4 l a t a c h o t w a r t o t u pocztę. W gospodarce Arczyńców główne miejsce zajmowała zawsze h o d o w l a o p a r t a n a o b s z e r n y c h i d o b r y c h p a s t w i s k a c h górskich. W e d ł u g s p i s u z 1917 r . (i zaniżonych z a ­ p e w n e d a n y c h ) 223 g o s p o d a r s t w a posiadały 4927 o w i e c i kóz, 568 s z t u k bydła, 59 k o n i i 25 osłów. P r z e d k o l e k t y w i z a c j ą , a w i ę c w l a t a c h d w u d z i e s t y c h , m i e l i A r c z y ń c y posiadać, w e d ł u g i c h w ł a s n y c h o p o w i a d a ń , d o 30 t y s . o w i e c znajdujących się p r z e - �234 RECENZJE w a ż n i e w rękach b o g a t s z y c h gospodarzy. P r z y niektórych b o g a t y c h h o d o w c a c h p i a ł o się k i l k u l u b k i l k u n a s t u b i e d n i e j s z y c h dla organizowania A r c z y ń c y w y k a z y w a l i duże d o ś w i a d c z e n i e w g o s p o d a r c e względnie racjonalnie. Towarzyszyły j e j bogate wspólnego hodowlanej zwyczaje sku­ wypasu. i p r o w a d z i l i ją i obrzędy pasterskie, któ­ r e później, o d l a t t r z y d z i e s t y c h , zostały z a n i e c h a n e , z a p e w n e m . i n . w s k u t e k z a k a z ó w . Uroczyste wypędzenie o w i e c n a l e t n i e p a s t w i s k a urządzono p o r a z o s t a t n i w latach trzydziestych. R o l n i c t w o , znane Arczyńcom o d d a w n a , miało d l a n i c h zawsze uboczne znacze­ n i e , a j e g o p ł o d y w y s t a r c z a ł y t y l k o n a 6-7 miesięcy. Z i e m i u p r a w n e j b y ł o c e n i o n o ją w y s o k o . Z a działkę o p o w i e r z c h n i o k . 30 m 2 niewiele, płacono 4 o w c e i 2 b a r a n y . N i e l i c z n i A r c z y ń c y t r z y m a l i pszczoły w u l a c h słomiano-glinianych. P o l o w a n o na tury i d z i k i e b a r a n y górskie. Obecnie arczyński kołchoz p o s i a d a p o n a d 7100 h a l e t n i c h p a s t w i s k i wygonów, 4740 h a p a s t w i s k z i m o w y c h , 43 h a z i e m i o r n e j w s p ó l n e j i 70 h a w działkach grodowych. Posiada też p r o s t s z e m a s z y n y nadające się d o p r a c y w przyza­ górach ( n p . k o ­ s i a r k i ) o r a z , o d k i l k u l a t , 7 c i ę ż a r o w y c h samochodów. P o n a d 80°/o d o c h o d u uzyskuje kołchoz z h o d o w l i o w i e c , których p o s i a d a k i l k a tysięcy s z t u k p ó ł - c i e n k o - r u n n e j , d a g e stańskiej r a s y ; zastąpiły one hodowane dawniej w Arczi w i ę k s z ą część r o k u arczyńskie o w c e i i c h p a s t e r z e W północno-wschodniej owce gruborunne. Przez przebywają daleko poza Arczi, części D a g e s t a n u , g d z i e m o g ą paść się p r z e z całą zimę. D o 1958 r . z u ż y w a n o n a przepęd o w i e c w jedną t y l k o stronę aż półtora miesiąca, obecnie d o 15 d n i , p o n i e w a ż w i ę k s z ą część d r o g i s t a d a p r z e b y w a j ą p o c i ą g i e m . Rzemiosła i p r z e m y s ł d o m o w y odgrywały d a w n i e j b a r d z o ważną rolę u A r c z y ń ­ c ó w , p r o w a d z ą c y c h g ł ó w n i e gospodarkę naturalną. W y r a b i a n o g r u b e s u k n a n a odzież, grube tkaniny w rodzaju derek oraz proste, w i e l o b a r w n e , pasiaste kilimy, swoiste d l a A r c z y ń c ó w . R o b i o n o w i e r z c h n i e o k r y c i a i c z a p k i męskie ze skór o w c z y c h . Pomimo n i e d o s t a t k u d r e w n a ( k u p o w a n o j e u A w a r c ó w ) s z t u k a jego a r t y s t y c z n e j obróbki sta­ ła u A r c z y ń c ó w o d d a w n a b a r d z o w y s o k o i ładne, d r e w n i a n e w y r o b y b y ł y i drogie. Ornament zgeometryzowany arczyński motyw charakteryzuje się dużą solarny, różne m o t y w y geometryczne, krzyża. B y l i t u także s z e w c y , k a m i e n i a r z e i p o b i e l a c z e zamówienie. Obecnie lat znaczenie rzemiosła j e s t w archaicznością. cenione Częsty zdarza się jest motyw naczyń, którzy p r a c o w a l i n a Arczi mniejsze, ale nadal ważne. Podstawowy r y n e k w y m i a n y h a n d l o w e j d l a A r c z y ń c ó w z n a j d o w a ł się d o początku 30-tych X X w. w miejscowości K u m u c h , dokąd p r z y b y w a l i mieszkańcy (pra­ w i e t y l k o m ę ż c z y ź n i ) z całego n i e m a l górskiego D a g e s t a n u . A r c z y ń c y s p r z e d a w a l i t a m o w c e , w e ł n ę , masło, b r y n d z ę zapałki, t k a n i n y , drobni kupcy awarccy za z a r o b k i e m i skóry, a k u p o w a l i p o t r z e b n e żelazo, broń, n a c z y n i a . O d czasu d o czasu i m zboże, sól, naftę, przybywali Arczi do i łakccy. O d X I X w . niektórzy m ę ż c z y ź n i u d a w a l i się zimą do Azerbejdżanu. S t o s u n k o w o l i c z n e k o n t a k t y z sąsiadami p o z n a w a n i u i c h języków. O d l a t trzydziestych weszli Arczyńcy w sprzyjały najbliższe stycz­ ności z A w a r c a m i , a n o w e styczności n a w i ą z a l i n a t y c h t e r e n a c h , g d z i e zimą wypa­ sają o w c e . K u l t u r a m a t e r i a l n a A r c z y ń c ó w oznaczała się z d a w n a s z e r e g i e m s w o i s t y c h c e c h , a l e dominują w niej elementy wspólne różnym l u d o m Dagestanu. p r z e z w i ę k s z ą część r o k u n a c h u t o r a c h , a l a t e m w rym i górskim l u d o m D a g e s t a n u , w i ą z a ł o się z r o c z n y m r o l n i c z y c h . Członkowie jednego r o d u mieszkali w t y l k o mała, d o l n a część g ł ó w n e g o o s i e d l a Zamieszkiwanie głównym osiedlu, znane c y k l e m zajęć t y m samym jest zamieszkana g d y ż pozostałe r o d z i n y mieszkają s t a l e w 7 c h u t o r a c h . W d y n k ó w n i e zaszły dotąd b a r d z i e j i s t o t n e z m i a n y . W przez niektó­ hodowlanych chutorze. Obecnie około 50 r o d z i n , zasobie i c h a r a k t e r z e b u ­ Arczi stawiano dawniej domy �235 RECENZJE p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , n a t o m i a s t n a c h u t o r a c h 1 - i 2-piętrowe. W d o l n e j i c h części trzymano bydło, w najwyższym środkowej owce (w złą p o g o d ę l u b c h o r e ) , piętrze. O d schyłku X I X w . zaczęli b o g a t s i mieszkano wznosić domy zaś n a z krytymi b a l k o n a m i . N o w e d o m y , g ł ó w n i e p i ę t r o w e , j a k d a w n i e j o płaskich d a c h a c h , mają p o 2-3 i z b y n a piętrze, a n a p a r t e r z e pomieszczenie d l a zwierząt. W z n o s i się j e z t r a ­ d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w : k a m i e n i a , d r z e w a i g l i n y . B u d u j e r o d z i n a z pomocą k r e w n y c h i sąsiadów. A ż d o początku X X w . d o t r w a ł y o t w a r t e p a l e n i s k a , zastąpione później k o m i n k a m i , i d o d a t k o w o ż e l a z n y m i p i e c y k a m i . Z a opał służy s u s z o n y n a w ó z b y d l ę c y i c h r u s t . Z pocz. X X w . p o j a w i a ć się zaczęło szkło w o k n a c h . Z m i a n i e uległa f u n k c j a t z w . i z b y p a r a d n e j , która zaczęła służyć c e l o m m i e s z k a l n y m . O b e c n i e w arczyńskich d o m a c h s k r o m n e m e b l e t y p u pojawiają się miejskiego. O d z i e ż A r c z y ń c ó w w y r ó ż n i a ł a się n i e k t ó r y m i szczegółami o d odzieży i c h sąsiadów, szczególnie w u b i o r z e k o b i e c y m . Z w r a c a w n i e j u w a g ę świąteczna n a r z u t k a n o s z o n a przez kobiety, z w a n a czuchaj, przypominająca i charakterystyczny dla Arczynek naszą góralską cuchę. B a r d z o ubiór g ł o w y stanowiła czuchta. b i a n y był s r e b r e m i l i c z n y m i m o n e t a m i , podobnie Arczynki zachowują swój tradycyjny dłużej d o m i a s t . N i e k t ó r e e l e m e n t y wają stosowane zaszły w i ę k s z e j a k w całym Dagestanie. ubiór, a zmieniają dawnej na odzieży, n a co dzień już z a n i e c h a n e , by­ a charakterystyczne jest rozpowszechnienie r e w o l u c j i elementów nawiązujących do u b i o r u w o j s k o w e g o , skowym Z kroju, Obecnie go t y l k o wyjeżdżając p r z y szczególnych o k a z j a c h , n p . n a z n a k żałoby. W m ę s k i m zmiany, rubaszek, szerokich skórzanych pasów. k i e r p c ó w . A r c z y ń c y dbają o s c h l u d n y w y g l ą d . O b e c n i e najstarszych. ubiorze się o d czasów j a k bluz, spodni o w o j ­ Przyjęły e l e m e n t ó w t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ł y się b u r k i o w c z e , p a p a c h y noszą bród a n i w ą s ó w , z w y j ą t k i e m dawny Strój k o b i e t o z d a ­ się też płaszcze. i b u t y podobne Odzież dziewcząt, p o d o b n i e o d z i e ż k o b i e t , j e s t b a r d z i e j t r a d y c y j n a o d odzieży chłopięcej. N i e k t ó r e e l e m e n t y r u dziewcząt, zwłaszcza zaś czuchta, są n e g a t y w n i e do m ę ż c z y ź n i n i e golą g ł ó w , n i e oceniane jak ubio­ przez nauczycieli, dla­ t e g o zaczynają zanikać. P o ż y w i e n i e A r c z y ń c ó w składało się g ł ó w n i e z p r o d u k t ó w mącznych i m l e c z n y c h , m i ę s o j a d a l i g ł ó w n i e w święta i częściej zimą. O b e c n i e u r o z m a i c o n e , m . i n . p r z e z niektóre o w o c e i w a r z y w a , pożywienie t o jest cukier, ale nadal bardziej tradycyjne. N i e m a s p e c j a l n y c h p o t r a w o b r z ę d o w y c h . Z a c h o w a ł o się w i e l e t r a d y c y j n y c h naczyń, d r e w n i a n y c h i g l i n i a n y c h , u ż y w a n y c h o b o k naczyń metalowych. Z m i a n y w życiu r o d z i n n y m A r c z y ń c ó w u w a ż a a u t o r k a za m n i e j w p o r ó w n a n i u ze z m i a n a m i w i c h k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j zaawansowane na skutek t r w a ­ n i a d a w n y c h o b y c z a j ó w i r e l i g i i mahometańskiej. Z m i a n o m n a l e p s z e uległo p o ł o ż e ­ nie kobiety, niektóre zasady wychowywania dzieci, s t o s u n k i między a t a k ż e niektóre n o r m y regulujące życie małżeńskie. Osłabły w i ę z i Rodziny Arczyńców cechuje n i s k a liczebność, n i e t y p o w a dla pokoleniami, rodowe. mahometańskiego D a g e s t a n u . W e d ł u g d a n y c h z 1960 r . n a j w i ę c e j b y ł o w A r c z i r o d z i n 2 - o s o b o w y c h następnie 3 - o s o b o w y c h (62), które r a z e m n i e licząc 57 osób s a m o t n y c h stanowiły p r a w i e (zaliczonych 66°/o ogółu r o d z i n p r z e z autorkę d o ogólnej p o d n i e s i o n e j w t e n sposób d o 247). W 38 r o d z i n a c h 2-, 3-, i 4 - o s o b o w y c h liczby (63), (190), rodzin, głowami i c h b y ł y k o b i e t y . K o b i e t y s t a n o w i ł y też znaczną większość (86°/o) w ś r ó d s a m o t n y c h ; b y ł y t o p r z e w a ż n i e w d o w y . K i l k a n a ś c i e r o d z i n składało się z 3 pokoleń. Postępuje t e n d e n ­ c j a d o s z y b k i e g o u s a m o d z i e l n i a n i a się m ł o d y c h małżeństw. P r z y porównaniu t y c h liczb z d a n y m i z r o k u 1917 u d e r z a bardzo duży liczebności r o d z i n w ciągu t y c h 43 l a t o r a z ogólny s p a d e k l i c z b y m i e s z k a ń c ó w spadek Arczi o b l i s k o 2 2 % . L i c z b a osób s a m o t n y c h w z r o s ł a 7 - k r o t n i e , ilość zaś r o d z i n z k o b i e t a m i w charakterze głów zwiększyła się aż 13 r a z y . W 1917 r . n a j w i ę c e j było rodzin �236 RECENZJE 4-osobowych — 64, t j . 34,5°/o, r o d z i n zaś o d 5 d o 8 osób — 68, t j . 2,5 r a z a w i ę c e j niż w 1960 r . R o d z i n y 3 - p o k o l e n i o w e stanowiły 13,6°/o w o b e c 6,6 /о w 1960 r . O g ó l n a l i c z b a я r o d z i n (bez osób s a m o t n y c h j a k o s a m o d z i e l n y c h nie licząc k i l k u n a s t u rodzin napływowych, jednostek) głównie spadła o 23, t j . o 10,8iVo, Awarców. W 1960 r . wypada w A r c z i 2,7 osób n a 1 d o m w o b e c 4,0 przeciętnie w D a g e s t a n i e , p o d c z a s g d y w 1886 r . b y ł o i c h 3,9 w o b e c 4,6 w Dagestanie. N a spadek l i c z b y ludności w p ł y n ą ł p r z e d e w s z y s t k i m f a k t , że w i e l u A r c z y ń c ó w musiało opuścić swoją t o c z o n e d a n e wskazują zapewne ojczyznę. Przy­ n a osłabienie arczyńskiej społeczności i duże z m i a n y w organizacji r o d z i n n e j . Jego p r z y c z y n a tkwiła m . i n . w zasadniczej reorganizacji jej życia g o s p o d a r c z e g o , a częściowo w i ą z a ł a się z t r u d n y m o k r e s e m w o j e n n y m . N i e k t ó r e z m i a ­ n y są n i e u c h r o n n y m w y n i k i e m osłabienia d a w n y c h n o r m życia r o d z i n n e g o , wających i z i s l a m u . Społeczność arczyńska w y k a z u j e siłę atrakcyjną, s k o r o niektórzy e m i g r a n c i w r a c a j ą jednak wypły­ n a d a l dużą żywotność po latach do swego ojczystego k r a i k u . W y c h o d ź s t w o j e s t o b e c n i e małe, w i ą ż e się g ł ó w n i e z nauką części m ł o d z i e ż y w szkołach średnich, a n a w e t wyższych. Z a c h o w u j e s t a r s z y c h i doświadczonych, zwłaszcza m ę ż c z y z n . W t r w a duża solidarność i zasada w z a j e m n e j Przy zawieraniu małżeństw się n a d a l duży a u t o r y t e t l u d z i r o d z i n a c h i między krewnymi pomocy. kierowali się A r c z y ń c y zwłaszcza d o l a t 3 0 - t y c h . Dziś z a s a d a t a n i e c o zawsze osłabła i w zasadą endogamii, kołchozie A r c z i j e s t 10 o b c y c h k o b i e t — żon A r c z y ń c ó w , i 3 o b c y c h m ę ż c z y z n żonatych z A r c z y n k a m i . Z a ­ warto dotąd t y l k o 2 małżeństwa z przedstawicielami narodów niemuzułmańskich. Częste są n a d a l m a ł ż e ń s t w a m i ę d z y b l i s k i m i k r e w n y m i ( k u z y n a m i ) rodzie. Regułą było d a w n i e j bardzo wczesne zawieranie i w t y m samym małżeństw, żeniono już 12-, 1 4 - l e t n i e d z i e c i , u w a ż a n e j e d n a k za dorosłe. P o d ł o ż e t e g o z w y c z a j u było głównie e k o ­ n o m i c z n e : każda n o w a r o d z i n a miała p r a w o d o nadziału z i e m i . D z i e w c z y n a musiała wnieść s p o r e w i a n o . Z a s a d y l e w i r a t u i s o r o r a t u s t o s o w a n o u A r c z y ń c ó w r z a d k o . D e ­ cydująca którzy dawniej pobierają wola rodziców się z reguły ustąpiła wkrótce swobodnemu p o osiągnięciu raczej wyborowi pełnoletności. młodych, Utrzymał swą w a ż n ą rolę z w y c z a j s w a t ó w i zaręczyn. Dość dokładnie o p i s a n y p r z e z autorkę obrzęd w e s e l n y w i ą ż e się n a d a l z reguły z religijną ceremonią zaślubin. W e s e l e t r w a ł o daw­ n i e j d o t y g o d n i a , o b e c n i e 2-3 d n i , z a w s z e bez m u z y k i i tańców. R o z w o d y n i e należały i n i e należą w Arczi d o rzadkości. I n i c j a t o r e m p r a w n y m r o z w o d u m o ż e być t y l k o m ą ż w e d ł u g zasad mahometańskich (szíriatti) i z a s a d a t a jeszcze n a d a l się u t r z y m u ­ j e . R o d z i c e , t a k m a t k a , j a k i ojciec, d z i e c i , które w y c h o w u j e się w wykazywali z a w s z e dużo t r o s k i i u c z u c i a d l a duchu poszanowania i posłuszeństwa d l a s t a r s z y c h i w c z e s n e g o w d r a ż a n i a d o p r a c y . P r z y u r o d z e n i u się d z i e c k a i pielęgnacji c i a u t r z y m u j e się jeszcze większość d a w n y c h , trądycyjnych Najmniej zmian można się dopatrzeć w obrzędach niemowlę­ zabiegów. pogrzebowych Arczyńców. Dokonują się o n e w e d ł u g zasad muzułmańskich, a l e z e l e m e n t a m i w i e r z e ń i z w y c z a ­ j ó w jeszcze przedmuzułmańskich. O p ł a k i w a n i e z m a r ł e g o p r z e z k o b i e t y n i e j e s t już n a ogół t a k d e m o n s t r a c y j n e , j a k dawniej, ale t r w a bez zmian zachowywanie żałoby p r z e z w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w społeczności w ciągu 5-6 d n i , p r z e z w s z y s t k i c h zaś k r e w ­ n y c h 40 d n i , m a n i f e s t o w a n e m . i n . przez noszenie starej n a zewnątrz. Niektóre odzieży wdowy ciemnego k o l o r u , a także f u t r z a n y c h s z u b włosem zachowują p r z e z szereg l a t . R o d z i n a urządza n a j m n i e j 3 - k r o t n i e w s p o m i n k i z m a r ł e g o żałobę połączone ze stypą. S t a r c y urządzają p o d o b n e p r z y j ę c i a - o b r z ę d y n a w e t za s w e g o życia. W życiu rodzinno-społecznym A r c z y ń c ó w z a c h o w a ł o się jeszcze s p o r o n y c h zasad, p r z e s t r z e g a n y c h w i e k u . Przyczyniają przez l u d z i starych, a nawet liczne kobiety w się o n e d o u t r z y m a n i a k o b i e t i d z i e w c z ą t w społeczno-towarzyskiego, a także d o o b a r c z a n i a izolacji i c h nadmierną pracą. W tradycyj­ średnim o d życia rodzinach �237 RECENZJE przestrzega się n a ogół r e l i g i j n y c h świąt i p o s t ó w p o m i m o d ł u g o t r w a ł e g o już ł y w a n i a a g i t a c j i a n t y r e l i g i j n e j , zwłaszcza ze s t r o n y szkoły. D a w n i e j oddzia­ meczety (było i c h w A r c z i 4 i 2 w c h u t o r a c h ) s t a n o w i ł y g ł ó w n e ośrodki życia społecznego mężczyzn. Arczyńcy w zetknęli się z n a u c z a n i e m w szkole świeckiej dopiero po rewolucji, 1930 r . Istniała t u z d a w n a , j a k w większości w s i dagestańskich, maleńka szkółka przy meczecie z a r a b s k i m językiem nauczania. W umiało czytać i pisać. K i l k u A r c z y ń c ó w 1926 r . t y l k o o k o ł o 30 m ę ż c z y z n osiągnęło niegdyś, w X V I I I i X I X w . sto­ s u n k o w o dużą w i e d z ę , a j e d e n z n i c h z n a n y b y ł s z e r o k o w D a g e s t a n i e . Jego w n u k , ż y j ą c y n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , znał d o b r z e k i l k a j ę z y k ó w k a u k a s k i c h o r a z a r a b s k i i r o s y j s k i i pomagał w b a d a n i a c h r o s y j s k i e m u językoznawcy D i r r o w i . W w A r c z i n i e umiał p o r o s y j s k u . W 1926 r . n i k t 1930 r . u r u c h o m i o n o w A r c z i szkołę z a w a r c k i m j ę z y k i e m n a u c z a n i a , g d z i e 12 c h ł o p c ó w zaczęło się uczyć c z y t a n i a i rachunków. W p a ­ rę l a t później czytania szkołę, w objęto n a u c z a n i e m i p i s a n i a (po a w a r c k u ) wszystkie której o d k l a s y t r z e c i e j nauką jęz. a w a r c k i e g o . dzieci. Równolegle w ś r ó d dorosłych O b e c n i e prowadzi Szkoła o d g r y w a się naukę w prowadzono posiada Arczi naukę 8-klasową jęz. r o s y j s k i m z uboczną dużą rolę w p r o p a g o w a n i u s t y c z n y c h zasad życia, w u p o w s z e c h n i a n i u j ę z y k a r o s y j s k i e g o nowych, i t p . Sporo socjali­ arczyńskich c h ł o p c ó w osiągnęło w y k s z t a ł c e n i e średnie, a n a w e t w y ż s z e . P r z e d k i l k u l a t y zaczęły naukę w średnich szkołach medycznych i pedagogicznych pierwsze 4 dziewczęta z Arczi. Poważny problem w wiedniego rozwoju oświaty w ś r ó d A r c z y ń c ó w języka. W ł a s n y i c h język, z n a n y stanowił w y b ó r dący t y l k o j ę z y k i e m m ó w i o n y m , n i e n a d a w a ł się d o n a u k i s z k o l n e j . więc język a w a r c k i , bardziej wowy Spośród 546 p r z e b a d a n y c h syjski Wprowadzono r o z w i n i ę t y , o d 1965 r . zaś j ę z y k r o s y j s k i j a k o o d 3 k l a s y . Społeczność odpo­ właściwie s a m y m t y l k o Arczyńcom, bę­ arczyńska jest w wysokim osób 8 8 % znało j ę z y k a w a r c k i stopniu podsta­ wielojęzyczna. (95% mężczyzn), 3 6 % r o ­ ( n a j w i ę c e j m ł o d y c h i m ę ż c z y z n ) , 2 7 , 8 % j ę z y k łachcki ( p r z e w a ż n i e s t a r s i ) . N i e ­ którzy znają też i n n e j ę z y k i dagestańskie, a także azerbejdżański (33) i a r a b s k i (7). D z i e c i w s z k o l e m ó w i ą m i ę d z y sobą t y l k o p o arczyńsku. T a k ż e w r o d z i n a c h miesza­ n y c h c o d z i e n n y m j ę z y k i e m j e s t arczyński. Zdumiewające m o ż e się w y d a ć , że p r z y swej endogamii i posiadaniu własnego j ę z y k a n i e w y t w o r z y l i A r c z y ń c y s w e g o o d r ę b n e g o f o l k l o r u . Ś p i e w a j ą pieśni w języ­ k a c h s w y c h sąsiadów, a w a r c k i e i łachckie, a także azerbejdżańskie i r o s y j s k i e , tańczą lezginkę. P o d o b n y b r a k w ł a s n e g o f o l k l o r u w y s t ę p u j e w ś r ó d niektórych i n n y c h , m a ­ łych n a r o d ó w k a u k a s k i c h . A u t o r k a n i e w s p o m n i a ł a niestety o istnieniu lub braku arczyńskich opowieści, l e g e n d , przysłów, a także m e l o d i i , choć w s p o m i n a o odległych, tradycyjnych przekazach. Bardzo niewiele też napisała o życiu t o w a r z y s k i m i są­ siedzkim. Z m i a n y , j a k i e się dokonują w s f e r z e j ę z y k a o r a z różnych d z i e d z i n kultury Ar­ czyńców, są z g o d n e z o g ó l n y m n u r t e m p r z e m i a n , j a k i m o b e c n i e podlegają m a ł e n a ­ r o d y D a g e s t a n u i w ogóle Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . D o k o n u j e się zbliżenie Arczyńców d o sąsiedniego, w i ę k s z e g o n a r o d u , j a k i m są d l a n i c h A w a r c y , o r a z z e s p a l a n i e dzięki j ę z y k o w i r o s y j s k i e m u w j e d e n naród dagestański. Z d a n i e m a u t o r k i , zdają s o b i e c o r a z bardziej s p r a w ę z przynależności n i e t y l k o d o s w e j małej e t n i c z n e j , a l e i d o n a r o d u dagestańskiego. W s p i s i e p o w s z e c h n y m się i c h Arczyńcy grupy z 1959 r . A r c z y ń c y określili się o f i c j a l n i e j a k o A w a r c y , a l e m o ż l i w e j e s t , że w przyszłości określą się o n i j a k o Dagestańczycy. Przedstawiony p r z e z G . A . S e r g i e j e w ą o b r a z losów i życia A r c z y ń c ó w że u t r z y m y w a l i się o n i aż d o l a t 2 0 - t y c h n a s z e g o w i e k u w n a r o d ó w i o d z m i a n dokonujących się w izolacji wskazuje, o d sąsiednich świecie, n a k t ó r e g o dość b l i s k i c h peryfe- �238 RECENZJE r i a c h przyszło i m żyć. R e p r e z e n t o w a l i przy t y m stosunkowo wysoki poziom rozwoju g o s p o d a r c z e g o , p r o w a d z ą c r o z w i n i ę t ą h o d o w l ę o w i e c i bydła o r a z s k r o m n e r o l n i c t w o , na miarę wysokogórskich możliwości. P o z i o m i c h całej k u l t u r y do drugiej połowy X I X w . n i e odbiegał i s t o t n i e o d p o z i o m u życia i k u l t u r y n a s z y c h górali, k t ó r z y p r z e ­ cież należeli d o n a r o d u z n a c z n i e b a r d z i e j r o z w i n i ę t e g o niż sąsiedzi A r c z y ń c ó w . Z a ­ leżni o d s w y c h s i l n i e j s z y c h sąsiadów n i e p o d l e g a l i przecież A r c z y ń c y bezpośrednio u c i s k o w i f e u d a l n e m u , b y l i społecznością l u d z i w o l n y c h , rządzących się s w o i m i p r a ­ wami, choć opartymi o nakazy wspólnej Wpływy gospodarki drobnotowarowej i s t o t n i e n a ż y c i e arczyńskiej wielu narodom religii mahometańskiej. o r a z w y c h o d ź s t w o za z a r o b k a m i n i e w p ł y n ę ł y społeczności. D o p i e r o r a d y k a l n e przekształcenie n i z a c j i arczyńskiej g o s p o d a r k i p r z e z założenie kołchozu, w p r o w a d z e n i e s z k o l n i c t w a , a także objęcie m ę ż c z y z n o b o w i ą z k i e m p o w s z e c h n e j orga­ powszechnego służby wojskowej zetknęło A r c z y ń c ó w bezpośrednio ze ś w i a t e m zupełnie i n n y m niż i c h w ł a s n y ogra­ n i c z o n y d o p o d o b n y c h i m sąsiadów. K o n f r o n t a c j a t a , t r w a j ą c a już b l i s k o 50 l a t , n i e d o p r o w a d z i ł a d o załamania się arczyńskiego o b y c z a j u się d o r a d z i e c k i e g o i s t y l u życia. Przystosowanie s y s t e m u gospodarczego i powszechnego s y s t e m u oświaty n i e n a ­ ruszyło j e d n a k i s t o t n i e p o d s t a w i n o r m określających w e w n ę t r z n e ż y c i e Zanikły n a j b a r d z i e j n i e r a c j o n a l n e zasady, uprzedzenia Arczyńców. i przesądy, m . i n . d o t y c z ą c e s y t u a c j i k o b i e t . A r c z y ń c y p o z o s t a l i sobą, z a c h o w a l i s w ó j s t y l życia i język, uczą się n a w e t o s i a d l i u n i c h p r z e d s t a w i c i e l e którego i n n y c h narodów. Z o p i s u a u t o r k i wy­ łania się społeczność z w a r t a , s o l i d a r n a , p r z y w i ą z a n a d o s w e g o s y s t e m u wartości a l e przyjmująca już i rozumiejąca k o r z y s t n e d l a n i e j z d o b y c z e c y w i l i z a c y j n e i u s t r o j o w e . Społeczność t a znalazła już s w e m i e j s c e w w i e l k i m społeczeństwie r a d z i e c k i m . M o ż ­ n a sądzić, że w a r u n k i e k o l o g i c z n e , w których n a d a l żyją A r c z y ń c y , o r a z i c h o b e c n y t y p g o s p o d a r k i , który s t a n o w i w g r u n c i e r z e c z y kontynuację i c h d a w n e j gospodarki, będą sprzyjać u t r z y m y w a n i u się j ę z y k o w e j i k u l t u r o w e j odrębności A r c z y ń c ó w j e s z ­ cze p r z e z długi czas. M a ł e społeczności e t n i c z n e mają t e r a z w Z w i ą z k u duże szanse n a u t r z y m a n i e s w e j kulturę całego społeczeństwa radzieckiego. Edward LEW ABRAMOWICZ od matierinskogo roda Radzieckim s p e c y f i k i i odrębności k u l t u r o w e j , która w z b o g a c a FAJNBERG, к sosiedskoj Obszczestwiennyj obszczinie, stroj eskimosow Pietraszek i aleutow, M o s k w a 1964, ss. 257, r y c . 24, m a p 4. P r o b l e m a t y k a u s t r o j u społecznego E s k i m o s ó w o r a z b l i s k i c h i m k u l t u r o w o A l e u ­ tow o d l a t absorbuje uwagę w i e l u badaczy. O m a w i a n a praca s t a n o w i r e z u l t a t w i e ­ l o l e t n i c h studiów a u t o r a n a d t y m z a g a d n i e n i e m i j e s t najnowszą pozycją z t e g o z a k r e s u w b i b l i o g r a f i i r a d z i e c k i e j . D o b r a znajomość l i t e r a t u r y t e m a t u ułatwiła L . A . F a j n b e r g o w i bibliograficzną dokumentację t e k s t u , p r z y c z y m n i e j a k o d o d a t k o w y m , 1 L . A . F a j n b e r g , К woprosu o rodowom stroje u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1955 ( r e c e n z j a А . К o j d e с к a, „ L u d " , t . 4 4 : 1959); t e n ż e , К woprosu o rodowom stroje Aleutow, „ K r a t k i e S o o b s z c z e n i j a Instituía E t n o g r a f i i " , t. 2 3 : 1955; t e n ż e , Sowriemiennoje położenie eskimosow (1940-1960) i problema ich buduszczego w trudach etnografów SSZA i Kanady, [ w : ] Sowriemiennaja amierykanskaja etnografija, M o s k w a 1963; t e n ż e , Wkład amierykanskich Eskimosow w oswojeni je Arktiki, [ w : ] Kultura indie jcew wkład koriennogo nasielenija Amieriki w mirowoju kulturu, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i I . A . Z o ł o t a r i e w s k i e j , M o s k w a 1963 ( r e c e n z j a : W . D y n o w s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 8: 1964, s. 363-369). 1 �239 RECENZJE zewnętrznym d o w o d e m potwierdzającym w y k o r z y s t a n i e olbrzymiej ilości m a t e r i a ł ó w j e s t w y k a z b i b l i o g r a f i i z a w i e r a j ą c y 334 p o z y c j e obejmujące p r a c e z X I X i X X s t u l e ­ cia. Książka z a w i e r a wiele i n f o r m a c j i o k o n t a k t a c h Eskimosów z Europejczykami, i c h h i s t o r i i e t n i c z n e j , k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , społecznej i d u c h o w e j , w a ż n y c h n i e t y l k o d l a e t n o g r a f a , l e c z także d l a a r c h e o l o g a i historyka kultury. K r ó t k i „ W s t ę p " (s. 3-8) r o z p o c z y n a się charakterystyką dotychczasowych poglą­ d ó w n a t e m a t u s t r o j u r o d o w e g o Eskimosów. P o d k r e ś l o n o w n i m , iż k w e s t i ą budzącą szereg kontrowersji jest zagadnienie eskimoskiego rodu matriarchalnego. t e o r i i t z w . k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , W . S c h m i d t o r a z F. G r a e b n e r do tych grup etnicznych, d l a których typowa była wielka zaliczają Twórcy Eskimosów rodzina patriarchalna. M i m o t o przyznają j e d n a k , że k u l t u r a e s k i m o s k a p r z e p o j o n a jest szeregiem tów n i e wyjaśniają. cechujących szeregu ustrój opracowań m a t r i a r c h a l n y , których poświęconych pochodzenia kulturze eskimoskiej, K. elemen­ Autor B i r k e t - S m i t h sądzi, społeczności t e j obce ongiś b y ł o pojęcie r o d u , a p o d o b n y p o g l ą d r e p r e z e n t o w a n y także w problemu pracach kanadyjskiego J . Madernera etnografa dowodzącego, że D. Jennesa i austriackiego podstawową jednostką że jest badacza tego społeczną była u Eskimosów r o d z i n a . D o d r u g i e j g r u p y u c z o n y c h , odrzucających p o w y ż s z e p o g l ą d y i stojących n a s t a ­ n o w i s k u występowania u Eskimosów rosyjski Azji badacz uznający, ludów że jeszcze p o d k o n i e c j e d n a k z grona t y c h badaczy na podstawie zachowanych r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , należą: W . północno-wschodniej, W. X I X s t u l e c i a istniały Bogoraz tutaj oraz rody n i e zrekonstruował eskimoskiego Thalbitzer, E. W . Nelson totemiczne. Nikt rodu matriarchalnego w ś r ó d t e j społeczności l i c z n y c h p r z e ż y t k ó w k u l t u r o w y c h . T r u d t e n podjął a u t o r r e c e n z o w a n e j p r a c y składającej się — n i e licząc w s t ę p u i z a ­ kończenia — z sześciu r o z d z i a ł ó w . P i e r w s z y z n i c h , z a t y t u ł o w a n y „ I z e t n i c z e s k o j eskimosskogo naroda" (s. 9-34), z a w i e r a glądów n a t e m a t etnogenezy i praojczyzny poteza o m i g r a c y j n y m pochodzeniu leńskich myśliwych o mongolskiej zachodniej praojczyźnie — — K. Rasmussen 2 go o d p o t o m k ó w m a d i H. Bandi , 3 H . C o l l i n s , c h a r a k t e r y s t y k a poglądów hipoteza reprezentowa­ 4 n y c h p r z e z t z w . autochtonistów stojących n a g r u n c i e p ó ł n o c n o - w s c h o d n i o tzn. beringomorskiej praojczyzny po­ Eskimosów. Znalazła się w i ę c w n i m h i ­ tego n a r o d u wywodząca Europy istorii omówienie w s z y s t k i c h dotychczasowych azjatyckiej, Eskimosów — J . G i d d i n g s , M . L e w i n , oraz 5 6 uzna­ w a n e p r z e z a u t o r a s t a n o w i s k o , j a k o b y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i a A l a s k a była praojczyzną k u l t u r y eskimoskiej, o czym i inni zwolennicy t e g o poglądu. W d a l s z y c h p a r t i a c h rozdziału o p r a c o w a n e g o n a p o d s t a w i e pisali Ch. Czard , K. B i r k e t - S m i t h nielicznych jeszcze źródeł a r c h e o l o g i c z n y c h 7 zajmuje się a u t o r p r o b l e m e m 8 rozwoju kultury eski­ m o s k i e j o r a z j e j k o n t a k t a m i z kulturą sąsiednich p o p u l a c j i . K . R a s m u s s e n , Eskimos and stone age peoples, [ w : ] Proc. of the 5th Pacific Congr. Canada 1933, v . I V , T o r o n t o 1934, s. 2767-2772. H . B a n d i , Die Frage eines Zusammenhanges zwischen dem Magdalenien und der Eskimokultur, „Jahrbuch d e r S c h w e i z e r i s c h e n G e s e l l s c h a f t für Urgeschichte", Z u r i c h 1950, s. 75-92. H. C o l l i n s , Radiocarbon dating in the Arctic, „American A n t i q u i t y " , v o l . 13: 1953, n r 3, s. 199; t e n ż e , A r c t i c A r e a , M e x i c o 1954. J . G i d d i n g s , The archaeology of Bering strait, „Current Antropology", v o l . 1 : 1960 n r 2, s. 130. M . L e w i n , Etníczeskaja antropológica i problemy etnogeneza narodów Dalnego Wostoka, M o s k w a 1958, s. 212-218, 238-248. С h . C z a r d , The western roots of Eskimo culture, „Actas del X X X I I I C o n ­ gres I n t e r , de A m e r i c a n " , v o l . 1 1 : 1959; t e n ż e , Proischożdienie chozjajstwa morskich ochotników siewiernoj czasti Tichogo Okieana, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1935. K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1959. 2 Science 3 4 5 6 7 8 �RECENZJE Zasygnalizowane powyżej etnograficzne r o z w a ż a n i a zamykają p r o b l e m a t y k ę roz­ działu I o r a z poprzedzają o m ó w i e n i e k o n t a k t ó w Eskimosów z p r z y b y s z a m i z odległej E u r o p y , k t ó r y m p o ś w i ę c o n y j e s t rozdział I I z a t y t u ł o w a n y „ I z i s t o r i i k o n t a k t ó w Eski­ m o s o w z E w r o p e j c a m i — X I naczało X X w . " (s. 35-86). R o z d z i a ł t e n przyciąga c z y ­ telnika mało z n a n y m i f a k t a m i z zakresu omawianych w n i m zagadnień. Faktem t a k i m j e s t n p . s t w i e r d z e n i e , iż w początkach d r u g i e g o tysiąclecia n a s z e j e r y o s i e d l i l i się n a w y b r z e ż a c h G r e n l a n d i i p r z y b y s z e wijające Z w i ę z ł o ś ć ujęcia z a w a r t e j czowych z o d l e g ł e j I s l a n d i i , którzy założyli t a m r o z ­ się p r z e z następne s t u l e c i a d w i e k o l o n i e — E s t e r b j u g d e n i w rozdziale p r o b l e m a t y k i rozwiązana Westerbjugden. została drogą rze­ i b a r d z o s k o n d e n s o w a n y c h opisów, a p o n a d t o z r e z y g n o w a n o w n i m z p r e ­ z e n t a c j i t r a s podróży poszczególnych żeglarzy, w y p r a w i ekspedycji, które w i o n o n a m a p a c h włączonych do t e k s t u . Wiadomości o o d k r y c i a c h przedsta­ geograficznych 9 d o k o n a n y c h n a o b s z a r a c h z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z E s k i m o s ó w połączono w rozdziale z informacją o w p ł y w i e t y c h odkryć n a kulturę eskimoską, która p r z e z s t u l e c i a stała na n i s k i m stopniu rozwoju. Jeśli i d z i e o kulturę materialną, t o pobieżnie p r z e d s t a w i o n o zatytułowanym „Kratkij mosow" oczerk (s. 87-110). R o z d z i a ł rasselenija, chozjajstwa rozpoczyna ją w rozdziale I I I i materialnoj kultury się charakterystyką rozsiedlenia Eski­ Aleutow, k t ó r z y w l i c z b i e 4000 t y s . osób mieszkają n a w y s p a c h a l e u c k i c h należących d o S t a ­ nów Zjednoczonych wchodzących Cieśniny w A m e r y k i Północnej skład Beringa, przy północno-zachodniej ZSRR. czym o r a z 400 osób n a W y s p a c h Eskimosi natomiast 60-ciotysięczna rozsiedleni populacja Komandorskich są p o o b u s t r o n a c h zamieszkuje na obszarach A m e r y k i o r a z G r e n l a n d i i , a o k o ł o 1100 osób r o z s i e d l o n y c h n a północno-wschodnich rubieżach P ó ł w y s p u Opis gospodarki eskimoskiej rozpoczyna jest Czukockiego. się charakterystyką p o l o w a n i a n a s s a k i morskie, łowiectwa lądowego i rybołówstwa. W d a l s z y c h p a r t i a c h książki p o ś w i ę c o n y c h t r a d y c y j n e j k u l t u r z e m a t e r i a l n e j o m ó ­ w i o n e zostały: b u d o w n i c t w o , odzież, p o ż y w i e n i e i s z t u k a . W s z y s t k o w f o r m i e bardzo skrótowej, z zaznaczeniem n a j i s t o t n i e j s z y c h s p r a w z tego zakresu. Dużo m a t e r i a ł u p o z n a w c z e g o d l a r o z p a t r y w a n e j rozdział I V „ P r o i z w o d s t w i e n n y e o t n o s z e n i j a i formy w książce p r o b l e m a t y k i w n o s i sobstwiennosti w eskimoskom o b s z c z e s t w i e " (s. 111-141). T u t a j r o z p a t r u j e a u t o r w p ł y w w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h n a charakter osadnictwa eskimoskiego, formy gospodarki kolektywnej i indywidualnej, o m a w i a j a r m a r k i , n i e w o l n i c t w o o r a z potlatch działu z n a j d u j e się m a t e r i a ł d o w o d o w y i j e g o ewolucję. W w i e l u p a r t i a c h r o z ­ n a t o , że k u l t u r a Eskimosów r z a d k o s p o t y k a n y p r z y k ł a d d o s t o s o w a n i a się c z ł o w i e k a d o w a r u n k ó w reprezentuje występujących w s t r e f i e a r k t y c z n e j . W a ż n ą r o l ę w kształtowaniu k o n s o l i d a c j i społecznej właściwej E s k i m o s o m odegrały w p e w n y m s t o p n i u w a r u n k i k l i m a t y c z n e . W t y m s u r o w y m śro­ d o w i s k u a r k t y c z n y m t w o r z y ł y się p r z e z w i e k i n o r m y postępowania społecznego n a ­ c e c h o w a n e d a l e k o i d ą c y m a l t r u i z m e m . G o s p o d a r k a e s k i m o s k a polegała n a w s p ó l n o c i e posiadającej określone n o r m y z w y c z a j o w e , które n i e u w s z y s t k i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h były jednakowe. wszystkie Z a własność osobistą uważano jeszcze pod koniec p r a w i e sprzęty d o m o w e i g o s p o d a r c z e g o użytku — harpuny, kajaki, n a r t y i t p . Własność osobista znaczona była XIX stulecia sanie, k a r p i e , odzież, tamgami , 10 podobnie T y t u ł y m a p : 1. K a r t a e k s p e d i c i j końca X V I naczała X V I I I w . w r e j o n r a s s i e l e n i j a E s k i m o s o w ; 2 . K a r t a e k s p e d i c i j 1763-1867 g g . ; 3. K a r t a o t k r i t i j końca X I X naczała X X w . ; 4. K a r t a o s w o i e n i j a S i e w i e r a w 40-e g o d y X X w . T a m g i — z n a k i własnościowe z w a n e w naszej l i t e r a t u r z e p o d nazwą g m e r k ó w . O s t a t n i o ukazała się książka poświęcona t a m g o m l u d ó w S y b e r i i . J . B . S i m c z e n к o, Tamgi narodów Sibiři XVII wieka, M o s k w a 1965. 9 1 0 �241 RECENZJE jak u i n n y c h ludów strefy arktycznej oraz mieszkających poza j e j zasięgiem. Za własność osobistą u w a ż a n o także u większości E s k i m o s ó w p e w n e o d c i n k i r z e k , w k t ó ­ r y c h u p r a w i a n o r y b o ł ó w s t w o . P o d k r e ś l i ć t u t a j należy, że — z d a n i e m D . J e n n e s s a — t e r e n y m y ś l i w s k i e i r y b a c k i e s t a n o w i ł y własność poszczególnych g r u p l o k a l n y c h . P o ­ glądowi t e m u przeczy o p i n i a K . B i r k e t - S m i t h a , uważającego dla całej społeczności eskimoskiej. Oczywiście w różnych tereny te za okresach wspólne historycznych, a także w różnych społecznościach l o k a l n y c h s p r a w y t e w y g l ą d a ł y o d m i e n n i e . i c h p r z e d s t a w i ł a u t o r n a k a r t k a c h książki, opierając się n a b o g a t y m Obraz materiale za­ c z e r p n i ę t y m z s z e r e g u p u b l i k a c j i . W y n i k a z n i c h , że z a s a d y w s p ó l n e j własności u l e ­ gały p r z e z w i e k i w i e l u m o d y f i k a c j o m , od centrów np. w cywilizacyjnych, w i e l u rejonach według ustalonych stare stąd też w normy rejonach społeczne zdobycz z polowań u p r a w i a n y c h w norm. Myśliwy otrzymywał oddalonych zachowały zazwyczaj się najbardziej najdłużej. Tak dzielona była pojedynkę stosunkowo małą część s w o j e j z d o b y c z y , resztę n a t o m i a s t d z i e l o n o m i ę d z y pozostałych m y ś l i w y c h o r a z c z ł o n ­ k ó w o s a d y n i e biorących udziału w p o l o w a n i u z p o w o d u gospodarczych. choroby l u b p i l n y c h prac N i e są t o o c z y w i ś c i e w s z y s t k i e f a k t y z z a k r e s u t e j p r o b l e m a t y k i , k t ó ­ r e u w z g l ę d n i o n o w tekście p r a c y . P o d k r e ś l i ć j e d n a k należy, że z treści j e j w y n i k a , iż s t o s u n k i własności w społeczeństwie e s k i m o s k i m z a c h o w a ł y c h a r a k t e r r o d o w y do początków X X stulecia. Ciekawy zespół zagadnień p r z e d s t a w i a t e g o traktującej L . A . F a j n b e r g w części rozdziału c z w a r ­ o jarmarkach i niewolnictwie. Miejsca targowe znajdowały się z a ­ z w y c z a j n a p o g r a n i c z u d w ó c h różnych g r u p e s k i m o s k i c h , a h a n d e l o d b y w a ł się drogą w y m i a n y . M i a r ą wartości b y ł y skóry w y d e r l u b b o b r ó w . U niektórych g r u p l o k a l n y c h jarmarki nabrały z c z a s e m f o r m świąt, p o d c z a s których o d b y w a ł y dzaju ceremonie obrzędowe z towarzyszeniem się r ó ż n e g o r o ­ tańców. P o n a d t o E s k i m o s i z w y b r z e ż y Ameryki Północnej u t r z y m y w a l i k o n t a k t y h a n d l o w e z p l e m i o n a m i indiańskimi t e g o obszaru, a z często też ze swymi współplemieńcami północno-wschodniego cypla Azji. Jednym ongiś potlatch z ciekawszych 1 1 przejawów życia społecznego E s k i m o s ó w i A l e u t o w był n a w i ą z u j ą c y p e w n y m i e l e m e n t a m i d o ceremoniału p o t l a c z o w e g o w ł a ­ ś c i w e g o I n d i a n o m P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a A m e r y k i P ó ł n o c n e j , których sie­ d z i b y ciągnęły się w ą s k i m p a s m e m Ya- przybrzeżnym na obszarach m i ę d z y zatoką k u t a t n a p o ł u d n i o w e j A l a s c e a ujściem r z e k i K o l u m b i i . E s k i m o s i A l a s k i pierwszą zdobycz młodego myśliwego l u b pierwszą zdobycz w nowym w i e c k i m j a k n a j w i ę k s z e j ilości l u d z i . P o d o b n i e c z y n i l i i c h p o b r a t y m c y rozdawali sezonie ło­ z olbrzymich o b s z a r ó w A m e r y k i P ó ł n o c n e j i G r e n l a n d i i . P o n a d t o p r a k t y k o w a n o szereg i n n y c h f o r m p o t l a c z o w y c h , które t o w a r z y s z y ł y c e r e m o n i o m z w i ą z a n y m ze śmiercią, n a s t a n i e m cie­ płej p o r y r o k u , n i e r a z u r o d z i n o m i i n n y m . P o d c z a s t y c h o f i c j a l n y c h uroczystości o b ­ darowywano przybyszów darami, z których najcenniejsze otrzymywali najbogatsi goście z i n n y c h g r u p p l e m i e n n y c h . Anonsując p o w y ż s z ą p r o b l e m a t y k ę składającą n a uroczystości p o t l a c z o w e w a r t o zaznaczyć, że r e c e n z o w a n a książka z a w i e r a innych ciekawych Najistotniejszy się szereg u w a g , które w z b o g a c a j ą dotychczasową w i e d z ę z t e g o z a k r e s u . m a t e r i a ł dotyczący p r o b l e m a t y k i r o z p a t r y w a n e j r a rozdział piąty z a t y t u ł o w a n y „ R o d o - p l e m i e n n a j a o r g a n i z a c i j a w książce z a w i e ­ Eskimosow i Aleutow i j e j r a z ł o ż e n i e " (s. 142-213), w k t ó r y m p o d d a n o a n a l i z i e strukturę p l e m i e n n o - r o d o w ą poświęcając siedzkiej sporo miejsca i i n n y m przejawom przeżytkom ustroju rodowego, instytucji wspólnoty są­ życia społecznego. N a t e m a t t e g o obrzędu w k u l t u r z e I n d i a n pisała w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e K . M a ł k o w s k a , w a r t y k u l e p t . Potlach. Jego rola w kulturze Indian północno-za­ chodniego wybrzeża Kanady, „Etnografia P o l s k a " , t . 10: 1966, s. 339-375. 1 1 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVII/1 �242 RECENZJE Pisząc o p o d z i a l e ogólną informację z posiadała nich s u f i k s u -miut. plemiennym w na temat nazwę tę p r o b l e m a t y k ę w p r o w a d z a nazewnictwa pochodzącą poszczególnych od zamieszkiwanego Z c h w i l ą p r z e s i e d l e n i a się w L. A. Fajnberg g r u p Eskimosów. terytorium z Każda dodatkiem i n n y r e j o n następowała z m i a n a nazwy. Skład g r u p y n i e b y ł n i g d y stały z p o w o d u ciągłego p r z e s i e d l a n i a się poszczególnych rodzin. Ponadto dzielili siebie według cytowanej niezależnie w od nazw książce i n f o r m a c j i L . A . Z a g o s k i n a osiedli i rejonów także e t n o n i m y pochodzenia p r z y d o m k o w e g o k t ó r e zmusiły słabszych sąsiadów XX stulecia zachowane oraz p e w n e urobionego od nazw do zmiany przezwiska rodowe zamieszkania". „tubylcy gdyż spotykano grup plemiennych, Jeszcze w l u b plemienne, elementy k u l t u r o w e , j a k n p . obyczaj poprzedniego rozsiedlenia, początkach wspólnota t e r y t o r i a l n a zemsty r o d o w e j , były pozostałością podziału n a o d d z i e l n e g r u p y p l e m i e n n e , które d o X V I I I s t u l e c i a s t a n o ­ w i ł y z w a r t e zespoły społeczno-organizacyjne. Ś w i a d c z y o t y m m . i n . z w y c z a j wysyła­ n i a p o s ł a ń c ó w d o zaprzyjaźnionych g r u p p l e m i e n n y c h z prośbą o w z i ę c i e p r z e z n i c h udziału w w y p r a w a c h w o j e n n y c h l u b z a p r a s z a n i e żymu, d o p r a c y p r z y s t a w i a n i u t z w . ka- t j . d o m u d l a mężczyzn. D o m y te, k t ó r e należało łączyć z m a t r i a r c h a t e m , s t a ­ nowiły miejsce powały Wewnątrz chłopc3 gromadzenia one wśród spano, każymu się m ę ż c z y z n w c h w i l a c h w o l n y c h o d p o l o w a ń . W y s t ę ­ Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona organizowano do połowy narady, pracowano. p o ukończeniu 5 l a t o t r z y m y w a l i p r a w o z a j m o w a n i a r Na XIX wyspie miejsca stulecia. Nuniwak w d o m u dla mężczyzn. T u t a j s ę d z i w i s t a r c y p r z e k a z y w a l i i m t r a d y c j e p l e m i e n n e , z a p o z n a w a l i zwyczajami i obyczajami do zajmowanego krewieństwa grupy. Wewnątrz o b o w i ą z y w a ł ścisły r y g o r w m i e j s c a . M i e s z k a ń c y każymu rozmieszczali i s t a n o w i s k a społecznego. K o b i e t y ze odniesieniu się w e d ł u g s t o p n i a p o ­ zobowiązane b y ł y dostarczać poży­ w i e n i a m ę ż c z y z n o m z g r o m a d z o n y m w t a k i m d o m u , a p r z e z dłuższy o k r e s m o g ł y p r z e ­ b y w a ć w j e g o w n ę t r z u t y l k o p o d c z a s d n i świątecznych. Dla problematyki rozpatrywanej przez L. A . Fajnberga istotne jest zachowanie u E s k i m o s ó w A l a s k i i n s t y t u c j i seniorów, która s t a n o w i d a l e k i e r e m i n i s c e n c j e tury rodowej. P r a k t y k o w a n y t u jest do dzisiaj zwyczaj struk­ posiedzeń starców, p o d c z a s których z a ł a t w i a się w a ż n i e j s z e s p r a w y . W ś r ó d E s k i m o s ó w L a b r a d o r u d e c y z j e , j a k i e zapadną na takim istnienie wśród s p o t k a n i u , mają c h a r a k t e r obowiązujący. po l i n i i a przedmioty wspólne wyspy były nosili na c o d z i e n n e g o użytku i broń o z d a b i a n o z w i e r z ą t . Często n a grobach mieszkańcy totemowej są w e d ł u g na w ś r ó d których w y m i e n i a o n w i l k a , sokoła, w r o n ę — w s z y s t k i e d z i e d z i c z o n e grupy rodowej dowodem totemy, Członkowie organizacji Ponadto E. W . N e l s o n a męskiej. Eskimosów sobie części danego zwierzęcia, stylizowanymi postaciami tych umieszczano wyobrażenia totemów, a według M . L a n t i s a , Nuniwak czcili nie tylko dla rodziny, „zwierzęta-pomocników", ale d l a w s z y s t k i c h zwane które inogo, spokrewnionych ze sobą osób. N a z a c h o d n i c h o b s z a r a c h A l a s k i s p o w i n o w a c e n i ze sobą c z ł o n k o w i e j e d n e j py z a j m o w a l i wspólne koczowisko. Mieszkaniec przeciwstawiany w zwany j e s t g r e n l a n d z k i e u-jo-ruk „dziecko s i o s t r y " . O d p o w i e d n i k i e m gru­ a-um-ta, był c z ł o w i e k o w i „ m o j e g o k l a n u " , k t ó r e g o u w a ż a n o za u-jo-huk, tłumaczeniu d o s ł o w n y m z n a c z y u-jo-huk obcego k o c z o w i s k a , co alaskańskiego u ż y w a n e n a określenie r o d u , n a czele którego stał p r a w d o p o d o b n i e w u j ze s t r o n y m a t k i . W W i obrębie wszystkich grup eskimoskich występowała poliandria i poligamia. k u l t u r z e i c h z a c h o w a ł y się jeszcze d o p o c z ą t k ó w X I X s t u l e c i a szczątki l e w i r a t u s o r o r a t u . W n o s i ć z t e g o można, że n a e t a p i e o r g a n i z a c j i r o d o w e j poligamia i po­ l i a n d r i a r e a l i z o w a ł y się w f o r m i e ożenku m ę ż c z y z n y z grupą sióstr, k o b i e t y n a t o m i a s t w f o r m i e m a ł ż e ń s t w a z grupą b r a c i męża. M ł o d s i b r a c i a z o b o w i ą z a n i b y l i się o żony s t a r s z y c h , p o d c z a s g d y p r z e b y w a l i o n i dłuższy czas p o z a troszczyć domem. Grupy �243 RECENZJE ludności e s k i m o s k i e j lecia uznawały z wybrzeży Oceanu Spokojnego prawo żonatych jeszcze w początkach X X b r a c i d o sióstr, j a k też p r a w o grupy stu­ kuzynek g r u p y k u z y n ó w . Są t o z a p e w n e o d l e g ł e t r a d y c j e w y w o d z ą c e się ze z w y c z a j ó w , do jakie o b o w i ą z y w a ł y w p r a w i e r o d o w y m . Z a n a l i z y źródeł w i a d o m o także, że u w s z y s t k i c h E s k i m o s ó w p r a k t y k o w a n a była d a w n i e j w y m i a n a żon. Z w y c z a j ten powszechny w ś r ó d t z w . „ t o w a r z y s z y pieśni", t j . stałych p a r t n e r ó w , którzy p o d c z a s świąt tych samych rodzaju bębnów i w z a j e m n i e pytania zadawane w u d z i e l a l i sobie śpiewem o d p o w i e d z i t r a k c i e obrzędowych był używali n a różnego uroczystości. M ę ż c z y ź n i ci mieli określone o b o w i ą z k i w o b e c s i e b i e , w skład których w c h o d z i ł a r ó w n i e ż w y m i a n a żon. Jeśli w trakcie w y m i a n y żon p r z y c h o d z i ł o n a świat d z i e c k o , o b a j mężowie uważali się w r ó w n y m s t o p n i u za j e g o o j c ó w . D z i e c k o mieszkało z a z w y c z a j w d o m u j e d n e g o z nich, powszechnie ojcowie Prawdziwa progu j e d n a k u w a ż a n o j e za d z i e d z i c a określali się m i a n e m „ p r z y r o d n i c h obu. W t y m przypadku otchłań niesłychanie t r u d n y c h d o r o z w i k ł a n i a k w e s t i i o t w i e r a się n a szczegółowej odpowiednich analizy ustroju rodowego. źródeł z t e g o z a k r e s u Wynika do wszystkich to zarówno g r u p ludności z faktu Równie ważnym powodem j e s t duże z r ó ż n i c o w a n i e w j e m y w ś r ó d r o z s i e d l o n y c h n a różnych o b s z a r a c h materiału ź r ó d ł o w e g o d o c h o d z i t y m zakresie, pochodzą. jakie rejestru­ g r u p e s k i m o s k i c h . W świetle a n a l i ­ L. A. Fajnberg w s z y s t k i c h Eskimosów występowała braku eskimoskiej, j a k też r ó ż n e g o przedziału c z a s o w e g o , z k t ó r e g o istniejące s k r o m n e m a t e r i a ł y zy obaj kuzynów". d o o g ó l n e g o w n i o s k u , że ongiś w i e l k a r o d z i n a składająca wśród się z r o d z i c ó w i d z i e c i , z k t ó r y m i m i e s z k a l i dorośli s y n o w i e ze s w o i m i ż o n a m i l u b córki z m ę ż a m i o r a z i c h d z i e c i . Często także d o t e j r o d z i n y w c h o d z i l i b r a c i a i s i o s t r y w r a z z dziećmi. Z r o d o w y m u s t r o j e m łączy się rozróżnianie p r z e z E s k i m o s ó w o j c o w s k i e j i macierzy­ stej l i n i i r o d o w e j , a także b r a t a i s i o s t r y . Podobne nagromadzenie się w tej partii cenione Jest szeregu faktów z dziedziny były wśród tej g r u p y etnicznej to według wśród A l e u t o w k u l t u r y społecznej książki, która t r a k t u j e o A l e u t a c h . W y n i k a M . O. K o s w i e n a na wychowanie znajduje szczególnie m a ł ż e ń s t w a z córką w u j a ze s t r o n y najbardziej reprezentatywny rodu matriarchalnego. Ponadto nie dziewczynek z n i c h , że w zwyczaju dowód było tutaj p o d opiekę b a b k i ze s t r o n y m a t k i , matki. na istnienie przekazywa­ chłopcy nato­ m i a s t p r z e b y w a l i p o d opieką b r a t a s w e j m a t k i . Ż y w o t n a była jeszcze w X V I I I leciu zasada a w u n k u l a t u , t j . zespołu zwyczajów oraz wpływów, stu­ wynikających ze s p e c y f i c z n y c h w i ę z ó w p o k r e w i e ń s t w a łączących w u j ó w ze s w y m i siostrzeńcami. M a ł ­ żeństwa b y ł y g r u p o w e , a m ę ż c z y z n a m ó g ł m i e ć parę żon. Ż o n y t e mieszkały jednak r a z e m . Młodsi b r a c i a męża m i e l i p r a w o d o j e g o żon, p o d o b n i e j a k żonaty mężczyzna posiadał p r a w o d o sióstr s w o j e j żony. W s u m i e s t r u k t u r a społeczna A l e u t o w w c h w i ­ l i zetknięcia się z nią b a d a c z y i podróżników pochodzenia reg cech r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , chociaż czyć t u t a j już w cały zespół d o w o d ó w , j a k i e z g r o m a d z o n o książce. S t w i e r d z i ć j e d n a k należy, że z a w a r t o potwierdzających triarchalnej w europejskiego szczątkowej na ten temat w w n i e j wystarczający rozwój przyto­ recenzowanej katalog przekształcenie się u o b u g r u p e t n i c z n y c h r o d o w e j ród p a t r i a r c h a l n y , k t ó r e g o d a l s z y nosiła sze­ formie. Trudno faktów struktury ma- zahamowany został przez r o z p a d u s t r o j u r o d o w e g o w ogóle. N i e mniejszą z zakresu w pracy kultury u w a g ę aniżeli s p r a w o m duchowej, zagadnieniem wała b o w i e m które stoją społecznym p o ś w i ę c i ł a u t o r w logicznym rodu matriarchalnego. W związku wierzeniach z zagadnieniom rozpatrywanym Eskimosów występo­ duża ilość różnych bóstw r o d z a j u żeńskiego. B ó s t w e m n a c z e l n y m w ł a d c z y n i m o r z a Sedna, n a określenie której w y s t ę p o w a ł y jeszcze i n n e n a z w y była w ro­ d z a j u : „ m a t k a m o r z a " , „ona t a m w d o l e " , „stara k o b i e t a " . W y o b r a ż a n o j ą s o b i e j a k o �244 RECENZJE starą k o b i e t ę mieszkającą w głębinach m o r s k i c h , która o p i e k o w a ł a się światem zwierząt. O n a „decydowała" o połowach r y b i ssaków podwodnym morskich. Mężem S e d n y w e d ł u g s t a r y c h l e g e n d b y ł p i e s l u b mężczyzna, k t ó r e g o r o l a w j e j „ k r ó l e s t w i e " była b a r d z o s k r o m n a . O n a b o w i e m d e c y d o w a ł a o w s z y s t k i m . W g r u p i e b ó s t w s k i c h o d p o w i e d n i k i e m S e d n y była „ g o s p o d y n i l a s ó w " c z c z o n a wybrzeży Oceanu Spokojnego l u b „matka ności e s k i m o s k i e j rozsiedlonej w Zatoce Karibu", której ziem­ przez Eskimosów kult Hudsona. Ponadto znad istniał w ś r ó d bóstwami lud­ rodzaju żeń­ s k i e g o była P i n g a — d u c h z i e m i , i C h i l a —• d u c h p o w i e t r z a . Istniały także u E s k i ­ mosów k o b i e t y szamanki, a w swych ojcach. Z wnosić niektórych r e j o n a c h funkcję zaprezentowanych w pracy należy, że w okresie m a t r i a r c h a t u , podobnie t u materiałów katalog żeńskich oraz bóstw tę d z i e d z i c z y ł y one po i n n y c h znajdujących eskimoskich j a k z m a t r i a r c h a t u wywodzić powstał należy się jeszcze przeświad­ c z e n i e Eskimosów, że pochodzą o n i o d jakiejś m i t y c z n e j k o b i e t y . O b r a z t w o r z e n i a się n o w y c h w z o r c ó w k u l t u r o w y c h o r a z przeobrażeń w k u l t u r z e e s k i m o s k i e j , j a k i e zaistniały w X X s t u l e c i u , p r z e d s t a w i o n y j e s t w szóstym książki zatytułowanym otnoszenija gines „Kapitalisticzeskoje u zarubieżnych e s k i m o s o w " oswojenie Siewiera i (s. 214-243). P r o b l e m a t y k a ta stanowi mar­ zagadnień, które są g ł ó w n y m t r z o n e m t r e ś c i o w y m książki. O m a w i a ją dość pobieżnie rysując o b r a z m e c h a n i z m u o d d z i a ł y w a n i a k o l o n i z a c y j n e g o . w p ł y w e m nastąpił u p a d e k t r a d y c y j n y c h n o r m z w y c z a j o w y c h , stemy wartości. Dokonał się w społeczności eskimoskiej rozdziale obszczestwiennyje autor Pod jego z r o d z i ł y się n o w e proces sy­ „detrybalizacji". W a k t u a l n e j s y t u a c j i w obrębie k u l t u r y e s k i m o s k i e j A m e r y k i P ó ł n o c n e j , G r e n l a n d i i i A l a s k i o b s e r w u j e się i n t e n s y w n e t e m p o przeobrażeń, które z k a t a l o g u p i e r w o t n y c h wierzeń i obyczajów r u g u j e szereg j e g o e l e m e n t ó w składowych. Jest t o p r o c e s nie­ u n i k n i o n y w każdej społeczności, która z e t k n i e się z w y ż s z ą cywilizacją. M o d e l kul­ tury m a t e r i a l n e j Eskimosów, u f o r m o w a n y matycznych, zachowa jednak pewne w niezmiernie trudnych warunkach k l i ­ cechy swej dawności. D o d z i s i a j b o w i e m każda z w y p r a w n a u k o w y c h pracujących n a A l a s c e czy G r e n l a n d i i k o r z y s t a z doświadczeń o d w i e c z n y c h j e j mieszkańców, a t r a d y c y j n y t u t a j zaprzęg p s i j e s t n i e d o zastąpienia. Przez długie jeszcze l a t a p e w n e elementy z katalogu kultury będą o s o b l i w y s k a n s e n n a t y c h o b s z a r a c h , „ k t ó r y m i w s z y s c y Całość o m ó w i o n e j Eskimosów tworzyć wzgardzili". w książce p r o b l e m a t y k i u s t r o j u społecznego A l e u t ó w i m o s ó w z a m y k a „ Z a k o ń c z e n i e " (s. 244-245), w k t ó r y m c z y t a m y Eski­ że: 1. P r a o j c z y z n ę E s k i m o s ó w t w o r z ą p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e t e r y t o r i a A l a s k i . 2. Z a n i m nastąpił podział ludności południowo-zachodnich terenów Alaski na d w i e g r u p y e t n i c z n e •— A l e u t ó w i E s k i m o s ó w — ustrój społeczny t e j p o p u l a c j i c h a ­ r a k t e r y z o w a ł się w y s t ę p o w a n i e m r o d u m a t r i a r c h a l n e g o . 3. W ś r ó d A l e u t ó w , n a k r ó t k o p r z e d z e t k n i ę c i e m się z R o s j a n a m i , nastąpił przekształcania się r o d u m a t r i a r c h a l n e g o w patriarchalny. W rezultacie proces kolonizacji nastąpiło z a h a m o w a n i e r o z w o j u s t r u k t u r y p a t r i a r c h a l n e j i p o w o l n y r o z p a d w s p ó l n o t y rodowej. 4. U E s k i m o s ó w s t r e f y b e r i n g o m o r s k i e j w początkach X I X s t u l e c i a , a m o ż e n i e c o wcześniej, zakończył się proces przekształcania rodu matriarchalnego w patriar­ chalny. 5. T r u d n e w a r u n k i k l i m a t y c z n e n a t e r e n i e północnej K a n a d y i G r e n l a n d i i u n i e ­ możliwiały zdobywanie pożywienia d l a dużych z e s p o ł ó w osadniczych, stąd też w y ­ stępujące n a t y m t e r e n i e s i e d l i s k a E s k i m o s k i e b y ł y s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . Rozloko­ w a n i e poszczególnych r o d ó w w w i e l k i e j odległości o d s i e b i e w p ł y w a ł o n a osłabienie w i ę z i r o d z i n n e j , stąd często r o d y dzieliły się n a m n i e j s z e być p o w o d e m p o w o l n e g o g r u p y . W a r u n k i te miały r o z p a d u o r g a n i z a c j i r o d o w e j . Z a n a l i z y źródeł b o w i e m w y - �245 RECENZJE n i k a , że w m i a n ; p o s u w a n i a się n a w s c h ó d zanikają w kulturze eskimoskiej cechy m a t r i a r c h a t u , przeżytki m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d k r e w n y c h , t o t e m i z m i matrilokalność. 6. R o z p a d r o d u m a t r i a r c h a l n e g o nastąpił p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w z ludami. W miejsce świadczonej sobie w z a j e m n i e pomocy sąsiednimi wewnątrzrodowej nastąpił r o z w ó j p o m o c y sąsiedzkiej. J e j z n a c z e n i e w t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w a n i a j e s t b o ­ w i e m znamienne, społeczności 7. W stąd też d e t e r m i n o w a ł a ona wszelkie przekształcenia s t r u k t u r o w e eskimoskiej. wieku X X Aleuci i E s k i m o s i wciągnięci zostali w orbitę oddziaływania u s t r o j u k a p i t a l i s t y c z n e g o , który z d e t e r m i n o w a ł s z y b s z y z a n i k s t a r y c h n o r m s t r u k t u r y społecznej. P r a c a L . A . F a j n b e r g a w n o s i w i e l e c e n n e g o materiału d o pogłębienia naszej w i e ­ d z y o r o z p a t r y w a n y m w n i e j z a g a d n i e n i u , a także s z e r e g o r y g i n a l n y c h i n t e r p r e t a c j i dotyczących przejawów t y l k o pobieżnym życia społecznego E s k i m o s ó w omówieniem problemów i Aleutów. rozpatrywanych w Recenzja książce ta jest charakteryzu­ jącej się s z e r o k i m w a c h l a r z e m zagadnień z w i ą z a n y c h z t y m t e m a t e m . Antoni LUDMIŁA WASILEWNA Moskwa-Leningrad Coraz częściej CHOMICZ, Nieńcy, Kuczyński istoriko-etnograficzeskie oczerki, 1966, ss. 326, r y c . 3 1 , t a b l . X I I I , m a p a 1 ukazują się ostatnio monografie etnograficzne p o m e t n i c z n y m Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o *, o p r a c o w y w a n e grafii A k a d e m i i N a u k ZSRR. K i e r o w n i c t w o poświęcone gru­ z inicjatywy Instytutu Etno­ I n s t y t u t u s t a r a się p r z y b l i ż y ć czytelni­ k o m kulturę t y c h l u d ó w , której o b r a z z d r u g i e j p o ł o w y X I X s t u l e c i a można jeszcze odtworzyć n a podstawie t r a d y c j i , l i t e r a t u r y , materiałów a r c h i w a l n y c h i eksponatów muzealnych. R e c e n z o w a n a p r a c a powstała p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e madzonych wśród Nieńców p o d c z a s badań prowadzonych przez 1949, 1953, 1958, 1962 i 1964. N i e z a l e ż n i e o d t e g o w y k o r z y s t a n o raturę, a także z b i o r y Etnograficznego Muzeum Antropologii i Etnografii A N materiałów autorkę w w zgro­ latach n i e j bogatą ZSRR oraz lite­ Muzeum Narodów ZSRR. D o t y c h c z a s ukazały s i ę : W . G . Ł а г к i n , Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sieriediny XIV w. do naszich dniej, M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń ­ s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 1 2 : 1968, s. 562-566); I . S. W d o w i n , Oczerki istorii i etnografii Czukczej, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ L u d " , t. 5 1 : 1968, s. 332-335); R. F . T a r o i e w a , Matierialnaja kultura Kariel (Karielskaja ASSR). Etnograf iczeskij oczerk, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965; A . S m o l j a k , U l c z i c h o zjajstwo kultura i byt w proszłom i nastojaszczom, M o s k w a 1966; E . A . A l e k s i e e n k o , Kiety istoriko-etnograficzeskie oczerki, L e n i n g r a d 1967; W . K . G a r d a n ó w , Obszczestwiennyj stroj adygskich narodów, M o s k w a 1967; В. А . К o ł o i e w , Osietiny (Istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), M o s k w a 1967; G . A . S i e r g i e w a, Arczincy, M o s k w a 1967; Cz. M . T a k s a m i , Niwchi (Sowriemiennoje chozjajstwo kultura i byt), L e n i n g r a d 1967 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 300-305); Tatary sriedniego Powtólża i Priuralja, praca zbiorowa p o d r e d . N . I . W o r o b i e w a i G . M . C h i s a m u t d n i k o w a , M o s k w a 1967; L . Р. P o t a p o w , Etniczeskij sostaw i proischożdienie Altajciew. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, L e n i n g r a d 1969; G . M . W a s i l e w i c z , Ewienki. Istoriko-etnograficzeskie oczerki (XVIII-naczalo XX w.), L e n i n g r a d 1969; B . O. D o ł g i c h , Oczerki po etniczeskoj istorii Neńcew i Eńcew, M o s k w a 1970; Obszczestwiennyj stroj u narodów siewiernoj Sibiři XVII-naczalo XX w., r e d . I . S. G u r w i c z i B . O. Dołgich, M o s k w a 1970; E. M . Z a ł к u n d , Obszczestwiennyj stroj Bur jat w XVUI-pierwoj polowinie XIX w,. M o s k w a 1970. 1 �246 RECENZJE Nieńcy — l u d znany w literaturze polskiej obecnie n a rozległych obszarach p o d nazwą Samojedów , mieszkają 2 t u n d r y i l a s o - t u n d r y , rozciągających się o d b i a ł o - m o r s k i c h w y b r z e ż y p ó ł w y s p u K a n i n , aż p o s k r a j p ó ł w y s p u T a j m y r i ujście C h a t a n g i . Według s p i s u z 1959 r . liczebność i c h wynosiła 23 t y s . osób, k t ó r y c h gospodarka c h a r a k t e r y z o w a ł a się h o d o w l ą r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m . K s i ą ż k a składa się — n i e licząc w s t ę p u i zakończenia — z d w ó c h części, z k t ó ­ r y c h p i e r w s z a , z a t y t u ł o w a n a Chozjajstwo, skoj Socjalisticzeskoj nienieckiej w dowla niki okresie kultura i byt nieńcew Oktjabr- rządów caratu. Omówiono w niej takie zagadnienia, kultury jak ho­ r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w o m o r s k i e i l ą d o w e , r y b o ł ó w s t w o , narzędzia p r a c y , w y t w ó r c z e , t r a n s p o r t i komunikację, odzież, b u d o w n i c t w o , p o ż y w i e n i e , społeczny, s z t u k a l u d o w a , l i t e r a t u r a i r e l i g i a . K a ż d y pod wieloma zu do Wielikoj (s. 42-223), poświęcona j e s t c h a r a k t e r y s t y c e Rewoljucji, z tematów r o z p a t r u j e a u t o r k a a s p e k t a m i ; s t a r a się p r z e d e w s z y s t k i m o p r z e d s t a w i e n i e omawianego zagadnienia, szuka związków tech­ ustrój i przyczyn pełnego o b r a ­ przeobrażeń k u l t u r o w y c h o r a z śledzi z m i a n y w a r u n k ó w b y t o w a n i a N i e ń c ó w p o w s t a ł e n a s k u t e k e k s p a n s j i kul­ t u r y r o s y j s k i c h osadników. D r u g a część p r a c y , z a t y t u ł o w a n a Razwitje w sowietskoj period chozjajstwa, (s. 224-318), poświęcona jest kultury procesowi i byta nieńcew kształtowania się k o ­ l e k t y w n e j g o s p o d a r k i o r a z przeobrażeniom, j a k i e dokonały się w k u l t u r z e m a t e r i a l ­ n e j , społecznej i d u c h o w e j p o z w y c i ę s t w i e r e w o l u c j i s o c j a l i s t y c z n e j w Rosji. Przechodząc d o szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w p r a c y , mnieć należy, że w e badań n a d kulturą „Wstępie" Nieńców. (s. 3-14) p r z e d s t a w i o n y Autorka w z m i a n k a o Nieńcach pochodzi podaje tutaj z k r o n i k i Nestora wspo­ został d o t y c h c z a s o w y między innymi, że stan pierwsza — koniec X I stulecia, d r u g a n a ­ t o m i a s t z a w a r t a jest w s p r a w o z d a n i u z podróży J a n a z P i a n o C a r p i n i e g o — m n i c h a włoskiego, w poselstwie Wrocławiu Benedykt k t ó r e g o brał udział z a k o n n i k k l a s z t o r u franciszkanów Polak. Zdumiewający j e s t j e d n a k f a k t , że w we t y m stosunkowo s z c z e g ó ł o w y m z e s t a w i e n i u z a w i e r a j ą c y m r o s y j s k i e i i n n e źródła m ó w i ą c e o Nieńcach pominęła Syberię, XVIII a u t o r k a materiał L. Sienickiego , 4 kartograficzny , 3 który stulecia do dalekiego jako jeniec a także relację rosyjski dotarł polskiego w zesłańca pierwszej J a k u c k a n a d Leną. P o o m ó w i e n i u m a t e r i a ł ó w na połowie źródło­ w y c h p r z e d s t a w i o n o w p r a c y pobieżną charakterystykę szczegółowszych p r a c i a r t y ­ k u ł ó w poświęconych N i e ń c o m . T a k ż e i t u t a j pominęła a u t o r k a s k r o m n y wprawdzie, ale interesujący w k ł a d P o l a k ó w w p o z n a n i e k u l t u r y t e g o l u d u . N i e w y k o r z y s t a ł a o n a między i n n y m i materiałów z a w a r t y c h w o p r a c o w a n i u B. R e i c h m a n a , 5 stanowiących N a z w a S a m o j e d z i , S a m o j e d j e s t o d b i c i e m panujących jeszcze w X I X s t u l e c i u o p i n i i , że N i e ń c y w w y p a d k u głodu z j a d a l i się w z a j e m n i e . P o g l ą d t e n j e s t f a ł s z y w y , gdyż k a n i b a l i z m obcy był całkowicie t e j g r u p i e etnicznej. E t n o n i m Samojed wywo­ d z i się o d j ę z y k o w e g o t e r m i n u — s a m o d y j s k a g r u p a j ę z y k o w a , w c h o d z ą c e j w skład r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h . Z u w a g i n a t o , że n a z w a S a m o j e d z i była d w u z n a c z n a i i n t e r p r e t o w a n a fałszywie, p o R e w o l u c j i Październikowej n a d a n o o f i c j a l n i e t e j n a ­ r o d o w o ś c i j e j własną n a z w ę N i e ń c y , w y w o d z ą c ą się o d w y r a z u „ n e n e c " — „ c z ł o ­ w i e k " , „nenecja" — „ludzie". A t ł a s gieograficzeskich otkritij w Sibiři i siewierozapadnoj Amerikie XVIIXVIII w., p o d r e d . A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 305-309). L . S i e n i c k i , Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego..., W i l n o 1754. O c e ­ n a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h z a w a r t y c h n a k a r t a c h Dokumentu d o k o n a n a została w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 75-102. B . R e i c h m a n , Samojedzi. Studium etnologiczne, „ W s z e c h ś w i a t " , n r 13, 20-21, 28, 31-32, 34, 36-38 z 1882 r o k u . 2 8 4 5 �247 RECENZJE rezultat odbytej zaledwie p r z e z n i e g o podróży n a S y b e r i ę w dotycząca M a r i i dziła b a d a n i a t e r e n o w e końcu X I X s t u l e c i a . W z m i a n k a A n t o n i n y C z a p l i c k i e j , która w e l a t a c h 1914-1915 n a Syberii jako uczestniczka w y p r a w y uniwersytety filadelfijski i oxfordzki, nie satysfakcjonuje prowa­ finansowanej badacza wkładu przez Polaków w p o z n a n i e k u l t u r y l u d ó w mieszkających n a w s c h ó d o d U r a l u . Kończąc rozważania wstępne prezentuje riały a r c h i w a l n e , z b i o r y m u z e a l n e oraz badań t e r e n o w y c h . W części t e j p o d a j e stykę j ę z y k a n i e n i e c k i e g o autorka wykorzystane przebieg i wyniki w pracy prowadzonych także i n f o r m a c j e d e m o g r a f i c z n e , oraz wyjaśnia mate­ przez nią charaktery­ kwestie związane z e t n o n i m e m „Samojed", etnogenezą N i e ń c ó w i i c h praojczyzną. S a m a a u t o r k a o p o w i a d a się p o s t r o n i e b a d a ­ czy w y w o d z ą c y c h t e n l u d z rozległych p r z e s t r z e n i G ó r Sajańskich, skąd n a wane obecnie obszary Najciekawsza przywędrować o n miał w dla etnografa jest pierwszym wspomniana już tysiącleciu poprzednio leżących n a wschód o d U r a l u . P o d a n e t u w i a d o m o ś c i są s t r e s z c z e n i e m dzieje osadnictwa rosyjskiego obszarów licznej p r o b l e m a t y k i przesunięty w S y b e r i i , k t ó r e g o początki d a t o w a n e część prezentuje krótka h i s t o r i a p o z n a n i a p r z e z R o s j ę t u r y p r z e d m i o t u , a g ł ó w n y ciężar p r z e d s t a w i o n e j ery. pierwsza p r a c y . A u t o r k a wydzieliła w n i e j k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h , które k o l e j n o i analizuje. Przegląd t e n rozpoczyna zajmo­ naszej litera­ jest na są n a k o ń c o w e l a t a X V s t u l e c i a . W część tę w p l e c i o n e zostały i n f o r m a c j e o ciężkim położeniu N i e ń ­ c ó w w epoce r z ą d ó w c a r a t u . D o w i a d u j e m y się z n i c h , że s a m o w o l a skich, wysokie epidemiczne podatki, handel alkoholem i urzędników car­ zawleczone przez kolonistów choroby i i n n e zakaźne d o p r o w a d z i ł y l u d t e n do s k r a j n e j d e p o p u l a c j i . Dopiero s y t u a c j a p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n a , która w y t w o r z y ł a się p o z w y c i ę s t w i e W i e l k i e j wolucji Październikowej, stworzyła Nieńcom dogodne warunki fizycznego i Re­ gospo­ darczego r o z w o j u . Dosyć s z e r o k o ców polegającą przedstawiła L . W . C h o m i c z na hodowli Poświęcony tej problematyce reniferów, przedrewolucyjną ekstensywnym rozdział I I r o z p o c z y n a i Nień­ rybołówstwie. się o m ó w i e n i e m h o d o w l i f e r ó w , która o d d r u g i e j p o ł o w y X V I I I d o p o c z ą t k ó w X X s t u l e c i a się następującymi gospodarkę myślistwie reni­ charakteryzowała cechami: 1. Dużą rozpiętością w w i e l k o ś c i s t a d , w a h a j ą c ą się w g r a n i c a c h o d 10-20 s z t u k d o 2000-3000 s z t u k . Średnia w i e l k o ś ć s t a d a w y n o s i ł a 200-300 s z t u k . 2. U ż y w a n i e m p s ó w p r z y w y p a s i e s t a d . 3. W p r z ę g a n i e m r e n i f e r ó w przężonych w 4. N i e d o j e n i e m (z wyjątkiem Autorka d o sań. O k r ą ż a n i e m s t a d p r z y użyciu r e n i f e r ó w za­ sanie. samek Nieńców podaje renów oraz leśnych b r a k i e m zamkniętych rozsiedlonych szczegółowo przebieg na pomieszczeń południowym wypasu, znakowanie d l a stad wschodzie). stad, kastrowanie o r a z ubój z w i e r z ą t . D a j e r ó w n i e ż o p i s akcesoriów p a s t e r s k i c h , n p . a r k a n u d o c h w y ­ t a n i a r e n i f e r ó w , kreśli sposób spędzania r o z p r o s z o n e g o ności łączących się z w y p a s e m nienieccy hodowcy reniferów jętność d o k o n y w a n i a s z e r e g u spowodowanej częstymi s t a d a i szereg i n n y c h i hodowlą. Z części t e j d o w i a d u j e m y p o s i a d a l i duży zasób w i e d z y weterynaryjnej i umie­ z a b i e g ó w l e c z n i c z y c h , co p r z y dużej śmiertelności epizootiami miało poważny wpływ czyn­ się także, że na utrzymanie stad zdro­ wotności z w i e r z ą t . M a r i a A n t o n i n a C z a p l i c k a (1886-1921) p r o w a d z ą c b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e n a t e ­ r e n i e S y b e r i i interesowała się p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i e m w s p ó l n o t y k u l t u r o ­ w e j l u d ó w turańskich, a p o n a d t o z a j m o w a ł a się etnografią N i e ń c ó w i E w e n k ó w . P r a c e w t e j d z i e d z i n i e przyniosły j e j u z n a n i e n a u k i ś w i a t o w e j i nagrodę M u r i c h sona przyznaną p r z e z R o y a l G e o g r a p h i c a l S o c i e t y w r o k u 1920. 6 �248 RECENZJE Niemałą rolę w dla zdobycia wych gospodarce Nieńców odgrywało łowiectwo u p r a w i a n e n i e t y l k o pożywienia, n a odzież, h a n d e l lecz przede w s z y s t k i m w celu pozyskania i podatki. Autorka wymienia skór g a t u n k i zwierząt, futerko­ n a które najczęściej p o l o w a n o , p o d a j e krótką charakterystykę narzędzi i sposobów ł o w i e c k i c h . Przegląd t e n rozpoczyna strzały, p o l o w a n o podczas opisem polowania z renem-wabiem , przepraw przez przeprawach wodnych zwierzęta w momencie rzeki. był l e k k i na renifery, n a które zastawiano g ł ó w n i e j e d n a k z a pomocą o b ł a w y i 7 Podstawową bronią używaną oszczep o w ą s k i m , c i e n k i m wychodzenia z rzeki przy samo­ zabijania polowaniu na ostrzu. Zabijano n a brzeg. Uzupełnieniem tych nim łowów b y ł y s t o s o w a n e n a szeroką skalę t z w . z a g r o d y ł o w i e c k i e , d o których zapędzano r e n i ­ fery. P r z y wąskich w y j ś c i a c h z t y c h zagród s t a l i m y ś l i w i i strzałami z ł u k ó w l u b o s z c z e p a m i z a b i j a l i przechodzące p r z e z n i e z w i e r z ę t a . Oprócz polowania pieśce, l i s y , na renifery, niedźwiedzie, sobole, które było wilki, podstawowym, polowano rosomaki gronostaje. wydry, i z n a c z e n i e posiadało r ó w n i e ż ł o w i e c t w o p t a k ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m bijano w Katalog nienieckich l ą d o w y m n i e był b a r d z o narzędzi i gęsi, k t ó r e z a ­ urządzeń łowieckich używanych w myślistwie zależności o d g a t u n k u z w i e r z ą t i w i ę k s z y c h , p o s ł u g i w a n o się także ł a m i i s a m o t r z a s k a m i , które p o d o b n i e lądo­ Nieńców. zróżnicowany. W r ó ż n e g o r o d z a j u paści — m n i e j s z y c h na Poważne dużych ilościach. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że ł o w i e c t w o z w i e r z ą t w y c h s t a n o w i ł o w a ż n ą gałąź g o s p o d a r k i wem także używano samostrza­ j a k broń p a l n a upowszechniły się p o d w p ł y ­ k o l o n i z a c j i r o s y j s k i e j . L u k był j e d n a k g ł ó w n ą bronią m y ś l i w s k ą N i e ń c ó w , k t ó ­ r z y z n a l i r ó ż n o r o d n e g r o t y d o strzał: o r o z w i d l o n y m wykonane Wzdłuż Tajmyr, białomorskich wybrzeży od półwyspu g d z i e w a r u n k i n a t u r a l n e są n i e c o gospodarka rozsiedlonej było łowiectwo ssaków rybackich oraz od aż po skraj półwyspu wewnątrzkontynentalnych, t a m ludności musiała przyjąć i n n e f o r m y . R o z w i n i ę t e morskich — fok, wielorybów t a k ż e p r z e z ludność rozsiedloną w narzędzi Kanin, odmienne łych delfinów. Dużą r o l ę n a t y c h o b s z a r a c h wiane o s t r z u , trójgraniaste o r a z tępe, z d r z e w a , r o g u , kości l u b żelaza. łowieckich grenlandzkich, morsów, tutaj bia­ odgrywało również rybołówstwo, u p r a ­ sąsiedztwie r z e k i j e z i o r . używanych przy polowaniu Z ważniejszych n a ssaki morskie w y m i e n i o n o w p r a c y h a r p u n y , n i e w o d y , w i e r s z e i w ę d k i . Istniały t u r ó w n i e ż s p o s o b y m a s o w e g o p o ł o w u r y b za pomocą różnego r o d z a j u j a z ó w i k o c ó w . W rozdziale I I I części p i e r w s z e j przedstawiła a u t o r k a narzędzia p r a c y o r a z t e c h ­ n i k i w y t w ó r c z e , podkreślając, że gros Nieńcy s a m i z d r e w n a , rowany wykonywali rozwój tej wytwórczości wzo­ b y ł n a k u l t u r z e p r z y b y s z ó w — o s a d n i k ó w r o s y j s k i c h . O d z i e ż s z y t o ze skór używając i g i e ł z kości i r e n i f e r o w y c h czyniach p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku kości l u b skór, a późniejszy za pomocą ogniowym, rozgrzanych jelit jako nici, gotowano w drewnianych na­ k a m i e n i , p o s ł u g i w a n o się p r y m i t y w n y m t a r z a g o s p o d a r c z e g o łączono p r z y użyciu r z e m i e n i l u b d r e w n i a n y c h k o ł k ó w metalowych świdrem a w i e l e części składowych przenośnych szałasów, sań, siodeł i t p . i n w e n ­ zamiast gwoździ. P o l o w a n i e z r e n e m - w a b i e m bvło stosowane powszechnie wśród w i e l u ludów S y b e r i i . P i e r w s z y ze sposobów t a k i e g o p o l o w a n i a p o l e g a ł n a t y m , że m y ś l i w y p o ­ siadając s p e c j a l n i e t r e s o w a n e g o r e n i f e r a puszczał go p r z e d sobą n a długim s z n u ­ rze. K r y j ą c się za n i m i kierując j e g o r u c h a m i z a pomocą s z n u r a , m y ś l i w y p o d ­ k r a d a ł się d o s t a d a d z i k i c h r e n i f e r ó w n a odległość strzału. D r u g i sposób polegał n a t y m , że s p e c j a l n i e t r e s o w a n e m u r e n i f e r o w i u w i ą z y w a n o d o r o g ó w r z e m i e n n e p ę t l e i p u s z c z a n o g o d o s t a d a d z i k i c h r e n ó w , które przepędzając g o ze s w e g o g r o n a r o z ­ p o c z y n a ł y z n i m w a l k ę . W ó w c z a s d z i k i r e n i f e r w p l ą t y w a ł się w r z e m i e n n e p ę t l e r o g ó w s w e g o p r z e c i w n i k a i stawał się ł a t w ą zdobyczą m y ś l i w e g o . 7 �249 RECENZJE Obraz kultury m a t e r i a l n e j byłby n i e k o m p l e t n y , g d y b y p o r t i komunikację. T e m a t y k ę tę r o z p o c z y n a rakteryzując uprzęży jego oraz zaprzęgu u a Nieńców, (do 15 k m n a g o d z i n ę ) , w i e k Nieńców następnie szereg i n n y c h i n f o r m a c j i z 10 l a t ) , układ u genezę reniferów zaprzęg w w zaprzęgu psy, którym pominięto w a u t o r k a o d zaprzęgu w podaje tego zakresu szczegółowy — szybkość zwierząt używanych i t p . Oprócz posługują n i m trans­ renifery w się w y ł ą c z n i e renifery pewne sań, reniferowego d o zaprzęgu zaprzęgu cha­ opis (od 3 d o występuje grupy lokalne zajmujące się m y ś l i s t w e m m o r s k i m l u b l ą d o w y m . S z c z e g ó ł o w ą charakterystykę zaprzęgu poprzedziła a u t o r k a informacją z z a k r e s u j e g o g e n e z y opowiadając stronie go tych autorów, którzy wywodzą z kręgu kultury Chantów i tego się p o Mansów. Z a p r z ę g t e n c h a r a k t e r y z u j e się w a c h l a r z o w y m ułożeniem p s ó w o r a z szleją w kształ­ cie obroży, s a n i e p o d o b n e są d o sań u ż y w a n y c h w i c h r o z m i a r y są m n i e j s z e . P r z y j e ź d z i e n a b l i s k i e odległości w p r z ę g a n o d o sań 6-8 zaprzęgu r e n i f e r o w y m , jedynie psów, p r z y d a l s z y c h 10-12. Z a p r z ę g złożony z 6 psów m o ż e uciągnąć ciężar d o 250 k g . Z leży i n n y c h zagadnień p r z e d s t a w i o n y c h w t r a n s p o r t i komunikację g r u p , które r o z s i e d l o n e wodną t e j części p r a c y odgrywającą znaczną jeszcze n a ­ u tych lokalnych sąsiedztwie r z e k . Znane b y ł y N i e ń c o m d w a r o d z a j e łodzi — dłubane czółna i w i ę k s z e o d n i c h łódki z desek. Te ostatnie były n a wybrzeżach m o r s k i c h i w wymienić rolę upowszechniły z m i e r n i e ważną rolę w się p o d w p ł y w e m odgrywały u Nieńców skóry p o k r y t e j narty. Powszechnie używano sierścią. S p o r a d y c z n i e łoledzi, p o s ł u g i w a n o się n a r t a m i o s z e r o k i e j sumie rosyjskiej. Ponadto, nie­ i n w e n t a r z u urządzeń służących d o c e l ó w k o m u n i k a c y j n y c h kawałkiem rą. W kolonizacji form o biegach podklejonych n a t o m i a s t , zwłaszcza podczas go­ płaszczyźnie b i e g o w e j n i e p o k r y t e j s k ó ­ t r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a dostosowane były w sposób znakomity m i e j s c o w y c h warunków k l i m a t y c z n y c h . Częściowo przetrwały one do c h w i l i a n a r t y o b i e g a c h p o k r y t y c h skórą jeszcze współcześnie konkurują do obecnej, z wszelkimi no­ w y m i formami. K o l e j n ą pozycją tematyczną p i e r w s z e j części książki s t a n o w i o m ó w i e n i e b u d o w n i ­ ctwa nienieckiego liście żerdzi charakteryzującego w s p a r t y c h u góry się szałasem u t w o r z o n y m z u s t a w i o n y c h k o - o drewnianą obręcz dwujnogu strukcję o p o r o w ą szałasu p o k r y t e g o płatami skóry r e n i f e r o w e j stanowiącego (w zimie) jętnie s p r e p a r o w a n y m i i powiązanymi kawałkami k o r y b r z o z o w e j (w lecie). ku były wnętrza przygotowane znajdowało miejsca się o g n i s k o , wokół do spania. W górnej d y m n y . Szałas t a k i stanowił z a z w y c z a j W p e w n y m kontekście r z e c z o w y m tyczącym zabezpieczenia zróżnicowana odzież wykonywano z zamszu względem k r o j u Ponadto się p r z e d części pokrycia pomieszczenie znajdował dla jednej reniferowego, dwoma Pośrod­ odpowiednio się otwór rodziny. z p r z e d s t a w i o n y m powyżej zagadnieniem surowymi warunkami klimatycznymi n i e n i e c k a , dzieląca między t y m i którego u s y t u o w a n e kon­ lub umie­ się n a letnią zimową oraz natomiast rodzajami odzieży zimową. ze skór do­ pozostaje Odzież letnią futrzanych. Pod n i e b y ł o i s t o t n y c h różnic. z a r ó w n o zimą, j a k i l a t e m składała się o n a u m ę ż c z y z n z f u t r z a n e g o f a n d r a z k a p t u r e m , skórzanych s p o d n i i b u t ó w , a n i e r a z c z a p k i . K o b i e t y r a ł y się zimą w długie f u t r z a n e płaszcze d w o j a k i e g o r o d z a j u . P i e r w s z y ska­ zaś u b i e ­ z n i c h wcięty b y ł w t a l i i , a z a m i a s t kołnierza posiadał futrzaną l a m ó w k ę , d r u g i n a t o m i a s t t w o r z y ł luźny płaszcz o n i s k o w s z y t y c h przyszywano rękawach. W n a stałe r ę k a w i c e . P r z e p a s y w a n o obu rodzajach j e skórzanymi płaszczy d o rękawów p a s a m i , których za­ pięcie t w o r z y ł a n i e r a z m e t a l o w a k l a m r a . J e d e n jeszcze i s t o t n y b a r d z o szczegół różnił pierwszy rodzaj okrycia o d drugiego. Chodzi m i a n o w i c i e o liczne zdobienia, p o k r y t y b y ł płaszcz o k r o j u w c i ę t y m w n a płaszcz k a w a ł k i k o l o r o w e g o t a l i i . N a z d o b i e n i a t e składały się którymi naszyte s u k n a , z a m s z u l u b k a w a ł k i f u t r a . Dół płaszcza o b - �250 RECENZJE szyty był wokół d w o m a futrzanymi pasami oddzielonymi kolorową wstawką zam­ szu l u b sukna. Na k a r t a c h książki z n a j d u j e odzieży. K r e ś l i a u t o r k a w y g l ą d się p o n a d t o w i e l e odzieży i n n y c h szczegółów dzaje k r o j u , o m a w i a formę czapek, rejestruje najmniejsze d z y odzieżą letnią a z i m o w ą . W rodzaje więcej nieraz daje jest bardzo odzieży p r z e d s t a w i o n o s u n k o w y c h , zwłaszcza jeśli i d z i e o k r ó j . W rysunek schematyczny różnice zachodzące s u m i e dział t e n o p r a c o w a n y w o , s z k o d a t y l k o , że n i e w s z y s t k i e dotyczących dziecięcej, c h a r a k t e r y z u j e poszczególne r o ­ na tablicach r y ­ t y m wypadku bowiem aniżeli z a g m a t w a n y mię­ szczegóło­ najskromniejszy szczegółowy opis. N a zakończenie w a r t o jeszcze dodać, że z c h w i l ą u p o w s z e c h n i e n i a w ś r ó d N i e ń c ó w s u k n a sprzedawanego przez kupców r o s y j s k i c h o d początków X I X stulecia, bardzo odzież l e t n i a s z y t a była z t e g o materiału, a o b e c n i e o b o k t r a d y c y j n e j f o r m y w y s t ę p u j e z n o r m a l i z o w a n a odzież p o c h o d z e n i a Ostatnim zagadnieniem autorka dokładnie szereg s p r a w p o ż y w i e n i a , informując fabrycznego. z zakresu k u l t u r y materialnej o m a w i a n y m w części książki j e s t p o ż y w i e n i e . P o d o b n i e jak w łączących często ubiorów poprzednich się z tą problematyką. n a s a m y m wstępie o jego podziale n a d t o c h a r a k t e r y z u j e szereg p o t r a w , p r z e d s t a w i a pierwszej p a r t i a c h przedstawiła Kreśli rodzaje n a mięsne i r y b n e . sposób i c h przyrządzania, Po­ opisuje sprzęt k u c h e n n y o r a z n a p o j e i n a r k o t y k i . W s u m i e całość p r o b l e m a t y k i p r z e d s t a w i o ­ nej w dziale faktów zajmującym się kulturą materialną z a w i e r a kulturowych typowych zarówno formy tradycyjne, dla inwentarza j a k również w z o r ó w będący r e z u l t a t e m o s a d n i c t w a Problematykę k u l t u r y społecznej wyraźny nienieckiego. mechanizm obraz Autorka katalogu przedstawiła upowszechniania się nowych rosyjskiego. rozpoczyna r o d o w e j , odnośnie d o której p i e r w s z e a u t o r k a od omówienia organizacji w i a d o m o ś c i pochodzą ze źródeł z końca XVII i p o c z ą t k ó w X V I I I s t u l e c i a . Już w ó w c z a s s t r u k t u r a r o d o w a N i e ń c ó w z n a j d o w a ł a się w do stanie początkowego rozpadu, niemniej jednak na podstawie zachowanych początków X X s t u l e c i a w i e l u p r z e ż y t k ó w m o ż n a ustalić p o d s t a w o w e zgromadzonych materiałów się egzogamią, małżeństwem źródłowych w y n i k a , że ród nieniecki patrylokalnym, posiadaniem j e j cechy. rodowych łowisk rybac­ k i c h i r e w i r ó w ł o w i e c k i c h o r a z s z e r o k o r o z w i n i ę t ą pomocą w e w n ą t r z r o d u . n i e prowadząc rozważania n a t e m a t o r g a n i z a c j i r o d o w e j Następ­ a u t o r k a z a t r z y m u j e się n a d k w e s t i ą w o j e n , w y k o r z y s t u j ą c p r z y t y m materiały f o l k l o r y s t y c z n e , a w d a l s z e j rozpatruje padania rozsiedlenie poszczególnych się n i e n i e c k i e j Jeszcze d o czasu społeczności Rewolucji rodów rodowej Październikowej oraz Ze charakteryzował podaje zakończył ich nazwy. się stosunkowo d a w n i tzw. naczelnicy części Proces roz­ niedawno. rodów pełnili s w e f u n k c j e , będąc b a r d z o często n a usługach a d m i n i s t r a c j i c a r s k i e j . N a c z e l n i k miał w i ę c za z a d a n i e dbanie o t e r m i n o w e wpłaty p o d a t k u t z w . jasaku, a taki ponadto s p r a w o w a ł funkcję s ę d z i e g o ł a g o d z ą c e g o s p o r y i w a ś n i e w e w n ą t r z r o d o w e . W sumie j e d n a k j e g o p i e r w o t n y z a k r e s w ł a d z y został z n a c z n i e u s z c z u p l o n y p o p r z e z w t a r g n i ę ­ cie d o społeczności n i e n i e c k i e j s z e r e g u n o w y c h z j a w i s k społecznych i j a k i e niosła za sobą k o l o n i z a c j a rosyjska rozwijająca gospodarczych, się n a S y b e r i i . Z j a w i s k a s p o w o d o w a ł y szereg s o c j a l n y c h i e k o n o m i c z n y c h r e f o r m , k t ó r e w l e n i u rozpoczęto r e a l i z o w a ć z korzyścią d l a N i e ń c ó w p o sformułowaniu zasad n o w s k i e j p o l i t y k i narodowościowej w Związku Pozostawiając n a u b o c z u kwestię s t r u k t u r y z d a n i a c h zasygnalizować te szczególnym n a s i ­ leni­ Radzieckim. r o d u nienieckiego p r o b l e m a t y k ę łączącą się z z a w i e r a n i e m wypada w małżeństw paru i ży­ c i e m r o d z i n n y m . S p r a w y t e znalazły b a r d z o w i e l e m i e j s c a w o m a w i a n e j p r a c y . K r e ­ śli w i ę c a u t o r k a zagadnienie zapłaty za żonę, r e g u l o w a n e j z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h , a b a r d z o często — zwłaszcza w reniferami i skórami okresie późniejszym — także �251 RECENZJE rublami, suknem i w y r o b a m i z metalu. Ponadto posagu, ubiorze w e s e l n y m skiego. W i e l e miejsca wzmiankuje o lewiracie, swataniu, i obrzędach t o w a r z y s z ą c y c h z a w i e r a n i u z w i ą z k u poświęca także c h a r a k t e r y s t y c e życia r o d z i n n e g o i małżeń­ wychowa­ n i u d z i e c i . Są t o n a j g ł ó w n i e j s z e k w e s t i e z a w a r t e w t e j części p r a c y , k t ó r y c h t a c j a b a r d z i e j szczegółowa zajęłaby z b y t w i e l e Rozpatrywanie dowej problematyki kultury duchowej i folkloru. W cych w nienieckiej skoncentrowała twórczości, a n a a n a l i z i e m o t y w ó w z d o b n i c z y c h sztuce rzeźbę figuralną w ctwo rozpoczęła a u t o r k a o d s z t u k i l u ­ o d n i e s i e n i u do tego pierwszego zagadnienia głównie n i e n a procesie ludowej, drzewie, która odzieży. Jeśli i d z i e o r z e ź b ę w a najczęściej w y k o n y w a n o obejmowała: inkrustację w drzewie drzewie, antropomorficzne prezen­ miejsca. rzeźbę w kości się występują­ i drzewie, za pomocą o ł o w i u o r a z zdobni­ t o posiadała o n a c h a r a k t e r k u l t o w y , i zoomorficzne f i g u r k i różnych dobrych i złych duchów. Dosyć b o g a t e b y ł o u N i e ń c ó w z d o b n i c t w o odzieży — zwłaszcza ż e ń ­ skiej. Poszczególne rodzaje o r n a m e n t u posiadały określone n a z w y zająca", „sobol bez g ł o w y " , „ r o g i r e n i f e r a " , „ g a ł ą z k a b r z o z y " , „ślady niedźwiedzia", „czerwone rogi" i inne. Pod w rodzaju: „uszy „sobol o j e d n y m o k u " , techniki wykonania o r n a m e n t y t e b y ł y m o z a i k ą złożoną z r ó ż n o k o l o r o w y c h p a s k ó w skóry — najczęściej c z e r w o n y c h , z i e l o n y c h i żółtych — o r a z f a r b o w a n e j Odnośnie d o f o l k l o r u A . W . C h o m i c z czasów o b e c n y c h z a c h o w a ł o się w i e l e względem sierści. stwierdza, że w ś r ó d N i e ń c ó w elementów tego r o d z a j u bardzo powszechne w i c h l i t e r a t u r z e l u d o w e j były d w a rodzaje haterach i pieśni o smutku. Zazwyczaj bohaterami pieśni jeszcze d o twórczości. Dawniej pieśni: pieśni o b o ­ pierwszego rodzaju p a s t e r z e r e n i f e r ó w i m y ś l i w i toczący w a l k ę o b e z p i e c z e ń s t w o s t a d a , k o b i e t i o je prawa. W eposach tych przedstawieni są o n i j a k o mściciele za k r z y w d ę i n n y c h współplemieńców, j a k o d z i e l n i k a w a l e r o w i e j a k o obrońcy p r a w do w do ziemi rzadkości, a znają swych poszukujący żony w odległych s t r o n a c h , ojców. Tego j e t y l k o sędziwi są swo­ starcy rodzaju eposy należą mieszkający w osadach już dzisiaj położonych głębi t a j g i . Częściej n a t o m i a s t spotkać się można jeszcze o b e c n i e z b a j k a m i , z a ­ gadkami i l i r y c z n y m i pieśniami improwizowanymi kreślić też należy, że chociaż chętnie p r z y j m u j ą w n e j c y w i l i z a c j i , t o j e d n a k z dużą troską pielęgnują zując z p o k o l e n i a na pokolenie zależności dzisiaj od sytuacji. swą literaturę ludową, poszczególne j e j r o d z a j e . przeka­ N i e zawsze j e d n a k się t o w pełni, s t w a r z a t o j e d n a k d o g o d n e w a r u n k i d o z a r e j e s t r o w a n i a udaje tych utworów p r z e z f o l k l o r y s t ó w , co j e s t r ó w n o z n a c z n e z i c h p r z e t r w a n i e m . N a p o d s t a w i e właśnie zapisów f o l k l o r y s t y c z n y c h o p r a c o w u j e Pod­ Nieńcy zdobycze współczes­ się d l a szkół n i e n i e c k i c h i takich zespołów pieśni i tańca szereg u t w o r ó w . Rozważania z zakresu k u l t u r y prezentując zagadnienie k l i w i e opracowane duchowej zamyka animizmu, szamanizm kompendium wiedzy a u t o r k a omówieniem wierzeń i obrzędy p o g r z e b o w e . Jest t o bada­ n i a c h w ł a s n y c h l e c z n a b o g a t e j l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , w której w y k o r z y s t a n o mate­ wych wiekach żone (od X V I I - X X oparte wni­ nie tylko na riały z różnych okresów h i s t o r y c z n y c h z tego zakresu w i e k u ) . Właśnie w t e g o przedziału c z a s o w e g o p i e r w o t n e w i e r z e n i a wpływami prawosławia, które w latach późniejszych t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w z b o g a t e g o ongiś k a t a l o g u k u l t u r y Druga w sowietskij radzieckiego część książki pieriod nosi tytuł Razwitie władztwa wśród Nieńców epizodów z tego zakresu. Poświęcony i koopieratiwnoje w tej problematyce s t r o i t i e l s t w o " (s. 224-233) i rozdział czeskoje s t r o i t i e l s t w o u nieńcew posle o b r a z o w a n i a kultury niej wydobywając b y ł y jeszcze wyeliminowało nieska­ szereg duchowej. chozjajstwa, (s. 224-318). P r z e d s t a w i o n o początko­ kwestię na i światło rozdział I byta nieńcew kształtowania dzienne się szereg p t . „Sowietskoje I I zatytułowany „Socjalisti- nacjonalnych okrugow" (s. 2 3 4 - �252 RECENZJE 250) stanowią tę część p r a c y , która d l a e t n o g r a f a n i e p r z e d s t a w i a w i ę k s z e g o z n a c z e ­ nia. Rozdziały te t o j a k o b y wstęp do dalszej giej części p r a c y . P r z e d s t a w i o n o dzieckiej na obszarach w p r o b l e m a t y k i zaprezentowanej n i c h kształtowanie się n o w e j rozsiedlenia Nieńców, powstawanie w dru­ administracji r a ­ kolektywnych d a r s t w h o d o w l i r e n i f e r ó w , spółdzielni m y ś l i w s k i c h i r y b a c k i c h . W s z y s t k o gospo­ to wpły­ nęło w z n a c z n y m s t o p n i u n a z m i a n ę t r a d y c y j n e g o m o d e l u g o s p o d a r k i i k u l t u r y nieckiej. Przede w s z y s t k i m n i e m a l wszyscy wypasem s t a d zajmują drewnianymi chatami się o b e c n i e zrębowymi, szamańskie, a l e c z e n i e m zajmują Nieńcy pasterze. przeszli Tradycyjne zaniknęły się l e k a r z e prawie odwieczne miejscowych z ambulatoriów. P o n a d t o z d r o w o t n ą niosą N i e ń c o m w ę d r o w n e g r u p y s a n i t a r n e , podróżujące zostały praktyki — rzadkich dużą pomoc wzdłuż rzek n a m o t o r o w y c h łodziach l u b docierające w głąb t a j g i za pomocą ś m i g ł o w c ó w . O kich tych sprawach znajdujemy macje w rozdziale dokładne —• często n a w e t I I I zatytułowanym „ N o w o i e w stwa. Otrasli chozjajstwa, pojawiwszesja Podobnie się w i e l e spowodowanych R e w o l u c j i Październikowej. Dotyczy wierania związków aż za b a r d z o wszyst­ — tradicjonnych otrasljach infor­ chozjaj- z a g o d y s o w i e t s k o j w ł a s t i " (s. 251-278). j a k w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , również i w zmienności nie­ życia, zastąpione czumy zupełnie pracujący w w p r a w d z i e — szpitalach i personel medyczny n a osiadły t r y b nowymi życiu społecznym w a r u n k a m i życia, obserwuje jakie zaszły po t o zwłaszcza stosunków r o d z i n n y c h i f o r m z a ­ małżeńskich. Szczególnie t e o s t a t n i e uległy t a k w i e l k i m mody­ f i k a c j o m , że o b e c n i e b a r d z o t r u d n o j e s t o b s e r w o w a ć t r a d y c j o n a l i z m w t y m z a k r e s i e . Tylko gdzieś w Autorce normy głębi t a j g i żyją recenzowanej książki życia r o d z i n n e g o , jeszcze s t a r e e l e m e n t y udało się w latach kulturowe z tej dziedziny. 1953-1962 spotkać e g z o g a m i c z n e s t a r y obrzęd s w a t a n i a i p o r w a n i a p a n n y m ł o d e j . Z dnia n a dzień j e d n a k , j a k w y n i k a z treści książki, z w y c z a j e t e i obrzędy zanikają coraz intensywniej. Składa tylko mimochodem zaprezentowane rozwojowi Kończąc się n a t o szereg p r z y c z y n natury końcowych socjologicznej, p a r t i a c h książki, które poświęconych kultury. podkreślić należy, dzy o k u l t u r z e n i e n i e c k i e j w i zostały w drugiej połowy że książka przedziale w i e k u X X . Ponadto reprezentuje czasowym jest solidne sięgającym o n a jeszcze jedną kompendium wie­ końca X V I I stulecia monografią etnogra­ ficzną poświęconą l u d o m S y b e r i i , których c o r a z w i ę c e j u k a z u j e się w Związku Ra­ d z i e c k i m . Słuszna w i ę c j e s t i n i c j a t y w a w y d a w a n i a t e g o t y p u opracowań, które u k a ­ zując w s p ó ł c z e s n e o b l i c z e k u l t u r o w e g r u p e t n i c z n y c h S y b e r i i , prezentują t a k ż e dawne r y s y , opierając jego się n a interesujących materiałach a r c h i w a l n y c h , t r u d n o n i e ­ r a z dostępnych d l a z a g r a n i c z n y c h b a d a c z y zajmujących się etnografią Syberii. r o d z a j u p u b l i k a c j e są b o w i e m , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m m a t e r i a ł o w y m , j a k i Tego meto­ d o l o g i c z n y m , c e n n y m w k ł a d e m d o p o z n a n i a k u l t u r s y b e r y j s k i c h i należałoby w y r a z i ć życzenie, a b y r y c h ł o ukazały się dalsze. Antoni R Y S Z A R D K U K I E R , Kaszubi bytomscy. n i a 1968, ss. 4 6 1 , i l u s t r . 161, 2 m a p y Zarys monografii Kuczyński etnograficznej *, Gdy­ B y t o w o — miasto w kaszubskiej tradycji ludowej stawiane na trzecim miejscu, p o Gdańsku i Słupsku. U r o c z y k r a j o b r a z t e g o p o w i a t u , p e ł n e g o t a j e m n i c z y c h jezior, gór i lasów, z w i ą z a n y c h odbija z nimi baśni i l e g e n d , krasnoludków i smętków, * Nadesłane d o R e d a k c j i „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " u w a g i m g r a L e o n a M ł y ń s k i e g o dotyczące w y d a n e j p r z e d k i l k u l a t y p r a c y d r u k u j e m y — p o p e w n y c h skrótach — j a k o głos h i s t o r y k a t e r e n u K a s z u b ó w b y t o w s k i c h , pochodzącego z t e g o t e r e n u , a w i ę c �253 RECENZJE się r z e w n y m sentymentem we wcale bogatej l i t e r a t u r z e zajmującej się t y m r e j o ­ nem \ Wzmianki szowskiego o Kaszubach Lustracji bytowskich znajdujemy województwa pomorskiego z r. 1765 . I n w e n t a r z e s t a r o s t w a b y t o w s k i e g o z już w wydanej przez 1565, p o d o b n i e r. w S. H o ­ lustracji i lęborskiego z X V I I i X V I I I w . w y ­ 2 d a n e p r z e z G . L a b u d ę przedstawiają n a m kulturę materialną b y t o w i a n . K a s z u b s k i m Długoszem j e s t późniejszy Ogier pisze w swym o d niego Dzienniku o d w a w i e k i Tomasz Kantzow. podróży do z pierwszej Polski 0 d u m n e j postawie l u d u tego r e j o n u . W i e k X I X przynosi pierwsze styczne tego p o w i a t u . R o s j a n i n A l e k s a n d e r głównie Słowińców, sąsiadów k r e w n y c h rejonów. P r a o j c e m nowa, powstaniec w swych é jich z Wiosny dając Karol XVII swymi obraz badaniami obu tych po­ działacz kaszubską. n a skalę europejską, Prace jego Kilkę słów posługujący wó się Kaszebach i i n n e dały i m p u l s j e g o następcom d o d a l s z e g o p i s a r s t w a . E t n o g r a f i c z n i e przedstawia Kaszubszczyzna rejonów. Badania części. I tak Izydora jedną całość, z i publikacje na temat Gułgowskiego Von małymi całości einem odchyleniami można poszczególnych t u odnieść unbekannten Volk d o każdej in kaszubskiej. Kaszubi, prac . s kultura Dodać t u t r z e b a ludowa i język w o w e źródło — „ Z r z e s z K a s z e b s k a " , j a k n p . j e g o Zarys oraz wiele, w i e l e jeszcze c z a s o p i s m a , jak dawny doro­ etnografii i n n y c h bardzo „Gryf" jej Deutschland n i e o d n o s i się t y l k o d o j e g o W d z y d z , n i e d a l e k i c h zresztą o d B y t o w a . B o g a t y b e k s t a n o w i d o dziś kopalnię d l a następnych b a d a c z y , nych w. badania specjali­ l i t e r a t u r y kaszubskiej i kaszubologii jest F l o r i a n CeyLudów, publikacjach mową zemi Hilferding obejmuje b y t o w i a n , p e r analogiam Francuz połowy i — cen­ podsta­ także prasę t e g o r e j o n u z j e j d o d a t k a m i regio­ nalnymi. Dużo n o w e g o materiału na ten temat wniosły publikacje ostatniego 25-lecia. W a r t o ś ć n a u k o w a n i e z a w s z e i d z i e w p a r z e z i c h ilością. Najobszerniejszym i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n y m dziełem o p o w i e c i e bytowskim 1 sąsiednich j e g o p a r a f i a c h j e s t o m a w i a n a książka R. K u k i e r a . P r a c a o b e j m u j e 5 c z ę ­ ści: środowisko g e o g r a f i c z n e i r o z w ó j historyczny, k u l t u r a materialna, kultura łeczna, k u l t u r a d u c h o w a , współczesne p r z e m i a n y . Całość p o d z i e l o n a spo­ j e s t n a 74 r o z ­ działy i podrozdziały, z których każdy s t a n o w i o s o b n y p r o b l e m . T o t e ż w i e l k i e u z n a ­ n i e należy się a u t o r o w i , że zebrał się d o w y k o n a n i a t a k o g r o m n e j pracy. Uzupeł- z w i ą z a n e g o z n i m e m o c j o n a l n i e . U w a g i t e dotyczą p r z e d e w s z y s t k i m d o b o r u i a n a ­ l i z y źródeł c y t o w a n y c h d l a o d t w o r z e n i a przeszłości t e g o t e r e n u . W p r o w a d z a j ą też p e w n e uściślenia w dokumentację współczesnej ( i ginącej w o s t a t n i c h dziesięciole­ c i a c h ) k u l t u r y w s i t y c h terenów, zebraną w p r a c y określonej p r z e z r e c e n z e n t a j a k o „najobszerniejsze i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e dzieło o p o w . b y t o w s k i m i sąsiednich jego p a r a f i a c h " . S ą d z i m y , że u w a g i i uzupełnienia r e c e n z e n t a m o g ą być p r z y d a t n e z a r ó w n o d l a c z y t e l n i k ó w p r a c y , j a k i j e j a u t o r a . D r u k u j e m y j e j a k o w y r a z naszej w s p ó l n e j t r o s k i 0 rzetelność i w ł a ś c i w y odbiór p r a c e t n o g r a f i c z n y c h . Das blaue L a n d c h e n (modry k r a i k ) m a w i a l i w B e r l i n i e o ziemi b y t o w s k i e j 1 lęborskiej. A G A D W a r s z a w a , A S . K . dział X L V I n r 36 b , p . 134. Szczególnie dużą wartość p o s i a d a o p a r t a n a a r c h i w a c h Geschichte der Lande Lauenburg und Buetow, R. С r a m e r a, K r ó l e w i e c 1858; G . В r o n i s с h , H . T e i c h m u e l l e r , W . O h 1 e, Der Kreis Buetou.\ Ein Heimatbuch, S z c z e c i n 1939; V . S t o j e n t i n , Aus Pommerns Herzogstagen; W . K e l l e r Volkssagen aus Stadt und Kreis Buetow in Pommern, B y t o m 1920; A . J . P a r c z e w s k i , Szczątki kaszubskie w proivincjí pomorskiej. Szkic historyczno-etnograficzny, P o z n a ń 1896; J . K a r n o w s k i , Ścinanie kani, i i n n e ; A . M a j k o w s k i , Remus; śpiewy kaszubskiego t r u b a d u r a L . H e y k e g o , w i e l u , w i e l u i n n y c h , których p r a c e , c z a s e m t y l k o p r z y c z y n k o w e , z a w i e ­ rają n i e m a ł o materiału e t n o g r a f i c z n e g o . 1 2 3 �254: RECENZJE niają książkę o b s z e r n y , n i e s t e t y n i e k o m p l e t n y i d e k s r z e c z o w y , w y k a z n a z w i s k i n a z w geograficznych, ilustracje, mapy. M e t o d ę p r a c y o b r a ł a u t o r historyczną (s. 13), w b a d a n i a c h s w y c h sięga w ubiegłe s t u l e c i a , aż w średniowiecze, z a d a n i e s w o j e w i d z i m . i n . „[...] w p o g l ą d ó w niektórych h i s t o r y k ó w w Materiał do swej w y c h informatorów Pominięte Das Grosse k w e s t i i pochodzenia p r a c y czerpał z l i t e r a t u r y naukowej wstecz uściśleniu ludności t e j z i e m i " oraz z opowiadań (s. 56). anonimo­ miejscowych. zostały Zinsbuch źródła Des archiwalne: Deutschen z akt Zakonu Ritterordens Krzyżackiego, wydanej 1414-1438, chociażby już d r u k i e m , a r c h i w a w ł o c ł a w s k i e j i chełmińskiej kapituły b i s k u p i e j , a r c h i w a p a r a f i a l n e , t a k b o ­ gate w detale, prowadzona sądowe, a d m i n i s t r a c y j n e i t p . Pominięta została statystyka p o p a r a f i a c h n a zarządzenia b i s k u p a chełmińskiego w r o k r o c z n i e o d n a w i a n a . Dzięki s w e m u „dusz", 1838 r . i szczegółowemu układowi z a w i e r a odtąd ona bogaty gromadzone przez, materiał e t n o g r a f i c z n y . P o m i n i ę t o a k t a s z k o l n e . Podstawą autora w źródłową latach Ważnym źródłem pracy 1961-1965, w są z b i o r y zostają materiały oparciu obiektów o etnograficzne, zestaw kwestionariusza etnograficznych, znajdujące etnograficznego. się w muzeach p o m o r s k i c h i w N R D . P o k a ź n ą k o l e k c j ę t y c h o b i e k t ó w zebrał a u t o r s a m i p r z e k a z a ł je Wydziałowi Kultury PRN w F. L o r e n t z u , w y z y s k a n o Bytowie. Wykorzystana materiały kartograficzne została także spuścizna i dokumentacje po zabytków. N i e został p o d a n y z e s t a w k w e s t i o n a r i u s z a a n i respondentów. Jak w y n i k a z treści książki, a u t o r często korzystał z i n f o r m a c j i mieszkańców w s i , które badał. N a końcu, w części „ Ź r ó d ł a , m a t e r i a ł y i l i t e r a t u r a " , należało podać wykaz i m i e n n y informatorów, i c h miejsca zamieszkania, ich wiek, ewentualnie za­ wód. Mała przestrzeń badanego obszaru, wielka ilość źródeł, na której się oparł a u t o r , o r a z i c h różnorodny c h a r a k t e r — w s z y s t k o t o m o g ł o być z a p o w i e d z i ą , ze o t r z y ­ m a m y dzieło d o b r z e u d o k u m e n t o w a n e i s o l i d n i e o p r a c o w a n e , o dużej w a d z e n a u k o ­ w e j . T a k j e d n a k nie jest. Już n a p i e r w s z e j s t r o n i e Wstępu istnienie Księstwa Pomorskiego Podobnie w piątym akapicie słowo z h i s t o r i i E u r o p y , stawiając w n a ss. 168, 216. N a s t r o n i e d r u g i e j z j a w i a j ą „nadal" wykreśla jego miejsce się ś r e d n i o w i e c z n e Prusy. związkowe państwa n i e m i e c k i e , n a t r z e c i e j e r e g u j e a u t o r n o w ą parafię, mirachowską, której n i e m a i może n i g d y n i e było, powiększa gowidlińską o wieś B o r e k , k o s z t e m skiej. W Tam t e n sposób p r z e i n a c z o n a też n i e m a „ e n k l a w y " została h i s t o r i a p o w s t a n i a p a r a f i i w sulęczyń- t y m rejonie. kaszubskiej Borek, bo w i o s k a t a jest n i e więcej i nie m n i e j k a s z u b s k a , j a k otaczające ją ze w s z e c h s t r o n czysto k a s z u b s k i e w s i e sąsiednie. Tak można b y cytować przez 360 s t r o n t e k s t u . N i e s t a r c z y t u na to miejsca, t r z e b a się ograniczyć d o w y r y w k ó w . Inwestycje bytowskiej wiatów irygacyjne mają wpływ dokonywane w na poziom (s. 31). Z a m o ż n i e j s z a celu odwodnienia (s. 30) „ G l e b y n a z i e m i p r o d u k c j i roślinnej", inaczej s z l a c h t a spadła gleby innych po­ d o rzędu w o l n y c h c h ł o p ó w , a prawo l e n n e pociągało za sobą utratę majątku, t w i e r d z i a u t o r (s. 36) i odsyłaczem powo­ łuje się n a G. L a b u d ę . W s z y s t k o adresem to nieprawda i pod wskazanym przez odsyłacz G. L a b u d a t e g o n i e p o w i e d z i a ł i p o w i e d z i e ć n i g d y n i e m ó g ł , w p r o s t c i w n i e , z a z n a c z a w y r a ź n i e , że p r a w o w y m a r c i u lenne prze­ pociągało za sobą utratę majątku osób u p r a w n i o n y c h d o d z i e d z i c z e n i a , a możniejszej szlachcie p o maluje wspaniałą p e r s p e k t y w ę . Opacznie 1918 przedstawione (s. 45). W b r e w zostały r o l e działaczy twierdzeniom Kukiera polskich na t y m terenie w n i e miała kolegiata kamieńska roku nigdy �255 RECENZJE j u r y s d y k c j i n a d p r o b o s z c z a m i p o w . b y t o w s k i e g o , t y m m n i e j w 1821г., g d y ż w 1810 r . została p r z e z k r ó l a p r u s k i e g o s k a s o w a n a dzielnej egzystencji gospodarczej", (s. 63). Istniały o s a d y ale samodzielnie „niezdolne do m i m o t o żyły i żyją samo­ do dziś (s. 105). T r ó j p o l ó w k i n i e z a r z u c o n o t a m , g d z i e s t o s o w a n o c z t e r o p o l ó w k ę (s. 106). Już w średniowieczu u p r a w i a n o t u żyto, t a k a u t o r , a n a s i a r c h e o l o d z y t u t a j aż półtora tysiąca l a t w c z e ś n i e j (s. 104). P o o k o p o w y c h p o l e stwierdzili zaorano je i pozo­ s t a w i o n o n a r o k o d ł o g i e m [sic] (s. 107). T u c h o m i e b i e r z e s w ą n a z w ę o d T u c h o m s k i c h , Rekowo od Rekowskich bytowscy nikiem" n i e używali itd., inni przed [sic], a w y d a n a przeciwnego naukowcy I wojną twierdzą światową odwrotnie nawozów (s. 54). „ K a s z u b i chemicznych, poza d r u k i e m niemiecka statystyka kolejowa (s. 109). F. L o r e n t z w swym Zarysie etnografii p i s z e : „ P ł o d o z m i a n b y ł następujący: z i e m n i a k i , c z t e r y razy podaje obor­ coś w r ę c z n a s. 15 kaszubskiej z rzędu ż y t o i t a t a r k a " n a o w e czasy n o r m a l n a g o s p o d a r k a . R. K u k i e r : „obsadzano r o l e c z t e r y r a z y z rzędu z i e m n i a k a m i , a następnie w y s i e w a n o żyto n a p r z e m i a n z bukwitą" brukwi p o u p o w s z e c h n i e n i u u p r a w y z i e m n i a k ó w , a S. upowszechnia Hoszowski w swojej autor dopiero Lustracji województwa już przeszło d w a w i e k i w c z e ś n i e j . N a d t o , (s. 109). U p r a w ę stwierdza uprawę pomorskiego j a k b y chciał a u t o r zaliczać brukwi brukiew do roślin m o t y l k o w y c h (s. 116). Skasowanie „wywarły d a n i n bydlęcych i w p r o w a d z e n i e znaczny wpływ n a hodowlę zwierząt jaśnił j e d n a k a u t o r , c z e m u oczynszowania, i skasowanie przeprowadzone X I X (s. 122). W a g ę t u c z o n e j w c z y n s z ó w z b o ż o w y c h i pieniężnych w XVIII d a n i n y bydlęcej i X I X wieku". Nie i wprowadzenie w i e k u X I I , zadziałały d o p i e r o w gęsi p o d a j e w wy­ zamian wiekach a u t o r n a 8-10 k g (s. 162), j e d n a k XVIII stada t u c z o n y c h t a k gęsi pędzi się 50-100 k m aż d o Słupska i K o s z a l i n a , g d y w i a d o m o , że t a k a gęś p o 100 m m a r s z u już j e s t t r u p e m (s. 122). „ W w i e l u w s i a c h n a czas z i m y ograniczano bardzo stan pogłowia zwierzęcego do p o n a d trzeciej w t e n sposób g o s p o d a r z (s. 123). K r o w o m R e k o w a po trzech latach doszedłby części". Postępując do stanu zero swego bydła n a u l t i m o 1907 r. zdjęto d r e w n i a n e k l o c k i , g d y p o z a t y m wiszą o n e n a k a r k a c h n i e s f o r n y c h k r ó w n a d a l n a c a ł y m ś w i e c i e (s. 126). Początki pszczelnictwa sięgają r a z średniowiecza, r a z z a r a n i a działalności wieczej. „ C i e k a w y w t y m w z g l ę d z i e j e s t z n a n y [sic] X V I I I - w i e c z n y wydany w czasach przechowywano Bogusława X" —• który umarł w czło­ polowania 1523 r . (s. 145). M l e k a p r z y p i e c u , a l e w m o ż l i w i e najchłodniejszym 4 zakaz nie m i e j s c u (s. 155). Z a - W X I X w . k u c h n i a g b u r s k a n i e miała p a l e n i s k a . Z n a j d o w a ł o się o n o w e w n ę ­ ce, o której K u k i e r pisze j a k o p r z e c h o w a l n i m l e k a , t o j e s t w m i e s z k a l n e j i z b i e . T a m się g o t o w a ł o s t r a w ę d l a l u d z i i i n w e n t a r z a . P o p i ó ł w y b i e r a n o o d s t r o n y k u c h n i . G ł ę ­ bokość w n ę k i w y n o s i ł a o k . 80 c m , szerokość o k . 1 m (podaję z p a m i ę c i ) . D w i e „ f e j e r k i " t r z e c i a w ścianie, g d z i e p a l o n o , b y f a b r y k o w a ć d y m d l a w ę d z a r n i n a p i e r ­ w s z y m piętrze. P a l e n i s k o g ł ó w n e połączone b y ł o z p i e c e m k a f l o w y m , który w t e n sposób b y ł z a w s z e l e k k o ciepły i n a ł a w c e p r z y n i m ogrzać się m o g ł y i osuszyć zziębnięte d z i e c i a k i . Z i m ą opalało się t e n p i e c z j e g o w ł a s n e g o p a l e n i s k a , p o d ławką. M i ę d z y p i e c e m a m u r e m w n ę k i - k o m i n a b y ł z a w s z e ciepły „ m u r e k " o szerokości m n i e j w i ę c e j s t o p y , u l u b i o n e m i e j s c e k o t a , suszono też n a n i m z m o k n i ę t e s k a r p e t y , rękawice i t p . G d y narastał w c z w a r t y m k w a r t a l e X I X w . d o b r o b y t , przystąpiono m . i n . d o g e n e r a l n e g o upiększania mieszkań. P a l e n i s k o p r z e n i e s i o n o d o k u c h n i , w n ę k ę a l b o z a m u r o w a n o , a l b o pozostawiając ją u ż y t k o w a n o d o i n n y c h c e l ó w gospodarczych. N i g d y n i e mogła o n a stać się p r z e c h o w a l n i ą m l e k a , była b o w i e m o g r z e w a n a p r z e z p a l e n i s k o z k u c h n i i z pieca. D l a p r o d u k o w a n y c h m a s o w o tuczników b u d o w a n o osobną kuchnię w c h l e w n i . D r u g i k o m i n , p o przeciwległej s t r o n i e k o r y t a r z a prowadzącego z sieni do k u c h n i , połączony był z p i e c e m w i e l k i e j i z b y p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i . N a d a c h u sterczały więc d w a k o m i n y . Wszystko budowano bardzo funkcjonalnie. 4 �258 RECENZJE K O N R A D W Y P Y C H , W cieniu fe. Siadami Jana Stanisława Wroclaw Kubarego, 1969, s. 180, r y c . 86, m a p 7 Popularyzacja dotychczasowego k u l t u r pozaeuropejskich dorobku etnografii stanowi w i e l k i margines w n e j . U k a z a ł o się w p r a w d z i e polskiej w zakresie naszej l i t e r a t u r z e badań specjalistycz­ d o t e j p o r y nieco p r a c poświęconych podróżom Polaków p o lądach i m o r z a c h świata, w s u m i e j e d n a k p r o b l e m a t y k a t a czeka n a d a l n a p i ó r o h i s t o r y k a e t n o g r a f i i . Najpełniej j a k do tej pory sprawy t e o m ó w i o n e zostały w o d ­ n i e s i e n i u d o S y b e r i i . S y b e r i a j e d n a k s t a n o w i o d d z i e l n y rozdział w p o l s k i e j n a u c e t u łaczej, g d y ż w i e l u n a s z y c h rodaków rozpoczynając walkę z c a r a t e m zesłanych stało za U r a l . W i e l u j e d n a k b y ł o t a k i c h , którzy d o b r o w o l n i e w i c h l e b a , w w y n i k u s p l o t u h i s t o r y c z n y c h w y d a r z e ń l u b z różnych p o b u d e k opuściło nadwiślańską ziemię, a b y z d a l a o d o j c z y z n y zo­ poszukiwaniu pracy osobistych prowadzić ożywioną działal­ ność naukową. Jedną z t a k i c h p o s t a c i j e s t J a n S. K u b a r y , który z „ p r z y c z y n o s o b i s t y c h " ruszył w świat i p r z e z s z e r e g l a t w ę d r o w a ł p o w y s p a c h „w cieniu f e " . Wiele w 1 n i e wyjaśnionych Pacyfiku spędzając życiu t e g o b o h a t e r a b y ł o sprzeczności i d o c h w i l i tajemnic, m i m o że a u t o r książki o n i m z g r o m a d z i ł obecnej interesujący materiał z t e g o z a k r e s u . P r o w a d z ą c s t u d i a p o r ó w n a w c z e n a d d o r o b k i e m J . S. K u b a r e g o wy­ życie naukowym g ł ó w n ą u w a g ę s k u p i a a u t o r n a zmiennościach, j a k i e zaszły o d c z a ­ sów, k i e d y r o d a k nasz r o z w i j a ł działalność d l a d o b r a l u d ó w p i e r w o t n y c h nych na wyspach Pacyfiku. Zainteresowania rozsiedlo­ t e s p o w o d o w a ł y , że n i e mając m o ż l i w o ­ ści u d a n i a się d o M i k r o n e z j i n a w i ą z a ł K . W y p y c h k o n t a k t y z u c z o n y m i , którzy p r o ­ w a d z i l i l u b obecnie prowadzą J. S. K u b a r e g o . podobnie Część j a k informacje badania uzyskanych tą n a obszarach drogą objętych materiałów z muzeów etnologicznych w ongiś eksploracjami wykorzystano w książce, Lipsku, Berlinie i Hamburgu. P o n a d t o u w z g l ę d n i o n o w n i e j także m a t e r i a ł y a r c h i w a l n e znajdujące się w archiwum Polskiego Towarzystwa kuły r o z s y p a n e Ludoznawczego w e Wrocławiu w w i e l u czasopismach, Mikronezji. Wszystko oraz zbiorach liczne a także p r a c e traktujące o p o l s k i m arty­ badaczu t o w sposób i s t o t n y w z b o g a c a naszą w i e d z ę o w k ł a d z i e Pola­ k ó w w b a d a n i a k u l t u r i l u d ó w świata. N i e licząc wstępu i zakończenia, r e c e n z o w a n a książka składa się z 9 r o z d z i a ł ó w , których treść p r o w a d z i n a s p r z e z c i e n i e i b l a s k i życia j e j b o h a t e r a . A b y ł o i c h w i e l e . Zwłaszcza c i e n i e j e g o życiorysu przysłaniają w j a k i e posiada o n w zakresie wkładu do wiedzy mórz południowych. D o b r z e wstępie przedstawił zasługi, się stało, że a u t o r m o n o g r a f i i o J . S. K u b a r y m już bez k o m e n t a r z a ściuje s a m c z y t e l n i k . A dużym s t o p n i u rzeczywiste o l u d a c h mieszkających n a w y s p a c h znajdujemy jego sylwetkę. N i e c h więc czyny jego we warto­ t u t a j w i a d o m o ś c i o t y m , że w życiu t e g o c z ł o ­ w i e k a była w a l k a w oddziałach p a r t y z a n c k i c h i u c z e s t n i c t w o w p o w s t a n i u s t y c z n i o ­ w y m , b y ł y także i hańbiące c z y n y , p e w n e zapomnieć „ z d r a j c y " która po raz pierwszy w ó w c z a s znajdując n o s t a l g i a i w y t ę ż o n a p r a c a , która p o z w a l a ł a z a ­ chociaż n a c h w i l ę o w i e l k i e j wystąpiła po upadku powstania się n a e m i g r a c j i w skazie w jego życiorysie, To właśnie Dreźnie, zgłosił się s i e d e m n a s t o l e t n i Kubary do poselstwa carskiej Rosji i w z a m i a n za pozwolenie styczniowego. na powrót do rodzinnej War­ s z a w y z d e k l a r o w a ł się zostać t a j n y m a g e n t e m p o l i c j i c a r s k i e j d o s p r a w p o l i t y c z n y c h , dostając d o w y p e ł n i e n i a c o r a z t o n o w e z a d a n i a . P o rozpoczęciu studiów n a Wydziale F e — p i e n i ą d z e z w y s p y J a p w kształcie k a m i e n n y c h kół, z o t w o r e m w środku. P r z e z J . S. K u b a r e g o pieniądze t e n a z y w a n e b y ł y „ P a l a n " , późniejsi n a t o m i a s t b a ­ dacze j a k i współcześni określają j e n a z w ą „ f e " l u b „ f a " . 1 �259 RECENZJE Medycznym Warszawskiej Szkoły Głównej pracuje nadal d l a p o l i c j i , aż wreszcie d e c y d u j e się n a ucieczkę z k r a j u w m a r c u 1868 г., p r z e r y w a j ą c hańbiącą działalność. T y l e faktów o w r o g i e j działalności J . K u b a r e g o z g r o m a d z i ł a u t o r książki, stawiając j e p o d r o z w a g ę c z y t e l n i k ó w , n i c z e g o n i e sugerując w t y m w z g l ę d z i e . Dalsze losy J . S. K u b a r e g o przed udaniem się n a w y s p y łączą się z pracą z a r o b k o w ą w Berlinie, potem w rywczo w jednak Londynie. Związany z posiadaczem d o m u handlowego i k u p c e m , zajmującym najdłużej z Hamburgiem „Jan C e z a r G o d e f f r o y się d o s t a r c z a n i e m mórz południowych Altonie pod Hamburgiem, a do­ eksponatów nawiązał i Syn", bogatym etnograficznych kontakt bankierem i przyrodni­ c z y c h m u z e u m e u r o p e j s k i m . Znajomość t a rozpoczęła działalność n a s z e g o r o d a k a n a p o l u e t n o g r a f i i , który 1 m a j a 1869 r . w y r u s z y ł n a pokładzie „ W a n d r a h m " , d o a r c h i ­ p e l a g u S a m o a , rozpoczynając tą podróżą 3 0 - l e t n i o k r e s w ę d r ó w e k . T r u d n o t u t a j cjonować przebieg t y c h w ę d r ó w e k , z w i e l u źródeł d o w i a d u j e m y szlaki przez prowadziły wyspy Samoa, Hawajskie, Tonga, M a r s h a l l a , G i l b e r t a , A d m i r a l i c j i , Karolińskich i Cooka. Nowej I r l a n d i i , badał w y b r z e ż a Nowej Gwinei, rela­ się j e d n a k , ż e i c h Fidżi, archipelag wysp P r z e b y w a ł także K u b a r y n a „ z a b ł ą d z i ł " d o J a p o n i i i dotarł do w i e l u i n n y c h r e j o n ó w naszego g l o b u . P o n a d t o n a półmetku s w y c h e g z o t y c z n y c h p o d ­ róży dotarł do Polski, gdzie n a I I Zjeździe Lekarzy i Przyrodników we Lwowie (21 V I I 1875) w y g ł o s i ł „ S p r a w o z d a n i e ze z d o b y c z y n a u k o w y c h , osiągniętych p o d c z a s kilkuletnich podróży do A u s t r a l i i " . Potem b u r g a , g d z i e podpisał n o w y szlak jego poprowadził dalej k o n t r a k t z firmą Godeffroya szył n a S a m o a . Z e z m i e n n y m i w do Ham­ l u t y m 1876 r . w y r u ­ szczęściem p r o w a d z i ł s w o j e e k s p l o r a c j e etnograficzne. I m b a r d z i e j otaczał g o s z a c u n e k t u b y l c ó w , t y m częściej o d w r a c a l i się o d n i e g o r e p r e ­ zentanci k o l o n i a l i z m u europejskiego, z krajowcami". etnograficznymi Niełatwo którzy m u było w i gromadzeniem nie mogli m u w y b a c z y ć „bratania takich warunkach kolekcji zajmować etnograficznych. O się się badaniami i l e n i e załamał się w ó w c z a s n a d u c h u , t o t y l k o dzięki w i e l k i e m u przeświadczeniu, że p r a c a j e g o w z b o ­ gaca w sposób i s t o t n y naukę aspektów książce życia ukazuje tubylców. bogactwo w a ż n y m i szczegółami warstwa materiałów, n a u k i . O n t o był p i e r w s z y m puaskich. Cenna europejską Właśnie etnograficzna które dzięki Europejczykiem, jest również jego r o z p r a w a w której napisał, że „ R o z p r a w y serwacji autorytety ujęciu podobnych aus Volks- zajmują w pewnym — A. Kramer, s e n s i e książkę lecz także wartościującą którą und Menschenkunde, w etnologicznej literaturze w y ­ za b a d a c z a m i , pra­ którzy u z n a w a n i A. Bastian i inni. Dzięki jak i są takiemu n i e t y l k o popularyzującą je zarówno n a p o l u etnografii, badania geografii, językoznawstwa i o r n i t o l o g i i . C z y n i t o a u t o r w w i e l u p a r t i a c h książki, w której p r z y j ą ł poszczególnych dla d e t a l i , podczas s t a r a n n y c h i długotrwałych o b ­ a także prezentującą j e g o d o k o n a n i a w z a k r e s i e stawienia ocalono poświęcona r e l i g i i P a l a u c z y k ó w , opinii zacytowanych na polu etnologii otrzymaliśmy Kubarego, J . S. K u b a r e m u wielu omawianej n a n i w i e szczególnie o w o c n e j d l a t e g o r o d z a j u s t u d i ó w " . W i e l e j e s t w cy K . W y p y c h a za Kubarego dzięki o p a n o w a n i u w który dostarczył o p i s ó w pieniędzy p a - A . B a s t i a n w ł ą c z y ł d o s w e j p u b l i k a c j i p t . Allerlei jątkowe miejsce, dotyczącymi zawarta e t a p ó w tułaczego s z l a k u zasadę c h r o n o l o g i c z n e g o badań naszego przed­ rodaka. W i e l e j e s t w t e j interesującej książce s m u t n y c h s t r o n , k t ó r e z a w i e r a j ą informa­ cje o t y m , j a k t o w r o g o ś ć l u d z i była n i e r a z barierą d o osiągnięcia jeszcze w i ę k s z y c h wyników eksploracji naukowych prowadzonych p r z e z J . S. K u b a r e g o . gość t a targała n i e r a z wewnętrznym życiem badacza. Zwłaszcza były c i ą g ł y m p a s m e m utrapień i n i e p o w o d z e ń , które z ł a m a ł y 9 p a ź d z i e r n i k a 1896 r . z n a l e z i o n o go m a r t w e g o swego syna B e r t r a m a na w y s p i e Ponape. Ponadto ostatnie wro­ jego l a t a go ostatecznie. w miejscu, gdzie pochował p r z e d Dnia laty �260 RECENZJE K o ń c z ą c podkreślić należy, że książka K . W y p y c h a w b u d z i szereg refleksji, n i e j w a r t o ś c i o w e g o materiału, n i e b r a k też j e d n a k one p r z e d e w s z y s t k i m d o w a r s z a w s k i e g o wiele s m u t n y c h k a r t . Odnoszą o k r e s u życia J . S. K u b a r e g o , przysłaniać będą c i e n i e m j e g o zasługi n a u k o w e . S m u t n e są l o s y które człowieka n i e m o ­ g ą c e g o sprostać p r z e c i w i e ń s t w o m , j a k i e stanęły n a p r z e s z k o d z i e d o d a l s z y c h i opracowania zgromadzonych się zawsze badań materiałów. I w r e s z c i e o s t a t n i a u w a g a — książka t a j e s t d o b r y m p r z y k ł a d e m ładnie w y d a n e j p r a c y , a l i c z n y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y o ż y w i a j e j treść. Antoni SPICHLERZE -Bierkowicach, A. Tybura, Folder OPOLSZCZYZNY, PSP Kraków F. K r e s m e r , nakładem 1967. T e k s t y : Muzeum W s i Opolskiej E. G i l . F o t o g r a f i e : archiwum. Opracowanie Kuczyński graficzne: w Opolu- S. B r o n i c z , E. G i l , Z . Jasińska, s. n l b . 24 „ S p i c h l e r z e O p o l s z c z y z n y " j e s t dobrą ilustracją starań, j a k i e o d początku i s t n i e n i a M u z e u m W s i O p o l s k i e j w k ł a d a w popularyzację s w e j działalności i z a p e w ­ nienia s o b i e należytej r a n g i w grupie muzeów wstających w P o l s c e . O f i c j a l n e g o skansenowskich, coraz o t w a r c i a t e j placówki d o k o n a n o w liczniej po­ 1970 r o k u , d a ­ jąc t y m s a m y m w y r a z p a m i ę c i i hołdu d l a O p o l a n , k t ó r z y p r z e z w i e k i , m i m o woli, zachowali polskie obyczaje i tradycje. Obecnie tutaj s t a r e m ł y n y i s p i c h r z e , stodoły i w i a t r a k i , kościółki i z a j a z d y o r a z całe z a g r o d y skie. Z ogólnej liczby 70 t e g o r o d z a j u zrekonstruowanych budowli inwentaryzacji zbiorów, g d y ż z a t r u d n i o n y t u zespół p r a c o w n i k ó w rolę p o p u l a r y z a c j i , t a k b a r d z o należy, że z d o b y t e wielone, w t y m zakresie a w ś r ó d następnych zagadnieniom z zakresu Występująca umiejętnościach istotnej w na jej terenie pracy doświadczenie zostanie folderów kultury terenowej znajdą się i także Sądzić zatem jeszcze w i e l o k r o t n i e p o ­ poświęcone duchowej drewniana architektura wiejska technicznych wiejskich budowniczych się gromadzenia docenia etnografa. egzemplarze m a t e r i a l n e j , społecznej chłop­ eksponuje spośród n i c h 19, a t r u d zajęć c o d z i e n n y c h n i e i d z i e j e d y n i e w k i e r u n k u i nie­ zdołano już z g r o m a d z i ć innym Opolszczyzny. ś w i a d c z y o dużych i w y s o k i m kunszcie polskiej ciesiołki, którą u p r a w i a ł y t u t a j r o d z i n y Młyńskich, Cieślów, M i k s ó w , K a b a t ó w , S n o p ­ ków, Koniecznych, Kokotów wymienione w folderze. Pisząc o tym zagadnieniu podkreślono t a k ż e i s t o t n y p r o b l e m świadczący, że b a d a c z e n i e m i e c c y o nym wysoki n a s t a w i e n i u s t a r a l i się p o d w a ż y ć oczywisty fakt, j a k i m był szowinistycz­ poziom p o l s k i e j ciesiołki n a t y m t e r e n i e Śląska, a w z n o s z e n i e d r e w n i a n y c h k o ś c i o ł ó w przy­ pisywali przez oni kolonistom autora, gdyż przez ten znamienny niemieckim. Sprawa długie l a t a w ł a d z t w a t a słusznie niemieckiego szczegół z z a k r e s u k u l t u r y materialnej ności p o l s k i e j , który w p r a c a c h w i e l u s z o w i n i s t y c z n i e została na ziemi wydobyta śląskiej zatarł się osiadłej t u o d w i e k ó w lud­ n a s t a w i o n y c h etnografów nie­ w y m i e n i ć należy ogólne sfor­ mieckich celowo pomijano. Z i n n y c h zagadnień z a p r e z e n t o w a n y c h w folderze mułowania n a t e m a t k o n s t r u k c j i występujących n a Opolszczyźnie zabytków d r e w n i a ­ n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , w której d o m i n o w a ł a t z w . „ z r ę b ó w k a " z w i ą z a n i e m n a obłap, jaskółczy o g o n się t u t a j nych i nakładkę. W konstrukcja ryglowa, gliną l u b cegłą. a ludność m i e j s c o w a p o ł o w i e w i e k u X I X zaczęła składająca J e j znajomość belek upowszechniać się z d r e w n i a n y c h k r a t o w n i c , w y p e ł n i o ­ n a t e n t e r e n przynieśli koloniści niemieccy, odnosiła się d o n i e j niechętnie, n a z y w a j ą c b u d y n k i w z n o s z o n e w t e j technice „fryderycjońskimi l e p i o n k a m i " . �261 RECENZJE Pisząc o m a t e r i a l e i t e c h n i c e w y k o n a n i a dotyczących t e g o r o d z a j u a r c h i t e k t u r y t r u d n o j e s t zgodzić się z j e d n y m szczegółem p o d a n y m p r z e z a u t o r a . C h o d z i w i c i e o materiał d o k r y c i a d a c h u , gdyż s t w i e r d z e n i e s ł o m ą " n i e j e s t ścisłe. W c z y c e za m a t e r i a ł wielu bowiem do p o k r y c i a dachów dachy roli, ale u w a g a nie tyle słoma, c o t r z c i n a , zwana t u obiektów a r c h i t e k t u r y d r e w n i a ­ p o k r y t e p i e r w o t n i e trzciną, słomą. F a k t t e n p o m i n i ę t y w miano­ przeważnie r e j o n a c h p o w . Racibórz, P r u d n i k i G ł u b ­ służyła p r z e z ludność „ p a ł k ą " . W i ę k s z o ś ć z istniejących n e j posiadała „dachy p o s z y w a n o którą dopiero później zastąpiono tekście f o l d e r u n i e u m n i e j s z a j e g o p o p u l a r y z a t o r s k i e j t a p o w i n n a być w przyszłości u w z g l ę d n i o n a w ewentualnej nowej jego edycji. Najwięcej miejsca poświęcono w części t e k s t o w e j folderu spichlerzom, kreśląc i c h d a w n ą funkcję, która w i ą z a ł a się z tradycyjną kulturą l u d o w ą osiadłej t u l u d ­ ności p o l s k i e j . D o w i a d u j e m y terenie Opolszczyzny, rakterystyczny element części w o j e w ó d z t w a spichrze polepione się o dużej różnorodności s p i c h r z y występujących na k t ó r e w w i e l u j e j r e j o n a c h t w o r z y ł y jeszcze d o n i e d a w n a c h a ­ zagrody. opolskiego Zwłaszcza w południowej i rozsiadły południowo-wschodniej się gęsto, z b u d o w a n e gliną. I c h z r ę b o w a k o n s t r u k c j a n a d a j e z sosnowych belek i m cech m a s y w n y c h b u ­ d o w l i , które b a r d z o często podkreślone zostają p r z e z ciężkie d r z w i o k u t e blachą i ż e ­ laznymi sztabami. K o ń c z ą c , należy jeszcze dotknąć układu g r a f i c z n e g o żym w y c z u c i e m p r o b l e m a t y k i . Szkoda folderu, opracowanego j e d n a k , że z a w a r t y w n i m materiał c y j n y n i e został n a j l e p i e j d o b r a n y p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m i Istnieje b o w i e m wania, czy choćby Rozumice, w terenie wiele spichrze w i n n y c h obiektów o bardzo występujące we wsiach: p o w . Racibórz, w z g l ę d n i e Głubczyce. Jeszcze j e d n a zasadnicza parę s p i c h r z y uwaga reprezentacyjnym. dobrym Krzanowice, stanie Borucin, P o d s u m o w u j ą c s t w i e r d z i ć t r z e b a , że f o l d e r t e n r o z s z e r z a etnografów i architektów, a b y zajęli n a terenie się t y m z a g a d n i e n i e m p o w o ł a n e d o życia M u z e u m W s i O p o l s k i e j i jest nieco publikacji. zakres naszej sygnałem d l a dokładniej, gółowego opracowania. Byłoby b o w i e m bardzo szkoda, g d y b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej O p o l s z c z y z n y , gdyż z g r u p u j e n a s w y m o b s z a r z e t y l k o część t y c h obiektów, r e s z t a n a t o m i a s t p o w i n n a doczekać się należnego i m b a r d z i e j n i o w o - w s c h o d n i c h rejonów legł zniszczony tego poszczególnych znacznie Opolszczyzny pow. opracowaniach t y p ó w s p i c h r z y , jeśli już n i e w s z y s t k i c h , t o t y c h , które e k s p o n u j e się w o s p i c h r z a c h występujących zacho­ Bolesław, ze w s i P i l s z c z , w n a przyszłość. W r o d z a j u p o w i n n a z n a j d o w a ć się m a p a przedstawiająca r o z m i e s z c z e n i e wiedzy zdu­ ilustra­ ten znamienny szcze­ akcent a zwłaszcza j e j p o ł u d n i o w y c h i p o ł u d ­ z ę b e m czasu n i e d o c z e k a w s z y się pełnej inwentaryzacji architektonicznej. Antoni Kuczyński M U Z E U M W S I O P O L S K I E J , t e k s t E. K u r e k . F o t o g r a f i e : M . K u r e k , F. ser. O p r a c o w a n i e g r a f i c z n e : K . F. B u n s c h , K r a k ó w 1969, s. n l b . 12 Skromny w katalog poświęcony omówieniu działalności O p o l u - B i e r k o w i c a c h u k a z u j e c z y t e l n i k o w i dzieje Muzeum Wsi Krem- Opolskiej t e j placówki oraz cele i zamie­ r z e n i a . W krótkich słowach nakreślono m o t y w y , j a k i m i k i e r o w a n o się p o w o ł u j ą c życia o p o l s k i p a r k e t n o g r a f i c z n y oraz zaprezentowano dotychczasowy do trud, którego r e z u l t a t e m j e s t i n w e n t a r y z a c j a przeszło 700 o b i e k t ó w a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j rozpro­ s z o n y c h p o całej z i e m i o p o l s k i e j . W i c h składzie są b u d y n k i m i e s z k a l n e gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Część z n i c h p r z e n i e s i o n a została n a t e r e n s k a n s e n u , r e s z t a pozosta- �262 RECENZJE je w t e r e n i e czekając n a r o z b i ó r k ę p r z e z muzealną grupę cieśli. P r a c e t e n i e s t a ­ nowią b y n a j m n i e j j e d y n e j ry ludowej. Obok niej f o r m y działalności m u z e a l n e j prowadzi izb mieszkalnych, gromadzi graficzne się b a d a n i a dotyczące się dokumentację fotograficzną, zawierające socjologiczno-etnograficzny wych. Ponadto na odcinku ochrony terenowe zgromadzono wiele opis kultu­ w y s t r o j u wnętrz opracowuje karty określonych f a k t ó w etno­ kulturo­ z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , sprzętu i narzędzi rol­ n i c z y c h . Są w i ę c z a b e z p i e c z o n e w m u z e u m u n i k a l n e u l e k ł o d o w e , d r e w n i a n e k a p l i c z ­ k i przydrożne, d z w o n y g r o m a d z k i e , świątki, l a m p y i t p . Z katalogu dowiadujemy się p o n a d t o torskiej n a tematy etnograficzne o działalności oświatowej u m w y g ł a s z a j ą w i ę c p o g a d a n k i — g ł ó w n i e d l a ludności w i e j s k i e j t u r y l u d o w e j , organizują i popularyza­ z w i ą z a n e ze Śląskiem O p o l s k i m . P r a c o w n i c y małe w y s t a w y muze­ — z zakresu kul­ o ś w i a t o w e , p r z e z n a c z o n e g ł ó w n i e d l a szkół i świetlic w i e j s k i c h . K o ń c z ą c o m a w i a n i e p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w i n f o r m a t o r z e podkreślić t r z e b a , jesienią w dy 1970 r o k u odbyło się długo oczekiwane O p o l u - B i e r k o w i c a c h , placówki powołanej w Narodowej. feratów, Oczywiście, j a k p r z y a p o zakończeniu S e s j i ziemi opolskiej. rych t y l k o część Obecnie Pokazano więc znajdzie takich Naukowej Muzeum Wsi odbyła w wygłoszono się interesująca zabytki i m miejsce bywa, parku wycieczka z Kamieńca, p o w . Olesno, pow. Kluczbork, karczmę z po któ­ spotykamy z 1798 r o k u , s p i c h l e r z k o p u l a s t y z G ł o ­ g ó w k a , p o w . P r u d n i k , s p i c h l e r z d w o r s k i z G r u d y n i , p o w . K o ź l e , olejarnię z Nowej, z etnograficznym. m u z e u m p o s i a d a szereg interesujących obiektów, w ś r ó d których dom mieszkalny Ra­ szereg r e ­ architektury ludowej, opolskim że Opolskiej 1961 r o k u decyzją W o j e w ó d z k i e j okazjach uczestnikom należne otwarcie Karmonek, p o w . Olesno, oraz wiele Bogacicy innych. W g r u p i e z r e k o n s t r u o w a n y c h z a b y t k ó w znajdują się s p i c h r z e d w o r s k i e z X V I I I stu­ l e c i a , pochodzące ze Sławięcic i G r u d y n i p o w . K o ź l e , a także d w a s p i c h r z e gospo­ darcze z X I X w i e k u . O d b u d o w a n o Reszta również XVIII-wieczną zagrodę oleską. c z e k a n a rekonstrukcję, a całość e k s p o z y c j i m a być g o t o w a w 1980 r o k u . się z g r o m a d z e n i e około 80 o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o , Przewiduje gospodarczego i sa­ k r a l n e g o , które r o z m i e s z c z o n e zostaną n a p l a n i e g e o g r a f i c z n e g o układu O p o l s z c z y z n y . W planie jest zorganizowanie o d p o w i e d n i c h r a m p i p o m o s t ó w w i d o k o w y c h , z których m o ż n a b ę d z i e oglądać całość s k a n s e n u . P o n a d t o p l a n u j e się b o w i e m s p r o w a d z e n i e oryginalnej zadbano także o aspekt t u r y s t y c z n y ^ k a r c z m y ze w s i P r z e w ó z , w p o w . k o ­ z i e l s k i m , w której u b r a n y w r e g i o n a l n e s t r o j e p e r s o n e l b ę d z i e p o d a w a ł p o t r a w y s k i e . I s t n i e j e w p l a n i e r o z b u d o w y s k a n s e n u i w i e l e i n n y c h interesujących które czekają n a realizację. D o t y c h c z a s o w e organizatorskim i w zespół m ł o d y c h niej ambitny p a r k etnograficzny naukowo-badawczym stał się w z o r e m doświadczenia t e j p l a c ó w k i w pozwalają etnografów dołoży przypuszczać, wszelkich że ślą­ propozycji, zakresie zgromadzony starań, a b y opolski d o naśladowania. Antoni Kuczyński W I A T R A K I I M Ł Y N Y W O D N E O P O L S Z C Z Y Z N Y , nakładem M u z e u m W s i O p o l ­ s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , K r a k ó w 1969. T e k s t i r y s u n k i : M a c i e j K u r e k . F o t o ­ g r a f i e : a r c h i w u m , M . K u r e k , F. K r e m s e r . O p r a c o w a n i e graficzne: Z. Jasińska s. n l b . 24 W y d a n i e tego f o l d e r u rozszerza problematykę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i . T e m a t y k a będąca p r z e d m i o t e m o p r a c o w a n i a j e s t t y m b a r d z i e j i s t o t n a , że w c h w i l i o b e c n e j jesteśmy ś w i a d k a m i z a m i e r a n i a j e d n e g o ze s t a r s z y c h p r z e m y s ł ó w l u d o w y c h , który ongiś b o g a t o r e p r e z e n t o w a n y był n a t e r e n i e z i e m i o p o l s k i e j . J e g o t w ó r c a m i b y ł y �263 RECENZJE r o d z i n y m a j s t r ó w śląskich, których n a z w i s k a spotkać można w s t a r y c h d o k u m e n t a c h , często też n a s a m y c h o b i e k t a c h , g d z i e u t r w a l o n e zostały n a długie l a t a w y c i ę t e d ł u ­ t e m wznoszących j e cieśli. Z d o k u m e n t ó w t y c h d o w i a d u j e m y n a r z y i właścicieli w i a t r a k ó w , które w dzimej w t y m zakresie. Także się o n a z w i s k a c h j a s n y sposób d o w o d z ą nazewnictwo poszczególnych długiej mły­ tradycji r o ­ elementów konstruk­ c y j n y c h m ł y n ó w i w i a t r a k ó w j e s t w p r z e w a ż a j ą c e j części p o l s k i e . R ó w n i e z w i ę ź l e przekazał a u t o r o b r a z ściowego t y c h obiektów, podając, dawniej n a Opolszczyźnie, w współczesnego że n a j w i ę k s z e pow. Strzelce stanu technicznego skupiska wiatraków i Opole. i ilo­ występowały Skrótowo p o t r a k t o w a n o także prezentację poszczególnych r o d z a j ó w w i a t r a k ó w , j a k i e b y ł y n a t y m t e r e n i e . O m ó w i o ­ no więc t z w . „koźlaki", „palfraki" je cechy konstrukcyjne. Podobny i holendry", podając najistotniejsze zespół zagadnień o m ó w i ł a u t o r w różnicujące odniesieniu m ł y n ó w w o d n y c h . Jest t u w i ę c m o w a o i c h k o n s t r u k c j i i z a s a d z i e działania. n i e c o u w a g p o ś w i ę c o n o społecznej r a n d z e m ł y n a r z y , którzy w środowisku do Ponadto wiejskim należeli d o g r u p y n a j b a r d z i e j z a m o ż n y c h i u p r z y w i l e j o w a n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Odnośnie d o m ł y n ó w w o d n y c h a u t o r p o d a j e , że należą o n e d o n a j s t a r s z y c h u r z ą ­ dzeń, które w Wschodu starożytności dzięki Rzymianom przeniesione d o E u r o p y . Z t e r e n u Śląska n i e p o s i a d a m y się m ł y n ó w ; jedyna skromna wzmianka z tego zakresu X I I - X I V charakteryzują się n a t y m o b s z a r z e r o z w o j e m wijająca wzrost się w latach późniejszych młynów i wiatraków. W uprawa roli zostały z Bliskiego wielu informacji o pojawieniu pochodzi z 1149 r. W i e k i młynarstwa wodnego, a roz­ wpłynęła dodatnio na ilościowy d r u g i e j p o ł o w i e X V I I I w . Śląsk O p o l s k i l i c z y ł 809 m ł y n ó w w o d n y c h i 85 w i a t r a k ó w . Uzupełniając wydaje zasygnalizowany zaledwie przez się, że z korzyścią d l a t e m a t y k i z a w a r t e j nie jego czytelników o p i e r w s z y c h ziem polskich. Wiadomo w i a t r u , posiada w przekazach autora ten problem w folderze byłoby historyczny, poinformowa­ traktujących o w i a t r a k a c h n a t e r e n i e b o w i e m s p e c j a l i s t o m , że w i a t r a k , c z y l i m ł y n napędzany siłą P o l s c e około 700-letnią historię. P i e r w s z e w z m i a n k i odnotowują i s t n i e n i e t e g o r o d z a j u urządzeń d o m i e l e n i a zboża w początkach I V s t u l e c i a n a K u ­ jawach typ i w Wielkopolsce. W okresie konstrukcyjny wiatraka — t y m pojawia t z w . „koźlak". się n a t y c h z i e m i a c h Najogólniej najstarszy charakteryzował się o n t y m , że zdolność o b r a c a n i a się posiadała cała bryła b u d y n k u . T a zasada k o n s t r u k ­ cyjna ułatwiała młynarzowi wiewu wiatru. W ziem usytuowanie polskich n a okres od X V holenderskiego, o b i e k t u j e g o skrzydłami w kierunku się u n a s w i a t r a k typu t z w . „ h o l e n d e r " , k t ó r e g o cechą szczególną była r u c h o m a n a s a d a do X V I I I stulecia, p o j a w i a bry­ ły, „ c z a p a " . N a t e r e n i e O p o l s z c z y z n y t e n r o d z a j wiatraków występował w n y m n a s i l e n i u w k o ń c o w y c h l a t a c h X V I I I i X I X s t u l e c i u . J e g o ściany z k a m i e n i a l u b cegły n a p o d s t a w i e ni t y p — w i a t r a k rolkowy, zwany k i e m " —• s t a n o w i połączenie c e c h bardzo starą sztukę budowy, szczegól­ wykonywano koła, z l e k k i m z w ę ż e n i e m ścian k u górze. O s t a t ­ „ p a l t r o k i e m " , n a Śląsku O p o l s k i m „koźlaka" i „holendra". N a terenie z a c h o w a ł y się d o n a s z y c h d n i w s z y s t k i e t r z y r o d z a j e raz po­ o k r e s i e r o z w o j u t e j gałęzi m ł y n a r s t w a , p r z y p a d a j ą c e g o n a t e r e n i e świadczącą zaś „palfra- Opolszczyzny w i a t r a k ó w , reprezentujące n i e ­ o wysokim kunszcie śląskich cieśli. W s u m i e j e d n a k r o k za r o k i e m u b y w a t y c h o b i e k t ó w reprezentujących t a k c h a r a k t e ­ rystyczne dla opolskiego pejzażu liczby wiatraków spowodowany W roku 1954 m ł y n a r s t w o przemysłu f a b r y c z n e g o . sługujących kalnych drewniane. skreślono z l i s t y rzemiosł i n a zmianę rzemieślniczym. P o n a d t o trudności w T e n gwałtowny dużym s t o p n i u w z g l ę d a m i Status t e n wpłynął warsztatom spowodowały budownictwo został w przekwalifikowano stawek dodatkowe nabyciu drewna, spadek ekonomicznymi. do t z w . podatkowych przy­ zarządzenia w ł a d z l o ­ potrzebnego do r e m o n t u mły- �264 RECENZJE nów i wiatraków. Wszystko obiektów występujących t o s p r a w i ł o , że w c h w i l i o b e c n e j n a Opolszczyźnie n i e jest żaden z t e g o r o d z a j u czynny, a większość znajduje się w r u i n i e . K o ń c z ą c podkreślić t r z e b a , że w m i e j s c e rycznych, w a u t o r postawił p r z e d folderze sobą problematyki. M a m y i młyny z t e r e n u Opolszczyzny. t y c h o b i e k t ó w ukazującymi w terenie. W y d a j e więc w p r a c y zagadnień h i s t o ­ ilustracyjnego n i m szereg zdjęć przeglądu omawianej ukazujących wiatraki Zdjęcia t e uzupełniono s c h e m a t y c z n y m i p r z e k r o j a m i dość przystępnej f o r m i e z a s a d y j e d n a k , że o m a w i a n e o p r a c o w a n i e obiektów w pominiętych w zadanie i c h działania. Szkoda n i e z a w i e r a m a p y ukazującej r o z m i e s z c z e n i e się także, że c e l o w y m z a d a n i e m tych b y ł o b y n a przyszłość p o d a n i e p e ł n e g o w y k a z u miejscowości, w których o b i e k t y t e z a c h o w a ł y się d o c h w i l i obecnej. P u b l i k a c j a t a przeznaczona wszystkim jest b o w i e m n i e d l a specjalistów, l e c z d l a n i e p r o f e s j o n a l n y c h miłośników k u l t u r y przede ludowej. Wielu z nich rzystałoby z a p e w n e z t a k i e g o w y k a z u miejscowości i organizując p l a n s w y c h stycznych wycieczek sko­ tury­ dotarłoby d o t y c h o b i e k t ó w . Przypuszczać należy, że i o n i d o ­ ł ą c z y l i b y się d o l i s t y osób starających się o n a d a n i e t y m o b i e k t o m w t ó r n e j funkcji. Część z n i c h p r z e n i e s i o n a z o s t a n i e d o skansenów. T e zaś, k t ó r e pozostaną w terenie, m o g ą pełnić r o l ę o b i e k t ó w t u r y s t y c z n y c h , i z b m u z e a l n y c h l u b jakąś inną. P o m y s ł ó w w t e j s p r a w i e j e s t przecież w i e l e , p o n a d t o istnieją w z o r c e z a g r a n i c z n e Holandii i Szwecji, z których także w a r t o skorzystać. B y ł o b y rzyścią d l a turystów, e t n o g r a f i i , a p r z e d e we wszystkim dla samych A n i s i m o w gioznawcza, A r k a d i u s z , Wierzenia ludów z ko­ obiektów. Antoni KSIĄŻKI Francji, to na pewno Kuczyński NADESŁANE północy, K i W , Warszawa 1971, S e r i a R e l i ­ s. 327. K s i ą ż k a j e s t w y b o r e m z t r z e c h różnych p r a c A n i s i m o w a ; w p o l s k i m p r z e k ł a d z i e f r a g m e n t y t e są z a t y t u ł o w a n e : Bajka nocy, Religia Ewenków. i mit, Wyobrażenia kosmologiczne Już s a m w y b ó r j e s t dość p r o b l e m a t y c z n y ludów i wydaje z a m i a s t t e g o należało w całości przetłumaczyć j e d n ą z p r a c — n p . Religia N a j w i ę k s z ą zaletą p r e z e n t o w a n e j pochodzący z wypraw zresztą w Bogoraza, sporej książki j e s t z a w a r t y w n i e j m a t e r i a ł części z wcześniejszych Szternberga i t d . Najbardziej publikacji, interesujący pół­ się, że Ewenków. etnograficzny, takich wydaje jak się relacje rozdział 0 r e l i g i i E w e n k ó w , n a j b a r d z i e j zaś p r o b l e m a t y c z n y i p r z y p a d k o w y rozdział p t . 1 mit, n i e c i e k a w y , n i e j a s n y , z a d z i w i a j ą c y płytkością i s c h e m a t y z m e m Bajka wnioskowania. D o książki d o d a n y j e s t w y k a z p r a c A n i s i m o w a , b r a k zaś s p i s u treści; t r u d n o b o w i e m za t a k o w y u w a ż a ć p o d a n i e tytułu i s t r o n poszczególnych t r z e c h części, bez zamie­ szczenia jednocześnie s p i s u r o z d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w i c h skład. L. B a r t n i c k i Andrzej i M a n t e l - N i e ć k o W r o c ł a w 1971, ss. 589, f o t . , m a p y . J o a n n a , Historia Etiopii, M. Ossolineum, P i e r w s z e w ś w i e c i e t a k dokładne o m ó w i e n i e h i s t o r i i E t i o p i i , będące w y n i k i e m u d a n e j współpracy h i s t o r y k a i orientalisty-językoznawcy. O b e j m u j e okres o d l e g e n ­ d a r n y c h n i e m a l p o c z ą t k ó w E t i o p i i i założenia państwa a k s u m s k i e g o — p o dzień d z i - �265 RECENZJE siejszy. Praca k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o w s z a k ż e zostały u w z g l ę d n i o n e d z i e j e nicowanie językowe i etniczne n a dziejach politycznych kraju, społeczne, h i s t o r i a k u l t u r y , państwa, warunkujące szeroko j a k również niejednokrotnie zróż­ ważniejsze momenty historii Etiopii. M . A. B a r t n i c k i A n d r z e j , Konflikty kolonialne Wiedza 1869-1939, Powszechna, K. Warsza­ w a 1971, ss. 411, r y c . 27, m a p 6. Chronologiczno-problemowe m a t u poprzez dowej ujęcie r z a d k o p o r u s z a n e g o w t a k pełnej f o r m i e t e ­ u k a z a n i e u w a r u n k o w a ń społeczno-gospodarczych p o l i t y k i tego okresu, zwraca uwagę na k i e r u n k i procesu międzynaro­ historycznego krajów A f r y k i i A m e r y k i Łacińskiej. A n a l i z a k u l t u r y ludów k o l o n i a l n y c h z a w a r t a w Azji, książce tłumaczy i c h d a l s z y r o z w ó j k u l t u r o w y — w r a m a c h k o l o n i i , a p r z e z t o p r o c e s turacji, a także potrzebę s t o s o w a n i a t z w . applied p r z e z metropolię, zwłaszcza Wielką akul- Brytanię, anthropology. M. A. B r a u d e l Praca Fernand, Historia Czytelnik, Warszawa i trwanie, j e s t z b i o r e m w y b r a n y c h tekstów z różnych K. 1971, s. 356. dzieł j e d n e g o z najgłośniej­ s z y c h f r a n c u s k i c h historyków, będącego jednocześnie członkiem z a g r a n i c z n y m PAN o r a z d o k t o r e m h o n o r i s causa U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . prze­ Książka p r e z e n t u j e gląd myśli i z a r a z e m przeobrażeń, j a k i e zaszły u s a m e g o B r a u d e l a w ciągu 17 l a t — w o k r e s i e o d i n a u g u r a c y j n e g o w y k ł a d u w C o l l e g e de F r a n c e z 1950 r o k u , p t . „ O d n o w a h i s t o r i i " , aż d o z a m y k a j ą c e g o w y b ó r w y k ł a d u w y g ł o s z o n e g o w na Uniwersytecie Warszawskim należy tłumaczyć bardziej zwartej zestaw wybranych artykułów, n i e stanowią całości. O s n o w ę książki, i z a r a z e m wią trzy rozprawy: kwietniu 1967 r o k u , — „Historia i b a d a n i e teraźniejszości". T y m c h y b a one b o w i e m jakiejś j e j część najcenniejszą, stano­ „ H i s t o r i a i n a u k i społeczne: długie t r w a n i e " , „ H i s t o r i a i socjo­ l o g i a " o r a z „ P r o b l e m y h i s t o r i i c y w i l i z a c j i " . P o n a d t o w p r a c y znajdują się jeszcze d w i e mniejsze r o z p r a w k i oraz zbiór sześciu a r t y k u ł ó w będących p o l e m i k ą bądź prezen­ tacją p r a c i n n y c h a u t o r ó w ; n a j w i ę c e j u w a g i B r a u d e l p o ś w i ę c i ł t u t a j p o s t a c i G e o r g e sa G u r w i t c h a . D o t e j części — w y b o r u t y c h sześciu a r t y k u ł ó w — można m i e ć naj­ w i ę k s z e zastrzeżenia. Dotyczą o n e b o w i e m p r a c w dużej części c z y t e l n i k o w i p o l s k i e ­ mu n i e z n a n y c h , z a t e m poza tłumaczenia i z a m i e s z c z e n i a poznaniem s a m y c h przemyśleń B r a u d e l a , r e z u l t a t i c h w z b i o r z e j e s t c h y b a n i e w i e l k i ; t y m b a r d z i e j że t r u d n o m i e ć w m i a r ę o b i e k t y w n y pogląd n a p o d s t a w i e tylko jednostronnej r e l a c j i , a bez znajomości oryginału t y c h p r a c . W a r t o j e d n a k ż e zapoznać się z p r e z e n t o w a n ą t u t a j książką — Historia i trwanie, w ł a ś n i e d l a o w y c h t r z e c h g ł ó w n y c h rozdziałów. T y m b a r d z i e j że szereg p o r u s z o n y c h zagadnień j e s t b a r d z o bliskich nie tylko przedmiotowi etnografii, ale t y m wątpli­ w o ś c i o m i m e t o d o l o g i c z n y m p r o b l e m o m , które w czasach o s t a t n i c h etnografię nurtu­ j ą — z a k r e s o w i p r z e d m i o t u , r e l a c j o m e t n o g r a f i i d o i n n y c h n a u k , głębokości prowa­ d z o n y c h analiz i t d . — wynikających z p r z e m i a n , j a k i e w okresie p o w o j e n n y m nały się w naukach humanistycznych. A u t o r rozpoczyna ności p r z e m i a n w h i s t o r i i i w pić, a b y o b e c n y ogóle w od uzasadnienia h u m a n i s t y c e , p r z e m i a n , k t ó r e muszą k r y z y s rozładować: „Nauki o człowieku przeżywają ogólny doko­ koniecz­ nastą­ kryzys: �266 RECENZJE uginają nowej się p o d ciężarem w ł a s n e g o wiedzy [...] pozostają h u m a n i z m u , który postępu, chociażby już jeszcze w e w ł a d a n i u z a c o f a n e j n i e m o ż e już służyć i m za w ł a ś c i w ą z racji nagromadzenia i podstępnej ramę", „Nasza koncepcji epoka z b y t b o g a t a w k a t a s t r o f y , r e w o l u c j e , zaskakujące sceny, n i e s p o d z i a n k i [...] s y m b o l e społeczne l u b p r a w i e w s z y s t k i e — byliśmy W wczoraj dalszej bez w i ę k s z e j części a w ś r ó d n i c h i t a k i e , za które d y s k u s j i umrzeć — Braudel zastanawia pozbawione zostały się, j a k i e są m o ż l i w o ś c i jest wszystkie gotowi treści". wyjścia z tego i m p a s u i j a k i e środki h i s t o r i a p o w i n n a przedsięwziąć, a b y stać się nauką n o w o c z e s ­ ną, a w k a ż d y m r a z i e nadążającą z a z m i a n a m i zachodzącymi n a świecie. J a k o j e ­ d e n ze ś r o d k ó w — i t o dosyć w a ż n y — w i o d ą c y d o t e g o c e l u , a u t o r p r o p o n u j e w p r o ­ w a d z e n i e pojęcia czasu długiego i p r o w a d z e n i a a n a l i z h i s t o r y c z n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , sięgających d a l e k o w głąb i rozpatrujących n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o kowania (przeciwwaga c z a s u krótkiego, p r z e w a ż a j ą c e g o d o t y c h c z a s w uwarun­ badaniach h i ­ s t o r y c z n y c h ) . J a k o w z o r y n a u k g o d n y c h naśladowania w nadążaniu za p r z e m i a n a m i i w w y p r a c o w y w a n i u n o w y c h m e t o d a u t o r p o d a j e socjologię i etnologię, p r z e d s t a w i a też p r o p o z y c j e n a t u r y szerszej, dotyczące w o g ó l e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h : „ p r a g n ą ł ­ b y m , a b y n a u k i społeczne przestały, n a r a z i e , t a k w i e l e jemnych granicach, o t y m , czym jest i c z y m dyskutować o s w y c h wza­ n i e j e s t n a u k a społeczna, c z y m jest i c z y m n i e j e s t s t r u k t u r a [...] N i e c h b y s p r ó b o w a ł y r a c z e j , j e ż e l i t o m o ż l i w e , nakreślić poprzez nasze b a d a n i a w s p ó l n e linie, które b a d a n i o m , a także t e m a t y , które p o z w o l i ł y b y szych wysiłków badawczych. Osobiście nadałyby kierunek naszym wspólnym n a m osiągnąć p i e r w s z ą zbieżność n a ­ za l i n i e takie uważałbym: matematyzację, redukcję d o p r z e s t r z e n i , długie t r w a n i e [...]". L. C o n r a d Praca Jack, Człowiek, omawia rasa, zagadnienia kultura, P W N , Warszawa antropologii fizycznej M. 1971, ss. 368, r y c . i f o t . i kulturowej, wykorzystując materiał k u l t u r o w y l u d ó w całego świata. O p r a c o w a n i e s t a r a się dowieść r z e c z y w e t ­ n o l o g i i d o w i e d z i o n e , że n i e m a r a s a n i k u l t u r w y ż s z y c h czy niższych, że r o z w ó j kul­ t u r o w y całej ludzkości, j a k i poszczególnych społeczności, u w a r u n k o w a n y j e s t wie­ loma w najrozmaitszymi czynnikami. Warto sposób u p o r z ą d k o w a n y b o g a c t w o materiału dotychczasowe wszakże poglądy podkreślić, że książka Zdzisław PWN, Warszawa zawiera faktograficznego. ML. C z a r n e c k i podaje na t e n temat, wreszcie J . , Filozoficzny rodowód marksistowskiej A. K. teorii religii, 1971, s. 352. W r o z w a ż a n i a c h n a d religią m o ż n a a l b o zastanawiać się n a d j e j istotą, z p o z y c j i osoby w i e r z ą c e j , a l b o też r o z p a t r y w a ć r e l i g i ę w k a t e g o r i i t a k i c h s a m y c h z j a w i s k łecznych, j a k n p . i n s t y t u c j a W prezentowanej r o d z i n y . A u t o r oczywiście stoi n a tej d r u g i e j spo­ pozycji. p r a c y p r z e d s t a w i o n e są w p r a w d z i e n i e w s z y s t k i e — z r o b i e n i e t a ­ k i e g o z e s t a w i e n i a b y ł o b y pracą i o g r o m n i e u c i ą ż l i w ą i c h y b a n i e z b y t c e l o w ą — za t o w a ż n i e j s z e t e o r i e z w i ą z a n e z r o z w a ż a n i a m i n a d z j a w i s k i e m r e l i g i i , ale prowadzo­ n y m i z p o z y c j i n i e i d e a l i s t y c z n y c h , n a u k o w y c h . A u t o r o w i n i e i d z i e o t o , b y dociekać, które z t y c h t e o r i i i w j a k i m zakresie wywarły w p ł y w n a kształtowanie poglądów M a r k s a czy E n g e l s a odnośnie d o i s t o t y r e l i g i i , a l e o p r z e d s t a w i e n i e n i e j a k o g e n e z y marksistowskiej teorii religii, ukazanie religioznawczo-filozoficznych podstaw, w o p a r c i u o które m o g ł y powstać przemyślenia M a r k s a e z y E n g e l s a . A b y m o g ł y zo- �267 RECENZJE stać s t w o r z o n e dzieła stanowiące tę podstawę, musiały zaistnieć o d p o w i e d n i e ki, odpowiednie układy e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e . T a k i m i m o m e n t a m i warun­ przełomowymi b y ł y п р . : w A n g l i i t w o r z e n i e się społeczeństwa k a p i t a l i s t y c z n e g o , a w e F r a n c j i prze­ miany Czarneckiego okres O d r o d z e n i a z a j m u j e b a r d z o dużo m i e j s c a . P r a c a składa się z d w ó c h części: w pierw­ związane z Wielką Rewolucją; stąd i w rozważaniach szej o m ó w i o n e zostały p r z e d m a r k s i s t o w s k i e , n o w o ż y t n e t e o r i e , a w m a r k s i s t o w s k i e j t e o r i i r e l i g i i . Część p i e r w s z a podzielona święcony o m ó w i e n i u t e o r i i r e l i g i i a n g i e l s k i e g o Tomasz Hobbes, drugiej początki j e s t n a t r z y d z i a ł y : 1) p o ­ Oświecenia — Herbert z Cherbury, D a w i d H u m e ; 2) o m ó w i e n i e t e o r i i r e l i g i i w e F r a n c j i p r z e d lucją burżuazyjną — i d e o w e źródła t e o r i i r e l i g i i O ś w i e c e n i a f r a n c u s k i e g o , próby historycznego pojmowania r e l i g i i ; 3) teorie m i e c k i e j — f i l o z o f i a r e l i g i i Oświecenia niemieckiego, religii klasycznej Fichte, Hegel, rewo­ pierwsze filozofii nie­ młodoheglowska k r y t y k a r e l i g i i , F e u e r b a c h . Część d r u g a poświęcona j e s t o m ó w i e n i u p o g l ą d ó w i s t o ­ sunku i do religii Marksa i Engelsa oraz krytycznej interpretacji religii, jej istoty roli. L. M. C z e r n o w a G., Art о/ tropical Africa, p o d r e d . naukową D . Olderoggego, S o v e t s k i j Chudożnik, M o s k w a , ss. 30, i l u s t r a c j i 1 9 1 . P r a c a w y d a n a w języku a n g i e l s k i m i r o s y j s k i m p r e z e n t u j e krótkie k o m p e n d i u m sztuk A f r y k i „Czarnej" n a podstawie zbiorów radzieckich. U w a g ę z w r a c a opis s z t u k i (i z b i o r ó w dzieł p l a s t y c z n y c h ) z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , d o n i e d a w n a c a ł k o w i c i e p o ­ m i j a n e j części k o n t y n e n t u w r o z w a ż a n i a c h n a t e m a t afrykańskiej s z t u k i p l e m i e n n e j . A l b u m p r z y n o s i , oprócz s t e r e o t y p o w e g o już s p o j r z e n i a n a sztukę B e n i n u , A f r y k i Z a ­ c h o d n i e j i K o n g o , r o z w a ż a n i a n a t e m a t m a ł o jeszcze z n a n e j s z t u k i p o ł u d n i o w e g o terytorium kontynentu. M . A. H r b e k I . i P e t r á č e k К., Mahomet, P W N , Warszawa K. 1971, ss. 294, f o t . 14. P r a c a d w u c z e s k i c h orientalistów p r z e d s t a w i a postać t w ó r c y I s l a m u n a t l e p a ­ nujących ówcześnie stosunków społecznych w ś w i e c i e a r a b s k i m . K s i ą ż k a n i e o g r a ­ n i c z a się j e d y n i e d o o p i s a n i a życia M a h o m e t a , l e c z operując s z e r s z y m k o n t e k s t e m h i s t o r y c z n y m p r z e d s t a w i a w a r u n k i , d l a których I s l a m został t a k s z e r o k o p r z y j ę t y ; o m a w i a też dalszą j e g o ekspansję j u ż p o śmierci t w ó r c y t e j r e l i g i i , w r e s z c i e różne j e j odłamy. C e n n a j e s t część zawierająca w y b ó r o b s z e r n y c h f r a g m e n t ó w z K o r a n u o r a z przytaczająca sądy o M a h o m e c i e i I s l a m i e — o d k r y t y c z n y c h o p r a c o w a ń p i e r w ­ s z y c h f i l o z o f ó w chrześcijańskich, aż p o o s t a t n i e p r a c e n a u k o w c ó w całego świata, często k o n t r o w e r s y j n e . M. A. F a j n b e r g nadskaja L . A . , Oczerki Arktika, Niewiele dociera więc w a r t o etniczeskoj Labrador, zwrócić Grenlandija), n a nasz uwagę omówienia n a j d a w n i e j s z y c h istorii zarubieżnowo r y n e k p r a c traktujących n a pozycję siewiera w y d . „Nauka", M o s k w a tutaj K. (.Alaska, Ka- 1971, s. 279. o E s k i m o s a c h , t y m większą sygnalizowaną. Autor rozpoczyna d z i e j ó w amerykańskich Eskimosów, z a j m u j e od się historią �268 RECENZJE zainteresowań Grenlandii nimi, przez zaczynając Normanów) od najwcześniejszych poprzez podróże prób różnych kolonizacyjnych badaczy, (np. działalność misji i t d . S p o r o u w a g i p o ś w i ę c a g e n e z i e poszczególnych g r u p Eskimosów, p o k a z a n i u dróg i c h m i g r a c j i , a także p r z e m i a n o m , j a k i e zaszły w i c h życiu w o s t a t n i c h dziesiątkach lat — autor zastanawia się n a d rolą sońskiej, działalności m i s j o n a r z y , dował przemysł wielorybniczy, i r e p e r k u s j a m i działalności nad zmianami, jakie w ekonomicznymi Kompanii Hud- życiu E s k i m o s ó w następstwami spowo­ wprowadzenia broni p a l n e j , d z i e j a m i E s k i m o s ó w w czasie o s t a t n i e j w o j n y i k o n s e k w e n c j a m i , j a k i e miała o n a d l a i c h życia. P r a c a Alaski, Kanadyjskiej podzielona j e s t n a działy o m a w i a j ą c e A r k t y k i , Labradoru, Zachodniej kolejno Eskimosów Grenlandii, Wschodniej Gren­ l a n d i i i Eskimosów p o l a r n y c h . L. M a c i e j z Miechowa, Opis Sarmacji Azjatyckiej M. wstęp H . B a ­ i Europejskiej; r y c z , z jęz. łacińskiego p r z e ł o ż y ł T . B i e ń k o w s k i , p o s ł o w i e W . V o i s e , O s s o l i n e u m , cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk Ten renesansowy traktat, wydany w 1517 г., s t a n o w i p i e r w s z ą polską naukową, stawiając a u t o r a w r z ę d z i e c z o ł o w y c h u c z o n y c h p o l s k i e g o zarazem pierwszym w Wro­ 1972, ss. 100. ogóle z b i o r e m rzetelnych książkę Odrodzenia. informacji o Europie Jest wschodniej (a ściślej o t e r y t o r i u m , k t ó r e d z i s i a j t a k określamy, a k t ó r e w ó w c z a s d z i e l o n e było n a S a r m a c j ę A z j a t y c k ą i Europejską). A u t o r , u c z o n y jeszcze ś r e d n i o w i e c z n e g o stylu, prezentuje summę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o obu Sarma- c j a c h i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowianach, T a t a r a c h , T u r k a c h i i n n y c h . D o s t a r ­ cza s p o r e j ilości s z c z e g ó ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h o różnej wartości ź r ó d ł o w e j , dotyczących k u l t u r y materialnej, obyczaju, organizacji społecznej i p a ń s t w o w e j na m i a n o pierwszego polskiego etnografa?). w zarysie d z i e j e poszczególnych l u d ó w . J e g o d o c i e k a n i a złudnych podobieństwach etymologii, koncepcje historiozoficzne, (może zasługuje P r z e d e w s z y s t k i m usiłuje zrekonstruować są n a i w n e ; etnogenetyczne, dają n p . interpretujące p r z e b i e g jednak wgląd oparte w i rolę najazdów na ówczesne mongolskich czy dotyczące e t n o g e n e z y S ł o w i a n ( M i e c h o w i t a d o w o d z i g e n e z y a u t o c h t o n i c z n e j , p r z y ­ płacając t o w e w n ę t r z n y m i sprzecznościami). O p i s , przyjęty w entuzjastycznie w Europie doby w i e l k i c h odkryć Polsce utrwalił sprzeczne z i n t e n c j a m i a u t o r a p r z e k o n a n i e geograficznych, o sarmackim rodowo­ dzie Polaków. J . S. W. K o n d r a t ó w Aleksander, Zaginione cywilizacje, PIW, Warszawa 1971, ss. 238, zdjęć b a r w n y c h i czarno-białych 56, i l u s t r a c j i w tekście 9. Praca wprowadza w dziedzinę h i s t o r i i c y w i l i z a c j i starożytnych, starając się d o ­ ciec p o c z ą t k ó w c y w i l i z a c j i n a s z e g o g l o b u . A u t o r j e s t w s z a k ż e z w o l e n n i k i e m policen­ t r y z m u k u l t u r o w e g o , uważając, że c y w i l i z a c j e p o w s t a w a ł y r ó w n o l e g l e i zupełnie n i e ­ zależnie o d siebie, podobieństwa zaś m i ę d z y n i m i w y n i k a j ą ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m ludom prawa rozwoju społecznego. T e z ę tę t r a k t u j e a u t o r t a k s k r a j n i e , że f a k t y przeczące j e j s t a r a się naginać d o s w o i c h p o g l ą d ó w . I n t e r p r e t a c j a j e s t p r z e t o j e d n o s t r o n n a , acz s a m e f a k t y p r z e d s t a w i o n e nawet materiałów są w i e r n i e , p o z w a l a j ą więc c z y t e l n i k o w i n a w ł a s n ą i c h i n t e r p r e t a c j ę ; u d e r z a też i c h b o g a c t w o z e b r a n e w książce. M. A. K. �269 RECENZJE M a c h n o w i с z M . J . , Pierwobytnaja mifołogija w y d . „Nauka", L e n i n ­ i fiłosofija, g r a d 1971, s. 240. A u t o r p o ś w i ę c i ł pracę t y m m i t y c z n y m i l e g e n d a r n y m p o c z ą t k o m w i e d z y z n a n i a , które n i e zostały w y j a ś n i o n e d o c h w i l i o b e c n e j , i n a d a l intrygują i po­ uczonych. R ó ż n i p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k ó w i o r i e n t a c j i w n a u c e n i e j e d n a k o w e , a często w r ę c z p r z e c i w s t a w n e prezentują z d a n i e n a t e m a t r e l a c j i m i t u d o n a u k i , myślenia mitycz­ n e g o d o m y ś l e n i a l o g i c z n e g o i f i l o z o f i i e t c ; w y s t a r c z y t u t a j przytoczyć t a k i e n a z w i ­ s k a , j a k C. J u n g , E . C a s s i r e r , M . E l i a d e , S. T o k a r i e w , A . A n i s i m o w , L . L é v y - B r u h l , С. L é v i - S t r a u s s , b y u ś w i a d o m i ć mity sobie ową wielość p o s t a w są r o z p a t r y w a n e . C i e k a w a p r a c a M a c h n o w i c z a naukowych, n a p i s a n a j e s t jednocześnie w i płaszczyzn, n a prezentując sposób interesujący. j e s t n a d w i e części: I . U p r o g u f i l o z o f i i i I I . T a j e m n i c e jakich dużą ilość Książka danych podzielona teokosmogonii. W poszczególnych części i s t n i e j e d a l s z y p o d z i a ł n a rozdziały. W obrębie części p i e r w s z e j autor z a s t a n a w i a się, c z y istniała p i e r w o t n a f i l o z o f i a , n a d t y m , co t o są m i t y , j a k i e są i c h f o r m y i c o poszczególni a u t o r z y sądzą o m i t a c h i m i t o l o g i i . Z a s t a n a w i a się n a d s t o ­ sunkiem magia — filozofia i w d a l s z y c h rozdziałach p r e z e n t u j e stan wiedzy pier­ w o t n e j — w i e d z ę kosmiczną, sztukę. W części d r u g i e j a u t o r a n a l i z u j e w i e r z e n i a i m i ­ t y z w i ą z a n e z p o w s t a n i e m ś w i a t a ; w poszczególnych rozdziałach r o z w a ż a różne i d e e znajdujące o d b i c i e w m i t a c h , j a k t o s t w o r z e n i e świata p r z e z m a ł ż e ń s t w o n i e b a i z i e ­ m i , z o g n i a , p r z e z cudotwórczą działalność d e m i u r g ó w — zwierzęta, p t a k i i ludzi. Jeśli c h o d z i o sposób w n i o s k o w a n i a i p o s t a w ę naukową, p r a c a t a w y d a j e się z n a c z n i e ciekawsza niż p r e z e n t o w a n a w y ż e j i tłumaczona n a p o l s k i książka A n i s i m o w a . L. de M a r t i n o Ernesto, Ziemia K i W , Warszawa zgryzoty, M. 1971, s. 405, S e r i a Religioznawcza. Praca t a jest — religijnego j a k napisał t o s a m a u t o r — południowych Włoch, dokładniej zaś przyczynkiem części zwanej do h i s t o r i i Apulią określanego m i a n e m t a r a n t y z m u . D e M a r t i n o , j e d e n z n a j c i e k a w s z y c h i życia zjawiska religioznaw­ c ó w włoskich, p r z e d s t a w i a książkę będącą p r z y k ł a d e m d o b r e j n a u k o w e j p r a c y , o p a r ­ t e j n a r z e t e l n y c h materiałach, g ł ę b o k o i s z e r o k o sięgającej a n a l i z i e i wielopłaszczy­ z n o w y c h b a d a n i a c h . Z a g a d n i e n i e t a r a n t y z m u stanowiło f r a g m e n t szeroko zakrojonego p l a n u b a d a w c z e g o dotyczącego w i e r z e ń l u d ó w b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o , i t o z a ­ r ó w n o z j e g o północnego, j a k i p o ł u d n i o w e g o w y b r z e ż a . D e M a r t i n o zaczął o d badań t a r a n t y z m u relacją, z których j e s t w ł a ś n i e Ziemia zwoliła a u t o r o w i zrealizować -społeczno-religijne zasięgiem mie swym trwał do powstał zamysłu. prawdopodobnie obejmował przełomu całości wiele XVII i warstw XVIII w i n i e s t e t y śmierć n i e p o ­ zgryzoty; Tarantyzm okresie grup wieku. jako zjawisko wczesnego społecznych, Od tego psycho- średniowiecza, w takiej okresu c o r a z szybszy z a n i k t a r a n t y z m u , o g r a n i c z e n i e go t y l k o d o określonych — for­ datuje się najniższych i najuboższych — w a r s t w społeczności w i e j s k i e j A p u l i i , t a k że w r o k u 1959 — kiedy p r o w a d z o n e b y ł y b a d a n i a — o b e j m o w a ł b a r d z o n i e w i e l k i krąg l u d z i . Z e z j a w i s k i e m tarantyzmu związana j e s t nierozłącznie k t ó r e g o ukąszenie l e c z o n e j e s t m u z y k ą i późniejszych zjawisko symbolika jadowitego i barwami. O ile w t o w i ą z a ł o się p r a w d o p o d o b n i e z l a t r o d e k t y z m e m (stan c h o r o b o w y w y w o ł a n y dyzmem w pająka czasach — tarantuli, średniowiecza większości przypadków ukąszeniem t a r a n t u l i ) l u b z a r a c h n i - (następstwa ukąszenia p r z e z s k o r p i o n a ) , o t y l e w czasach nowszych wy­ starczał s a m s y m b o l pająka, t a k że z a b u r z e n i a p s y c h i c z n e , o d d a w a n i e się w i e l o d n i o - �270 RECENZJE wym tańcom, p i e l g r z y m k i do cudownego n i e c z n i e b y ł y następstwem f a k t y c z n e g o odegrał K o ś c i ó ł k a t o l i c k i tystycznych wianie i zabiegów się w z uroczystościami (ciekawą cechą l e t n i m „ukąszenia", k u czci krajów, w y m i e s z a n i a przy kaplicy które Šw. Pawła nieko­ u p a d k u t a r a n t y z m u sporą r o l ę p o p r z e z połączenie przypadających leczniczych okresie źródła ukąszenia. W na okres t a r a n t y z m u jest trzeba leczyć św. P a w ł a . N a s t ą p i ł o z j a w i s k o letni taran- coroczne tańcem) znane z odna­ kultem z wielu innych się w ą t k ó w przedchrześcijańskich i l u d o w y c h z chrześcijański­ m i . W t y m w y p a d k u s y m b o l t a r a n t u l i połączył się ze św. P a w ł e m stanowiąc w w i ­ z j a c h w i e l u tarantystów jedną postać św. P a w ł a - t a r a n t u l i . D e M a r t i n o sięga w s w o i c h rozważaniach d o materiałów h i s t o r y c z n y c h g r e c k i c h i i n n y c h , c z y n i p o r ó w n a n i a d o n a w i e d z a j ą c y c h średniowieczną Europę e p i d e m i i tańca, związanych padków, w z postacią protokóły tanecznych z św. W i t a , z a m i e s z c z a kolejnych zabiegach w obserwacji dokładne o p i s y dokonywanych d o m a c h tarantystów, poszczególnych podczas obserwacji z kaplicy Sw. P o n a d t o , p o n i e w a ż w e k s p e d y c j i d o A p u l i i — oprócz r e l i g i o z n a w c y rownika wyprawy, uczestniczyli psycholog, przy­ uczestniczenia lekarz-psychiatra, t r o p o l o g społeczny i t z w . o p i e k u n społeczny, książka z a w i e r a Pawła. de M a r t i n o , k i e ­ etno-muzykolog, n a końcu an­ dodatkowe rozdziały •—• r a p o r t y p r z e d s t a w i c i e l i pozostałych specjalności. Z a m i e s z c z o n e są t e s t y psychologiczne, powania według badawczego. których Ziemia prowadzono zgryzoty jest g a n i z a c j i , p r z y k ł a d e m doskonałej p r a c y , w badania, omówione przykładem dobrego zasady postę­ warsztatu i w y n i k u której p o w s t a ł o n a u k o w e or­ dzieło dotyczące o g r o m n i e interesującego, choć już z a m i e r a j ą c e g o z j a w i s k a — t a r a n t y z m u . L. Metge Joan, Praca M a o r y s i z Nowej PiW, Warszawa Zelandii, t a , której autorką j e s t n o w o z e l a n d z k a badaczka M. 1971, s. 249 + ilustr. z Uniwersytetu w Wel­ l i n g t o n , j e s t r o d z a j e m współczesnej m o n o g r a f i i , o p a r t e j n a s z e r o k i m w a c h l a r z u m a ­ teriałów terenowych, danych statystycznych i literatury. h i s t o r i i Maorysów, u k a z a n i a i c h s t r u k t u r y micznych, systemów małżeństwa, społecznej dziedziczenia, Praca rozpoczyna się i organizacji, podstaw religii etc. Następnie od ekono­ ukazane są w a ż n i e j s z e f a k t y i p r z e m i a n y w o k r e s i e 1800-1961 r . K o l e j n e rozdziały są o m ó w i e n i e m poszczególnych aspektów i d z i e d z i n współczesnego życia i k u l t u r y M a o r y s ó w — za­ czynając co­ od p y t a n i a : „ K t o jest Maorysem?", dziennego, poprzez omówienie podstaw życia p r o b l e m z i e m i i j e j użytkowania, m a ł ż e ń s t w o , rodzinę, szkołę, stowarzy­ s z e n i a aż p o o m ó w i e n i e p o l i t y k i rządu i w n i o s k i dotyczące przyszłości, a u t o r c e b o ­ wiem chodziło o t o , a b y ukazać o b l i c z e narodu maoryjskiego, i k i e r u n k i dalszego r o z w o j u . S y g n a l i z o w a n a stracjami domów, z a r ó w n o z przeszłości — postaci sławnych zdjęcia Maoryjczyków a także j e g o szanse praca posiada wkładkę z c i e k a w y m i rzeźb, w z o r ó w — jak i tatuażu, w i d o k i współczesnymi. Warto w s p o m n i e ć o interesującym w s t ę p i e d o t e j p r a c y , k t ó r e g o a u t o r e m j e s t ilu­ wiosek, ponadto Aleksander Posern-Zieliński. L. N o w i c k a E w a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, PWN, M. War­ s z a w a 1972, s. 287. Jest t o p i e r w s z a c h y b a w P o l s c e większa p r a c a ( n i e licząc a r t y k u ł ó w ) n a o p i s o w i i a n a l i z i e religijno-społecznych poświęco­ ruchów, następstwa k o l o n i a l n y c h p o d b o - �271 RECENZJE j ó w i wyniszczającej k u l t u r y t u b y l c z e p e n e t r a c j i białego człowieka. R u c h y tego t y ­ pu, zwane w literaturze natywistycznymi, millenarystycznymi, mesjanistycznymi etc, zaobserwować można — z różnym n a s i l e n i e m i w różnym okresie — w całym p o ­ z a e u r o p e j s k i m świecie. Jednakże n a j b a r d z i e j r o z w i n ę ł y się o n e n a t e r e n i e A m e r y k i , Polinezji i Melanezji oraz (od X I X - i X X - w i e c z n y c h Afryki, przedstawiając dosyć dużą różnorodność r e l i g i i p r o t e s t u aż p o r u c h y o c h a r a k t e r z e form politycznym, w o l n o ś c i o w y m , c h a r a k t e r y s t y c z n e zwłaszcza d l a t e r e n u A f r y k i ) . T e interesujące z j a w i s k a będące w y n i k i e m z d e r z e n i a k u l t u r t u b y l c z y c h z kulturą białego człowieka i p r z e j a w e m f e r m e n t u , j a k i zaczyna po p e w n y m c z y c h społecznościach narastać, f e r m e n t u , k t ó r e g o c e l e m c i w w a g i d l a o b c e j k u l t u r y , pozostają najczęściej czasie w jest w y t w o r z e n i e poza z a i n t e r e s o w a n i a m i tubyl­ sił prze­ etnologów, socjologów czy r e l i g i o z n a w c ó w w P o l s c e . Z t y m w i ę k s z ą należy przyjąć atencją p r a ­ cę podjętą p r z e z s o c j o l o g a E. N o w i c k ą . Prezentowana t u t a j książka s t a n o w i f r a g m e n t p r a c y d o k t o r s k i e j . B u n t i u c i e c z k a rozpoczynają się o d rozdziału, w k t ó r y m a u t o r k a c z y n i p e w n e uściślenia t e r m i n o l o ­ giczne, określa, co r o z u m i e p r z e z r u c h społeczny, i następnie p r z e d s t a w i a k r y t e r i a , w e d ł u g których n a j e d n e j stron świata. D o p i e r o płaszczyźnie p o r ó w n y w a ć b ę d z i e różne r u c h y z po uczynieniu tych koniecznych p r e z e n t a c j a w y b r a n y c h ruchów. K o l e j n e zabiegów różnych następuje bliższa c z t e r y rozdziały p o ś w i ę c o n e są dokładnemu o m ó w i e n i u c z t e r e c h r u c h ó w ; d w ó c h północnoamerykańskich — Tańca D u c h ó w i p e j o t y z m u , oraz dwóch oceanicznych — melanezyjskiego r u c h u P a l i a u ' a . K s i ą ż k a zakończona „kultu c a r g o " i polinezyjskiego jest rozdziałem poświęconym t y p o l o g i i ruchów millenarystycznych. L. Rasy i narody. Sowwiemiennyje etniczeskije i rasowyje M. Jeżewodnik, t. 1, problemy. w y d . „ N a u k a " , M o s k w a 1971, s. 303. Rasy i narody wydane przez Instytut Etnografii i m . N. N. Mikłucho-Makłaja p o ś w i ę c o n e są a n a l i z i e współczesnych procesów e t n i c z n y c h zachodzących za granicą (W k r a j a c h p o z a Z S R R ) , p r o b l e m o m e t n i c z n y m , a n t r o p o l o g i i i w a l c e p r z e c i w w e m u i r a s o w e m u u c i s k o w i . O m a w i a n y t o m składa się z pięciu części, w zatytuowanej 0 „Zagadnienia charakterystyce tywizm terminu i rasizm. Część antropologii fizycznej, teorii" znajdują „etnos" i J . P. A w i e r k i j e w e j druga — „Nauka się d w a a r t y k u ł y : narodo­ pierwszej J . W. Bromleja — Neoewolucjonizm, o r a s a c h " , poświęcona jest — rela­ w zasadzie część t r z e c i a — „ P r z e c i w r a s i z m o w i i u c i s k o w i n a r o d o w e m u " , to d w a artykuły o c h a r a k t e r z e raczej polityczno-ideologicznym; część c z w a r t a no­ sząca tytuł „ P r o c e s y e t n i c z n e w e w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e " , s t a n o w i zespół sześciu, n a j ­ b a r d z i e j c h y b a z całego t o m u interesujących a r t y k u ł ó w ; część piąta — 1 materiały", zawiera zbiór dokumentów dotyczących rasizmu i „Dokumenty dyskryminacyjnej p o l i t y k i Białych n a t e r e n i e A f r y k i . L. Religie wczoraj Praca i dziś (praca zbiorowa), I s k r y , W a r s z a w a j e s t krótką i popularną historią r e l i g i i ukazanie religii jako zjawisk nym, w uzależnieniu 1971, ss. 523, r y s . , f o t . świata, choć j e j założeniem historycznych, niekoniecznie w od warunków, w jakich M. żyją układzie wyznające je jest chronologicz­ społeczeństwa. �272 RECENZJE Przedstawia o n a analizę n a j w a ż n i e j s z y c h religii, t a k wymarłych, r e k o n s t r u o w a n y c h j e d y n i e p r z y b i u r k u uczonego, j a k i żywych — o d wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , po w i e l ­ kie i zorganizowane systemy religijne. M . A. R o s e n - P r z e w o r s k a J a n i n a , Religie K i W , Warszawa Celtów, K. 1971, ss. 293, r y c . 83. P i e r w s z a próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia religii celtyckich. Temat zasadniczy uzu­ pełniony j e s t o p i s e m m i g r a c j i C e l t ó w , i c h w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i n a l u d y ó w c z e s ­ n e j E u r o p y i zapożyczeniami, j a k i e z k o l e i c z e r p a l i C e l t o w i e . U k a z a n a j e s t s t r u k t u r a społeczna l u d ó w c e l t y c k i c h t e g o o k r e s u , z u w z g l ę d n i e n i e m r o l i również kapłanów- - d r u i d ó w w całości życia t y c h l u d ó w . M. A. S k u r p s k i H i e r o n i m , O sztuce ludowej Warmii K. P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1971, i Mazur, ss. 157, z r y c . Zbiór prac S k u r p s k i e g o dotyczący k u l t u r y ludowej W a r m i i i M a z u r , ze szcze­ gólnym uwzględnieniem k a f l a r s t w a m a z u r s k i e g o i warmińskiej rzeźby l u d o w e j . w i e l k a m o n o g r a f i a porządkująca d o t y c h c z a s o w e Nie­ b a d a n i a i przekazująca s k r u p u l a t n e , wręcz i n w e n t a r y z a t o r s k i e opisy znalezisk k u l t u r y l u d o w e j tego regionu. M. A. T o k a r c z y k A n d r z e j , Trzydzieści Jest t o k o l e j n a p o z y c j a niu wyznań, K i W , Warszawa 1971, s. 366. z t z w . małej s e r i i r e l i g i o z n a w c z e j , n i e r z y m s k o k a t o l i c k i c h wyznań istniejących w K. poświęcona Polsce. Ponieważ w omówie­ sumie jest i c h o k o ł o t r z y d z i e s t u , stąd i tytuł. P o s z c z e g ó l n e rozdziały książki b y ł y k o l e j n o p u ­ blikowane w bydgoskim d w u t y g o d n i k u „Fakty p r e z e n t o w a n ą t u t a j książkę. Trzydzieści stopniu wypełniająca przy sporej lukę, j a k a w polskiej i Myśli", zebranie ich razem t o książka interesująca i w wyznań literaturze religioznawczej s t o s u n k o w o ilości p r a c i p u b l i k a c j i istnieje z zakresu religioznawstwa l u b p r a w i e zupełny j e s t b r a k i n f o r m a c j i o l i c z n y c h w dało pewnym — zupełny P o l s c e kościołach czy odła­ m a c h n i e z w i ą z a n y c h z religią rzymskokatolicką. D l a t e g o książka m a szansę n a s z y b ­ kie stosunkowo wyczerpanie są z b y t g ł ę b o k i e i r a c z e j cystycznych. M i m o n a k ł a d u ; t y m w i ę k s z e , że p r o w a d z o n e kwalifikują tych pozytywów Trzydzieści książka z a w i e r a t ó w c z y n i e z b y t szczęśliwych r o z w i ą z a ń , zaczynając rozważania n i e do g a t u n k u prac wyznań szereg z a g a d k o w y c h publi­ momen­ o d poważnych wątpliwości, j a ­ k i e nasuwają się już p r z y z a s t a n a w i a n i u się n a d s a m y m d o b o r e m m a t e r i a ł ó w i ukła­ dem. Obok takich ewangelickie, na równych religii, j a k p r a w o s ł a w i e , kościoły oprócz omówienia prawach traktuje W i l k a (Stolica Boża B a r a n k o w a ) Mormonów, polskokatolickie, mariawickie, Adwentystów, t a k specyficzne zjawisko, — ujmując ją w Metodystów j a k wspólnotę itd., autor Bernarda d o d a t k u w sposób d z i e n n i k a r s k o - - e f e k c i a r s k i , bez p r ó b y zgłębienia z j a w i s k a . Z u p e ł n y m już j e d n a k nieporozumieniem w y d a j ą się c z t e r y o s t a t n i e r o z d z i a ł y ; w j e d n y m , p o d t y t u ł e m „ U p o l s k i c h b u d d y s t ó w " znajdujemy z e s t a w krótkich i n f o r m a c j i o h i s t o r i i i z a s a d a c h b u d d y z m u oraz opo- �273 RECENZJE wieść o p . W . M i s i e w i c z u , dział kolejny wiadomości „Z mieszkańcu R a d o m i a , pogranicza historycznych, religii opowieści i magii" studiującym poświęcony o cygańskich teksty palijskie; jest Cyganom przysięgach, roz­ — garści skalaniach, fałszy­ w y c h i płytkich r o z w a ż a n i a c h n a d religią cygańską. R o z d z i a ł k o l e j n y dotyczy tych, którzy p o d o k i e m M a l i n y M i c h a l s k i e j ć w i c z ą c hatha-jogę i sztukę r e l a k s u stają wyznawcami sze) (chyba hinduskiego p o d ś w i a d o m y m i , a l e dokładnie n i e w i a d o m o , etyczno-religijnego systemu „joga". się bo autor nie p i ­ I w r e s z c i e rozdział o s t a t n i — godne zamknięcie t y c h powyżej w y m i e n i o n y c h — poświęcony t e o z o f o m i o k u l t y s t o m o r a z działalności H e l e n y B ł a w a t s k i e j . M o ż n a jeszcze dodać, że a u t o r n i e przesadnie głębokich a n a l i z poszczególnych z j a w i s k , i c h p r z y c z y n ro wierzeń, historii obrazu omawianych brak jednak pogłębienia wiadomości r e l i g i i i kościołów. Trzydzieści wyznań prowadzi i f o r m y ; daje na temat t o książka interesująca, s z k o d a t y l k o , że t a k płytka. L. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVIT/1 spo­ współczesnego M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62609cfd3c9419b6a8a0e3c03c025dc4.pdf c6f42b7ed59a5b2bd9366de799ab282d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:808 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:743 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.255-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 N. N. D I K O W , Naskalnyje zagadki driewniej Moskwa 1971, s. 128, ryc. 54+1104. Czukotki — Pietroglify Piegtymielja, Zaledwie parę lat temu za kręgiem polarnym na Półwyspie Czukockim odkryto bogaty zespół rysunków naskalnych, które w sposób istotny wzbogaciły w s p ó ł ­ czesną w i e d z ę o kulturze l u d ó w mieszkających ongiś w tych rejonach. Są to pierwsze tego rodzaju odkrycia na rubieżnych obszarach A z j i północno-wschodniej. Szczegóły związane z metodyką badań terenowych i eksploracją tych znalezisk przedstawiono we „Wstępie" książki (s. 5-9) opracowanej na podstawie materiałów zgromadzonych podczas dwu ekspedycji w 1967 i 1968 roku, zorganizowanych w związku z doniesieniem geologa N. M. Samorukowa. Autor recenzowanej książki starał się odpowiedzieć na pytanie, co przedstawiają odkryte rysunki n a skałach, jaka jest ich chronologia i z jaką grupą etniczną należy je łączyć. W takim ukła­ dzie poprowadził też treść książki, której pierwszy rozdział zatytułowany jest „Czto izobrażeno na skałach" (s. 10-27). Wynika z niego, ż e odkryte rysunki na­ skalne t w o r z ą często zespoły kompozycji o motywach antropo- i zoomorficznych. Kompozycje te związane s ą z polowaniem i rybołówstwem. Stąd też wielokrotnie powtarzającym się na nich motywem jest postać renifera, rzadziej niedźwiedzia lub psa. Występujące na rysunkach łodzie łączyć należy z polowaniem na reni­ fery podczas przeprawiania się tych zwierząt przez rzeki oraz z rybołówstwem. Często bowiem tam, gdzie autorowi rysunku chodziło o przedstawienie sceny rybackiej, umieszczał obok łodzi rysunek ryby. Realizm rysunków tworzących te­ matyczne kompozycje związane z m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m pozwala na szcze­ gółową interpretację określonej sceny. P e w n ą zagadkę stanowią rysunki postaci ludzkich z w y r a ź n i e zaznaczonymi nad nimi figurami przypominającymi z wy­ glądu czapkę grzyba, przez co nawiązują one do znanych z terenu Ameryki P o ł u ­ dniowej posążków ludzkich z grzybem nad głową, pochodzących z tzw. kultury M a j ó w datowanej na 500-200 lat do naszej ery. Ten szczegół rysunkowy wiązać należy, zdaniem autora, z kultem grzyba muchomora (Amanita muscaria F r . ) , któ­ rego motyw znany był w mitologii Czukczów. Odnośnie do m o t y w ó w zdobniczych występujących na odkrytych rysunkach naskalnych w s p o m n i e ć należy, że dokładny ich opis zawarty jest w drugim roz­ dziale zatytułowanym „Klassyfikaeija" (s. 28-35), którego problematyka w a ż n a jest dla badaczy zajmujących s i ę ornamentem i sztuką l u d ó w prymitywnych. W za­ leżności od rodzaju rysunku różna była technika jego wykonania. Nieraz są to tylko kontury przedstawionego zwierzęcia lub przedmiotu, częściej natomiast w y ­ stępują rysunki tzw. pełne, w których określony motyw tworzy odpowiednio zary­ s o w a n ą płaszczyznę wydrążoną w skale. Narzędziem do wykonywania rysunków był kawałek kwarcu, którego resztki występują w sąsiedztwie naskalnych rytów. Ponadto są tutaj także kości różnego rodzaju zwierząt, skrobaki do skór, kamienne �256 RECENZJE noże i kamienne grociki strzał. Inwentarz kulturowy oraz pewne analogie do innych rytów naskalnych z terenu Syberii pozwoliły na zakwalifikowanie tych petroglifów do tzw. kultury ajońsktej przypadającej ± na początek pierwszego tysiąclecia do naszej ery. O sprawach tych napisano dość dokładnie w trzecim rozdziale zatytu­ ł o w a n y m „Datirowka" (s. 36-50), którego problematyka skupia się przede wszystkim w o k ó ł zagadnień archeologicznych. Problematyka najważniejsza dla studiów etnograficznych zawarta została w dwu ostatnich rozdziałach zatytułowanych „Piegtymielskije pietroglify rasskazywajut o żyzni piewobytnych ochotników" (s. 51-60) i „Problema etniczeskoj prinadleżnosti pietroglifow Piegtymelja" (s. 61-72). Rysunki te, jak stwierdza autor, są jeszcze jednym dowodem na to, że dawnym mieszkańcom tych ziem, tak jak do niedawna jeszcze Czukczom, Jukagirom, Koriakom i innym ludom Syberii, w ł a ś c i w a była personifikacja zjawisk przyrody i kult przodków-totemów. Ponadto realistyczne sceny rysunków ilustrują zdumiewająco dokładnie istniejące ongiś sposoby polo­ wania — np. na przeprawach rzecznych, kiedy to stada reniferów atakowane były przez myśliwych. Opisy takich polowań spotykamy u wielu autorów, którzy ze­ tknęli się z tubylcami północno-wschodniej Syberii już w X V I I I stuleciu. W sumie petroglify są cennym dopełnieniem innych materiałów źródłowych, w oparciu 0 które rekonstruuje się dawny inwentarz kulturowy mieszkańców rubieżnych obszarów P ó ł w y s p u Czukockiego. Przyznać trzeba, że zarówno pod w z g l ę d e m kompozycji, jak i m o t y w ó w petroglify te w y k a z u j ą pewne nawiązania do czukockich i eskimoskich rysunków ostatnich stuleci, których dokładną analizę spo­ rządził S. W. I w a n o w . Istniejący jednak materiał archeologiczny, dotyczący azja­ tyckich i amerykańskich Eskimosów preferuje raczej przyjęcie tezy, jakoby oma­ wiane petroglify stanowiły pozostałość po praprzodkach tej grupy etnicznej, która ongiś poprzez Cieśninę Beringa miała zasiedlić kontynent amerykański jako ostat­ nia enklawa wędrówki trwającej przez ten azjatycki „pomost". Kończąc podkreślić należy staranne zaprezentowanie zgromadzonego materiału ilustracyjnego, który w sposób interesujący dopełnił problematykę etno-genetyczną 1 kulturową o m ó w i o n ą zwłaszcza w dwu ostatnich rozdziałach. T a k w i ę c zespół rea­ l i ó w archeologiczno-etnograficznych złożył się na ciekawą książkę, która uzupełnia istniejącą lukę w skromnych jak do tej pory studiach archeologicznych poświęco­ nych Azji północno-wschodniej. l Antoni R. S. W A S I L E W S K I , Proischożdienije 1971, s. 250, ryc. 49, tabl. 70. i driewnjaja kultura Koriakow, Kuczyński Nowosybirsk Zagadnienie pochodzenia i praojczyzny l u d ó w północno-wschodniej Azji sta­ nowi od lat interesujący problem dociekań etnograficznych, antropologicznych, archeologicznych i językoznawczych. Kwestia ta stoi w bezpośredniej łączności z problematyką migracji poprzez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki od kontynentu amerykańskiego — nazwaną przed trzema wiekami Cieśniną Beringa. Nowy krok w wyjaśnieniu tej kwestii stanowią badania autora recenzowanej 1 XIX S. W. naczała I w a n o w , Matieriały po izobrazitielnomu iskusstwu narodów XX w., „Trudy Instituía Etnografii", nowa seria, t. 22: 1954. Sibiři �RECENZJE 257 książki, który przez wiele lat prowadził wykopaliska archeologiczne na wybrzeżach Morza Ochockiego. Wiele tajemnic ukrytych w zmarzlinie Północy zostało dzięki tym badaniom udostępnionych nauce, co pozwoliło sformułować nowe opinie lub zweryfikować istniejące już teorie na temat prakolebki l u d ó w paleoazjatyckich. Sprawy te zaprezentowane zostały w „Przedmowie" (s. 3-5), napisanej przez zna­ komitego archeologa radzieckiego, zajmującego się problematyką syberyjską, aka­ demika A. P, Okładnikowa oraz we „Wstępie" (s, 6-8), gdzie zestawiono także w a ż n i e j s z e kolekcje archeologiczne wykorzystane w książce. Rozwinięcia tej ostat­ niej problematyki dokonano w pierwszym rozdziale zatytułowanym „Istorija archieologiczeskich issledowanij na pobierieże ochotskogo morja" (s. 9-31). Mowa w nim 0 pierwszej relacji S. Dieżniewa z 1649 г., który podczas swych w ę d r ó w e k po rubieżach A z j i północno-wschodniej zetknął s i ę z osadami Koriaków. Po nim nieco wiadomości o tej grupie etnicznej przekazali: M. Staduchin (1662), W. Atłasów (1697-1699), a także uczestnicy Wielkiej Północnej Ekspedycji 1733-1743 — G . F . Miller, I. Gmelin, G . W. Steller i S. P. Kraszeninnikow, którego praca Opisanie ziemli Kamczatki (1755) zawiera najwięcej — ze współczesnych jej opracowań — materiałów tyczących się problematyki rozpatrywanej w książce. Potem prezentuje autor ustalenia szeregu innych badaczy z X I X i X X stulecia, kończąc przegląd o m ó w i e n i e m materiałów zgromadzonych podczas Dalekowschodniej Ekspedycji Sy­ beryjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR, którą kierował A. P. Okładnikow. Szczegółowa analiza tych znalezisk przeprowadzona została pod w z g l ę d e m formal­ nym i funkcjonalnym w rozdziale drugim zatytułowanym „Nieoliticzeskije pamiatniki siewiernoj czasti ochotskogo pobiereżja" (s. 32-46), których w y s t ę p o w a n i e 1 chronologię o m ó w i o n o w następnym rozdziale pt. „Posielenija driewniekoriakskoj kultury i ich pieriodizacija" (s. 47-138). Oba rozdziały mają charakter analizy arche­ ologicznej i tylko niektóre ich fragmenty odnoszą się do problematyki etnogenezy tubylców mieszkających ongiś na rubieżach północno-wschodniej Azji. W świetle tych materiałów rysuje się stosunkowo wyraźnie kultura plemion koriackich, której poszczególne działy zostały szczegółowo zaprezentowane. Prze­ glądowi tej kultury poświęcony jest rozdział czwarty zatytułowany „Choziajstwo, byt i osobiennosti socialnoj organizacji i duchowoj kultury" (s. 139-173). Mowa w nim o pomieszczeniach mieszkalnych, o podstawach gospodarczego bytu — ł o ­ wiectwie s s a k ó w morskich, zbieractwie, rybołówstwie, zaprzęgu w psy, ustroju społecznym i kulturze duchowej. Pewne osobliwości tej kultury zostały zrekon­ struowane w oparciu o źródła archeologiczne i relacje badaczy-podróżników z X V I I - X I X stulecia. Jest to swoistego rodzaju egzotyka syberyjska charaktery­ zująca się między innymi ziemiankami wykazującymi pewne nawiązanie konstruk­ cyjne do podziemnych mieszkań N i w c h ó w rozsiedlonych u ujścia Amuru. Na ten istotny w rozważaniach etnogenetycznych szczegół zwrócił ongiś u w a g ę W. Jochelson zajmujący się kulturą ludów Azji północno-wschodniej, w której wiele jest e l e m e n t ó w wspólnych zdeterminowanych nie tylko określonymi warunkami klimatycznymi, lecz bez wątpienia istniejącą w minionych okresach historycznych wspólnotą etnogenetyczną. Te kontrowersyjne nieraz poglądy stara się autor uka­ zywać jako syntezę logicznie przeprowadzonych dociekań archeologiczno-etnograficznych, co stanowi dużą zaletę recenzowanej pracy. Tłem tych specjalistycznych rozważań jest zawsze prezentacja mozaiki materiału dowodowego, w oparciu o który sformułowano nowe koncepcje, stare zaś uściślono i zweryfikowano, kreśląc miejsce starokoriackiej kultury w rejonie Oceanu Spokojnego. Rozważa­ niom tym poświęcony jest piąty rozdział zatytułowany „Miesto driewniekoriakskoj kultury w kulturnoj istorii siewiernogo siektora Tichogo Okieana" (s. 174-199). 17 — Etnografia Polska, XVII/2 �258 RECENZJE Osobliwością tej kultury mimo sąsiedztwa z wybrzeżami morskimi jest jej kon­ tynentalny charakter. Ceramika nawiązuje do form z obszarów centralnej Sy­ berii, a inwentarz kamienny — groty do strzał, noże, skrobaki itp. — dowodzi również, ż e nosiciele tej kultury przybyli na obszary wybrzeży Oceanu Spokoj­ nego z głębi Syberii. W świetle tego rodzaju d o w o d ó w autor stwierdza, że starokoriacka kultura, mimo tego iż posiadała szereg wspólnych e l e m e n t ó w z inwenta­ rzem kulturowym Eskimosów, w sposób zasadniczy różniła s i ę jednak od kultur beringomorskich, tj. kultury okwik, birnirk, i pituak, punuk i innych w ł a ś c i w y c h dla obszarów północno-wschodniej Azji i północnej oraz północno-zachodniej Alaski. Nie sposób jest w krótkiej recenzji wskazać na wszystkie nowe ustalenia dotyczące problematyki genezy kultury Koriaków. Podkreślić jednak należy, że praca K . S. Wasilewskiego jest pozytywnym przykładem wykorzystania materiału archeologicznego do interpretacji etnogenetycznych. Dzięki niej zakres współczes­ nej wiedzy o genezie kultury koriackiej uległ znacznemu rozszerzeniu, a rzeczy­ wistość kulturowa A z j i północno-wschodniej stała s i ę nam bliższa. Wnosić należy, że w rozwiązywanie ciemnych jeszcze plam na mapie wiedzy o tych obszarach coraz częściej włączać s i ę będzie archeologia, odsłaniając coraz to nowe fakty ukryte w zmarzlinie Północy. Antoni R. W. K O Z Y R I E W A , Driewnij Kuczyński Sachalin, Leningrad 1967, s, 117, ryc. 20. Przeplatająca s i ę w książce problematyka archeologiezno-etnograficzna wzbo­ gaca w sposób istotny te obie nauki w nowe fakty oświetlające przeszłość Sachalinu, dalekowschodniej wyspy będącej ongiś pomostem między zwartą masą lądu azjatyckiego a wyspami japońskimi i szeregiem drobniejszych wysp rozrzuconych na Oceanie Spokojnym. Historia odkrycia i poznania tej wyspy obfituje w szereg zdumiewających epizodów żeglarskich, będących udziałem podróżników rosyjskich i zachodnio-europejskich, których nazwiska znane są powszechnie w historii odkryć geograficznych. Sprawy te zostały skrótowo zaprezentowane we w s t ę p n y m rozdziale recenzowanej książki zatytułowanym „Istorija issledowanija i istorija woprosa" (s. 3-25). Dowiadujemy s i ę z niego, że pierwsze wzmianki o tej wyspie pochodzą z tzw. Listów japońskich opublikowanych w 1565 г., w których oprócz wielu szcze­ g ó ł ó w geograficznych znajduje się sporo realiów etnograficznych. Listy te sta­ nowią doskonałe źródło przydatne do rekonstrukcji katalogu f a k t ó w kulturowych w ł a ś c i w y c h Ajnom, których jedynie skromne resztki przetrwały do naszych dni w bagnistych rejonach wyspy Hokkaido. Do niedawna t e ż sądzono, że następnym opisem tej wyspy s ą relacje holenderskiego żeglarza Martina Gerric de Friza, który w 1643 r. dotarł do Sachalinu. Nowsze badania przeprowadzone przez В. P. Pole­ woja dowiodły, że duży w k ł a d w dzieło poznania Sachalinu posiadają także Rosja­ nie, którzy już w 1640 г., a także w latach następnych X V I I stulecia, „otarli" s i ę o północno-zachodnie rejony wyspy. Ponadto z tzw. „ksiąg jasacznych" wynika, że w latach 1655-1656 amurscy kozacy zbierali podatek od mieszkańców zachodnich wybrzeży Sachalinu, przy czym zaznaczyć trzeba, iż zasadnicze kierunki w ę d r ó ­ wek na tę w y s p ę prowadziły od ujścia Amuru i z Kamczatki. T a m t e ż docierały wiadomości o tej wyspie od japońskich rybaków, którzy już w ó w c z a s docierali do wybrzeży Kamczatki i amurskiego limanu. W sumie w s t ę p n y rozdział nasycony jest szczegółami z zakresu historii geografii, chociaż niebagatelny zestaw przyto- �RECENZJE 259 czonej w nim literatury poświęcony jest etnografii i archeologii. S ą to przede wszystkm prace takich autorów, którzy w końcu XIVTII i w X I X stuleciu prowa­ dzili swe eksploracje na obszarze wyspy. Prezentuje w i ę c autorka opracowania takich badaczy, jak L . Szrenk — znany z badania l u d ó w amurskich, L . J . Szternberg, I . A. Łopatkin oraz polski zesłaniec, badacz kultury A j n ó w i N i w c h ó w B. P i ł s u d s k i , którego zasługi w tym zakresie zaczynają b y ć powoli odbrązawiane w naszej literaturze . Ostatnie fragmenty w s t ę p n e g o rozdziału poświęcone s ą etnogenetycznym rozważaniom z zakresu wielokrotnie już dyskutowanego w naukowej literaturze problemu genezy praojczyzny A j n ó w i ich kultury. Sprawy te stanowią g ł ó w n y trzon problematyki całej książki, w której wykorzystując materiał archeo­ logiczny o m ó w i o n y w pierwszej jej części „Nieoliticzeskije stojanki juga Sachalina" (s. 26-47), drugiej „Nieolit siewiera ostrowa Sachalina" (s. 48-68), trzeciej „Kultura rakowinnych kucz na Sachalinie" (s. 69-102) i czwartej „Ajnskaja k u l ­ tura niejdzi na jugie Sachalina" (s. 103-108) podjęto próbę ustalenia, „która z dwu teorii pierwotnego zsiedlania Sachalinu — teoria L . J . Szternberga czy N. W. K j u niera znajdzie swoje głębsze potwierdzenie w materiale archeologicznym" (s. 109). L . J . Szternberg dowodził bowiem, że Aj nosi pod w p ł y w e m naporu Japończy­ k ó w spychani byli coraz bardziej na północ, tak że z wyspy Honsiu, którą pier­ wotnie zajmowali, przesiedlili s i ę na Hokkaido, stąd zaś przywędrowali na niezamieszkany Sachalin i zasiedlili jego południowe rejony. Fakt ten nie s p o w o d o w a ł jednak utraty z w i ą z k ó w z współplemieńcami mieszkającymi n a Hokkaido. Stąd t e ż zdaniem tego badacza nie m o ż e być mowy o znacznej różnicy kulturowej między Aj nami z Sachalinu, a tymi którzy zamieszkiwali Hokkaido czy północne rejony wyspy Honsiu. Archeologiczne materiały z tego zakresu dowodzą, że procesy etnicz­ ne zachodzące ongiś na Sachalinie szły zupełnie innymi drogami. Materiał cera­ miczny odkryty na szeregu stanowiskach archeologicznych z obszaru Sachalinu różni s i ę diametralnie od ceramiki tych samych okresów historycznych z wysp japońskich. Dowodzi on także, ż e zasiedlenie Sachalinu północnego przypada n a koniec drugiego tysiąclecia przed naszą erą względnie na początek pierwszego. Zasiedlenie to szło z kierunku „Priamurja", obszaru zajmowanego przez plemiona m y ś l i w s k i e i rybackie. Odnośnie do południowego Sachalinu, to jego rejony w c h ł o ­ nęły t a k ż e przybyszów ze wspomnianego obszaru, proces ten przebiegał jednak o paręset lat wcześniej i datowany jest na początek drugiego tysiąclecia przed naszą erą. W tym t e ż okresie wykształciła s i ę na Sachalinie kultura wykazująca liczne związki z inwentarzem kulturowym A j n ó w z Hokkaido i mieszkańców Wysp Kurylskich, zwana w ostatnich czasach kulturą ochotską. Zdaniem C . S. Charda kultura ta różni s i ę znacznie od kultury ajnoskiej. Jej nosicielami byli mieszkańcy Dalekiego Wschodu, zwani przez A j n ó w Tonczami, których oni — jeśli wierzyć ajnoskim legendom — spotkali podczas swojego pojawienia s i ę na Sachalinie. Po­ gląd tego rodzaju stanowi główną zasadę teorii N . W. Kjuniera — opowiadał się 1 2 1 Bronisław Piłsudski autor wielu opracowań poświęconych etnografii A j n ó w i N i w c h ó w , zesłaniec z końca X I X stulecia osiadły na Sachalinie. W roku 1904 brał udział — w s p ó l n i e z W. Sieroszewskim w badaniach etnograficznych kultury A j n ó w z Hokkaido. W skrótowej formie zasługi jego na tym odcinku zostały przedstawione w opracowaniach: A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kultur, „Lud", 1968: 51, z. 2; t e n ż e , Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 2 �260 RECENZJE za nią także polski badacz kultury A j n ó w B. Piłsudski — w świetle której jeszcze w pierwszym, tysiącleciu naszej ery Ajnosi zajmowali centralne obszary wyspy Honsiu, dopiero w późniejszym okresie wypierani byli powoli przez Japończyków na północ. Zasiedlili w ó w c z a s Hokkaido, skąd przeszli na obszar południowego Sachalinu, gdzie zetknęli się ze wspomnianymi już Tonczami. W ę d r ó w k a ta dato­ wana jest na X V I - X V I I wiek naszego stulecia. Tak w i ę c wcześniejsze poglądy B. Piłsudskiego oraz innych badaczy dziewiętnastowiecznych, zajmujących się pro­ blematyką aj noska, skonfrontowane ze zgromadzonym współcześnie materiałem archeologicznym potwierdzają ich śmiałe teorie o migracyjnym pochodzeniu A j ­ nów z Sachalinu. Nowsze badania antropologiczne, językoznawcze, etnograficzne i archeologiczne przybliżają coraz bardziej w y j a ś n i e n i e zagadki, kim byli owi Tonczowie i jakie losy stały s i ę udziałem tego plemienia w późniejszych okresach historycznych. Do tej pory w świetle źródeł archeologicznych zrekonstruowano w głównych zarysach ich kulturę, celem recenzowanej książki było zaś przybliżyć badaczom zajmującym się tym zagadnieniem rezultaty prac wykopaliskowych pro­ wadzonych na Sachalinie. One bowiem w istotny sposób posunęły do przodu w y ­ jaśnienie zagadnienia pochodzenia A j n ó w i ich kultury, które ciągle budzi szereg namiętnych sporów i naukowych dyskusji. Jest to bowiem kwestia, która czeka na jednoznaczne rozwiązanie, stanowiąca jak do tej pory jedną z etnicznych zaga­ dek współczesnej etnologii i etnografii. Antoni Kuczyński �KSIĄŻKI NADESŁANE A n t o n Ferdinand, Alt-Peru und Kunstverlag, Leipzig 1972, ss. 374. seine Kunst, V E B E . A. Seemann Buch-und Kolejna, albumowa praca znanego popularyzatora kultur Ameryki przedkolumbijskiej, będąca rozszerzoną wersją albumu wydanego pod tym samym tytułem w 1962 roku. Autor zamieszcza na wstępie obszerny popularno-naukowy szkic, w którym omawia chronologicznie rozwój kultur na terenie Peru od pierwszych znanych stanowisk archeologicznych do podboju hiszpańskiego w XjVI wieku. Część ilustracyjna zawiera 290 doskonale wykonanych fotografii, których wartość polega na prezentowaniu zabytków i dzieł sztuki mało znanych, pochodzących w dużej części z kolekcji prywatnych oraz m u z e ó w amerykańskich. Autor zaopatrzył pracę w mapy, tabelę chronologiczną, zestawienie datowań C , bibliografię. 1 4 R. T. B e n i t ę z Fernando, Indianie z Meksyku, no-białe w tekście. PIW, Warszawa 1972, ss. 404, ryc. czar­ Benitez jest powieśeiopisarzem i dziennikarzem. Celem jego książki jest przed­ stawienie, w oparciu o autentyczne materiały, sytuacji Indian stanowiących około 30 °/o ludności współczesnego Meksyku. Tłem tego zagadnienia są partie książki ukazujące wspaniałą przeszłość autochtonicznej ludności Ameryki. Pasja pisarska i olbrzymi materiał poznawczy są niewątpliwymi walorami tej pracy wydanej jako kolejny tom w serii „ceramowskiej". Książka zawiera 31 fotografii i indeks, ! R. T. K u k Dżems, Pławanie w Tichom okieanie w 1776-1780, Izdatielstwo Mysi, Moskwa 1971, ss. 565, ryc. czarno-białe w tekście. Rosyjskie wydanie dziennika angielskiego żeglarza i odkrywcy James'a Cooka uzupełnionego zapiskami jego towarzyszy z trzeciej wyprawy mającej na celu pene­ trację północnej części Oceanu Spokojnego i zachodnich wybrzeży Ameryki Pół­ nocnej, Dziennik poprzedzony jest w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m historię odkryć rosyj­ skich i hiszpańskich w tej części świata oraz cele i znaczenie wyprawy Cooka. Załączniki zawierają, oprócz komentarzy do dziennika, spis uczestników wyprawy, dokumenty oraz opis kolekcji etnograficznej zebranej w czasie podróży i znajdu­ jącej się obecnie w Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Pierwszego w Leningradzie. Całość uzupełniają fotografie rysunków, eksponatów z kolekcji i map, mapa z trasami kolejnych wypraw Cooka i indeks. R. T. S c h l e n t h e r Ursula, Im Reiche El Dorados. Eine Kulturgeschichte der Indianer in Kolumbien, Urania-Verlag Leipzig-Jena-Berlin (1971), ss. 173, ryc. czarno-białe i barwne w tekście. Autorka, profesor etnografii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, poświę­ ciła s w o j ą najnowszą pracę m a ł o stosunkowo znanym kulturom indiańskim z tere­ nu dzisiejszej Kolumbii. Pokazuje ona, że nie tylko Peru i Mezoameryka były obszarami, na których kultury osiągnęły wysoki paziom rozwoju. Trzecie centrum cywilizacyjne znajdowało się na terenie Kolumbii zamieszkanym przez ludy grupy �językowej chibcha (plemiona Muisea, Chibcha) oraz karaibskiej (plemię Quimbaya) wyróżniające s i ę wysoko postawionym złotnietwem. Między innymi ten fakt przy­ czynił s i ę do powstania legendy o E l Dorado. Opierając s i ę na wynikach prac archeologicznych i kronikach hiszpańskich, autorka omawia gospodarkę i kulturę materialną, handel, organizację społeczną i formy organizacji politycznej, mito­ logię, normy i zwyczaje, sztukę. Praca zawiera wiele rysunków, fotografii oraz zestaw ważniejszych pozycji bibliograficznych. R. T. Stingl kiego). Miloslav, Indiejcy biez tomagawkow, Moskwa 1971, ss. 390 (tłum. z czes­ Popularno-naukowa praca czeskiego amerykanisty przedstawiająca kultury i n ­ diańskie przed odkryciem Ameryki (zarówno kontynent północny jak i południowy), zetknięcie s i ę i w a l k ę Indian z kolonizatorami aż do X I X wieku oraz ruchy naro­ d o w o w y z w o l e ń c z e i rewolucyjne w Ameryce współczesnej. Mimo popularnej formy praca napisana jest solidnie w oparciu o bogatą literaturę przedmiotu. Dopełnienie tekstu stanowią ilustracje. R. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78286586cdcbcee4654d6580e95bac43.pdf fe107f74313f203f8a043a3adf9b89e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:834 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.221-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 T R A D I C E LIDOVÉ K U L T U R Y V ŽIVOTE S O C J A L I S T I C K E SPOLEČNOSTI, red. V . Frolec i M. Krejči, Brno 1974; ŽIVOTNI PROSTŘEDÍ A T R A D I C E , red. V. Frolec, M. Krejči i J . Tomes, Brno 1975, seria: Lidová kultura a současnost pod redakcją V . Froleca W styczniu 1973 r. odbylo się w Strażnicach na Morawach sympozjum p o ś w i ę ­ cone tradycjom kultury ludowej w życiu społeczeństwa socjalistycznego, zorgani­ zowane przez Wydział Kultury Rady Narodowej K r a j u Południowomorawskiego przy współudziale Zakładu Etnografii Uniwersytetu J E P w Brnie. Kolejne, drugie sympozjum zostało zorganizowane pod hasłem: środowisko życia a tradycja, przy szerszej współpracy zainteresowanych instytucji i pod patronatem Ministerstwa Kultury ČSR oraz rektora Uniwersytetu im. J . E . Purkynego. Już w rok po k a ż ­ dym z tych s y m p o z j ó w ukazały się dwa tomy przedstawionych tam referatów i wy­ powiedzi, wydane okazale (b. dobry papier, przejrzysty i staranny układ graficzny, streszczenia w jęz. rosyjskim, spis treści także po niemiecku i angielsku, liczne ilustracje, w tym barwne, płócienna okładka i łande obwoluty), wzbudzając podziw dla w y d a w c ó w . Obydwa sympozja, podobnie jak kolejne, trzecie w czerwcu 1975 r. zorganizowa­ no nie przypadkiem w Strażnicach, starym, zabytkowym, lecz i uprzemysłowionym miasteczku na południowo-wschodnich kresach Moraw, zwanych Slovácko. Znajdu­ jący się tam obszerny, renesansowy pałac (przebudowany w X I X w.) jest siedzibą Instytutu Twórczości Ludowej, w przylegającym zaś do pałacu dużym parku odby­ wają się corocznie od 1946 r. głośne w Czechosłowacji festiwale folklorystyczne, gromadzące dziesiątki zespołów artystycznych (także z zagranicy) i dziesiątki ty­ sięcy widzów, przybywających także z odległych miejscowości Czechosłowacji. N a ­ strój festiwalu jest w y j ą t k o w y w swym rodzaju, zwłaszcza gdy pod koniec prze­ kształca się on w wielką, ogólną zabawę ze śpiewem, muzykowaniem w stylu l u ­ dowym i tańcami trwającymi przez całą noc przy dobrym, morawskim winie. W 1956 r. oddano do użytku 3 widownie (stadiony) mieszczące razem ponad 15 ty­ sięcy widzów. W dniach 22-23 czerwca 1975 r. odbył się jubileuszowy, X X X festi­ wal. Treść dwóch pierwszych s y m p o z j ó w wykraczała daleko poza sprawy folkloru, dopiero trzecie miało za g ł ó w n y temat folklor muzyczny i jego współczesne znacze­ nie. Uczestniczyło w nim też kilku etnografów z zagranicy (Budziszyn, Budapeszt, Moskwa, K i j ó w i Tomsk, Poznań i Wrocław, Sofia). Referaty z tego sympozjum mają się ukazać w podobnym wydaniu, jak poprzednie, i w równie krótkim ter­ minie. Tom materiałów z I sympozjum (Tradice...) zawiera 19 referatów, wypowiedzi w dyskusji oraz teksty zagajenia i zamknięcia obrad. Jego wydawcy podkreślili w przedmowie, iż referaty te naświetliły szereg ważnych, aktualnych zagadnień i dostarczyły i m p u l s ó w dla polityki kulturalnej w jej stosunku do tradycji we współczesnym społeczeństwie socjalistycznym. Przebieg obrad w y k a z a ł celowość bliskiej współpracy przedstawicieli nauki i sztuki oraz działaczy kultury. Tom �222 RECENZJE zawiera też godną uwagi deklarację uczestników sympozjum, w której została pod­ kreślona rola rodzimej kultury ludowej w kształtowaniu socjalistycznego stylu ż y ­ cia ogółu ludzi pracy miast i wsi oraz w i ą ż ą c e się z tym zadania badaczy i dzia­ łaczy kultury. Dla ukazania zakresu omawianych zagadnień warto w y m i e n i ć przy­ najmniej tytuły referatów, gdyż pobieżne choćby ich streszczenie nie mieściłoby się w ramach zwięzłego z konieczności omówienia. Są to: K . F o j t i k , Kultura klasy robotniczej i jej postępowe tradycje; V. F r o l e c , Kultura ludowa a socjalistyczny styl życia we wsi spółdzielczej; F . H e j l , Teoretyczne i praktyczne zasady kształ­ cenia młodych etnografów i folklorystów; R. J e ř á b e k , Istota i charakter sztuki ludowej; J . L o u k o t k a , Sztuka ludowa a religia; O. S i r o v a t k a , Folkloryzm jako przejaw kultury współczesnej; B . B e n e š , Miejsce folkloru oraz twórczości ąuasi-ludowej we współczesności; M. К r e j č i, Sztuko ludowa jako narzędzie działalności kulturalno-oświatowej; Z. J i r o v у, Tradycyjna kultura ludowa a współczesna amatorska działalność artystyczna; J. T o m e š , Ogólnokrajowe i regionalne festiwale folklorystyczne i ich miejsce w kulturze współczesnej; E . R e j s k o v a , Z problematyki współczesnych funkcji ludowych zespołów pie­ śni i tańca; V . V o 1 a v у, Strażnicki festiwal folklorystyczny i jego aspekty kul­ turalno-polityczne; D. H o l ý , Folklor w radiu i telewizji; J. Uher, Kultura ludowa i metody jej popularyzowania poprzez środki masowego przekazu, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem prasy; L . К u n z, Rola dokumentu etnograficznego w ba­ daniu rewolucyjnych przemian wsi; J . O r e l , Współistnienie tradycji i współ­ czesności w kulturze ludowej; J . G r a b m i i l l e r , Specyficzne aspekty ochrony ludowej kultury materialnej w kraju Południowomorawskim; J . V a ř e к a, Etno­ graficzne badania wybranych wsi w kraju Południowomorawskim; J. H e r o l ­ d o v a , Etnograficzne badania osiedli reemigrantów w południowych Morawach. Następne sympozjum obfitowało w jeszcze większą liczbę referatów (tom: Životni prostředy...), których przedstawiono łącznie 32 w 4 grupach tematycznych: zmiany środowiska życiowego, normy estetyczne, stosunki społeczne we wsi spół­ dzielczej oraz współczesne funkcje i przeobrażenia folkloru. Całość została po­ przedzona dwoma referatami wprowadzającymi, które wygłosili: F . Hejl na temat środowiska życiowego i badań naukowych nad nim oraz J . Fencl o roli związku czeskich rolników spółdzielczych w doskonaleniu środowiska życiowego wsi. Pierw­ sza z wymienionych grup tematycznych obejmowała 8 referatów: J . К r o h a, Zmiany tradycyjnego środowiska życiowego wsi w związku z budownictwem so­ cjalistycznym; J . V у š i n к a, Problemy modernizacji wiejskiej strefy mieszkalnej w społeczeństwie socjalistycznym; V. F r o l e c , Tradycyjny kanon mieszkania wiejskiego i jego współczesne przemiany; I . F a r k a č o v á , Estetyczne aspekty współczesnych mieszkań wiejskich i miejskich; O. M á č e l , Zabytki kultury a środowisko życiowe; J . V a j d i š, Pomniki architektury w środowisku współ­ czesnej wsi; H. J o h n o v á, Rola muzeów w chronieniu i wykorzystywaniu za­ bytków kultury w warunkach przeobrażeń środowiska wiejskiego; J . S o u č e k, Urbanizm wsi tradycyjnej o próba przedstawienia go w strażnickiej ekspozycji bu­ downictwa ludowego na Pomorawiu. Do tematyki tej części n a w i ą z y w a ł y także wszystkie wypowiedzi w dyskusji. Problematyki norm estetycznych dotyczyło 5 referatów, które wygłosili: R. J e ­ ř á b e k , Przeobrażenia norm estetycznych we współczesnej wsi spółdzielczej; Š. S u к o p, Rola i znaczenie ludowej twórczości artystycznej w kształtowaniu współczesnego środowiska życiowego; V. S v o b o d o v á , Funkcje społeczne stroju ludowego i mody we wsi współczesnej; M. L u d v í k o v a , Funkcje stroju ludo­ wego we współczesnej wsi południowomorawskiej; B. M i n a ř í k o v a , Wpływ tradycji na współczesną kulturę ubioru. Kulturę społeczną we współczesnej wsi czeskiej omawiało 6 referentów: K . F o j t i k , Wieś współczesna jako czynnik procesu enkulturacji i akulturocji; �RECENZJE 223 J. T o m e š , Współczesne funkcje zwyczajów ludowych a obrzędy świeckie; A. B u r i a n , Z problemów stylu życia naszych chłopów spółdzielców; M. H á j e к, Rola kultury fizycznej we współczesnym stylu życia naszej wsi; P. P o p e l k a, Normy moralne społeczności miejskiej odnoszące się do małżeństwa; H . H ub i к o v á, Przeobrażenia zwyczajów dorocznych w górskich i podgórskich wsiach Moraw południowowschodnich. Przedmiotem największej liczby wystąpień były zagadnienia folkloru: O. S i~ r o v a t k á , Folklor w życiu kulturalnym współczesnej wsi: miejsce, funkcja, przemiany; D. H o l ý , Muzyka folklorystyczna w swych funkcjonalnych przesu­ nięciach i przeobrażeniach; V. V o 1 а v ý, Wykorzystanie muzyki folklorystycznej w życiu współczesnej wsi; J . G e 1 n а r, Pieśń tradycyjna w życiu współczesnej wsi; B. B e n e š , Strukturalne wpływy zmian społecznych i kulturowych na fun­ kcje opowieści ludowych; M. Š r á m k o v á , Zmiany, stan współczesny i funkcje opowieści ludowej we współczesnej wsi; J . J a r o š , Przykład wspomnień o zało­ żeniu spółdzielni we wsi Drnovice w okręgu Vyškov; V. H r n i č к o, O rozwoju sytuacji sprzyjających opowieściom na przykładzie rejonu Hlinsko; Z. J e 1 i n к ová, Taniec ludowy o pracach ludowych zespołów pieśni i tańca; O. H r e b a l o V á, Gry dziecięce i folklor dziecięcy jako czynnik wychowawczy; J . U h e r , Kozwój zastosowań folklorystyki. Ogłoszone teksty są zwięzłe (3-4 strony druku), stanowią raczej skróty w ł a ­ ściwych referatów. Przedstawiają godną uwagi lekturę, informując m. in. o tema­ tyce i zakresie oraz o założeniach i praktycznych celach badań etnograficznych prowadzonych w ostatnich latach na obszarze Moraw. Wiele z nich zawiera stwier­ dzenia w a ż n e dla badań porównawczych. Spośród nich w y m i e n i ę przykładowo z to­ mu Životni prostředí... referat V . Froleca o tradycyjnym kanonie mieszkania wiej­ skiego i jego współczesnej roli. Autor przedstawił zwięźle podział przestrzeni mie­ szkalnej tradycyjnego domu, jaki przetrwał w obowiązującej formie do przełomu X I X i X X w. i stwierdził, że tylko powierzchowna znajomość dokonanych zmian może sugerować, iż współczesny sposób mieszkania nie zachował nic lub prawie nic z dawnych, tradycyjnych form. Dom i mieszkanie to morfologiczny wyraz struktury rodziny, jej sposobu życia i miejsca w społeczności. Kontynuacja daw­ nych wartości życia rodzinnego znajduje wyraz np. w fakcie użytkowania tylko niektórych izb nowych wiejskich d o m ó w i pozostawieniu jednej izby jako repre­ zentacyjnej. Z tradycyjnymi wartościami wiąże się też tendencja do budowania przez wielu robotników domów w ich rodzinnych wsiach, w pobliżu domostw ich krewnych. Tradycyjne cechy stylu życia występują także w urządzeniu mieszkań imigrantów ze wsi w miastach. Przyszłość form i funkcji mieszkania będzie za­ pewne w y p a d k o w ą działania wartości tradycyjnych oraz zmiennych w a r u n k ó w bytu. Wspomnieć warto również o godnych uwagi propozycjach teoretycznych przedstawionych przez B. Beneša w referacie o strukturalnych w p ł y w a c h zmian społeczno-kulturowych na funkcje opowieści ludowych, na tle przykładów kon­ kretnych form i treści opowiadań z ostatniego ćwierćwiecza. K i l k u autorów po­ wołało się w przypisach na publikacje polskich badaczy: etnografów, folklorystów, a nawet socjologów. Uczestnicy s y m p o z j ó w reprezentowali rozmaite instytucje naukowe, kulturalne, administracyjne z Brna, innych miejscowości Moraw oraz (kilka osób) z PragL Jednym z czynnych uczestników I I sympozjum był artysta ludowy Jiři Kroha, k t ó ­ remu zadedykowano tom prac z tego sympozjum. G ł ó w n y m inspiratorem zorgani­ zowania strażnickich sympozjów, a przedtem badań nad szeroko rozumianym środowiskiem wiejskiego życia, był dr Vaclav Frolec, docent Uniwersytetu J E P u r k y niego w Brnie, wąpółwydawoa Obydwu t o m ó w i redaktor serii wydawniczej z w i ą z a ­ nej ze strażnickimi sympozjami, które odbywać się mają regularnie także w przy­ szłości. �224 RECENZJE Opublikowane materiały z etnograficznych sympozjów w Strażnicach przeko­ nują, że ich organizatorzy mają wyraźnie zarysowany program badań zorientowa­ nych zarówno na cele poznawcze, jak i praktyczne. Te drugie obejmują nie tylko od dawna uznane sprawy popularyzowania sztuki ludowej i folkloru, lecz i p o w a ż ­ ny zespół p r o b l e m ó w kształtowania przestrzennego i kulturowego środowiska wsi, a także stylu życia ludności nie tylko wiejskiej, lecz i miejskiej w nawiązaniu do cennych wartości dawnej kultury ludowej. Trudno wskazać na analogiczny przy­ kład konsekwentnego włączenia się dużego zespołu etnografów (przy współpracy z historykami, socjologami, teoretykami sztuki, praktykami) do kształtowania pro­ gramu współczesnego, życia. Inny, choć podobny w niektórych aspektach charakter, ma działalność zespołu etnografów praskich pod kierunkiem doc. A. Robeka; pro­ wadząc szeroko zakrojone badania nad kulturą ludu praskiego w X I X i X X w., szczególnie zaś praskich robotników, zespół ten dąży do poznania i spopularyzo­ wania trwałych wartości tej kultury. Osobiste zainteresowanie sympozjami i festi­ walami strażnickimi ze strony ministra kultury ČSR, który był w czerwcu 1975 r. w Strażnicach, świadczy, że władze republiki czeskiej przywiązują dużą w a g ę do realizacji programu wypracowywanego wspólnie przez etnografów, działaczy kul­ tury i władze terenowe. Edward S. A. ARTJTJTJNOW, D. A. S I E R G I E J E W , Problemy etniczeskoj morja (Ekwienskij mogilnik), Moskwa 1975, ss. 240 Pietraszek istorii Bieringo- Praca należy do najważniejszych pozycji poświęconych kulturze azjatyckich Eskimosów. Jej autorzy stanowią również czołowych badaczy problemu, ich w s p ó ł ­ praca zaś dostarcza drugiego już studium z pogranicza archeologii i etnografii . W obu książkach przedstawiono szczegółową analizę archeologicznego materiału dwu wielkich cmentarzysk, który stanowi punkt wyjścia dla zarysu historii etnicz­ nej północno-wschodniego fragmentu kontynentu azjatyckiego. Podbudowany on został znajomością etnografii współcześnie żyjących Eskimosów, którzy w liczbie 1300 osób zamieszkują Czukotkę i sąsiednie wyspy. Reprezentowana przez obu autorów kompetencja w zakresie dwu dyscyplin, jakkolwiek są oni w zasadzie et­ nografami, każe z uwagą odnieść się do tez przedstawionych w pracy, wśród k t ó ­ rych znajdują s i ę nowe propozycje. Książkę rozpoczyna szkic historii b a d a ń nad dawnymi kulturami pobrzeży Morza Beringa i sąsiednich terenów nad Pacyfikiem, po czym następuje obszerna publikacja znalezisk z cmentarzyska w Ekwen kopanego przez autorów. Jest ona bogato ilustrowana. Cmentarzysko reprezentuje bardzo długi okres historyczny — całe niemal pierwsze tysiąclecie n.e. Należy ono w zasadzie do kultury antycznej Beringomorza („driewnieberingomorskaja") trwającej od I tysiąclecia p.n.e. do V I wieku n.e. Reprezentowane są w nim również kultury późniejsze — Birnirk oraz Punuk, a także okresu „przedhistorycznego" trwającego do wieku X V I I I . Spotyka się też znaleziska kultury okwikskiej, którą autorzy uważają za wariant lokalny współczesny kulturze antycznej. Nie znane są jak dotąd materiały starsze niż 1 2 1 Poprzednia praca tych samych autorów: Driewnije kultury aziatskich eskimosow. Uelenskij mogilnik, Moskwa 1969. W zakresie studiów nad Eskimosami azjatyckimi brakuje dotąd monografii etnograficznej, jakkolwiek istnieje praca poświęcona kulturze społecznej: L . A. Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, Moskwa 1964, czy też kilka zbiorów folklorystycznych. Pierwszą pracą archeologiczną o walorach syntezy była zachowująca do dziś znaczną wartość S. I . R u d i e n к o, Driewniaja kultura Beringowo morja i eskimosskaja problema, Moskwa 1947. 2 �RECENZJE 225 ostatnie stulecia p.n.e., co sprawia, że wcześniejsze etapy muszą być rekonstruo­ wane przez odwołanie się do danych antropologii, językoznawstwa i archeologii ob­ szarów położonych na południe od Czukotki. Historia etniczna Czukotki, w maksymalnym (i bardzo upraszczającym w y w ó d autorów) skrócie, przedstawia się następująco. P ó ł w y s e p był nie zamieszkany od czasów, gdy przeszła przezeń na wschód migracja proto-indiańska i gdy przerwane zostało połączenie l ą d o w e z Ameryką. Przypuszczalnie w pierwszej połowie I I tysiąclecia p.n.e. pojawia się na południe od półwyspu fala ludności należącej do wspólnoty eskimosko-aleuckiej. Punktem jej wyjścia było wybrzeże ochockie. Prze­ szła ona przez pn. Kamczatkę i znalazłszy się nad morzem Beringa rozdzieliła się na kierunek wschodni (aleucki) i północny (eskimoski). B y ł a to ludność pływająca po morzu w czółnach i polująca na ssaki morskie (zwłaszcza na morsy). Udział myślistwa lądowego we wczesnej fazie był znaczny, być może nawet dominujący skoro autorzy sądzą, że dopiero „geneza kultury eski­ moskiej związana jest z rzemiosłem morskim" (s. 195). Kultura ta wykształciła się ostatecznie w rejonie morza Beringa, skąd Eskimosi wędrowali na tereny zajęte przez nich obecnie (Czukotka, Alaska, Kanada, Grenlandia). Stanowili oni jedną z ostatnich fal migracji w kierunku Ameryki. Jest to koncepcja odmienna od przedstawionych przez Lewina czy Wasilew­ skiego , którzy sugerują dwa różne centra formowania się — z jednej strony kultur eskimoskich, z drugiej zaś całego zespołu paleoazjatyckiego wraz z aleuckim. To pierwsze Wasilewski umieszcza w pd.-zach. Alasce, drugie zaś w części azjatyckiej. Badacze amerykańscy, niezależnie od tego czy przyjmują istnienie początkowej wspólnoty proto-eskimoskoaleuckiej czy też nie, umieszczają ośrodek w y j ś c i o w y kultur eskimoskich w pd.-zach. Alasce. Wysuwa się hipotezę, że ludy kultury nad­ morskiej, z których miały wykształcić się później m. in. zespoły eskimoski i aleuc­ ki, migrowały z Azji do Alaski w okresie przed V I I I tysiącleciem p.n.e., równolegle z migracją ł o w c ó w — przodków Indian, którzy szli środkiem lądowego pomostu między kontynentami. Dopiero w czasach znacznie późniejszych część Eskimosów miała osiąść na wybrzeżu azjatyckim . P o w r ó ć m y do relacji późniejszych dziejów Czukotki w e d ł u g Arutjunowa i Siergiejewa. W ślad za Eskimosami, tyle że lądem, szli od południa ich przypuszczalni genetyczni pobratymcy — Czukczowie . Antropolodzy bowiem wydzielili rasę „arktyczną", którą reprezentują Aleuci, Eskimosi i Czukczowie. C i ostatni przybyli nad morze Beringa w I tysiącleciu p.n.e. jako m y ś l i w i tundry, zwłaszcza zaś po­ lujący na dzikie reny. Ariergarda Czukczów, pozostająca w kontakcie z Koriakami, zapożyczyła od nich hodowlę rena. Rozwojowi antycznej kultury Beringomorza (pierwsza połowa I tysiąclecia n.e.) towarzyszyło przejście od wczesnego neolitu do jego bardziej zaawansowanych form i opanowanie wielorybnictwa przybrzeżnego. W tym też czasie umacniają się kontakty z sąsiednimi ludami paleoazjatyckimi (Czukczowie, Koriacy, Itelmeni), dzięki którym kultura eskimoska traci swój izolowany w znacznym stopniu cha­ rakter. Część Czukczów, znalazłszy się na terenach nie sprzyjających życiu renów, 3 4 5 3 R . S. W a s i l e w s k i , Proischożdienije i driewniaja kultura kor jaków, No­ wosybirsk 1971. Por. red. D. M. H o p k i n s , The Bering land bridge, Stanford 1967. W ten sposób podważona została hipoteza Jochelsona o „klinie eskimoskim", który miał wtargnąć na tereny zajęte przez Paleoazjatów, rzekomo stanowiących element etniczny najbliższy Indianom Ameryki; por. W. J o c h e l s o n , The ethno­ logical problems of Bering Sea, „Natural History" vol. 26: 1926. Antropolodzy r a ­ dzieccy skłonni są uważać właśnie Eskimosów za ogniwo pośrednie między India­ nami i Paleoazjatami. 4 5 35 —• Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 �226 RECENZJE weszła w bliskie stosunki z Eskimosami wschodniej Czukotki. Począwszy od X V I wieku przejęła od nich techniki m y ś l i s t w a morskiego wraz z jego wyspecjalizo­ w a n ą wersją — wielorybnictwem. Przerodziło się to w trwający do ostatnich lat proces stopniowego wypierania Eskimosów z ich siedlisk oraz asymilacji. W recenzowanej książce znalazła się, ważna dla historii etnicznej omawianych obszarów, analiza ostrzy harpunów obrotowych. Autorzy przedstawiają ich czteroczłonową klasyfikację i dzielą na 44 typy, które z kolei porządkują w ciągi ewolu­ cyjne. Dokonano tego opierając się na całym znanym materiale pochodzącym z Czukotki, dzięki czemu próba ta ma zastosowanie ogólne. Do najciekawszych i najbardziej wciągających fragmentów pracy należy roz­ dział poświęcony estetyce i celowości w sztuce. Wskazuje s i ę tu, podobnie zresztą jak w całej literaturze p o ś w i ę c o n e j Eskimosom, na uderzające piękno przedmiotów sztuki u ż y t k o w e j , czy też służących wyłącznie ekspresji artystycznej lub ideologicz­ nej. Również i w tej książce pojawia się opinia, iż artyzm eskimoski należy do najwybitniejszych osiągnięć ludzkości. Jednocześnie proponuje s i ę refleksję nad kontrastem, jakiego (w europejskiej przynajmniej ocenie) dostarcza zestawienie tego artyzmu z krańcowo nieestetycznym jego otoczeniem, w którym dominowała skrzepnięta krew upolowanych zwierząt, pokrywający wszystko zastygły tłuszcz, przygnębiająca ciemność nocy polarnej. Czy sztuka była protestem przeciwko brzydocie codzienności, czy też przejawem potrzeby tworzenia w warunkach, kiedy konieczności bytowe nie zajmowały wiele czasu poza sezonem ł o w ó w , inne zaś sposoby wyrażania osobowości nie b y ł y szczególnie rozwinięte? P y t a ń tych nie sformułowano wprawdzie wprost, lecz występują one w podtekście. Zresztą odpo­ wiedzi na nie trudno szukać w materiale archeologicznym. Autorzy zwracają u w a g ę na interesujący fakt odmienności s t y l ó w w ornamen­ cie i częściowo formie, odmienności wyznaczanej podziałem rodowym. Tworzenie narzędzi i posługiwanie s i ę nimi dozwolone było tylko w obrębie rodu, każdy ród miał zatem w ł a s n e „endoformy". Zróżnicowane style należy w i ę c traktować jako symbole przynależności i ciągłości, jako informację o kulturze poszczególnych grup. Wprawdzie w ramach jednej grupy nie obowiązywał jeden tylko styl, obserwuje się ich co najmniej dwa — autorzy nazywają to ornamentalnym bilingwizmem — podporządkowane są one jednak specyficznej dla każdego rodu rytmice. T ę ostat­ nią udało s i ę w y k r y ć dzięki temu, że znaleziska były dla celów publikacji ryso­ wane (nie zaś fotografowane) przez jednego człowieka, który zwrócił u w a g ę na występujące tu prawidłowości umożliwiające kontynuację rysunku improwizowa­ nego w ramach danej konwencji operującej specyficzną symboliką liczb. Pouczającym przykładem na w y s t ę p o w a n i e ornamentu i formy w roli przekazu symbolicznego ściśle podporządkowanego wzorowi kultury było stwierdzenie, że i n ­ dywidualnym przejawom nowatorstwa technicznego (np. ostrzom harpunów odbie­ gającym od stosowanych typów) towarzyszyła niezwykłość ornamentacji lub jej brak. Widać to wyraźnie wówczas, gdy nowość nie przyjęła s i ę pozostając w poje­ dynczym egzemplarzu jako wyraz buntu przeciwko tradycji i próby zerwania z jej ciągłością. Na końcu rozdziału traktującego o estetyce eskimoskiej pojawia s i ę intrygu­ jąca zagadka dotycząca przyczyn stopniowego jej upadku. Sztuka „klasycznej sta­ rożytności eskimoskiej" (określenie odpowiada chronologicznie periodyzacji historii Europy) nie ma swego odrodzenia, średniowiecze zaś rozpoczyna jej niepowstrzy­ many zmierzch. Proces ten nie miał nic w s p ó l n e g o z niszczącym w p ł y w e m kontak­ tu kulturowego z odmiennymi społeczeństwami; Europejczycy obserwowali już tyl­ ko resztki bogatej niegdyś twórczości. B y ć może wyjaśnienie tego zjawiska tkwi w obserwacji (s. 183), że rozkwit sztuki przypadł we wczesnym okresie neolitu eskimoskiego, który k o n t y n u o w a ł tradycje górnego paleolitu. Porównanie z innymi kulturami paleolitycznymi tego obszaru Azji wskazuje na zbieżność tematyki �RECENZJE 227 i formy wypowiedzi artystycznej, włączając w to miniaturyzację przedmiotu. Czyż­ byśmy zatem mieli do czynienia ze sztuką immanentnie związaną z pewnym eta­ pem kultury kamienia, skazaną na zanik wraz z rozwojem środków produkcji? Wniosek taki rodziłby jednak dalsze pytania. Czy na Czukotce awans technolo­ giczny nie pobudził awansu artystycznego w nowej postaci? Dlaczego u Eskimo­ s ó w Kanady możliwe było — obserwowane obecnie — odrodzenie sztuki tradycyj­ nej (jakkolwiek stało się to przy zastosowaniu metod typu cepeliowskiego)? Odpowiedź na pierwsze pytanie istnieje — rozwinęła się bogata twórczość literacka, zresztą uprawiana (czy też „konsumowana") zbiorowo. T u , zdaniem au­ torów, znajduje odbicie różnica. między dwoma sposobami wytwarzania. Uzasad­ niony gospodarczo wzrost liczbowy grupy ludzkiej tworzącej dużą społeczność lokalną w y m a g a ł przejścia od kameralnych do bardziej masowych i widowiskowych form wyrazu (s. 185-186). W rozdziale „Motywy folkloru eskimoskiego w rzeźbie starożytnego Beringomorza" przedstawiona została następująca teza. Oszczędność wyrazu i operowanie skrótem przejawiające się we wzajemnym nakładaniu się graficznym m o t y w ó w antropo- i zoomorficznyeh (ten sam przedmiot nasuwa często odmienne skojarzenia zależnie od kąta patrzenia nań) niosą konkretną treść — ideę wzajemnego przeista­ czania człowieka w zwierzę i odwrotnie. Potwierdzać to mają motywy współczes­ nego folkloru eskimoskiego (chociaż na pewno dawnej proweniencji), z których przytoczono dwa. Władczyni Morza (drugie w hierarchii bóstwo panteonu eskimos­ kiego) przedstawiana bywa w postaci samicy morsa lub starej kobiety. Pewna legenda m ó w i o urodzeniu się wieloryba z kobiety zapłodnionej przez mężczyznę, który z wieloryba wyszedł i skrył się w nim na powrót. Ponadto w y s t ę p u j e wie­ rzenie o sezonowej przemianie miecznika-orki (rodzaj delfina) w wilka i odwrotnie. Powyższe — skąpe naszym zdaniem — przesłanki tłumaczyć mają znacznie różnorodniejsze sytuacje nakładania się m o t y w ó w w oszczędnej rzeźbie Eskimosów. W każdym bądź razie przypuszczenie, iż rzeźbiarze ograniczali się do ilustrowania mitologii (w zakresie przedstawień tutaj omówionych), wydaje się zubażać w a r s t w ę znaczeniową sztuki. Jeśli — zgodnie zresztą z założeniem autorów (s. 175-176) — kultura duchowa stanowić ma kompleks informacji o całości kultury danego spo­ łeczeństwa, to nie może wystarczyć wyszukiwanie zbieżności między dwoma posta­ ciami uzewnętrzniania tej kultury duchowej — rzeźbą i mitem. Autorzy przyjmują oczywiście punkt widzenia, że byt materialny i środowisko określają byt społeczny, poświęcają też nieco miejsca wykazaniu tych zależności w życiu Eskimosów. Konsekwencją takiego podejścia mogła by być hipoteza, iż sztuka i mitologia Eskimosów wyrażają ideologię jedności (i zarazem sprzeczności) między człowiekiem i zwierzęciem, ziemią i morzem (a być może także niebem). Takich dychotomii, na różnych szczeblach ogólności, znalazłoby się w i ę c e j (np. własna grupa krewniacza — reszta społeczeństwa). Sposób wyrażania się jedności pomiędzy nimi (od prostej zależności ekologicznej po związek mistyczny) mógłby stanowić interesującą próbę interpretacji. Oczywiście taki postulat wydaje się wy­ górowany dla pracy operującej materiałem archeologicznym. Częściowym jego usprawiedliwieniem jest ambicja autorów recenzowanej książki, by przedstawić analizę interdyscyplinarną, z wykorzystaniem wiedzy etnograficznej. Książka zawiera rozdział poświęcony organizacji społecznej Eskimosów. Pun­ ktem wyjścia jest w nim stwierdzenie, iż Eskimosi azjatyccy znali organizację rodową opartą na patrylinearnych grupach krewniaczych. Było ono już wysuwane i doku­ mentowane w przeszłości , recenzowana praca zaś dostarcza niewielu nowych fak6 « Por. F a j n b e r g , op. cit.; D. A. S i e r g i e j e w , Pierieżitki otcowskogo roda u aziatskich eskimosow, oraz G . A. M i e n o w s z c z i k o w . O pierieżitocznych jowlenijach rodowoj organizacii u aziatskich eskimosow, oba artykuły w „Sowietskaja etnografija", nr 6: 1962. Wymieniony tu artykuł Siergiejewa wszedł bez większych zmian w skład książki, �RECENZJE 228 t ó w świadczących o ^kontynuowanej również współcześnie patrylinearności. Po­ wtórzenie tezy jest o tyle istotne, że literatura poświęcona Eskimosom półkuli za­ chodniej stwierdza ich bilateralność i brak śladów unilinearnej organizacji krewniaczej. Fakt ten nie nasuwał żadnych wątpliwości, tak że typ bilateralnej terminologii pokrewieństwa Murdock nazwał „eskimoskim". Nie mamy podstaw, by kwestionować te ustalenia, ale też przyjąć winniśmy, że Eskimosi azjatyccy byli patry linearni. Wysunięto nawet hipotezę (Fajnberg) tłumaczącą tę rozbieżność za­ hamowaniem rozwoju sił wytwórczych u Eskimosów, którzy opuścili kontynent azjatycki, co uniemożliwiło im przejście od wcześniejszej organizacji matrylinearnej do wyższej — patrylinearnej. Hipoteza ta nie jest zadowalająca, gdyż nie tłu­ maczy pojawienia się p o k r e w i e ń s t w a bilateralnego, które w ciągu ewolucyjnym winno być usytuowane w y ż e j od matrylinearnego. Wróćmy jednak do recenzowanej pracy. Przedstawia się w niej listę 30 rodów występujących w X X wieku u Eskimosów Czukotki (s. 108-109). Zastrzeżenie, jakie winniśmy tu zgłosić, dotyczy terminu „ród", który nie jest precyzyjnie stosowany. Równolegle z nim używa się określenia „przeżytki rodu ojcowskiego", co wydaje się poddawać w wątpliwość zachowanie się do dziś rodu jako grupy krewniaczej. W istocie, z przytoczonego materiału konkretnego wynika, że funkcjonujące w po­ staci brygad łowczych zespoły ludzkie obejmujące większość członków „rodów" Imtugmit oraz Sitkunagmit stanowią (jeśli idzie o starszą generację, do której na­ leży kierownictwo brygady) de facto zespoły k u z y n ó w wywodzących się w pierw­ szym pokoleniu od nieżyjących już lub nie pracujących braci. Poza kuzynami w skład wymienionych zespołów wchodziło 5 mężczyzn (na ogólną liczbę 32), k t ó ­ rzy byli albo powinowatymi, albo dalszymi krewnymi w linii ojcowskiej. Takie grupy kwalifikują się do kategorii rozrośniętej rodziny wielkiej albo też małego lineażu czy niekiedy patronymii. Jeśli wspólny przodek takiego zespołu oddalony był o dwa pokolenia, segmentacja zachodzić musiała często i interesujące byłoby poznać, jakie zasady kierowały kontynuacją symboli jedności (nazwa własna, miej­ sce na cmentarzu, teren składowania żywności itp.), oraz tworzenia symboli no­ wych dla grup świeżo powstających. W tym kontekście podział na rody zasiedziałe w wiosce oraz przybyłe z zewnątrz wydaje się niewystarczający. Sprecyzowania w y m a g a ł b y także najszerszy zakres egzogamii . Interesująca wydaje się tradycja o istnieniu jeszcze w X V I I I wieku kilkuset­ osobowych zespołów krewnych (w tym wypadku najpewniej rodów), z których każdy wspólnie zamieszkiwał wielką ziemiankę. Celowe byłoby sprawdzenie, czy dzieliły się one jeszcze w e w n ę t r z n i e na zespoły lineażowe podobne zachowanym do naszych czasów (jak opisane w pracy), zwłaszcza, że takie duże rody w y s t a w i a ł y po kilkanaście brygad łowczych. Te ostatnie w ł a ś n i e mogły reprezentować wew­ nętrzne podziały rodu, a być może posiadać również odrębną symbolikę jednościową, w tym także nazwę własną — odrębną od ogólnorodowej. Wyjaśnienie tych faktów dopomogłoby w zrekonstruowaniu rodowej organizacji dawnych Eskimosów. 7 7 W omawianym tu przedmiocie istotne zastrzeżenia podniósł już wcześniej M. А. С z 1 e n o w, К charaktieristikie socialnoj organizacji aziatskich eskimosow, Moskwa 1973 (powielany referat na I X Międzynarodowy Kongres Nauk Antropo­ logicznych i Etnologicznych). Zakwestionował on kwalifikację grup omawianych w recenzowanej przez nas książce jako rodów, sugerował lineażową organizację społeczeństwa eskimoskiego, co zaś najistotniejsze — w y s u n ą ł hipotezę o w y s t ę p o ­ waniu wśród Eskimosów patrylinearnych grup krewniaczych o charakterze endogamicznym polemizując tym samym ze stanowiskiem Mienowszczikowa i Siergiejewa (por. przyp. 6), którzy przyjęli za udowodnioną egzogamię Eskimosów. Fakt, iż Siergiejew powtórzył bez zmian swoje stanowisko w omawianej tu książce, nie oznacza, że tezy Czlenowa są pozbawione podstaw, wynikają bowiem również z ba­ dań terenowych. �229 RECENZJE Wspomnijmy na koniec o sprawie kontrowersyjnej, mianowicie argumentacji mającej dowodzić w y s t ę p o w a n i a w przeszłości u Eskimosów rodu matrylinearnego. Autorzy są przekonani o słuszności tej tezy, jak też wyznają opinię, że „istnienie społeczeństwa w formie rodów macierzystych stanowi etap, przez który przeszła cała ludzkość" (s. 107-108). Za dowód wystarczający dla przypisania tego stadium Eskimosom uważa się w y s t ę p o w a n i e w ich systemie mitologicznym bóstw kobie­ cych oraz interpretowanie przez samych badaczy rzeźb przedstawiających kobiety jako postacie przodkiń rodu — prarodzicielek, rzeźb zaś wyobrażających samice zwierząt z m a ł y m i — za znaki totemowe lub bóstwa opiekuńcze. Podobny w y w ó d trudno uznać za przekonujący, gdyż istnieją inne możliwości interpretacji p o w y ż ­ szych faktów. Godzi się też wspomnieć, że naczelnym b ó s t w e m Eskimosów jest. postać męska. Zgłoszone w recenzji zastrzeżenia dotyczą jednak problematyki marginesowej dla omawianej książki i nie podważają jej wartości jaką jest cenny wkład w po­ znanie etnogenezy ludu, a tym samym procesów etnogenetycznych na terenie pół­ nocno-wschodniej Azji. Sławoj R. J . D I E N I S O W A , ylntropołogija driewnich bałtów, Szynkiewicz Ryga 1975, s. 403 Autorka przeprowadza analizę historii etnicznej obszarów wschodniego i po­ łudniowo-wschodniego pobrzeża Bałtyku w okresie od mezolitu do X I I w. n.e. Dokonuje tego na obszernym materiale antropologicznym, w znacznej części opra­ cowanym po raz pierwszy przez siebie. Dane antropologiczne korygują pewne kon­ cepcje archeologiczne, np. autorka dochodzi do wniosku o wspólnocie pochodzenia i jedności etnicznej l u d ó w kultur fatianowskiej oraz tzw. toporów bojowych. (To ostatnie określenie odnosi się do nadbałtyckiej grupy kultury ceramiki sznurowej). Do wspólnoty tej autorka włącza również kulturę rzucewską. Cały ten zespół, ist­ niejący od początków I I tysiąclecia p.n.e. traktowany jest jako protobałtyjski. uformowany w północnej części Europy środkowej i na przyległych obszarach Europy wschodniej — od dolnej Wisły po środkowy bieg Dniepru. Idące stąd na północ i wschód migracje ograniczyły później zasięg geograficzny wspólnoty protobałtyjskiej. Antropologiczna charakterystyka B a ł t ó w tego okresu obejmuje wybitną długogłowość oraz szerokotwarzowość, natomiast w epoce żelaza — normalną długogłowość i nadal szeroką twarz. W średniowieczu długogłowość Bałtów wyróżniała ich od sąsiednich Słowian zachodnich. Wśród tych ostatnich, wskaźnik najbliższy dług o g ł o w e m u reprezentowali Mazowszanie środkowego biegu Wisły, co prowadzi do wniosku o znacznym udziale elementu bałtyjskiego w ich genezie. Drugim obok S ł o w i a n zespołem etnicznym, z którym sąsiadowali Bałtowie, od samych początków były średniogłowe ludy fińskie, reprezentowane w neolicie przez kulturę grzebykowodołkową. Sąsiedztwo to, częściowo w postaci przemiesza­ nia, sprawiło, iż element fiński silnie uczestniczył w formowaniu się grup b a ł t y j skich. T y m tłumaczy autorka znaczną niejednorodność antropologiczną w y s t ę p u ­ jącą zwłaszcza na terenach Łotwy, w m a ł y m zaś stopniu na obszarze Litwy. W przeciwieństwie do bogato dokumentowanej części materiałowej, strona in­ terpretacyjna wydaje się cierpieć na brak sprecyzowanego kryterium etnicznej kwalifikacji odległych w czasie (zwłaszcza odnoszących się do neolitu i brązu) kultur archeologicznych czy zespołów antropologicznych. Dyskusyjne mogą okazać się również pewne ujęcia z archeologicznego punktu widzenia. Tytułem przykładu można w y m i e n i ć uznanie grupy rzucewskiej (według polskiej terminologii) za od- �230 RECENZJE rębną kulturę pod nazwą „wisło-niemeńskiej", kwestia zasięgu jej występowania i jej sugerowanego w p ł y w u na kulturę ceramiki sznurowej (s. 100 п.). Nie umniej­ sza to — jak się zdaje — wartości ani oryginalności pracy, która traktuje wiele problemów w sposób nowy, stawiając dyscypliny pograniczne przed koniecznością zajęcia stanowiska i ewentualnie przewartościowania dotychczasowych ujęć. Sławoj TEJMURAZ ilustr. w tekście CZIKOWANI, Idumala, wyd. „Nakaduli", Tbilisi Szynkiewicz 1975, ss. 70, Publikacja o charakterze popularnonaukowym. Autor, znany etnograf gruziń­ ski, pisze o niektórych osobliwościach kultury materialnej wsi gruzińskiej, przede wszystkim budownictwa ludowego i transportu. T a k np. rozdział I poświęcony został podziemnym wioskom budowanym w półn. Gruzji — Meschet-Dżawachetii w okresie najazdów tureckich ( X V I - X V H I w.). Do takich wsi należała m. in. tytu­ łowa Idumala. W rozdziale I I opisuje autor jeden z t y p ó w domu mieszkalnego („ertobis sachli"), w którym mieszkała wielka rodzina, składająca się niekiedy z 25-40 osób. W trzecim udowadnia, że wbrew dość rozpowszechnionym poglądom opisywany przez Witruwiusza dom kolchidzki nie był pierwowzorem rozpowszech­ nionego w Gruzji aż do X I X wieku domu o w i e ń c o w o - s c h o d k o w a t e j konstrukcji dachu, tzw. darbazi. Rozdział I V poświęcony został rzemiosłu ciesielskiemu oraz zdobnictwu architektonicznemu, szczególnie rozwiniętemu w Gruzji Zachodniej. Niektóre, powtarzające się motywy ornamentów (tzw. „drzewo życia", ozdoba „warduli" na suficie) spełniały nie tylko funkcje zdobnicze, lecz były także od­ biciem w ą t k ó w mitologicznych i ludowych koncepcji kosmologicznych. W rozdziale V T. Czikowani pisze m. in. o szlakach komunikacyjnych, specjalnych domach dla podróżnych budowanych i utrzymywanych przez poszczególne wsie, specjalnych środkach transportu na terenach górskich. Praca w języku gruzińskim. A. W. R U D O L F F I E R D I N A N D O W I C Z I T S , Wwiedienije w etnograjiju. Uczebnoje sabie, Izdatielstwo Leningradskogo Uniwiersitieta, Leningrad 1974, ss. 159 po- Podręcznik dla studentów etnografii i antropologii etnicznej oraz innych kie­ runków (historii, filozofii, geografii, psychologii i socjologii) posiadających w pro­ gramie studiów etnografię. P o w s t a ł na bazie w y k ł a d ó w wygłoszonych przez autora w Katedrze Etnografii i Antropologii Wydziału Historycznego Uniwersytetu Leningradzkiego. Rozdział I poświęcony został omówieniu miejsca etnografii w systemie nauk społecznych. W rozdziale I I omówiono instytucje i wydawnictwa etnogra­ ficzne w Z S R R i innych krajach, w I I I — podstawowe pojęcia używane w etno­ grafii, w I V — źródła etnograficzne i zasady klasyfikacji etnosów, V zawiera kla­ syfikację l u d ó w świata wg tzw. t y p ó w gospodarczo-kulturowych. Rozdziały V I i V I I poświęcone zostały g ł ó w n y m szkołom i kierunkom w etnografii (etnologii, antropologii społ. i kulturowej) na Zachodzie oraz radzieckiej szkole etnografii. Rozdział V I I I zawiera omówienie współczesnej mapy etnicznej świata oraz róż­ nego typu procesów etnicznych. W krótkim podrozdziale k o ń c o w y m pisze autor o współczesnych zadaniach etnografii radzieckiej. Zamyka podręcznik niewielka, licząca ok. 20 pozycji, bibliografia. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d210ff54cb8e08265d03cc9c7777a196.pdf 9ae3eaf1e441eae874d911e038d4335f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:843 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.211-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I , z. 2 P H . B A G B Y , Kultura i historia. Prolegomena lizacji. Tłum. J . Jedlicki. Warszawa 1975. do porównawczego badania cywi­ Książka ta w równej mierze dotyczy historii, co antropologii kulturowej, a w i ę c nie może b y ć obojętna i dla tych, którzy zajmują się ogólnymi zagadnieniami etno­ grafii. Jej autor, historyk i antropolog amerykański, uczeń m. in. słynnego A. L . Kroebera, przedstawił propozycję nowych założeń programowych dla historii jako nauki, wyprowadzonych z doświadczeń antropologii kulturowej. Dyscyplina ta, rozwinięta i ugruntowana w Stanach Zjednoczonych, uwzględnia w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi ich historię i zmierza do całościowych ujęć badanych kultur. Tego rodzju ujęcia, oparte na empirycznych podstawach oraz na określonych założeniach modelowych, przedstawił Bagby jako szczególnie cenną właściwość antro­ pologii. Osiągnięciem antropologii są także porównawcze studia kultur. Historia powinna, zdaniem Bagby'ego, przyswoić sobie te pozytywne właściwości antropo­ logii, aby tworzyć poprawne naukowo syntezy i studia porównawcze cywilizacji, które uznał on za najważniejszy cel badań historycznych. Syntezy tworzone przez historiozofów nie są bowiem oparte na solidnych podstawach naukowych, grzeszą dowolnością założeń i dlatego b y w a j ą chybione lub w ą t p l i w e , jak ostatnia z wiel­ kich syntez historiozoficznych stworzona przez A. Toynbee'ego. Wydaje się, że polemika z historiozofią Toynbee'ego była g ł ó w n y m źródłem inspirującym omawianą książkę i jej g ł ó w n e tezy. Autor przedmowy, prof. J . Topolski, znakomity znawca metodologicznych pro­ b l e m ó w nauki historycznej, dał w przedmowie wnikliwą, krytyczną analizę książki Bagby'ego na tle współczesnych dążeń do zreformowania historii i ugruntowania naukowego charakteru syntez historycznych. Podkreślił wybitne jej znaczenie ze w z g l ę d u na nowy i nie wyrażony dotąd z taką pasją punkt widzenia na niedo­ statki historii oraz na proponowany sposób ich wyeliminowania. Program Bagby'ego ma swoje słabe strony, wynikające m. in. z niedostatków samej antropologii kultu­ rowej oraz z faktu, że autor położył główny nacisk na porównawcze badanie wiel­ kich cywilizacji nie uwzględniając należycie podstawowych zasad historyzmu. Problem wyjaśniania stwierdzanych empirycznie f a k t ó w za pomocą bardziej ogólnych wzorów i modeli, które powinny być uporządkowane w jednolity, spójny system, jest wspólny dla nauk o społeczeństwie i kulturze, dla socjologii i antropo­ logii, coraz bardziej też dla historii. Dla tej ostatniej jest on może mniej „bolesny", gdyż dotyczy tylko badań szczególnego rodzaju i syntez na w y ż s z y m poziomie ogól­ ności, zwłaszcza w zakresie badań nad zjawiskami masowymi i powtarzalnymi (historia gospodarcza, społeczna i kultury). Wyjaśnianie procesów i zdarzeń histo­ rycznych w kontekście i uwarunkowaniach konkretnych okresów historycznych musi pozostać podstawowym zadaniem historii, lecz pytanie o podstawy metodologiczne i merytoryczne wielkich studiów porównawczych w obrębie historii mają coraz bardziej istotne znaczenie. Do w y n i k ó w konkretnych badań historycznych odwołuje się antropologia i etnografia, a także socjologia w miarę narastania świadomości o czasowy! h i przestrzennych ograniczeniach wszelkich uogólnień i modeli nie ma- �212 RECENZJE jących dostatecznego oparcia w uogólnieniach nauk przyrodniczych lub psychologii. Sam Bagby przypisuje szczególne znaczenie psychologii i pisze wręcz, że „badanie kultury musi poprzedzić ostateczne ustalenie prawd psychologii nomotetycznej" (s. 202), które by umożliwiło m. in. sformułowanie adekwatnej teorii potrzeb i teorii zachowania, sprawdzalnych we wszelkich kulturach. Historyczne i antropologiczne badania nad kulturami i społeczeństwami nie mogą się zlać w jeden, wspólny nurt, lecz w zakresie niejednej syntezy mogłyby się spotkać bardzo ściśle, wypracowując wspólnie jej treść. Przykłady nowego podejścia w p o r ó w n a w c z y m studium cywilizacji, podane przez Bagby'ego w ostatnim rozdziale książki, nie są niestety przekonujące. Pole­ mizując z syntezami dziejów wielkich, naczelnych cywilizacji Spenglera i Toyn­ bee'ego przestaje się Bagby kierować rygorami empirycznymi, obowiązującymi w antropologii kulturowej i pogrąża się w rozważania nazbyt niesprecyzowane, spekulatywne. W większej mierze, niż uczyniła to przed nim H. Benedict w swym nieudanym raczej dziele Chryzantema i miecz, gdzie próbowała dać antropologiczną syntezę cywilizacji japońskiej. Bagby miał oczywiście poprzedników w próbach wiązania antropologii i historii, lecz on dopiero przedstawił dokładne propozycje w tej mierze. Warto przypom­ nieć, że tendencja do nadania historii bardziej naukowego charakteru przez zastoso­ wanie do badań i syntez historycznych dorobku socjologii i etnologii datuje się jeszcze od X I X wieku. U nas znakomite analizy prawidłowości rozwoju i zmian kultury, na przykładzie m. in. kultury greckiej i celtyckiej, ogłosił w latach 30-tych S. Czarnowski. Próbowali podobnych analiz niektórzy socjologowie. „Socjologizująca" lub „antropologizująca" historia ma przed sobą niewątpliwie przyszłość, lecz nie taką, jak zaproponował Bagby. On sam zresztą nie przecenia wartości swych propozycji, nie uważa ich też za szczególnie oryginalne. Książka Bagby'ego warta jest uważnej lektury ze strony etnografów zajmują­ cych się problemami kultury i badań międzykulturowych także dlatego, że zawiera przemyślany i przejrzysty w y k ł a d zagadnień antropologii kulturowej, a także jej historii, ze szczególnym uwzględnieniem pojęć kultury i cywilizacji oraz ich anali­ zowania i wyjaśniania. Jest w i ę c ona nie tylko p e w n ą propozycją przebudowy nauki historycznej, lecz także interesującym przewodnikiem po antropologii kulturowej, szczególnie w ujęciu szkoły A. L . Kroebera. Edward A. I N K E L E S , D. H . S M I T H , Becoming Modern, Developing Countries, Harvard University Press, 1974. Individual Pietraszek Change in Six Wydawcy opatrzyli t ę pracę notą D. Lernera, informującą, że jest ona „książką na dziesięciolecia", która będzie studiowana przez wszystkich pragnących zrozu­ mieć ogromny proces rozwoju i modernizacji dokonany w minionym ćwierćwieczu. Jest to jedno z niewielu fundamentalnych studiów na temat modernizacji, oparte na przebadaniu wielkiej próby prawie 6000 osób z 6 krajów: Argentyny, Chile, Izraela, Nigerii, Indii i Bangladeszu. Problem modernizacji, szczególnie krajów Trzeciego Świata, przyciąga coraz bardziej u w a g ę badaczy od około 20 lat. Podstawowym problemem omawianego dzieła jest pojęcie człowieka nowo­ czesnego, jego cechy i drogi kształtowania się w krajach, które w latach 60-tych należały do rozwijających się. Problem to więc istotny i dla współczesnego etnografa, zarówno zajmującego się tymi krajami, jak i zainteresowanego ogólnym zjawiskiem zmiany kulturowej i modernizacji. Autorzy przystąpili do formułowania koncepcji �RECENZJE 213 badań przed kilkunastu laty, a w 1966 roku ogłosili pierwsze, związane z nimi studium w czasopiśmie „Sociometry" pt. The OM Scale: A Comparative Socio-Psychological Measure of Individual Modernity. Było to omówienie narzędzi ba­ dawczych zastosowanych do badań, zwłaszcza „ogólnej miary nowoczesności" (OM — Overall Measure of Modernity). Zastosowano do badań rozbudowany aparat ba­ dawczy, w y m a g a j ą c y dużych środków finansowych i technicznych oraz licznych współpracowników. Obok wielu wymienionych z nazwiska współpracujących uczo­ nych i innych osobistości wspomniano w przedsłowiu o rzeszach pomagających stu­ dentów, licznych programistach i analitykach przy komputerach, a także o wielkim budżecie i stertach zużytego papieru. W tej recenzji wypadnie się ograniczyć do krótkiego omówienia treści i wniosków publikacji z dodaniem kilku uwag. W pierwszej z czterech części książki przedstawili autorzy obszernie założenia i sposób wykonania badań, w drugiej problem mierzenia indywidualnej nowoczesności, zwłaszcza przy zastosowaniu skali OM, w trzeciej konteksty i przyczyny modernizacji, w czwartej zaś zawarli wnioski. Rozdział wprowadzający (1) daje ogólny i pełen ekspresji pogląd autorów na rolę nowoczesności we współczesnym świecie. Odnotować tu warto w a ż n e dla auto­ rów wyznanie na temat dobrze nam znany i pozornie prosty: „Nasza teoria stwier­ dza, że ludzie stają się nowocześni dzięki szczególnym dośwadczeniom życiowym, jakim podlegają", zwłaszcza zaś poprzez doświadczenia zawodowe uzyskane w nowo­ czesnych fabrykach (s. 6). Wiąże się to z polemicznym stanowiskiem autorów wobec mocnego jeszcze w amerykańskiej psychologii społecznej przeświadczenia o decydu­ jącym znaczeniu dla rozwoju osobowości okresu dzieciństwa i wczesnej młodości, gdy człowiek podlega celowym zabiegom wychowawczym. Autorzy stwierdzają dalej słabą znajomość problematyki człowieka przez ekonomistów zajmujących się zagad­ nieniami rozwoju i wyrażają przekonanie, iż ich badania oparte na skali OM dopomogą w usunięciu tego niedostatku. Wyrażają w związku z tym krytyczne uwagi o w p ł y w i e Freuda na amerykańską psychologię, a następnie starają się wykazać, że Marks jako psycholog społeczny przewyższał Marksa ekonomistę, gdy w s k a z y w a ł na siłę oddziaływania środowiska społecznego na jednostkę (s. 9-11). Podejmują także polemikę z tymi antropologami społecznymi, którzy podkreślają przesadnie odrębność każdej kultury, gdyż ich zdaniem odmienne kultury nie naruszają pod­ stawowego ustrukturalizowania osobowości wszystkich ludzi, a więc wspólnej l u ­ dziom natury, dlatego możliwe jest i celowe formułowanie generalizacji ponadkulturowych. Oponują też przeciwko tezie, że modernizacja może być osiągnięta tylko za cenę dużych strat psychicznych ludzi, którzy jej podlegają jako opartej na obserwacji przypadków skrajnych. Wreszcie stawiają problem utożsamiania modernizacji z importowaniem jej jako swoistego tworu cywilizacji zachodniej, opowiadając się przeciw łączeniu modernizacji z westernizacją. Z rozważań zawartych w rozdziale 2 w y m i e ń m y stwierdzone przez autorów cechy człowieka nowoczesnego, a to: otwartość na nowe doświadczenia, gotowość poddawania się zmianom społecznym, zdolność formułowania opinii o sprawach wykraczających poza zasięg spraw prywatnych i lokalnych, szanowanie opinii od­ miennych od w ł a s n e j , skłonność do zbierania informacji o świecie, orientacja ku teraźniejszości i przyszłości, doskonalenie skuteczności działania, skłonność do pla­ nowania na dalszą przyszłość, zaufanie do świata jako znajdującego się pod ludzką kontrolą, pozytywna ocena zdolności technicznych, aspiracje zawodowe i związane z wykształceniem, szanowanie godności innych niezależnie od okoliczności, zrozu­ mienie dla prawidłowości procesów produkcyjnych. Autorzy rozważali także zagad­ nienie pokrewieństwa i rodziny, praw kobiety, kontroli urodzeń, wieku starego, religii, polityki, środków porozumienia, konsumpcji, uwarstwienia oraz przywiązania do pracy. Te charakterystyczne cechy i zagadnienia, uzupełnione innymi kryteriami �214 RECENZJE (wieku, płci, pochodzenia, rodzaju wykonywanej pracy i in.) stały się podstawą opracowania wielodziałowego kwestionariusza OM. Dołączony jako aneks A kwe­ stionariusz ten obejmuje 20 stron dokładnie zakodowanych p y t a ń i 7 stron p y t a ń uzupełniających (s. 320-347). Jest on na pewno wart uważnej analizy i p r z e m y ś l e ­ nia dla w ł a s n y c h wniosków. Pomijając treść szczegółowych rozważań kilkunastu rozdziałów warto wspom­ nieć o zagadnieniu podniesionym w rozdziale 16: pochodzenie miejskie a wiejskie, gdzie autorzy poddali analizie stopień nowoczesności osób badanych w e d ł u g pocho­ dzenia z miasta lub ze wsi podkreślając, że różnice na korzyść populacji miejskiej wynikają raczej z gorszego na wsi wykształcenia, aczkolwiek przy równych po­ ziomach wykształcenia tradycjonalizm wśród w i e ś n i a k ó w jest znacznie większy niż wśród mieszkańców miast wiejskiego pochodzenia (s. 235). Kryterium wiejskiego pochodzenia było jednak niezbyt konsekwentnie określone w tych badaniach. Wy­ brano słusznie do analizy przeciwstawne typy osiedli miejskich i wiejskich pomi­ jając formy pośrednie (s. 369 i n . ) , uznając za miasta osiedla liczące ponad 20 000 mieszkańców, za wsie zaś osiedla do 2000 i wyraźnie rolnicze. Pochodzenie miejskie lub wiejskie określano przez różną dla każdego z badanych krajów liczbę lat prze­ żytych w dzieciństwie w jednym z tych środowisk. Warto przypomnieć tu jeszcze wniosek autorów na temat roli miast w procesie modernizacji, ten mianowicie, że sama kultura miejska jako taka nie czyni ludzi nowoczesnymi. Modernizację wsi można przeprowadzić przez rozwinięcie tam instytucji odpowiadających wymogom współczesnej cywilizacji (s. 228-229). W ostatniej części zwraca u w a g ę k o ń c o w e podsumowanie i wnioski dotyczące znaczenia indywidualnej modernizacji oraz politycznych perspektyw rozwoju nowo­ czesnego człowieka. Podniesione zostało tu duże znaczenie ważnej, a nie zawsze w ł a ś c i w i e uznawanej zasady, że rozmiary postępu nie mogą być mierzone tylko wskaźnikami dochodu narodowego na głowę mieszkańca określonego kraju, lecz że „rozwój wymaga przekształcenia całej natury człowieka, stanowiącego zarazem narzędzie dla dokonania jeszcze większego wzrostu, jak równocześnie jeden z naj­ ważniejszych celów samego procesu rozwoju" (s. 289). Przyznano, że niedorozwój społeczny jest uwarunkowany przez określony stan u m y s ł o w y społeczeństwa. Autorzy podkreślili zasadniczą trudność skonstruowania modelu nowoczesnego człowieka oraz fakt, iż oni sami nie poszli śladem tych socjologów, którzy stworzyli ogólne koncepcje pewnych t y p ó w idealnych osobowości społecznej, jak Redfield, Riesman czy inni, lecz próbowali skonfrontować swoją koncepcję z danymi empi­ rycznymi i na podstawie tych danych stworzyć ostatecznie model nowoczesnego człowieka. Zgodnie z nimi wyróżniają się przede wszystkim cztery charakterystyczne cechy tego człowieka. Jest on mianowicie aktywnym obywatelem, posiada wyraźne odczucie osobistej efektywności, jest w znacznym stopniu niezależny od tradycyjnych autorytetów, szczególnie przy podejmowaniu decyzji dotyczących własnych spraw, jest wreszcie gotów do podejmowania nowych doświadczeń i idei, ma więc u m y s ł otwarty i czynny poznawczo (s. 290). Badania empiryczne doprowadziły do skorygowania założeń wyjściowych w nie­ których ich punktach, szczególnie w odniesieniu do roli pracy w przemyśle jako czynnika modernizującego osobowość ludzką. Okazało się, że inne rodzaje pracy w miastach mogą w p ł y w a ć na ludzi jeszcze bardziej modernizująco przez dostar­ czanie im m. in. bardziej zróżnicowanego pola doświadczeń w życiu. Także samo znaczenie pracy okazało się mniej doniosłe, niż zakładali autorzy, w i ę c na skali czynników determinujących modernizację pierwsze miejsce zajęło wykształcenie, następnie niemal jednakowo w a ż n e okazało się oddziaływanie pracy (i środowiska pracy) oraz środków masowego przekazu. W p ł y w miasta jako takiego miał, jak za­ znaczono w y ż e j , mniejsze znaczenie, podobnie jak w p ł y w pochodzenia �215 RECENZJE Wyniki badań Inkelesa i Smitha mogą się w y d a ć skromne, a nawet banalne w swych ostatecznych wynikach (poza sferą obliczeń komputerowych i wskaźników, lecz wrażenie takie byłoby niesłuszne. Wydaje się, że największą siłą pizedstawionego opracowania jest jego wartość dowodowa dla poprawności uogólnień charak­ teryzujących współczesnego człowieka. Narastanie ukazanych przez autorów cech człowieka wyzwolonego od „tradycyjnych" ograniczeń i zależności, w y w o d z ą c y c h się ze wspólnoty pierwotnej lub feudalizmu, można odnaleźć np. już dawno u rhłopów polskich, gdy zwłaszcza u schyłku X I X wieku zaczęli tworzyć swój ruch polityczny i opuszczać wsie w poszukiwaniu pracy oraz później, gdy podejmowali masowo pracę w socjalistycznych zakładach przemysłowych. Ukazany przez Inkelesa i Smitha człowiek nowoczesny nie jest odniesiony do jakiegoś konkretnego przedziału czaso­ wego, choćby do trzeciej ćwierci X X wieku, której dotyczą badania, lecz do całej współczesnej epoki, która zaczęła się dla wielkich mas ludzkich Europy i Ameryki głęboko w X I X wieku. Cechy tej nowoczesnej osobowości możemy odnaleźć jeszcze u starożytnych Greków, później zaś w Europie czasów nowożytnych. Dlatego może się w y d a ć słabo uzasadnione przyjęcie terminu „nowoczesny" (modern) na okre­ ślenie tego typu osobowości ludzkiej, lecz autorzy przyznali, że zdają sobie sprawę z jego względnej umowności; spośród proponowanych innych określeń (np. aktywny, postępowy) żaden nie w y d a w a ł się lepszy. „Nowoczesny" oznacza więc u autorów nie to, co „nowy", „zgodny z duchem czasu", lecz syndrom cech, które zdają się mieć charakter ponadczasowy i oznaczają ludzi o otwartej umysłowości, skłonnych •do innowacji. Syndrom ten został w omawianych badaniach odniesiony do naszych czasów i do społeczeństw poddanych uprzemysłowieniu i urbanizacji, mających rozwinięty system komunikowania itd. Nowoczesność potraktowano jako zespół wzajemnie uwarunkowanych cech występujących w różnym nasileniu u osób z róż­ nych środowisk kulturowych i dających się mierzyć. Dodać warto na zakończenie, że zamieszczony w tej książce wykaz literatury dotyczącej problematyki modernizacji jest niezbyt obfity (ok. 100 pozycji) i zawiera publikacje wyłącznie anglosaskie, przeważnie amerykańskie (nie licząc paru pozycji klasycznych). Trudno tego nie uznać za jeszcze jeden dowód ograniczonej znajomości spraw współczesnego świata i badań prowadzonych w innych krajach, jaką w y k a ­ zują zazwyczaj amerykańscy przedstawiciele nauk społecznych. Tylko nieliczne pozycje wskazują pośrednio na wykorzystanie w nich innych opracowań i źródeł nie tylko anglosaskich. Ciekawie są opracowane przypisy, bardzo obfite i zamieszczo­ ne po tekście, uzupełniające go w istotny sposób. W Stanach Zjednoczonych liczą się poważnie badania, na które wydano przy­ najmniej milion dolarów. Można przypuszczać, że na omówione badania wydano nawet w i ę c e j i nie bez pewnego pożytku. Dobór badanych krajów i grup ludności b y ł jednak niezbyt reprezentacyjny dla „modernizującego się" świata. Można zadać pytanie, jakie byłyby wnioski autorów, gdyby uwzględnili też inne społeczeństwa o wysokiej, starej kulturze oraz ludy o kulturach prostych, pierwotnych. Przepro­ wadzenie podobnych badań na terenie Europy, gdzie można znaleźć spore enklawy słabo zmodernizowane, nie wyłączając krajów wysoko rozwiniętych, przy u w z g l ę d ­ nieniu perspektywy historycznej, mogłoby też w istotny sposób wzbogacić i chyba również skorygować wnioski wyprowadzone z badań w sześciu wymienionych k r a ­ jach trzech k o n t y n e n t ó w . ! Edward 1 Pietraszek Autorzy pragnęli włączyć do badań także jeden z mniej rozwiniętych krajów socjalistycznych, biorąc pod u w a g ę Polskę i Rumunię. Ostatecznie przeprowadzono odpowiednie badania w Rumunii, lecz ich wyniki nie zostały opracowane w terminie, który by umożliwił uwzględnienie ich w tej książce. �216 RECENZJE , B E Y O N D T H E C O M M U N I T Y : S O C I A L P R O C E S S I N E U R O P E . Edited by Jeremy Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univer­ sity), Published for the European-Mediterranean Study Group of the University of Amsterdam by the Departament of Education and Science of Netherlands (Ministrie van Onderwijs en Wetenschappen) the Hague 1975, s. 183. W ciągu ostatnich kilkunastu lat wzrosło wśród antropologów zainteresowanie Europą, rosną również zadania antropologii jako nauki społecznej zajmującej s i ę całą ludzkością, nie tylko tzw. ludami prymitywnymi. Duża różnorodność i zawiłość spraw europejskich sprawia, że jest to ważny obszar zarówno dla rozważań teore­ tycznych, jak i bezpośrednich badań terenowych, przy czym g ł ó w n y trend tych badań dotyczy gwałtownych procesów, których areną jest Europa, oraz odbijających się na ludności skutkach tych przemian. Przykładem tych zainteresowań może być sesja zorganizowana w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tybindze w 1966 г., której celem było przedyskutowanie metod i osiągnięć etnografii skierowanej ku proble­ mom współczesności >, a także opracowania na ten temat pojawiające się głównie po 1960 roku. Trzynaście artykułów zamieszczonych w omawianym tomie opracowano na podstawie dyskusji oraz referatów wygłoszonych na sympozjum pn. „Znaczenie ma­ łych społeczności w kontekście (ponad-)narodowych procesów w Europie", zorgani­ zowanego przez European-Mediterranean Study Group of the University of Amster­ dam przy znacznym udziale holenderskiego Ministerstwa Oświaty w dniach. 25-29 czerwca 1973 roku w Amsterdamie. Cztery pierwsze artykuły odnoszą się do Włoch, następne do Hiszpanii, Francji, Szwajcarii, Holandii (dwa), Irlandii oraz Norwegii (dwa). Za przedmiot rozważań autorzy obrali sobie mniejszości narodowe, takie j a k Lapończycy w Norwegii, Niemcy z płd. Tyrolu oraz małe grupy społeczne wydzie­ lone z jakiegoś regionu czy prowincji, w stosunku do których termin „wieś" nie zawsze jest adekwatny. Na określenie tych grup używają zamiennie terminów „local community", „smali community", określenia te w d o s ł o w n y m tłumaczeniu stosuję w poniższym omówieniu. Wszystkie artykuły są oparte na badaniach tere­ nowych. Do stosunkowo niedawna antropolodzy z zachodniej Europy prowadzili bada­ nia przede wszystkim wśród ludów trzeciego świata, a jeśli zajmowali się Europą, to skupiali się na studiowaniu małych grup ludzkich wyizolowanych z ich o g ó l n o ­ narodowego podłoża, traktowanych ahistorycznie. Sytuację w y w o ł a n ą przez taką p o s t a w ę ilustruje w y p o w i e d ź jednego z antropologów wyrażona jeszcze w 1973 roku: „Odległość pięciu kilometrów między dwoma europejskimi wioskami, z punktu w i ­ dzenia antropologii społecznej, jest dłuższa niż te same pięć kilometrów w większości innych części świata" (s. 11). Obecny zwrot w antropologii Europy w y w o ł a n y jest kilkoma czynnikami. Wy­ mienia się tu m. in. deficyt funduszy na badania ludów prymitywnych, spowodo­ wany wzrostem liczby absolwentów antropologii. W tej sytuacji łatwiej jest studio­ w a ć społeczeństwo we w ł a s n y m kraju albo krajach sąsiednich, niż np. jechać w góry Nowej Gwinei. U podłoża leżą także przyczyny natury politycznej, miano­ wicie wyzwalanie się z zależności kolonialnej państw trzeciego świata, które kształcą w ł a s n e kadry naukowe i niezbyt chętnie widzą u siebie byłych kolonistów. Istnieją również inne przyczyny dla koncentrowania badań w Europie, na co zwraca u w a g ę we wstępie J . Boissevain. Jednym z zadań nauk społecznych jest analiza stosunków i procesów społecznych, które nastąpiły w przeszłości, zrozumienie teraźniejszości i na tej podstawie snucie prognoz na przyszłość. Otóż antropolog 1 G . Kloska, recenzja, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, ss. 345-346. �RECENZJE 217 pracujący w Europie ma do czynienia ze społeczeństwami na różnym stopniu roz­ woju, inaczej niż to jest u l u d ó w prymitywnych. Te bowiem zmierzają dopiero ku wielkiej industrializacji, centralizacji, urbanizacji, biurokratyzacji etc. Analiza pro­ c e s ó w europejskich i problemów małych społeczności w Europie może w przyszłości uchronić społeczeństwa trzeciego świata przed nieprzewidzianymi konsekwencjami tych przemian, pozwoli uniknąć na tym terenie raz już popełnionych błędów w Europie. Ponadto wymienione w y ż e j procesy takie, jak narodowa integracja,, industrializacja, urbanizacja, konflikty klasowe i ekonomiczne najszybciej rozwinęły się właśnie na kontynencie europejskim, wobec czego badania takie mogą dać zna­ jomość istotnego zespołu współzależności dla perspektywicznego poznania rozwoju różnych instytucji. Instytucje państwowe, aparat władzy lokalnej i miejscowy kapitał są g ł ó w n y m i instrumentami eksploatacji opóźnionych w rozwoju okolic, zwłaszcza okręgów rolniczych. Badanie s k u t k ó w tej eksploatacji stanowi tylko część zadania antropologa, istotne jest również odkrycie źródeł niesprawiedliwości i zatrzymanie jej dalszego postępu. Najistotniejszym jednak bodźcem skłaniającym do badań współczesnego społe­ czeństwa Europy jest poważny brak głębszych studiów wynikających z długoletnich zaniedbań. Znacząca jest w tej mierze w y p o w i e d ź Thomasa Crumpa (The Context of European Anthropology: Lesson from Italy), który stwierdził, że kiedy w 1972 roku rozpoczynał studia nad małymi społeczeństwami Włoch, w Bibliotece Królewskiego Instytutu Antropologicznego w Amsterdamie znajdowało się jedynie 5 antropolo­ gicznych prac odnoszących się do tego kraju, gdy tymczasem opracowań dotyczących Nigerii mogło być 50 razy w i ę c e j . Jest to wymowny rezultat nastawienia się na badanie l u d ó w egzotycznych i poszukiwania egzotyki. Wszyscy prawie autorzy zamieszczonych w omawianym tomie esejów podkreślają podobne braki i związane z tym trudności, jakie napotykają przy prowadzeniu prac badawczych z danego zakresu. Drugim istotnym problemem, co do którego współautorzy niniejszego tomu są zgodni, jest konieczność zmiany dotychczasowych metod i technik badawczych lub raczej wypracowanie nowych dla potrzeb współczesnej antropologii, stawiającej sobie za cel badanie bieżących procesów zachodzących w społeczeństwach europej­ skich. Okazuje się, że stosowany przy badaniu społeczeństw plemiennych funkcjonalizm-strukturalizm w odniesieniu do obszaru Europy nie spełnia swojej roli, jest niezdolny do rejestrowania i analizy zachodzących tam g w a ł t o w n i e procesów. J . Boissevaiu podkreśla to mocno we wstępie, że „nowe procesy w y m a g a j ą nowych teorii". Rozwiązanie tego dylematu widzą autorzy na ogół w badaniach interdyscy­ plinarnych ~. powodzeniem stosowanych w innych naukach. Jeszcze niedawno opo­ wiadali się niektórzy antropologowie za ścisłą specjalizacją i trzymaniem się jednej linii badawczej (s. 15). Z perspektywy czasu można stwierdzić, że postawa ta wy­ pływała ze specyficznego celu badawczego, jaki im przyświecał, gdyż dotyczył kul­ tur i instytucji tradycyjnych. Autorzy przedstawianej pozycji reprezentują natomiast punkt widzenia w y w o ł a n y aktualnymi potrzebami antropologii jako nauki społecz­ nej. Wszyscy oni zanim zajęli się wyłącznie tą dyscypliną, pracowali na polu po­ krewnym. Niektórzy zaczynali jako historycy, kilku interesowało się problemami wchodzącymi w zakres nauk polityczno-ekonomicznych. Wyrażają pogląd, iż teraź­ niejszość i przyszłość problemów antropologicznych nie może być oddzielona od dyscyplin pokrewnych. Propagują potrzebę większego zunifikowania i integracji struktury teoretycznej wszystkich nauk społecznych. Ich zdaniem istniejące dziś jeszcze między nimi granice powodują borykanie się z różnymi trudnościami, ha­ mują i utrudniają zrozumienie społeczeństwa ludzkiego. Obrazowo przeszkody te sumuje cytowany już T. Crump: „Nie jest łatwo antropologom rozstrzygnąć proble­ my włoskie. Nie mogą oni w swej pracy opierać się wyłącznie na metodach i tech- �•218 RECENZJE nikách w ł a ś c i w y c h ich dyscyplinie; antropolog musi być także ekspertem z dziedzi­ ny historii, literatury, demografii, ekonomiki Włoch; musi dokładnie przeanalizować bogate dane z tych dziedzin, przeważnie dostępne tylko we Włoszech" (s. 24). Stosując w praktyce preferowane przez siebie metody autorzy nie skupiają się na lokalnych społecznościach jako przedmiotach badań samych w sobie. Służą im one za punkt wyjścia do szerszych rozważań natury ekonomicznej, demograficz­ nej, politycznej, społecznej. Robert Wade (The Base of a „Centrifugal Democracy": Party Allegiance in Rural Central Italy) pisząc o Toskanii odnosi się krytycznie do pewnych uogólnień sformułowanych przez nauki polityczne, według których Włochy są „odśrodkowo demokratyzowane". John Davis (Beyond the Hyphen: Some Notes and Documents on Community — State Relations in South Italy) dostarcza kilku obserwacji dotyczących w e w n ę t r z n e g o funkcjonowania administracji na południu Włoch, gdzie w niewielkiej prowincji Basilicata przywódcy z w i ą z k ó w zawodowych robotników mają pewien pozytywny w p ł y w na wytyczne ogólnonarodowej polityki. Z kolei Phillip Т. Katz (Village Responses to National Law. A Case from the South Tyrol) ukazuje stosunek niemieckiej mniejszości narodowej z południowego Tyrolu, pragnącej zachować s w ą etniczną niezależność, do prawa ogólnowłoskiego. Donny Meertens (South from Madrid: Regional Elites and Resistance) badając wzrastającą falę robotniczych strajków w Andaluzji podkreśla jednocześnie zna­ czenie regionalnych skupisk o wyrobionej świadomości klasowej w walce z nie­ sprawiedliwością społeczną. Ukazuje to na tle historycznego zróżnicowania Hiszpanii. Soon Young Song Yoon .(Provencal Wine Cooperatives) na podstawie analizy trzech spółdzielni z płd.-wsch. Francji, uprawiających w i n n ą latorośl, dowodzi, że sukce­ sywne przechodzenie do zindustrializowanej kapitalistycznej gospodarki rolnej miało dla społeczeństwa wiejskiego, głównie dla gospodarstw chłopskich tego regionu, skutek zarówno zachowawczy, jak i modernizujący. Dzięki spółdzielniom tym zachowała się warstwa chłopska dostosowana do w y m o g ó w współczesnej gospo­ darki. Daniela Weinberg (Swiss Society and Part Society: Organizing Cultural Pluralism) przedstawia federacyjną strukturę wewnętrzną Szwajcarii, w skład k t ó ­ rej wchodzą trzy narodowości konsekwentnie stawiające opór ingerencji central­ nego rządu. Dwa studia dotyczące Holandii naświetlają nieprzewidziane skutki narodowych i międzynarodowych procesów, których areną są Niderlandy. Jojada Verrips (The Decline of Small-Scale Farming in a Dutch Village) bada współzależ­ ność zachodzącą między ogólnonarodowymi a regionalnymi przemianami, podaje kilka specyficznych przykładów ilustrujących relacje między społecznościami lokal­ nymi a całym holenderskim społeczeństwem. Lodevijk Brunt (Social Change in a Dutch Village) przedstawia zaś migracje w e w n ę t r z n e w zachodniej Holandii, mia­ nowicie ucieczkę ludności z wielkich miast na w i e ś oraz stosunek miejscowej lud­ ności do obcych przybyszów. Mart Bax (On the Increasing of the Small Community in the Irish Political Process) analizuje w p ł y w małych społeczności w Irlandii na politykę, który jest n a s t ę p s t w e m wzrostu ogólnonarodowego dobrobytu. Tom ten kończą dwa studia o Norwegii. Walling Т. Gorter (Ethnic Identity, Resource Management and Nation Building in Northern Norway) dostarcza przykładów ilustrujących wysuniętą uprzednio tezę, że wzrost integracji narodowej niekoniecznie niszczy małe społeczności złożone z różnych grup etnicznych. Helle G . Snell i Tom Snell (Samish Responses to Processes of National Integration) przedstawiają pro­ cesy integracji narodowej, które zmniejszają trudności będące przeszkodą w unifi­ kacji kulturowej całego kraju, z drugiej strony dostarczają lapońskiej mniejszości nowych środków pozwalających na utrzymanie i ochronę autonomicznej niezależ­ ności. Większość tych studiów podkreśla wysoki stopień centralizacji będącej wynikiem wysokiego poziomu integracji państw europejskich. Pokazują jednocześnie wzmaga- �219 RECENZJE nie się ruchów autonomicznych wśród mniejszości narodowych i grup regionalnych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że procesy te niejednokrotnie przedstawione są na tle analogicznych zmian rozgrywających się w innych częściach Europy np. w Walii, Szkocji czy kraju Basków. W swoich wywodach autorzy ci sugerują, iż ruchy tego rodzaju mogą być w s t ę p e m do uzyskania niezależności autonomicznej przez grupy, które jej jeszcze nie posiadają. Snują analogie między ruchami robotniczymi a akcja­ mi aranżowanymi na wsi przez chłopów dowodząc, że istnieje między nimi struktu­ ralne i ideologiczne podobieństwo. Omawiana publikacja jest traktowana jako pierwszy krok do dyskusji nad kształtem współczesnej antropologii, którą jeden z autorów nazywa „antropologią narodowych i międzynarodowych procesów". Studia te dotyczą jedynie Europy za­ chodniej i, jak podkreślono w zakończeniu, przyszłe publikacje muszą ten brak skorygować. Ś w i a t staje się coraz bardziej zurbanizowany, scentralizowany i o na­ rastającej orientacji socjalistycznej. Analiza problemów urbanizacji, wzajemnych powiązań ekonomicznych i politycznych, łącznie ze stanem administracji, także społeczeństw socjalistycznych uznana została przez autorów omawianych studiów za nieodzowną. Wanda Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f82e0fcacbb0d7aad6030cbecf3812.pdf 342b3bf2379b9590998f92aa1e636aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:858 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I , z. 1 FRANCISZEK Wybór BUJAK, pism. Opracowanie, przedmowa, komentarze H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , P W N , t. 1-2, W a r s z a w a 1976 Franciszek Bujak b y l pionierem polskiej h i s t o r i i gospodarczej i polskiej so- cjografii, a także j e d n y m z p i e r w s z y c h promotorów badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h w z a ­ k r e s i e n a u k społecznych. W r o k u 1900 świeżo p r o m o w a n y 2 5 - l e t n i doktor, chłopski s y n , przystąpił z i n i c j a t y w y w y b i t n e g o wówczas przywódcy s o c j a l i s t y c z n e g o w G a ­ l i c j i I . Daszyńskiego do p r a c y n a d monografią dana w następnym r o k u w s e r i i r o z p r a w znacznym zainteresowaniem swych rodzinnych Maszkienic. A k a d e m i i Umiejętności Wy­ spotkała się ze i u z n a n i e m ze s t r o n y polityków i u c z o n y c h , e k o n o m i ­ stów i historyków. S a m autor wspominał po l a t a c h , że pisząc ją dojrzał j a k o u c z o ­ ny i jako obywatel. Już w 1901 r. wykonał B u j a k m i a s t e c z k a L i m a n o w a , a nieco później, po p o w r o c i e nową, zleconą m u monografię z podróży n a u k o w e j zagranicę, napisał i w y d a ł w 1903 r. monografię w s i Żmiąca. Opracowując rodziny te m o n o g r a f i e chłopskiej wykazał c z y c h i społecznych ówczesnej renie polskim publikacje oraz b l i s k o z n i m i związane z a g a d n i e n i e Bujak znakomitą orientację w budżetu gospodar­ G a l i c j i oraz pełną samodzielność badawczą. N a t e ­ n i e miał poprzedników, zagraniczne, problemach zwłaszcza n a których związane mógłby ze szkołą się wzorować. L a Playa, które Poznał posłużyły m u z a źródło i n s p i r a c j i . P i e r w s z y podniósł u n a s z a l e t y w y w i a d u t e r e n o w e g o , z w ł a ­ szcza zbiorowego, p i e r w s z y renowe do całościowego w t y m monografii wykorzystał też źródła h i s t o r y c z n e , s t a t y s t y c z n e i t e ­ opracowania. Zamiaru opracowania dalszych monografii, środowisk r o b o t n i c z y c h , n i e zrealizował pochłonięty i n n y m i p r a ­ c a m i b a d a w c z y m i . J e s z c z e r a z wrócił do badań m o n o g r a f i c z n y c h w 1911 r. (już j a k o profesor U J ) , przedstawiając o b r a z z m i a n d o k o n a n y c h w r o d z i n n y c h M a s z k i e n i c a c h między r o k i e m 1900 a 1911. Było to p i e r w s z e s t u d i u m z m i a n społeczno-gospodarczych polskiej wsi. Oparte na danych statystycznych i terenowych n i e miało wyraźnych założeń t e o r e t y c z n y c h , n i e zawierało uogólnień i porównań, podobnie j a k p o p r z e d n i e monografie, choć w przedmowie autor przekonująco uzasadnił reprezentatywność M a s z k i e n i c d l a określonego t y p u w s i r o l n i c z o - r o b o t n i c z y c h . C z y n i o n o później Buja­ k o w i z a r z u t y z tego p o w o d u , l e c z przecież m o n o g r a f i e jego zachowały i umocniły n a w e t z b i e g i e m c z a s u s w ą wartość dzięki r z e t e l n e j i bogatej d o k u m e n t a c j i , jasności wykładu oraz wydobyciu przez autora spraw i zagadnień istotnie ważnych. Stały się c e n n y m źródłem h i s t o r y c z n y m d l a p o z n a n i a życia w s i i m i a s t e c z e k południowej Małopolski w o k r e s i e w i e l k i c h p r z e m i a n n a początku X X w . W a r t o że B u j a k pierwszy użył nazwy o dużym z n a c z e n i u z a r o b k o w a n i a „wieś rolniczo-robotnicza" w przypomnieć, odniesieniu do w s i n i e r o l n i c z e g o , a więc do M a s z k i e n i c . N o w y c h , z a ­ m i e r z o n y c h p i e r w o t n i e badań n a d d a l s z y m i z m i a n a m i w M a s z k i e n i c a c h już n i e p r z e ­ prowadził. W 1905 r. F r a n c i s z e k B u j a k podstawie obszernej rozprawy habilitował się w U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim n a o o s a d n i c t w i e Małopolski i w t y m s a m y m r o k u w y - �238 RECENZJE głosił swój p i e r w s z y wykład, przedstawiając z n a c z e n i e i p r o g r a m czej, której miał się odtąd poświęcić w całej s w e j nej. B y ł p i e r w s z y m , który t e n p r z e d m i o t w historii gospodar­ pracy badawczej i organizacyj­ Polsce systematycznie wykładał i j e d ­ n y m z p i e r w s z y c h w E u r o p i e , który opracował z a k r e s zadań i p r o g r a m badawczy h i s t o r i i gospodarczej. P o 1918 r. przeniósł się do L w o w a , gdzie zorganizował n a j l e p ­ szy w o k r e s i e międzywojennym ośrodek badań h i s t o r i i gospodarczej Polski. W y d a j ą c o b e c n i e o b s z e r n y wybór p i s m F . B u j a k a prof. H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a przypomniała go j a k o h i s t o r y k a i twórcę określonego p r o g r a m u badań h i s t o ­ rycznych, zamieszczono a także publikacje oraz jako poświęcone zagadnieniom i organizatora programom metodom wszystkich monografii badań i zadaniom historii i gospodarczej d u j e się także o b s z e r n a rozprawa kształt historii. I społecznych gospodarczej, i historycznych wśród n i c h p r z e d m o w y do prac F . Bujaka. i s t u d i a B u j a k a dotyczące k o n k r e t n y c h z a g a d ­ nień h i s t o r i i społecznej — o nowy nauk tomie s o c j o g r a f i c z n y c h , a także pełna bibliografia T o m I I z a w i e r a niektóre r o z p r a w y jak naukowych. W P o l s k i od X do X X w . W tomie I znaj­ prof. Urbańskiej, zatytułowana: Franciszek Bu­ A u t o r k a przedstawiła t a m w 3 k o l e j n y c h rozdziałach poglądy i dorobek n a u k o w y F . B u j a k a w z a k r e s i e n a u k społecznych i h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r i i gospodarczej uczonego, oraz ogólnej metodologii historii. Ukazała szerokie horyzonty który z n a c i s k i e m podkreślał w i e l o s t r o n n e gospodarczych, widział ich nierozerwalny związek z n a c z e n i e dziejów z teraźniejszością działalności p r a k t y c z n e j , uważał działalność gospodarczą społeczno- i potrzebami za fundament życia p o l i ­ tycznego narodów. P r o p a g o w a ł u p r a w i a n i e h i s t o r i i w powiązaniu z i n n y m i n a u k a m i społecznymi i n a u k a m i o k u l t u r z e . Wyróżniał się t a l e n t e m o r g a n i z a c y j n y m t y c z n y m zmysłem w o b e c niedomagań s p e c j a l n y c h instytutów b a d a w c z y c h Rozprawa 0 ta, napisana całości d o r o b k u naszej n a u k i , głosił konieczność d l a p o t r z e b n a u k h i s t o r y c z n y c h i społecznych. subtelnie i w n i k l i w i e , jest p i e r w s z y m F . Bujaka jako i kry­ utworzenia historyka i organizatora głosem w dyskusji nauki. Daje obszerny przegląd problemów, którymi się on zajmował. L e k t u r a j e j n i e j e s t łatwa d l a c z y ­ t e l n i k a , który n i e z n a d o b r z e treści p r a c F . B u j a k a , a także p o d s t a w o w y c h prob­ lemów h i s t o r i i gospodarczej. Niewątpliwie rację m a prof. M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a mięta się r a c z e j mało o p o d s t a w o w y m stwierdzając, że dziś p a ­ d o r o b k u F . B u j a k a , o jego p o s t u l a t a c h w z a ­ k r e s i e t e o r i i i metod, dlatego p r z y p o m n i e n i e tego d o r o b k u j e s t sprawą n a d e r żyteczną i ważną. D o p o s t u l a t u pełnego w y d a n i a o b y d w u tomów Galicji diów nad osadnictwem Małopolski k l a s y c z n y c h dziś m o n o g r a f i i po­ Stu­ oraz można dodać p o s t u l a t w z n o w i e n i a również j e g o oraz p r z y p o m n i e n i a p r a c dotyczących k u l t u r y w s i p o l ­ s k i e j . W 50 l a t po w y d a n i u Zmiącej podjął b a d a n i a w tej w s i Z . T . W i e r z b i c k i i w k i l k a l a t później w y d a ł nową, obszerną j e j monografię. N i e m n i e j c e l o w e byłoby o p r a ­ cowanie podobnych monografii l a t po m o n o g r a f i a c h W bogatym współczesnych dorobku w trudno ludowa 1 jej na tle kultury dziś dostępnym przedrukowany zabytków. nów. Należał wydawnictwie artykuł z 1946 r. Kilka i powszechnej, ogłoszone w i niemal zapomniane. uwag Interesował się B u j a k zagadnienia do 75 związek z etnografią, w t y m duże s t u d i u m narodowej historią o zamiłowaniu W grona Słownika starożytności został ludowej i aktualnymi problemami z z a k r e s u h i s t o r i i e t n i c z n e j , zwłaszcza redaktorów 1930 r. tomie I do tradycji chłopskiej, l e c z z innego p u n k t u w i d z e n i a niż t e n , którzy p r z y j m o w a l i Podejmował w n a u k o w y m F . B u j a k a możemy odnaleźć p o n a d 20 a r t y k u ­ łów, przyczynków i r e c e n z j i mających pt. Kultura M a s z k i e n i c oraz L i m a n o w e j , Bujaka. kultury etnografowie. Prusów i słowiańskich. Litwi­ Około 1900 r. nosił się z z a m i a r e m n a p i s a n i a p r a c y o k u l t u r z e ludności góralskiej n a o b s z a ­ rze K a r p a t . Interesował się organizacją i p r o g r a m a m i muzeów i w y d a w n i c t w nalnych. regio­ �RECENZJE Omawiany wybór pism F. Bujaka niewątpliwie dobrze odpowiada intencjom w y d a w c y , pożyteczne j e d n a k mogło być uzupełnienie go k i l k o m a r e c e n z j a m i , w któ­ rych t e n u c z o n y dał w y r a z zagadnień. Przedrukowane swemu dość polemicznemu stanowisku wobec l i c z n e (21) p r z e d m o w y do książek omawianych dotyczą prac najbliższych B u j a k o w i , przedstawiają n i e r a z c i e k a w i e w a r u n k i i c h p o w s t a n i a , c h a ­ rakterystyczne cechy i znaczenie, rzadko jednak dotykają s p r a w spornych, d y s k u ­ syjnych. Edward FOLKLOR R O B O T N I C Z E J ŁODZI. Pokłosie konkursu Pietraszek („Literatura Ludowa", R. X I I - X V ) , P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , W r o c ł a w 1976, s. 246 W ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t obserwować możemy w P o l s c e rosnące z a i n ­ zagadnieniami rodzimej kultury r o b o t n i c z e j . Wśród do­ publikacji tego tematu zdecydowaną większość stanowią a r ­ tykuły (często pionierskie) o- charakterze p r z y c z y n k a r s k i m . Mają one bez­ sprzeczną wartość poznawczą, nie są j e d n a k w stanie ukazać całokształtu kultu­ teresowanie etnografów tychczasowych r y robotniczej, j e j c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , f u n k c j o n o w a n i a iż w c h w i l i obecnej monograficznym, należałoby wykorzystując podjąć badania zebrane i r o z w o j u . W y d a j e się, o charakterze syntetycznym czy materiały i przeprowadzając dalsze, głębione b a d a n i a . W y d a j e się także, iż etnografia ze względu n a s t o s o w a n i e po­ specy­ f i c z n y c h m e t o d i t e c h n i k b a d a w c z y c h j e s t szczególnie p r e d y s p o n o w a n a do podjęcia tej obok tematyki. K u l t u r a wytworów robotnicza jest kulturą złożoną, zawierającą o r y g i n a l n y c h także i inne, o d p o w i e d n i o p r z e t w o r z o n e a zaczerpnięte z k u l t u r y l u d o w e j , mieszczańskiej i wielu zaadaptowane, czy z tradycji narodowej. Całość k u l t u r y robotniczej p o w i n n a stać się p r z e d m i o t e m badań e t n o g r a f i c z n y c h , chociażby z uwagi n a s i l n e związki k u l t u r y r o b o t n i c z e j z kulturą ludową w w i e l u regionach P o l s k i . W y k a z a ł y to n a przykład p r a c e E . P i e t r a s z k a i b a d a n i a p r o w a d z o n e od w i e ­ l u l a t p r z e z Ośrodek Łódzki. W i e l e j e s t j e s z c z e do z r o b i e n i a w tej d z i e d z i n i e badań. Znacznych uzupełnień wymaga chociażby materiał opisowy, do d a l s z y c h badań, rozważań t e o r e t y c z n y c h , b u d o w a n i a teriał w r a z z próbą monograficznego d a n e j n i e d a w n o p r a c y pt. Folklor Praca ujęcia robotniczej konkursu został nazwany poświęcona wspomnień Konkursem była zebraniu zagadnienia znajdujemy średniego i s t a r s z e g o p o k o l e n i a torów k o n k u r s u n a z a g a d n i e n i a mentów k u l t u r y r o b o t n i c z e j Łodzi w opisowych wy­ l a t a c h 1972- Zasadnicza — część autentycznych robotników łódzkich. Łącznie zebrano organiza­ i szeroko r o z u m i a n e g o próby o p i s u n a j b a r d z i e j Łodzi w m.in. w relacji, u k i e r u n k o w a n y c h przez życia codziennego można już było dokonać p e w n e j w F o l k l o r u Robotniczego. materiałów 61 opisów oraz 317 pieśni. N a p o d s t a w i e podstawę Łodzi. t a j e s t pokłosiem k o n k u r s u p r z e p r o w a d z o n e g o 1973, który stanowiący s y n t e z itp. T e g o t y p u m a ­ folkloru charakterystycznych ele­ l a t a c h 1900-1930. W rezultacie otrzymujemy książkę z k i l k u w z g l ę d ó w wartościową i interesującą. O j e j wartości d e c y d u j e m . i n . s z e r o k i z a k r e s t e m a t y c z n y oraz sposób o p r a c o w a n i a i w y k o r z y s t a n i a a u t e n t y c z n y c h , u n i k a l n y c h materiałów — r e l a c j i osób od l a t związanych z Łodzią. Zakres tematyczny pracy życia robotników odpoczynku wych. W kowej, i od Folklor spędzenia czasu wolnego po zbiór r o z d z i a l e pt. Mieszkanie obok robotniczej obejmuje różne dziedziny świąt z i m o w y c h , f o r m różnorodnych pieśni okolicznościo­ Łodzi opisu mieszkań, zwyczajów w e s e l n y c h , materiałów łódzkich konkursowych robotników, wykorzystano a u t o r s t w a Elżbiety Włady- ponadto zebrane wywiady w r a m a c h p r a c b a d a w c z y c h Działu K u l t u r M i e j s k i c h p r z y M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Łodzi. A u t o r k a daje krótki r y s r o z w o j u Archeologiczno- budownictwa mieszka- �240 RECENZJE niowego w Łodzi w X I X w. i z a j m u j e się bliżej t r z e m a wyodrębnionymi mieszkań: robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h , w y k w a l i f i k o w a n y c h p y te zostały wyodrębnione n a p o d s t a w i e typami i majstrów. T y ­ wcześniejszych badań a u t o r k i . T y p m i e ­ szkań majstrów n i e znalazł j e d n a k o d p o w i e d n i e j r e p r e z e n t a c j i w materiałach k o n ­ k u r s o w y c h , co w pewnym stopniu rzutuje n a kompletność obrazu Pozostałe t y p y mieszkań są n a t o m i a s t dobrze r e p r e z e n t o w a n e , powiedzi rodzin konkursowych udało się r o b o t n i c z y c h , urządzenie domowego i mebli, zabiegi szczegółowo wy­ warunki mieszkaniowe wnętrz, t j . r o z m i e s z c z e n i e sprzętów gospodarstwa mające n a celu i czystości itp. W y p o w i e d z i te wskazują odtworzyć rzeczywistości. a n a podstawie utrzymanie mieszkania w porządku ponadto n a znaczną zależność ilości i j a ­ kości p o s i a d a n y c h sprzętów i m e b l i od dochodów rodziny. Cenną ilustracją typów mieszkań są z r e k o n s t r u o w a n e p l a n y wyposażenia wnętrz oraz fotografie np. m e b l i , z e g a r a , naczyń i przdmiotów k u c h e n n y c h itp. A u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a podobień­ s t w o o p i s y w a n y c h wnętrz z przełomu X I X i X X w. (szczególnie mieszkań ników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h ) robot­ do t r a d y c y j n y c h wnętrz w i e j s k i c h o k o l i c Łodzi. P o ­ dobieństwo to świadczy niewątpliwie o k o n t y n u o w a n i u t r a d y c j i l u d o w y c h w środo­ wisku robotniczym mieszkań jeszcze w (majstrów) przypadku można początkach nie znalazł by zapewne naszego odbicia w s t u l e c i a . S z k o d a , że t r z e c i t y p materiałach zaobserwować konkursowych. wyraźniejsze odejście od W tym tradycji l u d o w y c h w stronę i n n y c h rozwiązań, n p . zbliżonych do s t y l u mieszczańskiego. S ą ­ dzę, że włączenie wyjątkowo rozdziału o wnętrzach do p r a c y t r a f n y m . T r u d n o b o w i e m badać f o l k l o r o folklorze w było oderwaniu posunięciem od m a t e r i a l n y c h realiów życia codziennego. B a r w n y m i chętnie o p i s y w a n y m p r z e z etnografów e l e m e n t e m f o l k l o r u są czaje i obrzędy rodzinne, wśród których szczególne miejsce przypada małżeństwa. Z w y c z a j a m i i obrzędami w e s e l n y m i łódzkich r o d z i n r o b o t n i c z y c h muje się J a n P. Dekowski (część II — Wesele). Podstawę zwy­ zawarciu omówienia zaj­ stanowi 21 opisów o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m i 9 opisów dotyczących k o n k r e t n y c h w e s e l . Dzięki t y m materiałom przygotowań Spotykamy dowym, do ślubu w mamy od możność momentu tych opisach wiele które z a p e w n e wywodzą prześledzić skojarzenia zwyczajów w s z y s t k i e najważniejsze małżeństwa c z y zachowań się z k u l t u r y l u d o w e j do uczty o c h a r a k t e r z e obrzę­ najbliższych okolic Łodzi (np. s w a t y , zmówiny, podział ról drużbów i d r u h e n , w i t a n i e młodych p o powrocie od ślubu c h l e b e m i solą, z b i e r a n i e n a c z e p e k itp.). Związki f o l k l o r y s t y c z n e j wy fazy weselnej. opra­ w e s e l r o b o t n i c z y c h z w e s e l a m i w i e j s k i m i możemy również zaobserwować (dla początków X X w.) analizując bogaty z e s t a w pieśni w e s e l n y c h . A u t o r z w r a c a także u w a g ę n a z m i a n y , j a k i m ulegała obrzędowość w e s e l n a i zwyczaje związane z z a ­ w a r c i e m małżeństwa (np. z a n i e c h a n i e z b i e r a n i a n a c z e p e k tuż po I I w o j n i e towej, a n a to m i e j s c e p o j a w i e n i e się z w y c z a j u p r a k t y c z n y c h ) . Dzięki w i e l o a s p e k t o w e m u dawania prezentów ujęciu t e m a t u o p r a c o w a n i e świa­ rzeczowych, J . P. D e k o w - skiego, m i m o że nie w y c z e r p u j e całości z a g a d n i e n i a , można zaliczyć do n a j l e p s z y c h w d o t y c h c z a s o w e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j tego t e m a t u . W części I I I (Święta) Irena Lechowa opisuje z a k r e s t e m a t y c z n y rozdziału został p o d y k t o w a n y rym wyraźnie odbijają przeważały się p r z e d e relacje dotyczące świąt wszystkim indywidualne przebieg świąt z i m o w y c h . tej p o r y roku. W materiałach przeżycia osób reprezentujących starszą generację łódzkich robotników. T e n b a r d z o osobisty, p r a w i e s u n e k s t a r s z y c h Łodzian do świąt, p o p a r t y Taki materiałem k o n k u r s o w y m , w któ­ naj­ intymny sto­ zresztą dostatecznie f a k t a m i dokumen­ tującymi s a m p r z e b i e g świątecznych wydarzeń, pozwolił a u t o r c e w sposób b a r w n y i s y m p a t y c z n y oddać k l i m a t i n i e p o w t a r z a l n y i zapustów w środowisku c h a r a k t e r świąt Bożego Narodzenia r o b o t n i c z y m Łodzi s p r z e d kilkudziesięciu laty. Nieczęsto zdarzają się w etnografii tego t y p u opisy. Z w y k l e mamy do c z y n i e n i a ze szczegó- �241 RECENZJE łową rejestracją dość szybko faktów mogą uzyskanych znużyć drogą bardzo c z y t e l n i k a . T u jest drobiazgowych inaczej. Zebrany badań, materiał które m a co p r a w d a niejednakową wartość naukową, a l e jego ogromną zaletą jest to, że p r z y ­ bliża nas e m o c j o n a l n i e do przygotowań przedświątecznych, do w i e c z e r z y wigilij­ nej, świętowania, występów Herodów czy z a b a w karnawałowych w z a p u s t y . zuje on, j a k b l i s k i e i s w o j s k i e konkurs n i e dostarczył są te święta, j a k i e budzą e m o c j e materiałów dla opracowania całego Wska­ itp. S z k o d a , c y k l u świąt że dorocz­ n y c h . Z konieczności pominięto więc W i e l k a n o c , Z i e l o n e Świątki, W s z y s t k i c h Ś w i ę ­ tych i wiele wynika i n n y c h . N i e m a też w to z treści p r a c y , c z y m zupełnie n o w y c h A klasy które zaczęto obchodzić w Królestwa P o l s k i e g o , należy poprzestać dokonanej kształtowania a przynajmniej się w środowisku nie robotni­ świąt, n i e związanych a n i z tradycją ludową, a n i religijną. w i a d o m o , że i s t o t n y m świętem 1 Maja, materiale konkursowym, potwierdzenia w Warszawie, li tylko robotniczej latach Żyrardowie na klasowej było i jest Święto P r a c y 1890-1892 w i właśnie interpretacji p r z e z historyków, ale próbować t r z e c h dużych w tego — ośrodkach Łodzi. Sądzę, iż n i e święta, już właściwie wzbogacić naszą wiedzę i zanalizować to święto w k a t e g o r i a c h k u l t u r o w y c h . W części poświęconej dzania c z a s u wolnego nalnymi wypowiedziami dłuższe i bardziej działach pracy) część książki odpoczynkowi przez rodziny uczestników są ma ciekawym materiałem charakter bardziej sposoby czasu wolnego, korzystania i K u c h a r s k a opisuje bogato konkursu. d r o b i a z g o w e od w y p o w i e d z i t e t y c z n y . W y p o w i e d z i podzielono wyznaczniki Jadwiga robotnicze, Cytowane faktograficznym. przyczyńkarski czynniki spędzania tego W pierwszej przez (nierzadko sumie roz­ jednak ta czy s y n ­ omówiono możliwości, rodziny spę­ orygi­ pozostałych niż m o n o g r a f i c z n y warunkujące czasu formy artykuł wypowiedzi zamieszczonych w n a d w i e części. W tj. ilustrując dokładnie zakres robotnicze, oraz warunki m a t e r i a l n e r o d z i n r o b o t n i c z y c h oraz p r z e s t r z e n n e r a m y w y p o c z y n k u (miejsce). S t o ­ sunkowo Szeroki małe z n a c z e n i e miał n a t o m i a s t poziom wykształcenia r o d z i n r o b o t n i c z y c h . zakres rozrywek świadczy i czynności p o d e j m o w a n y c h o sporych potrzebach w i o n o m.in. t a k i e f o r m y w r e k r e a c j i i czynnego czasie w o l n y m od p r a c y spędzania tego c z a s u . O m ó ­ r e k r e a c j i , j a k pogawędki sąsiedzkie, g r y t o w a r z y s k i e i z a ­ b a w y o c h a r a k t e r z e zręcznościowo-sprawnościowym (niektóre z n i c h występują dziś a w subkulturze młodzieżowej), gry sportowe, styczną d l a d a w n e j Łodzi i noszącą w s z e l k i e t z w . „fajka". menty Impreza t a odbywała jarmarczno-cyrkowe powiedzi się w z rozrywkami imprezę n a t e m a t początków r o b o t n i c z y m Łodzi p r z e d kilkudziesięciu l a t y cechował, m i m o wypoczynkowi, niepowtarzalny terowość od z a b a w i gier w gronie form r o z r y w k i masowej. rakter ele­ wy­ instytucjonalnie środowisku trudnych warunków koloryt i charakterystyczna wielo- rówieśników i w i z y t t o w a r z y s k i c h do różnych T o zróżnicowanie f o r m u c z e s t n i c t w a wskazują była d l a lunaparków. K i l k a o r g a n i z o w a n e g o s p o r t u i t u r y s t y k i . Sposób spędzania c z a s u wolnego w niesprzyjających jaką Świątki i łączyła w sobie typowymi do charaktery­ cechy r o z r y w k i masowej, Zielone konkursowych dostarcza informacji także wypoczynku oraz żywiołowy n a wagę, jaką n a d a w a n o r e k r e a c j i ciężko cha­ pracują­ c y c h robotników i i c h r o d z i n oraz n a umiejętność spędzania c z a s u wolnego. Wypoczynkowi, element folkloru, rozrywce, zwyczajom jakim rozdziale pt. Pieśni. wiono w Kabat krótko o m a w i a teriał. Joanna i obrzędom t o w a r z y s z y często t a k istotny są pieśni. R e p e r t u a r W pochodzenie Grzelakówna pieśniarski komentarzu całego z b i o r u analizuje robotniczej poprzedzającym oraz próbuje natomiast pieśni zbiór Łodzi omó­ pieśni E w a sklasyfikować m a ­ pod kątem pochodzenia m e l o d i i i od s t r o n y m u z y c z n e j . Z g r o m a d z o n e pieśni ( w p r a c y z a m i e s z c z o n o i c h 81) potwierdzają itp.) fakt do k u l t u r y przenikania robotniczej. Z 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 różnorodnych uwagi treści n a ową (ludowych, różnorodność ogólnonarodowych treści n i e udało się �242 RECENZJE też a u t o r c e sklasyfikować kryteriów kie pieśni wiska pieśni według kryteriów gatunkowych, a n a l i z y treści słownej. P o z a s t o s o w a n i u podzielono robotniczego kieliszku, przeżycia w a n y m podziale n a pięć w z a s a d n i c z y c h grup, historii, miłosne, Łódź, jej nie zastosowano jednak się, że np. pieśni związane z z a b a w a m i miłosnych mogłyby być obejmują: i z wiejskiej według udział obyczaje, środo­ zabawy przeszłości. względnie jednolitego wszyst­ W przy zapropono­ kryterium. Wydaje p r z y k i e l i s z k u oraz mówiące o przeżyciach z powodzeniem zaliczone mieszkańcach i o b y c z a j a c h i tamże dopiero także z a p i s y n u t o w e które mieszkańców wspomnienia a tylko k l a s y f i k a c j i treściowej pieśni i klasyfikację do działu pieśni wyodrębnione. W o Łodzi, jej zbiorze z a m i e s z c z o n o m e l o d i i pod względem i c h pochodzenia. Są wśród n i c h m e l o d i e p o c h o d z e n i a w i e j s k i e g o , m e l o d i e pieśni rewolucyjno-patrio- t y c z n y c h , p o c h o d z e n i a b a l l a d o w e g o , a u t o r s k i e oraz w i e l e m e l o d i i p o l s k i c h i o b c y c h szlagierów i utworów t a n e c z n y c h o c h a r a k t e r z e m i e j s k i m oraz z n a n y c h p o w s z e c h ­ nie kolęd. Materiał t e n w s k a z u j e t u r a robotnicza. U z m y s ł a w i a n a bogactwo i n s p i r a c j i , z j a k i c h korzystała kul­ on n a m jednocześnie, j a k t r u d n o j e s t badać tę kul­ turę właśnie z u w a g i n a jej złożoność. Omawiana praca, choć zawiera wiele i o b y c z a j a c h robotników, nie w y c z e r p u j e rzy zdają sobie problemami sprawę. kultury Ponieważ cennych autorzy m i e j s k i e j Łodzi danych o życiu codziennym całości z a g a d n i e n i a , z czego zresztą (w ci zajmują szczególności się n a co dzień auto­ różnymi k u l t u r y robotniczej) należy przypuszczać, że b a d a n i a zostaną rozwinięte i niedługo o t r z y m a m y następne p r a c e będące z jednej naukową strony kontynuacją uzupełnieniem badań omawianej etnograficznych książki, z drugiej w — t y m stosunkowo w pełni nowym kie­ runku. Folklor robotniczej materiałów minwała czeni do jednak w materiałem zbyt mało poświęcono c z y pogrzebom. W kontynuację uczucie niedosytu. W do w nienaruszonej spowodowało także s y g n a l i z o w a n e Bożego Narodzenia tego r o d z a j u świętach i zapustów. zwyczaje ludowe ków w Dniu pewnych zmian (wraz z podaniem fów, można aby Omawiana Ciekawe i formie. zapewna z nowym Ograniczenie już zawężenie Stwarza to tema­ poważne i m zachowaniach, dawne było być w uzyskać badaczy lokalizuje nowymi materiał w stopniu materiał, pełniej wytworami uzyskanie Organizowanie większym pełniejszy i i n n y c h ) . Prześledzenie także ocen konkursów sterowane reprezentujący charakteryzujący ściśle określonych tradycje wian­ kontynuacji jest chyba z a ­ poszczególnych podobnych przez zaszły b o w i e m także w o k r e s i e po I I w o j n i e do etnogra­ wszystkie z a ­ kulturę robotniczą. ramach czasowych. W d a l s z y c h b a d a n i a c h r a m y te zostaną z a p e w n e poszerzone. I s t o t n e z m i a n y w t u r z e robotniczej cie­ pierwszej odnaleźć się przecież także wiele byłoby motywacji). powinno intetresujące praca Zielnej i c h z m i a n i zastępowania łódzkiego gadnienia Boskiej interesującym. konkursu niemniej ( j a k choćby w obrzędach W i e l k a n o c n y c h c z y święceniu Matki wzorów, gadnieniem powodu właściwie zetknięciu i towarzyszących choć p r z e n i e s i o n y c h n a i n n y t e r e n , zachowały i przecież można ograni­ tego się dziecka, chrzcinom, zmienionych w zdeter- zostali tematyki. Z z a c h o w a n i a c h tego r o d z a j u ludowych, którzy ograniczając ogóle. A narodzinom społecznym l u b z a c h o w a n y c h dorocznych badaczy, omawianej w opracowania uczestnikom konkursu, rodzinnym, małżeństwa zwyczajów materiałem k o n k u r s o w y m świąt dano mocno obrzędom zawarcia wyraźną tyki zbyt i obrzędy towarzyszyły komunii środowiskiem jaką i z m u s z e n i do zawężenia i przebiegu zwyczaje może być w z o r e m pełnego i r z e c z o w e g o Dowolność, tym przypadku miejsca wesela kawe Łodzi konkursowych. światowej. one w s z y s t k i e s f e r y życia mieszkańców m i a s t i w s i . T e n okres p r z e m i a n kul­ Objęły powinien �243 RECENZJE być także, a może nawet przede wszystkim, uwzględniony w pracach o charakte­ rze syntetycznym. Omawiana praca może spełnić jeszcze jedną rolę pozytywną. Powinna ona mianowicie pobudzić etnografów i inne osoby zainteresowane kulturą poszczegól­ nych grup społeczeństwa do zajęcia się wszystkimi najważniejszymi zagadnie­ niami kultury miejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem kultury robotniczej w róż­ nych ośrodkach miejsko-przemysłowych. Nie można dopuścić do pogłębiania się zaniedbań na tym polu badań, chociażby z uwagi na ścisłe, a niedostatecznie zbadane związki kultury robotniczej z kulturą ludową (wiejską), stanowiącą od dawna przedmiot badań etnografów. Badania etnograficzne powinny iść, jak sądzę, w dwóch zasadniczych kierunkach: 1) analiza procesu rozwoju kultury robotniczej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem jej związków z różnymi warstwami i klasami społecz­ nymi oraz 2) analiza wewnętrznego układu różnych elementów tej kultury (wy­ tworów, zachowań itp.), ich funkcji, znaczenia społecznego, wzajemnych powiązań i oddziaływań. Taka wszechstronna analiza kultury robotniczej powinna umożliwić jej zrozumienie i wyjaśnienie, a także wyeliminowanie ze świadomości społecznej różnych stereotypowych wyobrażeń. Sprecyzowania wymaga sprawa zastosowania odpowiednich metod badawczych. Można jednak sądzić, że metody wypracowane przez etnografię (jak np. metoda funkcjonalno-strukturalna, integralna itp.) oraz odpowiednie techniki badawcze mogą być bez przeszkód stosowane na tym polu badań. Istotna trudność polega natomiast na braku ośrodka, który zdecydowałby się pełnić rolę koordynatora i inicjatora badań ogólnopolskich. Zawsze można jednak mieć nadzieję, że etnografowie zainteresowani omawianą tematyką podejmą bardziej zorganizowany trud prowadzenia szeroko zakrojonych badań nad kulturą robotniczą w Polsce. Badania takie winny być poprzedzone odpowiednimi przy­ gotowaniami metodologicznymi, sprecyzowaniem problematyki, szczegółowych za­ gadnień itp. Sądzę, iż w badania tego typu powinny włączyć się niektóre pla­ cówki muzealne. Muzea bowiem, oprócz prac mających na celu weryfikację i uzu­ pełnianie wiedzy o gromadzonych zabytkach, mają często'spore możliwości prowa­ dzenia badań naukowych, wyjścia poza ramy opisu wytworów kultury materialnej, ukazania ich w szerszym kontekście społecznym (np. w obrzędach, zwyczajach, życiu codziennym). Pozytywnym przykładem łączenia działalności różnego typu może być Dział Kultur Miejskich Muzeum Archeologiczno-Etnograficznego w Ł o ­ dzi, prowadzony przez E . Władykową, autorkę jednego z rozdziałów zamieszczo­ nych w omawianej pracy. Praca ta wskazuje, jak cenny materiał etnograficzny może być zebrany w drodze konkursu. Takie konkursy powinny być organizowane w różnych ośrodkach miejsko-przemysłowych jako uzupełnienie etnograficznych badań terenowych. Kultura robotnicza ulega gwałtownym zmianom; dawne zwyczaje i obrzędy są zastępowane przez nowe zachowania. Rejestracja ginących zachowań powinna być obowiązkiem etnografa. Z uwagi na szybkie tempo zmian i zanikanie wielu oryginalnych wytworów, program ogólnopolskich badań etnograficznych nad k u l ­ turą robotniczą powinien być ustalony jak najszybciej. Sprecyzowanie kierunków badań, wybór problemów i zagadnień badawczych itp. i ich realizacja w różnych regionach kraju powinny umożliwić przejście od rejestracji faktów i opracowań o charakterze monograficznym (w tej chwili na ogół niepełnych) do badań synte­ tycznych, które pozwoliłyby określić m.in. miejsce kultury robotniczej w kulturze ogólnonarodowej, jej oryginalne wartości i cechy charakterystyczne. Andrzej Stawarz �244 RECENZJE W U C Z ' E N G - E N , Małpi bunt, Czytelnik, Warszawa 1976 Nie pierwszy to przypadek, że amatorska pasja zbieracka owocuje w postaci ważnego źródła do badań kultury danego społeczeństwa, a nawet szerzej — do badań porównawczych. Historyczny fakt wędrówki mnicha Hiian-tsanga do Indii w celu sprowadzenia do Chin ksiąg kanonu buddyjskiego stał się dla W u Cz'eng-ena inspiracją do napisania sturozdziałowej powieści pt. Wędrówka na Zachód. Tytuł Małpi bunt został jej nadany przez tłumacza (T. Żebrowski) dla uwypuklenia roli, jaką odgry­ wa w powieści Król Małp — jedna z najważniejszych postaci mitologii chińskiej. Dzięki ogromnemu talentowi pisarskiemu Wu Cz'eng-ena, którego twórczość przy­ pada na drugą połowę X V I w., jego autentycznej pasji zbierania legend i podań ludowych oraz dokładnej znajomości mitologii, filozofii i kosmologii buddyjskiej otrzymujemy dzieło naprawdę znakomite. Powieść Wu Cz'eng-ena dostarcza nam więcej informacji o kulturze chińskiej niż niejeden traktat naukowy. Mnich Hüan-tsang rozpoczął swą wędrówkę w roku 629. Wydarzenie to stało się przedmiotem wielu legend ludowych i rozmaitych opowieści. Mimo pewnych ubarwień, akcji lud zachował jednak realia historyczne, przekazując relację' o w ę ­ drówce Mnicha i towarzyszących mu osób z pokolenia na pokolenie. Wu Cz'eng-en korzystał też na pewno, jak sugeruje tłumacz, z autentycznego źródła historycznego, jakim jest dziennik Hiian-tsanga noszący tytuł Notatki z wędrówki na Zachód dokonanej za panowania wielkiej dynastii Tang. Już same te notatki mogą być doskonałym źródłem dla badaczy kultury Chin. Hüan-tsang umieścił w nich bo­ wiem opisy mijanych miast, wsi w różnych państwach oraz opisy ludzkich zacho­ wań, obrzędów, kultury materialnej itp. Ukazując dzieje Króla Małp, który w y ­ powiedział wojnę Niebu i różnym bóstwom rządzącym światem, Wu Cz'en-en przed­ stawił stosunki społeczne panujące w Chinach w okresie feudalizmu. Barwny opis przygód Króla Małp odsłania jednocześnie prawdziwe oblicze feudalnego świata z jego ścisłymi podziałami na poddanych i panujących, systemem zależności oso­ bistej i materialnej, obowiązujących świadczeń, praw i przywilejów. Stosunki p a ­ nujące w Niebie są dokładnym odbiciem tego, oo dzieje się na Ziemi. To spo­ łeczne, rzec by można, tło powieści blednie jednak w porównaniu z tłem stricto kulturowym. Małpi bunt jest prawdziwą skarbnicą ludowej mądrości, filozofii, ctj-.'á, wierzeń itp. Pełno w tej książce opisów rozmaitych wytworów kultury ma­ terialnej, obrzędów itp. Zbieracki talent Wu Cz'eng-ena, doskonała znajomość wierzeń i podań ludowych, ujawnia się co krok. Na każdej niemal karcie spoty­ kamy a to przypowieść (np. o stworzeniu świata i życia na Ziemi), a to przysłowie, barwny opis obrzędów i zwyczajów itp. Wu Cz'eng-en oprowadza nas po osiemna­ stu kręgach piekła, pokazuje Kołowrót Przeistoczeń — ów naczelny atrybut wiary w reinkarnację duszy, wyjaśnia prawa rządzące podziemiami, a jednocześnie ży­ ciem na Ziemi. Zawdzięczamy mu również dość dokładne informacje o odzieży noszonej w Chinach w okresie, jaki obejmuje powieść, o pożywieniu, używanych sprzętach, narzędziach pracy, wyposażeniu wnętrz, budownictwie, broni i ubio­ rach wojskowych, a także zabawach i grach (łącznie ze wspaniałym traktatem o zasadach gry w szachy) itp. Gdy śledzimy dzieje Króla Małp nasuwa się nieodparcie myśl o znacznym podobieństwie niektórych zachowań bohaterów podań ludowych, niezależnie od kultury, która tę postać stworzyła. Często w różnych przypowieściach występuje np. motyw wędrówki, w której samotnemu wędrowcowi pomagają postacie'spot­ kane po drodze (niby przypadkowo) w zamian za wyświadczenie jakiejś ważnej dla nich przysługi. Występuje też pewne podobieństwo magicznych sztuk czarno­ księżników, jak choćby zamiana w dowolne zwierzę podczas pojedynku z przeciw- �245 RECENZJE nikiem, zmiana wielkości własnej postaci, możliwość stania się niewidzialnym, p r z e n i e s i e n i a n a z n a c z n e odległości w m g n i e n i u o k a i t p . W i e l e zachowań o p i s a n y c h przez W u jeden Cz'eng-ena aspekt m a c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y , co p o z w a l a ludowej mądrości i wierzeń n a m poznać (np. t a k i m z a c h o w a n i e m jeszcze jest z a c i s k a n i e się o b w o d u c z a p k i n a głowie Króla Małp, k i e d y M n i c h chce go zmusić do posłu­ szeństwa, wypowiadając jednocześnie Zaklęcie Zaciskającej się Obręczy, zwane także P r a w d z i w ą Formułą U s t a l e n i a Dążeń S e r c a ) . Obficie z a m i e s z c z o n e przysłowia wspaniałym źródłem p o z n a n i a nasuwa się n i e o d p a r c i e postępowania mule w przypomina „trafiła siłacz złudzenia n a kamień"; w o znacznym końcu nasze „Co w takim przypadku, e t y k i , moralności, mądrości itp. I t u znów podobieństwie k u l t u r a c h , które to n o r m y „Każdy np. do kosa stwierdzenie różnych przysłowia: są d l a nas, j a k z a w s z e ludowej natknie powiedzenie się mówi zawarte pewnych są w się n a silniejszego „nosił n a drodze, wilk słyszy norm zwięzłej razy od for­ siebie" kilka..." człowiek w czy trawie" o d p o w i a d a n a s z e m u — „Ściany mają u s z y " i t d . R z e c b y można, że Małpi tych, którzy kultury. I c h uznanie turowych, nych interesują czasem kulturą muszą nawet jest książką uniwersalną. Z a d o w o l i bunt się chińską wzbudzić bardzo rzetelne informacje, drobiazgowe, itp., które łatwo można wyodrębnić beletrystyki. Przypadkowy nieprofesjonalnie, zachowań od p i e r w i a s t k a ona z a p e w n e j a k i badaczy opisy codziennych i kul­ odświęt­ fantastycznego i czystej c z y t e l n i k może mieć p e w n e trudności ze z r o z u m i e n i e m niektórych zachowań bohaterów, zwłaszcza t a m , gdzie p r z e d m i o t dramatu spory i religijne. tej wytworów Usatysfakcjonuje go jednak zapewne zwarta stanowią bardzo ciekawa akcja. Tłumaczowi T a d e u s z o w i Z e b r o w s k i e m u należy się szczególne u z n a n i e za umożli­ w i e n i e n a m p o z n a n i a tej wspaniałej perły l i t e r a t u r y chińskiej, która jest n i e t y l k o beletrystyką, ale także, a może n a w e t Wielka przede w s z y s t k i m , źródłem etnograficznym. s z k o d a , że to, co otrzymaliśmy, s t a n o w i t y l k o jedną siódmą część powieści Wu Cz'eng-ena. A l e i t a k mnogość i n f o r m a c j i , jakie wielkiej otrzymujemy, jest imponująca. Wartość książki podnoszą także i l u s t r a c j e p r z e d r u k o w a n e z oryginalnego wy­ d a n i a chińskiego. Obok c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m a l a r s t w a chińskiego widocz­ ne się n i e są t a m wyraźne wpływy indyjskie. Wpływ kultury indyjskiej wyraża t y l k o w m a l a r s t w i e C h i n , ale także w mitologii, religii, k o s m o l o g i i itp., co wyraźnie ukazuje omawiana praca. Iwona PHILIP O. Press, London Afryka NSUGBE, jest i terenie t y m kontynentem, terenowego. prowadzone były technik badawczych, w i s k a godne n a u k o w e j Warto bysze a Matrilineal lbo Oxfor People, University 1974, m a p 4, w y k r e s ó w 12, t a b e l 2, bibl., i n d e k s , ss. 136 pole d l a b a d a c z a jej Ohajjia, Kabzińska-Stawarz jednak z metropolii; który po M i m o że b a d a n i a od dłuższego to j e d n a k dzień dzisiejszy etnograficzne czasu, przy stanowi wdzięczne i antropologiczne zastosowaniu n a dzień d z i s i e j s z y etnograf n a jedną sprawę. B a d a n i a wielu znajdzie tam zwrócić w uwagę przypadku b r y t y j s k i c h posiadłości te p r o w a d z i l i przy­ kolonialnych wyniki ich ] już w okresie międzywojennym Zob.: К. J u d e n k o , [w:] s z a w a 1958, ss. X X I V - X X V . 1 zja­ analizy. służyć miały do p r a k t y c z n e g o — w r a m a c h „indirect r u l e " — z a s t o s o w a n i a . kolwiek na metod sami Afrykanie B. M a l i n o w s k i , Szkice podjęli z teorii pracę kultury, Jak­ naukową War­ �RECENZJE w zakresie etnografii, choćby Jomo Kenyatta , to jednak na szerszą skalę proces ten mógł rozwinąć się dopiero w latach sześćdziesiątych, w okresie kiedy Afryka zrzuciła z siebie jarzmo kolonialnej zależności. Przykładem prezentacji wyników badań terenowych, prowadzonych we włas­ nym kraju już w okresie niepodległości, jest praca Philipa Nsugbe dotycząca jednej z grup wschodnionigeryjskiego plemienia Ibo. Nigeria, jak słusznie zauwa­ żono w innym miejscu, jest „zlepkiem różnych plemion" . Postępuje w nim proces .szerokiej detrybalizacji , co powoduje załamywanie się dawnych struktur i szero­ kie przemiany. Dlatego też opublikowanie wyników badań przez autora należy uznać za rzecz cenną i słuszną. Ohaffia Ibo zaliczani są przez badaczy do jednej z grup tego ludu, a miano­ wicie tzw. Cross River Ibo, zamieszkujących w południowo-wschodnim obszarze republiki nigeryjskiej. U wszystkich Ibo dominuje system patrylinealny. System społeczny Ohaffia stawia ich natomiast w szczególnym kontraście z pozostałymi grupami Ibo, dominują w nim bowiem elementy matryiinealne. Grupa ta znana była w okresie przed penetracją europejską z tego, iż mężczyźni zatrudniali się jako najemni żołnierze. Odróżniało to ją od grup pozostałych, przede wszystkim od najbliższych sąsiadów z południa, Aro Ibo, odznaczających się niewojowniczą postawą. Materiał do pracy zbierany był przez autora bezpośrednio po uzyskaniu nie­ podległości przez Nigerię w latach 1960-1962. Do jego uzyskania zastosowano me­ todę obserwacji i wywiadu, a także wykorzystano statystyki administracyjne. W tym czasie autor pracował na obszarze zajmowanym przez Ohaffia jako etno­ graf rządowy, a wynikiem jego pracy jest sygnalizowana książka. Ta niezbyt obszerna publikacja — liczy ona 136 stron — składa się z 10 roz­ działów i zakończenia i ma charakter monografii. Rozdział I i I I stanowią część wstępną; przedstawiają one ogólny obraz warunków życia i podstaw gospodarki oraz omawiają tradycje pochodzenia tej grupy. Zasadnicze wyniki badań prezen­ towane są w rozdziałach od trzeciego do dziewiątego. W nich autor analizuje głów­ ne elementy systemu społecznego Ohaffia, jak system pokrewieństwa, instytucję małżeństwa i zasady dziedziczenia, a także i inne zjawiska społeczno-kulturowe, związane z wyżej wskazanymi. Główny nacisk kładzie autor na wydobycie tych cech, które — jego zdaniem — odróżniają badaną grupę od pozostałych grup Ibo. Rozdział ostatni ma charakter teoretyczny. Autor rozpatruje w nim fakty przedstawione w zasadniczych partiach pracy, starając się odnieść je do zasad dali teoretyczną wykładnię tego typu dziedziczenia, głównie do Aberlego. metrylinealnego dziedziczenia. W tym zakresie nawiązuje on do badaczy, którzy We wnioskach autor przedstawia niektóre zmiany, jakie zachodzą obecnie w społeczności Ohaffia. Odnotować należy, że praca zaopatrzona jest w wykresy, tabele i mapy pogłębiające obraz badanej grupy. Uzupełnia ją indeks i biblio­ grafia pozycji dotyczących plemienia Ibo. Książka nie dostarcza tez, które miałyby ogólniejszy charakter. Ukazując na­ tomiast główne różnice pomiędzy tzw. „generał Ibo", będących obok Hausa i Joruba jednym z największych plemion Nigerii, a społecznością Ohaffia — spełnia ona 2 3 4 Wspomina o tym Andrzej Waligórski w swoim posłowiu do książki B. M al i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967, s. 619. Zob.: rec. J . M a c i e j e w s k i e j z pracy Fernanda van Laugenhove, Con­ 2 3 sciences et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960, „Etnografia Polska", t. 8-' 1964, s. 393. Rec. A. W o ź n i a k a pracy R. N. Ismagiłowej, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja cřiarakticristifca, Moskwa 1963, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, ss. 620-622. 4 �247 RECENZJE ważną funkcję. Rozszerza bowiem znajomość etnografii tegoż plemienia, a tym samym i całej Nigerii. Ukazała się ona w serii Oxford Monographs on Social Anthropology. Bogusław P I T A C R U I S E O ' B R I E N , Whie Society in Black Africa: The Zydok French of Senegal, L o n d o n 1972, ss. 320 Zainteresowanie F r a n c j i Afryką Zachodnią datuje się od X V I I w. Już w 1659 r. założono z i n i c j a t y w y zostaje oficjalnie Intensywny XX a Compagnie rozwój kolonii, w., k i e d y to D a k a r zarazem kolonii głównym port Saint Luis; w w z metropolii. a zwłaszcza jej stolicy, 1848 r. w handlu skład Proces morskiego Federacji. przypada t e n miał i przemysłu "Wtedy też na miejsce jeszcze w początek Zachodniej, lekkiego napływa Senegal Dakarze. stał się stolicą F e d e r a c j i F r a n c u s k i e j A f r y k i centrum wchodzących ludność du Senegal kolonią francuską, a jego stolicę z l o k a l i z o w a n o do dla niego latach ośmiu masowo pięćdziesiątych. Związane to było z napływem byłych mieszkańców I n d o c h i n , po i c h d e k o l o n i z a c j i w r o k u 1954. F r a n c u z i s e n e g a l s c y są po dzień d z i s i e j s z y jedną z większych społeczności pejskich w niepodległych utworzeniu gal — państwach A f r y k i . W roku 1968 •— a Więc w euro­ 10 l a t po Wspólnoty F r a n c u s k i e j , w skład której p r z e z d w a l a t a wchodził zamieszkiwało i c h 29 t y s . n a jego terenie, z czego Sene­ aż 27,5. t y s . w samej stolicy r e p u b l i k i . Podstawą School książki jest o b r a z e m zaś była of E c o n o m i c s . D a j e autorka francuskiej obroniona w 1969 r. się ona wyraźnie obecności w S e n e g a l u prezentując studium socjologiczne rozprawa doktorska podzielić n a d w i e w w London części. Pierwsza okresie k o l o n i a l n y m , w p o s t a w społecznych drugiej i politycznych m i e j s c o w y c h Francuzów z a j m u j e się c z a s a m i współczesnymi. Bazą źródłową wadzonych w d l a a n a l i z y s y t u a c j i obecnej okresie 1966/67 według wości f r a n c u s k i e j . R e s p o n d e n t a m i były materiały kwestionariusza ankiety z badań przepro­ z osobami narodo­ było 60 pracowników t e c h n i c z n y c h o r a z 175 osób z a t r u d n i o n y c h n a różnych s t a n o w i s k a c h w sektorze p r y w a t n y m w Dakarze i w 5 innych miastach Senegalu. J a k k o l w i e k p r a c a jest analizą p o s t a w ludności f r a n c u s k i e j , to j e d n a k wokół którego W ona o s c y l u j e , są r e l a c j e pomiędzy białymi a ludnością wątkiem, miejscową. t e n sposób a n a l i z a h i s t o r y c z n a łączy się z analizą stosunków w o k r e s i e współ­ czesnym. U podstaw lacyjna, francuskiej a jednym z jej doktryny kolonialnej w założeń było, iż ludność Afryce stała francuska k r z e w i c i e l i c y w i l i z a c j i w s t o s u n k u do n i e c y w i l i z o w a n y c h poliykta winna asymi- spełniać rolę Afrykańczyków. Miało to, w k o n s e k w e n c j i , doprowadzić do pełnego zrównania politycznego, społecznego i k u l ­ turalnego obu grup. T a k sformułowana w Paryżu d o k t r y n a była j e d n a k t y k i p o l i t y c z n e j . Większość ludności f r a n c u s k i e j powściągliwie, a n a w e t — j a k stwierdza odmienna a u t o r k a — z pogardą, co było rzeczywistością kolonialną i koniecznością z a p e w n i e n i a nistracji. Choćby n a w e t w sferze prak­ odnosiła się do powyższych założeń uwarunkowane funkcjonowania admi­ chciała ona postępować t a k , by założenia te były zreali­ zowane, to n i e uznawała j e d n a k tego z a możliwe. Otóż z j a s n o nikała ciągane jasno było sformułowanych zasada na dominacji indywidualne ról i s t r u k t u r w Europejczyków czy zbiorowe warunkach kolonialnych n a d Afrykańczykami. stosunki pomiędzy T o zaś jedną a wy­ roz­ drugą �248 RECENZJE grupą. Zrównanie w p r a w a c h obu g r u p było p o w i e r z c h o w n e , gdyż dotyczyło j e d y n i e n i e l i c z n y c h Senegalczyków. T y l k o ludność r o d z i m a zamieszkała w e n k l a w a c h s k i c h uzyskała do stosunków prawa polityczne panujących w obywateli całej kolonii francuskich. Natomiast autorka formułuje w miej­ odniesieniu myśl następującą: „Zgodne z o c z e k i w a n i e m Francuzów było rządzić, n a t o m i a s t Senegalczyków — być rządzonymi". D o p i e r o w okresie współczesnym można obserwować zaczątki z m i a n y s y t u a c j i . Okres niepodległości S e n e g a l u sunków wzajemnych sunków pomiędzy otworzył pomiędzy pozostałym obiema w możliwość kształtowania grupami. Senegalu Widoczne francuskim się n o w y c h to j e s t personelem sto­ n a bazie sto­ pomocniczym i t e c h n i c z n y m a afrykańskimi p r a c o w n i k a m i a d m i n i s t r a c j i rządowej c z y też w s p ó l ­ nej p r a c y w s e k t o r z e p r y w a t n y m . B y ł a b y to próba p r a k t y c z n e g o s p r a w d z e n i a kolonialnej logue, francuskiej k o n c e p c j i cooperation lansowanego z kolei przez S t o s u n e k a u t o r k i do formuły c z y też j e j o d p o w i e d n i k a rodzimą ekipę kierowniczą — post- le dia­ Senegalu. współpracy j e s t s c e p t y c z n y . Z badań s w y c h ciąga ona w n i o s e k , iż formuła t a jest nieco w y i d e a l i z o w a n a . S t o s u n k i pełnej wy­ rów­ ności występują a k t u a l n i e j e d y n i e w m i e j s c a c h p r a c y , i c h więc podstawą n i e m u s i być chęć, a r a c z e j obowiązek. N a g r u n c i e p r y w a t n y m n a t o m i a s t F r a n c u z i stanowią w g r u n c i e r z e c z y zamkniętą grupę. C o więcej, j a k w y n i k a z badań, n i e akceptują trwałych stosunków międzyrasowych. K o b i e t y czyków n i e mają W sumie płynące mogą żadnych prywatnych więc pracę należy być uznać z a ciekawą skonfrontowane z w y n i k a m i badań r e l a c j i o d w r o t n e j , jach europejskich W f r a n c u s k i e mające kontaktów t e n sposób z wynikami mężów ze społecznością Afrykań­ białą. i pożyteczną. W n i o s k i badań t z n . p o s t a w ludności c z a r n e j żyjącej wzbogacą z niej n a i n n y c h obszarach czy one wiedzę w zakresie w kra­ aktualnych stosunków społecznych n a t l e stosunków r a s o w y c h w s k a l i ogólnej. Bogusław Zydok W a r t o nadmienić, iż p r a c e w t y m z a k r e s i e p r o w a d z o n e są m.in. w W i e l k i e j B r y t a n i i . W t y m s a m y m c z a s i e co i r e c e n z o w a n a p r a c a ukazało się n o w e w y d a n i e K e n e t h L i t t l e , Negroes in Britain, I n t e r n a t i o n a l L i b r a r y of Sociology a n d S o c i a l R e c o n s t r u c t i o n , L o n d o n 1972. A u t o r książki j e s t p r o f e s o r e m u n i w e r s y t e t u w E d y n ­ b u r g u . J e g o p r a c a ukazała się po. r a z p i e r w s z y w 1947 r. i w y w o ł a ł a ożywioną dyskusję. J e j i s t o t n y m w k ł a d e m w rozwój w i e d z y o społeczeństwie było to, iż podjęła o n a p r o b l e m w a r u n k ó w życia w dużym ośrodku m i e j s k i m napływowej społeczności, odrębnej r a s o w o i k u l t u r o w o . W n o w y m w y d a n i u a u t o r uwzględnił sugestie prof. R a y m o n d a F i r t h a . Książka składa się z dwóch części. P i e r w s z a (Trie coloured people of Cardiff) j e s t antropologiczną analizą społeczności powstałej pod k o n i e c I w o j n y światowej, osiadłej w sąsiedztwie doków C a r d i f f u i t a m też z a t r u d n i o n e j . W j e j skład w c h o d z i l i p r z e d e w s z y s t k i m M u r z y n i afrykańscy i z A f r y ­ k i Z a c h o d n i e j , A r a b o w i e i S o m a l i s i . Materiału do a n a l i z y b a d a w c z e j dostarczyły b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e w 1940 r. W drugiej części a u t o r o m a w i a h i s t o ­ r y c z n y i k u l t u r o w y k o n t e k s t stosunków r a s o w y c h w W i e l k i e j B r y t a n i i . P r z e d m o w ę do drugiego w y d a n i a napisał L e o n a r d B l o o m , który przeprowadził b a d a n i a również w C a r d i f f i e n a t e n s a m t e m a t w 30 l a t później. S w o j e w n i o s k i , j a k i wcześniejsze w n i o s k i Y. L i t t l e , r o z p a t r u j e on n a t l e a k t u a l n y c h stosunków r a s o w y c h w społe­ czeństwie b r y t y j s k i m . 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7caa0e0efa86793416834fb280b07c35.pdf 2ffcc394a1beeb6aaa383225144ff00d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:880 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.229-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R Е С Е N Z J „Etnografia Polska", t. X X I I Е z. 2 "JOURNAL O F T H E G Y P S Y L O R E SOCIETY" I "ETUDES TSIGANES" I ICH ROLA W BADANIACH NAD CYGANAMI W badaniach nad Cyganami szczególna rola przypada periodykom p o ś w i ę c o ­ nym Cyganom — ich kulturze, historii — i publikującym różnorodne materiały badawcze i wyniki dociekań naukowych. Koniec lat 60-tych i początek 70-tych przynosi dość widoczny rozwój piśmiennictwa poświęconego Cyganom. Powstaje wiele niekiedy krótkotrwałych pisemek w różnych krajach, głównie europejskich. Z ważniejszych w y m i e n i ć warto wydawane od 1965 r. w Hiszpanii pismo „ P o mezia", a od 1971 „Pueblo Gitane", w Portugalii od 1971 „Caravana", w Finlandii w latach 1969-1971 „Zirikli", w Szwecji w latach 1966-1969 „Zigenare", w Holandii od 1971 „Centraal", a od 1974 „Het Viel", w Szwajcarii od 1975 „Scharotl", w R F N „Flamenco" od 1969, a od 1975 Mitteilungen zur Zigeunerkunde", na Węgrzech od 1975 „Rom-Som", we Włoszech od 1964 „Lacio Drom" itd. N a j w i ę c e j jednak tego typu wydawnictw u k a z y w a ł o się we Francji i Wielkiej Brytanii. W latach 1966-1968 wydawano we Francji Romano Pral", od 1973 „Courrier du Comité National d'Entente des Gens du Voyage" towarzystwa misyjne i różne organizacje kościelne również mają kilka pism od 1967 Monde Gitan" od 1960 Vie et Lumiere" od 1963 L a Roulotte" i inne* najważniejsze Etudes T s i ganes", wydawane jest od 1955 г W Wielkiej Brytanii w latach 1969-1972 wyda^vano Romano Drom" od 1973 г Traveller Education"* najstarsze czasopismo "Journal of the Grypsy Lore Society" istnieje od 1888 г Spośród wymienionych cio Drom" • Mo de Gitan"- zwłaszcza dwa nierwsze iako naibardziei naukowa odegrały znaczną rolę w badaniach nad Cyganami I m też chciałbym poświęcić tutaj uwagę. Zupełnie szczególna, prekursorska rola w badaniach nad Cyganami przypada Gypsy Lore Society (GLS) i jej organowi "Journal of the Gypsy Lore Society" ( J G L S ) wydawanym w Edynburgu od momentu powstania G L S . W drugiej po­ łowie X I X w. ukazało się wiele publikacji poświęconych Cyganom — artykułów, pozycji książkowych, a Wielka Brytania w ilości tych publikacji przodowała. Tam zainteresowanie Cyganami i innymi wędrowcami wysp było najsilniejsze i naj­ ż y w s z y oddźwięk znajdowało w piśmiennictwie. Wszystkie pozostałe kraje w su­ mie nie poświęciły w tym czasie tyle uwagi Cyganom, co Brytyjczycy. Dlatego niemal oczywiste jest, że pierwsze systematycznie wydawane pismo w całości po­ święcone problemom z w i ą z a n y m z Cyganami ukazało się w ł a ś n i e tam. Fakt opu­ blikowania pierwszego zeszytu odnotowany został jeszcze w tym samym roku w jednym z naszych wydawnictw naukowych. Tak szybkie zasygnalizowanie tego faktu wynikało stąd że i w Polsce zainteresowanie Cyganami było w ó w c z a s dość żywe Do dzisiaj zresztą poza tą pierwszą wzmianką nie ukazała się w pol­ skiej literaturze żadna recenzja czy omówienie ani jednego z zeszytów J G L S A u ­ torem pierwszej i jedynej notatki zamieszczonej w t I I Wisły" (1888) był Izydor Kopernicki sam interesujący się Cyganami i prowadzący nad nimi badania �230 RECENZJE Nie sposób z racji skąpej ilości miejsca przeznaczonego na recenzje dokonać jakiegoś pełniejszego omówienia J G L S czy „Etudes Tsiganes", chciałbym w i ę c przynajmniej najogólniej poinformować o obu czasopismach. W historii istnienia J G L S były kilkakrotnie momenty przerwy, ale sama kon­ cepcja pisma i jego charakter pozostały nie zmienione. W latach 1888-1892 ukazały się 3 tomy, łącznie 16 zeszytów, zwane dzisiaj D a w n ą Serią (Old Series). W 1907 r. wznowiono wydawanie czasopisma i do 1915 w y s z ł o 9 t o m ó w (4 zeszyty w tomie) tzw. Nowej Serii (New Series). Pierwsza wojna ś w i a t o w a przerwała wydawanie J G L S , wznowiono je dopiero w 1922 r. i do 1973 r. ukazały się 52 tomy (po 4 zeszyty rocznie) — te 52 tomy zwane są Trzecią Serią (Third Series). 12 I 1974 r. zmarła Dora Esther Yates, kobieta, której życie od kilkudzie­ sięciu lat związane było z G L S . Działalność n a u k o w ą rozpoczęła w początkach tego wieku badaniami języka Cyganów walijskich, od 1900 aż do 1945 r. związana była z Uniwersytetem w Liverpool, w 1907 r. została członkiem G L S , w 1932 asysten­ tem sekretarza, a w 3 lata później sekretarzem, którą to funkcję sprawowała do samej śmierci, a więc przez 39 lat; od 1955 r. była także redaktorem J G L S . W ba­ daniach swoich zajmowała się przede wszystkim językiem oraz folklorem Cyga­ n ó w — głównie bajkami i legendami, była też chyba ich n a j w i ę k s z y m znawcą. W dorobku ma wprawdzie tylko dwie publikacje książkowe: A Book oj Gypsy Folk-Tales (1948) i autobiograficzną My Gypsy Days (1953), ale wielką ilość arty­ kułów i notatek zamieszczanych w J G L S . (Jako ciekawostkę można odnotować, że jej artykuł Cyganie w Wielkiej Brytanii ukazał się także po polsku w emigra­ cyjnym „Głosie Anglii", nr 26 [139]: 1947). Do końca życia czynnie działała, jej odejście zamknęło długi i ważny okres istnienia G L S , nic w i ę c dziwnego, że fakt ten zaważył na pracy towarzystwa. Dla towarzystwa b y ł to trudny okres, gdyż kilka miesięcy wcześniej zmarł długoletni członek Komitetu Redakcyjnego Bernard J . Gilliat-Smith, a w listopa­ dzie tego samego roku skarbnik Henry J . Francis, również od wielu lat piastujący tę funkcję. Dopiero rok później, w 1975 г., ukazał się 1 nr I tomu nowej, Czwartej Serii (Fourth Series), a w 1976 nr 2. W tym okresie ukonstytuowały się nowe w ł a ­ dze towarzystwa. Prezydentem pozostał nadal Walter Starkie, wiceprezydentami prof. Ralph Turner i Victor Weybright, sekretarzem C . A. Beresford-Webb, skarb­ nikiem A . Guest, redaktorem David H . Smith, bibliotekarzem Michael Perkin. I znów przez G L S przechodzi śmierć; dołączona do n r - u 2 luźna notka informuje, że zmarł nagle prezydent towarzystwa W. Starkie. Na przestrzeni niewiele ponad roku odeszło czworo ludzi, których nazwiska znaczą bardzo wiele dla rozwoju cyganologii w świecie. Oczywiście nie sposób omawiać w krótkiej notce szerzej treści poszczególnych numerów. Zwrócę u w a g ę jedynie na niektóre artykuły. Każdy zeszyt — zarówno Trzeciej, jak i Czwartej Serii — składa sięz kilku artykułów i zawiera dwa stałe działy: „Przegląd Literatury" oraz „Notatki i Zapytania". Na przestrzeni ostatnich kilku lat, od 1970 r. — do dawniejszych n u m e r ó w nie będę sięgał — w J G L S ukazało s i ę sporo interesujących artykułów. W tomie X L I X : 1970 nr 1-2 znajdujemy omówienie głośnej autobiograficznej książki S. G. Boswella, angielskiego Cygana, The Book of Boswell, dalej zaś The Diaries of George Borrow's Walking Tours (A. M. Frasera) i relację z telewizyjnej dyskusji z 4 V I 1969 na temat Cyganów — Kris Romani oraz interesujący, choć dyskusyjny artykuł On the assimilation of Gypsy population and speech in Cen­ tral Europe (autorem jest H . Arnold). W nr 3-4 z tego samego roku warto w y ­ mienić The Gypsies in Czechoslovakia E . Davidovej oraz W. J . Sanarowa The Si­ berian Gypsies — z ważną częścią historyczną i bibliografią. Tom L : 1971 nr 1-2 zawiera m. in. A. Duirchovej Glimpses of the Rom: excursions in Slovakia i J . P. �RECENZJE JĚ? . 231 . . \Liégeois Tfte C a w - D w I I e r s of Andalusia. W nr 3-4 tegoż tomu najistotniejsza ehýba jest relacja ze ś w i a t o w e g o kongresu poświęconego Cyganom — The World Romani Congress, jaki odbył się w kwietniu 1971 r. w Paryżu. Poprzedni • Firth World Romani Congress — miał miejsce w 1935 r. w Bukareszcie. K o n ­ gres paryski obradował w kilku komisjach: języka, zbrodni wojennych, kultury, . problemów socjalnych, oświaty. W dalszej części tego numeru G. E . Polster w ar­ tykule The Gypsies of Sunnitou (South Chicago) prezentuje ogólne informacje na temat życia i z w y c z a j ó w Cyganów zamieszkujących w Bunniton. Tom L I : 1972 nr 1-2 zawiera z bardziej interesujących A. M. Frasera i F . de Vaux de Foletiera The Gypsy Healer and the King of Scots i najciekawszy chyba Marko and Moso W. Cohna, będący analizą bajek C y g a n ó w z Kanady. W nr 3-4 tegoż tomu n a j ­ ważniejszą część stanowi sprawozdanie ze spotkania komisji społecznej i zbrodni wojennych działającej w ramach paryskiego kongresu. Znaczną częsc nr 1-2 (t. L I I : 1973) wypełnia artykuł G. Hugha Gypsy Caravans przedrukowany z nr 4 tomu X I X : 1940 J G L S . Cygańskie wozy mieszkalne w żadnym kraju me w y s t ę p o w a ł y w takiej różnorodności typów, rozwiązań konstrukcyjnych i zdobniczych jak w Wielkiej Brytami. Artykuł zawiera typologię tych w o z ó w ich opisy wraz z fo­ tografiami. Współcześnie prawie zupełnie nawet w Wielkiej Brytana — wozy zostały wyparte przez standardowe, pozbawione prawie indywidualności przy­ czepy kampingowe. Warto więc było przypomnieć ten w a ż n y element tradycji cy­ gańskiej, wozy konne. Równie interesujący jest artykuł następny tego zeszytu, Gypsy boy on the Western Front, autorem którego jest S. G. Boswell. Są to wspomnienia autora z okresu I wojny światowej i pobytu w brytyjskim korpusie weterynaryjnym. Nr 3-4 tego samego tomu zawiera wsrod kilku drobnych tekstów jeden dłuższy An Analysis of the life style of the travelling people in Ireland, autorstwa E . В. О Toole. Nad całością zeszytu wagą ciążą jednak dwa artykułynekrologi poświęcone życiu i działalności D.^ E . Yates i B . J . Gilliat-Smitha 1 nr I tomu Czwartej Sera jest wyraźną kontynuacją — zarówno układem, jak i treścią — poprzedniej serii. Zawarte są w mm następujące artykuły: Gypsy Justice in America D. Nemetha omawiający system w e w n ę t r z n e j cygańskiej pra­ worządności, instytucję fcnsu i zwyczaj divano, rolę w e w n ę t r z n e j organizacji spo­ łecznej, tzw. vitsy, oraz nowych form organizacji o charakterze ekonomicznym, tzw. kumpanii Gypsy Ше m Shropshire — as it was and as it is to wspom­ nienia J . Locke a, z pochodzenia Cygana. W tym samym numerze zawarta jest rozprawa J . A. Haslera, be Romano des Romamchles d Ameriąue du Sud na te¬ mat języka Cyganów; autor opiera się na materiale zebranym głownie u Cyga­ nów z Kolumbu, D. K e n n c k a Calo Borrowings by an English Romany family (calo to dialekt czy raczej żargon u ż y w a n y przez częsc Cyganów P ó ł w y s p u Ibe­ ryjskiego i Ameryki Płd.). Zeszyt kończy się nekrologiem poświęconym działal­ ności H . J . Francisa. Nr 2 tej serii otwierają dwa artykuły na temat folkloru cygańskiego D. M. Andersena Finnish folk-accounts for the origins of the Gypsies i J . Vekerdiego The Gypsy's Role in the preservation of non-Gypsy folklore, będą­ cy analizą cygańskich ballad i omówieniem śpiewanego folkloru Cyganów na W ę ­ grzech. The Quinquis: Spain's last nomads К. Bonilla porusza problem jednej z mniejszości etnicznych Hiszpanii o niezbyt znanym rodowodzie, analogicznych do Tinkersów i również stanowiących grupę społecznie izolowaną. Znaczną część zeszytu zajmuje The Kalderasha of Montreuil A. Massie'a — jest to analiza języka (głównie słownictwa) jednej z grup Cyganów mieszkających w Paryżu (paryskich Kełderaszów) i porównanie z językiem Kełderaszów amerykańskich. G. Puxon w artykule Roma in Macedonia informuje ogólnie o Cyganach z Macedonii, a z w ł a ­ szcza z Topana (dzielnica Skoplja) oraz działalności Towarzystwa Kulturalnego Phralipe. �232 RECENZJE Przez długi czas J G L S było jedynym czasopismem specjalistycznym p o ś w i ę ­ conym Cyganom, czynione w różnych krajach europejskich próby wydawania in­ nych periodyków zwykle szybko się kończyły. Dopiero rok 1955 stał się kolejną ważną datą w badaniach nad Cyganami, zaczęły się w ó w c z a s u k a z y w a ć wycho­ dzące do dziś. „Études Tsiganes" (ET) organ L'Association des Études Tsiganes (AET) z siedzibą w Paryżu. Czasopismo to pomyślane jest jako kwartalnik o cha­ rakterze naukowym, obejmuje szeroki zakres tematyczny i prowadzi stałe działy: kronikę działalności A E T i E T oraz C N I N (Comité National d'Action et ď l n f o r m a tion sociále pour les „Gens du Voyage" et les Personnes d'origine Nómade) — organizacji, z którą czasopismo współpracuje, informacje o nowościach z litera­ tury cyganologicznej (m. in. regularnie omawiana jest tu treść kolejnych nume­ r ó w J G L S , „Lacio Drom", „Pomezia" itd.), o nagraniach płytowych muzyki cy­ gańskiej, a także rubrykę informacji różnych — krajowych i zagranicznych gdzie rejestrowane są artykuły prasowe, audycje radiowe i telewizyjne, filmy, wystawy fotograficzne, sympozja i kongresy dotyczące problematyki cygańskiej. Od nr-u 3 : 1976 wprowadzono zmiany w układzie pisma podkreślające jego charakter. Obec­ nie E T posiada w i ę c działy: językoznawstwo, historia, socjologia, wypełniające / o k o ł o połowy każdego numeru — pozostała część nie uległa zmianie, jest kontynu­ acją stałych działów informacyjnych. Dyrektorem wydawnictwa i prezydentem towarzystwa jest Alain Guillernou (od końca 1975 г.), poprzednio funkcję tę spra­ w o w a ł przez szereg lat L . Péré-Lahaille-Darré. Sekretarzem generalnym jest Henriettę David, osoba od dawna i bardzo silnie związana z działalnością A E T , jak i z redagowaniem zeszytów E T . H . David kieruje także akcją gromadzenia płytoteki towarzystwa, jest autorką artykułów, wielu recenzji i notatek zamiesz­ czanych w E T . Jak jeszcze do niedawna D. E . Yates dla G L S , jak obecnie Mirella Karpati dla „Lacio Drom" i Centro Studi Zingari, tak dla E T osobą uniwersalną, organizatorem i autorem jest H. David. E T także (jak J G L S ) nie doczekało się do tej pory omówienia w naszej lite­ raturze. Skąpość miejscowa powoduje, że nie jest możliwe poświęcenie tutaj uwagi działalności towarzystwa, nawet pełniejsze o m ó w i e n i e zawartości poszcze­ gólnych zeszytów jest niemożliwe; z konieczności pozostaje ograniczyć się do krót­ kiej informacji, wymienione zostaną jedynie ważniejsze czy bardziej interesu­ jące artykuły z poszczególnych roczników (poczynając od roku 1970). Nr 1 :1970 zawiera dość szerokie opracowanie języka francuskich Cyganów Manuš oraz, co jest istotną częścią zeszytu, indeks treści n u m e r ó w wydanych od początku istnienia E T , tj. od 1955 do 1969 r. W tym samym roku w nr 4 zamiesz­ czony jest bardzo interesujący artykuł M.-P. Dolégo Symbolique de la mort en milieu tsigane; artykuł opracowany na podstawie badań Cyganów alzackich za­ wiera opis rytuałów związanych ze śmiercią, egzystencją pośmiertną, analizę le­ gend, symboliki i kultu śmierci. Nr 1 : 1971 w znacznej części poświęcony jest szkolnictwu i problemowi oświaty dla Cyganów, publikuje wypowiedzi z różnych zjazdów i specjalistycznych spotkań. W nr 4 tegoż roku zwraca u w a g ę artykuł autorstwa P. Join-Lamberta na temat dyskryminacji rasowej Cyganów, poczyna­ jąc od monentu ich pojawienia się w Europie {Discrimanations raciales et tsiga­ nes); rozważania nad dyskryminacją Cyganów w X V - X I X w. stanowią tylko hi­ storyczny w s t ę p do omówienia stosunku do Cyganów w okresie I I wojny świato­ wej i w czasach powojennych, a także dyskryminacyjnych postaw wobec Cyga­ n ó w we Francji roku 1971, wyrażonych zarówno w zarządzeniach państwowych i polityce socjalnej, jak i w stosunku ludzi określanym negatywnym stereotypem w myśleniu o Cyganach. Nr 2-3 : 1972 zawiera analizę systemu pokrewieństwa i zasad zawierania małżeństw u Cyganów północnoamerykańskich i społecznych konsekwencji „ceny małżeństwa", autorem artykułu (Marriage chez les Rom Nord- �RECENZJE i I 1 I I i I 233 X ? -Americains) jest W. Cohn. W nr 4 tegoż roku najważniejszą część stanowi zbiór ^ - ' - d o k u m e n t ó w i a k t ó w p a ń s t w o w y c h odnoszących się do ludzi wędrujących i żyjąeych w przyczepach kempingowych oraz grup izolowanych społecznie, a Cyganie niejednokrotnie na takim właśnie statusie egzystują; dołączone są komentarze ' ~* i wypowiedzi uczonych. Nr 3 :1973 zawiera obszerny historyczny artykuł F . de ' Vaux de Foletiera na temat w ę d r ó w e k Cyganów we Francji w X I X w. (Voyages et migrations des Tsiganes en France, au XIXe siecle) oraz rozważania J . - P . L i é • geois nad instytucją krisu (La Kris), z odwołaniem się do pisarza pochodzenia cy­ gańskiego M. M a x i m o í f a i J . Yoorsa, który sam nie będąc Cyganem przez wiele lat żył wśród nich, oraz do innych opracowań naukowych. W nr 4 tego samego roku znaczną część zeszytu obejmuje relacja z badań S. P. Ruhela wśród noma­ dów Gaduliya Lohar w Indiach — domniemanych przodków Cyganów, oraz infor­ macja na temat badań nad Cyganami w Indiach prowadzonych przez specjalistycz­ ny Indian Institute of Romani Studies w Chandigarh. W nr 1 :1974 najciekawszą część stanowi praca M. Degrenge'a, który przeprowadził analizę haseł, takich jak Bohémiens, Gitan, Tsigane, w wydawnictwach słownikowo-encyklopedycznych; ana­ liza prowadzona była pod kątem stereotypów zawartych w tych hasłach (Stereoty­ pes et dictionaires). W nr 2-3 :1974 J . - P . Liégeois w artykule Le regne de 1'utopie rozważa problem tzw. królów cygańskich, tworzenia różnych ogólnoświatowych .towarzystw cygańskich jako wyrazu pewnych prób prestiżowego awansowania Cyganów — koniecznych niejako postępowań wynikających z ich statusu. N a j w a ż ­ niejszymi artykułami nr 2-3 : 1975 są Le folklore vocal des Tsiganes contemporains — rozważania nad folklorem muzycznym Cyganów Czechosłowacji (autorstwa E . Davidovej i J . Gelnara) i Węgier (J. Vekerdiego i L . Szegó). Część numeru 4 tegoż roku poświęcona jest opiece nad dziećmi i szkolnictwu dzieci cygańskich w niektórych krajach europejskich i w Ameryce Północnej; w tym samym zeszy­ cie znajduje się krótki artykuł A. Bartosza Les Tsiganes dans les Carpates polo­ naises. Nr 3:1976 ukazał się w zmienionym już układzie w e w n ę t r z n y m . Otwiera go (w dziale językoznawstwa) artykuł pochodzącego z Indii lingwisty A. Rao Histoire d'un mulo; Rao studiował w Strasburgu w Instytucie Etnologii i prowadził bada­ nia nad leksyką języka Cyganów francuskich (alzackich Sinti) — artykuł składa się z tekstów w dialekcie cygańskim, tłumaczenia ich na język francuski i komen­ tarza. W. J . Sanarow (dział historii) w artykule Contribution á l'histoire des Tsi­ ganes en URSS przytacza i analizuje odezwę Związku Cyganów do wszystkich Cyganów Z S R R z lat bezpośrednio po rewolucji październikowej w związku z nowymi warunkami politycznymi i postulowaną koniecznością zmiany sposobu życia i włączenia się w ogólny ruch proletariacki. W tym samym dziale znajduje się też. F . de Vaux de Foletiera George Sand et les Bohémiens. Ważną pozycję tego samego zeszytu stanowi projekt D. Passerata dotyczący organizacji szkolnictwa i nauczania dla C y g a n ó w (A! propos de Vobligation scolaire des Tsiganes, za­ mieszczony w dziale socjologii). Nr 4 :1976 rozpoczyna artykuł o pieśniach śpiewa­ nych przez Katię Marcinkiewicz, Cygankę z Litwy, jego autorem jest L . Manuš, Cygan z Rygi pisujący niekiedy w E T . Y . Omori publikuje w dziale historii arty­ kuł Conception de 1'espace de vie chez les Tsiganes — autor dokonuje etnologicznej analizy sposobu życia, zasad nomadyzowania i wynikającego stąd stosunku do przestrzeni Cyganów z grupy Manuš. К. Huttunen zamyka część artykułową Dinamiques^ des groupes culturéis rom en Finlande, gdzie omawia takie przedsię­ wzięcia, jak prace nad słownikiem Cyganów fińskich, utworzenie teatru cygań­ skiego w Helsinkach, działalność folklorystyczną itd. Nr 1-2 : 1977 zawiera w dzia­ le lingwistyki opracowanie pieśni węgierskich Cyganów Cerhari zebranych przez G. Mészárosa, w części historycznej zawarty jest artykuł J . Bertha L'integration �234 RECENZJE des Tsiganes en Austriche, ce qui a été fait dans la commune d'Unterwart, roz­ ważania dotyczą zarówno okresu przedwojennego, jak i czasów współczesnych. W dziale socjologii zamieszczone są dwa artykuły J . Vekerdiego L'idée de Di chez les Tsiganes Vlax, bardzo interesująca próba zanalizowania idei Boga i jej opozycyjnych przeciwieństw (diabła) w oparciu o materiał etnologiczny, analizę lin­ gwistyczną, analizę zakresu poszczególnych pojęć, z próbą odwołania się do Indii i szukania tam wyjaśnienia cygańskich wyobrażeń Boga. H . David i J . Charlemag­ ne omawiają rolę towarzystw pomocy i opieki nad Cyganami (Role des association dans la diffusion des informations de masse par les semaines culturelles tsiganes). cu E T nie mają tak długiej historii jak J G L S , ale oba biuletyny i wydające je towarzystwa położyły ogromne zasługi dla rozwoju wiedzy o Cyganach, badań nad nimi i dla prób walczenia o poprawę sytuacji Cyganów, zachowanie ich kultury i tradycji. Lech Mróz L A C I O DROM, 1974, nr 5-7; 1975 nr 1-6; 1976 nr 1-3 „Lacio Drom", organ włoskiego Centro Studii Zingari, wychodzi w Rzymie j a ­ ko dwumiesięcznik od 1964 r. Przeciętna objętość każdego numeru 50-60 stron. Numery nie posiadają stałego układu treści. Na podstawie przestudiowanych wy­ żej wymienionych roczników czasopisma można sobie wyrobić pogląd na proble­ matykę, charakter i poziom publikowanych tam prac. Przeważającą część za­ mieszczanego materiału stanowią artykuły o charakterze informacyjnym i sprawoz­ dawczym. S ą to więc informacje dotyczące bieżących w y d a r z e ń zachodzących we włoskiej społeczności cygańskiej, informacje o aktualnie ukazujących się zarządze­ niach, przepisach i okólnikach dotyczących C y g a n ó w we Włoszech, a także i n ­ nych, nie dotyczących bezpośrednio Cyganów, ale mogących mieć dla nich pewne znaczenie. Sporą część każdego zeszytu zajmują sprawozdania (czasami jest to peł­ na treść zapisu magnetofonowego) z konferencji, zjazdów, zebrań i sesji nauko­ wych, stowarzyszeń i organizacji cygańskich, a także innych, zajmujących s i ę C y ­ ganami. Bardzo skrupulatnie prowadzony jest dział recenzji. Redakcja stara się prezentować na bieżąco najważniejsze materiały cyganologiczne publikowane na świecie S ą to zarówno recenzje z książek czasopism specjalistycznych w y n i k ó w badań nad Cyganami jak też publikacji dotyczących C y g a n ó w zamieszczanych w prasie niespecjalistycznej. Dotyczy to zarówno opracowań naukowych jak i pu­ blicystycznych i beletrystycznych Najważniejszy materiał cyeanolo§iczny przyno­ szą zamieszczane w każdym prawie numerze artykuły problemowe o charakterze naukowym popularnonaukowym i publicystycznym a także prace o charakterze folklnrvstvóznvrn _ baśnie lesendy itp oraz literackim jak nowele opowiada nia w i e r ^ P Matertalv folk'lorvstvczne i literackie 7 Я т ' р < 3 7 Р 7 Я П Р Ч Я \Tí7 lP7vkll CV gańskim wraz z ich tłumaczeniami na język włoski Mówiąc najogólniej podstawowym problemem, o który zahacza w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu problematyka niemal każdego artykułu, jest trudna sytu­ acja społeczności cygańskiej we Włoszech i innych krajach. Dotyczy to zarówno artykułów o charakterze publicystycznym, jak i mniej licznych materiałów nauko­ wych. Poziom tych ostatnich jest bardzo różny. Mało jest a r t y k u ł ó w dobrze udo­ kumentowanych, zaopatrzonych we w ł a ś c i w ą aparaturę naukową i nie budzących wątpliwości. Recenzję rozpoczynam od nr 7 z 1974 г., gdyż zawiera on spis treści rocz- �235 RECENZJE ników za lata 1964-1974, który oprócz materiałów o charakterze antropologicz­ nym ł socjologicznym podaje następujące grupy tematyczne: Działalność społecz­ na; Zjazdy i zebrania naukowe; Higiena i zdrowie; Ankiety; Wywiady, Ustawy, dekrety, okólniki, propozycje; Językoznawstwo; Literatura, poezja, sztuka; Nekro­ logi; Opera Nomadi; Kościół i Cyganie; Pedagogika, dydaktyka, szkoła; Pielgrzym­ ki; Psychologia; Położenia Cyganów za granicą; Historia; Zagłada Cyganów; Wy­ gnania; Cyganie w literaturze. Szczególną u w a g ę zwraca kilka artykułów, z k t ó ­ rych treścią warto zapoznać polskiego czytelnika. W artykule Gli Zingari di Reggio Calabria: situazione cultúrale e lingüistica (Cyganie z Reggio Kalabria: sytuacja kulturowa i językowa) Giulio Soravia przed­ stawia wyniki badań językoznawczych prowadzonych latem 1972 r. w małej spo­ łeczności cygańskiej na południu W ł o c h . Centro Studi Zingari wybrało tę grupę jako przedmiot szerokich, interdyscyplinarnych badań, których tematem g ł ó w n y m jest: „Cyganie jako mniejszość etniczno-językowa zagrożona przez kulturę domi­ nującą. Badana grupa cygańska mieszka w starych koszarach. Tylko nieliczni z nich pracują. Dawna forma aktywności zarobkowej — hodowla koni i osłów — zupełnie zanikła. O Cyganach tych mówiono, że posługują się wyłącznie dialektem kalabryjskim — w trakcie badań okazało się, że język cygański jest tu jeszcze w użyciu. Autor stwierdził, że grupa posługuje się językiem cygańskim, jeżeli tylko nie ma w pobliżu nie-Cyganów, ale nie znają go już dzieci, szczególnie te, które chodzą do szkoły. Kilkoro dzieci zazdrościło autorowi, ponieważ po kilku dniach m ó w i ł po cygańsku lepiej od nich. 1 W czterech kolejnych numerach rocznika z 1975 r. zamieszczono fragmenty pracy magisterskiej Marii del Carmen Foronda na temat przeobrażeń moralności w grupie n o m a d ó w Sintów, La transformazione del costume morale nel nomadismo sinto opartej na literaturze oraz obserwacjach poczynionych przez autorkę pod­ czas kilkuletniej pracy społecznej wśród Cyganów żyjących na peryferiach Rzymu. Pierwsza część pracy nosi tytuł Sintowie i zawiera historię tej grupy . C y ­ ganie w ł o s c y dzielą się na dwie zasadnicze grupy: Sintów i Romów. Cyganie Rom przebywający obecnie we Włoszech południowych przybyli do Włoch pod koniec ubiegłego stulecia z terenów Serbii, Mołdawii- i Wołoszczyzny. W skład grupy Sintów wchodzą Cyganie słoweńscy zamieszkujący od wielu pokoleń pogranicze Włoch i Jugosławii oraz Cyganie włoscy przebywający we Włoszech północnych i centralnych od kilku w i e k ó w . Sintowie przybyli do Włoch z Węgier, gdzie po­ jawili się pod koniec X I I I w. Pierwsze zarządzenie skierowane przeciw Cyganom ukazało się we Włoszech w 1535 r. na terenie P a ń s t w a Papieskiego. Zabroniono w nim pod groźbą kary pie­ niężnej zatrzymywanie się w jednym miejscu na dłużej niż trzy dni. Podobne oraz nakazujące całkowite opuszczenie danego terytorium zarządzenia ukazują się niedługo potem w Piemoncie, Lombardii, Mediolanie, Bolonii i innych miejsco­ wościach Włoch. K a r y za nieprzestrzeganie ich są coraz sroższe, do kary śmierci włącznie. Autorka wymienia dalej zarządzenia o podobnym charakterze wydane przez Kościół. Dopiero w X I X w. Cyganie mogli swobodnie poruszać się po kraju. Następnie autorka omawia prześladowania Cyganów w okresie I I wojny ś w i a t o w e j . 2 Dalszy ciąg pracy stanowi artykuł noszący tytuł Sintowie-nomadzi we Wło­ szech 8. Autorka nawiązała ścisłe kontakty z 500 Cyganami z włoskiej grupy Sin­ tów, których zajęciem podstawowym jest karuzelnictwo (posiadają karuzele, z k t ó ­ rymi jeżdżą po kraju) oraz z 250 Cyganami ze słoweńskiej grupy S i n t ó w trud- 1 2 3 „Lacio Drom", nr 5-6: 1974, s. 19-20. „LD", nr 4: 1975, s. 22-37. „LD", nr 5: 1975, s. 2-18. �236 RECENZJE niących się handlem końmi, u ż y w a n y m i samochodami oraz zbieraniem i sprze­ dażą złomu, makulatury i szmat. Zwyczaje S i n t ó w słoweńskich i włoskich są bardzo podobne, różniąc się znacznie od z w y c z a j ó w Romów, szczególnie w zakresie z w y c z a j ó w weselnych i po­ grzebowych. Natomiast Sintom i Romom wspólne jest poczucie sprawiedliwości, wierność, szacunek dla życia ludzkiego oraz pamięć o zmarłych. Na podstawie swoich badań autorka ustaliła zasady, którymi Sintowie kierują się w życiu. Hie­ rarchia ich jest następująca: 1. Dbam o siebie i swoje utrzymanie; 2. P o ś w i ę c a m się dla rodziny, ale w zamian za to wymagam, żeby mi byli pomocni; 3. To co mi pozostaje po zaspokojeniu potrzeb moich i mojej rodziny, daję innym z mojej grupy Sintów; 4. Utrzymuję dobre stosunki z innymi nomadami będącymi w po­ bliżu, ale stosunki te muszą być zawsze uzależnione od interesów mojej własnej grupy; 5. Moim obowiązkiem jest wierność, szczerość i gościnność wobec wszy­ stkich, którzy są mi przyjaźni; 6. Wobec gadźów (nie-Cyganów) moje postępowanie będzie uwarunkowane potrzebami i korzyściami, które będę mógł wyciągnąć. Gadźo traktował mnie zawsze jako nieprzyjaciela i dopóki nie okaże się inny, będę musiał nie ufać mu i jego też traktować jako nieprzyjaciela; 7. Można wy­ korzystywać, okradać, oszukiwać itp. nieprzyjaciela za zło, które wyrządza, a także dlatego, że jesteśmy biedni i potrzebujemy pieniędzy. Ale życie człowieka, nawet jeśli jest to nieprzyjaciel, jest zawsze święte, dlatego jeśli zobaczę gadźa — zna­ nego mi albo nie — w śmiertelnym niebezpieczeństwie m u s z ę mu pomóc, nawet gdybym miał narazić się na poważne niebezpieczeństwo. Dla stanowiska Cyganów w stosunku do gadźów autorka znajduje usprawie­ dliwienie opisując współczesną sytuację Cyganów we Włoszech. Mimo formalnego zrównania w prawach Cyganie napotykają ciągle na szykany ze strony władz i nienawiść gadźów. Sytuację ich pogarszają coraz większe trudności w znale­ zieniu odpowiedniego źródła zarobków. Tradycyjny zawód karuzelnika jest teraz mniej opłacalny, handel końmi wobec znikomego zapotrzebowania na konie nie może b y ć źródłem utrzymania, wobec czego dawni koniarze zmuszeni są zająć się zbieraniem i sprzedażą szmat, makulatury i złomu. Niektórzy pośredniczą w sprzedaży samochodów, zajmują się drobnymi naprawami i ich myciem. Jak wynika z sondażu przeprowadzonego przez autorkę, wielu młodych Cyganów chęt­ nie wyuczyłoby się zawodu mechanika. Na przeszkodzie stoi jednak brak nawet podstawowego wykształcenia. Przeciętnie Cyganie kończą naukę na trzeciej kla­ sie szkoły podstawowej. Tak więc tradycyjne sposoby zarobkowania zanikają albo stają się nieopłacalne, a możliwości zdobycia nowego popłatnego zawodu praktycz­ nie nie ma. K ł a m s t w a i wyłudzanie są wg autorki bronią Cyganów w sytuacji szykano­ wania ich, braku akceptacji i prześladowania ze strony społeczeństwa gadźów Jest to ich jedyna forma obrony. Autorka podkreśla, że Cyganie nigdy nie chwy­ tali za broń, nie używali przemocy w obronie w ł a s n y c h interesów — wynika to z ich szacunku dla życia własnego i cudzego. Należy też pamiętać — dodaje au­ torka — że w wielu wypadkach kłamstwa Cyganów są jedyną odpowiedzią na k ł a m s t w a gadźów, a nieuczciwość w interesach spotyka się zarówno u Cyganów, jak i u gadźów. Pisząc o kradzieży i rabunku w mentalności S i n t ó w autorka cytuje, jako cha­ rakterystyczną wypowiedź starej Cyganki: „Ja bym nigdy nie poszła kraść, za barsdo się Boga boję. Chodzę tylko po prośbie i jeśli daleko na polu zobaczę kurę. to biorę ją, żeby zjeść... J a biedna nie mam nic". Kradzież dla zaspokojenia pod­ stawowych potrzeb nie jest kradzieżą i nie jest grzechem, gdyż „w przypadku konieczności wszystko jest wspólne". Zabranie żywności lub innego towaru ze �Recenzje 237 sklepu nie jest nigdy uznawane przez Sintów za kradzież, jeśli tylko nie było pieniędzy na ich kupno, a były niezbędnie potrzebne. Kolejna część pracy jest zatytułowana Stosunki rodzinne i religijne Sintów К Autorka stwierdza, że tradycyjna forma rodziny, w której jedynym autorytetem był ojciec, a żona i dzieci wypełniały tylko jego polecenia, ulega powolnym zmia­ nom. Szczególnie młodzi chłopcy próbują uniezależnić się od władzy rodzicielskiej. Dla młodych kobiet nie jest to jeszcze zupełnie możliwe: w dalszym ciągu pozycja kobiety w rodzinie oparta jest na wzorach kultur wschodnich. Kobiety Sintów nie umieją pisać i czytać, nie posiadają własnych dokumentów, nie uczestniczą w roz­ rywkach razem ze swoimi mężami itd. Obserwuje się powolne zmiany np. cza­ sami są zabierane do kina. Dzieci, szczególnie te najmłodsze otaczane są czułą opieką, a rodzice starają się spełniać ich wszystkie zachcianki. Motywacja takiego stosunku jest następująca: kiedy dorosną, będą miały trudne życie, jak wszyscy Cyganie; szczęśliwe dzieciństwo, w którym niczego nie brakuje, ma być rekompen­ satą przyszłej niedoli. Ludzie starzy otoczeni są szacunkiem i staranną opieką. Żadnemu z Sintów nie przyszłoby do głowy oddać rodziców czy dziadków do do­ mu starców Sintowie włoscy zawierają małżeństwo między 14 a 18 rokiem życia. Prakty­ kowany jest stary zwyczaj ucieczki młodych na kilka dni. Jeżeli po ich powro­ cie rodzice wyrażą zgodę na małżeństwo —- a wypadki przeciwne należą do rzadkości — w ó w c z a s jest to jednoznaczne z zawarciem małżeństwa. Śluby kościel­ ne i cywilne zawierane są stosunkowo rzadko. W 100 osobowej grupie S i n t ó w słoweńskich w 1974 r. 9 m a ł ż e ń s t w miało ślub cywilny i kościelny, 11 ślub za­ warty tylko wg obrządku cygańskiego. Jedno małżeństwo nie zostało przez grupę uznane. Powodem zawarcia ślubu kościelnego i cywilnego było: w 6 przypadkach uzyskanie pomocy od państwa, w jednym zwolnienie od służby wojskowej. W 100-osobowej grupie S i n t ó w włoskich w 1974 r. 6 małżeństw miało ślub cywilny i kościelny 15 ślub zawarty tylko wg obrządku cygańskiego. Przyczyną zawarcia ślubu cywilno-kościelnego było w 4 wypadkach zwolnienie od służby wojskowej. Najczęściej m a ł ż e ń s t w a zawierane są w obrębie grupy — stąd często między bliskimi kuzynami. W badanych grupach zdarzyło się kilka m a ł ż e ń s t w Sintów włoskich z Sintami słoweńskimi, z Cyganami Korokana (muzułmanami) oraz z gadźami. Nie było natomiast małżeństwa z Cyganami Rom. Małżeństwo może zostać anulowane w przypadku bezpłodności. Cudzołóstwo karane dawniej śmier­ cią nie jest dziś surowo osądzane. Rozwody, wg opinii jednej z Cyganek, stały się modne. Autorka próbuje wyjaśnić, skąd wziął się zwyczaj ucieczki młodych, nie istnie­ jący np. u bardziej tradycyjnych Cyganów Rom. Jego początków upatruje w de­ krecie Tametsi wydanym podczas Soboru Trydenckiego, wg którego do zawarcia małżeństwa niezbędne były odpowiednie dokumenty, zapowiedzi, ś w i a d k o w i e itd. Cyganie nie byli w stanie podołać tym wymogom, natomiast pojawienie się u k s i ę ­ dza dwojga młodych, którzy uciekli razem, stawiało kościół w konieczności zalega­ lizowania związku przed Bogiem. Duży fragment poświęca autorka rozważaniom, czy w świetle prawa kościelne­ go małżeństwo zawarte tylko wg obrządku cygańskiego powinno być uznane przez kościół. Ostatnia część pracy zatytułowana jest Praktyki religijne u Sintów*. Wszyscy Sintowie są katolikami. Religijność ich przejawia się głównie w częstym udziale w pielgrzymkach, szczególnie do sanktuariów Maryjnych. Prawie wszyscy Cyga-. * „LD", nr 6: 1975, s. 2-21. „LD", nr 1: 1976, s. 10-19. 5 �238 ¡i jji |! i i nie z grupy S i n t ó w są ochrzczeni. Rzadko natomiast przystępują do innych sakram e n t ó w (por. fragment o ślubach). Do komunii przystępują niemal wyłącznie dzieci i osoby starsze. Brak uczestnictwa dorosłych w sakramentach i mszach bierze się wg autorki z poczucia, że ponieważ żyją nieustannie w grzechu, pójście do kościoła lub przyjęcie komunii byłoby obrazą Boga. W ostatnich latach coraz więcej Sintów nie chrzci dzieci. Powody są dwa: większe wymagania kościoła wobec rodziców chrzestnych oraz przekonanie, że chrzest nie jest sakramentem niezb ę d n y m do zbawienia wiecznego. U młodego pokolenia — na skutek kontaktów z młodzieżą niecygańską daje się zauważyć krytyczny stosunek do spraw re¬ : i ! ' i I I I }| I I ! I ligii. Wspólna grupom Sintów i R o m ó w jest cześć dla zmarłych. Cyganie Rom, zarówno katolicy, jak i muzułmanie, zbierają się po pogrzebach na stypie, która trwa dopóki starcza pieniędzy na zakup jedzenia i picia. Sintowie wyrażają się o tym z dezaprobatą. Stary zwyczaj Sintów — dotąd praktykowany — nakazuje spalenie wozu, w którym mieszkał zmarły, razem z wszystkimi rzeczami należącymi do niego i mieszkańców wozu. Po spaleniu cała grupa przenosi się na nowe miejsce. Od niedawna zdarza się, że w ó z zamiast spalenia zostaje sprzedany. W tym samym roczniku (1975) znajduje się niewielki, lecz ciekawy artykuł Aparny Rao Esempi di atti e di personaggi privilegian fra i Sinti (Przykłady uprzywilejowanych działań i osób u Sintów)*. Autorka prowadziła przez dwa lata badania wśród nadreńskich Sintów. W artykule zajmuje się niektórymi aspektami praktyk kultowych i innych o charakterze transcendentnym oraz problemem auto­ rytetów. Współczesne idee religijne S i n t ó w nadreńskich są połączeniem ich pry­ mitywnych wierzeń z jednej strony oraz Islamu, chrześcijaństwa, praktyk i obyczaj ó w Europy przedchrześcijańskiej z drugiej strony. Autorka omawia uczestnictwo 1 \ I 1 IS ij 1| •jj ił ś! \\ si l' ; },, Г i , j j1i ]('• ; I RECENZJE • Sintów w praktykach kościelnych, ich stosunek do księdza jako przedstawiciela kościoła i religii, uczestnictwo w pielgrzymkach. Oprócz księży autorytetem cieszą się też jasnowidze i interpretatorzy snów. Grattan Puxon w artykule Rom in Macedonia (Romowie w Macedonii)-' omawia działalność cygańskiego towarzystwa kulturalnego Phralipe. Pierwszą oznaką aktywności towarzystwa było utworzenie w 1950 r. zespołu artystycznego, który partycypował w wielu festiwalach krajowych i międzynarodowych. W 1971 r. pow­ stał teatr, „Teatar Roma". Jednym z najpoważniejszych problemów Cyganów j u gosłowiańskich są dążenia do uznania ich za naród (a nie jak dotychczas za grupę etniczną). Pozwoliłoby to m. in. wprowadzić język cygański do szkół w n a j w i ę k ­ szych skupiskach ludności cygańskiej. Autor podaje, że Cyganów R o m ó w jest w Jugosławii przeszło 100 tys., i podkreśla, że mniejsze liczebnie grupy A l b a ń czyków i Turków uzyskały status narodowości. Natomiast porównanie sytuacji dwu mniejszości narodowych w Finlandii: L a pończyków i Cyganów, znajduje się w Artykule Yrjó Qvarnberga La situazione dei Lapponi e ąuella degli Zingari in Finlandia». W Finlandii żyje 4400 Lapończyk ó w i 6000 Cyganów. W porównaniu z Lapończykami sytuacja tych ostatnich jest znacznie trudniejsza. I tak np. istnieją szkoły z j ę z y k i e m lapońskim, gdy nie ma szkół z językiem cygańskim. Duża jest w dalszym ciągu ilość Cyganów analfabet ó w (30% wśród dorosłych mężczyzn). Dzieci zaczynają naukę z rocznym lub dwuletnim opóźnieniem i często nie kończą szkoły podstawowej. Język Cyganów f i ń ­ skich coraz bardziej zanika. Wg badań z 1961 r. 51% Cyganów znało cygański bardzo dobrze, 9*/o dobrze, 29% rozumiało, lecz nie m ó w i ł o po cygańsku, 11% zna- • „LD", nr 1-2: 1975, s. 29-32. „LD", nr 4: 1975, s. 38-41. „LD", nr 5: 1975, s. 19-21. 7 8 �RECENZJE 239 \ ło wyłącznie fiński, a od tego czasu zaszło wiele zmian na niekorzyść tego języka. Zdaniem autora na przywrócenie języka i kultury cygańskiej jest za późno. Po­ dobne zmiany — choć w mniejszym stopniu — zachodzą w języku i kulturze L a ­ pończyków. Bogdana I ' щ > L ' • Pilichowska MONDE G I T A N , wydawnictwo Association Notre-Dame des Gitans w Paryżu, lata 1967-1976 Czasopismo „Monde Gitan" ukazujące się co kwartał począwszy od 1967 r. jest przejawem działalności Towarzystwa Notre-Dame des Gitans. Założone w 1966 r. w Paryżu zgromadziło wokół siebie grono ludzi związanych z Kościołem katolickim, którzy postawili sobie za główny cel obronę interesów Cyganów, a tak­ że tych, którzy dzielą ich sposób życia i napotykają na takie same trudności. Na łamach czasopism ukazują się artykuły świadczące o wszechstronnym i wnikliwym spojrzeniu na problemy świata cygańskiego. Sprawa udzielania pomocy Cyganom jest traktowana jako jedna z naczelnych. Punktem wyjścia zmierzającym do jej rozwiązania według autorów wielu artykułów — jest spowodowanie zmiany stosunku społeczeństwa francuskiego do Cyganów, a także wykorzenienie mocno tkwiących w społeczeństwie stereotypów. Celem „Monde Gitan" jest stwo­ rzenie możliwości poznania prawdziwego życia Cyganów. Hasło przez to czaso­ pismo rzucone „Żeby lepiej poznać Cyganów" realizowane jest wszechstronnie nie tylko przez omawianie ich dzisiejszych problemów i przedstawienie w miarę pełnego obrazu ich życia, ale także przez przypomnienie ich historii od przybycia do Europy aż po czasy współczesne „Monde Gitan" zamieszcza informacje dotyczące różnych grup cygańskich na terenie Francji, takich jak: Manouches, Gitans, Rom, Sinti, Yéniches. Często przedstawiciele czasopisma odwiedzają ich osiedla, w których Cyganie zatrzymali się na okres zimy. W większości w y p a d k ó w osiedla te umieszczane są z dala od nowoczesnych dzielnic, Cyganie mieszkają tam zazwyczaj w barakach, w starych wozach bez wody i światła. Złe warunki sanitarne panują również w miejscach, gdzie organizowane są postoje dla wędrujących Cyganów. W ostat­ nim okresie miejsc do takich celów jest coraz mniej, a każde zatrzymanie się na terenie nie m a j ą c y m takiego przeznaczenia jest karalne. W „Monde Gitan" uka­ zuje się wiele relacji świadczących o rzeczywistej sytuacji w osiedlach i miejscach postoju. Ma to na celu zaapelowanie do władz, by zajęły się rozstrzygnięciem tej sprawy, a także w p ł y n ę c i e na zmianę stosunku do Cyganów mieszkańców sąsia­ dujących z ich osiedlami. W czasopiśmie tym usiłuje się wyjaśnić przyczyny odmienności Cyganów, jed­ nego ze źródeł pogłębiającego się dystansu etnicznego. Mentalność Cyganów w znacznym stopniu związana z instynktem koczowniczym, kształtuje w określo­ ny sposób ich osobowość, która nie jest respektowana przez większość gadźów. Jak żyć w świecie współczesnym pozostając Cyganem to problem bardzo trudny. Cyganie dostrzegają, że są odrzucani przez społeczeństwo, w którym żyją. Ich oso­ biste doświadczenia powodują, że trudno im jest nawiązać kontakt z gadźami, oprócz barier nieufności utrudniają im to jeszcze bariery językowe. Ich potoczny język, którym się posługują w rozmowie z gadźami, jest połączeniem dialektu cy­ gańskiego z językiem francuskim i często przez to staje się niezrozumiały dla gadźów. Liczne artykuły publikowane w „Monde Gitan" dowodzą krzywdzącego poste¬ �240 RECENZJE powania gadźów wobec Cyganów, gdyż właśnie od gadźów w dużej mierze zależy, że problem dystansu etnicznego jest nadal aktualny, co więcej będzie istniał do­ póty dopóki Cyganie przez społeczeństwo, które ich otacza, nie będą traktowani jak normalni ludzie. Jedynie wytworzenie większego zrozumienia między światem gadźów a Cyganami może wpłynąć na poprawę istniejącej sytuacji. Tego trudnego zadania podjął się „Monde Gitan" popularyzując różnego rodzaju akcje propagandowe, organizowane na terenie całej Francji, podczas których przedstawiciele czasopisma zaznajamiają społeczeństwo z problemami świata cygańskiego. Dzięki inicjatywie czasopisma organizowane są wystawy w y r o b ó w rzemieślniczych produkowanych przez Cyganów, ma to na celu stworzenie płaszczyzny porozumienia między Cyganami a resztą społeczeństwa. Dość dużo uwagi w „Monde Gitan" poświęca się problemom szkolnictwa i oświaty, które nastręczają wiele trudności — nieregularność uczęszczania do szkoły, niemożność nadążania za programem, m i ę dzy innymi wskutek zbyt małego zasobu słów. W normalnych warunkach szkol­ nych nauczyciel nie jest w stanie otoczyć tych dzieci dodatkową opieką, nie może również dopuścić do tego, by obecność ich obniżała poziom nauczania. „Monde Gitan" postuluje wręcz zorganizowanie specjalnych szkół, w których dzieci c y g a ń ­ skie nie czułyby się obco. Wiele artykułów ukazujących się w „Monde Gitan" informuje nas o proble­ mach, z jakimi Cyganie borykają się na co dzień, jednym z nich jest sprawa za­ pewnienia egzystencji rodzinie. Źródłem ich utrzymania jest oprócz zajęć z w i ą ­ zanych z handlem tekstyliami i złomem, pobielanie kotłów, także — rzadziej — wikliniarstwo. Zawodem uprawianym przez kobiety, który dość szeroko został o m ó ­ wiony w kilku artykułach, jest wróżenie, u Rom określane terminem drabarimos, u Manouchów durkreben albo la bonne aventure. Zawód ten wytwarza atmosferę tajemniczości w o k ó ł Cyganów, w rzeczywistości zaś na ogół jest koniecznością, zapewnia utrzymanie wielu rodzinom cygańskim. Istnieje moc przeszkód, które utrudniają Cyganom uprawianie zawodów stałych, do nich należą m. in. przyzwyczajęnia, obciążenia środowiskowe i dlatego kobietom cygańskim obarczonym obowiązkiem utrzymania rodziny nie pozostaje nic innego, jak wróżyć. Wróżenie jest pewnego rodzaju kontaktem z gadźami, jest tym momentem, kiedy górują nad nimi, a więc swoistym rewanżem za powszechne dość niezrozumienie. W „Monde Gitan" publikowane są listy Cyganów, z których dowiadujemy się, ile kłopotów nastręczają im carnet anthropométrique, pełniąc rolę przepustek, które należy stemplować przy każdym postoju. Częste niedopatrzenia administracyjne przy załatwianiu formalności z tym związanych stają się źródłem wielu kar. Poza rolą przepustek, jaką pełnią, carnet anthropométrique są również dowodem tożsamości, w którym znajdują się nawet odciski palców. „Monde Gitan" ustosunkowuje się krytycznie do prawa z 1912 r. narzucającego Cyganom obowiązek posiadania książeczek. Wobec konsekwencji, jakie to prawo spowodowało we w s p ó ł czesnym życiu Cyganów, „Monde Gitan" uważa je za przejaw jawnej dyskryminacji. Dzięki licznym interwencjom Towarzystwa Notre-Dame des Gitans projekt zniesienia tego prawa został przedłożony na Zgromadzeniu Narodowym i zatwierdzony ustawą z dnia 3 I 1969 г., nie położyło to jednak kresu niesprawiedliwości wobec nomadów, o czym informują liczne artykuły. Ustawa była pierwszym krokiem zmierzającym do przemian, ale krokiem, który nie rozwiązuje wszystkich problemów, zresztą sama jej realizacja nastręcza wiele trudności. Przyszłość Cyganów stanowi również przedmiot zainteresowań „Monde Gitan", wiele artykułów atakuje politykę zmierzającą do osiedlenia ich za wszelką cenę oraz zaasymilowania we współczesnym społeczeństwie francuskim. Los Cyganów w dużej mierze zależy bowiem od społeczeństwa, w k t ó r y m żyją, i jedynie zaak­ ceptowanie ich przez nie, stosunek bardziej tolerancyjny, może być podstawą pozy- j \ '• ? I { j ] f | | § | 1 | j j [ | 1 I S | I I i 1 j | ¡ S j 1 | I �KECENZJE 241 tywnych przemian. W dużym stopniu naszą wiedzę na temat życia Cyganów po¬ głębiają: opisy obrzędów, z w y c z a j ó w związanych z narodzinami, z zawieraniem małżeństw, ze śmiercią, pokazane na przykładzie różnych grup świadczą o bogac­ twie kultury cygańskiej. Zamieszczane są też wywiady z przedstawicielami repre­ zentującymi świat Cyganów, a w i ę c z zespołami cygańskimi, piosenkarzami. Dużo miejsca zajmują publikacje na temat praktyk religijnych Cyganów, wynika to z charakteru czasopisma. Wiele m ó w i się o pielgrzymkach do miejsc kultu re­ ligijnego i o ich integrującym charakterze. Zamieszcza się informacje o wszystkich największych pielgrzymkach cygańskich na terenie Francji, zaopatrzone w mapy z wykreślonymi trasami. „Monde Gitan" porusza nie tylko problemy cygańskie charakterystyczne dla środowiska francuskiego. W rubryce Wiadomości z podróży publikowane są spra­ wozdania z wizyt przedstawicieli redakcji u Cyganów żyjących w różnych zakąt­ kach świata. Dają nam one możliwości porównania, świadczą, że niezależnie od sytuacji politycznej czy społecznej danego kraju, niezależnie od pewnych różnic kulturowych grup cygańskich istnieją problemy wspólne dla całego świata cygań­ skiego. W w ę d r ó w k a c h swoich przedstawiciele „Monde Gitan" dotarli również do Polski, o spotkaniach z polskimi Cyganami i ludźmi, którzy się nimi zajmują, m i ę - ' dzy innymi Ficowskim, czytamy w jednym z numerów. W rubryce zarezerwowanej przez w y d a w c ó w czasopisma dla Towarzystwa Notre-Dame des Gitans zamieszczane są informacje o działalności Towarzystwa, sprawozdania z różnego rodzaju posiedzeń, na których poruszane są sprawy cy­ gańskie, rezultaty różnych ankiet przeprowadzanych wśród ludności niecygańskiej o Cyganach, a także informacje o ostatnio wydawanych pozycjach książkowych na temat Cyganów. Stałe rubryki czasopisma to także Echo z wszystkich stron, Wspomnienia, Świadectwa, Rzeczy widziane, Dokumenty, Wytyczne. „Monde Gitan" jest jednym z czasopism wydawanych na terenie Europy, które całkowicie stoi po stronie Cyganów. W czasach, kiedy problemy dystansu etnicznego w y d a w a ł o b y się nie powinny istnieć, izolowanie pewnych grup mniej­ szościowych, w tym przypadku' Cyganów, jest nadal zjawiskiem dość powszechnym. „Monde Gitan" przez przybliżenie ich problemów i zapoznanie czytelników z ich życiem dąży do zatarcia tego dystansu. Bożena Szymborska SCHAROTL. D I E ZEITUNG DES FAHRENDEN V O L K E S IN D E R SCHWEIZ. Bern, nr 1-9: 1975-1976 Czasopismo to jest organem Koła Przyjaciół Koczowników, które powstało nie­ dawno w Szwajcarii. P o c z ą t k o w o nosiło ono n a z w ę Związku Opieki nad Noma­ dami, zmieniono ją zaś na obecną, ponieważ, jak czytamy w 3 numerze, nazbyt przypominała współczesną sytuację nomadów europejskich, dyskryminowanych i stopniowo zatracających swoją odrębność. W skład komitetu redakcyjnego oprócz badaczy zajmujących się problemami europejskich koczowników wchodzą także przedstawiciele samych nomadów. Czasopismo wychodzi 6 razy w roku. Początkowo „Scharotl" miało format ze­ szytu w twardej oprawie, a od numeru 5 przyjęło formę gazety. Każdy numer zawiera pewne stałe pozycje. Na pierwszej stronie zamieszczony jest list do czy­ telników podpisany przez redaktora, gdzie znajduje się krótka informacja o tre­ ści numeru i g ł ó w n y m problemie, któremu jest on poświęcony. Inna stała pozycja to „wiadomości" zawierające bieżące informacje o problemach koczowników i dzia16 — Etnografia Polska t. X X I I ii �242 RECENZJE łalności organizacji, której „Scharotl" jest organem. Również stałą część stanowią listy czytelników zawierające różnorodną tematykę. Stałą pozycją jest też prezen­ tacja działaczy Koła Przyjaciół Koczowników nosząca tytuł „Scharotl przedsta­ wia". „Scharotl" jest czasopismem w całości p o ś w i ę c o n y m koczownikom żyjącym na terenie Szwajcarii, a także innym koczownikom europejskim, szczególnie zaś grupie noszącej n a z w ę Jenisch. Grupa ta w przeszłości w ę d r o w a ł a prawie po całej Europie, obecnie zaś terenem jej w ę d r ó w e k jest prawie w y ł ą c z n i e Szwajcaria. Razem z tzw. „prawdziwymi Cyganami" Jenische należeli do wielkiej rodziny no­ madów, z której obecnie pozostały tylko niewielkie grupy. W krajach zachodnich potocznie wszystkich k o c z o w n i k ó w określa się często mianem Cyganów, zapomi­ nając, że „prawdziwi" Cyganie to jedynie mała część n o m a d ó w europejskich i że obok nich jest wiele innych grup wędrownych. Istnieją dwie teorie odnośnie do pochodzenia Jeniscnów. Pierwsza z nich re­ prezentowana przez większość badaczy przyjmuje, że Jenische i pokrewne im grupy powstały z pewnych luźnych e l e m e n t ó w ludności osiadłej. Druga hipoteza zaś przyjmuje, że Jenische to odłam tzw. „prawdziwych" Cyganów. Obecnie sta­ nowią oni społeczność złożoną z wędrujących we wspólnocie rodzinnej grup, posia­ dają własny język i kulturę. Jest ich coraz mniej, a dyskryminujące zarządzenia władz powodują stopniowy zanik ich odrębności kulturowej i koczowniczego trybu życia. „Scharotl" jako organ organizacji opiekującej się Jenischami i w ogóle ko­ czownikami, najwięcej miejsca poświęca walce o ich prawa, nie tylko w Szwaj­ carii, ale i w całej Europie. Stąd często na łamach pisma pojawiają się skierowane do władz rezolucje zawierające propozycje przepisów mających zapewnić koczowni­ kom prawo do prowadzenia dawnego, w ę d r o w n e g o życia i ochraniających ich przed dyskryminacją. W jednej z rezolucji czytamy: „Winny b y ć poczynione w ramach ustawodawstwa poszczególnych państw wszelkie konieczne kroki, aby udaremnić każdy sposób dyskryminacji narodów koczujących" (nr 5). Kampanii o prawa koczowników służy też drukowana na łamach „Scharotl" obszerna korespondencja z czytelnikami wypowiadającymi się na temat n o m a d ó w z jednej strony, a listy samych koczowników zawierające informacje o drastycz­ nych nieraz przykładach dyskryminowania ich, z drugiej strony. Wśród wypowie­ dzi czytelników o Cyganach czytamy m. in. „Cygan jest człowiekiem jak każdy inny [...]. Naturalnie bywają też i źli Cyganie, ale między jakim narodem nie znaj­ dą się tacy?" „Cygańskie życie jest twarde, ale piękne. Powinno się pozwolić każ­ demu żyć jego życiem". „Zawsze byłem serdecznie przyjmowany przez Cyganów. Serdeczne dzięki za tę gościnność". Jako jedną z metod zwalczania uprzedzeń ludności osiadłej do koczowników „Scharotl" przyjęła dokładną informację o ich historii, życiu i kulturze, co ma na celu przedstawienie rzeczywistego obrazu nomadów, tak różnego od ustalonego nie­ mal od w i e k ó w sądu o nich, jako kuglarzach, szarlatanach i złodziejach. Te infor­ macje mają na łamach pisma dwojaki charakter. Są to artykuły pisane przez ba­ daczy zajmujących się nomadami, zawierające rozważania o ich kulturze, języku i historii, a także teksty foklorystyczne i relacje o różnych dziedzinach życia nadsyłane do „Scharotl" przez samych nomadów. W liście do czytelników w nr 3 czytamy: „Rozmawiajmy przede wszystkim z samymi Jenischami. Przekażą oni nam takie informacje i wrażenia, jakich nigdy nie dostarczy nawet najlepszy ba­ dacz. Jest to najlepsza metoda informacji". T a korespondencja drukowana w wer­ sji oryginalnej, w dialekcie, jest cennym materiałem źródłowym dotyczącym kultury koczowników. W celu lepszego zaznajomienia społeczeństwa z tą kulturą „Scharotl" wysuwa też inną propozycję. Między innymi proponuje, aby dzieci osiadłej ludno- �243 RECENZJE íci oczywiście za opłatą, mogły spędzać wakacje u koczowników, a dzieci z tabo­ rów, wakacje we wsiach i miastach. Postuluje się też organizowanie wieczorów kultury cygańskiej, gdzie prezentowany byłby foklor słowny, muzyczny i taneczny, a także gdzie o d b y w a ł y b y się pokazy wykonywania w y r o b ó w rzemieślniczych. Je­ den z korespondentów w y s u n ą ł zaś propozycję, aby Cyganów zapraszać do szkół z prelekcjami o ich życiu i kulturze albo żeby po prostu opowiadali dzieciom cy­ gańskie bajki. Sporo miejsca w czasopiśmie zajmuje część informacyjna. Są to informacje dla koczowników zawierające m. in. ostrzeżenia z podaniem nazw miejscowości czy kantonów, gdzie przepisy przeciw nomadom są szczególnie ostre, a także dane o miejscowościach, gdzie biwakowanie, jest dozwolone. Znajdują się tam także prze­ pisy dotyczące koczowników i informacje o ich prawach, których mogą na podsta­ wie tych przepisów dochodzić. Teksty uzupełnione są materiałem fotograficznym. Są to głównie fotografie dotyczące mieszkań, zajęć, a także folkloru nomadów, a ponadto zdjęcia działaczy Związku i „Scharotl", często będące uzupełnieniem życiorysu drukowanego w stałej rubryce pt. „Scharotl przedstawia". Urszula MITTEILUNGEN ZUR ZIGEUNERKUNDE, Janicka-Krzywda nr 1-4 (1975-1976) Meinz Ukazujący się ostatnio w Republice Federalnej Niemiec periodyk („Komunikaty z Cyganoznawstwa"), redagowany zasadniczo w języku niemieckim, poświęcony jest w całości współczesnym zagadnieniom cyganoznawczym. Pismo jest wydawane w postaci 16-stronicowych zeszytów formatu A5. Tekst pisany na maszynie i po­ wielony metodą zbliżoną do kserografii, ilustrowany jest fotografiami. Dotychcza­ sowa liczba nakładu pojedynczego zeszytu nie przekracza 500 egz. Charakter omawianej publikacji, jej program merytoryczny, zasygnalizował wy­ dawca (Michael D. Reinhard) artykułem w s t ę p n y m pt. Zaproszenie do współpracy, ogłoszonym w numerze pierwszym. Zgodnie z intencjami autora ma to być przede wszystkim organ koordynujący działalność ludzi stykających się w swej pracy z różnorodną problematyką egzystencji i kultury Cyganów. W związku z powyższym jest tu więc miejsce zarówno na informacje uzyskiwane ną podstawie doświadczeń praktyki pracy społecznej, jak i na rozważania teoretyczno-naukowe, recenzje ksią­ żek i nagrań d ź w i ę k o w y c h oraz różnych innych spraw bieżących. Jednocześnie, w e d ł u g założeń autora artykułu wstępnego, ma to być wydawni­ ctwo pobudzające do dyskusji, w której główną rolę spełniałyby wypowiedzi samych Cyganów. Omawiane wydawnictwo ma być bowiem dla nich miejscem i okazją do prezentacji w ł a s n y c h poglądów i wyobrażeń. Zgodnie z tymi założeniami w dotychczasowych 4 numerach ukazały się arty­ kuły "poświęcone cygańskiej kulturze duchowej (zagadnienia dotyczące języka — bajki, pieśni, przysłowia, wierzenia i obrzędy religijne), zagadnieniom społecznym (współczesna sytuacja C y g a n ó w w R F N — sprawozdanie z seminarium poświęco­ nego pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j wśród Cyganów w RFN). Poza tym zeszyty zawierają omówienie aktualności wydawniczych oraz obszerne informacje doty­ czące czasopism i stowarzyszeń mających związek z kulturą cygańską. W dotychczas wydanych 4 numerach, omawiana problematyka przedstawia się następująco: — poza wspomnianym artykułem w s t ę p n y m , numer 1 zawiera przykłady z litera­ tury cygańskiej, np. pieśń Lovarów (tekst w języku cygańskim i tłumaczenie w j ę ­ zyku niemieckim P. Meissnera), kilkadziesiąt przysłów cygańskich w oryginale ' �244 RECENZJE i tłumaczeniu niemieckim, jako wybór z obszernego zbioru opracowanego przez Ch. Junga. Znajduje się tu również dłuższe o m ó w i e n i e krytyczne D. Reinharda odnośnie do tekstów cygańskich w dialekcie Calo, zamieszczonych w książce Jose¬ -Carlos de Lunas, Gitanos de la Bética; — aktualną sytuację społeczną Cyganów w R F N naświetla w nr 2 socjologiczne opracowanie Ingi Sudbrack. W numerze tym znalazła się również rozprawka ling­ wistyczna na temat w p ł y w ó w języka węgierskiego i chorwackiego na język c y g a ń ­ ski, poparta oryginalnym tekstem bajki „O biednym Cyganie i diable" wraz z tłu­ maczeniem w języku niemieckim, autorstwa M. Heinschinka i P. Meissnera. Godny uwagi jest również obszerny list R. Martina, w k t ó r y m autor prosi o informacje do swojej pracy naukowej pod roboczym tytułem Cyganie w Niemczech. Bada­ nie, z punktu widzenia geografii, sposobów zachowania marginalnej QTupy spo¬ łecznej, uzależnionych od wpływów przestrzennych; — niektóre cygańskie wierzenia religijne i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i a t e m nadprzy­ rodzonym prezentuje w nr 3/4 obszerny artykuł Roberta Garback, opublikowany w języku angielskim. Zagadnienia językoznawcze porusza P. Meissner na przykła­ dzie listu Lovara węgierskiego pochodzenia, zamieszkałego w Austrii. „Praca społeczna z Cyganami" — to temat seminarium urządzonego we F r a n k ­ furcie w dniach 9-11 V I 76 r. przez Niemieckie Stowarzyszenie Opieki Publicznej i Prywatnej. Impreza finansowana przez federalne ministerstwo zdrowia, rodziny i młodzieży, miała na celu rozpatrzenie specyficznej problematyki społecznej doty­ czącej ludności cygańskiej w R F N . Chodziło o system kompleksowej oświaty, pra­ cy, zabezpieczenia społecznego oraz wypracowania podstaw i metod społecznego postępowania wobec Cyganów. O wynikach tego spotkania informuje artykuł Her­ manna Arnolda. Znalazł się tu również komunikat o zrealizowanym przez S. Sobeck słuchowi­ sku s ł o w n o - m u z y c z n y m na temat kultury Cyganów, interesującym uzupełnieniem tego dźwięko-montażu są kolorowe fotogramy z życia Cyganów wędrownych. Andrzej I A N F . H A N C O C K . Romance „Roma", vol. 2, No. 1 1976 ||! vs. Realism: Popular Notions of the Leo Gypsy, Od dwóch lat wydawany jest w Indiach półrocznik „Roma" poświęcony Cyga­ nom, ich życiu, językowi i kulturze. W y d a w c ą jest Instytut Studiów nad Cyganami w Chandigarh. Pierwszy numer zawiera tylko jeden artykuł — lana F . Hancocka. Z uwagi na temat, wydaje się, że warto jest omówić jego treść. Praca poświęcona jest analizie tzw. mitu cygańskiego i bazującej na tym mi­ cie fascynacji Cyganami, które to problemy autor omawia na przykładzie S t a n ó w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Interesuje go przede wszystkim funkcjonujący w obu tych społeczeństwach stereotyp Cygana, jego pochodzenie i w p ł y w na część młodzieży anglosaskiej. To właśnie młodzież, a przede wszystkim samotne dziew­ częta w wieku od 16 do 26 lat starają się poprzez różne organizacje cygańskie, takie jak Komitia Lumiaki Romani w U S A i Kanadzie, Institute of Contemporary Romani Research and Documentation w Londynie, Romani School w Richmond, nawiązać kontakt z Cyganami deklarując swoje zainteresowanie nimi i chęć prowa­ dzenia podobnego trybu życia. (Co prawda w odniesieniu do wymienionych trzech organizacji autor powołuje się tylko na 43 listy nadesłane w latach 1969-1975, ale inne przytaczane przez niego w tekście przykłady zdają się świadczyć o pow­ szechności opisywanego zjawiska.) �RECENZJE 245 Fascynacja Cyganami i ich życiem ma zdaniem Hancocka swe źródła w pow­ szechnej nieznajomości podstawowych wartości kultury cygańskiej lub też w ich „uromantycznianiu" rozpowszechnianym przez środki masowego przekazu. W lite­ raturze popularnej napotyka się nieporozumienia już przy próbie zdefiniowania, kto to są Cyganie. W Wielkiej Brytanii stosuje się przy wyróżnianiu Cyganów kryte­ rium zawodowe raczej niż rasowe, odmawiając tym spośród nich, którzy prowadzą osiadły tryb życia, odrębności etnicznej. W Stanach Zjednoczonych słowo Cygan — pisane z małej litery — u ż y w a n e jest w popularnej literaturze jako synonim w ł ó ­ częgi i złodzieja, a za mniejszość etniczną uznano Cyganów oficalnie dopiero w 1972 r. Sami Cyganie mają wyraźne poczucie własnej odrębności, aczkolwiek między ich poszczególnymi grupami mogą występować duże różnice językowe czy kulturowo. Zwykle mimo obcych domieszek genetycznych o uznaniu danej rodziny za cygańską decyduje jej „sposób życia oparty na tradycjach danej grupy i nie­ przerwane przekazywanie z pokolenia na pokolenie języka romani" (s. 8). Od za­ sady tej istnieją jednak odstępstwa gdyż Cyganie uznają za swoich" członków grup które zachowały język lecz porzuciły tradycyjne wierzenia i zwyczaje (np Johns i Palmers w Illinois) lub też zachowały część dziedzictwa kulturowego od­ rzucając język (Alabama-Missisipi Ludari) Oprócz tych grup w y m i e n i ć można osoby pochodzenia cygańskiego które chociaż nie były wychowywane w tradycji własnej grupy etnicznej decydują się jednak do niej powrócić i są przez nią akceptowane W wielu popularnych pracach można się obecnie spotkać z p o r ó w n y w a n i e m uprzedzeń panujących w X I X w. w Stanach Zjednoczonych wobec afro-amerykańskich n i e w o l n i k ó w do uprzedzeń antycygańskich w Europie. Przypisywano im po­ dobny stosunek do świata (a zwłaszcza do przyrody), a przede wszystkim stosowa­ no wobec nich podobne metody eksploatacji. Niewolnictwo Cyganów ustanowiono w Europie w 1480 r. i było ono rozpowszechnione głównie w Rumunii i na W ę ­ grzech. W innych krajach dążono raczej do ich eksterminacji niż zniewolenia (w X V I I w. wieszano w Czechach każdego Cygana, który przekroczył granice, a w czasach nam bliższych w obozach koncentracyjnych wymordowano około pół miliona „rassenverfolgte Zigeuner"). Tortury i bezprawie stosowano także wobec Cyganów sprowadzanych w X V I i X V I I w. do Ameryki (w 1580 r. Hiszpanie przy­ wieźli ich na Karaiby, w 1591 r. Portugalczycy do Brazylii, w 1600 r. Francuzi do Luizjany a Anglicy w 1655 г na Barbados i Jamajkę, w 1695 r. zaś do Wirginii). Jak stwierdza autor pracy, wiedza o tych stronach cygańskiego życia nie jest zbyt rozpowszechniona wśród młodych ludzi deklarujących swoje cvganskie pochodzenie i chęć życia w społeczności cygańskiej Dr Andrei Sinic profesor antropologii na uniwersytecie w Los Angeles stwier­ dza, że nie tylko Cyganie, lecz także mniejszość serbska, grecka i bułgarska w K a ­ lifornii otoczone są przez ludzi, którzy poszukują wśród nich drogi własnej iden­ tyfikacji etnicznej i kulturowej. Serbowie i Chorwaci nazywają ich fureshti (z włoskiego forestieri — obcy) lub chuvari („Amerykanie" z angielskiego chew — „ludzie, którzy żują gumę"); Cyganie natomiast mówią o nich ъиуиггаЛ Jakie przyczyny powodują to dążenie do integracji z pewnymi grupami mniej­ szościowymi i dlaczego właśnie Cyganie są najatrakcyjniejszą z tych grup? Na to pytanie autor artykułu nie daje jednoznacznej odpowiedzi, przytacza jednak szereg hipotez wysuwanych przez innych naukowców. Diamond Nick Dimas uważa na przykład, że przyczyną narodzin „mitu cygańskiego" w społeczeństwie a m e r y k a ń - 1 Przypuszczam, że autor myli się i niewłaściwie tłumaczy znaczenie określe­ nia chuvari; sądzę, że pochodzi ono od serbskochorwackiego słowa čuvari — stróże, strażnicy. fi �246 RECENZJE skim jest panujący w nim obecnie ogólny „głód mitu", Któ.y powoduje, że młodzi ludzie nie mając innej wiedzy o Cyganach niż zafałszowany obraz ich romantycz­ nego, w ę d r o w n e g o życia stają się „Cyganofilami", przy czym bycie Cyganem jest dla nich po prostu spełnieniem własnych marzeń o swobodzie. Talmy Givon szuka źródeł zainteresowania Cyganami w zjawisku dewaluowa­ nia się podstawowych wartości głównego nurtu kultury euro-amerykańskiej. W tej sytuacji następuje zarówno dezintegracja grup, jak i osobowości poszczególnych jednostek, dla których „mit cygański" staje- się ucieczką od rzeczywistości, nawet jeśli zdają sobie sprawę z jego fałszywości. Janet Tompkins uważa, że dziewczęta wędrujące za taborami i doszukujące .się w swoich genealogiach cygańskich przodków postępują tak, by zaspokoić swoje marżenia o księciu z bajki. Na podstawie dostępnych źródeł wiedzy mogły bowiem stworzyć sobie obraz Cygana-włóczęgi i złodzieja co prawda, ale królewskiego włóczęgi, a magia królewskości, zdaniem autorki, silnie działa na młode Amery­ kanki wychowane na Kopciuszku czy Śpiącej Królewnie. Z przytoczonych powyżej opinii jasno wynika, że „mit cygański" zaspokaja pewne konkretne potrzeby socjo-psychologiczne bardziej romantycznych członków społeczeństwa brytyjskiego i amerykańskiego. I . Hancocka nie interesuje, jakie wartości przypisywane kulturze cygańskiej najbardziej odpowiadają tym potrze­ bom, czyli — innymi słowy — czego poszukują w tym micie zagubione we w ł a ­ snym społeczeństwie, wyalienowane jednostki. Zastanawia się on raczej nad tym, jakie są źródła wiedzy przeciętnego Amerykanina czy Anglika o Cyganach i co powoduje taki a nie inny kształt „mitu cygańskiego". Wielu A m e r y k a n ó w nie spotkało się nigdy w życiu z Cyganami, i często wątpi nawet w ich przebywanie w Ameryce, a całą w i e d z ę o ich życiu czerpie z prasy i licznych popularnych publikacji. Gypsy Bibligraphy Blacka podaje tylko do 1914 r. 133 ballady, 199 sztuk, 351 opowiadań i 252 poematy o Cyganach, a od tej pory liczba ta oczywiście znacznie wzrosła. Z ważniejszych nowszych pozycji można w y m i e n i ć filmy, takie jak The Bailbondsman z Jackiem Lemmonem, King of the Gypsies z Orsonem Wellesem czy seria telewizyjna z 1975 r. Chico and the Man. Przy kręceniu żadnego z tych f i l m ó w nie kierowano się chęcią rzetelnego ukazania społeczności cygańskiej, lecz potwierdzano tylko panujące już w społe­ czeństwie stereotypy przedstawiające życie C y g a n ó w jak egzotyczny i zakazany owoc. Tak poważne pisma, jak Newsweek czy Son Francisco Sunday Examiner, utrzymują, że Cyganie nie chodzą do szkoły, nie potrafią czytać ani pisać. New York Times zamieścił czteroszpaltowy artykuł o King of the Gypsies Petera Maasa — sensacyjnej książce i absolutnie — zdaniem autora — fikcyjnej, a tylko zdaw­ k o w ą w z m i a n k ę poświęcił książce Anne Sutherland Gypsies, the hidden Americans, która jest p o w a ż n y m studium antropologicznym. Nie tylko prasa, lecz także nau­ kowcy rozpowszechniają często fałszywe informacje o Cyganach. Na Ś w i a t o w y m Kongresie Socjologów w Toronto w 1974 r. Einar Haugen stwierdził w referacie Problems in the creation of a standard dialects of Romanes, że „Cyganie są ludem mniej lub bardziej koczowniczym" mimo, że sam w innym miejscu zauważył, iż większość Cyganów europejskich prowadzi już osiadły tryb życia. Koczowanie, u w a ż a n e zwykle za tradycyjny element kultury cygańskiej zaspokajający w ł a ś c i ­ w ą ich naturze potrzebę romantycznych wędrówek, zdaniem Hancocka, zostało im narzucone pośrednio przez społeczności osiadłe, które groziły im wysiedleniem, niewolą lub nawet śmiercią w razie pozostania na miejscu. Ich kradzieże również spowodowane były niemożnością kupowania w miejscowych sklepach. P o w a ż n e naukowe wyjaśnienia nie są jednak propagowane wśród szerokich rzesz społeczeństwa, autorzy nowych prac zwykle bowiem korzystają ze źródeł za­ wierających tylko strzępy „mitu cygańskiego", a jednocześnie istnieją duże trud- �247 RECENZJE ności w przeprowadzaniu badań w społecznościach cygańskich. Wielu n a u k o w c ó w , w tym autor artykułu, uważa że dla poznania Cyganów konieczne jest długo­ trwałe przebywanie wśród nich, chociaż stwierdza on, że często sami Cyganie ce­ lowo dezinformują badaczy z obawy przed n i e w ł a ś c i w y m wykorzystaniem udzielo­ nych informacji. Autor kończy s w ą pracę wyrażonym przekonaniem, że powołanie do życia organizacji poświęconych Cyganom, współpracujących z U N E S C O i po­ dobnych placówek kulturalnych jako źródeł informacji przyczyni się do obalenia „cygańskiego mitu" i zastąpienia go rzetelną wiedzą. Jak z tego wynika, Hancock abstrahuje od innych pozainformacyjnych przesłanek cyganofilstwa z jednej strony, a uprzedzeń etnicznych z drugiej, wierząc, że wystarczy poznać i zrozumieć, żeby zaakceptować. Ludmiła Melchior G Y P S I E S , T I N K E R S A N D O T H E R T R A V E L L E R S . Edited by F . Rehfisch. Academic Press 1975, London — New York — San Francisco „Cyganie i podobne im społeczności europejskich W ę d r o w c ó w są od ponad dwustu lat przedmiotem zainteresowania badaczy. Powstało wiele cennych dzieł naukowych na temat folkloru, historii i języków tych grup; mniej doskonałe są nieliczne opracowania dotyczące kultury społecznej, tej bowiem nie sposób odtwo­ rzyć opierając s i ę wyłącznie na ustnych informacjach samych C y g a n ó w i W ę ­ drowców". Tak pisze w przedmowie do Gypsies... F . Rehfisch, redaktor i w s p ó ł ­ autor omawianej książki, o motywach, jakie skłoniły go do wydania tego tomu, przynoszącego próby naukowej analizy organizacji i struktur społecznych euro­ pejskich n o m a d ó w , dokonanej na podstawie materiału zdobytego przez doświad­ czonych antropologów w trakcie długotrwałych badań terenowych, a niejednokrot­ nie poprzez obserwację uczestniczącą. Gypsies... to praca zbiorowa, zestaw 12 artykułów napisanych przez autorów różnych narodowości, daje więc z jednej strony przegląd sytuacji i kultury R o m ó w i Wędrowców w poszczególnych krajach, z drugiej zaś prezentuje różne sposoby podejścia do omawianego zagadnienia. Część autorów uwzględnia aspekt histo­ ryczny, część daje obrazy statyczne, część zaś interesują szczególnie zmiany, j a ­ kim obecnie ulega kultura Cyganów. W różny sposób ujmowane są powiązania koczowników ze społeczeństwem osiadłym — dwa artykuły proponują traktowanie kultury W ę d r o w c ó w jako subkultury. Stosunki między Cyganami a społeczeństwem gadźo naświetlone zostały z wie­ lu stron. Analizowane są zależności ekonomiczne, konflikt wartości, stosunek R o ­ m ó w do instytucji gadźo (np. szkoły, miejsca pracy, restauracji, klubów), kontakty; autorzy poszczególnych esejów poszukują przyczyn, dla których Cyganie stanowią grupę upośledzoną społecznie. Są też i inne zagadnienia, które dzięki temu, że uwzględnione zostały w róż­ nych artykułach, dają czytelnikowi okazję do porównań. Należą do nich: problem przywództwa, struktura społeczna, formy współpracy zawodowej, system pokre­ wieństwa, wzory zawierania małżeństw. Wiele miejsca w rozważaniach autorów Gypsies... zajmuje rodzina; funkcjonowanie rodziny podstawowej dwupokolenio­ wej jako jednostki ekonomicznej, wzory zachowań poszczególnych członków rodzi­ ny wobec siebie, metody wychowywania dzieci. Poruszone zostały zagadnienia wiary i obrzędowości, a zwłaszcza ideologii mahrime, skalania, a także w kilku a r ­ tykułach problem w ę d r ó w e k i ich kulturowych uwarunkowań, ekonomiczne, reli­ gijne, towarzyskie, polityczne i ideologiczne przyczyny wędrowania. J �248 RECENZJE Obraz tych zagadnień wyłania się z esejów, z których jednak każdy stanowi odrębną, zamkniętą całość, a niektóre zasługują na szczególną uwagę. Najbardziej interesująca wydaje się praca Anne Sutherland, dotycząca ekonomicznej adaptacji grupy C y g a n ó w w zachodnich Stanach Zjednoczonych. Ciekawe są również arty­ kuły: F . Rehfischa, poświęcony szkockim Tinkersom, G . Gmelcha i o irlandzkich wędrowcach i W. Kornbluma o Cyganach paryskich. Marianna Pawlik A D A M H E Y M O W S K I , Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isolate or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 Wiele społeczeństw chłopskich na całym świecie w y t w o r z y ł o marginesowe gru­ py ludzkie, charakteryzujące się często koczowniczym trybem życia i specyficz­ nymi zajęciami. W Europie tego typu grupami są m. in. szwedzcy Tattare, nor­ wescy Fantefolk, duńscy Natmand, niemieccy Jenische. Geneza wymienionych tu społeczności i związki niektórych z nich z realizującymi podobny model egzysten­ cji Cyganami są wciąż w nauce dyskutowane. W historii badań nad szwedzkimi „wędrowcami", tzn. w ciągu ostatnich 50 lat, ścierały się dwa poglądy na temat ich pochodzenia. Część uczonych upatrywała przodków Tattare w Cyganach, część zaś w warstwach rodzimego chłopstwa. Zarazem język Tattare widziano bądź jako dialekt romani, bądź jako szwedzki z cygańskimi w p ł y w a m i w słownictwie. Do czasów Heymowskiego nikt jednak nie próbował podjąć badań nad rodo­ wodem tej grupy społecznej poprzez studium genealogii jej członków. T a k w i ę c w literaturze na temat szwedzkich w ę d r o w c ó w — w ś r ó d dzieł socjologów, j ę z y ­ koznawców, antropologów i badaczy folkloru — praca tu omawiana jest w pewnym sensie pionierska. Według Pfannenstilla i do Tattare zaliczyć można ludzi, którzy w opinii „zo­ rientowanej części społeczeństwa" 2 w y w o d z ą się z rodziny Tattare. Kierując się tym kryterium Heymowski dokonał doboru osób, z których dla 30 udało mu się ustalić genealogie co najmniej do szóstego pokolenia wstecz. Następnie starał się poznać strukturę zawodową, pokrewieństwo, procent m a ł ż e ń s t w kuzynowskich i przestępczość wśród przodków 30 badanych osób. 23 osoby można było uznać za rodowitych w ę d r o w c ó w , w 7 zaś przypadkach dopiero badanemu lub jego ro­ dzicom nadane zostało piętno Tattare. W pierwszej grupie poprzez wszystkie ge­ neracje w y s t ę p u j e specyficzny etos; m a ł ż e ń s t w a kuzynowskie, w ę d r o w n y tryb ż y ­ cia, tradycyjne zajęcia (takie jak handel domokrążny, kowalstwo, pobielanie na­ czyń, w a ł a s z e n i e zwierząt, garbarstwo), wysoki stopień przestępczości. Wśród przodków w ę d r o w c ó w zdarzał się element cudzoziemski w tym również Cyganie. Wszyscy przodkowie 7 pozostałych badanych byli niemal wyłącznie pochodzenia szwedzkiego wiedli osiadłe życie jako farmerzy zagrodnicy robotnicy rolni i nie stwierdzono wśród nich małżeństw kuzynowskich Przyczyn uzyskania przez tych 7 miano. Tattare upatruje Heymo^vski w ich przestępczym zachowaniu w zawodzie w nazwisku identycznym z nazwiskiem rodziny w ę d r o w c ó w i w wy^lt^dzie zew - którzy 7 wvmienionvoh tal' • o n ń - Dubl'r na a Tattár nie tworzą we H vmo zosiaii u nam p ez op ę p ' п а е a grupy w sensie socjologiczny , natomiasx w ę a r су s o w i ą g upę, społeczną grupę izolowaną. ą kieeo a et i l T P f a n n e n s t i l l , Tattarna-en sociologisk grupp, och ett social problem, Statsvetenskaplig tidskrift, 1948. Enlightened public opinion — w tym wypadku: urzędnicy policji, opiekuno­ wie społeczni, psychiatrzy sądowi. 2 �Recenzje 2á9 30 osób to dosyć mała próba spośród ponad 8000 (8468 w roku 1945). Wydaje mi się, że trudno na jej podstawie wnioskować, jaki procent wśród Tattare sta­ nowią ci, którzy nie są z pochodzenia wędrowcami. Heymowski wyraża przypusz­ czenie, że jest to procent wysoki. Podobnie liczba 7 przebadanych przypadków nie pozwala nam powziąć opinii na temat przystosowania społecznego dzieci tych Tat­ tare. A temat ó w wydaje się ciekawy zważywszy, że część przodków w ę d r o w c ó w wywodzi się, jak w y k a z a ł y to genealogie, z chłopstwa lub z e l e m e n t ó w luźnych społeczeństwa szwedzkiego i „stattaryzowała się" dopiero w X I X w. Nie zaspo­ kojona pozostaje ciekawość czytelnika omawianej książki, jak wielu Tattare nie wywodzących się z w ę d r o w c ó w próbuje nobitować swój status przez podawanie się za resande . 3 Na kilkunastoletnie badania, jakie prowadził Heymowski nad pochodzeniem szwedzkich w ę d r o w c ó w , złożyły się prócz studiów genealogicznych również i inne analizy licznych źródeł archiwalnych. Pozwoliły one ustalić, że nazwa Tattare po­ jawiła się w wieku X V w Niemczech i w niektórych krajach nordyckich na ozna­ czenie Cyganów, których wzięto mylnie za mongolskich Tatarów. W X V I I I w. dla Cyganów upowszechniło się nowe określenie Zigeuner, w późniejszej formie Z i ­ genare, natomiast nazwa Tattare przeszła na rodziny prowadzące zbliżony tryb życia, lecz nie będące Romami. Członkowie owych rodzin są przodkami dzisiejszych w ę d r o w c ó w . Z brzmie­ nia imion X V I I I - w i e c z n y c h Tattare wnioskuje Heymowski o trojakim pochodze­ niu tych ludzi: spośród chłopstwa szwedzkiego, spośród cudzoziemców (imiona po­ pularne w Niemczech i w krajach bałtyckich) i spośród Cyganów. U w a ż a jednak, że wędrowcy są zjawiskiem socjologicznym niezależnym od Romów, w żaden spo­ sób przez nich nie uwarunkowanym. Heymowski sugeruje rozpatrywanie genezy i trwania w ę d r o w c ó w jako grupy socjologicznej w powiązaniu z istnieniem silnych społecznych uprzedzeń przeciwko zawodom tradycyjnie uprawianym w tej grupie. W Danii z zanikiem tych uprzedzeń społeczność koczownica uległa w X I X w. asymilacji i wtopiła się w osiadłą większość. Heymowski zastanawiając się, czy i kiedy ó w proces zajdzie dla szwedzkich resande, przewiduje go w najbliższej przyszłości. Na razie wobec wygasania zapotrzebowania na stare, tradycyjne zawo­ dy Tattare ich związek ze społeczeństwem z symbiotycznego stał się pasożytniczy. Uzupełnienie studiów genealogicznych w pracach Swedish Travellers... stanowią wyniki prowadzonych przez autora badań terenowych. Ponad 40 w y w i a d ó w , zebra­ nych wśród wędrowców, pozwoliło ustalić silną świadomość grupową, niechęć do identyfikowania się ze społeczeństwem szwedzkim i — typowy dla członków mniej­ szości etnicznych oraz dla ludzi z marginesu — ambiwalentny stosunek do w ł a ­ snej grupy. G ł ó w n y m zagadnieniem, jakie interesowało Adama Heymowskiego w omawia­ nej tu pracy, było pochodzenie szwedzkich wędrowców, pragnął też stwierdzić, czy stanowią oni społeczną grupę izolowaną, czy mniejszość etniczną. Podejście au­ tora do obu tych problemów jest wizją socjologa. Hipoteza, jaką w y s u n ą ł na temat genezy w ę d r o w c ó w , jak również zastosowana metoda badań, w y d a j ą się bardzo interesujące. Ciekawy też jest sposób, w jaki umieścił w ę d r o w c ó w i Tattare w so­ cjologicznym systemie grup, wykorzystując rozszerzony przez siebie schemat Segerstedta . Odpowiadając na pytanie postawione w podtytule pracy Swedish Travel­ lers, A Social Isolate or an Ethnic Minority? Heymowski udowodnił, że wędrowcy stanowią społeczną grupę izolowaną ^^ypada jednak zauważyć że społeczna grupa izolowana i mniejszość etniczna to klasy zjawisk bynajmniej się wzajemnie nie 4 3 Resande — (szw.) wędrowcy. T. T. S e g e r s t e d t , A. L u n d q u i s t , Manniskan i industrisamhallet, holm 1955. 4 Stock­ �250 RECENZJE wykluczające, a aspektowi etnicznemu problemu resande — autor w ł a ś c i w i e w ogó­ le nie poświęcił uwagi, rozważania swoje prowadząc cały czas pod kątem socjolo­ gicznym. Heymowski formułuje również dalsze pytania i zmusza czytelnika do stawia­ nia następnych. Książka została opracowana bardzo starannie, zaopatrzona w obszerną, bo l i ­ czącą ponad 250 pozycji, listę dzieł cytowanych, w wykaz źródeł rękopiśmiennych, w liczne tablice i wykresy objaśniające tekst. Marianna H U G H G E N T L E M A N , S U S A N S W I F T , Scotland's blems and Solutions, Scottish Development Department, Stationery Office, 1971 Pawlik Travelling People, Pro­ Edinburgh Her Majesty's Prezentowany raport oparty jest na wynikach prac przeprowadzonych przez n a u k o w o - b a d a w c z ą komisję Scottish Development Department i dotyczącą ludzi w ę d r o w n y c h ; badania prowadzone były w dwóch etapach, w marcu i sierpniu ro­ ku 1969. Powodem, dla którego podjęto badania, było zdobycie danych umożliwia­ jących zorientowanie się w sytuacji tych grup, a także nasilanie się trudności i problemy związane z życiem ludzi wędrownych. Istotne dla raportu jest ustalenie pewnych kryteriów uściślających przedmiot badań i uświadomienie trudności definiowania, jakie wynikają z różnorodności kul­ turowej i językowej grup wędrujących na terenie Szkocji. Stosowanie terminu „Wędrowcy" (Travellers) wynika m. in. z braku dostatecznych podstaw, by używać jakiegoś innego, bliżej charakteryzującego te grupy. Od dawna toczy się spór o pochodzenie ludzi określanych mianem Wędrowców. Zawarte w literaturze informacje o nich oparte są bardziej na przypuszczeniach niż faktach — niezależnie od tego, że znane są różne legendy zarejestrowane bądź od samych ludzi wędrownych, bądź od kronikarzy. Powszechnie dosyć przewija się zdanie, że wędrujący po Szkocji druciarze (tinkers) są potomkami Cyganów (Romów) lub dawnych celtyckich blacharzy (o których wzmianki pochodzą już po­ noć z X I I w.). Spence — cytowany przez autorów omawianego opracowania — przyjmuje, że w X V I w. obie te grupy ludzi połączyły się w wyniku jednakowego sposobu życia. Do X V I I I stulecia słowo „druciarz" (tinker) było u ż y w a n e wymien­ nie ze s ł o w e m Cygan (Gypsy) lub Egipcjanin (Egyptian). Już na początku naszego wieku zaczęto uważać, że „druciarze" stanowią grupę ludzi mieszanej krwi, złożo­ ną z Cyganów (Romów irlandzkich druciarzy (Irish tinkers) i szkockich dezerte­ rów ludzi w y j ę t y c h spod prawa i zbiegłych chłopów. C y g a n ó w odróżniano od po­ zostałych jak np druciarzy chociaż wiele cech charakteryzujących Cyganów upodabiało ich do pozostałych grup ludzi w ę d r o w n y c h 1 W wiekach X V I I I i X I X wiele zmian zaszło w różnych dziedzinach życia Wędrowców. Wyraźnie zwiększa się ilość z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiad­ łą, zmienia się stosunek do z w i ą z k ó w małżeńskich W ę d r o w c ó w — są traktowane jako pełnoprawne, nasilają się kontakty W ę d r o w c ó w z ludnością spoza własnej i podobnych grup, zanika część w ł a s n y c h z w y c z a j ó w i rytuałów, zdarza się nawet, że Wędrowcy poszukują ochrony i opieki u organów władzy. Zauważa się także zmiany w językach, jakimi posługują się: w shelta języku irlandzkich drucia- 1 L . S p e n c e , The Scottish Edinburgh 1955, s. 20-24. Tinkler Gypsies, „Scotlanďs Magazine", 51, No. 2, �RECENZJE 251 rzy i „romani" — u ż y w a n y m przez Cyganów; jest to także wynikiem nasilenia kontaktów z ludnością osiadłą. Zachodzą również zmiany innego rodzaju — np. w sposobie wędrowania, czego wyrazem jest zarzucenie ciężkich wozów, niezbyt wygodnych do w ę d r ó w e k po północnych, górzystych rejonach Szkocji; na ich miej­ sce pojawia się dużo lżejszy wóz mieszkalny typu caravan i namiot — do dziś jeszcze będący w dość powszechnym użyciu. Pod w p ł y w e m przemian ekonomicz­ nych i rozwoju techniki zmieniają się uprawiane profesje — zanika zawód dru­ ciarza, w ę d r o w n y handel także zmienia swój charakter, coraz częściej zamiast handlu zaczynają w ę d r o w c y podejmować się różnych prac sezonowych. Zaczął się zmieniać — choć bardzo powoli — stosunek miejscowych do ludzi wędrownych. Aż do drugiej połowy X V I I I w. wędrujące grupy były na ogół tylko obiektem prześladowań i różnego rodzaju represji. Dopiero z końcem X V I I I w. stosunek do nich staje się bardziej pozytywny; wtedy to uczyniono pierwsze próby otoczenia ich opieką ze strony społeczeństwa, ułatwienia im egzystencji. Niestety ten kierunek zmian nie był powszechny — mimo wszystko większość społeczeństwa nadal miała pogardliwy stosunek do ludzi w ę d r o w n y c h . Ludzie w ę d r o w n i od bardzo dawna budzili zainteresowanie otoczenia, ale do­ piero od 1895 r. badania nabrały poważniejszego charakteru. Wtedy to właśnie ukazało się pierwsze opracowanie — raport departamentu (Scottish Development Department) dotyczący Wędrowców. Wniosek, jaki wyraźnie wynika z tego pier­ wszego — i z kolejnych d w ó c h raportów, z lat 1918 i 1936 — jest taki, że należy zmienić stosunek do W ę d r o w c ó w i że nie można traktować Wędrowców tak, jak włóczęgów i oszustów. Przyczyną sytuacji społecznej tych ludzi jest po prostu brak wykształcenia i wychowanie odbiegające od w z o r ó w przyjętych w społeczeństwie miejscowym. I chociaż dokumenty i raporty dotyczące W ę d r o w c ó w podają naj­ prawdopodobniej stan faktyczny, jednak nie ma to w p ł y w u na poprawę bytu tych ludzi. Nadal zazwyczaj żyją oni mieszkając w przyczepach, namiotach lub prymityw­ nych domostwach. Większość W ę d r o w c ó w żyje w przyczepach mieszkalnych, ale niemało — bo około 30»/o — mieszka w namiotach. Sposób życia zależy od sytuacji ekonomicznej rodziny oraz — często — wieku głowy rodziny; np. przyczepach mieszka dwukrotnie w i ę c e j rodzin, w których głowa rodziny jest w wieku 25-45 lat, niż tych, w których g ł o w a rodziny liczy ponad 65 lat. Jest oczywiste, że w tych warunkach — z w a ż y w s z y dzietność Wędrowców — dochodzi do nadmier­ nego zagęszczenia, czasami zdarza się, że 10-12 osób mieszka w jednej przyczepie czy namiocie. Średnia wielkość rodziny W ę d r o w c ó w wynosi 5-6 osób i aż 83% takich rodzin mieszka w jednym tylko namiocie lub przyczepie. W tych warunkach jest zrozumiałe, że w i ę k s z a część życia Wędrowców przebiega poza mieszkaniem. Problem gotowania i ogrzewania mieszkania rozwiązany jest przy użyciu gazu albo innego paliwa lub po prostu ogniska palonego na zewnątrz. Warunki życia w na­ miocie przedstawiają się jeszcze gorzej niż w przyczepie. Namioty są najczęściej w prymitywne, chociaż spotyka się na razie jeszcze rzadko także nowoczesne. Jeśli zaś chodzi o higienę i w y g l ą d wnętrza o ile przyczepy prezentują się na ogół dobrze, to w namiotach sytuacja przedstawia się niekorzystnie. Określenie W ę d r o w c y przydawane jest tym ludziom trwale, choć, jak wynika z przeprowadzonych badań, 15«/o grupy zaliczanej do W ę d r o w c ó w mieszka w jed­ nym miejscu od 2 do ponad 10 lat. Przyczyną wędrowania jest najczęściej poszu­ kiwanie pracy — w i o s n ą i latem, zaś późną jesienią i zimą miejsc do osiedlenia się; ale także przymus w y n i k a j ą c y z postawy właściciela gruntu lub władz. Obozy W ę d r o w c ó w powstają zwykle tam, gdzie znajdują oni puste miejsce — poza mia­ stami, w pobliżu szos itp. Ilość rodzin w- obozowisku zależy zwykle od pory roku. Zimą prawie wszyscy W ę d r o w c y mieszkają w domach w y n a j ę t y c h lub kupionych �252 RECENZJE na czas zimowego postoju. Tendencje do trwałego osiedlania się w y n i k a j ą zwykle z wielu czynników: wieku głowy rodziny, sposobu życia w trakcie w ę d r o w a n i a i sytuacji ekonomicznej rodziny. Kontakty między poszczególnymi rodzinami, nawet spokrewnionymi, nie są częste, ale wiadomości o różnych wydarzeniach przekazywane są dosyć szybko, gdyż Wędrowcy zawsze potrafią rozpoznać podobnych sobie; a przy tym częste są okazje do spotkań wędrujących grup — przede wszystkim jarmarki, targi, ale także spec­ jalnie organizuje s i ę . spotkania — z okazji wesel, pogrzebów i podobnie ważnych społecznie momentów. W rodzinach W ę d r o w c ó w małżeństwa zawiera się w m ł o ­ dym wieku i zazwyczaj — jak wynika z badań — są to małżeństwa trwałe. W i ­ doczna jest także zmiana w sposobie ich zawierania, mianowicie zwiększyła się liczba m a ł ż e ń s t w legalizowanych urzędowo, chociaż sami Wędrowcy nie czynią róż­ nicy pomiędzy małżeństwami zalegalizowanymi i niezalegalizowanymi. Role w ro­ dzinach W ę d r o w c ó w są wyraźnie określone — kobieta zajmuje się gospodarstwem i opieką nad dziećmi, mężczyzna zapewnia środki do życia; przy czym obecnie kobieta zaczyna odgrywać w rodzinie rolę większą niż dawniej, a niekiedy nawet dominującą. Silne są na ogól więzi między dziećmi i rodzicami, którym okazują wyraźny szacunek; starzy rodzice prawie zawsze także mieszkają z dziećmi, mimo iż od najmłodszych lat wychowywane są one w stosunkowo znacznej swobodzie i samodzielności. Jednym z najpoważniejszych i najtrudniejszych do rozwiązania problemów l u ­ dzi w ę d r o w n y c h jest nauka dzieci. Tryb życia powoduje, że dzieci zaczynają cho­ dzić do szkoły przeważnie z opóźnieniem i zazwyczaj tylko w miesiącach zimo­ wych. Okres nauki zależy często od możliwości pracy rodziny w danym miejscu; warto przy tym podkreślić, że większość dziewcząt uczęszcza do szkoły dłużej niż chłopcy, którzy wcześniej włączani są do pracy zarobkowej. Między innymi poziom wykształcenia prawdopodobnie tłumaczy rodzaj religij­ ności i powszechność w y s t ę p o w a n i a różnego rodzaju wierzeń u Wędrowców. A u ­ torzy prezentowanego tutaj raportu sporo uwagi poświęcają tym właśnie aspektom ich życia i kultury. Zastanawiając się nad religijnością W ę d r o w c ó w autorzy r a ­ portu zwracają u w a g ę na słabo zarysowaną potrzebę praktyk religijnych — jedy­ nie w ł a ś c i w i e takie momenty, jak chrzciny, zawieranie m a ł ż e ń s t w i pogrzeby, bar­ dziej ich wiążą z religią. Formalnie — pytani o przynależność religijną — dekla­ rują się Wędrowcy jako katolicy bądź protestanci. Znaczną część życia Wędrowców pochłania zapewnienie sobie egzystencji i zna­ lezienie zajęcia umożliwiającego przetrwanie. Tryb życia prowadzi do pewnej wszechstronności zawodowej i posiadania różnego rodzaju umiejętności. Zależnie od pory roku zmieniają się także możliwości zarobkowania, chociaż najdłużej — w skali rocznej — wiążą się one z rolnictwem. Przy sezonowych pracach rolni­ czych zatrudnia się około 5№>/o mężczyzn zdolnych do pracy i około 30% kobiet, najczęściej Wędrowcy zatrudniani są przy zbiorze o w o c ó w i warzyw. Czasami praca w rolnictwie łączona jest z innymi formami zarobkowania: w ę d r o w n y m handlem, wynajmowaniem się do pracy przy budowie dróg, handlem końmi, wikliniarstwem, blacharstwem. Jedną z podstawowych form działalności zarobkowej jest zbieranie odpadków użytkowych, przeważnie złomu żelaznego. Czasami nawet Wędrowcy zawierają specjalne umowy z różnymi zakładami i warsztatami, które chcą się pozbyć złomu. Zasadniczym zagadnieniem w prezentowanej pracy jest problem stosunku spo­ łeczeństwa do Wędrowców. Niezmiernie trudno jest zmienić wytworzone w cią­ gu w i e k ó w zasady (uprzedzenia, sądy obiegowe), ogół społeczeństwa traktuje Wędrowców jako element obcy, n a p ł y w o w y , wyraźnie oddzielając w ł a s n ą grupę, od Wędrowców, podział na „my" — „oni" uwidacznia się wyraźnie. Powszechne dosyć stereotypy i nieprawdziwe opowieści utrzymują przesadnie n e g a t y w n ą opi- �; ; nię o grupach w ę d r o w n y c h , przypisując im np. porywanie dzieci, kradzieże, zdolność sprowadzania nieszczęść na tych, którzy odmówili pomocy bądź wpuszcze­ nia do domu; ogół społeczeństwa uważa ich za pasożytów. Często zdarza się, że wykroczenia czy przestępstwa popełnione w rejonie, gdzie zamieszkują W ę d r o w cy, są właśnie im przypisywane. Przypadki pozytywnego stosunku do W ę d r o w ­ ców są rzadkie i dotyczą głównie tych, którzy prowadzą już osiadły tryb życia. Zmiana stosunku do W ę d r o w c ó w jest więc jednym z najważniejszych kroków wiodących do poprawienia ich egzystencji. W końcowej części pracy zawarte są wnioski dotyczące właśnie możliwości uregulowania sposobu i trybu życia W ę ­ drowców. Praca zaopatrzona jest w bogaty zestaw ilustracji fotograficznych oraz map rejestrujących miejsca skupisk W ę d r o w c ó w w poszczególnych latach, a także ta­ blic z danymi statystycznymi dotyczącymi liczebności grup Wędrowców, poziomu wykształcenia, ilości osiedlonych i innych dziedzin życia — co znacznie uzupełnia raport z badań, umożliwiając pełniejsze zrozumienie zawartych tam informacji; wszystko to czyni prezentowaną pracę publikacją interesującą i ważną. Rosen I N G A G U S T A F F S O N , Studies of Minority Grup's Efforts to Cultural Autonomy I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 Stefanów Preserve Its Są to sprawozdania z badań przeprowadzonych wśród mniejszości cygańskiej na terenie Szwecji (w okolicach Sztokholmu) w latach 1965-1969 pod nadzorem Arne Trankell i przy współpracy z różnymi agencjami administracyjnymi Sztok­ holmu. Badania te podjęto równolegle z wprowadzeniem w życie przez władze administracyjne projektu obowiązkowego osiedlenia Cyganów. Sytuacja społeczna ludności cygańskiej 'w początku lat 60-tych była nieko­ rzystna wskutek braku lub wadliwego funkcjonowania systemu edukacji, braku pracy i trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. W latach 1963-1964 rozwiązano czę­ ściowo problem mieszkaniowy, a w roku szkolnym 1964/65 powstała szkoła pod­ stawowa, do której uczęszczały dzieci cygańskie. W następnym roku otwarto szko­ łę dla dorosłych Cyganów. Wydawałoby się, że zmiany te były nieodzowne, a jednak niosły z sobą pew­ ną groźbę. S p o w o d o w a ł y one załamanie się dawnego modelu życia Cyganów, j a ­ kiego odmawiano im teraz. Dotychczas byli oni przygotowani na to, że życie jest, w wielu swych przejawach, proste i ł a t w e do uchwycenia. Życie w e w n ą t r z gru­ py, z którą się identyfikowali, było szczególnie dla starszych C y g a n ó w pełne sen­ su i w y d a w a ł o się bezpieczne. Z chwilą wprowadzenia nowych ustaw społeczność cygańska została poddana presji wysokozorganizowanego społeczeństwa, zmierzającej do socjalizacji i zasy­ milowania mniejszości cygańskiej. Tego typu oddziaływania spowodowały daleko idące zmiany kulturowe wśród Cyganów. Czy jednak nastąpiła pełna asymilacja tej grupy? Jakie cechy kultury po­ zwoliły Cyganom zachować s w ą odrębność kulturową przez wiele stuleci, i które z cech kultury wysokozorganizowanego społeczeństwa zostały przez nich przejęte? Na te i wiele zbliżonych im pytań daje odpowiedź praca Ingi Gustaffson. Autorka przedstawia całościowy proces asymilacji mniejszości cygańskiej, a jednocześnie próbuje scharakteryzować te elementy kultury, które w p ł y n ę ł y na zachowanie cygańskiej autonomii kulturowej. Wydawałoby się, że Cyganie przejawiają chęć zaakceptowania e l e m e n t ó w szwedzkiej kultury i że powinni łatwo zasymilować się z otaczającym ich s p o ł e - A �TT 254 RECENZJE czeństwem. A jednak grupa ta przyjmuje i przyswaja tylko te aspekty obcej kultury (głównie w sferze materialnej), które mogą być zintegrowane z podsta­ wowym wzorem ich własnej kultury. Chęć zdobycia przychylności S z w e d ó w , a w ślad za tym dobrej posady i środków utrzymania, powoduje, że Cyganie go­ towi są osiedlić się, zmienić swe zajęcia, zaakceptować służbę medyczną, szkol­ nictwo, modę (np. rodzice pozwalają dzieciom ubierać się modnie, ale nie pozwa­ lają im przebywać w towarzystwie ich szwedzkich kolegów). Przyjęte zmiany s ą więc zmianami peryferycznymi i podleganie im nie powoduje załamania się cy­ gańskiego systemu wartości i wzoru kulturowego. Pomimo wielkiego w p ł y w u otaczającego ich świata, Cyganie z powodzeniem chronią swoją tożsamość etniczną i wiele unikalnych e l e m e n t ó w swej kultury. Zdaniem autorki cechami, które głównie w p ł y n ę ł y na niezasymilowanie się kultu­ ry cygańskiej pomimo wielkiej presji otaczającego C y g a n ó w społeczeństwa, s ą tzw. mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanisms ) i struktura (cechy) organizacji społecznej. S. A. Freed (na którego często powo­ łuje się Inga Gustaffson) dokonał analizy kilku grup etnicznych (m. in. ż y d o w ­ skich społeczności wschodniej Europy, sekty religijnej Amish w St. Zjednoczo­ nych, niektórych kultur Indian Ameryki Północnej i kast w Indiach). Społecz­ ności te, które zachowały swą odrębność kulturową, posiadają wiele wspólnych cech. Cechy te w skrócie można by określić, jako: 1 1. Przyjęcie przez daną grupę mniejszościową tych cech obcej kultury, które nie kolidują z istotą ich własnej kultury. 2. Utrzymanie trwałości wzorów kulturowych decydujących o specyfice danej kultury. 3. Utrzymywanie silnej kontroli nad dewiantami, którzy łatwiej podlegają asymilacji. 4. Silna opozycja przeciwko edukacji. Powyższe cechy Inga Gustaffson odnosi także do społeczności cygańskiej. Czy jednak same mechanizmy zachowujące granice wystarczają? Na pewno nie. Daje się zauważyć, że grupy etniczne będące przedmiotem mocnej presji ze­ wnętrznej rozwijają swą organizację społeczną, by w ten sposób zabezpieczyć w ł a s n ą autonomię kulturową. Organizacja społeczna spełnia następujące funkcje: 1) ścisła kontrola społeczna, 2) utrzymanie kompletnej kontroli nad całym pro­ cesem socjalizacji (głównie funkcja rodziny), 3) ścisła endogamia, 4) posiadanie własnego języka — Romany. Autorka zwraca uwagę, iż pomimo zmiany trybu życia dziś jeszcze Cyganie żyją w enklawach etnicznych. Od kiedy przenieśli się do domów, zmniejszyła się izolacja fizyczna, ale specyficzne wzory interakcji z innymi grupami społecznymi zmierzają jednak do ograniczenia kontaktów z tymi grupami i w p ł y w tej formy izolacji nadal pozostaje. Inga Gustaffson ilustruje tę tezę kilkoma przykładami. I tak np. Cyganie nie korzystają z miejskich środków komunikacji, rzadko poruszają się pojedynczo, zbiorowo robią zakupy, chodzą do kina bądź udają się do lekarza. Preferują życie w domkach jednorodzinnych i nie utrzymują ż y w y c h kontaktów pozaekono­ micznych z przedstawicielami otaczającego ich społeczeństwa sądząc, że oddzia­ ływanie społeczeństwa szwedzkiego spowoduje zniszczenie najważniejszych wzo­ rów ich kultury. Cyganie prawie zawsze pracują na własny rachunek (ich do- 1 Mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanismus) to struktury interakcji przedstawicieli danej grupy społecznej z przedstawicielami innej grupy, które to oddziaływania nie powodują utraty różnic kulturowych. Inga Gustaffson zalicza do nich m. in. takie cechy, jak izolację, ograniczenie kontaktów pozaekonomicznych, dobrowolną segregację, posiadanie własnego j ę ­ zyka itp. �RECENZJE 255 meną jest handel i drobna wytwórczość). Na pytanie, czemu nie chcą pracować w zakładach produkcyjnych, zwykle odpowiadają: „Nie chcę, by ktoś m n ą rządził". Nasuwa się pytanie, czym spowodowana jest ta niechęć? Otóż przyczyny jej szuka autorka w tzw. koncepcji arystokracji pomagającej żyć Cyganom we względnej izolacji i pozostawać z daleka od w p ł y w ó w społeczeństwa szwedzkie­ go — etnicznej większości. Rozważania autorki dotyczące koncepcji arystokracji są według mnie bardzo interesujące i godne przestudiowania. Może się w y d a ć dziwne, że grupa uważana od w i e k ó w za pariasów świata posiada koncepcje w ł a s n e j wyższości. Cygańska koncepcja arystokracji jest decy­ dująca w zinterpretowaniu ich izolacji, będącej wynikiem prześladowań i etnocentryzmu. N a z y w a j ą siebie Rom — ludzie, wszyscy inni to gadźe tworzący bez­ postaciową masę. Czym jest cygańska koncepcja arystokracji? Jest ona wynikiem ambicji etni­ cznych i odpowiedzią na wiekowe prześladowania. Autorka zauważa pewne ana­ logie pomiędzy Cyganami a Żydami, którzy również uważają się za naród wybrany. Taka idea wyższości może stać się wyraźną barierą przeciwko asymilacji. Jeżeli własna kultura jest najwyższa, to nie ma potrzeby, aby cokolwiek zapożyczać od innej. Cyganie posiadają swój system wartości i na jego podstawie oceniają otaczający ich świat. Oceniają negatywnie styl życia społeczeństw w p a ń stwach dobrobytu i w związku z tym nie może on być dla nich żadnym wzorem. Powyższe przedstawienie jest tylko próbą zasygnalizowania niektórych problemów poruszonych w pracy Ingi Gustaffson. Zawiera ona szczegółowe o m ó w i ę nie zarówno procesów zachowania autonomii kulturowej przez cygańską mniejszość etniczną w Szwecji, jak i ogółu procesów asymilacyjnych i integracyjnych tej grupy. Książka ta oparta na długotrwałych i licznych badaniach oraz na bo­ gatej literaturze socjologicznej i etnograficznej jest niemal kompendium wiedzy o Cyganach, a nie tylko o ich obecnym sposobie życia, koncepcji świata, organi­ zacji społecznej, języku, lecz także odkrywa ich psychikę, ukazuje nam sposób ich rozumowania, bada przyczyny ich reakcji, usiłuje wniknąć i zrozumieć hie­ rarchię wartości etycznych uznaną przez Cyganów. ; j ' I i I ; I | 2 Autorka upatruje przyczyny niezasymilowania się Cyganów także w naszej niechęci, tj. Europejczyków, do zrozumienia i zaakceptowania jakiejkolwiek obcej kultury. Cóż w i ę c p o w i n n i ś m y zrobić? „Jest niemożliwością, aby [Cyganie] zmie­ nili swe ideały czy sposób wychowania dzieci bez czyjejś pomocy, nie sądźmy, że zmiany ich osobowości nastąpią w ślad za reformami społecznymi. Zamiast tak myśleć, p o w i n n i ś m y raczej w z m ó c opiekę i zwiększyć zainteresowanie się ich sytuacją. J e s t e ś m y zdolni nieść im pomoc, która umożliwi im zmiany, o któ­ rych marzą w głębi serca, a przeciwstawiają się im głównie dlatego, że strata ich dawnego modelu życia byłaby stratą zbyt wielką, a częściowo dlatego, że nowe życie budzi w nich strach [...]. Strach przed nieznanym, obawę przed utratą tego, co dla każdego z nas jest najważniejsze, przed utratą własnej kultury" (s. 10). Jerzy Krzysztof J O H N T A K M A N , The Vórlag, Stockholm 1976 Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Fiszer Study, Liber Książka ta bazuje na faktach, a nie na anegdotach i próbuje obalić fałszywy mit białych klas średnich (white middle-class) o Cyganach. Jest to raport o Czło2 L Praca Ingi Gustaffson zawiera bibliografię liczącą ponad 100 pozycji. i i �256 RECENZJE wieku, Edukacji i Zatrudnieniu. Miliony ludzi na ś w i e c i e żyją dziś w podobnych warunkach [...]. Dla zurbanizowanych społeczeństw stają się oni gigantycznym p r o b l e m e m " . A praca ta jest próbą jego rozwiązania. Jej autor nie jest w tej problematyce debiutantem, nie jest to też jego pierwsza praca na temat Cyganów. Cyganie w Szwecji to monografia nowatorska nie tyle może w samym ujęciu tematu, ile w założeniach i przedmiocie badań, których jest wynikiem. Nowa­ torska, bowiem John Takman wraz z grupą w s p ó ł p r a c o w n i k ó w przeprowadził badania terenowe, którymi objął w s z y s t k i c h Cyganów mieszkających w Szwe­ cji. W tym celu w latach 1962-1966 przebył 39 000 km od Gallivare do Ystad, docierając wszędzie tam, gdzie mieszkali Cyganie. Osobiście prowadził wywiady z 661 spośród 679 (97,5%) Cyganów „pełnej krwi" i z 212 spośród 245 p ó ł - C y g a n a mi oraz z 50 nie-Cyganami, którzy weszli w związki małżeńskie lub mieszkają razem z Cyganami. Ogółem jest ich w Szwecji 924, są w różnym wieku, trudnią się różnymi zajęciami, różny jest ich status społeczny i wykształcenie. Badaniom poddani zostali nie tylko ci, którzy nadal prowadzą koczowniczy tryb życia lub żyją w slumsach, namiotach, wozach mieszkalnych lecz także i ci którzy już dawno zasymilowali się ze szwedzkim społeczeństwem i- są pełnoprawnymi oby­ watelami Królestwa Badania były prowadzone przez Wydział Medycyny Społecz­ nej Uniwersytetu w Uppsali toteż nic dziwnego że w pracy tej znajdują się rozdziały które etnografów zainteresują tylko marginesowo: np. „Warunki zdro¬ wotne'* lub Zastosowanie pomocy medycznej" Toteż nie jest to monografia etnosraf iczna a raczę i praca z pogranicza sociolofíii etnografii i m e d v c v n v Opiera się ona na materiale statystycznym popartym op'sem któr łat "a o zumienie poruszanej pr obi em a ty ki 1 Napisanie monografii nie było jednak g ł ó w n y m celem tak długich badań, jest to — jak sam autor pisze — sprawa wtórna i zgoła marginesowa. Uczeni posta­ wili sobie za zadanie polepszenie w a r u n k ó w socjalnych i poziomu wykształcenia Cyganów. W rozdziale I John Takman precyzuje zakres oraz przedmiot badań. Zasad­ niczy ich tok można by w skrócie przedstawić w czterech punktach: 1. Badanie w a r u n k ó w kulturowych, społecznych i medycznych każdego Cygana, każdej cygańskiej rodziny. 2. Zainicjowanie zmian (podniesienie poziomu edukacji, reedukacja, zmiana warunków mieszkaniowych itp.). 3. Wprowadzenie w życie zapoczątkowanych zmian (np. organizacja szkół). 4. Próba zmiany nastawienia (niechęci) Cyganów do społeczeństwa szwedz­ kiego (i vice versa). Napisałem zasadniczy, równolegle z nim prowadzono bowiem prace w czterech grupach tematycznych, m. in. były to: grupa prowadząca eksperymentalną szkołę oraz grupa zajmująca się demografią i moralnością cygańską. Czytelników „Etnografii Polskiej" zainteresować powinny szczególnie te roz­ działy The Gypsies..., w których omawiane są: historia i kultura społeczności cy­ gańskiej oraz przemiany społeczne i kulturowe, jakim podlega ta grupa. Proble­ my te zawarte są w następujących rozdziałach: „The Gypsies in Sweden" (Cyga­ nie w Szwecji); „Housing conditions" (Warunki mieszkaniowe) i „Education and Culture" (Wykształcenie i kultura). Cyganie w Szwecji należą do 8 grup rodzinnych, które przybyły do tego kraju w początkach naszego wieku. Od roku 1914 do 1954, tzn. do czasu odwołania us­ tawy o deportacji Cyganów, nie było żadnej imigracji na teren Szwecji. W okre- 1 Cytat z s. 4 obwoluty. �RECENZJF 257 sie tym nie zanotowano też emigracji. Kolejne fale imigracyjne przypadają na połowę lat 50-tych i początek 60-tych. W tym rozdziale autor omawia różnice w sposobie życia Cyganów na przes­ trzeni tych kilkudziesięciu lat. Z materiałów spisu powszechnego z roku 1943 wy­ nika, że tylko 5% Cyganów prowadziło osiadły tryb- życia. Spis z roku 1954 w y k a ­ zał, że 31°/o ogólnej liczby Cyganów nie było koczownikami (z ezego 20% nadal mieszkało w tradycyjnych warunkach — wozach, namiotach itp.). Analizując ma­ teriały John Takman zauważa, że szwedzcy Cyganie, którzy pozostawali koczow­ nikami przez około 1000 lat, stają się w bardzo krótkim czasie społecznością prowadzącą osiadły tryb życia. Przemiany te zaszły zdaniem autora w latach 1950- 1975, a więc przypadają one na ostatnie ćwierćwiecze. Do problematyki tych przemian John Takman powraca w rozdziale — „Warunki mieszkaniowe". Podrozdział „Koncepcja tattare" poświęcony jest przedstawieniu prac Etzlera i Heymowskiego . Szkoda, że autor nie ustosunkował się do obu prae, skłaniają­ cych do polemiki. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie badań antro­ pologicznych i demograficznych w ujęciu porównawczym (porównywano S z w e d ó w i Cyganów według tych samych kryteriów badawczych). Jak w całej pracy tak i w rozdziale „Warunki mieszkaniowe" autor stara się przedstawić zagadnienie w układzie chronologicznym. W związku z tym przepro­ wadził on klasyfikację form trybu życia szwedzkich Cyganów stosując podział na trzy okresy: 1) życie koczownicze, 2) osiadły tryb życia (z zamieszkaniem w wo­ zach i namiotach, które służyły w okresie koczowniczym), 3) życie osiadłe w mie­ szkaniach i domach. Na podstawie badań ustalił, że z 837 badanych C y g a n ó w 581 (68%) prowadzi osiadły tryb życia (3 okres), a tylko 36 rodzin (97 osób) można jesz­ cze zaliczyć do okresu 1. 2 Zdawać by się w i ę c mogło, że tradycja w ę d r ó w e k zanika, a jednak tak nie jest. Tylko 60 spośród 680 szwedzkich Cyganów (w wieku powyżej 7 lat) nigdy nie od­ bywało w ę d r ó w e k wozami, natomiast aż 62 osoby spędziły w taborze ponad 50 lat swego życia. Do roku 1963 483 Cyganów nigdy nie mieszkało w normalnym domu. Takman pokusił się o przedstawienie „historii życia'.' przeciętnego Cygana, lata forma trybu życia miejsce zamieszkania 1926 (ur.) -1949 koczownicza namiot 1949-1951 osiadła namiot 1951- 1965 osiadła w ó z przyczepny 1965osiadła dom Autor porusza problem trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. Z n ó w liczby nie w y m a g a j ą komentarza, m ó w i ą same za siebie. Ponad 22% C y g a n ó w nadal mieszka po 3 lub więcej osób w jednym pokoju (natomiast S z w e d ó w w takich warunkach mieszka tylko 2%). Badania Takmana w p ł y n ę ł y na zmianę tego stanu rzeczy. W październiku 1963 r. udało się przy współdziałaniu środków masowego przekazu przeforsować decyzję rządu o budowie domów dla kolonii cygańskiej w Sztokholmie. „Wykształcenie i kultura" zawiera sześć podtematów: problem językowy, wycho­ wanie, analfabetyzm, radio i telewizja, walki religijne, zwyczaje i wierzenia. Jak wynika z przeprowadzonych badań, 85% Cyganów włada biegle dwoma językami: romanes (cygańskim) i szwedzkim. Lecz prawie wszyscy są analfabetami. K o n ­ kluzją tego podrozdziału może b y ć stwierdzenie, że tradycja porozumiewania się w języku romanes jest tak silna wśród społeczności cygańskiej, że nawet wśród m a ł ż e ń s t w mieszanych staje się on językiem u ż y w a n y m n á co dzień. Jednym z najciekawszych zagadnień jest problem znaczenia radia i telewizji. 2 A. E t z l e r , Zigenarna och deras avkomlingar i Sveriae, Stockholm. 1944; А. Н е у m o w s k i , Om „tattare" och „resande", Uppsala University 1955. 17 — Etnografia Polska t. X X I I �258 RECENZJE W życiu C y g a n ó w odgrywają one niepoślednią rolę. Nie są odbierane tylko jako forma biernej rozrywki, lecz stają się dla Cyganów podstawą zdobywania w y k s z t a ł ­ cenia i wszelkiej informacji o otaczającym ich świecie. Szkoda, że badania te nie zostały omówione szerzej. Walki religijne oraz zwyczaje i wierzenia potraktowane zostały w tej monografii zbyt marginesowo. John Takman do minimum skrócił opi­ sy tych jakże interesujących problemów, zwracając szczególną u w a g ę na polemikę z trywialnymi i ogólnikowymi przykładami z literatury encyklopedycznej », stawia­ jącymi Cyganów w złym świetle i bazującymi na stereotypowych sloganach. A mógł pokusić się o coś w i ę c e j . Częściowo jest to usprawiedliwione zawężeniem tematyki tej monografii do problematyki socjo-medycznej. Omówiono te trzy rozdziały, gdyż ich tematyka i forma jej przekazania przez John'a Takmana powinny zainteresować etnografów i skłonić ich do przeczytania The Gypsies in Sweden. Należy się spodziewać, że tego typu publikacje wzbudzą nie tylko większe zain­ teresowanie tą problematyką, lecz także wniosą wkład do lepszego poznania tej jakże mało znanej społeczności. Jerzy E D I T H F A L Q U E , Voyage et Tradition, Krzysztof Fiszer Payot, Paris 1971 Według A. Sauvy każde społeczeństwo charakteryzuje dążenie do wyelimino­ wania słabych, wyzwolenia się od niepożądanych, nie przystosowanych, zbyt kosz­ townych, niebezpiecznych, i to w sposób możliwie najsprawniejszy, pozwalający za­ chować czyste r ę c e . Potwierdzenie prawdziwości tego sformułowania w stosunku do naszego społe­ czeństwa możemy spotkać niemal codziennie. Bo czymże jest, jeśli nie próbą wyeli­ minowania, nasz stosunek pełen pogardy, lekceważenia, wrogości wobec ludzi róż­ niących się od nas rasą, kulturą czy sposobem życia? Prawie wszyscy ludzie inni niż my są oceniani negatywnie, budzą w nas nieufność, a czasami także jawną agresję. Nasza dyskryminacja i stosowanie aktów przemocy w y w o ł u j ą u tych ludzi odpowiednie reakcje, tworzą w ich oczach pewien obraz naszego społeczeństwa i nie­ uchronnie muszą prowadzić do konfliktu. Podobnie przedstawia się sprawa naszego stosunku do Cyganów jako grupy mniejszościowej. Prześladowania Cyganów na tle rasowym i kulturowym doprowadziły do powstania bariery między nimi, a lud­ nością osiadłą i do wytworzenia się u pewnych grup C y g a n ó w dziwnego poglądu na europejskie społeczeństwo, poglądu, który wydaje się nam absurdalny i pozbawiony jakichkolwiek przesłanek racjonalnych. Cyganie francuscy ze szczepu Manouche s ą ­ dzą mianowicie, że świat gadźów składa się z jednostek okrutnych, nie mających w sobie cech ludzkich, mordujących swych rodziców i topiących swe dzieci. Wyjaśnienie, jak mogło dojść do wytworzenia się tak szokującego obrazu na­ szej cywilizacji, a także dokładne omówienie przyczyn konfliktu i aktualnych pro­ blemów życia Cyganów we Francji, m o ż e m y znaleźć w recenzowanej pracy Edith Falque. Jest to studium socjologiczne Cyganów z grupy Manouche powstałe na pod­ stawie 140 w y w i a d ó w przeprowadzonych przez autorkę z Cyganami wędrującymi jeszcze po drogach Francji i z tymi, którzy tę w ę d r ó w k ę niedawno zarzucili. Aby lepiej zrozumieć stosunek społeczeństwa francuskiego do Cyganów i przyczyny, j a ­ kie ten stosunek kształtowały, należałoby za autorką przypomnieć historię Cyga­ n ó w we Francji i początki ich prześladowań. 1 a Np. Encyclopedia Británica z roku 1956, hasło: Gypsies. A. S a u v y , Mythologie de notre temps, za S. Falque. 1 �г RECENZJE ; Cyganie pojawili się we Francji w X I V w. Początkowo byli przychylnie trak­ towani przez społeczeństwo, ale z czasem stosunek ten zmienił się i zaczęto utoż­ samiać ich z bandami włóczęgów, które grasowały w tym czasie na terenie Francji. Pierwsze prześladowania przypadają na początek wojen religijnych, kiedy to na­ kazano wydalenie Cyganów z Królestwa Francuskiego, a później grożono torturami i w y s y ł a n i e m na galery. W X V I I w. Rada Królewska wydała ustawę nakazującą na­ tychmiastowe aresztowanie wszystkich Cyganów, wysyłanie ich na banicję lub gale­ ry, a nawet skazywanie na śmierć. Jednak dzięki w ę d r o w n e m u życiu i częstym zmianom miejsca pobytu, Cyganom udało się uniknąć ostrzejszych represji. Według deklaracji z 1682 r. zabroniono wszystkim ludziom pod groźbą kary jakichkolwiek kontaktów z Cyganami. W X V I I I w. wprowadzono „Grand Renfermement", czyli tzw. „Wielkie Zamykanie", w przytułkach i specjalnych zakładach wszystkich bie­ daków, żebraków i włóczęgów, którzy musieli tam pracować na swoje utrzymanie po 12 godzin dziennie. Los ten nie ominął również Cyganów. W X I X w. prześla¬ dowania nieco osłabły i zmieniły charakter. Okres ten wiąże się z powstawaniem społeczeństwa technokratycznego. S. C h o p y twierdził, że każdy jako członek społeczeństwa jest winien p e w n ą część pracy na rzecz tego społeczeństwa, a kto by się od tego obowiązku - uchylał, naraża s i ę na represje i powinien b y ć wysłany do kolonii. To właśnie było powo­ dem, że w X I X i X X w. powszechne były głosy nawołujące do oswobodzenia sie. od żebraków i w ł ó c z ę g ó w żyjących kosztem innych. Jednak zasada, w e d ł u g której wolność jednostki musi b y ć podporządkowana obowiązkowi pracy, może b y ć przy¬ czyną konfliktu między jednostką a społeczeństwem, które nie jest w stanie zaspo­ koić podstawowych potrzeb człowieka. Bo jak pisze G. Mendel „grupy, w ' k t ó r y c h wolność indywidualna jest ograniczona, nie mogą istnieć, jeśli agresywność połączo­ na z frustracją wynikającą z chęci wolności jednostki nie jest przeniesiona na wro­ ga zewnętrznego — co prowadzi do wojny; albo w e w n ę t r z n e g o — co.prowadzi do prześladowań mniejszości" *. Może to być również powodem agresywnej zazdrości, jaką odczuwa ciągle spie­ szący się człowiek, w stosunku do tych, którzy tę wolność jeszcze posiadają. Bardzo często właśnie Cyganów, którzy różnią się zdecydowanie od nas sposobem życia, uważa s i ę za ludzi naprawdę wolnych, mogących robić to, na co nie pozwala nam społeczeństwo ze swymi normami i zakazami. Wydaje się, że zasady związane z ide­ ałem technokratycznym mogły jedynie w a r u n k o w a ć stosunek do Cyganów warstw wykształconych, które orientowały się w prawach rozwoju społeczeństwa. Natomiast stosunek większości ludzi b y ł kształtowany głównie przez różnego rodzaju stereoty­ py i mity, jakie od w i e k ó w p o w s t a w a ł y o Cyganach, a miały źródła w ich odręb­ ności rasowej i kulturowej, a także w braku kontaktów z nimi i w małej znajo­ mości sposobu ich życia. Stereotyp przedstawiony w pracy Falque jest dowodem przesądów, strachu, pogardy i wrogości, jaką w ludziach wzbudzają Cyganie. Pow­ szechnie uważa się C y g a n ó w za: morderców, rozbójników, złodziei, w y r z u t k ó w społeczeństwa, włóczęgów, ludzi posiadających diabelską moc i zdolnych do czynie­ nia czarów, porywaczy dzieci i gwałcicieli kobiet. Nie ma na to żadnego pokrycia w rzeczywistości, podobnie jak i w większości stereotypów wyrosłych z pobieżnych obserwacji i generalizacji pojedynczych wypadków. Ale ten często spotykany stere­ otyp, a także chęć oswobodzenia społeczeństwa od nieprzystosowanych do życia we współczesnym świecie grup była podłożem do powstania i uchwalenia ustawy z dnia 16 stycznia 1912 r. W myśl tej ustawy Cyganie jako tzw. nomadzi, czyli ludzie bez stałego miejsca 2 I j ; i ! 259 2 3 S. С h o p y, Vagabonds et repris de justice, za E . Falque. G. M e n d e l , La revoltě contrę le pere, za E . Falque. �260 RECENZJE zamieszkania i bez zawodu, zobowiązani zostali do posiadania książeczek antropome­ trycznych, które miały być okazywane prefektom policji przy każdorazowym odjeź­ dzie i po przybyciu na nowe miejsce. Książeczka ta zawierała wszystkie dane o C y ­ ganie i jego rodzinie, a także numer tabliczki kontrolnej wozu, którym podróżował. Umożliwiło to śledzenie wędrówek Cyganów jako ludzi groźnych dla społeczeństwa, a jednocześnie wprowadzając utrudnienia przy załatwianiu formalności miało s k ł o ­ nić ich do opuszczenia Francji. Prefekci wielu departamentów stosowali na własną rękę wiele zakazów i represji, by uwolnić swoje tereny od niepożądanych przyby­ szów. Na wielu drogach pojawiły się tabliczki „Nomadom w s t ę p wzbroniony" albo napisy „Śmiecie i nomadzi w głębi terenu". Ta jawna dyskryminacja i prześladowania musiały doprowadzić do ukształ­ towania się negatywnego stosunku Cyganów do naszej cywilizacji. Obserwując tak charakterystyczną dla współczesnego człowieka pogoń za dobrami materialnymi, do których sami Cyganie nie przywiązują znaczenia, chciwość i zaborczość w realizacji pragnień, Cyganie nie widzą dla siebie miejsca w tak konsumpcyjnym społeczeń­ stwie; dostrzegają wiele zła we współczesnym świecie. Słysząc o wypadkach odda­ wania rodziców do domu starców, opuszczania przez matki własnych dzieci i jedno­ cześnie stykając się przez całe życie z aktami wrogości ze strony Europejczyków, nie wyobrażają sobie życia wśród ludzi, których zwyczaje wydają się im tak okrutne. Tylko niewielu Cyganów buntuje się przeciwko dyskryminacji ze strony ludzi osiad­ łych, większość odczuwa jedynie fatalizm swego losu, którego nic nie jest w stanie zmienić. Czują się opuszczeni i bezsilni bo dla nich rząd policja i gadźowie two­ rzą jedną całość z którą trudno jest walczyć Dlatego też są bardzo nieufni w sto­ sunku do wszystkich praw jakie społeczeństwo stara się im narzucić podejrzewając w nich próbę dalszego ograniczenia ich swobody Negatywny stosunek do naszej cywilizacji rodzi chęć ucieczki, próbę schro­ nienia się przed groźnym światem zewnętrznym w kręgu własnej rodziny, która pozostała dla Cyganów największą wartością. Dla nich, wychowanych od dziecka w kulcie wolności, przyrody, muzyki, rodziny i tradycji, życie wędrowne jest idea­ łem, w którym wszystkie te wartości mogą się realizować. Tabor cygański tworzy odrębny, zamknięty przed obcymi świat, gdzie nikt z gadźów nie ma wstępu. Życie w tym świecie zapewnia integrację grupy, zapobiega jej rozproszeniu, jednocześnie stwarzając złudzenia, że życie ich nie zmieniło się i że będą mogli zawsze je kon­ tynuować. Ale schronienie się w tym, co tradycyjne, ucieczka przed cywilizacją i niedostrzeganie zmian, jakie niesie ze sobą czas, nie pozwala Cyganom patrzeć realnie w przyszłość i walczyć o znalezienie swego miejsca w nowoczesnym społe­ czeństwie. Po I I wojnie ś w i a t o w e j we Francji sporo zrobiono, aby poprawić sytuację C y ­ ganów. Od roku 1949 działa międzyministerialna komisja do spraw Cyganów, która postulowała zaprzestanie dyskryminacji i przyznanie im równych praw. Z jej to inicjatywy powstały organizacje Les Etudes Tsiganes i Comité National d'Aide aux Nómades, których zadaniem jest informowanie społeczeństwa o życiu Cyganów i o aktualnych problemach z tym związanych. We Francji w 2272 gminach istnieje absolutny zakaz przebywania Cyganów, przypomniano w i ę c o nielegalności owych zakazów i polecono zlikwidować tabliczki „Nomadom wzbronione". W 1968 r. Mini­ ster Spraw Wewnętrznych postuluje utworzenie stałych terenów przeznaczonych na obozowiska dla wędrownych Cyganów o możliwie najlepszych warunkach, gdzie czas pobytu byłby nieograniczony. Ustawa z 3 stycznia 1969 r. zniosła obowiązek posiadania książeczki antropometrycznej, a zastąpiła ją książeczką podróży, która musi b y ć wizowana co 3 miesiące. Wprowadzenie jednocześnie tzw. „gmin stałego przebywania" miało na celu wdrożenie Cyganów do wypełniania różnych obowiąz­ k ó w administracyjnych. Głównymi celami tej ustawy było: przyznanie równych �ň -у RECENZJE 261 praw Cyganom, zaprzestanie prześladowania ich, wprowadzenie środków kontroli, a także poddanie wszystkich Cyganów obowiązkom administracyjnym, aby stopniowo skłonić ich do osiedlenia się. Nadal jeszcze Cyganie Manouche niechętnie osiedlają się, jeżeli decydują się na ten krok to zazwyczaj z przyczyn niezależnych od siebie, jak np. choroba kogoś z rodziny albo trudności z wykonywaniem zawodu w ę d r o w ­ nego handlarza, cyrkowca, muzyka czy szlifierza. Przymusowa rezygnacja z w ę ­ drówki burzy ich dotychczasowe życie i stwarza trudności w przystosowaniu się do nowego środowiska. Edith Falque ma właśnie za złe ustawie z 1969 г., że nie rozwiązała głównych problemów życia Cyganów i że dąży do ich osiedlenia, ale jednocześnie nie próbuje przedstawić rozsądnych rozwiązań tej kwestii. Można byłoby ewentualnie poprzez pewne rozszerzenie praw Cyganów oddalić chwilę, kiedy ostatni z nich będzie mu­ siał porzucić swój wóz, ale sam proces jest niestety nieodwracalny i chyba nic nie jest mu w stanie zapobiec. Na początku lat siedemdziesiątych tylko Уз Cyganów francuskich jeszcze wędrowała, ale za kilka lat lub kilkanaście nie będzie dla nich miejsca w naszym społeczeństwie, głównie z przyczyn ekonomicznych, gdyż zawody, jakie wykonują, nie mają przyszłości. A czy osiedlenie się ich nastąpi teraz czy za kilka lat, zawsze będzie to dla nich bolesna decyzja rezygnacji z dotychczasowego życia i tradycji, której tak bronią. Cyganie, jedna z najbardziej egzotycznych i in­ teresujących grup mniejszościowych, tak jak wszystkie grupy mniejszościowe, będą musieli przyjąć styl życia większości społeczeństwa — taki jest niestety porządek współczesnego świata. Książka E . Falque przedstawia szeroko zarysowany obraz życia Cyganów i pro­ blemów, jakie wynikają z prób znalezienia się we współczesnym świecie, i dla każdego, kto interesuje się losami tej społeczności, na pewno będzie stanowić inte­ resującą lekturę. Kazimierz H E I N Z MODE, S I E G F R I E D W O L F F L I N G , Zigeuner in Deutschland, Koehler & Amelang — Leipzig 1968 Zajko — der Weg eines Volkes Cyganie już od kilkuset lat egzystują w światowej literaturze albo jako jej główni bohaterowie, albo jako element wprowadzający odpowiedni, romantyczny na­ strój. Ten cyganologiczny nurt w twórczości pisarskiej datuje się już od końca X V I I I w. W miarę liberalne, tolerancyjne ustawodawstwo i romantyczne wyobra­ żenia o Cyganach w y s z ł y naprzeciw temu prądowi. Już od początków swego istnie­ nia nabierał on cech naukowości. Ale dopiero w 1844 r. powstała znana i podsta­ wowa praca niemieckiego językoznawcy Augusta Friedricha Potta Die Zigeuner in Europa und Asien. Zawarte w niej rozważania dotyczą m. in. związku dialektów cygańskich z sanskrytem oraz ustalenia w wyniku analizy językoznawczej praojczyzny Cyganów, którą w e d ł u g Potta były Indie. Te wnioski stały się dla niego podstawą badań z zakresu filologii porównawczej, ponadto podkopywały reprezento­ wany dość powszechnie w X I X w. pogląd, że Egipt jest kolebką Cyganów. Udowodnienie indyjskiego rodowodu jest także motywem przewodnim H . Modego i S. Wolfflinga. Ułatwiając wejście w tematykę cygańską przedstawiają historię badań prowadzonych nad Cyganami. Oprócz wspomnianej już książki A. F . Potta omówione zostały prace takich językoznawców, jak G. Barrow, Ch. Leland, H. M. G . Grellmann. Są to przede wszystkim studia z zakresu językoznawstwa, które w X V I I I i X I X w. zdominowały naukową literaturę cyganologiczną. Natomiast autorzy re­ cenzowanej pracy, dysponując bogatą już literaturą tego typu, dotyczącą tak j ę - �262 RECENZJE zyka, jak historii i folkloru, idą w swoich rozważaniach dalej. Starają się poddać analizie porównawczej cygańskie obyczaje, wierzenia, bajki, czyniąc jednocześnie próbę oddzielenia w p ł y w ó w , jakie w y w a r ł a niemiecka kultura na kulturę Cyganów. Przedstawiają strukturę organizacyjną plemion cygańskich, rolę i funkcję wybieral­ nego przywódcy, działalność cygańskiego sądu, strukturę zawodową. H. Mode i S. Wólffling przyjmują klasyczny model rozwoju społeczno-ekonomicznego, którego w tym układzie najniższym- szczeblem jest zbieractwo i ł o w i e c t w o . Jest to chyba jedna ze słabości pracy. Konstruują na tej podstawie hierarchię zajęć, z a w o d ó w wykonywanych przez Cyganów, w której bardzo ważny element ich ekonomicznego istnienia, jakim było m y ś l i s t w o i zbieractwo, znajduje się na pierwszym etapie roz­ woju. Pierwotność tych zajęć oraz ich dość długa obecność w gospodarce Cyganów mogłyby świadczyć o niskim stopniu ich rozwoju. Tymczasem obok nich istniały związane nieomalże nierozerwalnie z Cyganami takie prace, jak tresowanie zwie­ rząt, wyrób mat i koszy, grzebieni, popisywanie się tańcem i akrobacjami na linie. Zawodem, jaki bardzo szybko znalazł rację bytu wśród Cyganów, było kotlarstwo, od którego jedna z grup cygańskich wzięła swą n a z w ę — Kełderasza (rumuńskie caldarar, czyli kotlarz). Nie pominęli autorzy pracy tak „tradycyjnie cygańskich" zajęć, jak złodziejstwo, oszustwo i wróżenie. Mode i Wólffling twierdzą, że wiele z tych umiejętności pojawiło się w Europie dzięki pośrednictwu Cyganów. Zalicza­ ją do nich m. in. teatrzyki marionetek i tresurę zwierząt. Niemiecki orientalista E. L i t t m a n n i dowodzi, że niemieckie słowa dotyczące tresowania zwierząt przez Cyganów czy też nazw tych zwierząt pochodzą z sanskrytu — np. niem. Meerkatze — sans, markata (koczkodan), niem. Affe — sans, kap'api (małpa). Dla Littmanna materiałem porównawczym jest tylko język niemiecki, a autorzy książki nie przyta­ czają cygańskich odpowiedników tych słów. Dlatego też należy b y ć ostrożnym przy wysnuwaniu w n i o s k ó w z takiego podobieństwa, gdyż może ono też w y n i k a ć z faktu wspólnego korzenia indo-aryjskiego. Większe prawdopodobieństwo pośrednictwa C y ­ ganów istnieje dla różnych gier towarzystkich, które pojawiły się w Europie w tym samym czasie, co i Cyganie. Próby udowodnienia indyjskiego pochodzenia kości do gry, szachów i kart podejmowane były już wcześniej. Wykopaliska archeologiczne w północno-zachodnich Indiach datowane na ok. 5000 lat (miejska kultura Harappa i Mohendżodaro) przyniosły odkrycia kości do gry, których używanie potwier­ dzone jest w najstarszych dziełach literatury hinduskiej. Nieco inaczej jest z naj­ starszymi zachowanymi indyjskimi kartami do gry. Pochodzą one dopiero z X V I w., a nie udało się dotąd ustalić daty pojawienia się pierwszych kart do gry w Indiach, nie ma także danych źródłowych tak starych, jak odpowiednie materiały europej­ skie. Autorzy ograniczają się do zasygnalizowania możliwości wytłumaczenia podzia­ łu kart przez wprowadzenie do nich 4-kastowego indyjskiego systemu społecznego. Reprezentowany on był w kartach przez 4 klasy: króla, wojownika, kupca i sługę lub niewolnika. Tak więc indyjski rodowód kart pozwoliłby zrozumieć ich "symbo­ likę, tym bardziej że była ona szczególnie zrozumiała dla Cyganów. Trudne jest dla H . Mode i S. Wólfflinga do przyjęcia, że zapoznali się oni ze znaczeniami posz­ czególnych kart dopiero po przybyciu do Europy. Znaczyłoby to, że wynieśli umie­ jętność odczytywania kart z Indii, które są ich praojczyzną. Podobnej metody uży­ wają autorzy przy porównywaniu cygańskich i hinduskich obyczajów narodzino­ wych, zaręczynowych, weselnych i wierzeń. Stosunkowo duża uwaga zwrócona jest w recenzowanej pracy na bajki cygańskie i ich wątki. Stanowią one według auto­ rów podstawowe źródło informacji o mentalności i obyczajach Cyganów. Chcąc dać dowód związku tych bajek z bajkami indyjskimi, przeprowadzają porównanie 1 Za H . M o d e , Deutschland, s. 60. S. W ó l f f l i n g , Die Zigeuner — der Weg eines Volkes in �263 RECENZJE ich wątków według numerycznej klasyfikacji Arnego i Thomsona. Niestety zasób spisanych bajek cygańskich jest zbyt mały, aby istniejące podobieństwa uznać za wystarczający dowód, tym bardziej że sami Cyganie nie rozumieją już pewnych motywów występujących w tych opowieściach. Szukając nadal analogii autorzy po­ równują style opowiadania bajek i dochodzą do wniosku, że istnieje niezaprzeczalny związek bajek cygańskich z podłożem indyjskim. Znajduje on swój wyraz w pro­ pagowaniu identycznych wartości moralnych, z których na pierwsze miejsce wy­ suwają się: szacunek dla natury i miłość do zwierząt, wiara w możliwość swobod­ nego przeistaczania się ludzi w zwierzęta i zwierząt w ludzi. Niektóre bajki cy­ gańskie mają charakterystyczne dla bajek hinduskich tragiczne zakończenie. W tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, że podstawowym założeniem tej części roz­ ważań jest wykazanie niezaprzeczalnego pochodzenia pewnych wartości kulturowych z Indii oraz istnienia realnej możliwości przenoszenia tych dóbr przez Cyganów. W drugiej części pracy autorzy przedstawiają historię Cyganów w Niemczech, biorąc za podstawę informacje zawarte w listach żelaznych wydawanych „książę­ tom" cygańskim przez w ł a d c ó w europejskich, zarządzeniach, listach gończych oraz opisach pozostawionych przez przypadkowych obserwatorów. Dokładna data przy­ bycia Cyganów do Niemiec nie jest znana. Pierwsze źródła pisane, w których pojawiają się wzmianki o Cyganach, pochodzą z X V w. Dominikanin Hermann Kornzer i historyk Albert Krantz przyjęli za datę pojawienia się Cyganów w Niem­ czech rok 1417. Dalsze informacje odnoszące się do wczesnej historii Cyganów daje Schoppenchronik von Magdeburg, która podaje, że „Tattern" (tak nazywano począt­ kowo Cyganów sądząc, że są Tatarami) przekroczyli Elbę i zatrzymali się w Magde­ burgu. Od lat 30-tych X V w. wzmianki o Cyganach coraz częściej zaczynają się pojawiać w kronikach większych miast. Rejestrowały one szlak w ę d r ó w e k taborów • cygańskich zaopatrzonych w żelazne listy papieża i cesarza. D a w a ł y one poczucie spokoju i pewności tym bardziej, że w tym czasie Cyganie byli na ogół przyjaźnie przyjmowani w miastach Dlatego też często pierwsze 80 lat pobytu Cyganów w Niemczech określa się jako złoty wiek" Ale już w roku 1482 książę Albrecht Achilles von Brandenburg wydał edykt zabraniający przebywania w granicach księstwa Jest to początek prześladowania Cyganów Od 1500 г obowiązywała za­ twierdzona przez Reichstag w Augsburgu ustawa zezwalająca książętom na w y p ę ­ dzanie i zabijanie C y g a n ó w latach 1497 1774 wydano 146 Edyktów cygańskich" i można by ten okres za L Jochimsen nazwać okresem cygańskich edyktów'* Za~ 2 'L nowanie i chłostanie Cyganek oraz . konfiskowanie" dzieci Niektóre zarządzenia Wilhelm T Г) Я lí"H 7 Я Tt wiesza • tí- ~h Г e 1Я 1 t h rok dnw en 7 teeo same eo okr h ň ° ^ . ™ !f J , ° • " st • P s Р ° У osieoiama ^ап™ przep ow azo e w ks le Wittgenstein l a m tez powstało około гоки u a najstarsze w memez n sieaie cygańskie (okolice Berieourga), w którym weamg aanycn z l a i i r. z y jeszcze 40 Cyganów. W 1928 r. wydano ustawę, która nakazywała meioowame się c y g a n ó w na policji zabraniała im posiadania brom palnej oraz przebywania w uz­ drowiskach i kurortach. W czasie I I wojny światowej z rozkazu Himmlera w y ł a p y ­ wano całe tabory, które kończyły s w ą w ę d r ó w k ę w obozach koncentracyjnych Przedstawiona przez Modego i Wolfflinga historia Cyganów wędrujących po Niem­ czech kończy się na roku 1945, który jest początkiem osiedlania się pozostałych przy życiu Cyganów. Autorzy takie ujęcie tematu cygańskiego traktują jako propozycję, w s t ę p do dalszych poszukiwań rozwiązania problematyki pochodzenia Cyganów. Istniejące 6 W S Z 3 p o y c n o a z ą g a i e r w n W z e p o y z e j L a i D y K U ą 8 g Г 0 1 0 2 Za M o d e , W o l f f l i n g , op. cit, s. 142. �264 RECENZJE i zakorzenione w świadomości społeczeństw europejskich stereotypy Cyganów mogą nabrać rzeczywistego zabarwienia poprzez publikowanie prac tego typu. Książka jest zbiorem informacji dających znajomość elementarnych zasad życia Cyganów, ułat­ wiającym zrozumienie ich odrębności i odmiennego trybu życia; to między innymi stanowi o wartości pracy i zachęca do jej przeczytania. Renata C. H . W A R D - J A C K S O N , D E N I S E . H A R V E Y , Its Origins, Builders, Technology and Conservation, Abbot 1973 Hryń The English Gypsy Caravan. Country Book Club, Newton Jest to monografia poświęcona tradycyjnym wozom cygańskim, rozpowszechnio­ nym w Wielkiej Brytanii na przełomie X I X i X X w, a spotykanym czasami jesz­ cze dziś. Już na wstępie autorzy zaznaczają, że podobnie jak wszystkich koczują­ cych po drogach Wielkiej Brytanii uważano za Cyganów, tak nazwą wóz cygański {gypsy caravan) obejmowano nie tylko wozy u ż y w a n e przez samych Cyganów, lecz także przez pozostałe grupy wędrowców. Wśród nich oprócz „prawdziwych" Cyga­ n ó w (true Gypsies) wyróżniają autorzy tzw. mumpers (włóczędzy, żebracy), poshrats (mieszańcy, Cyganie półkrwi), didikais (o niewielkiej domieszce krwi cygańskiej), tinkers (druciarze, pochodzący głównie z Irlandii) i w ę d r o w n i artyści, zwłaszcza cyrkowi. Prawie wszyscy wędrowcy, zdaniem autorów, posiadają obecnie większą lub mniejszą domieszkę krwi cygańskiej, ale tym, co ich łączy, nie jest pochodzenie etniczne, lecz jednakowy tryb życia. Według danych z 1965 r. wśród 100 tys. angiel­ skich w ę d r o w c ó w było tylko 20 tys. ,prawdziwych" Cyganów z których z kolei t3 lko 6°/o podróżuje jeszcze wozami konnymi (głównie na północy) Dzisiejsze wozy różnią się oczywiście od tych tradycyjnych XIX-wiecznych cygańskich vardo będą­ cych przedmiotem zainteresowania autorów Dlatego też monografię swoją oparli oni głównie na materiale zgromadzonym w brytyjskich muzeach a także licznych rycinach z poświęconych Cyganom książek i artykułów. Literatura dotycząca wozó^v r Г V P'Я Tiч Ir i о И na która' autorzv odniesieniu do Wielkiei Brvtanii co wvnika stad że edruiacv o ' k í o r a n s k ' i Anel" С sanie bvli boeat • o ď w 'ch rodakó invch ńt a 't 'd' h g y g s oc w z у pa ^ о a ty е, ic wozy Dy у lepej wyposa one i pieimiej а е к о г о ^ а п е stanowiąc tym samym szczególnie interesujący przedmiot badan. Wozy u ż y w a n e przez wszystkich w ę d r o w c ó w nazywane były powszechnie cy­ gańskimi, mimo że wprowadzone zostały one do użytku bynajmniej nie przez Cyga­ nów, lecz przez właścicieli w ę d r o w n y c h menażerii, którzy potrzebowali wygodnego środka lokomocji do przewożenia zwierząt. Do Wielkiej Brytanii dotarły one z F r a n ­ cji ok. 1840 г., ale „prawdziwi" Cyganie zaczęli nimi powszechnie podróżować do­ piero pod koniec X I X w. jako ostatni z wymienionych grup wędrowców. Zarówno ten fakt jak i to, że właśnie „prawdziwi" Cyganie pozostali najdłużej wierni temu właśnie sposobowi podróżowania, autorzy tłumaczą ich wrodzonym konserwatyzmem. Wydaje się, że jest to uproszczenie i należałoby raczej szukać przyczyn tego stanu w pełnym wrośnięciu nowego początkowo elementu w zintegrowany model k u l ­ tury cygańskiej, co związane było z koczowniczym trybem życia i miało swoje od­ bicie zarówno w sferze działalności ekonomicznej C y g a n ó w jak i ich kulturze du­ chowej. Faktem pozostaje że dziś niemal w y ł ą c z n i e Cyganie używają w Wielkiej Brytanii konnych w o z ó w podróżnych do innych celów niż wypoczynkowe (ta forma rekreacji rozpowszechniła się bowiem już na początku naszego stulecia a wozy bu­ dowane początkowo na wzór luksusowych rezydencji zostały stopniowo zastąpione zmotoryzowanymi przyczepami campingowymi) �RECENZJE *< I I ł * 1 ! 7 265 Autorzy książki podkreślają wielokrotnie, że dla Cyganów wozy były nie tylko środkiem lokomocji, lecz także prawdziwymi domami, stąd dbałość o ich wystrój wewnętrzny i zewnętrzny. U ż y w a n o ich przede wszystkim w lecie, przy czym wtedy nocowały w nich głównie dzieci i starsi, a dorośli spali w rozbijanych obok namiotach. Podróżowano zwykle ok. 15 mil dziennie, co pewien czas zatrzymując się na dłużej, w celu przygotowania na sprzedaż różnych przedmiotów, takich jak kosze czy sztuczne kwiaty. W zimie koczowali tylko niektórzy Cyganie przenosząc się co 7-14 dni w poszukiwaniu paszy dla koni. Miejsca postoju były zwykle z góry usta­ lone, a do najpopularniejszych należały takie, jak Little Egypt, Gallows Grove czy Dooval's Oak, gdzie zostawiano umowne znaki (tzw. patterans) informujące o tym kiedy dana rodzina była tu i dokąd się udała. Siłę pociągową stanowiły konie z których jeden zaprzężony był do wozu, a drugi zapasowy podążał z tyłu. Praca Jacksona i Harveya poświęcona jest jednak nie tyle organizacji życia w podróży i społeczno-ekonomicznym konsekwencjom koczowania, lecz systematycz­ nemu opisowi środków podróży, to znaczy samych wozów. Autorzy wyróżniają 6 za­ sadniczych typów w o z ó w spotykanych i produkowanych w Wielkiej Brytanii: reading, ledge, bow-top, burton, pot-cart, i open-lot, przy czym nie wszystkie one używane były jednakowo chętnie przez Cyganów. Najpopularniejsze były wśród nich wozy typu reading produkowane głównie przez rodzinę D u n t o n ó w w miejsco­ wości Reading w hrabstwie Berkshire. Wozy te zbudowane były z drewna sosno­ wego i miały zwykle tylko jedno okno, a wyposażenie wnętrza podobne, jak w po­ zostałych, to znaczy sprowadzało się do najpotrzebniejszych sprzętów ze względu na ograniczoną przestrzeń i siłę pociągową konia. Zawsze jednak b y ł tam piecyk tzw amerykański, mały i lekki, a więc wygodny w podróży a wśród mebli najwięcej miejsca zajmowało dwupoziomowe łóżko którego wygląd (jakość pościeli ilość po­ duszek itp) stanowił przedmiot rywalizacji między cygańskimi gospodyniami B a r ­ dzo lubiane przez Cyganów były także wozy typu bow-top o charakterystycznym okrągłym dachu których nigdy nie budowano dla niecygańskich n a b y w c ó w Nato miast takie wozy jak burton czy rzadsze brush typowe były w ł a ś n i e dla w ę d r o w ­ nych artystów i handlarzy (wozów typu brush używali zdaniem ci u. tor Ó głównie przedstawi ciele sruD poshrats i didikais) Wzdłuż najbardziej uczęszczanych dróg rozmieszczone były warsztaty, których właściciele zwykle specjalizowali się w jednym typie wozów, przy czym ostateczny wygląd wozu był w y p a d k o w ą umiejętności konstruktora oraz upodobań i możliwości finansowych zamawiającego. Wozy były w takich warsztatach nie tylko budowane, lecz także remontowane i dekorowane, przy czym autorzy twierdzą, że pod w z g l ę ­ dem ornamentyki wymagania Cyganów sprowadzały się tylko do jaskrawej kolory­ styki i licznych złoceń. Rzeźbione czy malowane motywy pozbawione znaczenia sym­ bolicznego miały b y ć wyrazem nałożenia się ХГХ -wiecznej mody na barok z gusta­ mi rzemieślników, wśród których w okresie początkowym dominowali Niemcy i Włosi (stąd reminiscencje włoskiego renesansu). Od ilości ozdób i jakości wy­ kończenia zależała w dużej mierze cena wozu tak dawniej jak i dziś, kiedy to wo­ zy cygańskie można kupić na wyprzedaży w cenie od 50 do 2,5 tys. funtów. Podsumowując należy stwierdzić, że praca Jacksona i Harveya jest rzetelną monografią w o z ó w cygańskich, zawierającą ich dokładny opis konstrukcyjny, typo­ logię i historię, ilustrowane licznymi rycinami i zdjęciami. Szkoda tylko, że autorzy na podstawie przedstawionego materiału nie pokusili się o pełniejsze osadzenie wozu jako istotnego elementu kultury cygańskiej w całokształcie ich kultury. Ludmila Melchior �266 RECENZJE MENYTHÉRT L A K A T O S , Füstós képek, wyd. Magveto, Budapest 1975 Literacką sensacją roku 1975 na Węgrzech stała się obszerna, przeszło 400-stronicowa książka Menyhérta Lakatosa Füstós képek, czyli Zadymione obrazy. Krytyka z dużym zainteresowaniem i uznaniem przyjęła debiut. Autor urodził się w 1926 ro­ ku w cygańskiej osadzie Vésztó w woj. Bekes. Nigdy poprzednio nie ogłosił drukiem żadnej pracy, był absolutnie nie znany w świecie literackim. Jeden z czołowych krytyków węgierskich, László Babies, tak oto powitał książkę Lakatosa na łamach miesięcznika „Kortárs" (nr 4/76): „Levi-Strauss w jednej ze swych książek uskarża się, iż nie ma już na naszym globie nietkniętych kultur, że materialna i duchowa cywilizacja białego człowieka zanieczyściła najbardziej skryte zakątki naszego ś w i a ­ ta. I oto wbrew temu ukazuje się książka, która informuje nas o tym, że o 30-40 km lub kilka autobusowych przystanków od nas żyje naród, o którym, w y j ą w s z y pewne przesądy oraz anegdoty, niewiele wręcz wiemy. B y ć może, że książka ta niedużo powie znawcom przedmiotu, że w naukowych dysertacjach wszystko to zostało już opisane i przeanalizowane. Ale jak dotąd nie doszło do literackiego od­ krycia tych prawd!" Rzecz paradoksalna — Węgry, kraj, w którym Cyganie od lat stanowią zwartą grupę etniczną zrośniętą z tradycjami i obyczajowością całego narodu, odkryły nagle ich świat za pośrednictwem książki Lakatosa. Świat zupełnie inny niż do­ tychczasowe wyobrażenia, które zamykały się w publicystycznych bądź naukowych opracowaniach, a także w obiegowych pojęciach kształtowanych na podstawie C y ­ ganów grających na skrzypkach w węgierskich gospodach lub barwnych taborów. Relacja Lakatosa zasadniczo różni się od wszystkich, a więc nie tylko w ę g i e r ­ skich, dotychczasowych literackich prób przedstawienia życia Cyganów. Poprzednie próby były z reguły podejmowane z zewnątrz, przez pisarzy, którzy starali się wejść w odrębne i obce obyczajowo środowisko. Starali się opisać je, oddać auten­ tyczność i podnieść trafność swoich obserwacji często wyłącznie przez nadmierne używanie cygańskich słów. Menyhért Lakatos jest Cyganem z krwi i kości, wielkim talentem literackim i pisze z zupełnie innych pozycji niż Puszkin, Merimee, Go­ rki czy Ficowski, których fascynowała cygańska romantyka. Lakatos pisze od wewnątrz. Nie musi się wkradać i zaskarbiać sobie łask środowiska, zdobywać 0 nim wiedzy. O Cyganach wie wszystko tak, jak o sobie samym. Nie sili się na wtręty cygańskich słów, przeciwnie, pisze pięknym, ś w i e ż y m językiem w ę g i e r s k i m który między innymi jest jednym z artystycznych w a l o r ó w tej książki — niekiedy tylko stosuje cygańskie wyrazy. Zadymione obrazy oparte są na autobiografii. Menyhért Lakatos n i e z w y k ł y m 1 szczęśliwym zbiegiem okoliczności mógł uczyć się w horthystowskich Węgrzech lat trzydziestych i ukończył szkołę. P o d s t a w o w ą trudnością była w ó w c z a s dyskrymina­ cja i pogląd, że Cyganie są nieinteligentni, niezdolni i 4 klasy to góra ich wykształ­ cenia. Cygańskie dziecko przełamało te przesądy i było prymusem w gimnazjum. Został też później Lakatos nauczycielem, aby uczyć swych ziomków, nieść oświatę. W powieści, którą napisał na początku lat siedemdziesiątych, znajdują się bogate wątki osobiste, ale raz po raz rwą się one i giną na korzyść epickiego tempera­ mentu. Bohaterem opowieści jest cygański chłopiec, który wchodzi w życie, z dziecka staje się mężczyzną. Spod matczynych skrzydeł, ze świata baśni i legend przechodzi do rzeczywistości, styka się z walką o byt, z przemocą, przed którą będzie musiał uciekać. Rzecz dzieje się w okresie międzywojennym, w latach trzydziestych. Autor nie trzyma się ściśle dyscypliny czasu, stosuje przeskoki, nie precyzuje wyraźnie dat. Dopiero w ostatniej, końcowej scenie'książki — deportowanie Cyganów w zaplom­ bowanych wagonach wyraźnie wskazuje datę i ostateczną stację ich wędrówki, �RECENZJE 267 /rjrtórą będzie Oświęcim lub inny hitlerowski obóz koncentracyjny. Jest to nie tylko ? > r ^ r r a ź n e wskazanie czasu oraz miejsca, ale i klamra zamykająca etap w historii т. ^Cyganów. ' . Książka nie ma w zasadzie fabuły, akcji. Jest to spisywane na gorąco życie, ' więc różne, często luźne sceny, które tylko niekiedy łączą się ze sobą, tworzą logiczny ciąg. Przewijają się więc ludzie, z którymi już później nie spotkamy się nigdy, choć byśmy bardzo tego chcieli. Jak na przykład z pewnym taborem cy­ gańskim; oto jacyś nieznani i nie określeni bliżej żołnierze zabrali Cyganom i zgwałcili ich kobiety. C i prosili o łaskę, o oddanie ich żon i córek. Zgoda, oddano im kobiety, ale w zamian pohańbiono również i ich, obcinając wszystkim uszy. -Oddala się ten tabor w płaczu, poniżeniu, męczarni, aby już nigdy nie powrócić. Nie wiemy, gdzie to się stało, w Rumunii, na Węgrzech czy w Jugosławii, nie jest to jednak ważne — Cyganie nie uznają granic i w niczym me podważa to prawdzi­ wości. Siła opowieści tkwi bowiem w opisie, me zaś w szczegółach. a 4 » Spokojny i nużący nieco nawet początkowo bieg książki przybiera na g w a ł t o w ­ ności. Losy bohatera stają się coraz ciekawsze, ostre. Nie sposób tej książki stresz­ czać, toteż w zarysie tylko o dziejach i przygodach bohatera, w których odnajdu­ jemy wiele z życiorysu autora. A więc żyje on w spokojnym taborze, chroniony przez starą, bardzo mądrą babcię, matkę i ojca, przez swoją całą rodzinę przy­ wódcy cygańskiego, cieszącego się dużym autorytetem. O niebezpieczeństwach i o¬ krucieństwach dowiaduje się tylko z opowieści. Pewnego dnia zostaje przypadkiem ciężko postrzelony przez dziedzica polującego w lesie na zwierzynę. Wina m y ś l i polującego wego jest ewidentna, a wskutek konfliktu z innym miejscowym notablem sprawy nie sposób zatuszować. Korzysta na tym ofiara wypadku, gdyż dziedzic czyni wszy­ stko, aby uuratować pie r a t o w a ć chołpca c n o i p c a od śmierci, a następnie, zzamiast a i m k i uodszkodowania ubZKouuwdmd pie­ niężnego, załatwia na prośbę i m n a z j u m . DziękiL ogromnej prosoę ojca przyjęcie go do ggimnazjum. ügxonmtj ambicji dzieciak wytrzymuje początkowo wszelkie szykany i przełamuje bartery umożliwiające mu ukazanie swego talentu. Ten niesłychanie ciekawy i ważny w ą ­ tek edukacji urywa się nagle i oto nasz bohater powraca do swego środowiska, by zacząć bujnie zyć. Jest lato, Cyganie pomagają przy żniwach, nasz młodzieniec staje się z miejsca obiektem pożądania cygańskich dziewcząt i kobiet, jedna przy­ goda^ erotyczna goni drugą. Miłość, pieniądze, walka determinują jego życie. W j a ­ kiejś przygodnej kłótni ram sołtysa i musi uciekać przed żandarmami. Błąka się, trafia do kolejnych taborów, gdzie bądź znajduje chwilowe schronienie, bądź tez musi staczać kolejne walki. Przeżywa coraz barwniejsze, często dzikie przygody. Kradnie, bo musi żyć; bije się, bo musi się bronić. Wybucha wojna, zmieniają się czasy, nie ma już miejsca na cygańską wolność. I wtedy właśnie trafia z powrotem do swoich bliskich, by podzielić ich los. Internowanie i deportacja kończy relację. Zamknięcie w wagonie pędzącym do obozu koncentracyjnego kończy bezpowrotnie to wszystko, co przeżył. Węgierska krytyka entuzjastycznie przyjęła autobiografię Lakatosa, ale nie było recenzji, w której nie stawiano by pytania, czym jest w ł a ś c i w i e napisana przez niego książka. Życiorysem, socjologicznym zapisem, reportażem, powieścią? Szcze­ gółowe, socjograficzne opisy przeplatają się w niej z literackimi opisami przyrody, a także z charakterystycznymi dla brukowych powieści przygodowych. Oczywiście można d o k o n y w a ć analizy tej książki, rozczepiać ją na warstwy, ale nie sposób oddzielać jednych partii od drugich. Łączą się bowiem w jedną nieszablonową i pa­ sjonującą całość, są w sumie oryginalną prozą. Z kart książki tchnie swoboda i nie­ skrępowanie, jej walorami jest plastyczność i żywiołowość,' ani śladu jakichkolwiek manier. Książka Menyhérta Lakatosa powstała pod w p ł y w e m głośnej inicjatywy wy­ dawniczej, która zrobiła w ostatnich latach na Węgrzech dużą karierę, a mianowicie �¡ 268 i I j i I ' i RECENZJE serii „Odkrywanie Węgier". W jej ramach wydawane są socjograficzne monografie poświęcone konkretnym regionom, środowiskom oraz problemom. W tej serii na przykład ukazały się m. in. doskonałe reportaże jednego z czołowych węgierskich pisarzy Gyorgya Moldovy i górnikach z Komló bądź też o najbardziej zacofanym rolniczym regionie Orség. W tej serii wydano książkę Sandora Bencsika Historia widziana z dołu, będącą dokładnym zapisem pracy i życia jednej robotniczej bry­ gady. Te książki zachęciły Lakatosa i pewnego dnia do wydawnictwa Magveto wpłynął rękopis, który dzięki talentowi autora wzbogacił nie tylko jedną wydaw­ niczą serię, lecz całą węgierską literaturę. Tadeusz Olszański C H A R L E S K I N G , Men of the Road, Londyn 1972, ss. 120, il. Prezentowana książka jest pracą popularną, przedstawiającą w ogólnym zary­ sie całokształt problematyki dotyczącej Cyganów europejskich, i ma charakter kompilacyjny, szczególnie w części historycznej. Pewne fakty ze współczesnego życia Cyganów autor miał okazję zaobserwować sam, wiele podróżując po Wielkiej B r y ­ tanii, Rumunii i Węgrzech. Tam, gdzie to było możliwe, wzbogacił swoje spostrze­ żenia opiniami i informacjami pochodzącymi od cygańskich przyjaciół. Książka jest ilustrowana rysunkami autora. Treść ujęta jest w 7 rozdziałów. Na wstępie autor podał mniej lub bardziej ustalone fakty historyczne dotyczące Cyganów, a m i ę d z y innymi: domniemany czas, w którym opuścili Indie, i przyczyny migracji, g ł ó w n e kierunki i szlaki m i ­ gracji, daty pojawienia się w niektórych krajach europejskich, ich początkową po­ pularność, legendy związane z ich pochodzeniem, okres prześladowań w X V I I I w. i w końcu próby ich osiedlenia i edukacji rozpoczęte w 1761 r. na Węgrzech przez Marię Teresę. W rozdziale tym autor zwraca również u w a g ę na bardzo ważną różnicę między Cyganami „czystej krwi" a posh-rat — czyli ludźmi zrodzonymi ze związku między Cyganem a gadźo — i didakoi — osobami posiadającymi jeszcze mniej krwi cy­ gańskiej, gdyż zrodzonymi ze związku posh-rat i gadźo. Liczba Cyganów w Wielkiej Brytanii jest kwestią dyskusyjną ze względu na znaczną ilość różnego rodzaju w ł ó ­ częgów i żebraków podających się lub uważających za Cyganów. Według pewnych źródeł jest 10 tys. autentycznych Cyganów, około 10 tys. posh-rat, mniej więcej ty­ le samo didakois oraz 20-50 tys. r ó ż n y c h . w ł ó c z ę g ó w bez odrobiny krwi cygańskiej. Inne źródła podają liczbę co najmniej 15 tys. Cyganów dla Anglii i Walii. Następny rozdział zapoznaje czytelnika z podziałem C y g a n ó w europejskich na główne grupy, które z kolei dzielą się na mniejsze grupy i podgrupy. Ich nazwy często sugerują tradycyjne zajęcia Cyganów, z których kilka autor omawia. Naj­ więcej uwagi poświęca kowalstwu i pracom w metalu, handlowi końmi, wróżbiar­ stwu, wytwórczości przedmiotów z drewna. Znaczna część tych zajęć nie jest w sta­ nie zapewnić im utrzymania w dzisiejszych warunkach, w związku z czym przecho­ dzą na nowe profesje. Niekiedy ich tradycyjne umiejętności są wykorzystywane w przemyśle, np. we Francji są cenieni jako wykonawcy bojlerów. Autor stawia pytanie, czy istnieje niezależna muzyka cygańska i próbuje na to pytanie dać odpowiedź twierdzącą w przeciwieństwie do Beli Bartoka, który był zdania, że zasadnicza cecha muzyki cygańskiej leży w możliwościach odtwarzania i przetwarzania muzyki ludowej kraju, w którym Cyganie aktualnie przebywają. Omawiając cygański język King wskazuje na znany tylko Cyganom system znaków tajnych, zwany patrin. Omawia je pokrótce, informując, do przekazywania jakich wiadomości są u ż y w a n e i w jaki sposób stosowane. « �U 09 RECENZJE Prawdziwy Cygan, to mieszkaniec namiotu. Autor podaje więc zasadnicze typy namiotów używanych przez Cyganów, a następnie omawia ich wozy. Interesujące jest według niego porównanie cygańskiej nazwy namiotu, która brzmi tsaro lub khera, z nazwą mongolską gher. Jest to jeden z kilku w tej książce przykładów sugerujących prawdopodobieństwo jakichś dawnych związków Cyganów z Azją centralną. Przykładem popierającym domysły autora ma być w ł a ś c i w y Cyganom wstręt do wody i mydła, analogicznie do nomadów mongolskich, których warunki geograficzne zmuszają do oszczędzania wody. Zarówno jedni, jak i drudzy nie po­ trafią pływać. Fakty te dają autorowi pretekst do snucia d o m y s ł ó w o ich pobycie w Azji przed p r z y w ę d r o w a n i e m do Indii. Szczególnie interesującym rozdziałem jest część ostatnia książki, gdzie autor przedstawia dzisiejszą sytuację Cyganów w Wielkiej Brytanii. Cyganie są tam traktowani na ogół źle zarówno przez władze, jak i ogół ludności, a wszelkie wy­ siłki zmierzające do poradzenia sobie z „problemem" cygańskim pozostają daleko w tyle w stosunku do innych krajów europejskich. P e w n ą poprawę osiągnięto dzię­ ki działalności nieżyjącego już Normana Dodds (członka parlamentu), który utwo­ rzył Komitet Cygański (Gypsy Committee) i był twórcą słynnego statutu c y g a ń ­ skiego (Gypsy Charter). Nadzieja na poprawę losu Cyganów w Wielkiej Brytanii zwiększyła się w 1966 г., kiedy to utworzono Badę Cygańską (Gypsy Council). Krystyna K A T H A R I N E E S T Y , The Gypsies, York 1969 Bocek Wanderers in Time, Hawthorn Books, New Prezentowana książka jest wynikiem kilkuletniej pracy autorki poświęconej za­ gadnieniom historii i współczesnego życia Cyganów. Jest to praca o charakterze popularyzatorskim. Zakres informacji, które autorka usiłuje przekazać czytelnikom, jest bardzo szeroki. Obejmuje on historię Cyganów od momentu pojawienia się ich w Europie aż do czasów współczesnych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji społeczno-prawnej w niektórych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w ostatnich latach. K i l k a rozdziałów Katharine Esty poświęca zagadnieniom folkloru Cyganów, wybierając te jego elementy, które jej zdaniem są najbardziej charakterystyczne: taniec, muzykę i wróżbiarstwo. Zwraca także uwagę czytelników na postacie ludzi autorów w s p o m n i e ń i relacji z w ę d r ó w e k z Cyganami. Osobom tym przypisuje znaczną zasługę w rozwoju badań nad k u l ­ turą cygańską. T a k szeroki zakres zainteresowań odbija się na wartości pracy. Omawiane zagadnienia autorka zaledwie sygnalizuje, pozostawiając wiele n i e d o m ó ­ wień i niejasności. Przedstawiając historię pobytu Cyganów na kontynencie europejskim najwięk­ szą u w a g ę zwraca na ukazanie prób ich socjalizacji w krajach, na terenie których przebywali. Często próby te przebiegały w sposób brutalny, nie zawsze dawały też pożądane rezultaty. Przedstawia najstarsze — pochodzące z końca X V wieku — ustawy wydane przez Ferdynanda i Izabellę, zmuszające Cyganów do stałego osie­ dlania się. Zajmuje się także problematyką odnoszących się do Cyganów a u s t r o - w ę gierskich ustaw Marii Teresy, do Cyganów rosyjskich — Katarzyny I I oraz hiszpań­ skich Karola I I I . Zapoznaje także czytelników z niektórymi próbami uregulowa­ nia problemu cygańskiego podejmowanymi w okresie po I I wojnie światowej. Przedstawiając powyższe próby uregulowania stosunków pomiędzy p a ń s t w e m a Cyganami autorka nie pozostaje wobec nich obiektywna. Dziwi to, szczególnie wobec bardzo ubogiego i schematycznego przedstawienia tych prób czytelnikom. �-70 RECENZJE Nie stara się ona wyjaśnić im swego zdania, nie przytacza też żadnych argumentów na jego poparcie. Przedstawiając na przykład ustawę Ferdynanda i Izabelli opowiada się zdecy­ dowanie przeciwko niej, sprawiając wrażenie, iż jest generalnie przeciwniczką ogra­ niczania swobody Cyganów. Bardzo pozytywny jest natomiast stosunek autorki do ustaw teresjańskich, choć czytelnikom podaje je ona w bardzo niepełnej wersji. Ocena tych ustaw wypłynęła prawdopodobnie z ogólnie pozytywnego stosunku au­ torki do postaci Marii Teresy. Uważa ją za jedynego europejskiego władcę, który rzeczywiście interesował się problemami Cyganów w rządzonym przez siebie kraju. Autorka nie pozostaje również obojętna wobec czynionych współcześnie prób wciągnięcia Cyganów w społeczne życie państw, w których żyją. Przytacza trzy przykłady działalności państwowej w tym zakresie, mianowicie działania podej­ mowane w Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckim i w Polsce. Trudno określić, na czym opierają się jej oceny, gdyż obok wspomnianych wyżej niedomówień i nie­ jasności tekstu, autorka nie jest wolna od uprzedzeń politycznych, stwarzających dodatkowo dystans w jej podejściu do działań podejmowanych w krajach socjali­ stycznych. Mimo to jednak akceptuje ona wyniki akcji prowadzonych w celu socjali­ zacji Cyganów w Polsce. Przytacza nawet fragment apelu wystosowanego przez grupę C y g a n ó w do „braci cygańskiej" w Polsce, w z y w a j ą c e g o ich do uczestnictwa w budowie Polski Ludowej. O ile przedstawiając powyższe próby działań autorka nie wypowiada się jedno­ znacznie za ani przeciw socjalizacji Cyganów, o tyle przechodząc do opisywania ich sytuacji w Stanach Zjednoczonych staje się zdecydowaną zwolenniczką prowa­ dzenia tego rodzaju akcji, co więcej — wyraża swoją dezaprobatę dla niechęci C y ­ ganów do zrezygnowania z wędrownego trybu życia na rzecz stabilizacji i komfor'tu. Porównuje nawet sytuację Cyganów do warunków, w jakich żyją przedstawi • ciele innych mniejszości narodowych w Stanach Zjednoczonych. Rozdział dotyczący Cyganów w U S A ma zdecydowanie publicystyczny charakter. Autorka nie kryje swojej dezaprobaty dla „pasożytniczego życia" prowadzonego przez Cyganów i ich niechęci dla poprawy własnej sytuacji. W Stanach Zjednoczonych żyje obecnie około 50-100 tys. Cyganów. Większość z nich mieszka w slumsach wielkich miast, opierając swoją egzystencję na doryw­ czo podejmowanych pracach. Wielu jednak nie porzuciło w ę d r o w n e g o trybu życia, choć domami ich stały się samochody. Cyganie w Stanach Zjednoczonych nie są objęci żadnymi statystykami, nie są bowiem uważani za mniejszość narodową; dołącza się ich w statystykach do grup imigrantów z krajów, z których przybyli. Wiele miejsca poświęca autorka postaciom nie-Cyganów, którzy kierowani róż­ nymi pobudkami zdecydowali się na porzucenie dotychczasowego trybu życia i przy­ łączenie do taborów cygańskich. Swoje wrażenia z okresu spędzonego wraz z C y ­ ganami wielu z nich opisało, dostarczając niesłychanie ciekawych materiałów dla badań cyganologicznych. Rozdziały poświęcone temu zagadnieniu zdecydowanie od­ biegają swą problematyką od całości, powiększając panujący w książce chaos. W rozdziałach tych K . Esty największy nacisk położyła na przedstawienie czytel­ nikom postaci tych ludzi. Uczyniła to jednak w sposób bardzo powierzchowny, nie wyjaśniając m o t y w ó w ich postępowania ani w momencie podejmowania decyzji przyłączenia się do Cyganów, ani też wtedy, gdy postanawiali wrócić do dawnego życia. Poświęcona tym zagadnieniom część książki nie wnosi nic nowego do jej warstwy informacyjnej, umacnia jedynie czytelników w przekonaniu o przypadko­ wym i niejasnym wyborze opisywanych zagadnień. Popularny charakter książki nie tłumaczy także języka, jakim została ona na­ pisana. Autorka używa w odniesieniu do Cyganów całego szeregu nic nie m ó w i ą - �RECENZJE 271 cych epitetów, przedstawiając ich jako „tajemniczych", „pięknych", „najbardziej au­ tentycznych" etc. Dzięki takim i podobnym określeniom styl książki staje się egzal­ towany, co miast przydawać jej wartości, jeszcze ją bardziej zubaża. .'?.: Małgorzata P E T E R M A A S , King of The Gypsies, ss. 206, il. Jasiczek A Bantam Book, New York 1976 (wyd. 6), Peter Maas, nowojorski dziennikarz, zyskał w ostatnich latach niezwykłą, na­ wet jak na stosunki amerykańskie, popularność. Jego powieści-reportaże: Serpico i The Valachi Papers w ostrej bezkompromisowej formie poruszały najbardziej wstydliwe i kompromitujące przejawy społecznego życia Ameryki: korupcję policji i wszechwładzę mafii. Odsłaniał Maas w atrakcyjnej literacko formie sieć p o w i ą ­ zań między amerykańską elitą władzy a światem przestępczym. Oddźwięk, z jakim spotkała się ta działalność, wynikał przede wszystkim z jej walorów społecznych. Maas zebrał materiał nieomal o charakterze dowodowym, w sensie prawnym, sprzymierzając się z tymi wszystkimi, którzy od lat walczą z plagami dręczącymi społeczeństwo amerykańskie. Z punktu widzenia literatury stał się Maas jednym z prekursorów interesującego gatunku prozatorskiego, repor­ tażu zbliżonego do prozy fabularnej. Kolejna praca Maasa, utrzymana w podobnej formie, idzie śladem poprzednich, choć zdaje się nie dorównywać im poziomem. King of the Gypsies — rzecz, która miała w krótkim czasie V I w y d a ń zarówno luksusowych, jak i masowych oraz druk w znanym czasopiśmie „New York Magazine" — penetruje mało znane środo­ wisko współczesnej Ameryki, społeczność cygańską. Reportaż Maasa reklamowany jako :„niewiarygodna, lecz prawdziwa historia o obcym ludzie, przy którym mafia wydaje się społecznością otwartą", choć osiągnął wielkie powodzenie, budzi miesza­ ne opinie. Jest to dramatyczna opowieść o walce ojca z synem o władzę nad C y ­ ganami amerykańskimi, których ma być obecnie w U S A niebagatelna liczba, wg obliczeń szacunkowych od 250 tys. do miliona. Są oni w przewadze potomkami C y ­ g a n ó w przybyłych pod koniec X I X w. z Europy Wschodniej i do dziś wiodą w większości w ę d r o w n y tryb życia, choć „kolorowe wozy" dawno już zostały zastą­ pione „transkontynentalnymi" krążownikami szos. Cyganie amerykańscy nie ulegli asymilacji, żyją na marginesie życia kultural­ nego i politycznego Ameryki zgodnie z dawnymi zwyczajami, stanowią zdumiewa­ jący ewenement supernowoczesnej cywilizacji, źródło zgryzot policji i sądów. Zycie Cyganów amerykańskich, jak relacjonuje je Maas, to nie kończące się pasmo oszustw i kradzieży, aresztowań i wysiedleń. Opisy przestępczych działań Cyganów zajmują znaczną część książki, ich spryt i przebiegłość, intuicja, brak skrupułów moralnych zdają się fascynować autora, choć stara się on powstrzymywać, często bez skutku, od s ą d ó w uogólniających, nieraz wyrażanych w formie „złotych myśli" na temat psychiki, mentalności Cyganów. Główny wątek reportażu to, jak już wspomniano, dzieje walki o sukcesję po cygańskim królu Tene Bimbo. Zdołał on, nie przebierając w środkach, gangsterski­ mi sposobami, nie wahając się przed skrytobójstwami, zmusić amerykańskich C y ­ ganów do uznania swego zwierzchnictwa. Z przywódcy jednego z rodów stał się w latach trzydziestych królem wszystkich Cyganów w U S A , co uznać musiały ame­ rykańskie władze. Król Tene Bimbo w swoim, co prawda bardzo długim, życiu był .125 razy aresztowany za poważne przestępstwa i wielokrotnie wysiedlany z poszczególnych �272 RECENZJE stanów.- Gdyby podliczyć kaucje, które składano za niego przy zwolnieniach w a ­ runkowych, uzbierałaby się poważna suma. Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę fakt, iż inni bohaterowie reportażu nieomal równie często mieli do czynienia z policją i sądami, nie zdziwi przytoczona przez Maasa wypowiedź, iż radość z przybycia Cyganów do jakiejś miejscowości amerykańskiej wyrażali jedynie działający w niej radcy prawni i adwokaci licząc na honoraria, których im Cyganie nigdy nie skąpili. Tene Bimbo panował prawie pół wieku, żelazną ręką e g z e k w o w a ł haracze od poszczególnych rodów cygańskich, był niewątpliwą indywidualnością i pozostawił po sobie — zdaniem Maasa — pamięć mądrego i zdecydowanego przywódcy. Przed śmiercią nieoczekiwanie mianował swoim następcą wnuka Steve'a Tene, Cygana, który zerwał z rodem starając się — z różnym skutkiem — upodobnić do amery­ kańskiego otoczenia. Pominięcie przez odchodzącego króla s y n ó w i mianowanie na­ stępcą wnuka, częściowo już zamerykanizowanego, interpretowane było (zarówno przez część Cyganów jak i reportera) jako akt pogodzenia się z realiami, jako uznanie nieuchronności dostosowania się do amerykańskiego społeczeństwa. Steve Tene, którego losy kreśli Maas wyrywkowo, lecz sugestywnie, natrafił na zdecydowanie kontrdziałanie ojca, brutalnego i impulsywnego. Carranza — takie nosił imię, został poparty przez starszyznę rodową. Zadawnione zatargi między o j ­ cem a synem, które stały się niegdyś bezpośrednią przyczyną wyizolowania się tego ostatniego ze społeczności cygańskiej, nabrały z czasem nieomal szekspirowskiego rozmachu, okazały się — przynajmniej w interpretacji Maasa — starciem różnych koncepcji życia. Reportaż kończy się zawieszeniem akcji. Steve Tene nie jest co prawda królem Cyganów, gdyż ma wśród nich zbyt małe poparcie, ale Carranza nie zwyciężył. Intryga mająca na celu osadzenie Steve'a w więzieniu na podstawie fałszywego oskarżenia nie udała się, nawet dotkliwe pobicie go przez nasłanych przez ojca zbi­ rów nie odebrało mu chęci do rywalizacji. Z pozoru przyszłość powinna przynieść z w y c i ę s t w o idei postępu i adaptacji. Cyganie powinni — taki jest program Steve'a — uczyć się czytać i pisać, zdobywać zawody, osiedlać się i wtapiać w środowisko amerykańskie. Jednakże zbytni opty­ mizm mrożą ostatnie zdania książki. Na pytanie reportera, co się stanie w przyszło­ ści z Cyganami, stara, mądra Cyganka Hazel, której opinie wielokrotnie Maas przy­ taczał odpowiada: „Cyganie? O, wie pan, będzie dalej po prostu tak, jak teraz". Książka Maasa, bezsprzecznie interesująca i barwnie napisana, nasuwa pewne wątpliwości w swej informacyjnej warstwie, co oczywiście rzutuje na odbiór doko­ nywanych przez autora interpretacji. Maas, jak wynika z jego własnych słów, zajął się tematem cygańskim zupełnie przypadkowo, nie starał się pogłębić znikomej, czysto encyklopedycznej o nich wie­ dzy, zaufał swojej intuicji reporterskiej i reporterskiej metodzie zbierania materia­ łów. To jednak, co było w ł a ś c i w e w wypadku organizowania materiałów do po­ przednich książek, tym razem — jak sądzę — okazało się niewystarczające. Brakło autorowi kontaktu z cyganologami amerykańskimi, brakło rzetelnie przeprowadzo­ nych badań uczestniczących. Najlepsza nawet analiza krytyczna wypowiedzi, a r ­ chiwa policyjne i studiowanie prasy nie zapewnią w y n i k ó w , do jakich dojść można przy stosowaniu tej metody. Powierzchowność wiedzy Maasa wyraźnie daje się od­ czuć zwłaszcza przy próbach opisu i interpretacji życia rodzinnego Cyganów. Reportaż jest wyraźnie jednostronny, co jest skutkiem wykorzystania g ł ó w ­ nie policyjnych akt, jak wynika ze wstępnego założenia autora. Walka między Stevem a jego ojcem relacjonowana jest przez pryzmat pozytywnej oceny enigmatycz­ nego przecież i dość deklaratywnego programu reform niedoszłego cygańskiego kró­ la. Zapewne Cyganie amerykańscy nie stanowią tak jednoznacznie przestępczego „stowarzyszenia", jak to wynika z reportażu. �,'; . Г RECENZJE 273 Sądzę, że Maas opierając się na aktach policyjnych i opowieściach samych C y ­ ganów — czy aby nie zmitologizowanych nieco? — szczególnie czarną kreską zary­ sował ich obecne życie, aby tym wyraźniej podkreślić urok przyszłości, która być może nadejdzie, ale zapewne niezbyt szybko. Można tu dodać, iż „amerykanizacja" Cyganów w najbardziej negatywnej for­ mie już się dokonała, gdy Tene Bimbo stworzył cygańską mafię, narzucając zwierzchnictwo Cyganom m a j ą c y m dotychczas przywódców rodowych. Również włączenie telefonu — Cyganie w ogromnej przewadze nie umieją pisać — do ze­ społu rekwizytów służących oszustwom stanowi jeden z p r z e j a w ó w przejmowania zdobyczy cywilizacji. Maas zdaje sobie s p r a w ę z niepewności źródła informacji. Zwraca niekiedy uwagę na sprzeczności w wypowiedziach Cyganów, na trudności w zdobyciu w i a ­ rygodnych informatorów. Czymże, jeśli nie asekuracją, jest przytoczenie w charak­ terze motta dla całości dzieła starego powiedzenia: „Jeżeli zadasz dwudziestu C y ­ ganom to samo pytanie, możesz otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi. Jeżeli zaś zadasz jednemu Cyganowi dwadzieścia razy to samo pytanie, możesz również otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi". Błędem Maasa, jak sądzę, jest również zbyt częste używanie pewnych twier­ dzeń, jako argumentów, o istnieniu „duszy Cygana", podkreślanie fatalizmu Cyga­ nów, sugerowanie istnienia jakoby wrodzonych i m p e r a t y w ó w sterujących ich z a ­ chowaniami itd. Należy jednak cały czas pamiętać, iż Maas nie pisał pracy naukowej, realizował barwny i żywy reportaż, we fragmentach zapewne przejaskrawiony, może nawet miejscami fałszywy, choć zapewne nie z wyrachowania, jak to sugerują niektórzy recenzenci w Ameryce. Formuła reportażu uprawianego współcześnie na wiele ze­ zwala, Maas, jak sądzę, nie naruszył kanonu prawdomówności. Jeśli stwarza obraz nieco jednostronny, to wiedziony racją społeczną, jeśli demonizuje życie Cyganów, to w dobrej wierze. Reportaż Maasa, jak to często bywa z tym gatunkiem literackim, jedynie toruje drogę problemowi, ułatwia mu dostanie się na forum opinii publicznej. Oddziele­ niem prawdy od fałszu powinni zająć się naukowcy, konkretnymi działaniami uz­ drawiającymi władze i organizacje społeczne. Ryszard Kantor W I L L I A M F I E L D , Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , nr 4, lipiec/sierpień 1976, ss. 8, il. Jeden z zeszytów dwumiesięcznika wydawanego przez Institute of Texan C u l ­ tures, wydawnictwa mającego na celu popularyzację wiedzy o mieszkańcach Tek­ sasu, poświęcono Cyganom. Prezentowany zeszyt składa się z kilku niewielkich rozdziałów. We wstępie autor przedstawia Cyganów, wylicza ich nazwy, daje zarys ich historii oraz zwraca u w a g ę na zjawisko występowania rozmaitych grup w ę d r o w ­ nych, zwłaszcza w U S A i Wielkiej Brytanii, uważanych za Cyganów, lecz nie mają­ cych z prawdziwymi Cyganami nic wspólnego poza trybem życia. „Prawdziwy C y ­ gan to ten, kto ma cygańską krew i zna cygański język". Na terenie Teksasu żyje 2-3 tysięcy Cyganów, z których większość należy do grupy językowej vlach. Kolejny rozdział poświęcony jest prezentacji osoby dra lana Hancocka, asy­ stenta na Uniwersytecie Teksaskim w Austin. Postać to niezwykle ciekawa. Jest 18 — Etnografia Polska t. X X I I �274 RECENZJE sekretarzem sekcji amerykańskiej Międzynarodowego Komitetu Cygańskiego, auto­ rem licznych prac cyganologicznych, głównie językoznawczych, redaguje „The Jour­ nal of Creole Studies", jest członkiem redakcji „Journal of the Gypsy Lore Socie­ ty". Ten Węgier, urodzony w Londynie, ożeniony z Chinką z Malajzji jest jednym z najwybitniejszych z n a w c ó w Cyganów w Ameryce. „Cyganie w świecie współczesnym" to następny rozdział, w którym autor zwra­ ca uwagę, że wielu znanych na całym świecie aktorów, piosenkarzy, sportowców jest pochodzenia cygańskiego. Dalej omawia zajęcia Cyganów, ich przystosowanie się do w a r u n k ó w życia w kraju uprzemysłowionym. Interesujący jest rozdział „Cyganie meksykańscy i kina objazdowe". Podczas gdy Cyganie w Teksasie zasadniczo podróżują tylko z południa na północ i z pow­ rotem, w zależności od pory roku, to Cyganie w sąsiednim Meksyku wędrują bez­ ustannie obsługując małe miasta i wsie swoimi kinobusami i urządzają projekcje filmów w najbardziej odległych osadach. „Cygańska religia". Autor podkreśla fakt, iż większość C y g a n ó w na ś w i e c i e wyznaje religię chrześcijańską. Przy tym przypisuje Cyganom pobożność, której znający Cyganów bliżej nigdy im nie przyznają. Na poparcie swego stanowiska o bliskich związkach Cyganów z religią chrześcijańską od setek lat przytacza o g ó l ­ nie znane legendy cygańskie o wątkach chrześcijańskich oraz przykłady zbiorowych pielgrzymek do Rzymu. Ostatni rozdział poświęcony jest obyczajowości cygańskiej, zwłaszcza zwyczajom związanym z zaślubinami. Wynika stąd, że u Cyganów w Teksasie zachowało s i ę sporo bardzo archaicznych cech obyczajowości, które dopiero ostatnio szybciej z a ­ nikają. Adam É Bartosz �STÍ'. ' it--; - m BIBLIOGRAFIA PUBLIKOWANYCH PRAC CYGANOLOGICZNYCH AUTORÓW T O M U B a r t o s z Adam 1974. Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cygańskiego, „Ochrona Zabytków", nr 105, z. 2, s. 129-133 1975a. Les Tsiganes dans les Carpates polonaises, „Etudes Tsiganes", nr 4, s. 11-13 1975b. Cyganie w górach nie mają kolorowych wozów, „Gościniec", nr 4/70, s. 16-17 1975c. Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeniesienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", s. 45-50 1975d. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lacio Drom", nr 6 1976a. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lud", t. 60 1976b. r e c : M. Hubschmannová, Abstrakta odborné literatury o Cikánech v CSSR (1955-1972), Praha 1974, „Lud", t. 60 1976c. Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", nr 44, s. 216-221 1976d. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , s. 243-249 1976e. Z badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", nr 6, s. 167-195 1976f. I casolari fuori del villagio. Un contribute al problema delia tutela dell edilizia tradizionale zingara, „Lacio Drom", nr 4-5, s. 11-15 (przedruk art. z „Ochrona Zabytków") D e p c z y ń s k a Jadwiga 1970. Cyganie w środowisku pracy (na przykładzie zbiorowości Cyganów Hucie), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. s. 241-256 w Nowej I V (11), K a m i ń s k i Ignacy Marek 1974. Dissimulativ accomodation i en process av kontrollerad anpassning hos minoritetsgrupper, materiały Sveriges Sociologfórbunds árskonferens, Lund 1975. Polish Gypsies in Scandinavia — film, Goteborgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976a. The Nordic Minorities: Eskimo-Kalatdlit and Gypsies-Romani — film Gote­ borgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976b. Identitetskonflikt i en assimileringssprocess: Zigenare-Romani, materiały konferencji Minority, Culture and Community, Airisto, Finlandia 1976c. Konflikt identiteta u procesu asimilacije Cigana-Roma, „Kultura", Beograd, nr 35, s. 143-148 �'l j j 276 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU i i j j I ! j 1977a. Identity Conflicts: Gypsy-Romany. An introduction, „Working Papers of the Department of Social Anthropology University of Gothenburg", nr 14 1977b. Language-Dialect: Gypsy Romany. An identity reference among Gypsy re¬ fugees in Sweden, „Working Papers of the Department of Social Anthropoiogy University of Gothenburg", nr 17 j j I '. , ; ! j j i i i l' ¡ ' \ ! j I 6 , M r ó z Lech 1966a. O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", t. X , s. 178-195 1966b. Na cygańskich szlakach, „Poznaj Świat", nr 9, s. 11-15 1967. rec.: E. Horváthová, Cigani na Slovensku, Bratislava 1964, „Etnografia Pol­ ska", t. X I 1968a. -Jerzy Ficowski and other gypsiologists in Poland, „Journal of the Gypsy Lore Society", t. X L V I I , nr 3-4, s. 134-141 1968b. Lorn znaczy Cygan, „Poznaj Świat", nr 9, s. 34-36 1970a. Cygańskie mieszkania. Próba typologii, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 1, s. 265-282 1970b. Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ame­ ryce, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 2, s. 135-155 1970c. Żeby Cygan poszedł do nieba, „Kultura", nr 32 (374) 1970d. Jeszcze o biblii cygańskiej, „Fakty i Myśli", nr 16 (288) 1971. Cyganie, Warszawa, Książka i Wiedza 1972. Próba klasyfikacji grup cygańskich, „Etnografia Polska", t. X V I , z. 1, s. 321-325 1974a. A może pomyśleć i o Cyganach?, „Gościniec", nr 2-3, s. 27-30 1974b. r e c : J. Baranowicz, Kolczyki Kalimury, Katowice 1974, „Tygodnik Pow­ szechny", nr 48 (1349) 1975. Nie przeskoczysz własnego cienia, „Etnografia Polska", t. X I X , z. 2, s. 229¬ -234. 1976. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1, s. 270-274 1977. Gypsies and the Law, „Ethnologia Polona", t. 3, s. 175-182 P a w ł o w s k i Albert 1968. Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskiego Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 1 (VI), s. 94-124 1971. Rodzaje i technika kradzieży popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskie¬ go Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 2 ( X I ) , s. 23-92 1973. Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra, Lubuskie Towarzystwo Naukowe Z y w e r t Józef at 1968a. Problemy młodzieży cygańskiej w szkole podstawowej, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X I I I , nr 1, s. 103-109 1968b. Liczebność i rozmieszczenie Cyganów, „Przegląd Geograficzny", t. X L , z. 1, s. 161-166 1969. Wykształcenie i struktura zawodowa ludności cygańskiej w Gorzowie Wlkp., „Przegląd Geograficzny", t. X L I , z. 3, s. 517-520 1970. Analfabetyzm w społeczeństwie cygańskim, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X V , nr 2, s. 191-195 1971a. Z problematyki badań nad ludnością cygańską, „Rocznik Lubuski", R. V I I , s. 229-236 1971b. Poglądy Cyganów na atrakcyjność zawodów, „Studia Socjologiczne", nr 1, s. 211-222 1971c. Cygańska rodzina, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 268-271 �1 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU 277 I971d. Procesy osiedlania się ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim, „Stresz­ czenie prac habilitacyjnych i doktorskich 1970. Dokumentacja geograficzna", z. 6, s. 141-145 1972. Dynamika i struktura ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim. „Przegląd Geograficzny", t. X L I V , z. 1, s. 123-130 1973a. Cyganie, „Ziemia Gorzowska", nr 6, s. 39-40 1973b. Cygański ruch artystyczny, „Ziemia Gorzowska", nr 7, s. 16-18 1973c. Liczebność, rozmieszczenie i struktura zatrudnienia ludności cygańskiej w Polsce, „Przegląd Geograficzny", t. X L V , z. 3, s. 625-630 1976. Przemiany cygańskiej rodziny, „Problemy Rodziny", nr 6192, s. 42-45. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c05cb07dc73548a34406b2f2374e88f.pdf 76534bba4d50f99b257bd9d85b207c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:939 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.325-354 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 S Z A G D A R Y N B I R A , Mongolskaja 320. ss. istoriografija, XIII-XVII ww., M o s k w a 1978, Historiografia r o z u m i a n a jest przede w s z y s t k i m jako dziejopisarstwo, niotwo h i s t o r y c z n e , dzy o p r z e s z ł o ś c i Są także podstawę i Tradycje nad tymi te s ą ź r ó d ł a m i powsttały, państwa, jego wierzeń, zainteresowań władców, praw piśmien- naszej i tych, k t ó r y c h skonkretyzowanych wiedzy, poszczególnych świadectwem itp. Ź r ó d ł a wie­ one d o t y c z ą . te polityki stanowią też historyków. historiografii pisane w których własnego wewnętrznej, prac historycznych. Dzieła n a istnienie dziejami zewnętrznej dzieł społeczeństw, dowodem społeczeństw źródła zespół do h i s t o r i i źródłami mongolskiej tego k r a j u sięgają powstały (i n a d ź r ó d ł a m i czasów w średniowiecza. wieku pochodzącymi XIII. z innych Pierwsze Badania okresów) naukowe rozpoczęto znacznie p ó ź n i e j , b o w i e m n a p o c z ą t k u X I X w i e k u ( p r a c e P . S . P a l l a s a , I . J . S c h m i d ­ ta, N . J a . B i c z u r i n a ; p ó ź n i e j — w I I p o ł o w i e X I X w i e k u d o ł ą c z y ł y do n i c h p r a c e G. Gombojewa, P. I . Katarowa, W . P . W a s i l j e w a i in.). Historycy mongolscy roz­ p o c z ę l i p r a c e tego t y p u w o k r e s i e p o r e w o l u c y j n y m ( p r a c a B a t - O c z i r a z 1928 r o k u ) . Znaczne zasługi recenzowanej na polu badań tu książki Sz. Bira. W swej badań nad źródłami najnowszej m a także pracy przedstawił autor o n obszernie do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i kronikami) w y k o r z y s t u j ą c nia historiograficznych zarówno wyniki badań (przede innych historyków, rezultaty wszystkim jak i bada­ własne. Niektóre Nigucza źródła Tobczijan do dziejów Mongolii, przede (Tajna historia Mongołów), Altan wszystkim Tobczi ły się już wielu mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w y c h nak, jak dotąd, obejmującej grafii. w literaturze mongolistycznej opracowań. pracy B i r a stara s i ę w i ę c takie Tudżi, jak doczeka­ Nie m i e l i ś m y o charakterze s w y m z a s i ę g i e m t a k d u ż y o k r e s , j a k c z y n i to B i r a Pewne próby podejmowane jed­ syntetycznym, w swej Historio­ b y ł y przez C h . Perlee, J . J . Z ł a t k i n a i W. H e i s - siga, nie s ą one j e d n a k a n i t a k d o k ł a d n e praca. kroniki, i Szara wypełnić lukę ani tak daleko idące, j a k o m a w i a n a tu i skomasować n a kartach jednej książki p o d s t a w o w ą w i e d z ę o n a j w a ż n i e j s z y c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i M o n g o l i i X I I I - X V I I wie­ ku. Z dużą dokładnością omawia czijan, Cagaan Teuke, a u t o r a ) i Altan czi nertu-in Bołor Tobczi teuke. Eriche Ułagan on w y n i k i b a d a ń h i s t o r y c z n y c h n a d Nigucza Debter, Debter, L u w s a n d a n d z a n a , Erdenijn Wspomniano i Ałtan Altan Eriche. tu także Altan Tobczi, o istnieniu Tobczi Szara dwóch Tudżi kronik wiedzę i B i r a s i ę g n ą ł t e ż do n a j d a w n i e j s z y c h ź r ó d e ł historyczną Mongołów w najdawniejszym okresie Asarag- mongolskich 2 t e r e n ó w Mongolii, informacje o k t ó r y c h , przekazywane d r o g ą u s t n ą , zapewne pisanych kształtowały ich państwo­ w o ś c i . D o ź r ó d e ł tych z a l i c z y ł B i r a napisy kamienne pozostawione n a terenie golii przez plemiona przykłady tekstów Znajdujemy astronomii, w mówią nich przede tureckie także możliwych przede przykładów, w wszystkim informacje wszystkim t e ż S z . B i r a k r o n i c e Bej-szu z i ujgurskie sposobów VII-VIII wieku. Podane o politycznym życiu dotyczące niektórych odmierzania czasu. wzorowało wiedzy, słów się piśmiennictwo Birę plemion. np. poświęcił (historia p a n o w a n i a d y n a s t i i B e j ) w i d z ą c w n i e j na k t ó r y c h Mon­ przez tych dziedzin Kilka Tob- (anonimowego jeden mongolskie. �326 RECENZJE M o ż n a tu w s p o m n i e ć , że przynależność państwowa Bej-szu jest sporna. W i e l u h i ­ s t o r y k ó w p r z y p i s u j e j e j pochodzenie c h i ń s k i e . A u t o r Historiografii mongolskiej pi­ sze j e d n a k : „ M a r a c j ą m o n g o l s k i h i s t o r y k G . S u c h b a a t a r , t w i e r d z ą c , ż e geneaologia chanów ków IKS] W tobaskich zawarta w Czyngiz-Chana, w jest z w i ą z a n a tekście Bej-szu, Nigucza Historiografii dowodami zdaniach, na przypominająca genealogią nie z n a j d u j e m y j e d n a k ani jednego dowodu ani jakich swoich, nie jest t u z r e s z t ą w y j ą t k i e m . ani cudzych przesłankach przod­ [podobieństwo w ą t k ó w legendarnych nie z c h i ń s k ą , lecz z t o b a s k ą t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą " tej tezy. S p r a w a b r a k u d o w o d ó w popiera zupełnie Tobczijan opierał wywodów, s i ę autor nie (s. na poparcie Bira na ogół pisze, cytowanych choćby przez — 15-16). w nie dwu niego wy­ powiedzi. Wiele miejsca poświęcono historyków reprezentujących Przybliżono n a m nie w Historiografii twórczości kręgi XVI-XVII-wiecznych kręgi władzy i znane szerzej postacie Secen-chun-tajdzi, dza D o n d u w a i S a g a n - s e c e n a . Z a s z c z e g ó l n i e c e n n e duchowieństwa lamajskiego. Guszi uznałabym Cordżi, Sa­ też omówienie nie­ k t ó r y c h perskich i chińskich źródeł historycznych, z w i ą z a n y c h tematycznie g o l i ą . S ą to przede w s z y s t k i m Tarich-i dżachanguszaj Dżuwejni I I połowie s z i d a d - d i n a Dżamifat Z e ź r ó d e ł c h i ń s k i c h poznajemy tu m. in. czeniem Altan któregoś Debter, nikiem — tawarich. będące z tekstów Niektóre 16 z mongolskich, być może pozamongolskich dzieło R a - źródeł Nigucza na dworze są dla Szen-u chińskim tłuma­ Tobczijan w i e k u , oraz Juań-szi, kronikarzy zatrudnionych tych oraz s ł y n n e XIII-XIV-wiecznym albo k i l k u r ó ż n y c h ź r ó d e ł z X I I I działalności nach. najprawdopodobniej wieku) okresu podboju I r a n u przez M o n g o ł ó w w ciń-czdżen-lu, XIII z Mon­ (dotyczące lub będąca mongolskim mongolistów też wy­ w Chi­ szczególnie cenne. M y ś l ę t u p r z e d e w s z y s t k i m o ź r ó d ł a c h p ó ź n i e j s z y c h t r a k t u j ą c y c h o X V - w i e c z nej Mongolii. D l a tego o k r e s u n i e mamy bowiem zupełnie wartościowych źródeł z t e r e n ó w omawianego k r a j u . T e z a ś kroniki c h i ń s k i e i perskie, k t ó r e m a j ą swoje odpowiedniki histo­ czasowe i tematyczne r y k ó w cennym materiałem w piśmiennictwie źródeł. Omawianie poszczególnych osoby i c h a u t o r a (lub a u t o r ó w ) , mongolskiej tzw. z e w n ę t r z n e j k r o n i k rozpoczyna jego pochodzenia, Bira statusu od dy każde ze źródeł, polemiki wstania wreszcie toczącej się poszczególnych do ich między kronik i oryginalności. badaczami, społecznego ich autorstwa. rzadkie, a — o czym j u ż w s p o m i n a ł a m poparcie w odpowiednich pozwalających nam na Wnikliwie uwagę, się w wyniki zostały treści w jakie sprawy niki, niektóre pełnie jakimś pominięte, zostały okresie, fakty aktualnym prądom od niech a były nieprawdziwie. łeczeństw) na niewłaściwie Szara Dowodem politycznym będzie Tudżi: także które że tych zakresie opinia ich w w zależności zależności od s i ę do na to, jak jakie wydarzenia i z jakich szczególną powodów. i wymogom interesu Władimircowa ta — samego ulegali się przytaczanych przez j a k pisze lub podawano społecznego (różniąca autora niektórzy Birę) Władimircow — o pań­ kro­ zu­ kronikarze (lub c z ę ś c i zresztą Naj­ przyczy­ od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j zaś tuszowano bardzo tekstów zaprezen­ zwracają położenia ma!) autorów. o b r a z u d z i e j ó w przez k r o n i k a r z y m i a ł o wywodów „Historia nie prawdziwości ukazać, po­ dość znajdują dowodów zaś autorzy naświetlone p r z e j a s k r a w i a n e , inne charakteru pozostałych kronice w przykła­ są, niestety, sposobie w n i o s k o w a n i a badań n y n a t u r y p o l i t y c z n e j . Z tego w z g l ę d u , w te prze­ powsta­ okresu badaczy nie zawsze znaczy, ź r ó d e ł , lecz s t a r a ł s i ę t a k ż e nich częściej n i e w ł a ś c i w e modelowanie stwa ubarwiają kronik, ich t e m a t y k i i wagi. B i r a nie o g r a n i c z y ł czytelnikowi histeryczne także nie itp., jakich najczęściej Przykłady — wywody (co zorientowanie omówiono poszczególnych towania dowodach Opis ten dotyczącej kryty­ charakterystyki c h o d z ą c n a s t ę p n i e do i n f o r m a c j i o m i e j s c u , c z a s i e i w a r u n k a c h , w ło są dla porównawczym. W i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c o n o w Historiografii ce mongolskim, dość spo­ znacznie XVII-wiecznej jest produktem �327 RECENZJE m n i e j l u b b a r d z i e j s w o b o d n e j t w ó r c z o ś c i s t e p o w e j . Z o s t a ł a ona n a p i s a n a d l a i z a z g o d ą m o n g o l s k i e j a r y s t o k r a c j i s t e p o w e j , [...} i o d p o w i a d a j e j z a p o t r z e b o w a n i o m i interesom. N a w e t j e ś l i z a u w a ż a m y w n i e j z r o z u m i a ł e z a i n t e r e s o w a n i e b u d d y z ­ m e m , to o w i e l e s i l n i e j z a z n a c z a s i ę t a m z a i n t e r e s o w a n i e p r z e k a z a m i e p i c k i m i i rodowymi tradycjami, a już zupełnie nie z a u w a ż a m y tam n a s t r o j ó w promandżurskich" (s. 249). Dość krytycznie ocenił też B i r a X V I - w i e c z n e g o historyka Sagan-secena, cając m u przede wszystkim zbytnie wyolbrzymienie XVI-wiecznej g o ł ó w i przemilczenie informacji o ich wasalnej zależności rając się jednak b y ć obiektywnym -secen próbował mówić jak najwięcej nych nie poddawać o świeckim (пр. o wojnie wiając dzieła tych h i s t o r y k ó w władzy swych życiu Altan-chana z Wielu h i s t o r y k ó w X V I - X V I I czącą w zachodnimi podkreśla i Bira, iż S a g a n - swych dziełach m. i n . o ich w a l k a c h politycz­ Mongołami, w zwanymi wieku uległo jednak w p ł y w o m Bira Mon­ od d y n a s t i i M i ń . S t a ­ buddyjskim władców, stara s i ę w y o d r ę b n i ć Ojratami). buddyjskim. O m a ­ w nich warstwę doty­ ś w i e c k i e j , p o l i t y k i p a ń s t w a , postaci jego p r z y w ó d c ó w itp. oraz p o g l ą d y tych k r o n i k a r z y i wierzenia, w y r a s t a j ą c e traktatach ocenach, się w p ł y w o m zarzu­ potęgi o stworzeniu świata z buddyzmu i przejawiające się choćby w i istot ż y w y c h , p o j a w i e n i u s i ę z a j ę ć l u d z k i c h i i n . H i s t o r i a M o n g o l i i u k a z y w a n a jest p r z e z t y c h d z i e j o p i s a r z y j a k o c z ę ś ć h i s t o r i i ś w i a ­ ta b u d d y j s k i e g o . W i e l o k r o t n i e p o w t a r z a j ą s i ę t e ż i n f o r m a c j e o b o s k i m władców, będących — według biańskich. torskie, W dziełach historyków j a k n a o w e czasy, tego o k r e s u s p o t y k a m y poglądy, jest ona np. w i e c z n y m p r o c e s e m w życiu Mówiąc o źródłach ter d o n i e s i e ń , następstwa pochodzących historię. wzlotów Według i upadków zwracając Tobczijan szczęścia sitara s i ę p o r ó w n y w a ć przy tym u w a g ę poszczególnych Nigucza Tobczijan i XVII-wieczną n a teksty, na których k r o n i k . W ten s p o s ó b i Dzami'at-tawarich Asaragczi nertu-in ich treść typu z e s t a w i e n i a Tobczi pozwoliły np. s t w i e r d z i ć r ó ż n y m nie k o r z y s t a ł z Nigucza i strat Raszid teuke. w o d n i k po n a j w a ż n i e j s z y c h mankamentów, przykładów źródłach do k t ó r y c h tych i charak­ on n p . z a ­ a d - d i n a oraz Ni­ T r e ś ć tej ostatniej po­ Tobczi. Tego badaczom, ż e anonimowy autor Tobczijan. K s i ą ż k a S. B i r y s p e ł n i a n a p e w n o mo nowa­ prawdopodobnie porównuje r ó w n u j e t e ż B i r a z d w o m a k r o n i k a m i n o s z ą c y m i t e n s a m t y t u ł Altan Altan i Sagan-secena z tego samego o k r e s u l u b d o t y c z ą c y c h a u t o r Historiografii się autorzy kres tematyczny gucza np. n a s a m ą istot n i e ­ t e ż oryginalne ludzkim. samych w y d a r z e ń , opierali pochodzeniu tych h i s t o r y k ó w — ziemskim wcieleniem bardzo w a ż n ą r o l ę j a k o informator i p r z e ­ do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i m i ­ zaliczyłabym przede polemik w zakresie w e w n ę t r z n e j wszystkim zbyt i zewnętrznej krytyki małą źródeł, liczbę nazbyt c z ę s t e w y g ł a s z a n i e opinii i ocen n i e p o p a r t y c h d o w o d a m i oraz s p o s ó b p i s a n i a u t r u d ­ niający czytelnikowi orientację, które z wypowiedzi należą do s a m e g o B i r y , z a ś z o s t a ł y s f o r m u ł o w a n e p r z e z i n n y c h a u t o r ó w , a ponadto n i e s t o s o w a n i e do t e k s t u Po treść źródłowego przeczytaniu źródeł, dociągnięcia formacje bliża lecz także i jakie poglądy sąsiedzkich, mówi się o wynikach badań nad tym mongolskiej okoliczności i czym wyróżniają n a m ponadto taktów t a m , gdzie Historiografii ich powstania, się spośród reprezentuje niektóre bliskie i c h autor. wierzeń Omówienie (w jego l a m a i s t y c z n e j postaci) tanie świeckiej z ideami jakie mają treści też początki i obserwujemy teologicznymi. tylko one nie­ nowe i n ­ źródeł przy­ jej polityki, charakteru k o n ­ itp. Poznajemy nie s i ę b u d d y z m u s i ę ideologii wiemy, tekstem. się n a m nie innych źródeł, jakie w n o s z ą r y s y h i s t o r i i Mongolii, gospodarki, stają które odsyłaczy Bogata i rozszerza­ stopniowe literatura, spla­ cytowana przez B i r ę , o r i e n t u j e n a s ponadto w c h a r a k t e r z e p r a c w i e l u u c z o n y c h . Iwona Kabzińska-Stawarz �328 RECENZJE NATALI JA 1977, ss. 199. Teza, stanowi L . ŻUKOWSKA JA, że buddyzm, system a tym Łamaizm bardziej i ranni je jego p ó ł n o c n a formy rieligii, wersja o d u ż y m poziomie s y n k r e t y z m u , nie n a l e ż y zwana Nowe jest recenzowanej książki. W p ł y w o w i w i e r z e ń lokalnych (środkowoazjatyckich, a także w lamaizmem, do n o w y c h . s a m o z a j ę c i e s i ę t e m a t e m w s p o s ó b t a k s z e r o k i , j a k to c z y n i a u t o r k a nich i indyjskich) na lamaizm p o ś w i ę c o n o Moskwa dalekowschod­ 1 literaturze wiele przyczynków , nie d o c z e k a ł s i ę on j e d n a k d o t ą d syntetycznego u j ę c i a . K s i ą ż k a Ż u k o w s k i e j s t a n o w i p r ó ­ bę w tym Cel pracy buddyzmu, jącymi kierunku. autorka stojącej wszelką Autorka lamaizm. Dotyczy ostatnia tuje że religijną to pośrednio przejęcia r e l i g i i zastane to g ł ó w n i e s z a m a n i z m u w szamanizmu jako bon-po). systemu. Krąg naturalistycznej motywacji konkretne formy nicznymi włącznie. również przez i tybetańskiej s w o j e j a n a l i z i e a u t o r k a nie szamanistycznych zespół kultów Natomiast w oraz jako warstwa bardzo zetknięciu s i ę ideologii przedklasowym. R e a l i z u j e s i ę on d w o m a religię społeczeństwa klasowego obcych ustępstwo doktrynalne, systemach religijnych b y ł y żeniami religii ideologicznej, szeroko, Granica kompleksach nie poświęca odrębny i koncepcji o g ó l n y c h . I n n e natomiast, się poza zasięgiem centrum i ciągłości Wydaje lizy typologicznie typologicznych inwentarz ludowym musiał być różny wymóg przeprowadzenia sposobami broniąc do i nymi idei reprezentował poprzez wspomniane obu asymilacji przeprowadzona. podobnym jednak wybranych różnych poszukiwać buddyzmowi etapach chwilą co n a l e ż y zarzutem. może system w przyjąć typologicznie drogą i uczciwie dwo­ zastrzec przystępując odcinkach że buddyzm korespondujący i Toteż szamanistycznych dłuższych podobne ana­ wierze­ między założenie, ideologiczny koncepcja buddyzmu. Ale też wyobrażeń ani ustabilizowane łatwo zjawiska rozwoju wspomnianego rozróżnienia kompleksy zamknięty np. płodności). należałoby że czytelnik (jak czy ideologia wspólnych przed pamiętać, ani skończone, historii. T y m c z a s e m początku na postawionym trzeba buddyjskich nie b y ł y swojej od książki on podobnych s y n k r e t y z a c j i jest r a c z e j n i e w y k o n a l n y , autorki przed czytania ostro dotyczy skali kosmicznej, przypuszczalnie ma sposobami książce w wyobra­ wraz z ich konkretnymi realizacjami, znalazły przestrzeni w ponieważ zgodne z z j a w i s k o m typologicznie buddyjskim, zjawisk sę, że p o d o b i e ń s t w diachronicznej, niom owych rozdział dwoma w oraz przsz taktyczne kultu, które mianowicie tymi została towarzyszą­ klasowym co s t a n o w i elementów podobne, między zawsze iszamanistycznych tych kosmogo- jest a k c e p t a c j a jej form kultowych, funkcjonalnie zwycięskiej. jednym nimi występują z ideami społeczeństwom sposobami: drugim zaś przejęcie j a k s i ę zdaje, Autorka wprawdzie w religijnych w ł a ś c i w y c h z wcześniej­ pracy bardziej zwarcie — k u l t u przyrody rozumianego (ta trak­ wyemancypowanych Proces synkretyzacji traktuje autorka jako k o n i e c z n ą p r a w i d ł o w o ś ć cą świecką). przez w e r s j i mongolskiej ideologicznej. odrzuca­ i reprezentowanych jako chyba przedstawiona idącej rytualizacji koncepcjami zresztą praktyk wierzeń został daleko na obszarach zdominowanych Niemniej, w wyodrębniony sza — k o n c e p c y j n i e procesu z początkowymi (a rezultat formy z n a n a pod n a z w ą współwystępujących z jest ewolucyjne jako analizę sprzeczności obrzędowość dowodzi, wcześniejsze formułuje niejako w podlegał z in­ zmianie' dopiero od tego p o z i o m u . J e d n a k ż e p r e c y z y j n e o k r e ś l e n i e s y s t e m u w y j ś c i o w e g o b u d ­ dyzmu 1 w okresie Porównaj nej pracy. jego bardzo ekspansji obszerną i zetknięcia z innymi (367 pozycji) bibliografię ideologiami zawartą w na nowych recenzowa­ �RECENZJE 329 t e r e n a c h b y ł o b y r a c z e j t r u d n e . N i e bez z n a c z e n i a jest t e ż k w e s t i a , w j a k i m s t o p ­ niu p o c z ą t k o w y buddyzm b y ł ideologią, w j a k i m z a ś wzorem z a c h o w a ń jednostko­ w y c h . N i e w i e m y z a t e m , od j a k i e g o m o m e n t u p o r ó w n u j e m y r z e c z y p o r ó w n y w a l ­ n e , to z n a c z y s y s t e m y ideologiczne w i c h a s p e k c i e w z a j e m n e j z g o d n o ś c i s p o s o b ó w pojmowania świata. B y ć m o ż e z a t e m owe d w a w s p o m n i a n e równoległe, lecz początkowa w y ż e j mechanizmy asymilacji nie a k c e p t a c j a przez b u d d y z m obcych idei p ó ź n i e j s z e jego f u n k c j o n o w a n i e j a k o ideologii, k t ó r a ł a t w i e j o d n a j d y w a ł a porozumienia rzyła i się z i n n y m i systemami, odpowiednio w y r a f i n o w a ł a . cjalnemu lamaizmowi fazą doktrynalnemu na ewolucyjnego przykład jęciu w początku prowadzić okresie jako rozprawa o systemu przeciwstawiany zaś ludowego. zastrzeżenia, powstawaniu zwanego lamaizmem, przez teologów h i s t o r i i T y b e t u ) po nie że i nie możliwość (lub i m podobne) ludowy, doktryny, do je uprawianemu przypadku katolicyzmu recenzenta traktowana rozwoju sama Lamaizm m ó g ł b y ć (przynajmniej w pewnym szą gdyż jej książka rozwoju prostu uwagi to miały synkretycznego że w rozwoju wcześniejszej lamaizmu chronologicznie Pierwszy rozdział teonie i r y t u a ł a c h nych dla cechy trzech wspólne wyobrażeń po­ winna być od samego synkretyzacji buddyz­ nej, ani wołuje się warstwę jego — Lhamo, bogini-matce im Tary i związek kontekstach. p a r a l e l i takiej nie faktów formach z na bardziej z odwołaniem cym bóstw od o m ó w i e n i a terenu Indii, co adaptacji tej że wcześniej Część lamajskiej i oraz kosmosu wydaje się erudycyjne praktyki kultowej są nich tych ucieka s i ę do gdyż istocie ryzykow­ materiał cała sugerować ta tybe­ część od­ najwcześniejszą rozważania Białym i mandola Dalsze fragmenty Starcu porównawczo, Pokazany tu został lamaizm, który przyswoił instytucją Interesują­ ją usypisk mechanizm tym łatwiej, na terenie traktuje o zasadach przestrzeni, w y c h o d z ą c lotosu, o zresztą — kamiennych zwykle miejscowości. przez Wszechświat lamaizmie. i w potraktowane jeszcze buddyzm z e t k n ą ł s i ę z p o d o b n ą wadżry odnajdując z szerszego o b s z a r u g e o g r a f i c z n e g o . opiekuńczym i pojmowania semantyce W pan­ funkcjonowaniem boginią-matką, lokalnych, bóstwom w do charakterystycz­ 2 materiałów zatytułowana stosowanych cech Mariczi, umożliwia. s t u d i u m jest r ó w n i e ż c z ę ś ć d o t y c z ą c a owonów poświęconych niczym należących lamaizm. przekonujące s i ę do i pomiędzy T u autorka przyznaje, paraleli z indyjską wpływów Daleko w żeńskich mongolski do wierzeń pracy p o ś w i ę c a autorka przejawom kultu przyrody w właściwych jak sama tański elementy warstwy. l a m a i z m u . R o z p o c z y n a go wielkiej we uczestniczyły było w m u p ó ł n o c n e g o i w i e r z e ń s z a m a n i s t y c z n y c h . Z a s t r z e ż e n i e to n i e z m i e n i a w faktu, ofi­ wcześniej­ jak Żukowskiej z a ś o procesie przetwo­ nieraz klasztornych, degradacją, Powyższe były warunkowała Indii. modelowania od r y t u a l n y c h w y o b r a ż e ń rozdziału animalistycznych pierwszego przedstawień mandoli poświęcone bóstw (tutaj są autorka d o ś ć o s z c z ę d n i e o p e r u j e i n t e r p r e t a c j ą t o t e m i s t y c z n ą , co n a l e ż y z a p i s a ć n a j e j dobro), koncepcji drzewa koncepcję kosmicznego identyfikuje (którą z pionowym wywodzi modelem lamajskiej oraz o a r c h i t e k t u r z e stupy). S ą one czy piśmiennictwa oraz A u t o r k a dochodzi maizmie dowodzi, poświęconego Uwgun 265. Na ten temat — postać kultu drzew, napisane gdy chociaż mówi z dużą o tę samą ikonografii znajomością rze­ zagadnieniom. do w n i o s k u , ż e m i e j s c e , j a k i e k u l t p r z y r o d y z a j m u j e w ż e jego k o n c e p c j e wzbogacone przez w c z e ś n i e j s z e 2 tym od kosmosu, autorka lamajskiego światopoglądowe formy religii drogą opublikowała panteonu, artykuł „Etnografia zostały w zapożyczenia. w języku procesie Otwarta polskim: la­ rozwoju jednak Cagaan P o l s k a " , 16: 1972 z. 1, s. 259- �330 RECENZJE pozostaje kwestia, przetworzone, na na ile ile są to z a ś swoiste mechaniczne zapożyczenia buddyzmowi oryginalne odpowiednio opracowanie później motywów w s p ó l n y c h u m y s ł o w i ludzkiemu na r ó ż n y c h obszarach. Rozdział i praktyce drugi p o ś w i ę c o n y mitologii przedlamajskiej przejęcia przez ten ich jest miejscu lamaizmu. Znajdujemy w atrybutów. adaptowany na ostatni panteon postaci potraktowany szamanistycznych skrótowe został kult lub dotyczą też Czyngis-chana, stał Zło­ tego R o d u ) o r a z j a k o heros powszechnej). Obrzędowość ka szczegółowo odwrócenia k u l t u r o w y (w s k a l i formach szczególnie popularny w ś r ó d istniejący samodzielnie. tylko częściowo Czyngis atrybutach i zaś rozważania Bucha-nojon) teorii wpływów g r u p i e jego p o t o m k ó w , t z w . koncepcji, częściowo Dalsze (np. w omówienie s i ę p o s t a c i ą b o s k ą j a k o p r z o d e k (w o g r a n i c z o n e j (w lamaizm, koncepcji bardzo lamaistyczny. konkretnych Oddzielnie przez nim rytualnych) przedstawia skromniej Amursany Ojratów. l a m a i s t ó w r ó w n i e ż zawiera wiele elementów szamańskich. zatrzymuje się nad zwyczajem w y p ę d z a n i a nieszczęść O wiele się kult zbiorowych lub indywidualnych kozła (choroba władcy s z u k u j e t e ż ś l a d ó w d a w n y c h ofiar z l u d z i oraz a r c h a i c z n e j w a r s t w y o b r z ę d o m ofiar s k ł a d a n y c h o g n i o w i wym i związanych wo w w skład różnych gicznych rozważań nad magią, sytuacjach życiowych, autorka włącza także magii długowieczności praktykę wznoszenia w y o b r a ż a j ą c ą konia z symbolem święcona magii traktuje r ó w n i e ż powiedni ich wojskowi odwoływali kościoła 1919 r. osobistości on Według triratny oficjalne lud. Ż u k o w s k a mongolskiego Szukał czojdżinów. pogrzebo­ wówczas itp. Do — z flagą psychicznego ma­ zwaną n a grzbiecie. C z ę ś ć k s i ą ż k i świeckie i duchowne, został dowódcy wsparcia u jednego jego p r z e p o w i e d n i a n u u w o l n i e n i a s p r a w d z i ł a s i ę po w y k o n a n i u przepisanego zwra­ z czasów, przez po­ Z prze­ psychologicznego, r ó w n i e ż uwięziony przekazów częścio­ stosowanych zabiegów masztów przytacza tu p r z y k ł a d bogdo-gegen istniejących gurum o r o l i w r ó ż ó w i w y r o c z n i z w . czojdżin. s i ę do n i c h j a k o do o r ę ż a s i ę o i c h p o m o c prosty głowa w korzystały o zaklęciach Po­ towarzyszącej oraz o b r z ę d o m r o d z i n n y m , z w ł a s z c z a traktujących celem itp.). z urodzeniem s i ę dziecka. T e m a t y k a rodzinna wchodzi chij-rdor, cał Autor­ ofiarnego gdy Chińczyków z urgińskich dotycząca termi­ s e a n s u magicznego. Uwa­ gi a u t o r k i n i e u s z ł a i n t e r e s u j ą c a z b i e ż n o ś ć t e c h n i k e k s t a t y c z n y c h czojdżinów i sza­ m a n ó w . J e j z d a n i e m o b a te z j a w i s k a n a l e ż ą do tej s a m e j k a t e g o r i i , z c z y m t r u d n o się nie zgodzić. Rozdział cji drugi k o ń c z y szamanizmu. Dotyczy paragraf p o ś w i ę c o n y on tego a s p e k t u modernizacji, czy raczej l a m a i z a - s y n k r e t y z a c j i obu systemów wierzenio­ w y c h , k t ó r y d o t y c z y ł w i e r z e ń l o k a l n y c h , t w o r z ą c ś w i e c k ą w e r s j ę oficjalnego ła operującą lamajską pisanymi tekstami, itp. Z r e f o r m o w a n y formistycznie rą wpływy odwrotny odchodzącą szamanizm miał nastawionych M o n g o ł ó w . buddyjskie w od wielu Żukowska 'szamanizmie kierunek oddziaływań były jednak w y w o ł u j e fikowanie tu, nak wątpić, sposób jest ż e proces Obejmują zachował gdy niemożliwe, pewne gdyż wpływy pośród w podczas do z a c h o d n i c h jest o Mongołach. wszystkie likwidacji. Mongolii kul­ można jed­ wzmocniony do zarówno sferę każdym ideologii z nich b y ł y połowy zaś w ten wieku X X . podobnych funkcjonalnie r e l i g i j n e j , mitologii, t y k i kultowej. A u t o r k a omawia tu kwestie r e i n k a r n a c j i BuriaZwery­ ośrodki Nie pracy traktuje o z j a w i s k a c h typologicznie w gdy się daleko silniejszy i g ł ę b ­ praktycznie uległy nonkon- o p i n i ę , zgodnie z k t ó ­ odniesieniu wypowiadana kościo­ ikonografię jednak powierzchowne, j a k i nieformalne, religijnych, które one zwolenników synkretyzacji b y ł dwukierunkowy, i ostatni r o z d z i a ł obu s y s t e m a c h ważne. obecnie instytucjonalne, szamanizm Trzeci w jej zarówno wątpliwości, przyjmującą formułuje synkretycznych okazał szy. T e z a t a p r z y p u s z c z a l n i e jest p r a w d z i w a w tów, ekstazy, równo­ jak też i następstwa wcieleń, prak­ nie- �331 RECENZJE pokalanego czenia poczęcia, ekstazy właśnie czy można wzajemne odnaleźć dualizmu i triady, symboliki w kontaktach podobieństwo Wiele z poczynionych pewne monograficzny. na w światem ideowe książce aspekty Nie buddyzm, szkieletu oraz zna­ W nich nadprzyrodzonym. łączące bez w znaczenia trzech byłoby szamanizmu tybetańskiego lamaizmu zaimportowanego jego s t o s u n e k lamaizmu czy obie religie także i na w na koniec tereny na i ułatwiające — mongolskiego. przez skrótowo, stanowią niejako studia w sposób regionalnych ludowych wpły­ wierzeń Inny s z a m a n i s t y c z n y c h , gdy indyj­ był Mongołów, bowiem inaczej też misyjna dzia­ buriackie. R e c e n z o w a n a p r a c a jest n i e w i e l k a o b j ę t o ś c i o w o , dotyczy lej problematyki i porusza wiele pogłębione koncepcji wyróżnienie X V I wieku do w i e l u w y o b r a ż e ń weszła zasługuje też zbieżności przynajmniej stadiach skich, wyglądał obserwacji synkretyzmu kształt łalność ze przenikanie. podejmujące wów koncepcję transu zagadnień. Niektóre szkic n a l e ż n e g o im j e d n a k bardzo rozleg­ z nich potraktowane zostały opracowania. Ale też wynikający z n i c h i ś w i a d o m i e przez a u t o r k ę p r z y j ę t y reżim o s z c z ę d n e j formy wypowiedzi wadzić może niekiedy do się, ż e nie k w a l i f i k u j ą nieporozumień. s i ę one do błędów czej k o n s e k w e n c j ę sposobu r e d a g o w a n i a Tak więc sugeruje się Pewne z nich wymienimy, pro­ zastrzegając merytorycznych, stanowią bowiem ra­ tekstu. czytelnikowi identyczność dwu kategorii owonów — ofiarnych, w ł a ś c i w y c h p e w n y m obszarom i o d p o w i a d a j ą c y m i m grupom terytorial­ nym, oraz konwencjonalnych, niejako drugorzędnych w konretnych punktach granicznych i przejściowych owonów umieszczanych w topografii poziomej ( w od­ r ó ż n i e n i u od p o p r z e d n i c h , k t ó r e m o ż n a u m i e ś c i ć w topografii p i o n o w e j — p r z e j ś c i a między ziemią dwoma rodzajami, i niebem). A u t o r k a z d a j e sobie płynnej wprawdzie, lecz sprawę istotnej. z różnicy pomiędzy Formułuje z d a n i a o g ó l n e , n p . „ w t a k i c h w ł a ś n i e m i e j s c a c h (tzn. n a owonach corocznie o d b y w a ł y owonów mację, ogólnej s i ę zbiorowe zakaz polityki buddyzm uczestniczenia buddyzmu ten zakaz Nieuzasadnione czas misteriów się także niowiecza i czasów w obrzędach owonowych co s u g e r u j e łączenie z hipotetycznym żadnej roli w przerwie trudno wilczych masek imieniu wyraz oznaczający nowożytnych. przypisać Pojawienie związkom —• c z e r p a ł y praktyką do przed XVII-wiecznym. torka przypisuje materialnych golską (s. koncepcją wilka, w również pod­ jednak fakt camie totemicznym późnego po tak długej przodkiem historia inspirację z przyrody, co ten śred­ wiel­ Mongołów Nazwy patronimiczne, zaś imiona w ł a s n e — nie trzeba chyba Czyngis-chanem Omawiając związanym przypisać (s. znaczenie z nią 132). W p r a w d z i e te szczęścia, to sugestię, 113), podczas flagi z praktykom pozostało tylko powszechną jest ona koniem wyproszenia do ostatnie s ą n i e r o z e r w a l n i e jednak w tym synonimem ma dużo wspólnego z ideą mana. znali raczej dążenie wypadku dobrego flagi Mongołowie jest magicznym chowe nazwa że gdy w (sama właśnie stosowanych Mongołów się wilka z ewentualnie dalszy plan. N a s z y m zdaniem najistotniejsze c j a chij-mor'u „część ż e to dzisiaj. Przejęzyczeniu długo stanowi (Czinos) p o t w i e r d z a t o t e m i c z n e n a z e w n i c t w o . znacznej w i ę k s z o ś c i przodków na tylko infor­ t o t e m e m r o d u C z y n g i s a (s. 103). W p r a w d z i e w i e r z e n i a c h a n i historiozofii o „redzie wilka" rodów były w jednak niesłusznie, kiego c h a n a . J e s z c z e b a r d z i e j w ą t p l i w a jest s u p o z y c j a , ż e Tajna wspominając ogóle, S. Sz.) wprowadził. jego m i t y c z n y p r z o d e k m i a ł w nie o d g r y w a ł kobiet tymi niemniej k a t e g o r i i . P o d o b n i e n a s. 43 z n a j d z i e m y w o b e c kobiet", wydaje cam w ofiary r y t u a l n e " (s. 36), co dotyczy pierwszej z wymienionych że tym tych chij-mor one z mon­ raczej praktykach są wartości samopoczucia), au­ wartości związane schodzą tabakę importem zaś na du­ koncep­ �332 RECENZJE Recenzowana praca ma niewiele n i e d o s t a t k ó w w rodzaju w y ż e j wymienionych. S t a n o w i n a t o m i a s t w a r t o ś c i o w y w k ł a d do w i e d z y o p r o c e s a c h w i e r z e n i o w y c h w l a maistycznej części A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e o p r a k t y k a c h r y t u a l n y c h n a t y m tere­ nie. Sławoj I N E S S A I . Ł O M A K I N A , Ułan Bator, L e n i n g r a d 1977, ss. 199. W radzieckiej serii Miasta i Muzea Ś w i a t a święcona t y m r a z e m stolicy Mongolskiej pojawiła się kolejna pozycja, Republiki Ludowej Ułan ta m a c h a r a k t e r p r z e w o d n i k a i w s w y c h z a ł o ż e n i a c h b y ł a na przez a u t o r k ę , k t ó r a s p ę d z i ł a wiele radzieckiej, zainteresowaną Szynkiewicz Bator. po­ Książka pracą popularną. Pisa­ lat w Mongolii jako korespondentka prasy jednocześnie przeszłością, teraźniejszością i przyszło­ ś c i ą tego k r a j u , ż y c i e m l u d z i m i a s t i ż y c i e m p r o s t y c h p a s t e r z y , k s i ą ż k a t a n a b i e r a l j e d n a k swoistego k o l o r y t u . N a p i s a n a jest ż y w o , b a r w n i e , b a r d z o i n t e r e s u j ą c o i r z e ­ telnie. Łomakina stara się jak najwierniej przybliżyć Ułan Bator tym, którzy t a m nigdy n i e b y l i i , b y ć m o ż e , nie p o j a d ą , w p r o w a d z a j ą c i c h w z a p o m n i a n y mongolskiego l a m a i z m u , r e p r e z e n t o w a n y dziś w stolicy tego k r a j u przez świat nieliczne m u z e a ( d a w n e siedziby w y ż s z y c h u r z ę d n i k ó w Mongolii) i j e d y n y c z y n n y (na t e r e n i e całej Mongolii) Wraz z Lomakiną, która klasztor Gandantegczinlin, t.j. Wielki okazuje się b y ć w s p a n i a ł y m Rydwan Pełnej przewodnikiem, po s a l a c h i p r z e d s i o n k a c h b y ł e j z i m o w e j r e z y d e n c j i B o g d o - c h a n a Bogdo-chana) i r e z y d e n c j i jego b r a t a — Czojdżin-lamyn samo sum). rozplanowanie miasta, Łomakina muzeów, jak i wnętrza, z „wyroczni niezwykłą ich p o ł o ż e n i e wyposażenie, r z e ź b y , ikony, m a s k i w y k o r z y s t y w a n e co w stosunku s+arając cam poświęcony w — taniec). się wyjaśnić został Przy obrzędom p o c z ą t k a c h naszego w i e k u pozostałej zwane zarówno zabudowy kultu religijnego, j e s z c z e w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h naszego niektórych ich religijną do muzeum (muzeum opisuje przedmioty l e c i a przez u c z e s t n i k ó w w i e l k i c h t a n e c z n y c h m i s t e r i ó w tańskiego (obecnie państwowej" drobiazgowością cenniejsze Radości. wędrujemy przedmiotach rolę, symbolikę religijnym, zwanych camem organizowanym (np. w s p o m n i a n y zatrzymuje i znaczenie. (od się dłużej, Króciutki przez rozdział klasztory tu cam, ś w i ę t o M a j d a r i stu­ tybe­ jeszcze i in.) oraz z w y c z a j o m dorocznym, w k t ó r y c h uczestniczyli pasterze, m i e s z k a ń c y U ł a n Bator i m n i ­ si, t a k i m , j a k s k ł a d a n i e ofiar n a o w a n i e ( u s y p i s k o z k a m i e n i , d r z e w a i r ó ż n y c h d r o b ­ n y c h p r z e d m i o t ó w m a j ą c e znaczenie kultowe) z n a j d u j ą c y m s i ę na w i e r z c h o ł k u B o g do-uły tzw. ten (świętej góry Ułan Bator) oraz nadom „trzy gry m ę ż n y c h " , tj. w y ś c i g i jest s t o s u n k o w o wielkim skrócie, w najsłabszy, trzon stanowią konne, z a p a s y i s t r z e l a n i e z ł u k u ) . Rozdział najmniej dokładny. r a m a c h popularnej m a c j i . N a plus n a l e ż y (igrzyska, k t ó r y c h książki Byłoby zamieścić jednak trudno w bogatszy zestaw zaliczyć Ł o m a k i n i e , iż stara s i ę ona p r z y b l i ż y ć k l i m a t t y c h ś w i ą t i i c h znaczenie. G o d n e p o d k r e ś l e n i a czytelnikom jest t a k ż e 1 to, ż e w r o l i p r z e w o d n i k a po m i e j s c a c h z w i ą z a n y c h z p r z e d r e w o l u c y j n ą p r z e s z ł o ś c i ą nie o g r a n i c z a s i ę ona do w y m i e n i e n i a przed w oczyma przeszłość przybysza Ułan Bator z dalekich (dawnej i n a z w a n i a tego, co j a w i stron, Urgi), w lecz życie stara się także się swej Mongolii bezpośrednio wprowadzić polityczno-religijne, tak infor­ go gospodarkę i k u l t u r ę Mongolii. O p r o w a d z a j ą c n a s po k o l e j n y c h m u z e a c h Ł o m a k i n a w k i l k u s ł o - 1 P a t r z t a k ż e i n n e k s i ą ż k i tej a u t o r k i п р . : I . I . Ł o m a k i n a , isskustwo socjalisticzeskoj Mongolii, M o s k w a 1968; t e j ż e , Biełyje M o s k w a 1975; t e j ż e , Mardzan Szaraw, M o s k w a 1974. Izobrazitielnoje jurty w stiepi, �333 RECENZJE wach nakreśla ich historię, warunki, c ó w tych budowli. w jakich powstały, charakteryzuje m i e s z k a ń ­ Innego r o d z a j u e k s p o n a t y , w y r a s t a j ą c e jemy w Państwowym Muzeum nam tu nie tylko systematyczny w świat wania sztuki mongolskiej, i rzeźby współczesnych przegląd tych Muzeum tematyczne, i ich dzieła, przeszłości, znajdu­ Sztuki. Ł o m a k i n a daje e k s p o n a t ó w , ale t a k ż e w p r o w a d z a n a s ukazuje jej związki (motywy twórców jednakowoż z tradycji Centralnym i w z t r a d y c y j n y m i sposobami ornamentyka, przybliżone techniki itp.). malo­ Poznajemy nam za p o ś r e d n i c t w e m licznych ilustracji. Wybór ilustracji został wszystkim malarstwo historyczne, rysów w wykorzystywane kultury układzie zabytków. sienie bardzo przez mongolskiej, nią Omawiając (założonej i stolicy znajdujące przybliża nam Dajdy (Pekin) w prezentacji życia Ułan i dawną 1264 do z nich Bator pasterzy, Sztuki i w dając zmian Mongolii i ponadto jej krótki jego Muzeum pierwszej u k a z u j e d a l s z e losy m i a s t a , roku, źródło zasadniczych* charakterystyki Muzeum świetność (przede dla Ł o m a k i n y świątecznego się w w X I I I wieku) Karakorum, do zresztą umiejętnie codziennego eksponaty starannie. W i e l e stanowi architektoniczno-urbanizacyjnym Centralnym, Ł o m a k i n a stolicy przygotowany Szarawa i Dżugdera) przenie­ rys historii k o l e j n y c h d y n a s t i i Mongolii, p a n o w a n i a m a n d ż u r s k i e g o , k o n t a k ó w z C h i n a m i i R o s j ą oraz w s p ó ł c z e s n y c h dziejów. Odrębny rozdział p o ś w i ę c o n y został porewolucyjnym zmianom darczym i politycznym przyszłości. dowej Łomakina społeczeństwa Mongolii mówi i wyznaczonym przede wszystkim przez nie o zmianach mongolskiego, o p r z e o b r a ż e n i a c h społeczno-gospo­ cechom w jej najbliższej strukturze k t ó r y c h z a s a d n i c z ą c e c h ą jest r o z b u d o w a p r z e m y s ł u . Z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e się w pejzaż współczesnego mieszkalna, p o w s t a ł y nam Ułan nowe instytucje komponują się dzisiaj Rozbudowała kulturalno-oświatowe. nas t a k ż e po p a r k a c h i p r z e d m i e ś c i a c h brazie Bator. się też nowoczesnego wtopiły jego Łomakina U ł a n Bator i pokazuje, j a k w elementy zawo­ gospodarczo-ekonomicznych, część oprowadza jego budownictwa z krajo­ tym, co s t a n o w i d l a n a s ś w i a d e c t w o p r z e s z ł o ś c i tego m i a s t a , a w i ę c z k l a s z t o r a m i , m u z e a m i , dzielnicami jurt, terenami, n a k t ó r y c h organizowane we, m a j ą c e w i e l o w i e k o w ą tradycję i niezmiennie s ą coroczne i g r z y s k a budzące emocje u J e s t e m p r z e k o n a n a , ż e po p r z e c z y t a n i u t e j k s i ą ż k i c z y t e l n i c y o d n i o s ą że miasto Ułan Bator jest nie tylko interesujące, lecz także nadomo- widzów. bliskie wrażenie, i ogromnie sympatyczne. C i z a ś , k t ó r z y z e t k n ę l i s i ę z n i m nawet wielokrotnie, z p r z y j e m n o ś c i ą zapewne przypomną sobie m i e j s c a opisywane przez Ł o m a k i n ę , znajdując w tych opisach b y ć m o ż e n o w e d l a siebie i n f o r m a c j e . Iwona J O S E F K O L M A Ś , The Iconography of the Derge Kanjur Kabzinska-Stawarz and Tanjur, New Delhi 1978, ss. 286, S a t a - p i t a k a S e r i e s , v o l . 241. Tybetańskie piśmiennictwa teksty Kandżur buddyjskiego, i Tandżur, badane były najbardziej reprezentatywne przez E u r o p e j c z y k ó w s a n d r a C s o m a de K o r o s (1784-1842) К B i b l i o g r a f i a p o ś w i ę c o n y c h od im prac w y p e ł n i ć c a ł y t o m . B a d a c z e s t u d i o w a l i pochodzenie z b i o r u , k o l e j e jego nia, strukturę wewnętrzną, nimi, t ł u m a c z e n i a 1 Podstawowe J . S i m a , Korosi na inne miejsce języki, i czas kwestie kolejnych autorstwa, wydań, a także dzieła czasów powstawa­ różnice takie Alek­ mogłaby pomiędzy sprawy, jak informacje o t y m wybitnym uczonym znajdują się w artykule: Csoma Sdandor, " N o v y O r i e n t " , 27: 1972 n r 3, s. 69-72. �334 RECENZJE np. r o d z a j p a p i e r u , n a k t ó r y m t e k s t y w y d a w a n o . J a k dotąd jednak ilustracje zdo­ b i ą c e tekst n i e d o c z e k a ł y s i ę dostatecznej u w a g i . Lukę tę wypełnia w i renomowanej Tandżuru wieziony pochodzącej osobistości z w bóstw wydał klasztoru w ilustracje Derge. Nauk CzSSR (buddowie, historycznych w Pradze. bodhisattwowie z Indii i Kandżuru nych Tandżur są jej jest w Kolmaśa, edycji arhaci), egzemplarz Bibliotece nauczycieli zawiera także tomów zgrupowanych z około w 9 wyobraże­ religii 3400 o d d z i e l n y m i tekstami oraz legendy towa­ wyobrażenia. obszernymi częściach. przy­ Instytutu dziełami. Poszczególne wydania z a w i e r a j ą o k o ł o 100 t o m ó w , w k t ó r y c h p o m i e s z c z o n o o k o ł o 1100 tekstów który Kandżuru Ilustracje zawierają i i Tybetu. Wydanie bardzo w Kompletny rzyszące ilustracjom identyfikujące poszczególne Kandżur zawarte 1958 r o k u i p r z e c h o w y w a n y Akademii różnych p r a c a czeskiego tybetologa J o s e f a Sata-pitaka był z C h R L Orientalistyki nia częściowo serii Wydania Tandżuru podzielonymi liczą zwykle na oddziel­ około 220 17 c z ę ś c i . Oba t y t u ł y m a j ą w s u m i e m n i e j w i ę c e j 4500 t e k s t ó w z a w a r t y c h n a p o n a d 200 000 s t r o n . Z n a c z e n i e t y b e t a ń s k i e j w e r s j i d z i e ł a jest t y m w i ę k s z e , ż e n i e z a c h o w a ł y się pletne o r y g i n a ł y w sanskrycie, w z w i ą z k u z c z y m tekst t y b e t a ń s k i b y w a ł podstawą t ł u m a c z e ń na inne kom­ języki. Pierwsze tłumaczenia t y b e t a ń s k i e p o w s t a ł y w V I I - V I I I wiekach, kiedy oficjalną religią Tybetu został buddyzm gałęzi Mahajana. Ostatnia p r z e r ó b k a edytorska z b i o r ó w w y s z ł a spod pióra historyka tybetańskiego obu B u t ó n R i n c z e n d u b a (1290-1364). O d jego c z a s ó w n i e n o t o w a n o j u ż i s t o t n i e j s z y c h z m i a n w t e k ś c i e . D r u k o d b y w a ł s i ę ręcznie, z ręcznie w y c i n a n y c h matryc, na papierze p o c h o d z ą c y m r ó w n i e ż z prostych warsztatów. Większość konkretnego klasztoru, w szych miejsc poszczególnych publikacji którym należą także wydań nosi nazwę przechowuje Narthang, Derge, p o w s t a ł y c h w T y b e c i e i s t n i e j ą jeszcze e d y c j e oficyny s i ę matryce. Chone i wydawniczej Do Lhasa. najważniej­ Prócz mongolskie i t y b e t a ń s k i e z P e k i n u oraz Urgi, a t a k ż e jedna w e r s j a m a n d ż u r s k a . P u b l i k a c j a wydań pochodzące z Derge należy do n a j l e p s z y c h . Praska kolekcja Kandżuru Kandżuru i 212 p l u s i n d e k s i Tandżuru Tandżuru), w zawiera którym 316 tomów (102 plus indeks z n a l a z ł o s i ę 648 i l u s t r a c j i (206 w K a n d ż u r z e , 428 w T a n d ż u r z e o r a z 14 w o b u i n d e k s a c h ) . Edycję przygotowaną Lokesh Chandry. lemy kanonu przez Josefa Kolmaśa rozpoczyna Przedmowa autorska wprowadza tybetańskiego, jego z n a c z e n i e wstępne prof. czytelnika w podstawowe prob­ oraz w słowo chronologię zbioru. dzenie (s. 15-30) p o d a j e i n f o r m a c j e n a t e m a t obecnego s t a n u b a d a ń n a d i Tandżurem, klasztoru w i charakterystykę oficyny zbioru praskiego, wydawniczej), uwagi o dane o geografii technologii d r z e w i e , i n f o r m a c j e o d r u k a r z a c h itp. S z c z e g ó ł o w i e j Wprowa­ Kandżurem Derge traktuje rodowód pochodzących wewnętrzną. z Derge Pożyteczna obejmująca pozycje jest lista z miejsc całego indeksów przechowywania świata, jakkolwiek ona k o m p l e t n a i dotyczy t y l k o p o z y c j i z n a n y c h (s. 31). T a b l i c e s y n o p t y c z n e praskiej zawierają ilustracji (s. tytuły 33-54). wszystkich Wybrana części, bibliografia rejestr dzieli się tomów, na tekstów, prace Część alfabet zadanie I (s. 61-102), łaciński, w trudne, gdyż jest kolekcji oraz literaturę o ikono­ ogólnie. stanowiąca których kopii nie kart ogólne, p o ś w i ę c o n ą Derge, publikacje o m a w i a j ą c e w e r s j ę z Derge oraz t r a k t u j ą c e grafii t y b e t a ń s k i e j buddyzmu matryc wydania z Derge, datowanego n a p i e r w s z ą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , a t a k ż e z a w a r t o ś ć i ich konstrukcję (okręgu, przygotowywania trzon k s i ą ż k i , kursywą legendy c z ę s t o zawiera transliterację wyodrębniono nazwy drukowano skróconej w własne lub legend bóstw. Było zmienionej na to po­ s t a c i , a b y z m i e ś c i ł y s i ę w p r z y j ę t y m m e t r u m z a p i s u . C z ę ś ć I I (s. 103-276) z a w i e r a ilustracje reprodukowane w wielkości naturalnej. Na każdej stronie znajdują się �335 RECENZJE 4 ilustracje w kolorach stosowano n u m e r a c j ę liwia łatwe rządku lokowanie alfabetu oryginału (czerwone lub czarne). W obu c i ą g ł ą od 1 do 316 w e d ł u g p o s z c z e g ó l n y c h ilustracji. angielskiego Pożyteczny i zawiera indeks imion odniesienia częściach tomów, ułożony do co za­ umoż­ został w odpowiednich po­ miejsc w tekście. E d y c j a stanowi demii ją w Nauk oraz bardzo wspólne dzieło Instytutu Orientalistyki C z e c h o s ł o w a c k i e j Międzynarodowej krótkim czasie w Akademii ramach Kultury Indyjskiej. międzypaństwowej Aka­ Przygotowano umowy o współpracy k u l t u r a l n e j . S t a n o w i ona m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y z a r ó w n o d l a h i s t o r y k ó w s z t u k i , k t ó r y m udostępnia bogaty starczając im zestaw ilustracyjny, możliwości jak przeprowadzenia też dla analizy historyków legend buddyzmu, oraz bardziej do­ szczegó­ ł o w e j i d e n t y f i k a c j i postaci w y o b r a ż o n y c h n a i l u s t r a c j a c h . Jifi Sima SIEMJA I SIEMIEJNYJE OBRIADY U NARODÓW SRIEDNIEJ AZII I KA- Z A C H S T A N A , M o s k w a 1978, ss. 215. Zbiór p o ś w i ę c o n y dacza problematyki wprawdzie skromny pamięci w może etnografii w Nikołaja ukazał b y ć zatem zakresie Azji się badań s i ę z 11 o s ó b n a l e ż ą c y c h Azją Środkową. Brakuje tu w p r a w d z i e nad najwybitniejszego Środkowej. jako uważany autorski s k ł a d a wymienić A . Kisljakowa, radzieckiej rozmiarami, śmierci Kisljakowa, radzieckiej jest rodziny pierwszy w tej przegląd Zespół zajmujących się liczących się nazwisk (można by jeszcze d r u g i e t y l e r ó w n i e z n a c z ą c y c h postaci), z d ą ż o n o j e d n a k sobie a u t o r s t w o innego z m a r ł e g o j u ż c z o ł o w e g o b a d a c z a r e g i o n u zapewnić Saula Abramzona. Ciśnie s i ę wprost uwaga, ż e o d e j ś c i e dwu tak bardzo z a s ł u ż o n y c h badaczy stan p e r s o n a l n y kadry badawczej ż e n i e jest to p r a w i d ł o w o ś ć w sensie jej s k r a j n e j feminizacji. obserwowana tylko po stanu środkowoazjatycką. do c z o ł ó w k i e t n o g r a f ó w pewnych tom, dziedzinie za r e p r e z e n t a t y w n y rodziną ba­ Recenzowany w tej specjalności, naruszy Zadziwiające, ani też ogra­ n i c z o n a t y l k o do e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j . R e d a k t o r z b i o r u , G . P . S n i e s a r i e w , u p o r z ą d k o w a ł go w e d ł u g problemów reprezentowanych małżeństwo, nie zawsze nie ma grupy w krewniacze, wydaje poszczególnych obrzędowość. s i ę uzasadniona. termiologia Tak więc pokrewieństwa czterech artykułach — Kwalifikacja rodziny, poszczególnych nic w s p ó l n e g o Karakałpaków wiodących formy z formami (artykuł A. prac rodziny Bekmuratowej), j a k k o l w i e k s a m a a u t o r k a z w i ą z e k t a k i dostrzega, T w i e r d z i o n a m i a n o w i c i e , ż e k l a ­ syfikacyjna terminologia pokrewieństwa żytki instytucji z w i ą z a n y c h oraz z małżeństwem zasada egzogamii grupowym stanowią (s. 28). P o g l ą d prze­ ten, nawet d o ś ć p o p u l a r n y w p o c z ą t k a c h X X w i e k u , nie m o ż e b y ć obecnie p o w a ż n i e broniony i artykułu należy jest go zaliczyć b a r d z i e j godna syfikacyjną, do fantastyki uwagi. etnograficznej. Autorka stwierdza nadto z a ś i n t e r e s u j ą c y Faktograficzna u Karakałpaków fakt w y s t ę p o w a n i a strona terminologię małżeństwa kla­ kuzynów prze­ c i w l e g ł y c h , z a r ó w n o ze strony o j c o w s k i e j , j a k i m a c i e r z y s t e j . B a r d z i e j z w a r t y i logiczny roznej na temat niepodzielnej wywód prezentuje rodziny u półkoczowniczych artykuł nie ż y j ą c e j Uzbeków. już N. i tu n i e k i e d y m o ż e m y m i e ć k ł o p o t y z a p a r a t e m p o j ę c i o w y m (np. a u t o r k a n i e prowadza wyraźnej podzielną, widząc niemniej w granicy między nich dwie z a s a d n i c z a teza r y s u j e s i ę prosto. powstawanie rodziną r ó ż n e formy, istnieje w p r z y p a d k a c h w y j ą t k o w y c h przez wielką indywidualnych ale bez patriarchalną różnic małych formie prze­ rodziną jakościowych, Wielka rodzina w i zmodyfikowanych rodzin a Bo- Wprawdzie nie­ s. 46), niepodzielnej do d z i ś , lecz j e j r o z k ł a d rozpoczął się jeszcze przed �336 RECENZJE rewolucją. Nie z terenu nowego wnosi to n i c istotnie n o w e g o do naszej (Uzbecy-Durmeni). Potwierdza to wiedzy zresztą zacja rodziny szybciej z a c h o d z i ł a u koczowniczych pasterzy cili organizację wielkorodzinną środkowoazjatyckich twierdzony jeszcze (przykład zresztą również w X I X wieku) powolnej w zmiany recenzowanej z n a j d u j ą s i ę p o ś r o d k u tej s k a l i zarówno w na że materiałem indywiduali­ (np. K a z a c h o w i e niż u s. utra­ rolniczych zachodzącej pracy poza tezę, u ludów Tadżyków, 123). po­ Uzbecy-Durmeni sensie organizacji gospodarki, jak też zaawansowania procesu r o z k ł a d u form wielkorodzinnych. C z ę ś ć p o ś w i ę c o n ą m a ł ż e ń s t w u otwiera n a j a t r a k c y j n i e j s z a c h y b a poznawczo ł y m zbiorze p r a c a C h . A r g y n b a j e w a p o ś w i ę c o n a chów. Podsumowuje ona w ł a s n y materiał t e r i a ł u archiwalnego i zawartego p r z y j ę t ą w etnografii tywnie kowa. traktuje łącznie prawną, w wartościujących do szanie do czego związku ocen. też i na ogół sororat jako z czym interesuje Sam też sprowadzała zarzuca instytucję wdowy do małżeństwa z konkretnym wyjątkowych i skargi z a literaturze wy­ unikając przedmiotu tezę, zmarłego powodu nau­ nie przymusu w argumentuje krewnym tego nega­ analiza kulturową dotychczasowej ma­ konwencję z reguły ich t e n d e n c j i do w y o l b r z y m i a n i a e l e m e n t u Kaza­ do się jej funkcjonowaniem, l e w i r a c k i c h (s. 97). A u t o r p r z e k o n u j ą c o przypadków się w ca­ u autora, a t a k ż e s i ę g a w literaturze. A r t y k u ł ten p r z e ł a m u j e lewirat uproszczenia widoczne w żeństwach terenowy i sororatowi r a d z i e c k i e j , zgodnie z k t ó r ą z j a w i s k a te b y ł y wartościowane, Autor lewiratowi mał­ że przymu­ męża stanowiły należało uzasadniony przedmiot r o z p r a w s ą d ó w z w y c z a j o w y c h . Z drugiej strony autor w i d z i h u m a n i t a r n y aspekt jej powtórnego dzieci (które małżeństwa w wdowy przeciwnym obcego o j c z y m a n i e g w a r a n t u j ą c e g o uwagę, który że według nie przytoczonych pozostawia w rodzinie wypadku ciepła albo rodzinnego). materiałów dziewczynie miejsca męża ze straciłyby względu matkę" Trzeba inaczej w y g a d a na motywacje na dobro albo zyskały tu j e d n a k zwrócić sprawa z sororatem, indywidualne, ani swo­ b o d n y w y b ó r . J e s t to z r e s z t ą s y t u a c j a i d e n t y c z n a , jak i przy z w y k ł y c h decyzjach małżeńskich tym Prowadzi dotyczących młodzieży, c z y l i podlega samym prawom. n a s to do w n i o s k u , ż e l e w i r a t i s o r o r a t nie s t a n o w i ą s y m e t r y c z n e j p a r y i n s t y t u c j o ­ n a l n e j . W obu w y p a d k a c h chodzi o m a ł ż e ń s t w o kobiety, r ó ż n i j e j e d n a k status nikający bieg z przynależności wydarzeń — do aktywny odmiennej w grupy wieku przypadku lewiratu i bierny ratu. W n i o s e k ten w p r a w d z i e nie z o s t a ł s f o r m u ł o w a n y z a s ł u g a polega j e d n a k n a o d p o w i e d n i m Artykuł S. przygotowaniu Abramzona podejmuje rzadki w oraz rodzaj w wy­ wpływu przypadku przez autora a r t y k u ł u , jego materiału. literaturze etnograficznej temat k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y obojga p ł c i i f o r m d e k l a r o w a n i a u c z u ć (u K i r g i z ó w ) . W nym społeczeństwie wania się młodzieży tywnym stosunku półkoczowniczym (z w y ł ą c z e n i e m istniało wiele spotkań we wobec p r z e d m a ł ż e ń s k i e j form swobodnego zawiązywania bratymstwo ze mężczyzn) sprzeciwem się nadal. kobiet Zachowały (zmienił oświadczyny, znajomości, do Pośrednictwo dwoje), przy jednoczesnym w ant (por. m o n g o l s k i e małżeństwa, tych jeśli kontaktach nie zwyczajem anda spotkały należało z nega­ się za­ — po- się one reguły do „ s z w a g i e r e k " tej samej generacji, k t ó r y c h rola utrzymuje się też się tylko które przyjaźni prowadzących rodziców. spowinowaconych uczuć zaprzysiężonych daw­ kontakto­ c i ą ż y . S y t u a c j a ta n i e z m i e n i ł a sadniczo do d z i ś w r e j o n a c h w i e j s k i c h . M ł o d z i e ż z n a ł a r ó w n i e ż ustalone formy na soro- ich czasami składane bywają zastąpiła dawniejsze kuplety wzajemne prezenty rodzaj). I n t e r e s u j ą c e , bywają pisemnie jednocześnie w formie jako że jednoznaczna obecnie dopiero na wsi propozycją w i e r s z o w a n e j , k t ó r a to deklaracja kirgiskiej nawiązania twórczość miłosne, śpiewane — często improwizując — podczas wieczorynek. A r y k u ł A . Suchariewej inauguruje rozdział poświęcony grupom krewniaczym. �337 RECENZJE Dotyczy on preferencyjnego Małżeństwo miedzy małżeństwa dziećmi patrylinearnych k u z y n ó w rodzonych braci traktuje s i ę jako optymalne wśród (albo t e ż k u z y n ó w Tadżyków ono t e ż w ś r ó d i n n y c h l u d ó w A z j i Ś r o d k o w e j k ó w . J a k s i ę jednak zdaje, w większości i większości równoległych. dalszego Uzbeków, z wyjątkiem Kazaćnów wypadków stopnia) znane i jest Karakałpa­ współwystępuje ono z mał­ ż e ń s t w e m z p r z e c i w l e g ł y m i k u z y n a m i m a t r y l a t e r a l n y m i (tzn. c ó r k a m i w u j a ) . A u t o r ­ ka tego tematu utrudnia nie formy m a ł ż e ń s t w a tykę porusza, interpretację rozwinął mańskim, a Iranie, ich skąd liczbie terenie specyfikę wały (s. 126). W ś r ó d jest w i d z i e ć w została informacji ona tym zakresie Źródło zoroastryzmie, k t ó r y ona środkowoazjatyckim przekazana (s. tę ludom pochodzenie n a zwyczaju wymienia otoczeniu się endogamii. elementów Wśród o b c y c h etnicznie, co m o g ł o p r z y c z y n gospodarczych do u t r z y m a n i a niepodzielnego p a t r y m o n i u m bez wyposażenia córek w y d a w a n y c h z a m ą ż do na muzuł­ zdaje omawia­ historyczną prowadzić czoło znajdo­ do r o z w i ­ wysuwa dążność rozdrabniania gospodarstw obcych grup tej prak­ 128). J e d n o c z e ś n i e od i s l a m u i w c z e ś n i e j s z e przyczyn powstania w jednostronna. A z j i Ś r o d k o w e j , gdzie p o s z c z e g ó l n e o d ł a m y j a k i e g o ś l u d u c z ę s t o się w nięcia pełniejszej pozostanie następnie także s i ę s u g e r o w a ć jego n i e z a l e ż n o ś ć nym zaś gdyż autorka skłonna w w brak zwyczaju, drogą k r e w n i a c z y c h . Nie jest to a r g u m e n t p r z e k o n u j ą c y , g d y ż w i ę k s z o ś ć l u d ó w r o z w i ą z a ł a t e n p r o b l e m p r o ś c i e j , bez uciekania się dzielania c ó r e k do zmiany ziemią niu i s l a m i s t y c z n e g o stał reguł niczych przemawiałoby wymagała za podczas podobnych zakorzeniło kuzynowskiego przyjęciem gdy Zresztą dopiero zwyczaj po ob­ wprowadze­ wynikających krotnie obocznie ze i Suchariewej substancja małżeństwo Arabów). przyniesione potrzeb tezy przede w s z y s t k i m w ś r ó d elastyczniejsza rozwiązań (inaczej n i ż u to r o z w i ą z a n i e praktyką p r a w a s z a r i a t u . F a k t e m j e d n a k jest, ż e r o z p o w s z e c h n i e n i e omawianej formy m a ł ż e ń s t w a własnościowymi, zawierania małżeństwa. się powszechniejszą małżeństwo z związku endogamiczne Z powyższego przeciwległymi kwestiami nich jednakże, się z różną przekazywania własności. z rol­ pasterzy wśród wynikałoby z islamem i adaptujące sposobu o majątkowa się ludów siłą, nie się nie że jest zależnie Spotykane od niejedno­ kuzynami matrylateralnymi było­ by, n a s z y m z d a n i e m , f o r m ą w c z e ś n i e j s z ą n a o m a w i a n y m obszarze. Artykuł łomie W. Kurylewa XIX i lineaży X X w. o grupach rodzinno-krewniaczych K a z a c h ó w dotyczy odpowiadających określanych dawniejszej powyższym wielkiej rodzinie terminem (czyli (korporacje z przodkiem oddalonym d a c h k a z a c h s k i c h z w a n y c h uru o r a z o sposobach w porównawczy sumie interesujący materiał c e s ó w , stwierdzonych przez nas w c z e ś n i e j prze­ korporacji rodzin, k t ó r y c h w s p ó l n y p r z o d e k o d d a l o n y jest o t r z y pokolenia). Z a w i e r a macje o lineażach na minimalnych on t a k ż e infor­ o cztery pokolenia), o r o ­ segmentacji tych grup. Jest potwierdzający prawidłowość dla M o n g o ł ó w , w ś r ó d koczowników to pro­ Azji Środkowej. W się c z w a r t y m zespole a r t y k u ł ó w trzy pozycje obszarze Azji oraz Firsztejn L. Uzbeków artykuł — N. Środkowej, o poświęconych Łobaczewej ewolucji E . Pieszczerowej zwyczajach południowego o pierwszy, k t ó r y stanowi o weselu związanych Chorezmu. Z nich bardzo obrzędowości obrzędowości z u rodzinnej weselnej rzemieślników urodzeniem najobszerniejszy interesujące się i późniejsze, weryfikuje obrzędów swatów) co tezę daje o ślubnych, stanowi podstawę tym, że wnioskowania kompleks z których pozostałość do jeden dziecka ślubu weselny o ewolucji składa charakterystycznego się wśród najważniejszy porównawcze (obecnie f o r m a l n i e całym tadżyckich studium niowego p r z e m i e s z c z a n i a s i ę z e s p o ł ó w r y t u a l n y c h z w c z e ś n i e j s z y c h e t a p ó w na znalazły na z będący obrzędu. dwu jest stop­ obrzędu Autorka niezależnych ostatnim etapem dla epoki m a t r i a r c h a l n e j , d r u g i z a ś ( p o ł ą c z o n y ze z m i a n ą r e z y d e n c j i k o b i e t y ) jest ś l u b e m e p o k i p a t r i a r c h a l n e j . 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �338 RECENZJE Hipoteza ta, w y n i k a j ą c a z powtarzalności pewnych rytuałów w końcowym s w a t ó w oraz podczas w ł a ś c i w e j c e r e m o n i i ś l u b n e j , s f o r m u ł o w a n a kach X X w. przez M a k s i m o w a na podstawie powtórzona materiału kazachskiego, p r z e z K i s l j a k o w a w o d n i e s i e n i u do T a d ż y k ó w . Łobaczewa do d a l e k o szerszego m a t e r i a ł u p o t w i e r d z a t e z ę o p o w t a r z a l n o ś c i w e g o o b r z ę d u , lecz sugeruje i n n ą nieco p r o w e n i e n c j ę etapie została w począt­ potem z a ś odwołując się sekwencji czasową właści­ obu etapów. Pier­ wszy u w a ż a za w ł a ś c i w y p o c z ą t k o w e m u okresowi formowania się s t o s u n k ó w patriarchalnych. dłuższej Wówczas ceremonia nym ślubny zawierano przeznaczonej przewiezienia na narzeczonej. przed wypłaceniem uregulowanie W rozwiniętym należności kałymu, po odbywała się społeczeństwie partiarchal- warunkiem ślubu stała się pełna wypłata kałymu. Spowodowało aktu ślubnego z zasiedleniem istotnego r y t u a ł u a obrzęd zaś przerwie tylko z poprzedniej pewnej autorki. mniej dla części l u d ó w żony, ceremonii, degradacji. T a k w O ile dwoistość względnej młodej samej która Datowanie rozwoju instytucji k a ł y m u , które nie skrócie ulegać połącznie powtórzenia uległa likwidacji, przedstawia s i ę teza wątpliwości (przynaj­ to j u ż p r z y p i s a n i e d w u j e j c z ł o n o m zastrzeżenia odbywa to się drogą jednak ceremonii nie m o ż e środkowoazjatyckich), uzasadnienia. dokonało maksymalnym chronologii b u d z i ć m o ż e p o w a ż n e chownego co się z powodu bowiem jednak zostają przy określone dość powierz­ pomocy etapów na podstawie rezulta­ t ó w tego d a t o w a n i a . N a s z y m z d a n i e m m o ż l i w a jest jeszcze i n n a i n t e r p r e t a c j a o w e j ' dwoistości rozkłada ceremonialnej. Materiały s i ę n a d w a etapy, pary. M o ż n a by zatem m ó w i ć ślubie dziewczyny. łujemy Hipoteza bohaterami sugerują, że sam obrzęd s ą po k o l e i członkowie przez jeszcze szczegółowszych badań i formu­ przedsta­ Łobaczewa. Omawiany powyżej m o n i a ł weselny rytuałów ślubu młodej o o d r ę b n y m ś l u b i e m ł o d e g o i n a s t ę p u j ą c y m po n i m ta w y m a g a ją tutaj dla zasygnalizowania konkurencyjnej interpetacji wobec wionej artykuł jako przeżytków stało nasuwa jeszcze inne uwagi. Umieszczając w epoce p a t r i a r c h a l n e j a u t o r k a nie u n i k a k w a l i f i k o w a n i a się niemal automatycznie nieważ folklorystyczne których s i ę to w m a t r i a r c h a l n y c h . Tego rodzaju kwalifikacje w tekstach p o ś w i ę c o n y c h pewnym sensie manierą, obrzędowości więc cere­ pewnych formułuje weselnej, też owe opinie a po­ stają h e r m e t y c z n y m i f o r m u ł k a m i . N i e jest n a p r z y k ł a d z u p e ł n i e z r o z u m i a ł e , s k ą d się autor­ k a czerpie przekonanie o t y m , ż e „ r e l i k t e m epoki rodu macierzystego n a etapie p r z e j ­ ściowym obyczaj do p a t r i a r c h a t u jest u k r y w a n i a narzeczonego n a r z e c z o n e j " podczas jednej z ceremonii bez funkcjonować dowodu zaczyna (s. 156). T a k i e jak fałszywy stać s i ę n i m w p e ł n i nie m o ż e , g d y ż wspomniany nego k o m p l e k s u wzajemnego unikania pewnych przed twierdzenie aksjomat. rodzicami pozostawione Na szczęście obyczaj n a l e ż y jednak do dobrze zna­ kategorii k r e w n y c h i winien b y ć i n t e r p r e t o w a n y j a k o c z ę ś ć tego k o m p l e k s u , n i e z a ś z oddzielna. Na marginesie artykułu Łobaczewej pojawia s i ę też kwestia interpretowania gier q u a s i - s p o r t o w y c h s t a n o w i ą c y c h c z ę ś ć c e r e m o n i a ł u weselnego. M a j ą one b o w i e m z pewnością także znaczenie pozaludyczne. Istotne jest p y t a n i e , czy s t a n o w i ą one p r y m i t y w i z a c j ę w c z e ś n i e j s z e j i n s t y t u c j i albo z w y c z a j u , k t ó r e „ w y r a d z a j ą s i ę " w g r ę ( j a k c h c e a u t o r k a ) , c z y t e ż s a m e w sobie s ą p e ł n o p r a w n ą jeszcze f u n k c j o n u j ą przeciągania ceremonią w s w y m aspekcie pozaludycznym). Weselne przedmiotów (skóry itp.) p r z e z dwie grupy — ( w ó w c z a s gdy współzawodnictwo kobiet i dziewcząt, Ł o b a c z e w a t r a k t u j e j a k o w y r a z d a w n y c h k o n f l i k t ó w m i ę d z y g r u p a m i w i e k u (s. 154). W tej interpretacji z n a l a z ł a w y r a z tendencja dopatrywania s i ę w e w s z y s t k i m p r z e ­ żytków, nictwie miast funkcjonalnie weselnym autorka żywego, chce autentycznego widzieć zwyczaju. We zdegradowaną instytucję natomiast bardziej s k ł o n n i b y l i b y ś m y t r a k t o w a ć je jako c e r e m o n i a l n ą (bodziec?) p r z e j ś c i a dziewczyny z jednej kategorii wiekowej współzawod­ społeczną. My demonstrację do innej, b y ć m o ż e �•И II III шм ST ' RECENZJE jako f o r m ę funkcji dostarczenia jest ono w magiczny bardziej 339 sopsób zrozumiałe kinetycznej k o n f l i k t ó w , k t ó r y c h miejsce w weselu jest m a ł o Recenzowany w podobnych równaniu zbiór składa się wydawnictwach, energii przejścia. n i ż jako m a r t w y z prac również przeżytek po nierównym i tu d o m i n u j ą interpretacje nowe, ś w i a d c z ą c e poziomie. Jak o rozwoju myśli Jest to książka bardzo nużąca w Materiały czytaniu, a z b i ó r 269 f r a g m e n t ó w p o d a ń i o p o w i e ś c i j a k u c k i c h legendarnego p r z o d k a J a k u t ó w , postaciami fontow On zwykle prace m a t e r i a ł o w e . W historycznego (1888-1938), sam też Jakut z przygotował je w pochodzenia zbiór (we i i fascynująca. Stanowi oraz p e w n y m i latach dwudziestych badacz własnym legiendarnoj związanych z postacią Elleja — a t a k ż e z jego p o t o m k a m i eposu. Z a p i s a ł Szynkiewicz po mifołogii zarazem folkloru tłumaczeniu innymi Gawriłł ludów Kseno- syberyjskich. rosyjskim) do druku, k t ó r y j e d n a k z n a c z n i e s i ę o p ó ź n i ł . R ę k o p i s k s i ą ż k i z a w i e r u s z y ł s i ę i dopiero w roku odnaleziono wana wersja go w a r c h i w u m jednego z m o s k i e w s k i c h w y d a w n i c t w . została nieco skrócona przez po­ niektóre etnograficznej. Sławoj G A W R I Ł Ł W . K S E N O F O N T O W , Ellejada. istorii jakutow, M o s k w a 1977, ss. 247. tej uzasadnione. o jednak z innymi rośnie udział o p r a c o w a ń ogólnych, przy c z y m z nich sięgają W nieokreślonych wyeliminowanie 1965 Opubliko­ pewnych powtarza­ j ą c y c h s i ę m o t y w ó w . O b e j m u j e ona m a t e r i a ł z e b r a n y n a t r z e c h g ł ó w n y c h o b s z a r a c h zamieszkanych przez J a k u t ó w — w i wierchojańskim. zaś c a ł o ś c i Materiał ułożono narracyjne (poszczególne Jakucji centralnej według jednostek podania) niemal z administracyjnego piętnastu p o w t a r z a te s a m e już s k r ó t ó w dokonanych minująca całym stwa w postaci Ellej, jej podczas zbiorze albo t e ż m o r d e r s t w wrogiego jest sił przedmiotem biografii lub (z r z a d k a podmiotem podlegający tylko jednostkom podziału wspomnianych motywy łączy prawie jest także jednakże dzięki z czemu czy występujących wyjątkiem sam u początków losy do­ zabój­ rycerskich pojedynków), Każda heros, zagrożeniu, ułusów, wydawców krwawych walk, prób agresji. Nie pacyfistyczny przez pomimo wydawniczej. Różne okrucieństwa, nadprzyrodzonych. konsekwentnie również redakcji atmosfera wilujskim — tematycznych. odpowiadających l u b podobne m o t y w y , z ukrycia oddziaływania wprawdzie rozdziałów krajach terytorialnych podzielone z o s t a ł y na f r a g m e n t y w e d ł u g n i e z a w s z e o s t r y c h k r y t e r i ó w Każdy oraz w rzuciły swo­ go na tereny z a m i e s z k a ł e p ó ź n i e j p r z e z J a k u t ó w . Jest w i ę c Ellejada swoistym j a k ż e r a ż ą c y c h gust e u r o p e j s k i e g o brutariuszem, epopeją k r w i o ż e r c z y c h instynktów, czytelnika w y k s z t a ł c o n e g o w tradycjach antycz­ nego h u m a n i t a r y z m u i ś r e d n i o w i e c z n e j g a l a n t e r i i w a l k i . P o p e w n y m czasie przyzwyczaić jedynie na się do tego, techniczne że okrucieństwo warianty jest sposobów kanonem uśmiercania i zaczynamy czy też możemy reagować organizowania n a p a ś c i n a u ś p i o n e n o c ą osady l u d z k i e . Nie w t y m j e d n a k u p a t r u j e p o w o d ó w nacji, Jest wymienionej nim raczej przedmiotem formułując uporczywe przeze mnie w y ż e j narastający machiawelicznej wnioski pytanie w o niepokój jako uczucie t o w a r z y s z ą c e o to, czy nie staliśmy lekturze się m a n i p u l a c j i ze s t r o n y t w ó r c ó w f o l k l o r u rodzaju przyczynę przytoczonych tej ekspresji wyżej. Pojawia brutalności, skoro się fascy­ tekstu. przypadkiem jakuckiego, jednocześnie wzdragamy p r z e d p r z y j ę c i e m t e z y o t y m , ż e p r y m i t y w n a k u l t u r a p o w o ł u j e do ż y c i a się prymitywne instynkty. Na podstawie przyjąć wniosku, tego, co w i e m y o dawnym społeczeństwie że reprezentowana w folklorze jakuckim, intensywność nie drapieżnych możemy i ter- �340 RECENZJE rorystycznych postaw że postawy m i a ł a s w ó j odpowiednik t a k i e nie w y s t ę p o w a ł y , sądzę w praktyce ż y c i o w e j . Nie tylko, że t w ó r c z o ś ć b y ł a d o k ł a d n y m odbiciem zasad s p o ł e c z n e g o twierdzę, folklorystyczna nie współżycia. Reprezentowane w folklorze przypadki z a d a w a n i a g w a ł t u i z a g r o ż e n i a ż y c i a i n n y c h ludzi m o ż n a z grubsza podzielić n a t r z y kategorie: 1) d l a sławy, uzyskania po­ z y c j i h e r o s a s i ł y , 2) d l a z e m s t y za podobny c z y n w p r z e s z ł o ś c i , 3) d l a z a i n i c j o w a ­ nia nowego stanu się n a w i ą z y w a ć i w życiu jednostek lub grup ludzkich. Dwie do i n s t y t u c j i k u l t u r o w y c h u t r w a l o n y c h w rozpatrywać je należy w kontekście konkretnych pierwsze obyczajowości faktów z życia wydają jakuckiej społecznego. O s t a t n i a k a t e g o r i a — a jest o n a n a j l i c z n i e j c h y b a r e p r e z e n t o w a n a w Ellejadzie nie odnosi jących s i ę do r z e c z y w i s t o ś c i uzasadnić symbolicznym lub społecznej, sankcjonować otwarciem nowej lecz pewne jakości, Zjawiska, szych które kategorii to stwie zagrażają zjawiska. Gwałt miejscu, motyw zemsty. Y ma­ byłby Jeśli czysto teza widzianej przez pryzmat sposób nowej właściwy grupy wypadkach mamy pewnych dając osób, początek Przykład: ta jest twórczości do trzeciej X grupie związał c z y n i e n i a ze i ruszył z żoną Y na poszukiwanie w społeczeń­ i osiedlają wpleciony nastawa! nowych się na w to jest na jego koczowisk, sytuacja poprzedzająca zawarcie m a ł ż e ń s t w a dokonuje życie zamachu śmierci, następują swaty rą zmuszany jest nia nie zabili X , oddając oraz dialek­ życie. nie był Jakutów. zięć jego s y n o w i e linii grupę i swoiście s w o j e j m a t c e j a k o t r o f e u m . "Wówczas o s i e d l i d a j ą c p o c z ą t e k n o w e j g r u p i e kolei dopóki opuszczają odrębnej. Niekiedy się powyż­ genitalia dziewczyny osiąść które z rodowo-terytorialnej jego Z stanie zatem starego z n o w y m . K o n t y n u a t o r z y w i o d ą c e j zabrał ż o n ę oraz s y n ó w jednak w w powstanie W obu życiu nowym relacjonuje najczęściej tycznym konfliktem — mitologicznych, brutalności. Ellejada zawarcie m a ł ż e ń s t w a . zdarzeń katalizatorem zmiany. p r a w d z i w a , z d e j m u j e ona z k u l t u r y j a k u c k i e j , folklorystycznej, odium do z konfliktem na przyszłego i zaaranżowana do grupą następująca: ten wysiłku. Tu ustabilizowaną znowuż ojciec skutecznie ucieczka dziewczyny, krańcowego pomiędzy jest zięcia, w unika pogoni z a mamy do (rodzina pochodzenia któ­ czynie­ dziewczy­ n y ) , w i m i e n i u k t ó r e j w y s t ę p u j e j e j r e p r e z e n t a t y w n y p r z e d s t a w i c i e l (ojciec), a j e d ­ nostką (pretendent do ręki), która r o d z i n a ) po d o k o n a n i u w konsekwencji aktu symbolicznej zemsty założy (pogoń grupę odrębną za d z i e w c z y n ą = (nowa uśmier­ cenie). Należy podkreślić, że wspólny obu przytoczonym r z e ń s u g e r u j e , ż e nie p e r s p e k t y w a p o w s t a n i a ną konfliktu. można Zależność więc o sprzeczności przeżytek dających wówczas jest zastosować interesów opozycji konfliktem to odniesieniu konflikt do systemu zamężnej wobec kobiety jej rodziny formy konflikt małżeństwa przez porwanie, r ó w n o w a ż n i k i e m zemsty z a m y k a j ą c e j Przemoc, atak, z d a j ą jest stanowiłby pochodzenia. z z i ę c i e m , nie z a ś z kandydatem n a z i ę c i a , ona tu j a k jest w to d o k ł a d n i e z u z n a w a n ą śmiercią, gdyż przedmiotem przemocy w strukturalnym konflikt. porzucenie z m i a n ę . Nie w y d a j e s i ę jednak, by za c h a r a k t e r y s t y c z n ą poprzed­ jakuckiej podlegający przejściu s i ę t u nie mieć z n a c z e n i a , istotne jest jako siły inicjującej. Ś w i a d c z y ł y b y obiekt Kierunek niekiedy stanów, pokrywało dla o b r z ę d ó w przejścia a t a k u , albo t e ż jego a k t y w n y m w y k o n a w c ą . wydaje zastosowanie wersji on isto­ w kategoriach prze­ bowiem się być warunkami umożliwiającymi umożliwiającą zakła­ Byłby niego s t a n u i p r z e j ś c i e do s t a n u nowego. D o t y c z y to p u n k t u stycznego obu wyzwala energię Nie interpretacji patrylinearnych reguł cie. Podobnie, u c i e c z k a d z i e w c z y n y nie d a j e s i ę i n t e r p r e t o w a ć żytkowej wyda­ przyczy­ sytuację. małżeństwa) niej p o w y ż s z y nowych z schemat inicjuje n o w ą motywu do p a t r y l i n i i . W e d ł u g starego wyobcowanie odwrotna: (w wypadkom grupy k o n k u r e n c y j n e j jest się symboliczną może być albo egzekwowania po prostu jej o tym n a s t ę p u j ą c e sytuacje: P r z e - �3-11 RECENZJE siedlający się terytorialnej, Jakuci, którzy rozpoczynają dy T u n g u z ó w i lokują mają być w funkcjonowanie przyszłości przodkami jako z e s p ó ł przez się na jej miejscu. I n n y m p r z y k ł a d e m t ó w do c a r a , z l e k c e w a ż o n y przez d w ó r , k t ó r y o d m i e n i a nowej byłby poseł losy p o s ł a n n i c t w a jąc a k t u g w a ł t u po to t y l k o , by b y ć p r z y j ę t y m p r z e z z a i n t r y g o w a n e g o cara. Jeśli przyjmiemy, są J a k u c i że w obu wypadkach Powyższe przypuszczenia w a n i u z j a w i s k nie by u p e w n i ł nas w o słuszności prawidłowości Materiał ten w dostarcza licznie rola Wydaje kilku elementu pojmo­ w rolę w Ksenofontowa etnicznym Ellej, z Buriatką. mieli one materiale. uwag. samookreśleniu b y ł T a t a r e m (albo Jego wszyscy za który że sugerują innych interesujących obcego przekazów) zresztą poważną s i ę jednak, przez Jakutów, ożenionym przynajmniej żony odgrywają stanu ż e dla z m i a ­ przyczynowo-skutkowym zebranym praprzodek innych podań) niektórych w wnioskowania. Niekwestionowany według faktem zmianie E l l e j a d z i e swego mitologicznego p r a w z o r c a , tak jest dokonu­ aktu przemocy. przemocy t a k ż e o k a z j i do Charakterystyczna Jakutów. o roli znajdują istnienie dług podlegającą osa­ Jaku­ tym (zgodnie z e t n c - c e n t r y c z n ą o r i e n t a c j ą f o l k l o r u ) , odnotujemy, ny w y s t a r c z y j e ś l i to oni b ę d ą p o d m i o t e m guzem stroną grupy wymordowanie żony Tun­ synowie Tunguzki. (we­ Tunguskie b i o g r a f i a c h w y b i t n i e j s z y c h postaci jakuc- k i c h . O b c o ś ć , j a k o a g e n t n a d p r z y r o d z o n o ś c i , w z m a c n i a n i a jest n i e k i e d y p r z e z p r z y ­ pisanie p r z o d k o m u m i e j ę t n o ś c i s z a m a ń s k i c h , szamańskiego Ksenofontow strukcji i kwestii ojciec też relacji Omogoj na ten przez niego p r z e k a z y dlatego, że miejsca się twierdzenie nie niezależnie zgodzi leży dawny bliźniakach" (z wobec otwar­ Drogę, jaką siebie) odbyli nad migracji dawnych Ja­ od się przypuszczalnie że rekon­ genealogiczny go to z w ł a s z c z a praojczyzny. Okładnikowa, i Omogoju — ich posłużyć materiał jako r ó w n o w a ż n ą tożsamości herosach mogą zawierają całkowicie Ksenofontow o Elleju boskich i (zresztą znak wydaje przekazów śladowanych Jakutów traktował Obecnie ryzykowne zebrane właśnie z innymi ludami. F r a p o w a ł o pochodzenia Lenę, u podstaw że Jakutów, jego ż o n y środkową kutów. sądził, historii i nie p o m i j a j ą tej czasami kowalskich lub przynajmniej rodowodu. „dzisiaj motyw przedmowy nikt, jasnym o Ellej niewinnie do aie jest, książki, s. F o l k l o r j a k u c k i w n i c z y m n i e s u g e r u j e b l i ź n i a c z e g o z w i ą z k u , obaj b o h a t e r o w i e stępują stość wyłącznie w sytuacji, w roli stron zawartego j a k i e j s i ę obaj stwo l u d z i o b c y c h etnicznie, małżeństwa, znaleźli. którzy skąd Najważniejsze t e ż pochodzi wydaje s w ą obcością uświęcają się tu że prze­ 6). wy­ parzy­ małżeń­ fakt powstania etnosu jakuckiego. Jakkolwiek faktem byśmy interpretowali jest, ż e f o l k l o r prezentuje cjonując jej obcość. Natomiast cami od i uczestnikami neutralizmu znaczy, ż e w procesu sposobie są autentycznymi skość odległych przodków, etniczną ją w Recenzowana książka etnograficznego przedstawiania. pozostawiona bez prezentacji wkładem z pewnymi ysyach rodziny. P o n a d t o tematy z historii — święta oni — Tunguzami, lekceważeni jakiegokolwiek niewiele i dalekie są ośmieszani, co bóstw typowo nie ofiar znanymi etnogra­ E l l e j a j a k o herosa i ich funkcji. N a j w a ż n i e j s z y m nawet i cudzoziem- komentarza, zdaje s i ę materiału do listy w y n a l a z k ó w kumysu rela­ współmieszkań­ nadprzyrodzoności. z a w i e r a stosunkowo t u r o w e g o oraz n i e p e ł n e j jest d o k ł a d n y , Jakutów Są Jakutów, neutralnie p a r t n e r a m i j a k u c k i e j historii. Natomiast O g r a n i c z a s i ę on w ł a ś c i w i e ceremonii przodków obiektywistyczny, kontakty J a k u t ó w z ich sąsiadami, o d p o w i a d a ć sugestii o j e j r o l i j a k o agenta ficznego. przynależność sposób dotąd składanych szczegółami, bóstwom kul­ jednak opis opiekuńczym z a ś w c a ł o ś c i s t a n o w i ć ona m o ż e bodziec do p r z e m y ś l e ń n a r ó ż n e kultury, jak każda dobra antologia s ł o w n i c z e k t e r m i n ó w etnograficznych spotykanych w folkloru. Książkę zamyka tekście. Sławoj Szynkiewicz �342 RECENZJE MARTTI GRONFORS, Finlandia działalność należy ośrodki do Blood tych badań publicystyczne, opracowań popularnych Gunni sista (Raporty Holttó i próbę podjęli nym wzrostem ы procesie Pośród Karl-Olov są i wydana Suomen mustalai- bez Goldman fińskiej wraz Ciekawym fotografików cygańską Tommy Martti akkulturoituminen 4 ludności filmie wy­ interesujących cygańskie) wraz z parą cyganologii ożywioną zarówno zwłaszcza (Zycie 1977. Ismo upiększeń. w Zigenarens zaznaczyły się wyraź­ z w ł a s z c z a w zakresie s t u d i ó w socjologiczno historycz­ ja cygańskiej) . i literaturze, m. feuding Tematyka ostatnich among Gronfors. Generalnie uwagi na problem cygański, kilku Finnish ujmując, Suomen (Charakterystyka in. scenariusze na przestrzeni w a l o r a m i Blood antropolog zwrócenia rozwijają bardziej rzeczywistość Arnstberg Helsinki z n a n a z tego o k r e s u jest p r a c a d o k t o r s k a R a i n o V e h m a s a prac wydanych naukowymi i pracy Do Huttunena, opracowany ukazujący ryhmaluonne w tej naukowe. Kari Gypsies, istnieją Efektem Mustalaiselamaa . L a t a 60-te w akulturacji wyraz prace zainteresowań, Najbardziej nież 3 cygańska) romaanivaeston których studia cygańskiego)* Savolainenem, (Droga w Finnish b y ł a jego i n n a k s i ą ż k a — a l b u m Raportti z życia Vag i książka Mikko Podobną nych. jak należą Nordstrom-Holm i udanym p o m y s ł e m krajów, among cyganologicznych. dawnictwa z feuding cygańska i nowele lat grupowa znalazła wyraźnie Gypsies, której zainteresowania co jest niestety u d z i a ł e m rów­ 5 Veijo Baltzara . wyróżnia się autorem jest te są wyrazem niewielu państw. W y d a j e s i ę j e d n a k , ż e j e s t to j e d y n a w ł a ś c i w a droga, a b y r o z w i ą z a ć ten p r o b l e m — poznać, wyciągnąć wyróżnia kilka wnioski, a potem z a s t o s o w a ć konkretnych determinantów je w praktyce. I . M . wyraźnie Kamiński wpływających na 6 wzrost d z i a ł a ń n a s t a w i o n y c h n a p o z n a n i e C y g a n ó w j a k o g r u p y e t n i c z n e j : 1) n a j l i c z n i e j s z a populacja cygańska w Skandynawii znajduje się w ł a ś n i e w Finlandii; 2) najbar­ d z i e j z a n i e d b a n ą g r u p ą c y g a ń s k ą n a P ł w . S k a n d y n a w s k i s ą C y g a n i e f i ń s c y ; 3) w ę ­ drówki fińskich między Finlandią Cyganów do a rządami państw tych sąsiednich państw. wywołały Konsekwencją szereg było nieporozumień stworzenie rządo­ wego programu pomocy dla C y g a n ó w . Celem, k t ó r e m u łeczeństwu poza fińskiemu, Lapończykami tym że mają poza służyć dwoma te 7 uświadomienie spo­ etnicznymi, tj. właściwie wcale, c h o ć liczna — Cyganie. I n t e r e s u j ą c e s w o j ą d r o g ą i prawdopodobnie wymow­ przeprowadzenie teretnicznych grupami niejako w ich o zasadniczej opozycji właśnie ustanowienia przez dotyczyłyby stosunków Finowie-Cyganie. Lapończycy i różnicy systemu pozostałych mieszkańców pozostałych dostarczyłby Finlandii. być t r i a d y : s w o i — i n n i — obcy. L a p o ń c z y c y z pewnością normy postępowania, Huttunen, język, G. relatywnie ubiór itd. bliżsi różnią Cyganie społeczno-kulturowego, do kultury są K. i które tych swojej 1 badań równoległych, Finowie-Lapończycy dwiema Finami , jest mniejszościami istnieje trzecia, nie znana ne b y ł o b y i szwedzkojęzycznymi badania, znanymi Sposób może ze Finom aniżeli ewidentnie. Nordstrom-Holm, I „odbierania" Mustalais na na szereg Cyganie, jedni, są stojącymi argumentu względu in- i cech których drudzy elamiia, rzecz nie Helsinki 1969. 2 K . H u t t u n e n , I. H 6 1 t t 6 , M. S a v o l a i n e n , Raportti Suomen mustalaisista, 1972. K . O . A r n s t b e r g , T . G o l d m a n , Zigenarens Vag, S z t o k h o l m 1974. R . V e h m a s, Suomen romaanivaeston ryhmaluonne ja akkulturoituminen, Turku 1961. I . M . K a m i ń s k i , Teoria i pragmatyka współczesnych trendów cyganologii europejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. X X I I : 1978, z. 2, s. 220. K a m i ń s k i , op. cit., s. 219. ' M . G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977, s. i . 3 4 5 6 �343 RECENZJE S4 d l a Finów inną pozycję ,swoi", w ale obrębie też wydaje kategorii mi się, że każda „obcy". Stopniowanie r a ź n i e w i d a ć c h o c i a ż b y podczas p r ó b s a m o o k r e ś l a n i a ło stwierdzone UW. podczas badań Nazwa „Cyganie" („prawdziwi 8 nie . prowadzonych obejmuje dużą Cyganie"). K a t e g o r i ę Wydaje mi się, że analogiczne tych grup zajmuje na b l i s k o ś ć s i ę przez C y g a n ó w , przez s t u d e n t ó w grupę obcych z z uwagi ludzi, w stanowią pojmowanie wy­ zosta­ K a t e d r y Etnografii ramach której dla co nich żyją wszyscy swojskości i Roma nie-Cyga- obcości wystąpi w tym konkretnym przypadku wśród ludności fińskiej. Wśród istotnych problemów związanych z Cyganami i ich c z e ń s t w i e f i ń s k i m godna p r z e b a d a n i a w y d a j e s i ę r e l a c j a kość związków sadniczo pomiędzy odmiennej n i m i . S ą to dwie pozycją grupy o podobnym kulturze i odmiennym w społe­ Cyganie-Lapończycy rodzaju z w i ą z k ó w statusie, z i ja­ choć grupą c ą — F i n a m i . P o n i e w a ż j e d n a k to z a g a d n i e n i e s t a n o w i z b y t o b s z e r n y t e m a t w sunku dla do podstawowych której je założeń pracy Gronforsa, m o ż n a zrozumieć pominął. w e j zemsty, wzbogaca G r ó n f o r s p r z e d s t a w i o n ą w w i e l k i m s k r ó c i e h i s t o r i ą w E u r o p i e ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h d z i e j ó w w podjęte Cyganie zostały zakresie zawierania mu małżeństw się za Fińskich ry). Cyganów (the Finnish W mogą p r o g r a m u , od b y ć powojenne problemu mniejszości wydania dyskryminacji Cyganów prawem działania do Cenne dzisiejszego w może tej Romów działa uwa­ Towarzystwo mustalaisyhdistys aktualną sytua­ optymi­ wprowadzenia niektórych rządów 3 zakazywała zostać zinterpretowany części zmierzające są życia, fińskich, one co odniesieniu do C y ­ sposobu ż y c i a , zgodnie z na jest po­ każdy obowią­ niebezpiecznym nieczęsto nastawione Bry­ dyskryminacji wy­ pracy Gronforsa jest d ą ż e n i e (Cyganów) na o g ó ł trybem jej prak­ miana grupy etnicznej. Z a t e m jako w a l k a z p a s o ż y t n i c z y m pracach cyganologicznych; na ustawy ( C y g a n ) r o z u m i a n y jest j a k o s y n o n i m zującym aniżeli Suomen szkol­ r. działacze zostało rasowych i etnicznych. W praktyce, w przejaw dnia począt­ proble­ etnicznych, a w i ę c r ó w n i e ż i C y g a n ó w . s p o ł e c z n e g o , a nie jako odpowiednik społeczeństwa. W 1906 tym dzieci, r o z m i j a s i ę n a n i e j teoria z tzw. R a c e R e l a t i o n s A c t z 1968 r . z uprzedzeń w zagadnienia Od r. p o w o ł a n e — wkrótce M i m o to w s z y s t k o k o n k l u z j a G r o n f o r s a n i e jest łożenia zania państwo. Cyganów. G y p s y Association Już badaniem tych organizacji s ą raporty o m a w i a j ą c e termin „gypsy" w dla 1967 ganów, reszty się r. działalność wychowania przejęło zajmujące mieszkań Cyganów. opracowania Przykładem tyjska ustawa 1559 żywą dotyczące inicjatywę instytucje w ż y c i e d ł u g a droga i n a j c z ę ś c i e j do r o z w i ą z a n i a nikającej Szczególnie krwa­ Cyganów Finlandii. ok. (the G y p s y M i s s i o n — M u s t a l a i s l a h e t y s r y ) , k t ó r e j cję C y g a n ó w w Finlandii. tyką. Szwecja zarządzenia O d X I X w. zdrowotnej, Efektem działalności postanowień Cyganów. zaczęły przedstawicieli s t y c z n a —• od via O p r a c o w y w a n e p r z e z nie p r o g r a m y o m a w i a ł y opieki Misja Cygańska żają Finlandii wydając itd. powstawać pracy, do „poprawy" Kościół, cygańskiego. nictwa, dotarli próby rozwijał k a c h X X w. sto­ przyczynę, Z a s a d n i c z ą c z ę ś ć pracy, tj. c h a r a k t e r y s t y k ę f i ń s k i c h C y g a n ó w w aspekcie Pierwsi za­ dominują­ do dla uka­ poruszane przeszłość bardziej teraźniejszość. Opis s p o ł e c z n o ś c i C y g a n ó w f i ń s k i c h w aspekcie k r w a w e j zemsty stanowi, z z a ­ łożenia autora, g ł ó w n y waż według możliwa 8 i niego jest uzasadniona temat to w droga pracy. G r ó n f o r s obecnej przedstawienia L. Mróz, Świadomościowe P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2. Z a G r 6 n f o r s e m , op. cit, 9 fazie wyznaczniki s. 8. s k o n c e n t r o w a ł s i ę n a opisie, znajomości badanego dystansu tego zagadnienia zjawiska. Autor etnicznego, ponie­ jedyna nie po- ; „Etnograf a �344 RECENZJE dejmuje. rozważań badań, które brane teoretycznych, przedstawia natomiast prowadził wiadomości od p o c z ą t k u dotyczą pamięć informatorów. materiał uzyskany 1976 r. do p r z e ł o m u ostatnich 50-60 lat; tak W i e l k ą zaletą prowadzonych wiosny-lata daleko, jak podczas 1977 r. Z e ­ najdalej przez a u t o r a b a d a ń w o ś ć przeprowadzenia w s t ę p n e j w e r y f i k a c j i źródeł na podstawie sięgała jest możli­ obserwacji i roz­ szerzającej się w jej trakcie z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Korzystanie z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l ­ nych i jest bardzo pomocne, ale nie zrozumienia informacji. Dotyczy zamkniętych, których członkowie zawsze prowadzi to s z c z e g ó l n i e świadomie do badań mogą właściwego odczytania prowadzonych podawać w grupach nieprawdziwe wiado­ mości. Przyczyn nieznajomości społeczności żyjącej wśród narodu fińskiego, a jedno­ c z e ś n i e poza n i m , s z u k a ć n a l e ż y w b r a k u p o m o s t u ł ą c z ą c e g o d w a t a k r ó ż n e syste­ my kulturowe: k o c z o w n i k ó w i osiadłą ludność chłopską (rolników i r y b a k ó w ) . Izo­ lowanie 'Się c y g a ń s k i c h instytucji jest dodatkową J e d n ą z instytucji nadal f u n k c j o n u j ą c y c h s y w a n a przez Gronforsa zemsta zemsty dzy konieczne i grupy, Cyganie nie są krwi. Aby zrozumieć jest p o w i e d z e n i e o organizacji w dla u wzorzec czynnikiem, gańskich czy który model Przykładem Niepisany (przy c z y m m o ż n a przyjąć, wypadkach skalań lań", n a l e ż y do g ł ó w n e g o nizinnych, zwanego Zwierzchnik Baro oraz q u a s i - r o z g r z e s z e n i a , obyczajowego lub ten w y b i e r a n y n a specjalnie z w o ł a n y m pobratymców, j e ś l i s a m n i e zostanie magerdo t y c z ą c e np. o s k a r ż e n i a o oszczerstwo, wem zwyczajowym, niczą rolę w która we, g r u p o w e A u t o r y t e t zasada pow­ Rom zjeździe — swej Cyganów (Głowa-Cygan). zwanym władzy Romano dożywotnio, 1 0 p l o t k i , pobicie r e g u l o w a n e obowiązuje cygańskim nie m o ż e w odgrywają wszystkich autorytety Cyganów różniające autorytetu Cyganów. — Zasad­ rodzinne, tym przypadku b y ć utożsamiany umiejętności mogą zawodowe być różne (mistrzowskie np. ich m ą d r o ś ć bielenie do­ s ą zgodnie z p r a ­ z kotłów), rodo­ władzą; ona s a m a j e d n a k m u s i b y ć n i m b e z w z g l ę d n i e p o p a r t a . P r z y c z y n y p o s i a d a n i a niektórych po­ ska- [ s k a l a n y —• R . H . ] " . R ó w n i e ż s p r a w y s p o r n e bezwzględnie społeczeństwie cy­ odniesieniu polskich Sero utrzymuje się przy tym wszystkich czyli „zdejmowania Śero Celo — przez s w y c h które jest wyrokowania w sędziego — przywódcy że kojarzy i nakazów, Cyganów władza wła­ tym, Cygana J . Ficowski w ż e jest to u (Wielka G ł o w a ) przy sprawiedliwość Obyczajowość tych z a k a z ó w , opi­ krwawej o strukturze należy zakazów co pisze nie-Cyganów. i znaczenie „prawdziwego" normuje b y ć to, szechna): „ P i e c z a nad przestrzeganiem szczególnych kodeks zachowania może dla C y g a n ó w jest słów Zaznaczyć praworządność, ostatecznie i a b s o l u t n i e szczepów. do P o l s k a R o m a też istotę miejscu kilku Romów. której się z normami prawa p a ń s t w o w e g o . stanowią tym rodziny społecznością, przeszkodą w grupie f i ń s k i c h przez i wiedza, wy­ s p r a w n o ś ć i siła. N i e jest to j e d n a k w a r t o ś ć p r z y s ł u g u j ą c a t y l k o i w y ł ą c z n i e j e d n o s t k o m . K a ż d a g r u ­ pa c y g a ń s k a j e s t w e w n ę t r z n i e z h i e r a r c h i z o w a n a . N a s a m y m s z c z y c i e stoi r ó d (rody) najbardziej p o w a ż a n y , n a j n i ż e j zaś — pariasi grupy. Dla Gronforsa punktem dzina b ę d ą c a stkim funkcją wspólnotą wyjścia ekonomiczną możliwości w opisie b a d a n e j i społeczną. przemieszczania się z społeczności Jej wielkość miejsca na jest mała b y ł a przede miejsce, ro­ wszy­ możliwości z a o p a t r z e n i a w ż y w n o ś ć i o d z i e ż (sfera e k o n o m i c z n a ) , u t r z y m a n i a h i e r a r c h i i i w i ę z i w e w n ą t r z r o d z i n n y c h (sfera s p o ł e c z n a ) . U s t r ó j i s t r u k t u r a r o d z i n y c y g a ń s k i e j r z u t u j e na s z e r s z y s y s t e m s p o ł e c z n y — r ó d i c a ł ą g r u p ę . P o d z i a ł r ó l w dzinie dują w zależności swoje jaciół 1 0 1 1 i odbicie wrogów. od w płci, wzajemne kontakty sposobie odnoszenia Obowiązujące przy tym J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich M . B l o c k , Zigeuner — ihr Leben członków małżeństwie danej rodziny, i ro­ znaj­ s i ę do k r e w n y c h i n i e k r e w n y c h , p r z y ­ zasady drogach, und ihre są powszechne dla wszystkich K r a k ó w 1965, s. 158. Seele, L i p s k 1936, s. 119-128. �345 RECENZJE Romów. gadio Przykładem może b y ć zasada doboru małżonka — endogamia względem ( n i e - C y g a n i e ) c h o ć nie z a w s z e p r z e s t r z e g a n a — d ą ż e n i e do tego, a b y p a r t n e r pochodził gólnie z „ l e p s z e j ' r o d z i n y , co c z a s a m i p r o w a d z i do szanowanych rodów. Podobnie jest nie: dzieci i dom, z a s p o k a j a n i e b i e ż ą c y c h zadaniem mężczyzny jest dostarczenie w „kradzieży" nazwisk przypadku podziału potrzeb należy środków na ról do kobiety, większe szcze­ w rodzi­ podczas wydatki np. gdy zakup m e b l i . C a ł y szereg i n n y c h z a c h o w a ń p o t w i e r d z a to, ż e s y s t e m w z a j e m n y c h k o n t a k ­ t ó w u w a r u n k o w a n y jest s t o p n i e m p o k r e w i e ń s t w a , zaprzyjaźnienia, tolerancji i nie­ nawiści. Przybycie momentem Cyganów do pojawienia zawodów. W Europy się w zajęcia zbieranie określane szmat, jako taniec, nieco tylko niektórych i nowych językowych badaczy cygańskie Dlatego to szukają kotlarstwo, wróżenie. Koń u zarazem nowych i znajdują dowo­ Cyganów. Trady­ kowalstwo, Współcześnie też Grónfors zmodyfikowaną. 1 2 umiejętności, s t a n o w i ą i n d y j s k i e dziedzictwo muzyka, z nich s ą kontynuowane. wą, zdaniem europejskich analizach archeologicznych dy n a to, ż e w ł a ś n i e te e l e m e n t y cyjne jest krajach sprzedaż koni, przynajmniej niektóre traktuje je jako tradycję zawodo­ Cyganów fińskich (podobnie zresztą jak i u p o z o s t a ł y c h ) odgrywa nadal d u ż ą rolę. R o z s z e r z y ł s i ę tylko zakres, w j e s t on wykorzystywany. rzystać biorąc stwem, jeżdżeniem udział Cyganie są doskonałymi w wyścigach „po i potrafią konnych. Kobiety nadal trudnią prośbie", utrzymywania kontaktów jeźdźcami sprzedażą z gadźami. ryb. Cyganki Są to w wyko­ się wróżbiar­ czynności egzystują więc jakim to wymagające dwóch systemach s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h ; m ó w i ą c d o k ł a d n i e j n a pograniczu u k ł a d u c y g a ń s k i e g o i niecygańskiego. Tę przeprowadzając zarobkowymi. Cyganie Jest tworzą -Cyganami specyfikę działalności ścisłą granicę między to podział zgodny przysłowiowe ogranicza się kobiet z „państwo tylko do cygańskich wychwycił prywatnym życiem R o m ó w rzeczywistym w państwie". niezbędnych, stanem zajęciami rzeczy, Zakres mających Grónfors a ich albowiem kontaktów podłoże z nie- ekonomiczne. Z a r a z e m k o n i e c z n o ś ć i c h u t r z y m y w a n i a jest e w i d e n t n a — z a p e w n i a po p r o s t u p r z e ­ życie. Wszystkie ne", w o k ó ł społeczeństwa tego, co zaakceptowane nym, nu i budują dla danej system jest prawny dobre", co pojęcia zostaje praw­ termi­ ponieważ wokół s a m e g o a k t u zemsty który reguluje sposób specyficznym „moral­ przez n i ą systemem zwyczajów, zwyczaj. Dla C y g a n ó w wokół to i s t n i e j ą c y m obok i n n y c h n o r m , jest k r w a w a z e m s t a r o d o w a . U ż y w a m „system", jako ogólny swój społeczności zgrupowany jest jej wykonania. Autor cytując zespół Bloka 1 4 norm stwier­ dza, ż e t e n t y p d z i a ł a l n o ś c i p r a w n e T j a k ą jest k r w a w a z e m s t a , m u s i b y ć o d r ó ż n i a n y od d z i a ł a l n o ś c i m a f i i czy g r u p g a n g s t e r s k i c h . W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m t y c h nich jest mej działanie grupie. grupowa stwach własną czy grupą, charakterystyczną odpowiedzialność krwawa wyjaśnia, system Cechą poza zemsta podobne członków podczas gdy k r w a w e j zemsty rodu „mordercy". zemsta jako W krwi siły ostat­ działa w regulującej niektórych sa­ jest społeczeń­ n a s y c o n a jest w a r t o ś c i a m i s a k r a l n y m i . N i e s t e t y G r ó n f o r s n i e zjawisko społeczno-kulturowy jest występuje również u C y g a n ó w fińskich. systemem otwartym. Zarówno na „Każdy poziomie spo­ ł e c z e ń s t w a , j a k i j e d n o s t k i i s t n i e j ą p o t e n c j a l n e m o ż l i w o ś c i z m i a n i to z m i a n d w u ­ kierunkowych. 1 2 Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" cha- H . M o d e , S . W 6 1 f f 1 i n g, Zigeuner — der Weg eines Volkes in DeutschL i p s k 1968. Z a G r ó n f o r s e m , op. cit., s. 87 ( G . H o e b e 1, E . A d a m s o n, The Law of Primitive Man, a study in Comparative Legal Dynamics, 1967). Z a G r o n f o r s e m , op. cit., s. 88-89 (A. B i o k, The Mafia of a Siciliant Village 1860-1960: a study of Violent Peasent Entrepreneurs, O x f o r d 1974). land, 1 3 1 4 �346 RECENZJE r a k t e r y z u j e s i ę d ą ż e n i e m do a b s o l u t y z a c j i n o r m i i n t e r e s u s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y ­ r a ż a s i ę z m i e r z a n i e m k u a b s o l u t y z a c j i j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h " . C y g a n i e o s c y l u j ą w o k ó ł p i e r w s z e g o k i e r u n k u , czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć w ł a ś n i e krwawa zemsta. 1 5 Zemsta k r w i sycylijskiej w swojej formie wendety. Z drugiej podobna jednak j e s t do i n n y c h d z i a ł a ń strony, specyfika o d c i s k a s w o j e p i ę t n o r ó w n i e ż n a tej i n s t y t u c j i . K r w a w a towarzyszących jej norm i działań tego t y p u społeczności zemsta z c a ł y m jest p o d s t a w o w y m elementem np. cygańskiej zespołem zapewniającym utrzymanie p o r z ą d k u i poczucie w s p ó l n o t y R o m ó w . K a ż d a rodzina musi b y ć zespo­ lona, j e j c z ł o n k o w i e m u s z ą m i e ć s i l n e poczucie w i ę z i , t a k a b y k a ż d y niej czuł, że warto jej bronić, albowiem oznacza r o d z i n y jest s i ł a j e j i n d y w i d u a l n y c h c z ł o n k ó w i p r z e d e w s z y s t k i m jest to s i ł a mo­ na od tego, w samego do Siłą w obronę należący siebie. ralna. Dlatego t e ż l o j a l n o ś ć i w e w n ę t r z n a to s p ó j n o ś ć r o d z i n y jest b a r d z o j a k i s p o s ó b C y g a n i e p o j m u j ą honor. K a ż d e o b r ę b i e r o d z i n y m u s i b y ć r o z p a t r y w a n e pod k ą t e m działanie jego w p ł y w u uzależnio­ indywidualne na zachowa­ nie szacunku i p o w a ż a n i a , j a k i m owa rodzina cieszy s i ę w ś r ó d p o z o s t a ł y c h . jest p o j ę c i e m w z g l ę d n y m , nia l e dlatego t e ż n i e z b ę d n e s ą s t a ł e f o r m y jego . B y ć może właśnie w tym tkwi przyczyna trwałości funkcjonującej nie tylko wśród Cyganów fińskich. w i e l u R o m ż y j ą c y c h w M e k s y k u , gdzie d o c h o d z i ł o 1 1 skich" . w Honorowe taki sam zachowanie sposób, każdego j a k zachowanie członka niehonorowe Honor demonstrowa­ instytucji zemsty Jest znana krwi, również wśród do p r a w d z i w y c h „ w o j e n cygań­ rzutuje grupy na pozbawia honor ją całej szacunku, jakim c i e s z y ł a s i ę w ś r ó d innych grup. „ P o w i e d z m y n a p r z y k ł a d , ż e zostaje z a b i t y m ó j b r a t . A w i ę c ruszają, aby zabić k o g o ś moi bracia w y ­ „ J e ż e l i k t o ś z r o d z i n y z o s t a n i e zabity, n i c nie m o ż e tego w y r ó w n a ć . z o s t a ć pomszczona" zemsta rodowa. 1 9 . S ą to w y p o w i e d z i W aspekcie typu Cyganie fińscy, nia egzystencji 1 Ч ze s t r o n y m o r d e r c y . T o jest k r w a w a z e m s t a tych Cyganów określające, informacji stwierdzenie, strata każdego członka rodu m o ż e rodowa" . Rodzina musi c z y m d l a n i c h jest że w społeczeństwach doprowadzić do zagroże­ c a ł e j grupy, nie jest g o ł o s ł o w n e . Z n a n e są w y p a d k i w a ś n i trwają­ cych przez wiele p o k o l e ń . Mechanizm zemsty krwi zaczyna działać w chwili, gdy któryś z członków d a n e j r o d z i n y czy r o d u zostanie zabity, z h a ń b i o n y , zostanie m u z a r z u c o n e k ł a m s t w o . Powody mógł mogą być różne. się nim stać także spór terytorialny. O d s t ę p s t w e m rozlewem krwi jest przypadek izolacja grupy krzywdy wówczas wykluczenie, Krwawa zemsta Grónfors przedstawia jedynku. Poprzedzany pomniejszyć dotyczy Najczęstszym jako działanie i ośmieszyć jest stronę kobieta; nieumyślnego od podczas zasady zabójstwa. się zgodnie rodzaju rytuał, prowokacyjnymi przeciwną. Cygan, wędrówek pomszczenia Sankcją z pewnymi przybierający wystąpieniami Walczący muszą który używa kobiet, b y ć sobie to b r o n i i s i ł y , j a k ą k a ż d y z n i c h d y s p o n u j e . N a j c z ę ś c i e j s ą d ł u g i e n o ż e , czasem sztylety. 1 5 jest jest „mordercy". odbywa j ą j a k o swoistego on jednak regułami. formę po­ mającymi równi — używaną bronią broni p a l n e j podczas walki, R . T o m i c k i , Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X I : 1977, z. 1. G r ó n f o r s , op. cit., s. 150. D . W . P i c k e t t , The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o c i e ­ ty", v o l . X L V : 1966 cz. 3-4, s. 89-90. „ L e t ' s s a y n o w , for e x a m p l e , t h a t m y b r o t h e r w a s k i l l e d . M y b r o t h e r s w o u l d then set out to k i l l t h e opposite s i d e . T h a t i s blood feuding". G г б n f о r s, op. cit., s. 97. „ W h e n s o m e b o d y f r o m the f a m i l y is k i l l e d , n o t h i n g c a n c o m p e n s a t e for t h a t . T h e f a m i l y m u s t be revenged". G r o n f o r s , op. cit., s. 98. 1 6 1 7 1 8 1 9 �RECENZJE uważany jest z a t c h ó r z a . Obecnie 347 jednak młodzi stolety, co z d a n i e m s t a r y c h R o m ó w Cyganie chętniej jest bardziej niebezpieczne sięgają po i jest o z n a k ą pi­ pod­ d a w a n i a s i ę w p ł y w o m g a d ź ó w . C y g a ń s k i k o d e k s z o b o w i ą z u j e z w y c i ę z c ę , a b y po w a l ­ ce z a i n t e r e s o w a ł zaczynają wanie s i ę losem pokonanego. S ą to z a s a d y już w y s t ę p o w a ć broni palnej. pewne Jeżeli proces ten się przerodzić w niekontrolowane następny problem badawczy: obowiązujące oznaki zmian, j a k np. w y ż e j będzie działanie. postępował, nadal, krwawa zmian, jakie zachodzą uży­ zemsta W tym miejscu Grónfors porównanie chociaż wspomniane może przedstawia we wszystkich elementach z w i ą z a n y c h z k r w a w ą z e m s t ą , od f o r m r e g u l o w a n y c h p r a w e m z w y c z a ­ jowym rozwiązań do doraźnych narzuconych przez sytuację, od działań grupo­ w y c h do j e d n o s t k o w y c h . B ę d z i e to j u ż n a s t ę p n y etap b a d a ń . Grónfors omawiane elementy k u l t u r y c y g a ń s k i e j w i s k a d n i a dzisiejszego. że jest następstwem przedstawiając układ przedstawia jako ż y w e N i e oznacza to, ż e stan obecny jest z a w i e s z o n y kultury, o każdego rozdziału której nic nie wiadomo. książki, Bardzo wyglądałby w zja­ próżni, schematycznie on n a s t ę p u j ą c o : dziś i wczoraj, przy u w z g l ę d n i e n i u dominacji teraźniejszości nad przeszłością. P o z a -tym u j ę c i e o p i s y w a n y c h z j a w i s k z z a k r e s u k u l t u r y c y g a ń s k i e j w riach zmian następujących pod wym nie pretekstem jest dla i doszukiwaniem autora wpływem się e l e m e n t ó w kontaktów do ukazania z innym kultury katego­ systemem własnej zapożyczonych. Nie szuka w a r t o ś c i kulturo­ społeczności własnej kultu­ ry w kulturze c y g a ń s k i e j . Część kończącą dotyczących się autor pracę Grónforsa, Cyganów, podczas stanowi pobytu a nie „u", p o n i e w a ż pozycji badacza Grónforsa wśród b y ł on w świadczą o Romów. tym obserwującego z zaufaniu, stało tak dalekie w e j ś c i e a bardzo rzadko s p o t y k a n ą w omówienie metod Celowo czasie boku. badawczych, użyłam jakim go Cyganów obdarzyli. posługiwał sformułowania j e d n y m z nich, nie Wypowiedzi opracowaniach jakimi Dzięki „wśród", ograniczył się przytaczane temu do przez możliwe się do b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i , j a k t y l k o d o s t ę p n e j e s t d l a n i e - -Cygana. Bardzo w a ż n y m czynnikiem psychologicznym, o d g r y w a j ą c y m z n a c z ą c ą rolę, jest s w o b o d n a rozmowa będąca rzeczywiście dialogiem nie monologiem tora, k t ó r y d z i a ł a w ó w c z a s w s c h e m a c i e p y t a n i e - o d p o w i e d ź . N a w i ą z a n i e niego kontaktu obserwacja Grónfors zwrócił wiście jest decydującym uczestnicząca przez jest wskazanie uwagę momentem niezbędnym łączności tych na konieczność właśnie dłuższego czasu aniżeli dla badań. Dlatego uzupełnieniem dwóch dróg t e ż -sądzę, wywiadu i vice postępowania takiego i c h stosowania. tylko przy prowadzeniu informa­ bezpośred­ badawczego W y m a g a to wywiadów, że versa. oczy­ ale przy bada­ n i a c h t a k i c h g r u p , j a k C y g a n i e , d a j e o w i e l e lepsze r e z u l t a t y . Książka lizą. Grónforsa, Materiał, życia Cyganów. opisuje tyki. podkreślam którego Czyni krwawej to r a z jeszcze, jest s p r a w o z d a n i e m dostarcza, to zemsty na tle ukazuje ich i podtrzymują wołanie się do całego jako osobliwości, Ten akt działalności człowieka regulują trwanie wymiaru jeden z najmniej systemu nie a nie a n a ­ znanych aspektów społeczno-kulturowego, stara się nie klimatu egzo­ jest d l a niego p r z e j a w e m n o r m i p r a w , które oraz w e w n ę t r z n ą sprawiedliwości stworzyć spójność „białych" jest grupy, dla której sprzeczne z od­ zasadami honoru. B i b l i o g r a f i a p o d a n a p r z e z a u t o r a z a w i e r a ponad sto p o z y c j i . D o d a t k o w ą tej k s i ą ż k i j e s t j ę z y k , d z i ę k i k t ó r e m u n i e t r a c ą c n i c ze s w e j n a u k o w o ś c i , nocześnie niemalże nanej grupy beletrystyczną opowieścią-reportażem zaletą jest jed­ z życia nadal m a ł o poz­ etnicznej. Renata Hryń �348 RECENZJE EUGENIUSZ W RZEWUSKI, Azania kulturach przedpiśmiennych zamani, Warszawa 1978. historia p r z e k a z y w a n a jest z pokolenia na k o l e n i e d r o g ą t r a n s m i s j i u s t n e j . Obecnie, pod wpływem przekształceń po­ społecznych, rozpadowi u l e g a j ą tradycyjne struktury społeczne, a wraz z nimi wypracowane for­ m y e k s p r e s j i l i t e r a c k i e j , t r a d y c y j n e sposoby p r z e k a z y w a n i a h i s t o r i i i w i e d z y . nia się kontekst we wartości. porządek kulturowy; Skoro świata, zanikają zapomnieniu to same mity ulega „Każdy starzec, który a na ich dawny, zostają czenia. A m a d o u H a m p a t e B a , m a l i j s k i mówiąc: stare, miejsce sankcjonowany pozbawione swego to jakby przez no­ mity, filozoficznego zna­ niewątpliwie rację h i s t o r y k i etnograf, m a umiera, Zmie­ powstają biblioteka, która zostaje spa­ i lona" . Badania nad sposobem przekazywania wiedzy afrykańskiej właściwie c z y n a j ą s i ę i dopiero ostatnie l a t a p r z y n o s z ą s y n t e t y c z n e o p r a c o w a n i a , rozpo­ wykraczające poza opis p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w i i c h k u l t u r y w o g ó l e . N i e w i e l e j e s t p r a c ujmują­ cych zespół m i t ó w i w i e r z e ń w system w y j a ś n i a j ą c y k u l t u r ę i r z e c z y w i s t o ś ć (świat) A f r y k a ń c z y k a . Poprzez a n a l i z ę systemu wiedzy przednaukowej, u j ę t e j w mitach w y o b r a ż e n i a c h o genezie i p o c z ą t k o w y c h e t a p a c h i s t n i e n i a ś w i a t a , m o ż n a zrozumieć sposób pojmowania wieka. Analiza istniejącej rzeczywistości, m i t u nie z mitem w układzie prace rozpatrujące mit jest osnową Coraz nam formy, częściej tłumaczyć j e s t m o ż l i w a bez nie od synchronicznym. Istnieje duże strony r e j e s t r a c j i , wewnętrzną spotykamy wszelkie przejawy działalności z n a j o m o ś c i k u l t u r y danego l u d u , się z strukturą ale głównie znajdującą publikacjami Książka Rzewuskiego literatury Azania bardziej literackich zamani afrykańskiej. legendy i t r a d y c j e u s t n e l u d ó w zapotrzebowanie na jego t r e ś c i , tego, co odbicie podejmującymi w rzeczywistości. próby przybliżenia parafraz daje Materiał Afryki nam przegląd zawarty w różnych książce rodzajów stanowią (w j ę z y k u posłużyły teksty oryginalnych przekazów Nazwa „Azania" jest dawną grecką określany nazwą tego t e r y t o r i u m . mianem „Azania" w jest to zasadzie p o k r y w a przyjmuje, Kenii, Zairu i Malawi. się że reprezentować Tanzanii, Ugandy, ją b ę d ą Rwandy, Całość materiału została płd. W części Hadzapi, p i e r w s z e j — Njika najstarszych niniejszej Dinka, przedstawiona jest (ludu Njanga) mity, i legendy w języku 1 człon i podzielona n a t r z y części odpowiadające Azanii; Lugbara. B a n t u strefy ludowa i tradycje Mongo. kultury. mity i wierzenia wierzenia mity i Sandawe legendy ludów ludów Międzyjezierza, ludów W części lasu Część Msitu tropikalnego: epopeja trzecia Pwani Mwindo (wybrzeże) który Za: W. L e o p o l d szerszego posługującej za­ islamu). wymaga kultury — niloc- (puszcza) w p ł y w ó w osadnictwa arabskiego — adaptacja mitologii zamani, jedynej drugiej — pismem — Suahili, centralnego się tytułu suahili, mity epika l u d ó w epopeja (z u w z g l ę d n i e n i e m Drugi Szylluk) kultury wsch, I r a k u (płd. K u s z y t ó w ) , n a s t ę p n i e l u d ó w Bantu, (Masaj, książce Sudanu, (sawanna) zawarte s ą mieszkańców Zambia, terminolo­ geograficznego o p i s y w a n e g o w trzem typom ś r o d o w i s k a , k t ó r e w znacznym stopniu o k r e ś l a typ wiera Obecnie Zimbabwe, Zair. Wobec utraty w a r t o ś c i gicznej przez n a z w ę „ A z a n i a " i k o n i e c z n o ś c i u ś c i ś l e n i a terenu, autor kich pisanych „ f o n e t y c z n ą g a m ą Z " , k t ó r ą t w o r z ą n a z w y tego r e j o n u — T a n z a n i a , Mozambik, Zambezia, Zanzibar, ludów lub mitologicz­ arabskim). nazwa tylko literacka. Teren z tzw. mity, Wschodniej. Z a tworzywo tych mniej n y c h , legend i epopei h e r o i c z n y c h , u s t n y c h t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i k r o n i k i czło­ współ­ A f r y k i w ł a ś n i e przez pokazanie wiedzy i historii oraz s p o s o b ó w jej przekazu. tradycyjnej 19 — omówienia. jest lingua franca Afryki Wschodniej, [red.], Eposy Czarnej Afryki, Warszawa Wyraz znaczy 1977, s. zama „czas", 6. �349 RECENZJE „ e p o k a " ; zamani s i o w a sasa, John które Mbiti na Afrykańczyka Sasa oznacza t e r a ź n i e j s z o ś ć . oznaczenie dwóch i pojmowanych jest to u ś w i a d a m i a n e lub uczestniczyło teraźniejszość, szłości jest 2 — n i e g d y ś , przedtem, bardzo dawno samemu. przeżytą S ł ó w sasa wymiarów istnienie, Jest życia już przeszłość krótkodystansową sasa na zamani ludzi, w zawarto dziejów sasa, a i zamani, wszytko stworzenia wszystkie i to, co zostało przyszłość. uporządkowania przyżyte sasa stają się mitologiczną Celem pracy jest i historii przez formami u t r w a l a n i a historii są mity, w spotykamy u Na Busongo). książce). ludów, Azanii Członkowie dochować wierności Afryki jest kerezo). dzieje Funkcję legendy bogate wytworzyły są kasty to Ojcem pełni symboliczny — autora scentralizowaną Międzyjezierza historii" pod w większym czas uroczystości. Legendy i sposobu (te właśnie historycznej organizację (Rwanda, karą poli­ Buganda, śmierci musieli R w a n d y dzieje s ł a w i ustne jest igitekerezo poezja osnute n a tle genealogii jednostek lub rodzin królów R w a n d y , Sabiseze, stopniu spełniają związana zupełnie historyczna jest był Piorun. S a m (ibite- opowiadający przedstawiają (ibitekerezo związane i dy­ odpowiednich (1. poj.) bja Sabiseze kolejne imiljango z czasem jego p r z y p i s y w a n o r ó w n i e ż n i e b i a ń s k i e pochodzenie, była sasa „czaso­ najważniejszymi przekazu tradycji prozatorska narracja literatury rodzin). Pochodzenie założyciela Potomkom obecne nazw i tradycje historyczne silnie „opowiadaczy typu wybitnych dzieje s ł a w n y c h czynów interpretacji ś w i a t a formy królestwa uzupełniającą tego Gihandze. Tradycje państwa, i M o ż n a w y r ó ż n i ć t r z y g a t u n k i poezji: p a s t e r s k ą , r y c e r s k ą Przykładem 0 królu stosunku stale Zestawienie n a s t y c z n ą . H e r m e t y c z n a p o e z j a d y n a s t y c z n a b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a bez komentarzy. o przy­ W przeżyć Zamani związek ustnym kodeksom. W k r ó l e s t w i e i proza n a r r a c y j n a . 3 Wschodniej. W e d ł u g Szczególnie które terenie „Myślenie jest c z a s e m w s k a l i m a k r o . zamani. mitologicznych widzenia przedstawia uczestniczy dynamiczną historyczną. przybliżenie ludy się bieżące" . (przeszłość świata). w intencjach autora ma s t w o r z y ć nowy przestrzeń" tyczną. przeżyte świadomości obejmujący potrzeby do sasa, k t ó r y jest a u t o n o m i c z n y m m i k r o c z a s e m , zamani W w kulturze europejskiej. czas, w k t ó r y m jednostki i ograniczoną projekcją przeciwieństwem u ż y ł k e n i j s k i uczony współczesnej sobie w ł a s n e czas i zamani czasu e g z y s t u j ą c y c h inaczej n i ż we to t e m u . Jest zstąpił z nieba. ale ich d z i a ł a l n o ś ć z z i e m i ą . U t w o r y tego t y p u r e c y t o w a n o inną rolę — łączą w — mitycznym. sobie f u n k c j e pod­ dydaktyczne 1 ludyczne, s ą o g ó l n i e d o s t ę p n e , m a j ą chaeakter ś w i e c k i . Pomimo, ż e k a n w ą dla n i c h były n i e j e d n o k r o t n i e z d a r z e n i a r z e c z y w i s t e , to j e d n a k m o ż n a b y ł o w ą t p i ć w p r a w ­ d z i w o ś ć t y c h o p o w i e ś c i . P a r a f r a z y tego t y p u u t w o r ó w z a w i e r a d r u g a c z ę ś ć E p o p e j a legendarnego karisi. imię Karisi przybierają otaczanego książki b o h a t e r a M w i n d o (lud N j a n g a ) jest p r z y k ł a d e m e p i k i , z w a n e j formę specjalnym przedstawień kultem dramatycznych ducha—patrona (Karisi to również przedstawień). Wykonywane b y ł y w celach r o z r y w k o w y c h a nie k u l t o w y c h . Jedynie dla s a m y c h wykonawców, b a r d a i jego a k o m p a n i a t o r ó w , a k t ten m i a ł z n a c z e n i e r e l i g i j n e . P o s z c z e g ó l n e dy karisi były śpiewane, Jako podstawowe wiarę w prawdziwość torium A f r y k i a potem przetwarzane w formie epizo­ opowieści. k r y t e r i u m o d r ó ż n i e n i a m i t u od l e g e n d y R z e w u s k i p r z y j m u j e m i t u bez w z g l ę d u nie m o ż n a przeprowadzić n a jego f a n t a s t y c z n o ś ć . bezwzględnej Jednak dla tery­ d e m a r k a c j i m i t u od legen­ dy. D z i a ł a n i e b o h a t e r ó w l e g e n d a r n y c h c z ę s t o odnoszone jest do c z a s ó w m i t y c z n y c h . Mit, w e d ł u g a u t o r a , jest p o d s t a w o w y m 2 elementem porządkującym wiedzę o zamani. Słownik suahilijsko-polski, R . S t o p a , B . G a r l i c k i , W a r s z a w a 1966, s. 57; D . V . P e r r o 11, Swahili, L o n d y n 1977, s. 181 (podaje z n a c z e n i e s ł o w a zamani — aforetime). E . R z e w u s k i , Azania zamani, W a r s z a w a 1978, s. 13. 3 �350 RECENZJE „W że micie mit można jest znaleźć odbiciem echa 4 historii danej historii tylko w grupy" . niewielkim Pamiętać stopniu a jednak odbicie należy, to podlega p e w n y m t r a n s f o r m a c j o m . "Wnioskowanie o h i s t o r i i g r u p y w o p a r c i u o j e j m i t y jest bardzo dyskusyjne. „Mity kultur archaicznych utrzymywać m i a ł y życie społeczne w 5 trwaniu ". Mity konstytuują sankcjonują wyjaśnić w takie a nie znaczenie micie obrazy sadniającej porządek inne kategorie egzystencji i przenośnie aktualnie świata, ludzi myślenia w w całości są odbiciem istniejący stwarzają danej rzeczy pewnej ład. Znajomość powierzchowną wiedzę (egzoteryczne) wartości, grupie. rzeczywistości mitów wśród prestiżu. sakralnej uza­ członków znane, danego reprezentujące i mity d o s t ę p n e tylko wtajemniczanym p r z e k a z y w a n e s ą w procesie k o l e j n y c h i n i c j a c j i . mować Oni wiedzą, jej jakie mechanizmy rządzą światem, porządku powstaniu. otaczającej kosmicznego. Świadczy człowieka jedynie o „Wiedza jego 6 rzeczywistości" . „obrzęd aktualizuje i ożywia Związek podej­ m i t y c z n a nie w y k l u c z a r o z u m u niewystarczalności dla Autor za L . V . Thomasem m i t , mat z a ś u z a s a d n i a , w y j a ś n i a interpretacji przyjmuje, że i legalizuje obrzęd. uwiądu jednego i drugiego. O b r z ę d bez literaturą" . m i t u jest p r z e ż y t k i e m , m i t b e z o b r z ę d u 7 legendą, Dla zachowania równowagi świata. Obrzęd celebrowaniu jest powrotem obrzędu do utożsamiają czasu się z mitycznego. postaciami 8 „uobecniają praczas mityczny" . Obrzęd i mit m o ż n a staje kosmicznej s i ę w i e l u c z y n n o ś c i , o d t w a r z a s i ę , to, co b y ł o istotne d l a p o w s t a n i a i w źródłem jakie należy ten j e s t d l a o b y d w u i c h r a c j ą b y t u , jego z e r w a n i e p r o w a d z i do wyłącznie nia (ezo­ Znajomości działania, aby z a c h o w a ć w życiu i obrzędzie analogię z czasem mitycznym, aby nie n a r u s z y ć w się Zawarte m i t ó w , a zatem posiadanie wiedzy o ś w i e c i e przez g r u p ę „ g e r o n t ó w " , jest ich które Starają stworzonych. s p o ł e c z e ń s t w a nie jest jednakowa. I s t n i e j ą mity powszechnie t e r y c z n e ) . T e ostatnie nienaruszonym systemy Osoby uporządkowa­ biorące występującymi rozpatrywać się dopełnia na udział w micie, płaszczyźnie 9 ich w s p ó l n e j s t r u k t u r y . E. Rzewuski zakłada że mit sankcjonuje w jakiej w r a c h u b ę . Wobec rzyłyby on realizację porządek funkcjonuje. Ze tło dla kontekstem technicznych kwestia mitu. tekst + k o n t e k s t . Zatem względów tego pozostaje reprezentacyjne zasady: świata. Wyżej dla opis wspomniano, mitu jest taki nie wyboru takich e l e m e n t ó w , Autor ograniczył W w od dominującej się m. in. tematyki, następujące powstania i c h a r a k t e r u b ó s t w , kosmogoniczne tylko do skrótowego strukturze wątków teogoniczne i kosmologiczne się m o t y w ó w dotyczące — dotyczące — mówiące o pow­ fragmenty n i c h s a m y c h , n i ż dla — występujących i jego n a t u r y i i n . W k s i ą ż c e R z e w u s k i p r z e d s t a w i a u t w o r y l i t e r a c k i e i powtarzania antropogeniczne głównych mitologie: człowieka raczej dla świata, od pochodzenia tekstów i tu two­ wierzeń. zależności mitach, w y r ó ż n i a staniu które się właściwie u m i e j s c o w i e n i a d a n e j g r u p y w czasie i p r z e s t r z e n i i b a r d z o o g ó l n e g o i omówienia kultura wchodził ukazania jakichkolwiek czy struktur. P o k a z u j e s z e r o k ą gamę prawidłowości, możliwości prze­ kazania historii i wiedzy. W k s i ą ż c e zamieszczono szereg z d j ę ć ( w y k o n a n y c h p r z e z J . O l ę d z k i e g o ) u k a z u ­ j ą c y c h ludzi Azanii w sytuacjach codziennych i o b r z ę d o w y c h . 4 R z e w u s k i op. cit., s. 220: w g a u t o r a m i t L u g b a r a w s k a z u j e n a w c z e s n e p o c z ą t k i o r g a n i z a c j i r o d o w e j ; s. 221: i n n a z m i t o l o g i z o w a n a w e r s j a etnogenezy p r z e d ­ stawia migrację ludu z p ó ł n o c y na południe. M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1974. S . P i ł a s z e w i c z , Afrykańska Księga Rodzaju, W a r s z a w a 1978, s. 10. R z e w u s k i , op. cit., s. 15. E 1 i a d e, op. cit., s. 86. C . Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, ss. 285-316. 5 8 7 8 e �351 RECENZJE Książkę uzupełnia opracowań bibliografia teoretycznych, Recenzowana praca jak ma zawierająca i spis literatury tematu — zarówno monograficznych. charakter bardziej popularyzatorski niż P r z e d s t a w i e n i e o r y g i n a l n y c h t e k s t ó w , n i e j e d n o k r o t n i e po r a z p i e r w s z y na j ę z y k p o l s k i , s t a n o w i o j e j n i e w ą t p l i w e j naukowy. tłumaczonych wartości. Wiesława W Ł O D Z I M I E R Z P A W L U C Z U K , Żywioł i forma, Wasilewska Biblioteka Myśli Współczesnej, W a r s z a w a 1978, ss. 244. „ P o k ó j — s z c z ę ś l i w o ś ć , ale b o j o w a n i e / B y t nasz podniebny" z a m k n ą ł los l u d z k i M i k o ł a j S ę p S a r z y ń s k i zdanie zawierające stanów ludzkiej wszystko duszy, i — i marzenie niemożność w takiej formule (sonet I V ) . D l a poety f o r m u ł a to o spokoju, osiągnięcia go, tym pełna, najdoskonalszym wobec wyroków ze Boskich s k a z u j ą c y c h c z ł o w i e k a n a w i e c z n e „ b o j o w a n i e " ze ś w i a t e m . K s i ą ż k a P a w l u c z u k a jest dla mnie p r ó b ą dokonania podobnej syntezy w współczesnej socjologii: i s z k ó ł filozoficznych, turze, k t ó r e by „Zadaniem niniejszej lecz p o s z u k i w a n i e możliwie książki nie takich m y ś l i jak najlepiej wyjaśniały jest analiza ogólnych dzisiejszą języku systemów o człowieku i rzeczywitość kul­ kultu­ r o w ą " (s. 18). P o j ę c i e m podstawowym, punktem odniesienia dla słowem-kluczem wszystkich Żywiołu wyobrażeń, i formy, jest czas. C z a s postrzeżeń i poczynań „ T o , co w p r a c y n i n i e j s z e j n a z y w a m y r e l a c j ą c z ł o w i e k - K o s m o s , jest przede kim ustosunkowaniem cego a s p e k t u (s. 124). s i ę c z ł o w i e k a do p o d s t a w o w e g o i n a j b a r d z i e j n a s Kosmosu, Świadomość jest jego umieszcza czasie czyli jednym rzeczywistości: a) l i n e a r n y m albo widzenie rodzi s i ę z odczuwania czasu jako pewnej go przede w czasie" rzeczywistość „wiecznym czasie wszyst­ interesują­ istnienie otaczającą czasie s t a c j o n a r n y m . T y m t r z e m sposobom i s t n i e n i a w postrzegania w i w które wymiarów: temporalność, człowieka w kierunki z trzech jakim czasu jest ludzkich. teraz", albo odpowiadają trzy wszystkim procesów, linii nanizanych kolejno zdarzeń, l i n i i prostej, n a k t ó r e j p u n k t u a l n e „ t e r a z " z n a j d u j e s i ę m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i p r z y ­ s z ł o ś c i ą ; b) postrzeganie jako „wiecznego ś w i a t a jako zbioru rzeczy, z w i ą z a n e z pojmowaniem teraz", c h a r a k t e r y s t y c z n e dla stanu czasu świadomości prerefleksyjnej, k t ó r a jest „ i d e n t y c z n a z p r z e d m i o t e m p o s t r z e g a n i a , jest, j a k m ó w i ą egzystencjaliści, b y c i e m - r a z e m - z r z e c z y w i s t o ś c i ą " (s. 155); c) n a s t a w i e n i e n a spostrzeganie wartości, w y n i k a j ą c e z p o j m o w a n i a a k t u a l n e j r z y c z y w i s t o ś c i j a k o r e a l i z a c j i odwiecznego m i t u . T y m t r z e m sposobom t r w a n i a o d p o w i a d a j ą z k o l e i t r z y t y p y d z i a ł a ń — i n s t r u m e n ­ talne, autoteliczne na w y r ó ż n i o n e i twórcze. Nie ma tu miejsca na precyzowanie p o g l ą d ó w p r z e z e ń t y p y d z i a ł a ń . Z a z n a c z m y t y l k o , ż e s ą to p o j ę c i a autora niejedno­ z n a c z n e o r a z , ż e d l a g ł ó w n e g o w ą t k u r o z w a ż a ń istotne jest p o j ę c i e d z i a ł a ń t w ó r c z y c h . „,...celem nych, działania twórczego pozostawienie na jest narzucenie... ś w i a t u zewnętrznej rzeczywistości naszych struktur naszego śladu, psychicz­ naszego «od- bicia>»..." (s. 216). W y r ó ż n i o n e typy ś w i a d o m o ś c i czasu i o d p o w i a d a j ą c e i m s p o s o b ó w postrzegania oraz rodzaje d z i a ł a ń , t w o r z ą trzy „style życia": styl ż y c i a w y p e ł n i o n e g o działań instrumentalnych, styl życia chwilą zaznaczmy, że dla autora i n t e r e s u j ą c y i styl ż y c i a toku pokazuje rozważań, sposób, w których główne j a k i kategoria I jest t w ó r c z y s t y l ż y c i a , j a k o ten, w c z ł o w i e k r e a l i z u j e s i ę n a j p e ł n i e j — j a k , to z o b a c z y m y W szeregiem ludzi t w ó r c z y c h . tezy zostały czasu uobecnia znów którym niżej. przedstawione się w życiu wyżej, ludzi, Autor determinuje ich p o s t a w y i z a c h o w a n i a . Pojęcie czasu jest użyteczne również dla badacza, dla opisu tak ludzkiej �352 RECENZJE jednostki, j a k ś w i a t a , k t ó r y j ą otacza. P r o b l e m y zrodzone ze ś w i a d o m o ś c i przemi­ j a n i a to ta, j e d y n a c h y b a , d z i e d z i n a l u d z k i e g o d o ś w i a d c z e n i a , w k t ó r e j od n a j d a w ­ niejszych i czasów nauki zbiegały matematyczne, się zainteresowania filozofia, teologia, wszelkich dyscyplin wiedzy. antropologia, Fizyka h i s t o r i a , biologia, sztuka i l i t e r a t u r a — s t w o r z y ł y a u t o n o m i c z n e teorie c z a s u . T o t e ż o t w i e r a j ą c r o z d z i a ł o c z a ­ sie (jest to ostatni, t r z e c i r o z d z i a ł ) c z y t e l n i k — d o t y c h c z a s s p o k o j n i e ś l e d z ą c y myśl a u t o r a , p r e z e n t o w a n ą m i e j s c a m i w s p o s ó b d o ś ć z a w i ł y , lecz w r e z u l t a c i e c z y t e l n y —• nagle znajduje się w gąszczu cytatów z najróżniejszych autorów. Kilkadziesiąt n a z w i s k p r z e w i j a s i ę n a k i l k u n a s t u s t r o n i c a c h , co n a s u w a s k o j a r z e n i e z p r z y s ł o w i o ­ wym perskim targiem, na który a l e i epok. I n g a r d e n , K o t a r b i ń s k i , przybyli kupcy nie tylko z różnych krajów, Einstein i Minkowski, św. Augustyn, M . Holbwachs, B . W o r t h , A . J . G u r i e w i c z , B . M a l i n o w s k i , A . W a l i g ó r s k i , O. S p e n g l e r , J . D u r a n d e a u x , W. James, Lammenais, A. Kępiński, Proust... zamieszanie śmierci, i ludzkich prób H u x l e y , Nietzsche, się, kiedy Autor przezwyciężenia Camus, i Marek Aureliusz i S a i n t - E x p e r y i bezimienni obok relacji z Kakojannis („Grek traktatów Zorba"), matematycznych, etnograficznych badań dotyka B. Russel, L e w istoty jej. Pojawiają i ficzne Staff, potęguje się problemu obok siebie S z u k s z y n i Wittgenstein, skazańcy powieść terenowych. i listy Tołstoj, czasu Montaigne wreszcie. D z i e ł a do filozo­ b l i s k i c h , poezje Rzeczywistość — Fromm i literatura, obok realność i imaginacja traktowane są na tych samych prawach jako w y r a z psychiki ludzkiej, eksterioryzacja się ta sama Tym między tego, co w e w n ę t r z n e . walka dwu o planom, swoim przerzucenie po których wewnętrznym Zdaniem Autora, na mostu porusza światem między się obu osobą człowiek, marzeń, a planach rozgrywa ludzką dobrze zewnętrznym a Kosmosem. znający różnicę światem rzeczy i i n n y c h ludzi — o d p o w i a d a j ą dwie p ł a s z c z y z n y badawcze. I m a g i n a c y j n y m miejscem p o t y c z e k c z ł o w i e k a z c z a s e m (w jego n a j s z e r s z y m u j ę c i u ) jest literatura; miejscem r e a l n y m natomiast — folklor. Różnica między literaturą, która za p o m o c ą s ł ó w opanowuje deluje ją, t w o r z y i p r z e k s z t a ł c a , a folklorem, k t ó r y wania w rzeczywistość dzięki wyobraźnię, magii m a moc mo­ ingero­ — r ó ż n i c a t a jest t ą s a m ą , k t ó r a r o z d z i e l a ś w i a t dorosłego od ś w i a t a d z i e c k a . P a w l u c z u k n a z y w a j ą ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y . L i t e r a t u r a powstaje n a poziomie ś w i a d o m o ś c i f o r m y : „ F o r m ę p o j m u j e m y tu b a r d z o s z e r o k o j a k o w s z e l ­ kie kulturowo Literatura i ustalone reguły wyrazu wewnętrznych musi s t w o r z y ć mit, p r z e m i e n i ć dopiero w obrębie rzeczywistość tej s t w o r z o n e j , s y m b o l i c z n e j treści człowieka" w formę realności (s. 87). nierzeczywistości toczyć walkę ze złem i c z a s e m . T a k a jest r o l a s z c z e g ó l n e j postaci f o r m y , j a k ą jest k a ż d a s z t u k a : „ F o r m a artystyczna Dzięki ustosunkowuje artystycznej nas formie do świata, możemy czuć reguluje się po nasz ludzku stosunek nawet w do Kosmosu. świecie gdzie i s t n i e j e s m u t e k i o k r u c i e ń s t w o " (s. 105). W nym f o l k l o r z e jest i n a c z e j . T u t a j życiu wewnętrzna czywistość, świeckość jednoczy dialektyka, nie czyli jest określona codzienność się ze dialektyką sytuacja jest t o ż s a m a świętością. wyłącznie folklorystyczna z mitem, „Dramaturgia w świecie jest w konkretną, podstawowym uczłowieczyć pojęta jako forma jest czas „ D z i ę k i f o r m i e podstawowy żywioł pozwala niezbędnym Żywiołem opanować, jakim jest czas" (s. 103). którym w którego literackich — i żywiołem z rzeczy­ artystycznej udaje s i ę wreszcie żywiołu należą również niszczące człowieka namiętności, tekstach elementem żywioł. świata, przezwyciężyć jego imaginacji, rze­ f u n k c j o n o w a n i a f o l k l o r u j a k o s z t u k i " (s. 106). S z t u k a o z n a c z a tu dialog wistością codzien­ folkloru, jest zło realne, Do dziedziny w y d a j e on zwalczaniu wojnę służą magia, zaklęcia, t a ń c e i o b r z ę d y folkloru. Przezwyciężenie żywiołu, opanowanie i podporządkowanie go człowiekowi za p o m o c ą f o r m y , jest r ó w n o z n a c z n e z p r z y w r ó c e n i e m c z ł o w i e k o w i jego p o d m i o t o w o ś c i , �353 RECENZJE poczucia w s p ó l n o t y ze w s z y s t k i m , co z n a j d u j e s i ę na z e w n ą t r z niego. P r z e z w y c i ę ż e ­ nie żywiołu oznacza odnalezienie Poczucia jedności doświadcza -traktowaniu zamknę samego oczy wszechmoc, siebie, zrobię traci utraconej każde przekonaniu ciemność" — się z chwilą jedności dziecko. o osoby Wyraża tożsamości tę naturalną ja — wiarę odkrycia w ł a s n e j ludzkiej s i ę ono we jaźni, a w i Kosmosu. podmiotowym wszechświat. własną, tym tak samym „Jeśli oczywistą — własnej p r z e d m i o t o w o ś c i . T y m k w e s t i o m p o ś w i ę c o n y j e s t p i e r w s z y r o z d z i a ł k s i ą ż k i pt. „Oso­ bowość". \ Pawluczuk przyjmuje definicję różniając osobę-jednostkę zdolnością istnieje wyodrębnienia własnej ludzką autorefleksji, osobowości punkt krytyczny, J e s t to t e n podporządkowania Wyodrębnia się w ó w c z a s strukturę społeczną, postępującego samozrozumienie. twórczość się jest jednostka samorealizacji. moment odkrycia obdarzona W rozwoju własnej jaźni, otaczającym świecie, uświadomienia prawom do społecznym, „mną" ustalenie relacji innymi, sobie ja-inni. zdeterminowane Samopoznanie a sobie uświadamiamy ja przedmiotowe, kultury. między którym jest etapem pierwszym drugim jest światem. siebie artystyczna, w nim sam moment, w należące w wewnętrzne; równoznaczna „Forma jest i roz­ I n a t y m poziomie s a m o z r o z u m i e n i a m o ż l i w e jest w t ó r n e u z y s k a ­ Uzewnętrzniamy treści którą rozwoju j a podmiotowego rozdźwięku nie z e r w a n e j j e d n i ze nasze od za K a z i m i e r z e m D ą b r o w s k i m , osobowości, siebie jako przedmiotu w subiektywności. etapem od autonomicznego konieczność przez osobowości z swych pojęta sztuce czynach rzeczywistości, jest, z j e d n e j strony, „pomostem tak słowach, owej sposób osobowością projektujemy eksterioryzacji życia. zewnętrznej, narzuceniem między i przejawem jako samorealizacyjny opanowaniem chicznych" z drugiej dziełach najdoskonalszym jest Twórczość jak jest wewnętrznej. ś w i a t u naszych struktur a kulturą" psy­ podporządkowa­ niem c z ł o w i e k a i n n y m ludziom. T y m , co r ó ż n i z refleksyjnym sztuka zespala te d w i e f u n k c j e k u l t u r y , jest ś w i a d o m o ś ć stosunkiem nas nie do tyle rzeczywistości. ze światem „Na w ogóle, formy, poziomie ile ze równoznaczna świadomości światem formy kultury, ze ś w i a t e m w a r t o ś c i " (s. 110). W tym punkcie rozważania nad spotykają czasem, się prowadzone prowadzące do równolegle określenia dwu dwa wątki myślowe: podstawowych dziedzin twórczości, w k t ó r y c h przejawia się w a l k a o „uczłowieczenie ż y w i o ł u " — literatury i folkloru — i r o z w a ż a n i a nad rozwojem ludzkiej osobowości, u w i k ł a n e j w własnej lecz problemy Badanie Kosmosu człowieka naczelnym we i jaźni, wszystkich (i n i e z b y w a l n y m ) także jego u w i k ł a n i a c h , dla k a ż d e g o w stosunki przy założeniu, jest o k r e ś l e n i e nie tylko interpersonalne. że zadaniem swego m i e j s c a w Kosmo­ sie i w s p o ł e c z e ń s t w i e z a r a z e m (a r z e c z y to z u p e ł n i e r ó ż n e ) , to b a d a n i e m o ż l i w e j e s t p r z e z opis k u l t u r y . K u l t u r y pojętej jako rodzaj siatki, n a k t ó r ą człowiek rzutuje swoje m y ś l i , doznania i refleksje. W ujęciu Pawluczuka kultura ustanawia reguły w y r a ż a n i a w e w n ę t r z n y c h c z ł o w i e k a . C z y t e l n i k nie z n a j d z i e w o m a w i a n e j k s i ą ż c e s p r e c y z o w a n e j definicji kultury, wych punktów Określeniem jest ale W kultury: rozdziale definicje kultury, które mówiące regulacji — o złożoność stosunków problematyki, człowiek 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 — stanowi — różnorodność ujęcia o funkcjach", człowiek i kształcie każdej człowiek definicji kultury, oraz funkcjonalne traktowania c i u j ą c e g o (fenomenologia) j a k o zdaniem podstawowych daje przegląd selektywnym potrzebę moim „dwu „ K u l t u r a " autor całościowe— czym podkreśla całą możli­ widzenia. sformułowanie jątku dostrzeże treści jednoznacznie — wy­ Kosmos. przeciwstawiając — fenomenologicznym, opisowego ( f u n k c j o n a l i z m ) komplementarnych. książki, bez przy i w a r t >ś- �354 RECENZJE Wychodząc lizuje k s i ą ż k ę lematyką definicji Chciałabym tury z z a ł o ż e n i a , ż e ta n o t a t k a o wielowątkowej kultury, poruszaną natomiast współczesnej, zwrócić w której jest j e d y n i e w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą , kompozycji, nie zatrzymam wielokrotnie uwagę w czytelnika na żyjemy tu i teraz, się dłużej wielu innych interesujące z kulturą sygna­ nad prob­ publikacjach. porównanie tradycyjną, kul­ nazywaną przez autora t a k ż e l u d o w ą . „Człowiek dzisiejszy... m e n t ó w proponowanych spójną całość, musi wybierać, musi m u przez k u l t u r ę zharmonizować ją z s p o ł e c z n y c h , w k t ó r e jest u w i k ł a n y własnym wysiłkiem z wielu ... s t w o r z y ć p e w n ą , m n i e j własnymi predyspozycjami, z lub systemem TÓI ... s ł o w e m , c i ę ż a r u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i n ę t r z n e j ... s p o c z y w a t e r a z n a jednostce, b y ł a j u ż m o w a w t e d y , gdy z a z n a c z o n y z o s t a ł o p o z y c y j n y tych pierwszy dwu sposobów przynależy do wew­ a n i e n a k u l t u r z e — j a k to b y ł o w ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n e j " (s. 170). O r ó ż n i c y m i ę d z y k u l t u r ą t r a d y c y j n ą a kloru, ele­ bardziej przejawiania się charakter literatury i fol­ aktywności „ n a s z e j " c y w i l i z a c j i , d r u g i do spo­ współczesną artystycznej, z kultury zwanej których tradycyjną lub ludową. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , gdzie o b o w i ą z u j e zasada tożsamości rzeczy, przekona­ nie o s u b s t a n c j a l n o ś c i w s z y s t k i c h r z e c z y i o t y m , ż e w k a ż d e j z n i c h t k w i e l e m e n t psychiczny, gdzie c z a s t u r z e owe w toku normalnej, wiąże się społecznych skoro nie dziedziny charakter mityczny codziennej cyjnej nazywa autor łań ma (stacjonarny) dwie podstawowe funkcje regulacyjne i ma ze względną całościowymi w działalności wielofunkcyjnością: danej człowieka". społeczności s z t u k i , p r a w a , filozofii, Tę społeczeństwa, spajającymi grupę. wydzielonej, ideologii, s y s t e m ó w wie tych zautomatyzowanych tej kultury kul­ trady­ wytworów Jasne jest i dzia­ ról bowiem, zautonomizowanej, nauki, rekreacji, wartości w równocześnie, kompleksowością że samodzielnej nie ma t e ż ludzi, a n i instytucji z a j m u j ą c y c h s i ę w y ł ą c z n i e tymi dziedzinami, nie m a swoistych sobą otóż się cechę „Ta wielofunkcyjność jednorodnością więziami — "... r e a l i z o w a ł y i programów życiowych dziedzin tak, j a k to jest w sprzecznych tworzonych między na podsta­ cywilizacji p r z e m y s ł o w e j " (s. 53). W tej n i e w i e l k i e j terminów objętościowo i nazwisk, trudno nia m y ś l i autora konieczna powołuje jak pozorom sądzę, syntez ludzkiego na pytanie wraz bytu króla z całym gąszczu się wymagało niestety języka odpowiedział: dworem, szeregu i autora śledze­ wyjaśnić hermetyczny, także tak przez D l a swobodnego innych prac — tych, na pozwalają w tej prostego, „Człowiek ministrami przytoczonych zorientować. j a s n o ś c i , jest to j ę z y k uwidoczniło który król, jest z n a j o m o ś ć s i ę on sam, a t a k ż e tych, k t ó r e Gdyż, wbrew co, książce, w się momentami trudny w notatce. jak stosowane odbiorze Czyżby język uczonymi, owego żył niewątpliwie mędrca, w Ten kręgu dyscyplin socjologii. Ewa — tworzenie rodzi się, cierpi i umiera"? k u l t u r y t r a d y c y j n e j , gdzie nie b y ł o r ó ż n y c h s y s t e m ó w w a r t o ś c i a n i w i e l u wiedzy o c z ł o w i e k u . Nawet które terminy. Oźminkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565712b961e4184c732f2f09ba56feea.pdf 18a20e8cd491a526276e560318107ab9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:959 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.227-243 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С N E Z J E „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 „DEMOS" Redakcja polska kwartalnika „Demos", powodowana troską o rozpropagowanie i jak najpełniejsze wykorzystanie informacji etnograficznej i foklorystycznej, prag­ nie zapoznać polskich etnografów i folklorystów, choć nie tylko dla nich czasopis­ mo jest przeznaczone, z charakterem „Demosu". Czasopismo „Demos" jest wydawnictwem informującym o dorobku naukowym etnografii i folklorystyki europejskich krajów socjalistycznych. Wychodzi ono od roku 1960 i publikuje — w języku niemieckim — noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca prace redakcji krajowych, znajduje s i ę w Berlinie. P o d s t a w o w ą część materiałów publikowanych na łamach „Demosu" stanowią recenzje prąc z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych tych dyscyplin, jak również dociekań szczegółowych z zakresu kultury ludowej, struktury społecznej, historii kultury materialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz noty bibliograficznej, zawierają krótkie Í M Í R \ \ l ION \U. F.T1I S O G R V P H I S M I Í ;roL{vi.oKfSTisťiii; JM-OUMATIONKN �22S RECENZJE Omówienie treści publikacji, określają ich cel badawczy, metody badań i założenia w y j ś c i o w e autora, wreszcie wyniki k o ń c o w e . Czasopismo zamieszcza różne infor­ macje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w k r a ­ jach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja „Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego p o ś w i ę c o ­ nego muzealnictwu etnograficznemu, a w 1980 r. zeszytu z informacjami o insty­ tucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmujących s i ę badaniem kultury l u ­ dowej. Kwartalnik „Demos" można zaprenumerować za pośrednictwem „Ruchu", cena rocznego abonamentu wynosi 420 zł. R O M A N R E I N F U S S , Meblarstwo ludowe w Sztuki P A N , Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 i), kol. Polsce, „Ossolineum", Instytut Pod koniec 1977 r. ukazała s i ę i natychmiast zniknęła z półek księgarskich pra­ ca R. Reinfussa, będąca podsumowaniem jego wieloletnich badań nad ludowym meblarstwem w Polsce. Jest to na pewno praca szczególna z wielu w z g l ę d ó w . Autor prezentuje w sposobie podejścia do kultury materialnej i warsztatu pracy metody k l a s y k ó w etnografii w tej dziedzinie — K . Moszyńskiego i K . Dobrowolskiego. Wychodzi on jednak poza klasyczny schemat odtwarzania poszczególnych faz roz­ woju określonych form przedmiotów i śledzenia zasięgów ich w y s t ę p o w a n i a . Zależy mu raczej na przedstawieniu osiągnięć ludowego meblarstwa zarówno pod w z g l ę ­ dem różnorodności jego form, jak i bogactwa rozwiązań czysto estetycznej natury w c a ł y m kontekście historycznych i kulturowych u w a r u n k o w a ń ich powstania. Aby ten cel osiągnąć, trzeba nieco szerszej perspektywy widzenia „rzeczy" w kulturze. Trzeba przede wszystkim zobaczyć, jakie b y ł y ich relacje do znaczących w y d a r z e ń i n u r t ó w w kulturze Europy, a nie tylko w ł a s n e g o regionu oraz w jakim pozosta­ w a ł y stosunku do ogólnego poziomu życia ich t w ó r c ó w i u ż y t k o w n i k ó w . Praca R. Reinfussa podejmuje ten problem, chociaż stanowi on tylko część uzupełniającą ogólnej analizy form i rodzajów mebli ludowych. Dotychczasowa literatura przed­ miotu nie d a w a ł a podstaw do rozważań tego typu. B y ł y to bowiem prace przyczynkarskie lub monografie regionów, w których meblarstwo ludowe, mniej lub bar­ dziej eksponowane, ginęło na tle innych zjawisk kultury. Niesłusznie jednak autor pominął w tym miejscu milczeniem opracowania dotyczące meblarstwa ludowego Warmii i Mazur, które przecież istnieją i mogą być bardzo intresującym pretek­ stem do szerszych rozważań. Wracając jednak do tematu podkreślić należy, że w pracy R. Reinfussa, w przeciwieństwie do tego, co już napisano, wykorzystany został materiał źródłowy dotyczący terenu całej Polski. Autor opierał się g ł ó w n i e na zbiorach archiwum Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie, jak również dokumentach prawa cywilnego i karnego (spisy masy spadkowej, testamenty, inwentarze itp.). Jak pisze we wstępie; „Praca niniejsza jest pierwszą próbą systematycznego ujęcia zagadnienia ludowego meblar­ stwa na terenie Polski". Książka ta nie ma jednak ambicji przedstawienia problemu w sposób absolutnie wyczerpujący, g ł ó w n i e ze względu na stan źródeł: „Musimy bowiem zdawać sobie s p r a w ę z tego, że w stosunku do rozległości zagadnienia pra­ ca niniejsza jest daleko idącym skrótem". Nie znaczy to jednak, by nie mogła imponować ilością i skrupulatnością zebranego materiału oraz w zakresie wyzna­ czonego jej celu' w y p e ł n i a ć doskonale swoich zadań. Cel książki formułuje autor w sposób następujący: „Powinna spełniać rolę pierwszego informatora w rękach szerokich kół miłośników sztuki ludowej, młodzieży studiującej etnografię czy projektantów-meblarzy, którzy w meblarstwie ludowym chcieliby szukać inspiracji dla swych przyszłych opracowań". �RECENZJE 229 Mówić o meblach ludowych to w ł a ś c i w i e m ó w i ć o wnętrzu chaty chłopskiej, bowiem stanowią one jej integralną część. Dlatego t e ż pierwszy rozdział swej pracy poświęca autor historii kształtowania się urządzenia wiejskiego wnętrza mieszkal­ nego, sięgając do zamierzchłych czasów pierwszych ludów rolniczych, których osiadły tryb życia dał podstawy do rozwoju wczesnych form mebli. 'W odniesieniu do środkowej Słowiańszczyzny materiał archeologiczny daje względnie p e w n ą pod­ s t a w ę do rekonstrukcji dopiero od w i e k ó w średnich. Autor sugeruje możliwość istnienia w ó w c z e s n y m wnętrzu, co jest równie ciekawe, jak problematyczne, tzw. świętego kąta. Miejsce to jest do tej pory uchwytne w izbach chłopskich na roz­ ległych obszarach Słowiańszczyzny. Jest rzeczą bardzo cenną, że autor charakteryzując wyposażenie wnętrza w i e j ­ skiego i dbając o prawdziwość rekonstruowanego obrazu nie traci z oczu kilku podstawowych wyznaczników, które przez wszystkie okresy historyczne miały decy­ dujący w p ł y w na ostateczny kształt ludowego rzemiosła artystycznego. B y ł y to przede wszystkim: kontakty miasta ze w s i ą (silniejsze lub słabsze, ale zawsze i n ­ spirujące) oraz rozwarstwienie społeczne wsi. Sama rekonstrukcja historyczna nie jest jednak zbyt konsekwentna. Autor robi duże przeskoki w czasie (od średniowie­ cza do X V I I w.) i akcentuje, chyba zbyt przesadnie, rolę X I X w. w T O Z W O J U pol­ skiego meblarstwa. Nie dla wszystkich bowiem regionów, np. Mazur czy Powiśla, wiek X I X był szczytem osiągnięć w tej dziedzinie. Trzeba jednak przyznać, że stara s i ę uwzględniać maksimum czynników mających w p ł y w na specyfikę mebli określonego regionu. Rozdział drugi, poświęcony t w ó r c o m mebli ludowych, daje krótką charaktery­ stykę sposobów docierania rzemiosła na w i e ś , prowieniencji stolarzy wiejskich i zakresu ich działalności. Można bowiem w tym miejscu postawić pytanie, co de­ cyduje o tym, że ten lub inny mebel nazwiemy ludowym. Nie pochodzenie t w ó r c y jest tutaj kryterium kwalifikującym, lecz pozycja społeczna odbiorcy. Stolarze trudniący s i ę wyrobem mebli ludowych rzadko pochodzili z ludu, ale musieli w swej pracy uwzględniać gusty i kryteria estetycznej oceny odbiorców swoich t o w a r ó w i w ł a ś n i e ich zapotrzebowanie w tym względzie zaspokajać. W a ż n e jest również dla obiektywnej oceny tego, co składało się na tradycyjne wyposażenie wiejskiego wnętrza, podkreślenie różnicy m i ę d z y sprzętami wyrabianymi we w ł a s n y m zakresie a meblami kupowanymi na jarmarkach lub bezpośrednio u stolarza, które są g ł ó w ­ nym przedmiotem uwagi autora. Twórcy tych mebli, szczególnie mieszkający na wsi, byli nie całkiem anonimowi, a liczne ośrodki stolarskie rozrzucone po całej Polsce w zupełności zaspokajały potrzeby swoich wiejskich odbiorców. Autor śledzi z u w a g ą losy najbardziej znaczących ośrodków, p r z e ż y w a ł y one bowiem chwile w z l o t ó w i u p a d k ó w i one właśnie przyczyniły się do powstania tej mozaiki rodzajów i form mebli ludowych, które dotrwały do naszych czasów. Rozdział trzeci poświęcony jest technice wykonywania i zdobienia mebli ludo­ wych. Jest to wyczerpujący przegląd materiałów, z których korzystali stolarze, spo­ s o b ó w obróbki drewna i zdobienia gotowych już e l e m e n t ó w . Narzędzia, jakimi po­ sługiwali się stolarze zarówno w warsztatach miejskich, jak i wiejskich, przedsta­ wione są na planszach (tab. I I i I I I — s. 63 i 65). W sposób bardzo ciekawy autor analizuje również sposoby przejmowania z meblarstwa stylowego trudnych tech­ nik zdobniczych, np. intarsji, lub ciekawszych m o t y w ó w dekoracyjnych i adaptowa­ nia ich na w ł a s n e potrzeby. Autor śledzi również proces następowania po sobie rozlicznych technik zdobniczych, a tym samym kierunki rozwoju ludowego meblar­ stwa w Polsce. Mając do dyspozycji tak rozległą i różnorodną bazę źródłową, autor posłużył s i ę w sposób bardzo logiczny kilkoma kryteriami klasyfikacji. Dobrane one zostały w ten sposób, by przechodząc przez kolejne stopnie ogólności uwzględnić możliwie wszystkie podlegające analizie obiekty. Przede wszystkim wyróżnione zo­ stały „meble służące do użytku wszystkich osób ze sobą współżyjących ... i te, �230 RECENZJE które są przeznaczone wyłącznie dla dzieci". Jest to zasada podziału wyczerpująca w ł a ś c i w i e wszystkie rodzaje mebli, z jakimi m o ż e m y mieć do czynienia w chacie chłopskiej. Następnie stosując kryterium użyteczności autor dzieli meble na: a) Przeznaczone do wypoczynku: pomosty do spania, ławy, łóżka i krzesła. Trochę trudno w ramach tej klasyfikacji zmieścić stół — autor czyni to jednak i jest to w e d ł u g mnie zabieg czysto formalny. Chcąc bowiem konsekwentnie stosować k r y ­ terium użyteczności, należałoby wyróżnić grupę mebli przeznaczonych do spoży­ wania posiłków, w której znalazłby się stół, ale również i cała galeria ł a w i ławek. W ten sposób zakresy wyróżnionych przez autora grup mebli w znacznym stopniu pokrywałby się, co zakłócałoby logikę przyjętego podziału i nie przyniosło spodzie­ wanych korzyści. Dlatego też umieszczenie stołu w grupie mebli do wypoczynku jest moim zdaniem wyborem mniejszego zła. b) Sprzęty, „których funkcją jest przechowywanie odzieży, naczyń oraz drobnych ruchomości, a w i ę c : skrzynie, półki, kufry, szafy i kredensy", c) Sprzęty uzupełniające wyposażenie wnętrza, głównie służące do oświetlenia pomieszczeń i zegary. Tę zasadniczą część pracy kończy charakterystyka mebli dziecinnych. Z podzi­ wu godną k o n s e k w e n c j ą i znawstwem analizuje autor poszczególne obiekty wy­ różnionych grup mebli, zastanawiając się nad rozwojem poszczególnych form od konstrukcji prostszych do bardziej złożonych i wyrafinowanych. Jest to bardzo logiczny sposób podejścia do analizy tego typu materiałów, chociaż nie zawsze to co wcześniejsze jest automatycznie prostsze w formie. Autor zdaje sobie z tego sprawę, co jest godne podkreślenia, formułując bardzo ostrożnie sądy dotyczące bezwzględnej oceny wieku poszczególnych obiektów. T e n bardzo konsekwentny i przejrzysty sposób opisu wzbogacają mapy zasięgów w y s t ę p o w a n i a co ciekawszych form mebli, liczne rysunki i plansze. Książkę kończy kilka istotnych refleksji na temat wielorakich przyczyn tak g w a ł t o w n e g o zaniku tradycyjnego w y p o s a ż e n i a wiejskiego wnętrza. Autor próbuje również podsumować całokształt w p ł y w ó w kultury warstw elitarnych, a głównie meblarstwa stylowego, na ludowe meblarstwo i wyróżnić momenty najbardziej zna­ czące dla twórczej inspiracji rzemieślnika wiejskiego. Bardzo cenna wydaje mi się również uwaga R. Reinfussa dotycząca regionalnych zróżnicowań mebli. Mając do dyspozycji tak szeroką panoramę osiągnięć ludowego rzemiosła artystycznego, autor uważa za celowe i m o ż l i w e wyróżnienie zespołu obiektów, które można by przyjąć za reprezentatywne dla określonego regionu: „Każda z regionalnych grup mebli polskich ma swe cechy własne, jakie mimo wspólnego podłoża rozwojowego i mimo wzajemnych w p ł y w ó w nadają jej indywidualne piętno". Cenne jest również umiej­ scowienie osiągnięć naszego meblarstwa ludowego w szerszej perspektywie analo­ gicznych zjawisk w kulturze krajów sąsiednich. Praca R. Reinfussa jest publikacją ze wszech miar godną uwagi, głównie ze względu na podjęty przez autora problem i sposób jego przedstawiania. Nie było w polskiej literaturze etnograficznej pozycji o takim charakterze, tzn. ujmującej zagadnienie meblarstwa ludowego w sposób systematyczny i całościowy. Jest to również bez wątpienia praca inspirująca do dalszych opracowań w tej dziedzinie, np. pod k ą t e m regionalnego zróżnicowania, ale również w ujęciu całościowym, czy oceny miejsca polskiego meblarstwa ludowego na tle podobnych zjawisk w k u l ­ turze ludowej innych narodów Europy. Na zakończenie chciałabym wyrazić żal, że książka, w której tak dużo m ó w i się o bogactwie kolorystyki mebli ludowych, zawiera tak znikomą liczbę barwnych plansz i fotografii. Iwona Juglarska-Janik �RECENZJE E T N O G R A F I J A V STRANÁCH SOCIALIZMA. O C E R K I R A Z V I T I J A Izdatelstvo „Nauka", Moskwa 1975, s. 340. 231 NAUKI, Omawiana tu publikacja została przygotowana w Instytucie Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A N Z S R R . Jest ona rezultatem współpracy znanych uczo­ nych radzieckich (Ju. V . Bromlej, który jest jednocześnie przewodniczącym kole­ gium redakcyjnego, K . W. Czistow, G . G . Stratanowicz, N. L . Żukowska, E . G . Aleksandrenkow, A. N. Dementiewa-Leskinen) z uczonymi z innych krajów socja­ listycznych (m. in. L . W. Markowa, A . Kutrzeba-Pojnarowa, I . Vladuciu, A . P r a n da, H . Strobach, L . Kosa, H . C . Raldin i in.). Praca jest zbiorem piętnastu artykułów poświęconych przede wszystkim historii i rozwojowi etnografii w dwunastu europejskich i pozaeuropejskich krajach soc­ jalistycznych. Autorzy kolejnych rozdziałów położyli szczególny nacisk na zagadnie­ nie organizacyjno-instytucjonalnych podstaw nauki i rozwój g ł ó w n y c h kierunków badań, uwzględniając także osiągnięcia wybitniejszych badaczy i wskazując w a ż ­ niejsze publikacje. Chronologiczne ramy artykułów są różne. Punktem wyjścia są na ogół lata, w których w poszczególnych państwach rozpoczęła się budowa ustroju socjalistycznego. Wyjątek stanowią tu artykuły o etnografii radzieckiej, polskiej i bułgarskiej, nawiązujące bliżej do historycznych początków tej nauki, tj. X V I I I X I X w. Najdłuższą tradycję ma bez wątpienia etnografia radziecka. W początkach lat dwudziestych naszego stulecia była to już nauka samodzielna i nowoczesna, w p e ł ­ ni przeciwstawiająca się panującej na przełomie X I X i X X w. rosyjskiej koncepcji „Zivoj stariny". Po rewolucji w K r a j u Rad dostrzeżono możliwość wykorzystania etnografii na potrzeby administrowania ogromnym w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m p a ń ­ stwem. Stąd ¡w pierwszym okresie rozwoju etnografii w tym kraju d o m i n o w a ł y ba­ dania nad składem etnicznym ludności i kulturą poszczególnych narodowości. Ten kierunek badań rozwija się nieprzerwanie do dziś i nie ma pod w z g l ę d e m rozmachu odpowiednika w innych krajach. Natomiast we wszystkich pozostałych europejskich krajach socjalistycznych m ó w i m y o rozwoju etnografii dopiero po 1945 r. W większości krajów omawiany okres 1945-1973 daje s i ę podzielić na dwa lub niekiedy trzy podokresy. Pierwszy etap stanowią lata 1945-1950/1952. Wyjątkiem jest tu NRD, gdzie etnografia w r a ­ mach p a ń s t w a socjalistycznego rozwija się dopiero po roku 1950. Pierwszy etap charakteryzuje s i ę zdobywaniem przez etnografię miejsca w strukturze dyscyplin uniwersyteckich, przede wszystkim w gronie nauk historycznych, w sferze zaś metodologii — wprowadzaniem teorii marksistowskiej. Prace badawcze polegały w ó w c z a s głównie na pilnym gromadzeniu materiałów terenowych, służących wszech­ stronnej dokumentacji przemijającej kultury ludowej. W niektórych krajach w tym okresie etnografowie w dużym stopniu przyczynili się do usunięcia p o w a ż n y c h b ł ę d ó w ideologicznych ciążących nad całą nauką humanistyczną. Szczególnie j a s k r a ­ w i ę problem ten uwidocznił się w NRD, gdzie przeprowadzono k r y t y k ę o b o w i ą z u ­ jących w Niemczech hitlerowskich pseudonaukowych teorii o charakterze rasistowsko-nacjomalistycznym. Początek drugiego etapu przypada na lata 1953-1956. W tym czasie d o k o n y w a ł y się dość znaczne przeobrażenia ideologiczne i organizacyjne w naukach humanis­ tycznych w i ę k s z o ś c i socjalistycznych krajów Europy. Można rzec, że są to lata n a ­ rodzin nowoczesnej etnografii lepiej dostosowanej do w y m o g ó w współczesnej meto­ dologii i pragmatyki społecznej. Odtąd etnografia zaczyna zmierzać do r ó w n o m i e r ­ nego i wszechstronnego badania nie tylko dawnych, ale i nowych przejawów k u l ­ tury ludowej (stwierdzenie to nie dotyczy Z S R R , gdzie tego rodzaju zmiany zaszły w latach 30-tych. P o ł o w a lat 50-tych charakteryzuje się wytyczaniem nowych �232 RECENZJE dróg rozwoju etnografii i znacznymi zmianami organizacyjnymi. Powstaje wiele samodzielnych etnograficznych placówek badawczych, takich jak instytuty etnografii bądź folklorystyki (np. w C S R R i Rumunii), umacnia się wyraźnie pozycja katedr na uniwersytetach, rozwija się sieć muzeów. W kilku krajach badania etnograficzne staly się udziałem instytucji o zróżnicowanym profilu, np. akademii nauk społecz­ no-politycznych (Rumunia), instytutów sztuki (w wielu krajach) czy względnie sa­ modzielnych instytutów o charakterze regionalnym (głównie w Z S R R , Jugosławii). Interesująco rysuje się w drugiej połowie lat 50-tych i w latach 60-tych zagad­ nienie centralizacji struktur organizacyjnych etnografii oraz koordynacji badań na gruncie tej nauki. W kilku krajach podjęto nawet próby ścisłego planowania roz­ woju nauki (ZSRR, Węgry, Bułgaria). Nie zawsze przynosiło to dobre efekty (brak odpowiednich kadr, słabość struktur organizacyjnych). Dla przykładu na Węgrzech dopiero po 1967 r. udało się stworzyć ogólnokrajowe centrum badawcze. W pozo­ stałych krajach, mimo istnienia centralnych instytutów, trudno byłoby mówić 0 znacznym postępie w planowaniu i koordynowaniu badań. Przykładem zaś nie­ z w y k ł e j decentralizacji etnografii jest Jugosławia, gdzie każda republika ma 1 lub 2 odrębne, specyficznie wyprofilowane instytuty. W niektórych krajach mimo okrzepnięcia podstawowych form instytucjonalnych powraca się do w ą t k u reor­ ganizacji (np. w początku lat 70-tych w Bułgarii). Przeważające partie artykułów poświęcone są ukazaniu zasadniczych k i e r u n k ó w badań etnograficznych. Autorzy czynią to na zasadzie mniej lub bardziej przej­ rzystych w y l i c z e ń podstawowych publikacji. Jednakże nie wszystkie artykuły są pód tym w z g l ę d e m dostatecznie wyczerpujące. Pominięto też np. niektóre osiągnię­ cia badawcze, jak choćby rezultaty węgierskich i czeskich prac etnograficznych nad kulturami pozaeuropejskimi czy znaczny dorobek etnografii czechosłowackiej w badaniu kultur wiejskich (ten ostatni został tu potraktowany nad wyraz skrom­ nie). Analiza informacji o treści kilkuset prac cytowanych przez autorów prowadzi do wniosku, ż e w większości europejskich krajów demokracji ludowej postawiono zdecydowanie na badanie cech kultury współczesnej wsi socjalistycznej, przede wszystkim skolektywizowanej (w Z S R R , C S R S , N R D , na Węgrzech i w Bułgarii). Natomiast, jak się wydaje, w Polsce, Rumunii i Jugosławii proporcje w badaniu pozostałości tradycji i upowszechnianiu się na wsi nowych w z o r ó w i wartości są bardziej w y r ó w n a n e . Ponadto nieco większą w a g ę przywiązuje się do badania me­ chanizmów zmian i uchwycenia dynamiki przemian. W kilku krajach o złożonej strukturze etnicznej rozwijane też są systematycz­ ne badania nad kulturą poszczególnych grup narodowościowych (np. w Z S R R , Buł­ garii, Jugosławii, Rumunii oraz Czechosłowacji). Niekiedy problematyka ta wiązana jest ściśle z z zagadnieniami etnogenezy i historycznych procesów etnicznych (ZSRR, Bułgaria, Jugosławia). Charakterystycznym zjawiskiem jest też tworzenie s i ę no­ wych dziedzin badawczych na styku etnografii i innych dyscyplin rozwijających s i ę współcześnie. Szczególnie widoczne jest to w Z S R R — etnosocjologia, etnodemografia czy etnolingwistyka, także w N R D — agroetnografia, i w Jugosławii — etnogeografia. W większości krajów zainteresowania etnografów rozszerzyły się poza zagadnie­ nia związane z kulturą w s i bądź grup etnicznych. Mniej w i ę c e j od końca lat p i ę ć ­ dziesiątych i początku sześćdziesiątych rozwijają się badania nad kulturą miejską 1 robotniczą. Dotychczas największe osiągnięcia na tym polu mają etnografowie w ZSRR, NRD i CSRS. Istotnym w y k ł a d n i k i e m osiągniętego poziomu rozwoju etnografii w każdym z europejskich krajów socjalistycznych wydaje się określenie stopnia zsyntętyzowania wiedzy o g ł ó w n y m przedmiocie badań etnograficznych, a w i ę c kulturze l u ­ dowej. Sposoby i czas realizacji opracowań syntetycznych są różne. Obok obszernej �RECENZJE 233 encyklopedii Narody mira (13 t o m ó w wydanych w Z S R R w latach 1954-1966) poja­ w i ł y się w innych krajach opracowania dotyczące rodzimej kultury ludowej, jak np. węgierski kilkutomowy słownik etnograficzny, jednotomowe opracowanie zbiorowe w C S R S , synteza opracowana w ramach obszernej pracy historycznej w NRD, pu­ blikacja wybitnego uczonego bułgarskiego C h . Vakarelskiego syntetyzująca wiedzę 0 tradycyjnej kulturze ludu bułgarskiego i m. W latach siedemdziesiątych podjęto prace nad realizacją syntetycznych ujęć kultury ludowej w Polsce, Rumunii i Jugo­ sławii. Wspólną cechą etnografii europejskich krajów socjalistycznych jest rozwijanie badań kartograficznych i prowadzenie zapisu kultury ludowej za pomocą atlasów etnograficznych. Nieco inaczej kształtował się profil etnografii w socjalistycznych krajach poza­ europejskich. U źródeł tej odmienności tkwią przede wszystkim specyficzne warunki społeczno-gospodarcze i kulturowe, w jakich rozwijały się te państwa. O etnografii tych k r a j ó w wiemy niewiele, może z w y j ą t k i e m Mongolii, gdzie od wielu lat pro­ wadzone są polskie badania etnograficzne. A r t y k u ł y zamieszczone w omawianej tu pracy pozwalają nam bliżej poznać zasadnicze cechy rozwoju tej dyscypliny i cha­ rakter zainteresowań pracowników tej gałęzi nauki w Wietnamie, K R L - D , Mongolii 1 na Kubie. Najpełniej scharakteryzowana została etnografia kubańska. E . G . Aleksandrenkow rzeczowo przedstawił działalność poszczególnych ośrodków badawczych, dorobek n a u k o w c ó w , zakres podejmowanych zagadnień, patrząc na życie naukowe kraju przez pryzmat polemiki, dyskusji naukowej, współpracy z naukowcami z in­ nych krajów, sympozjów, zjazdów itp. Nie zapomniano też powiedzieć o pewnych niedociągnięciach. Historia etnografii kubańskiej została ukazana na tle w a ż n y c h w y d a r z e ń politycznych, co pozwala w znacznym stopniu wyjaśnić . możliwość jej rozwoju, podejmowane problemy badawcze i zainteresowania (nip. reakcją na nasi­ lające się w p ł y w y amerykańskie w okresie rządów Batisty było zwrócenie uwagi na rodzimą kulturę, jej źródła i rozwój). Aleksandrenkow omówił też ważniejsze koncepcje teoretyczne n a u k o w c ó w kubańskich dotyczące np. procesów akulturacji, badania ras czy tzw. cubanidad, procesów religijnych i etnicznych. Wydaje się, że etnografia w pozostałych krajach pozaeuropejskich została scha­ rakteryzowana mniej wnikliwie i w nieco odmienny sposób. Charakterystyce g ł ó w ­ nych kierunków badań, instytucji i wydawnictw naukowych poświęcono tu stosun­ kowo niewiele miejsca. Autorzy poszczególnych relacji — specjaliści od wybranych zagadnień etnografii — omówili natomiast wyczerpująco niektóre kierunki badań, np. nad kulturą materialną w K R L - D , religioznawczych — w Mongolii, i badania nad mniejszościami narodowymi i ich kulturą w Wietnamie. W socjalistycznych krajach pozaeuropejskich poświęca się wiele uwagi spra­ wom etnogenezy i etnolingwistyki, przypisując pracom z tego zakresu szczególne znaczenie polityczno-społeczne. Wyniki badań służą tu bowiem m. in. potwierdze­ niu przynależności mniejszości narodowych do jednego organizmu p a ń s t w o w e g o , unaoczniają ich wkład do kultury ogólnonarodowej, np. mongolskiej czy wietnam­ skiej. Nie mniej w a ż n e i frapujące dla etnografów są też zagadnienia tworzenia się w ł a s n e j kultury, źródeł wielu zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h współcześnie, zmian kulturowo-społecznych, a także opracowania z zakresu kultury materialnej. Wszystkie te zagadnienia w y m a g a j ą jeszcze dokładnych badań i m o ż e m y spodziewać się, że prace nad nimi będą stanowiły najważniejszy nurt badań etnograficznych w tych krajach. Tam, gdzie w p ł y w y obcych kultur ścierały się silnie z rodzimą twórczoś­ cią wielu narodowości wchodzących w skład określonego organizmu p a ń s t w o w e g o , badanie procesów etnogenetycznych i odtworzenie korzeni wielu zjawisk w s p ó ł ­ czesnych napotyka jednak znaczne trudności. Nic też dziwnego, że wobec tylu nie w y j a ś n i o n y c h do końca zjawisk kultury, mających swe źródło w odległej nieraz przeszłości, na dalszym planie pozostają badania współczesnych zmian społeczno- �234 RECENZJE kulturowych będących n a s t ę p s t w e m wprowadzenia ustroju socjalistycznego i no­ wych form gospodarowania. Zmiany, jakie zachodzą w życiu ludności miast i wsi w wyniku industriali­ zacji i urbanizacji, stanowią w s p ó l n y przedmiot badań prowadzonych we wszystkich krajach socjalistycznych. O badaniach tego typu w krajach europejskich już wspom­ niałem. Spośród krajów pozaeuropejskich stosunkowo największymi osiągnięciami na tym polu może pochwalić s i ę Mongolska Republika Ludowa. W pracach nad tzw. urbanizacją stepu przez wiele lat uczestniczyli polscy etnografowie. Ich wkład do nauki mongolskiej został jednak pominięty milczeniem przez autorów artykułu. Etnografowie w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych specjalizują się głównie w opracowaniach typu monograficznego i sięgają często do źródeł pisa­ nych pochodzących z różnych okresów historycznych. Czasem zakres ich zaintere­ s o w a ń pokrywa się z zainteresowaniami historyków. P r z y k ł a d e m mogą tu być ko­ reańskie badania nad sytuacją partyzantów w latach trzydziestych naszego wieku w tym kraju. Z silnym ukierunkowaniem na poznanie w ł a s n e g o dziedzictwa k u l ­ turowego łączy się w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych ścisła współpraca etnografii z innymi dyscyplinami humanistycznymi oraz współpraca między róż­ nymi placówkami naukowymi i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i . Przy stosunkowo niewiel­ kiej liczbie etnografów współpraca ta daje wspaniałe rezultaty. Omawianą publikację z całą pewnością można zaliczyć do udanych i potrzeb­ nych. Informacje, jakie w niej zawarto, wzbogacają naszą wiedzę o rozwoju etno­ grafii w innych krajach, dają możliwość dokonania porównań i oceny dorobku. Walory pracy podnoszą obszerne dane bibliograficzne w przypisach lub — jak w wypadku artykułu A. Kutrzeba-Pojnarowej o etnografii polskiej — w specjal­ nym wyborze. Może trochę szkoda, że w poszczególnych relacjach zabrakło informacji o bada­ niach planowanych na najbliższe lata, o nowych zagadnieniach w y m a g a j ą c y c h szczegółowego opracowania w przyszłości lub jeszcze nie tkniętych przez etno­ grafów. Obraz etnografii, jaki otrzymaliśmy po przeczytaniu tej pracy, byłby w ó w ­ czas z pewnością bardziej kompletny. Andrzej M A R I A C I O A R A , Zand etnografičtí. 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa. Stawarz Rádauti, Editura Sport-Turism, Bucuresti Książka M. Cioará otwiera serię Zone Etnografice, która ma objąć 75 tomów, mających ukazać się w ciągu najbliższych 10 lat. Każdy tom tej serii będzie po­ ś w i ę c o n y jednemu z wyodrębniających się obszarów etnograficznych Rumunii, mniejszych od podstawowych regionów, które moglibyśmy określić jako podregiony lub strefy. Inicjatorem i koordynatorem serii jest prof. Ion Vladutiu, autor wyda­ nego przed 6 laty fundamentalnego opracowania Etnografia romaneases. W przedmowie do omawianej książki (przetłumaczonej także na język angiel­ ski, francuski i niemiecki) I . Vladutiu przedstawił charakterystykę i zadania całej serii. Ukazuje się ona w epoce umacniania się socjalistycznego społeczeństwa R u ­ munii dostarczając niezbędnej szczegółowej wiedzy o jego dziedzictwie kulturowym, o etnogenezie i historii narodu rumuńskiego. „Prace, które się mają ukazać w tej serii, zakrojonej na skalę ogólnonarodową, zostały podjęte dla w y p e ł n i e n i a luki odczuwanej od dawna w literaturze specjalistycznej, a równocześnie przez połącze­ nie precyzji i dokładności interpretacyjnej z przystępnym podaniem materiału fak­ tycznego — dla stworzenia ż y w e g o fresku i t r w a ł y c h wartości tradycyjnych r u - �RECENZJE 235 muńskiej kultury ludowej, dostępnego dla wszystkich kategorii czytelników, od specjalistów do szerokiej publiczności" (s. 11). I . Vladu^iu podkreśla odczuwalny w Rumunii fakt, że „rzeczywistość etnograficzna i folklorystyczna współczesnej R u ­ munii stanowi ... archiwum przechowujące wartości o doniosłym znaczeniu dla historii i kultury narodu rumuńskiego", inne w każdej ze stref i inne nawet w róż­ nych wsiach (s. 12). Stwierdza też, że powstające współcześnie wartości i dzieła t w ó r c ó w ludowych w e j d ą w przyszłości do dziedzictwa kulturowego i tradycji tej epoki. Każdy w i ę c obywatel interesujący s i ę swym narodem i jego bogatą kulturą powinien umieć dostrzegać wartości tej kultury i rozumieć je. Łączy się to z po­ trzebą uprawiania turystyki nastawionej na poznawanie kraju, opartej na dobrze opracowanych przewodnikach. Poszczególne tomy Zone Etnografice mają pełnić m. in. funkcję takich przewodników. Autorami ich są etnografowie, którzy dobrze znają swe tereny, zapewniają w ł a ś c i w y dobór materiałów i jasny w y k ł a d zagadnień. W przedmowie brak jest dokładnego sprecyzowania kryteriów, jakimi badacze rumuńscy posługują się przy wydzielaniu poszczególnych stref etnograficznych. Zostanie to zrobione zapewne w jednym z następnych t o m ó w ; z informacji ustnej autora wiadomo mi, iż musiał zrezygnować z bardziej naukowego charakteru pierwszych tomów, aby lepiej porozumieć się z wydawnictwem, które związane jest ze sportem i turystyką, chętnie uwzględnia krajoznawstwo i zdecydowało się wy­ dać tę wielką serię po 7-8 t o m ó w rocznie. Do następnych t o m ó w mają dojść m. in. plansze z rysunkami (plany domów, kroje ubiorów, ozdoby itp.), i niektóre bardziej szczegółowe dane. Omawiany tom dotyczy strefy Rádáutl (od nazwy miasta leżącego w północnej części rumuńskiej Bukowiny, w dorzeczu górnego biegu rzeki Suczawy). Jej wschod­ nia część jest pagórkowata, środkowa i zachodnia w y ż y n n a i górska (do 1470 m n.p.m.). Rozciąga się ona łukiem wzdłuż granicy ze Związkiem Radzieckim na d ł u ­ gości blisko 90 km, przy największej szerokości we wschodniej części około 30 km. Styka się z nią 5 innych stref rumuńskiej Bukowiny. S ą tu 2 miasta (Rádáuti i Sol­ ca), 20 gmin i kilkadziesiąt wsi; nie podano dokładnej ich liczby ani liczby miesz­ k a ń c ó w w strefie. W klasztorze koło wsi Putna znajduje się grób wybitnego w ł a d ­ cy Mołdawii Stefana Wielkiego (zm. 1504). Dominują w tej strefie, zwłaszcza w części zachodniej, wsie o strukturze i go­ spodarce tradycyjnej, z przewagą (w górach) drobnych, indywidualnych gospodarstw chłopskich. W większości wsi jest tradycyjne budownictwo chłopskie, prawie we wszystkich odnotowano trwanie tradycyjnych rzemiosł artystycznych. Noszony jest nadal, zwłaszcza na wschodzie, strój ludowy. W obydwu miastach oraz wsi Arbore są muzea lub zbiory etnograficzne. Na zasadniczą treść książki przypada 106 stron tekstu ze 156 stron ogółem. W 10 rozdziałach, obejmujących od 2 do 18 stron, przedstawiono: zarys geograficz­ ny i historyczny strefy Rádáuti (18 s.), zajęcia tradycyjne (5 s.), rzemiosła (14 s.), przemysł wiejski (2 s.), zagrodę w i e j s k ą (3 s.), mieszkanie (14 s.), zabytki architek­ tury (8 s.), strój ludowy (16 s.), zwyczaje (16 s.) i współczesne przejawy folkloru (3 s.), a dalej zakończenie i słowniczek w y r a z ó w gwarowych. Całość kończą trzy stronicowe streszczenia w języku angielskim, francuskim i niemieckim, niestety zbyt ogólne, o małej ilości konkretnych informacji. W a ż n y m elementem książki są liczne, na ogół dobre fotografie, przeważnie kolorowe, zamieszczone na 48 stro­ nach kredowego papieru. Dobór ich jednak nie jest najlepszy — mało scen z życia, żadnych — z pracy produkcyjnej lub twórczej, brak jest reprodukcji dawnych r y ­ cin czy fotografii. Dość przejrzysta mapka w podziałce 1:300 000 zawiera minimum potrzebnych danych. Selektywna bibliografia obejmuje 63 pozycje, w tym 1/5 z za­ kresu etnografii i folklorystyki. Nakład w y n i ó s ł 6100 egzemplarzy. Seria Zone Etnografice jest przedsięwzięciem godnym uwagi i uznania jako pierwsza tego rodzaju w krajach socjalistycznych. Jako podobną można w y m i e n i ć �236 RECENZJE zainicjowaną przed kilku laty serię prac poświęconych subregionom Anglii. Seria r u m u ń s k a jest opracowywana w e d ł u g jednego wzorca, na podstawie literatury przedmiotu, materiałów archiwalnych oraz specjalnie w tym celu prowadzonych badań terenowych. Można sądzić, że kolejne tomy zyskają należne powodzenie w swym kraju. Pierwszy tom ma z konieczności charakter nieco eksperymentalny i wydawcy oraz autorzy wniosą zapewne niezbędne poprawki i uzupełnienia do to­ m ó w następnych. Przydałoby się m.in. nieco przesunięcia akcentu z odległej historii na czasy bliższe i w i ę c e j konkretnych danych, jak choćby odnoszących się do liczby i struktury ludności, wielkości wsi, typologii domów itd. W druku są już kolejne 3 tomy poświęcone strefom: Beius, Buzau i Dolj, które powinny się ukazać w przy­ szłym roku. Edward Pietraszek R O M U L U S V U L C A N E S C U , Kolumna niebios, Ludowa Spółdzielnia Wydawni­ cza, Warszawa 1979, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa. Niewiele ukazało się w Polsce pozycji na temat Rumunii. Praca, którą dosta­ liśmy do rąk, na pierwszy rzut oka dotyczy szczegółu — jednego zabytku sztuki, ale kiedy przyjrzymy jej się bliżej, dostrzegamy, że od tego szczegółu autor przechodzi do spraw szerszych — próby rekonstrukcji mitologii rumuńskiej dotyczącej kon­ cepcji życia i świata. Założenie to ambitne i mające podstawy do osiągnięcia sukce­ su, ale przy w i ę k s z e j bazie materiałowej, a co za tym idzie, przy znacznym powięk­ szeniu zakresu i rozmiarów pracy. P o n i e w a ż jednak autor ograniczył się do o m ó ­ wienia kolumny niebios w jej rozmaitych postaciach, otrzymaliśmy pracę przyczynkarską. Autor opiera się na reliktach etnograficznych i folklorystycznych zarówno ta­ kich, które przetrwały do dziś, jak i średniowiecznych, znanych z zachowanych przekazów. Korzysta również z materiałów archeologicznych. Autor nie ogranicza terytorium objętego badaniami do samej Rumunii, będąc przekonanym o pokre­ w i e ń s t w i e kulturowym D a k ó w i Greków, sięga często po materiały greckie, a po­ r ó w n a w c z o i po przykłady z całego świata. To ostatnie wydaje się niepotrzebne, przykłady te nie wnoszą nic nowego, a materiał rumuński broni się doskonale sam przez się. U w a ż a m , że poparcie go paroma przykładami z Europy byłoby zupełnie wystarczające. • Pierwsza część pracy — teoretyzująca — dotyczy różnych koncepcji mitologii roślinnej i kultu roślinnego i na tym tle autor przedstawia kult drzew w Rumu­ nii. Najważniejszym, najświętszym drzewem wydaje się jodła, ale jej symbolika jest dwoista; jest drzewem życia i śmierci, szczęścia i nieszczęścia. Poszczególne części drzewa u ż y w a n e są oczywiście do różnych praktyk magicznych, a ono same w y s t ę p u j e w większości obrzędów. Jodła sadzona była, gdy człowiek się rodził, i to­ warzyszyła mu przez całe życie, w y g l ą d e m swym świadcząc o przyszłości, jaka go czeka. Niekiedy jodłę zastępowano jabłonią. Jodłę w lesie wycinali na wesele druż­ bowie, podobnie zresztą jak działo się to przed pogrzebem młodzieńca lub panny. Autor zaskakuje tutaj czytelnika obszernością, barwnością i archaicznością prezento­ wanego materiału. Zwłaszcza przytoczonymi przemowami do drzewa ścinanego czy też już biorącego udział. w obrzędzie. Po bardzo dokładnym omówieniu obrzędów rodzinnych autor pobieżnie tylko przelatuje obrzędy doroczne, traktując w y s t ę p u ­ jące tu drzewo jako drzewo płodności. Stanowi to z pewnością n i e k o n s e k w e n c j ę a czytelnikowi zostawia uczucie niedosytu. Na pocieszenie otrzymuje on jedną �237 RECENZJE ciekawostkę: drzewo jalmużnicze, które ustawiano w drugi dzień Wielkanocy po­ środku stolu zastawionego specjalnie dobranym jadłem i ubierano w łakocie. Po na­ bożeństwie zapraszano do stołu ubogich i żebraków. Zeby wymowa tego zwyczaju nie budziła wątpliwości, na czubku drzewa sadzano „ptaka duszy". B y ł to w i ę c po­ częstunek dla zmarłych, którzy w postaci żebraków odbierali dary. Na tym w ł a ś c i w i e kończy się prezentacja drzew obrzędowych; w dalszej części pracy autor, wychodząc od form obrzędowych czy magicznych, przechodzi do przed­ stawienia różnych s ł u p ó w o podobnej symbolice i właściwościach. Słupy te dzieli niestety na niezliczoną ilość kategorii i odmian, wskutek czego czytelnik gubi się szybko i do końca nie zrozumie, po co ten podział został wprowadzony. Jako najważniejsze koncepcyjnie autor przedstawia słupy podpierające niebo i zstępujące na ziemię. Potwierdzenie wiary w te słupy odnaleźć można w kolędach i legendach, ale Vulcanescu przytacza jeszcze wierzenia starożytnych Rzymian oraz znaleziska archeologiczne ze słynną kolumną Trajana na czele. Oczywiście tytuło­ wa kolumna niebios jest w ł a ś n i e takim słupem podtrzymującym niebo, a jedno­ cześnie drzewem życia zapewniającym kosmiczny kontakt strefy ziemskiej z nie­ bieską. Od takiej otoczonej kultem kolumny krok już tylko do przydrożnych kapliczek, a raczej słynnych rumuńskich „troje", składających się z jednego lub wielu krzy­ ży oraz wielu wmontowanych w całość ikon. Vulcanescu pisze: „Początkowo trojce nie miały nic wspólnego z chrześcijaństwem; znak krzyża jako symbol słoneczny został przyjęty przez chrześcijaństwo z miejscowej mitologii i utożsamiony z k r u ­ cyfiksem" (s. 87). Słupy w każdej swej postaci rzeczywiście zdobione były symbola­ mi słonecznymi, m i n . różnymi formami kół i krzyży wzajemnie w siebie wpisanych oraz siekierką. Słupy, tak jak i drzewa, w y s t ę p o w a ł y we wszystkich obrzędach ro­ dzinnych oraz niektórych dorocznych, ponadto znaczyły granice i skrzyżowania dróg. Wystawiane były też przez całą w i e ś jako wota, np. w celu odwrócenia za­ razy czy powiększenia plonów. Budowane były głównie przez specjalistów z całym szeregiem obwarowań magicznych. Poza tymi funkcjami ogólnospołecznymi słupy służyły też do magii, i to zarówno czarnej, jak i leczniczej. Łączyły je również związki z rusałkami leśnymi i wodnymi. Vulcanescu twierdzi, że kolumna niebios musiała być początkowo związana z mitem słonecznym, którego treść uległa zapomnieniu po nałożeniu się nań m i t ó w i symboli chrześcijańskich. Najpełniejszy kształt artystyczny osiągnęła na przełomie X I X i X X w. Omawiając jej funkcję artystyczną, autor znów wprowadza podział na motywy, techniki i wątki, co być może ułatwiło mu przedstawienie zagadnienia, ale czytelnikowi utrudniło odbiór. Praca Vulcanescu w y p e ł n i a w pewnym stopniu lukę istniejącą w dostępnych przeciętnemu czytelnikowi informacjach o kulturze bliskiego przecież kraju, etnografowi zaś pokazuje niezmiernie bogaty i barwny materiał. P e w n ą przeszkodę w odbiorze książki stanowią wspomniane już klasy­ fikacje, które laika mogą zniechęcić, a etnografowi i tak wiele nie mówią. Nie przeczy to jednak cennym wartościom poznawczym książki. Jadwiga Y O G E N D R A S I N G H , Modernization oj Indian Tradition. Social Change, Thompson Press (India) L t d , Faridabad 1977. Kubiakowa A Systemie Study of Publikacje dotyczące procesów przeobrażeń społeczeństwa indyjskiego oraz przeobrażeń składających się na nie licznych ugrupowań etnicznych i terytorial­ nych obejmują już wiele setek pozycji, w Polsce niemal całkiem nie znanych i nie- �238 RECENZJE dostępnych. Pisane są z reguły po angielsku, autorami są zaś przeważnie uczeni indyjscy (socjolodzy, etnolodzy, historycy, także politolodzy i ekonomiści), znaczny jest też udział przedstawicieli nauki brytyjskiej i amerykańskiej. , Y . Singh należy do grona wyróżniających się uczonych indyjskich średniego pokolenia, jest kierownikiem Ośrodka Badań S y s t e m ó w Społecznych na Uniwersy­ tecie J . Nehru w New Delhi, a poprzednio w y k ł a d a ł m.in. na kilku uniwersytetach amerykańskich i europejskich. Omawiana książka w i ą ż e się z jego zainteresowa­ niami socjologią kultury indyjskiej i oparta jest na niewątpliwie głębokiej znajo­ mości tej kultury oraz dobrym warsztacie socjologa. Może stanowić cenne wprowa­ dzenie do współczesnej problematyki społeczno-kulturowej Indii i godna jest uwagi etnologów ze względu na swe walory poznawcze, jak i metodologiczne. Zawiera ona w siedmiu kolejnych rozdziałach następujące problemy: 1. Zmiana społeczna w Indiach: sposób ujęcia, 2. Ortogenetyczne zmiany w tradycji kulturo­ wej a modernizacja, 3. Impakt islamu a modernizacja, 4. Impakt Zachodu a moder­ nizacja kulturowa, 5. Zmiany w strukturze społecznej a modernizacja (zmiany makrostrukturalne), 6. Zmiany mikrostrukturalne, 7. Modernizacja tradycji indyjskiej: analiza. Autor traktuje s w ą książkę jako zbiór studiów mających na celu zanalizo­ wanie dokonującego się w Indiach procesu modernizacji z systemowej perspekty­ wy socjologicznej. Kluczowe znaczenie przyznaje dwom pojęciom: struktury spo­ łecznej oraz tradycji. To drugie z nich wymaga, jak podkreśla autor, stosowania „pewnego rodzaju historiografii socjologicznej" (s. V I I ) , która pomaga w określeniu atrybutów indyjskiej tradycji, jak „hierarchia", „holizm" „ciągłość" i „transcendentalność". Tradycji wykazującej tendencję do przetrwania, a także do zmian adap­ tacyjnych w y n i k a j ą c y c h z narastającego nacisku modernizacji, która w warunkach indyjskich wynika z czynników w e w n ę t r z n y c h , jak i zewnętrznych. Przyjęcie za paradygmat obu tych pojęć: struktury społecznej oraz tradycji, w y j ą t k o w e dotąd w studiach nad zmianami społecznymi w Indiach, umożliwić ma w ł a ś c i w e , syste­ mowe ujęcie problemu. Rozdział 1 zawiera krytyczne omówienie założeń stosowanych w badaniach zmian społecznych i modernizacji w Indiach, w tym pojęć: sanskrytyzacja, westernizacja, wielka i mała tradycja, uniwersalizacja, parafianizacja, które nie mogą być stosowane w izolacji, niezależnie od siebie, jak podkreśla z naciskiem autor. Przedstawia on w związku z tym paradygmat obejmujący zespoły pojęć związane ze strukturą społeczną oraz tradycją. Paradygmat ten zostaje odniesiony do źródeł, z których mogą brać początek zmiany społeczne, oraz do natury zjawisk społecz­ nych, które ulegają tym zmianom. Autor analizuje g ł ó w n e atrybuty tradycji hin­ duizmu i islamu oraz ich w p ł y w na rozwój modernizacji. Tradycja islamu w c h ł o ­ nęła w Indiach szereg e l e m e n t ó w w ł a ś c i w y c h tradycji hinduskiej. Dla obu tych tradycji modernizacja oznacza zmianę przez przełamanie się z systemu hierarchii ku równości, z holizmu do indywidualizmu, z ciągłości do historyczności, z nadziemskości ku „racjonalizmowi z tego świata" i świeckości. Obydwie one uległy wcześniej zmianom pod w p ł y w e m impaktu Zachodu, jeszcze zanim u j a w n i ł y się zmiany modernizacyjne. Z w e w n ę t r z n y c h sił w y n i k ł proces „sanskrytyzacji" tradycji hinduskiej oraz „islamizacji" muzułmańskiej, a oba te procesy w y w o ł a ł y p o w a ż n e napięcia strukturalne. Zagadnienia te zostały rozwinięte przez autora w dwóch kolejnych rozdziałach, gdzie rozpatruje różne aspekty zmian w tradycji oraz ich współczesne powiązanie z procesami modernizacji i zmiany społecznej. Szczególnie ważne znaczenie przypi­ suje on analizie sanskrytyzacji i islamizacji w ich powiązaniu z w i e l k ą i małą tradycją, gdyż odzwierciedlają się tu napięcia indyjskiego systemu społecznego, wy­ w o ł a n e przez skostnienie systemu stratyfikacji i władzy, zamykającego masom lu­ dzi szansę na zmianę pozycji społecznej. Omawiany w rozdziale 4 w p ł y w Zachodu na Indie odegrał w czasach n o w o ż y t ­ nych najważniejszą rolę wśród egzogennych czynników zmian społeczno-kulturo- �RECENZJE 239 wych w tym rozległym kraju. Zapoczątkował on zmiany modernizacyjne oraz stwo­ rzył historyczne tło dla szerokiej konfrontacji obcych sobie tradycji Wschodu i Z a ­ chodu w Indiach. Oddziałał też mocno na zinstytucjonalizowanie się nowej, r ó w n o ­ ległej „wielkiej" tradycji. Przedstawione w rozdziałach 5 i 6 analizy zmian modernizacyjnych na płasz­ czyźnie mikro- i makrostruktur stanowią odpowiednik analizy odniesionej do wiel­ kiej i małej tradycji. Zakresem makrostruktury objął autor wielkie struktury po­ lityczne, przemysłowe i miejskie oraz g ł ó w n e kategorie społeczne, jak robotnicy przemysłowi, klasa średnia, a także elity: biurokratyczna, przemysłowa, polityczna i u m y s ł o w a . Elity te straciły po 1947 r. swą homogeniczność. Mikrostruktury obej­ mują kasty, rodziny i społeczności wiejskie. Przeprowadzona przez autora analiza wykazała, że wbrew przeważającym poglądom mikrostruktury Indii w y k a z a ł y dużą zdolność adaptacyjną wobec nacisku modernizacji. Kasty zwłaszcza w ł ą c z y ł y się do struktur w ł a d z y na poziomie wsi, okręgów, a nawet s t a n ó w i całego państwa, przybierając charakter i funkcje w ł a ś c i w e korporacjom. Cechą szczególną, w y j ą t ­ kową modernizacji w Indiach jest dokonywanie się jej poprzez adaptowanie struk­ tur tradycyjnych raczej niż przez ich rozbijanie, co- autor podkreśla może z p e w n ą przesadą. Obok modernizacji w y s t ę p u j e w i ę c pewna forma n e o - t r a d y c j o n a 1 i z а с j i. Zjawisko to w y j a ś n i a autor bliżej w ostatnim rozdziale książki. Zaletą pracy Y . Singha jest jasne postawienie problematyki oraz uważna ana­ liza zjawisk, zagadnień i problemów szczegółowych. Interesujące i konstruktywne jest jego ujęcie pojęć tradycji, modernizacji i westernizacji, mających uniwersalne znaczenie w analizie współczesnych procesów zmian społeczno-kulturowych. Indyj­ ski punkt widzenia uwydatnia ich specyficzne cechy. Jako westernizację określa autor, za M. N. Srinivasem, zmiany wprowadzone w Indiach przez półtorawiekowe panowanie brytyjskie, zwłaszcza w zakresie technologii, instytucji publicz­ nych, ideologii, a także układu wartości (s. 9). Nie jest ona równoznaczna z p o j ę ­ ciem m o d e r n i z a c j i , która ma charakter uniwersalistyczny i ewolucyjny, transetniczny i niezależny od określonych ideologii (w sensie ich decydującego zna­ czenia), a powinna być rozpatrywana na płaszczyźnie „instytucjonalizacji wyższego porządku kultury" (s. 61). Uosabia ona postawy racjonalne, wynikające z uniwersalistycznego punktu widzenia, i w i ą ż e się ściśle z umacnianiem naukowego poglądu na świat i jego upowszechnianiem. W przeciwieństwie do niej inspirowana przez B r y t y j c z y k ó w westernizacja mogła nawet przyśpieszyć proces sanskrytyzacji, a więc swoistego awansu mas w ramach tradycyjnej kultury indyjskiej przez ułatwienie kontaktowania się masom w y z n a w c ó w hinduizmu, podróżowania i pielgrzymowania (dzięki kolejom i in.). Bardzo wnikliwie analizuje też Singh pojęcie i rolę u r b a n i z a c j i , podkreś­ lając jej historyczne uwarunkowanie i stąd relatywne znaczenie. Miasta i kultura miejska mają w Indiach wiele w i e k ó w istnienia, lecz ich organizacja odpowiadała zasadom tradycyjnej w swej istocie kultury indyjskiej, dlatego nie m o g ł y się one stać same nośnikami modernizacji (s. 107). W miastach żyła jednak niewielka tylko część indyjskiego społeczeństwa (zaledwie 9,3% w 1881 г., 18% w 1961 г.). Wskazuje też na względność i kontrowersyjność zależności między rozwojem industrializacji i urbanizacji. Na trudności i błędy w tłumaczeniu powolnej, zwłaszcza na tle Euro­ py, industrializacji Indii, wynikającej nie tyle z indyjskiego tradycjonalizmu, ile z realnych, obiektywnych u w a r u n k o w a ń . Pojęcie małej i wielkiej t r a d y c j i przejął autor od R. Redfielda. Zgodnie z nim każda cywilizacja, mająca określoną strukturę społeczną i kulturową, roz­ wija się poprzez działania mas niepiśmiennych chłopów oraz elity, zdolnej do re­ fleksji. Masy ludowe kształtują małą tradycję, dziełem elit jest tradycja wielka, obie one pozostają ze sobą w stałym, wzajemnym oddziaływaniu (s. 13). Pojęcia te odgrywają szczególnie ważną rolę w analizowaniu zmian cywilizacji indyjskiej. �240 RECENZJE Książka Y . Singha ma poważną wartość dla rozumienia współczesnych zmian modernizacyjnych w Indiach, a także w całym w s p ó ł c z e s n y m świecie. Na podkreśle­ nie zasługuje historyczne widzenie analizowanych zjawisk przez autora, w tym sa­ mego procesu modernizacji, zmiennego w czasie i zależnego od konkretnych w a ­ r u n k ó w regionalnych, z czym wiąże się wielość w z o r ó w modernizacji (s. 213-215). Sporo uwagi poświęcił autor marksistowskiemu, dialektycznemu punktowi widzenia na problematykę zmian społecznych. Przedstawił s i ę jako zwolennik wielostronne­ go, integralnego ujmowania problematyki zmian modernizacyjnych, którego założe­ nia przedstawił w zakończeniu rozdziału l , sam zaś stara się je stosować w miarę możliwości wynikających z bardzo złożonej, indyjskiej rzeczywistości. Edward S. J . K O Z L O V , Fulbe Futa Džalona. Očerki étničeskoj, istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214. političeskoj Pietraszek i sociálno] Omawiana praca jest pierwszą obszerniejszą publikacją dotyczącą ludu Fulbe, jaka ukazała się w Polsce na rynku wydawnictw zagranicznych. Fulbe Futa Dżałona to opracowanie w pełni naukowe, o skrupulatnie i rzeczowo udokumentowanych tezach, poparte licznymi źródłami i wielojęzyczną literaturą przedmiotu. Celem pra­ cy jest charakterystyka zasadniczych etapów procesu historycznych przeobrażeń, j a ­ kie dokonały się w zachodnioafrykańskiej krainie Futa Dżalon, zdominowanej cał­ kowicie od trzech stuleci przez lud Fulbe. Dzieje tego ludu są g ł ó w n y m przedmio­ tem opisu, chociaż autor uwzględnia i inne ludy (plemiona) terytorium zajmowa­ nego przez Fulbe. Autor w y b r a ł do badań region Futa Dżalon przynajmniej z dwóch zasadni­ czych powodów. Po pierwsze — w Futa Dżalonie istniało w wiekach X V I I I i X I X jedno z najsilniejszych p a ń s t w Afryki Zachodniej, po drugie — lud Fulbe nadal zamieszkuje ten region rozwijając jego tradycje w ramach nowoczesnego p a ń s t w a i stanowi najliczniejszą grupę etniczną Gwinei (40% ogółu mieszkańców kraju) oraz jedno z największych skupisk ludów Sudanu Zachodniego, posługujących się języ­ kiem fulani. Zatem, jak można sądzić, region ten w y d a ł s i ę K o z ł o w o w i niezwykle znaczący dla rozwoju Afryki Zachodniej. Jednocześnie autor dostrzegł tu możliwość zbadania przeobrażania się ludu pasterskiego o organizacji plemiennej w społeczeń­ stwo osiadłe feudalne, a następnie wkraczające (po przekształceniach związanych z kapitalizmem epoki kolonialnej) w okres współczesnego kształtowania s i ę narodu gwinejskiego. Wydaje się, iż analogiczne procesy (dotyczące ludu Fulbe) Kozłów mógłby prześledzić jeszcze tylko w regionie Adamawa (Nigeria). Ramy chronologiczne pracy są wystarczająco szerokie i obejmują okres od X V w. do 1958 г., t j . roku uzyskania niepodległości przez G w i n e ę . Najwięcej uwagi poświęca K o z ł ó w rozwojowi p a ń s t w a Fulbe ( X V I I I - X I X w.) oraz przemianom społe­ czeństwa tego p a ń s t w a w epoce kolonialnej (1897-1958). Zawartość pracy stanowią: krótki w s t ę p ogólnie charakteryzujący lud Fulbe i jego środowisko geograficzne, osiem zasadniczych rozdziałów, zakończenie, w k t ó ­ rym przedstawione są g ł ó w n e wnioski, oraz obszerna bibliografia. We w s t ę p i e znajdujemy szereg podstawowych informacji o współczesności Fulbe. Lud ten ze w z g l ę d u na swoje niezwykłe rozprzestrzenienie wchodzi, w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu, w skład etniczny aż 15 krajów Afryki Zachodniej. Od dłuż­ szego czasu przeważająca część Fulbejów prowadzi osiadły bądź też półosiadły tryb życia. Tradycyjne pasterstwo zanika dziś, chyba przede wszystkim wskutek p o w a ż - �241 RECENZJE nego zmniejszania się terenów nadających się na sezonowe pastwiska. Dzisiejszych Fulbejów, nazywanych przez sąsiadujące z nimi plemiona Fula, Ifulan, Fulani czy Silmissi, łączy przede wszystkim język i głębokie poczucie odrębności etnicznej. Ich kultura uległa natomiast znacznemu zróżnicowaniu, a to na skutek zapożycza­ nia wielu e l e m e n t ó w kultur ludów i plemion, z którymi utrzymują oni do dziś ści­ słe kontakty (np. Hausa czy Mande). Obce elementy przyswajane były szybko, sta­ jąc się integralną częścią regionalnych odmian kultury Fulbe. Często b y w a ł o i od­ wrotnie — Fulbe asymilowali kulturowo plemiona mające zupełnie inne pochodze­ nie i tradycje, np. Haalpularen w Senegalu. Jedną z najbardziej charakterystycz­ nych cech Fulbe jest ich w y g l ą d fizyczny. Karnacją skóry, postawą i szlachetnymi rysami twarzy odbijają oni znacznie od wielu ludów murzyńskich, są łatwo rozpo­ znawalni w ogromnej mozaice rasowo-antropologicznej Afryki Zachodniej. Jednym z w i ę k s z y c h skupisk Fulbejów jest kraina Futa Dżalon. Region to 0 sporym znaczeniu dla tej części kontynentu afrykańskiego. Jest to węzeł hydro­ graficzny (swój początek biorą tu Niger, Senegal, Gambia i kilka mniejszych rzek) oraz od dawna rozwinięty rejon rolniczo-hodowlany. W rozwoju gospodarczym wyżynno-górzystego Futa Dżalonu mieli s w ó j udział głównie, co podkreśla Kozłów, autochtoniczni Dialonke i przybyli tam kilka w i e k ó w temu Fulbeje. Przejdźmy jednak do zasadniczej części pracy. W pierwszym rozdziale dokonuje K o z ł ó w przeglądu ważniejszych źródeł historycznych i prac badawczych z zakresu etnografii i historii dotyczących samego ludu Fulbe bądź regionu Futa Dżalon. Zda­ niem Kozłowa bliższe kontakty Europejczyków z tą częścią Sudanu Zachodniego nastąpiły w pierwszych dziesiątkach X V I I I w., kiedy to ekspedycje angielskie za­ częły penetrować tereny położone nieco dalej od poznanych już dobrze wybrzeży Zatoki Gwinejskiej. Z niezrozumiałych p o w o d ó w autor pominął dużo wcześniejszą w y p r a w ę Portugalczyka Diego Gomesa, która już w 1457 r. dotarła dosyć daleko w górę rzeki Gambia. Kronika będąca relacją z tej i następnych wypraw Gomesa dostarcza pierwszych podstawowych informacji o Futa Dżalonie i jego mieszkań­ cach . Obszerniejsze relacje pojawiają się następnie u schyłku X V I I I w., największa zaś część tego typu źródeł oraz opracowań dotyczących ludu Fulbe pochodzi z prze­ ł o m u X I X i X X w. Współcześnie historią i kulturą Fulbe interesują się badacze wielu krajów świata, w tym również Afrykańczycy (np. H . B a Amadou). Licznej grupie badaczy przewodzą od kilkudziesięciu lat Francuzi (M. Dupire, C h . Monteil 1 V . Monteil, L . Tauxier, G . Vieillard). Warto może dodać, że w polskiej literaturze afrykanistycznej liczba prac dotyczących Fulbe jest bardzo mała; na bliższą u w a g ę zasługują tylko artykuły Z . Komorowskiego * i T . C h w o j k i . Drugi rozdział poświęca K o z ł ó w etnogenezie Fulbe. Czyni to w formie zwarte­ go podsumowania rozważań i dociekań teoretycznych mających wyjaśnić zagadkę pochodzenia tego ludu. Kozłów, który zajmuje się zawodowo bliżej i tym proble­ mem* po dokonaniu krytycznej analizy ważniejszych teorii (przedstawianych g ł ó w ­ nie przez antropologów, etnografów, historyków i językoznawców) dochodzi do wniosku, że nie ma hipotezy, która by w sposób bezsporny rozstrzygała t ę zagadkę. Wydaje się, że sam K o z ł ó w skłania się ku twierdzeniu większości badaczy o afry­ kańskim pochodzeniu Fulbe. Z a podstawę tego twierdzenia przyjmuje się, iż w y 1 8 1 M . B. G o r n u n g, J . G . L i p i e c , I . N. O l e j n i k ó w , Historia poznania Afryki, Warszawa 1977, s. 73-74. * Z . K o m o r o w s k i , Fulanie i Haalpularen w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1969; t e g o ż , Tradycje i tospótczesność Afryki Zachodniej, Warszawa 1973, s. 55-73. * T. C h w o j k a , Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe, [w:] Materiały zachodniopomorskie, t. 14, Szczecin 1970. * S. J . K o z l o v , Zagadka proischoždenija národa fulbe, „Sovetskaja Etnogra­ f í a " , nr 2: 1967. 16 — Etnografia Polska X X V / J �242 RECENZJE gląd fizyczny, język i tradycje gospodarczo-kulturowe Fulbe kształtowały się przez kilka tysiącleci na terytorium Sahary i Sudanu w warunkach bliskich kontaktów z ludami zróżnicowanymi pod w z g l ę d e m rasowym i kulturowym. Bliższe ustalenie etapów (faz) rozwoju i przemieszczania się Fulbe, szczególnie przed X w. n.e., jest przy aktualnym stanie wiedzy bardzo trudne i wymaga dalszych wnikliwych stu­ diów interdyscyplinarnych. Kolejny rozdział zawiera charakterystykę sytuacji etnicznej i społecznej w F u ­ ta Dżalonie w wiekach X V - X V I I . Jest to k o ń c o w y okres migracji Fulbe z pobli­ skich terenów (Futa Toro, Masina i in.) i stabilizowania się pozycji przybyszów. W związku z osiedlaniem się różnych plemion posługujących się językiem fulani i prowadzących coraz bardziej zmieniający się tryb życia (przy tradycyjnym paster­ stwie pozostaje do dziś niewielka grupa, tzw. Bororo), które wchodzą w bliskie kontakty z plemionami autochtonów (głównie rolniczymi Dialonke), powstaje cieka­ wa mozaika etniczna i zarysowują s i ę specyficzne podziały społeczne. W niedługim czasie podziały te zaczynają wykraczać poza system organizacji rodowo-plemiennej. Wieki od X V do X V I I to dla Kozłowa okres kształtowania się podłoża histo­ rycznego większych zmian, którym ulegał lud Fulbe od I p o ł o w y X V I I I w. Autor zupełnie dobrze zarysował początkowy etap różnicowania się Fulbejów na poszcze­ gólne plemiona (takie jak Bari, Urubo, Díalo, Bororo i in.) i przechodzenia integru­ jącego się społeczeństwa Futa Dżalonu od formacji plemiennej do wczesnofeudąlnej. Temu ostatniemu zagadnieniu K o z ł ó w poświęca następny rozdział, będący syn­ tezą politycznych dziejów Fulbe w okresie od początku X V I I I do schyłku X I X w. Analiza sytuacji politycznej Futa Dżalonu nieodparcie wskazuje na znaczną siłę i potęgę państwa Fulbe w Afryce Zachodniej i istotną rolę, jaką to państwo od­ g r y w a ł o przez ponad 150 lat, obok takich państw, jak Bagirmi, Aszanti, Wadaj, Benin, Dahomej czy silnie scentralizowane Wasulu (II poł. X I X w . ) , bezpośrednio sąsiadujące z Futa Dżalonem. Procesem, który najbardziej zaważył na dalszym rozwoju państwa Fulbe, było jednak przyjęcie wiary muzułmańskiej. Islamizacja objęła przeważającą część społeczeństwa Futa Dżalonu, a odbyła się drogą świętej wojny, zwanej „dżihad". System w ł a d z y polityczno-religijnej, już wtedy od dłuż­ szego czasu silnie zrośnięty z islamem, doskonale odpowiadał przekształcającej się w tym okresie strukturze patriarchalno-feudalnej społeczeństwa Fulbe i po zaadap­ towaniu umocnił jego klasowy charakter. Zagadnienie to K o z ł ó w rozwija szczegóło­ wo w d w ó c h kolejnych rozdziałach. 5 Według autora społeczeństwo tworzące państwo Fulbe w Futa Dżalonie skła­ dało się w okresie X V I I I - X I X w. z trzech klas: ludności wolnej, kast rzemieślni­ czych i niewolników. Wśród ludności wolnej wyróżnia się od p o ł o w y X V I I I w. gru­ pa rządząca o układzie hierarchicznym analogicznym do elit w ł a d c ó w w p a ń s t w a c h arabskich. Podobieństwo to, wynikające głównie z faktu powszechnej islamizacji regionu Futa Dżalon, wyraża się w tytulaturze w ł a d c ó w wszystkich szczebli oraz w charakterze i zakresie ich przywilejów, praw i obowiązków polityczno-religijnych. Dla przykładu można podać, że głowie państwa Fulbe przysługiwał tytuł „almani" (imam) i że miała ona w ł a d z ę bardzo szeroką — decydowała nie tylko w sprawach politycznych i religijnych, ale także militarnych, dyplomatycznych i handlowych, była też jednocześnie n a j w y ż s z y m sędzią i posiadała autorytet w roz­ strzyganiu sporów i waśni między arystokracją plemienną. Największą część ludności wolnej stanowili osiadli i półosiadli oraz pasterscy Fulbeje; a także rolniczy Dialonke. Znaczna część tej kategorii tworzyła rodzaj 5 Na temat tego państwa ukazała się ciekawa praca M. T y m o w s k i e g o , Samori — bohater Czarnej Afryki, Warszawa 1976. W tej popularnonaukowej pra­ cy stosunkowo m a ł o jest informacji interesujących etnografa, autor skupia bowiem u w a g ę na historii walki państwa Wasulu z francuskimi wojskami kolonialnymi. �243 RECENZJE klienteli pozostającej w różnym stopniu zależności od arystokracji feudalnej. Naj­ niższą pozycję wśród ludności wolnej zajmowały grupy, które nie przyjęły islamu. Odrębną pozycję posiadały kasty rzemieślników. Ludzie ci, niejednokrotnie o róż­ nym pochodzeniu etnicznym, ze względu na wykonywane zajęcia (garbarstwo, farbiarstwo, garncarstwo, tkactwo i kowalstwo) spełniali istotną rolę w rozwoju go­ spodarczym Futa Dżalonu, jednocześnie nie będąc uzależnionymi od feudałów i nie pełniąc żadnych ról politycznych. Wśród wielu kast najciekawszą w y d a ł a się Koz­ ł o w o w i grupa Laobe, której p o d s t a w ę bytu stanowiła obróbka drewna. Laobe speł­ niają s w ó j zawód wędrując nieprzerwanie od wioski do wioski bądź miasta w ma­ łych, kilkurodzinnych grupkach. Autora zaciekawiły hipotezy dotyczące pochodze­ nia tej kasty, na przykład S. A. Diop wywodzi rodowód Laobe od ludu Sao, ludu niemal mitycznego, o k t ó r y m nadal wiemy niewiele . 6 Dużo uwagi poświęca też K o z ł ó w niewolniczemu odłamowi społeczeństwa Futa Dżalonu. Dobrze zostało ukazane w e w n ę t r z n e zróżnicowanie (społeczno-prawne) lud­ ności poddanej dzielącej się na n i e w o l n i k ó w domowych, z czasem stających się peł­ noprawnymi członkami rodzin, którym usługiwali, oraz n i e w o l n i k ó w będących w gestii arystokracji feudalnej. Autor wskazuje na specyfikę niewolnictwa w p a ń ­ stwie Fulbe, które polegało nie na utrzymywaniu coraz w i ę k s z e j liczby ludności pozbawionej elementarnych praw, lecz na wprowadzaniu potomków n i e w o l n i k ó w do normalnego społeczeństwa, nierzadko już w drugim pokoleniu. Ostatnie rozdziały poświęcone są szczegółowej analizie stosunków feudalnopoddańczych oraz zmianom zachodzącym w państwie Fulbe w okresie kolonializmu francuskiego. Ten drugi rozdział jest może stosunkowo najmniej przejrzysty, zawie­ ra jednak wiele trafnych spostrzeżeń i w n i o s k ó w dotyczących w p ł y w u stosunków kapitalistycznych na znaczne obniżenie się roli ekonomiki chłopskiej w Futa D ż a lonie i zachwianie się charakterystycznych cech dawnego stylu życia, jaki ukształ­ tował się w okresie istnienia państwa Fulbe. Szkoda, że autor potraktował zagad­ nienie współczesnego rozwoju Fulbe bardzo krótko, sugerując zaledwie kierunki niektórych przekształceń. Pewnym mankamentem pracy jest dość uboga i niezbyt reprezentatywna ilustracja ikonograficzna. Ocena ogólna pracy jest bardzo pozytywna. Śmiało można to opracowanie po­ lecić historykom i socjologom oraz etnografom zajmującym się przeszłością Afryki. Fulbe Futa Dżałona zaliczyć trzeba do nielicznych studiów, które w istotny sposób wzbogacają i, co chyba ważniejsze, pozwalają w e r y f i k o w a ć naszą wiedzę i poglądy (często błędne i stereotypowe) na temat etnicznej i politycznej historii A f r y k i . 7 Andrzej Stawarz • P o r . chociażby: V. B . M i r i m a n o v, Kultura Sao, [w:] Isskustvo narodov Afriki, Moskva 1975. Jest to jedno z g ł ó w n y c h zagadnień, jakimi zajmuje się od wielu lat Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R . Niedawno ukazała się zbiorowa praca przygotowana przez p r a c o w n i k ó w tego Instytutu (z D. A. Olderogge na czele) pt. Etničeskaja istorija Afriki, Moskwa 1977. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f80685a6146f84b34c9b084f47846a.pdf b7780ef0661654a294a2538912169f85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:994 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.229-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Е С Е N Z J Е „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 „ROCZNIK P O L O N I J N Y " nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie, redaktor naczelny Albin wniak, ss. 163. Centrum Kopruko- K o n s e k w e n c j ą wyzwolonych w naszym życiu naukowo-spolecznym systema­ tycznych zainteresowań sprawami polonijnymi jest między innymi powstanie sze­ regu placówek naukowo-badawczych zajmujących się różnymi aspektami tej pro­ blematyki. Jej zakres jest oczywiście różnorodny i można w y m i e n i ć główne pola zainteresowań poszczególnych ośrodków naukowych, które zajmują się badaniami rozlicznych kwestii polonijnych. Mamy bowiem w kraju wyspecjalizowane ośrod­ ki badań polonijnych, takie jak Instytut Badań Polonijnych Uniwersytetu J a ­ giellońskiego w Krakowie, Zakład Badań Polonijnych Instytutu Historii P A N w Warszawie, Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną P A N w Poznaniu, Polo­ nijne Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e U M C S w Lublinie i inne. Ponadto pew­ nymi problemami z tego zakresu zajmują się różni autorzy nie związani profe­ sjonalnie z żadną z wymienionych poprzednio placówek, a z grona etnografów w y m i e n i ć chociażby należy A. Kuczyńskiego i M. Paradowską. W sumie, w ostat­ nim okresie czasu ta zaniedbana w naszej historii problematyka zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie i w o k ó ł niej skupił się dość liczny zespół badaczy. Zainteresowania te złożyły się na powstanie interesującej literatury przedmio­ tu \ a także s p o w o d o w a ł y wzrost inicjatyw wydawniczych i powstanie nowych czasopism, nastawionych wyłącznie na problematykę polonijną. Po systematycznie ukazującym się od paru lat „Przeglądzie Polonijnym" organie wydawniczym K o ­ mitetu Badania Polonii Zagranicznej P A N oraz „Studiach Polonijnych" wyda­ wanych przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, na rynku księgarskim pojawiło się nowe czasopismo, k t ó r y m jest „Rocznik Polonijny", organ wydawniczy Polo­ nijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie. Czasopismo to w no­ cie od redakcji informuje swych Czytelników, że jego „łamy są otwarte dla przedstawicieli krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych, zajmujących się badaniami polonijnymi". Należy w i ę c mieć nadzieję, że stanie się ono doskonałą 1 Zobacz np. A. B r o ż e k , Polonia amerykańska, Warszawa 1977; Stan i po­ trzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, pod red. H . K u b i a k a i A. P i l ­ c h a, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976; J . D r o h o j o w s k i , Poiacy w Ameryce, Warszawa 1976; M. P a r a d o w s k a , Polacy w Ameryce Południo­ wej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Z. D o b o s i e w i c z , W. R ó m e l , Lublin 1977; G . B a b i ń s k i , Lokalna spo­ łeczność polonijna w Stanach Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, Wro­ cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; A. K a p i s z e w s k i , Stereotyp Amery­ kanów polskiego pochodzenia, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1978; Z. Ł u ­ k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk, 1978; J . P a c h o ń s k i , Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim, Kra­ k ó w 1979 i inne. �230 RECENZJE płaszczyzną dla prezentacji różnorodnych problemów związanych z dziejami Po­ lonii. Pierwszy numer rocznika orientuje czytelnika w układzie problemowym cza­ sopisma, w którym wydzielono działy: artykułów, materiałów i informacji, re­ cenzji i omówień oraz kronikę. Tom pierwszy „Rocznika Polonijnego" poświęcony jest g ł ó w n i e zagadnieniom oświaty polonijnej i szkolnictwa. Tak więc zawiera on interesujący artykuł T. R a d z i k a omawiający Polskie instytucje i organiza­ cje oświatowe w Wielkiej Brytanii w latach I I wojny światowej (1940-1945), s. 934, z którego poznajemy szereg przedsięwzięć polskich władz emigracyjnych w za­ kresie organizowania różnorodnych form szkolnictwa podstawowego, doskonalenia zawodowego, szkolnictwa średniego, kolonii itp. I jeśli do tej pory myślał ktoś, że polskie w y c h o d ź s t w o do Anglii w okresie I I wojny światowej pozbawione było możliwości kształcenia się, to po lekturze tego artykułu przekona się, że poczynając od uczelni w y ż s z y c h poprzez szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe aż po korespondencyjne i rzemieślnicze, możliwości takie były rozległe. Zgoła inne możliwości w zakresie szkolnictwa i oświaty od tych, które po­ siadała emigracja polska w Anglii, posiadały środowiska polonijne w Brazylii. Problem ten omawia J . S ę k w artykule pt. Szkolnictwo polonijne w Brazylii do roku 1947 — wybrane zagadnienia, s. 35-51. Mamy w i ę c tutaj scharakteryzowane szkółki polsko-brazylijskie, szkółki towarzystw kulturalno-oświatowych, szkółki parafialne i zakonne, a także kadrę pedagogiczną, programy i pomoce szkolne. To właśnie dzięki temu elementarnemu wręcz szkolnictwu tysiące dzieci polskich emigrantów uratowanych zostało od analfabetyzmu. Często jednak na znajomości pisania i czytania kończyła się ich edukacja. Ogół polskiej emigracji nie przy­ w i ą z y w a ł bowiem szczególnej roli do rozwoju szkolnictwa. W tym zatem nale­ żałoby zdaniem autora upatrywać słabego rozwoju oświaty polonijnej w Brazylii. Oczywiście nie bez znaczenia w tym procesie był rodzaj polskiej emigracji do Brazylii, która nosiła charakter chłopski, a jej motywem była przysłowiowa w ę ­ drówka „za chlebem". Kolejny artykuł omawia Szkolnictwo polskie w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945-1948, s. 52-67. Jego autor Z. J a s i ń s k i oprócz za­ sadniczego tematu omówił bardzo istotną k w e s t i ę genezy polskiej mniejszości narodowej na terenie Czechosłowacji. Szkolnictwo polskie na terenie zwanym popularnie Zaolziem jest ściśle związane z początkiem kształtowania się stosunków polsko-czeskich po roku 1945. W owym to czasie dochodziły w Czechosłowacji do głosu pewne tendencje separatystyczne próbujące doprowadzić do autonomii Ś l ą ­ ska Cieszyńskiego lub wręcz umiędzynarodowienia jego terytorium. Ostatecznie jednak po z w y c i ę s t w i e rewolucji lutowej w 1948 r. demokratyczne kierownictwo Czechosłowacji uregulowało w sposób prawny i sprawiedliwy k w e s t i ę mniejszości polskiej. Wprawdzie pojawiały się jeszcze potem ze strony Partii Narodowych Socjalistów próby przejęcia p a ń s t w o w y c h środków przeznaczonych na polskie szkolnictwo, jednak z czasem sytuacja ta została opanowana przez Ministerstwo Szkolnictwa. Polska grupa mniejszościowa w Czechosłowacji otrzymała odpo­ wiednią bazę szkolną, a przejawy szowinizmu i nacjonalizmu inspirowane przez pewne elementy burżuazyjne ustały całkowicie. Szkolnictwo to zaczęło się roz­ wijać i do dzisiaj w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego posiada ono pełną autonomię i zabezpieczenie finansowe. Dział artykułów „Rocznika" zamyka szkic o charakterze ogólniejszym. R. К uc h t a omawia bowiem k w e s t i ę Roli i miejsca nauk pedagogicznych w badaniach nad oświatą polonijną, s. 68-84. Obszar ten dotychczas nie penetrowany przez badaczy stanowi układ otwarty dla odpowiedniej organizacji prac studyjnych w tym zakresie. Określając miejsce nauk pedagogicznych w badaniach nad o ś w i a ­ tą polonijną formułuje autor projekt szczegółowego programu w tym zakresie. �RECENZJE 231 Program ten winien zdaniem autora uwzględniać szereg s k ł a d o w y c h w takich problemach, jak: dzieje polonijnej oświaty szkolnej i pozaszkolnej, aktualne uwa­ runkowania działalności oświaty polonijnej, współpraca organizacyjno-programowa Polonii i Polski w dziedzinie kształcenia i dokształcania nauczycieli, polonica o ś w i a t o w e w świecie oraz Polonia i jej oświata w świadomości współczesnych Polaków. Wspomniana grupa zagadnień badawczych nie wyczerpuje oczywiście całości problematyki poznawczej oświaty polonijnej. Należy jednak podkreślić, że zajęcie się nimi w sposób systemowy wzbogaciłoby w sposób istotny naszą wie­ dzę o rozległej Polonii na świecie. Dział „Materiały i Informacje" otwiera artykuł pt. Uwarunkowania skutecz­ ności pomocy dydaktycznej dla nauczycieli polonijnych, s. 87-94, napisany przez K . K r a k o w i a k a i J . M a ń d z i u k a . Autorzy wykorzystali wyniki sondażu przeprowadzonego wśród uczestników kursu metodyki nauczania języka polskie­ go, zorganizowanego w Lublinie przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe U M C S i Towarzystwo „Polonia". Zebrany materiał empiryczny upoważnia do stwierdzenia, że pomoc taka winna mieć charakter kompleksowy i obejmować działania w zakresie: przygotowania i doskonalenia zawodowego nauczycieli, opra­ cowania i stałego ulepszania programów nauczania oraz przygotowywania pod­ ręczników i innych środków dydaktycznych. Zdaniem respondentów niezmiernie ważną formą tej pomocy jest otrzymywanie pełnej informacji o możliwościach doskonalenia zawodowego w kraju. To nastawienie na informację z tej dziedziny winno być uwzględniane przy wszystkich poczynaniach mających zapewnić po­ moc dydaktyczną dla nauczycieli polonijnych. Współczesnych problemów polonijnych dotyczy artykuł pt. Formy aktywności środowisk polonijnych w Republice Federalnej Niemiec, s. 95-107, napisany przez G. J a n u s z a . W artykule zaprezentowano zróżnicowane treści i formy pracy prowadzonej przez środowiska polonijne na terenie R F N gdzie istnieje ponad 20 stowarzyszeń polonijnych skupiających około 25 tysięcy członków. Oprócz szkolnictwa, w a ż n ą rolę w utrzymywaniu polskości wśród tej grupy emigracyjnej odgrywał ruch artystyczny, ukierunkowany na działalność zespołów śpiewaczych i tanecznych. Dużą rolę w inicjowaniu tych form odgrywał i nadal odgrywa Związek P o l a k ó w „Zgoda". To w ł a ś n i e z inicjatywy Związku sięgnięto samoist­ nie po pomoc z macierzystego kraju. Chóry „Zgody" nawiązały współpracę ze Zjednoczeniem Polskich Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Warszawie oraz Wielkopolskim Związkiem" Ś p i e w a c z y m w Poznaniu, które służą im fachową pomocą. Ponadto dużą popularnością cieszą się w środowiskach polonijnych wie­ czorki świetlicowe, połączone często z w y s t ę p a m i artystycznymi i zabawami. W pewnym okresie stałą formą tej działalności były imprezy sportowe integru­ jące środowiska polonijne. Środowiska te przywiązują dużą rolę do upowszech­ niania i utrwalania znajomości języka polskiego i kultury polskiej. Podejmują one działalność na rzecz czytelnictwa książek i prasy polskiej, chociaż z przyk­ rością należy stwierdzić, że punkty biblioteczne — mieszczące się często w do­ mach prywatnych — są skromnie zaopatrzone w książki. W sumie autorzy za­ prezentowali ciekawy obraz zróżnicowanych form aktywności kulturalno-oświato­ wej środowisk polonijnych w R F N oraz nakreślili związane z tym trudności i nie­ powodzenia. Interesująca jest treść artykułu L . S у с h u t a, zatytułowanego Charaktery­ styka źródeł wiedzy o Polsce, jej języku i kulturze, a oświata polonijna w świe­ tle badań ankietowych, s. 108-121. Badania przeprowadzał autor w latach 19771978 wśród nauczycieli i organizatorów działalności kulturalno-oświatowej uczest­ niczących w letnich kursach dla Polonii, odbywających się w Lublinie, Krakowie, Toruniu i Wrocławiu. Badani (369 osób) pochodzili przede wszystkim z U S A i Kanady. Źródła ich wiedzy o języku polskim, historii i kulturze polskiej i Pol- �232 RF;CŁNZJE see współczesnej, są w miarę jednorodne i w y w o d z ą się z domu rodzinnego, szkoły polonijnej lub ze swoistego „hobby". Oczywiście efektywność oddziaływania tych źródeł jest dość zróżnicowana, zatem w ostatecznej konkluzji stwierdza autor, że istnieje pilna potrzeba poprawy stanu oddziaływania oświaty polonijnej, przede wszystkim ze strony instytucji polskich, realizujących funkcję wychowawczą i kształceniową wśród Polonii. Omówione poprzednio artykuły i rozprawy dotyczyły stricte problemów szkol­ nictwa i oświaty polonijnej i nakreślone są z wielkim znawstwem przedmiotu. Nieco inny charakter posiada natomiast zamieszczony w „Roczniku" artykuł pt. „Dom Polski", w Wiedniu, s. 122-132 napisany przez W. K u c h a r s k i e g o . Oma­ wia w nim bowiem autor dzieje tzw. „Domu Pojskiego" w Austrii, którego po­ czątki sięgają lat osiemdziesiątych X I X stulecia. Zgromadzone z pietyzmem ma­ teriały świadczą dowodnie jak z wielkim zapałem zabrano się do stworzenia tego „Domu", stanowiącego jedną z istotnych potrzeb P o l a k ó w stale lub choćby cza­ sowo mieszkających w Wiedniu. B y ł y to bowiem lata, kiedy z tzw. Galicji często jeździło się do Wiednia, miasta równie chętnie odwiedzanego, jak L w ó w czy Kraków. B y ł w i ę c „Dom Polski" swoistego rodzaju przystanią dla P o l a k ó w i dopiero przyłączenie Austrii do Rzeszy Niemieckiej w 1938 r. położyło kres jego działalności. Po zakończeniu wojny miejscowe środowisko polonijne podjęło k w e s t i ę reaktywowania Fundacji „Dom Polski". P o w o ł a n o Kuratorium Fundacji, w skład której weszli przedstawiciele naszego kraju — profesorowie, ambasador craz przedstawiciele Polonii austriackiej. Zanim jednak budynek fundacyjny zo­ stanie oddany dla publiczności — wymaga on bowiem robót remontowo-adaptacyjnych — Kuratorium Fundacji „Dom Polski" rozwija swoją działalność wśród tutejszej Polonii przy ścisłej współpracy ze Związkiem P o l a k ó w w Austrii „Strzecha". „Należy sądzić — pisze autor — że podjęte przez Kuratorium Funda­ cji i Polską A k a d e m i ę Nauk kroki w sprawie remontu budynku «Dom Polski» zostaną uwieńczone powodzeniem, a także wyrazić głęboką nadzieję, że Dom ó w służyć będzie przez następne dziesiątki lat patriotycznej Polonii austriackiej i rodakom, którzy przyjeżdżać będą do stolicy naddunajskiej, aby pogłębić swoją wiedzę i doskonalić się w zawodzie". D o p e ł n i e n i e m treści „Rocznika" jest dział Recenzji i o m ó w i e ń oraz Kronika. Z zawartości tych działów na wyróżnienie zasługuje syntetyczna informacja o dzia­ łalności wydawniczej Polonijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w L u ­ blinie oraz sprawozdanie z Sesji w Polskim Stowarzyszeniu Kulturalnym im. Józefa Bema w Budapeszcie i sprawozdanie z uroczystości polonijnych w Wied­ niu. Prezentując nowe czasopismo, jakim jest „Rocznik Polonijny", należałoby wyrazić życzenie, aby pozostałe numery przedstawiały się równie interesująco jak numer pierwszy. Myślę, że w tej otwartości na różnorodne problemy badań po­ lonijnych, czasopismo zainteresuje się również tematyką polskich badań etnogra­ ficznych na świecie. Temat ten mało do dzisiaj znany, błąka się jak do tej pory na peryferiach zainteresowań organizatorów licznych imprez naukowych związanych z różnymi aspektami Polonii na świecie. Antoni ÁRNI B J O R N S S O N , Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Present, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104. Kuczyński Past and Zainteresowanie Islandią jest w Polsce raczej nieznaczne. Stwierdzenie to odnieść można zarówno do tzw. przeciętnego Polaka, jak i do p r a c o w n i k ó w �RECENZJE 233 nauki. Nie należy go jednak rozumieć jako zarzut, czy jako stwierdzenie kry­ tyczne. Islandia — kraj urzekający wielu europejskich przyrodników, geografów i geologów, leży zdała od zainteresowań badaczy kultur Europy lub zajmuje za­ ledwie niewielki ich margines. Trzeba tu obiektywnie stwierdzić, że polski etno­ graf, który chciałby bliżej poznać kulturę tego kraju, napotka trudności wynika­ jące m. in. z braku bliższych k o n t a k t ó w (nie tylko naukowych) między Polską a Islandią. Brak współpracy badawczej z pewnością utrudnia Polakom penetrację etnograficzną Islandii, nie wymagajmy jednak zbyt wiele. I l u polskich etnogra­ fów ma w końcu możliwość poznania z autopsji terenów, będących polem ich zainteresowań i pasji badawczych, a jednak tworzą oni dzieła odbierane z apro­ batą przez n a u k o w c ó w w innych krajach na podstawie dostępnej im literatury. Etnolog, próbujący badać Islandię poprzez literaturę, byłby jednak w kłopocie, albowiem książki o Islandii są u nas rzadkością. W opracowaniach dotyczących krajów skandynawskich Islandia spychana jest na ogół na pobocza przez swoich w i ę k s z y c h i bardziej s ł a w n y c h partnerów. Z przyjemnością należy więc w tym miejscu odnotować nabytek Biblioteki I H K M P A N w Warszawie, jakim jest książ­ ka A. Bjórnsson, Icelandic Feasts and Holidays. Książka ta jest w całości poświęcona świętom, jakie na stałe w e s z ł y do tra­ dycji islandzkiej, choć część z nich straciła już swe dawne znaczenie i popular­ ność. W większości kultur współczesnych w niemal każdym święcie odnajdujemy kilka warstw. Każde święto podlega jakimś zmianom w sferze zachowań jego uczestników, przypisywanych mu znaczeń, przeplatają się w nim różne wątki wierzeniowe. W kulturach leżących — tak jak Islandia — w zasięgu oddziały­ wania chrześcijaństwa, historia niemal każdego ze świąt pozwala nam wydzielić w a r s t w ę , jaka ukształtowała się pod w p ł y w e m tej religii i wcześniejsze wątki wierzeniowo-kultowe. Możemy wreszcie mówić o zmianach, jakie zachodzą pod w p ł y w e m laicyzacji życia, przekształceń świadomości itp. (zanik niektórych zwy­ czajów należących kiedyś do tego czy innego święta). A. Bjórnsson, omawiając poszczególne święta islandzkie, stara się ukazać c w ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , w której w p ł y w y chrześcijańskie zaznaczają się bardzo wyraźnie. Islandia przystąpiła do wspólnoty chrześcijańskiej w roku 1000. Przy­ jęcie chrztu zmieniło w sposób zasadniczy nie tylko same święta, lecz także ich kontekst czasowy. Zanim bowiem zaczęto posługiwać się kalendarzem juliańskim, a następnie gregoriańskim, liczono tu czas w e d ł u g tygodni (rok miał ich 52), dni i pór roku, a nie miesięcy. Bjórnsson, posługuje się kalendarzem współcześnie stosowanym w Islandii, przedstawiając kolejno święta, jakie obchodzone są (lub były) w poszczególnych miesiącach. Szczególną u w a g ę poświęca ona świętom związanym z przełomowymi momentami roku (kalendarza) — początkiem lub środkiem poszczególnych pór roku, przede wszystkim zimy i lata. Choć i te ś w i ę ­ ta zostały podporządkowane oficjalnej religii przez złączenie ich np. z konkretny­ mi postaciami Kościoła lub historii państwa, to jednak warstwa starszych wie­ rzeń jest w nich wyraźnie widoczna. Przykładem może być dzień św. Jana Chrzciciela, który dla Islandczyków jest przede wszystkim dniem środka lata i związanych z nim wróżb i zabiegów magicznych (np. poszukiwania szczęśliwych kamieni lub roślin, które mają spowodować odzyskanie zguby, bądź też skradzio­ nej rzeczy), zbierania roślin mających zastosowanie w magii miłosnej i in. Tak charakterystyczne dla innych kultur palenie ognisk w noc świętojańską dla obrony przed złymi mocami, których aktywność wzrasta właśnie w tym czasie, w Islandii nie w y s t ę p o w a ł o . Wręcz przeciwnie, noc ta była porą snu złych mocy. Innym przykładem święta sezonowego jest dzień Thorri (od Piątku, 13 tygodnia �234 RECENZJE zimy przez 7 dni; 19-25 stycznia) lub dzień Goa (od Niedzieli 18 tygodnia zimy przez 7 dni; 18-24 lutego). Religia usiłowała wiązać je z konkretnymi postaciami historycznych władców, dla większości Islandczyków święta te pozostały jednak obchodami ku czci b ó s t w - d u c h ó w przyrody (pogody). Wiele zwyczajów, wywo­ dzących się z pewnością z czasów poprzedzających przyjęcie chrześcijaństwa, znajdujemy w ś w i ę t o w a n i u Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Dniom tym autor­ ka poświęca szczególnie dużo uwagi, przenosząc się poza Islandię, aby ukazać ge­ nezę tych świąt i tradycje ich obchodów w wielu krajach Europy. Charakteryzu­ jąc obchody Bożego Narodzenia w Islandii prezentuje zarówno ich bardziej oficjal­ ną (kościelną) stronę, jak i domowe uroczystości, rodzinne biesiady, podarunki, choinkę i tańce ostro zwalczane przez średniowieczny kler. Autorka przywodzi wiele t e k s t ó w źródłowych dowodzących negatywnej postawy kleru wobec tańców, w y w o d z ą c y c h się z czasów pogańskich, gdy towarzyszyły obchodom związanym z przesileniem zimowym (święto zwane w Islandii Ylir, w innych językach skan­ dynawskich jol albo jul, a w fińskim joulu), organizowanym ku czci Słońca. 0 związkach święta Y l i r ze Słońcem mówią sagi z I X - X I I I w. Podczas Y l i r w i ­ tano powracające Słońce, wspominano przodków, ś w i ę t o w a n o ku czci opiekuń­ czych duchów i bóstw, cieszono się z odradzającej się życiodajnej siły Ziemi. Wprowadzając nas w świat wierzeń i świąt islandzkich, autorka przytacza wiele opisów zachowań należących niewątpliwie do warstwy przedchrześcijańskiej 1 umiejętnie z nią splecionych. Są to przede wszystkim wróżby (np. odnośnie do pogody) i zabiegi o charakterze magiczno-wróżbiarskim, nabierające z czasem cech zachowań ludycznych, gdy ich poważny sens praktyczny uległ zapomnieniu. Dla przykładu można tu podać przenoszenie w zębach czarki piwa i wypuszcza­ nie jej z jednoczesnym wypowiedzeniem życzenia (w myśli). Gdy czarka padała górną częścią do dołu, życzenie miało się spełnić (dzień Eldbjorga, 7 stycznia, zwany też dniem Kanuta, ku czci księcia Kanuta, zamordowanego skrycie w 1131 г.). W dniu Thorri skakano np. na jednej nodze wokół zabudowań, zapraszając bóstwo, by pukało do drzwi. W Akureyri w X I X w. w zimie chłopcy łapali kota lub kruka i zabijali go. Kto tego dokonał zostawał kocim królem i paradował przez miasteczko z mieczem i w koronie, w asyście mieszkańców, zbierając po­ chwały, słodycze i pieniądze. Zwyczaj ten w y s t ę p o w a ł samoistnie zanim został dodany do obchodów środy popielcowej. Przykłady takich magiczno-wróżebnych zachowań można by mnożyć. A. Bjornsson podaje ich wiele. Autorka ogranicza się tylko do zapisu zachowań. W książce nie znajdziemy raczej prób ich interpretacji, spojrzenia na święta oczyma ludu. Nie wiem, czy autorka prowadziła jakieś badania terenowe. Omawiana książka powstała wy­ łącznie na bazie literatury, starych kronik, sag, kalendarzy itp. Jej celem było też przede wszystkim uporządkowanie informacji rozrzuconych w różnych źród­ łach i znaczne ich uzupełnienie. Autorka nie podejmuje też próby interpretowa­ nia f a k t ó w przez analogię do lepiej zbadanych wierzeń innych l u d ó w (wierzenia tzw. l u d ó w pierwotnych w y k a z u j ą tak wiele zbieżności!). Z braku interpretacji zachowań uczestników poszczególnych świąt nie czynię zarzutów autorce. Otrzy­ m a l i ś m y bowiem bardzo rzetelnie opracowany almanach wypełniający z pewno­ ścią lukę w naszej wiedzy o kulturze Islandii, który może stanowić cegiełkę do syntezy etnografii Europy, kultur leżących w kręgu chrześcijaństwa i in. Ten kto pragnie interpretować święta, poszukuje ich sensu symboliczno-filozoficznego i magicznego, kto widzi w nich łącznik między człowiekiem a przyrodą, między człowiekiem a kosmosem, znajdzie w tej książce sporo materiału w y j ś c i o w e g o dla swoich analiz. Myślę, że książka A. Bjornsson nie musi być specjalnie rekomen­ dowana i że wszyscy powrócą zadowoleni z tej podróży po tajemniczym dla �235 RECENZJE nas i ciągle jeszcze trochę dzikim świecie islandzkich w i e r z e ń i obyczajów, a tak­ że historii tego kraju, która w większości świąt znalazła swe odbicie. Nie bez znaczenia dla czytelnika jest też język, prosty, niemal surowy, a jednocześnie zda się oddający klimat i atmosferę święta, pobudzający naszą wyobraźnię. Jest to zasługą tłumaczy: May i Hallberga Hallmundsson. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f3bd27e8ad0e6f0883c8331c4fe040.pdf aa1cb94b8268ba41d295f0dcba567d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1017 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.178-202 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 I. M. K A M I Ń S K I . The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495. „Gadże Gadie «t taj ame (Gadźowle to Gadżowle, my ż e j e s t e ś m y Rom) Rom tam" pamiętajmy, Psychologiczne ujęcie ambiwalencji ukazuje ją jako rodzaj konfliktu polega­ jącego na jednoczesnym w y s t ę p o w a n i u pozytywnych i negatywnych emocji w sto­ sunku do tego samego obiektu, np. osoby czy sytuacji . Przekładając tę definicję na język etnologii można by ambiwalencję kulturową przedstawić jako jednoczesne bycie „w" i „poza" w ł a s n ą kulturą i systemem społecznym. „Rom wypracowali przemyślne formy zachowania swojej tożsamości i ciągłości kulturowej. [...] «Wewnatrz», w osobności, w z a m k n i ę t y m środowisku, rzeczywistość była p r z e c i w i e ń ­ stwem pozorów, jakie stwarzali dla ludzi «z zewnatrz». Stać ich było tutaj na n i e s k r ę p o w a n e okazywanie sobie głębokich uczuć przywiązania, delikatności i tro­ ski, a także wzajemnego szacunku" *. Problem egzystencji na pograniczu d w ó c h ś w i a t ó w jest problemem nie tylko Cyganów, ale również i badacza. Świadomość własnej ambiwalencji stanowi dla I . M. Kamińskiego istotny czynnik warunkujący nie tylko w y b ó r metody badaw­ czej, ale także zrozumienie badanej rzeczywistości. Cyganie są przedstawicielami społeczeństw o jednorodnym systemie społecz­ nym, ale o niejednorodnej kulturze (model HmHt) *. Działanie tradycyjnych insty­ tucji cygańskich broni przed „obcymi". Należy przy tym pamiętać, iż Cyganie nie tworzą jednej grupy etnicznej i podział na „swoich" i „obcych" może przebiegać także w obrębie tej społeczności cygańskiej (np. niechętny czy wręcz wrogi sto­ sunek Polskich Roma, L o w a r ó w czy Kełderaszów do Bergitka Roma). Z drugiej zaś strony Cyganie są całkowicie uzależnieni od społeczności niecygańskich, oczy­ wiście zależność ta ma charakter ekonomiczny . Tak w i ę c Cyganie egzystują w dwóch równoległych systemach klasyfikacyjnych: w e w n ę t r z n y m (cygański — czysty) i zewnętrznym (niecygański — skalany). Dla każdego z nich obowiązują inne mechanizmy działania, inne systemy wartości opierające się o przestrzeganie (Romania — rytualny zespół cech stereotypu Cygana-Rom) i ł a m a n i e (marime — skalanie) obyczajów własnej społeczności. 1 4 „Metodą, którą przede wszystkim posługuje się antropologia społeczna w celu uzyskania informacji, jest życie wśród ludzi, których badanie dotyczy, uczenie się ich języka, który jest najskuteczniejszym środkiem komunikowania się oraz u w a ż ­ ne obserwowanie zachowań ludzkich w codziennym życiu. Antropolog społeczny interesuje się zarówno tym, co ludzie robią, mówią, jak i tym, co mówią, że robią. Rozróżnienie między s ł o w e m a działaniem ma dla niego często ogromne znaczenie. Bliski kontakt badacza z badaną społecznością może się przerodzić 1 Słownik psychologiczny. Red. W. Szewczuk, Warszawa 1979 s. 15. ' J . Y o o r s, Przeprawa, Kraków 1978, s. 13. ' L . M r ó z , Some remarks on changes in the Gipsy culture, „Ethnologia Polona", vol. 4: 1979, s. 141-153. Fakt ten wielokrotnie podkreślają badacze zajmujący się problematyką cy­ gańską, np. A. Bartosz, L . Mróz. 4 12 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �178 RECENZJE w metodą obserwacji uczestniczącej (participant observation). Oznacza to, i ż antropolog współpracuje z ludźmi biorąc udział w ich działaniach — towarzyszy im w połowach, uczestniczy w obrzędach religijnych, przestrzega obowiązujące ich nakazy i zakazy, prowadzi z nimi w y m i a n ę posiadanych przedmiotów tak, jakby był członkiem tej społeczności" . Opis obserwacji uczestniczącej jako metody b a ­ dawczej przedstawiony przez R. Firtha jest bardzo niewystarczający. Sprawą otwartą w takim ujęciu pozostają rozważania nad typem społeczności, która ma być poddana tego rodzaju badaniu; nad długością czasu potrzebnego do jegoprzeprowadzenia, czy wreszcie nad celem, w osiągnięciu którego ma ono p o m ó c . 5 Analiza semantyczna pojęcia „obserwacja uczestnicząca" określając zakres by­ cia obserwatorem uczestniczącym, wyznacza jednocześnie role, jakie może on przy­ jąć w badanej społeczności. Prof. M a r t i n wyróżnia np. trzy typy obserwacji uczestniczącej: bycie członkiem danej wspólnoty (native sense, living-in sense, assimilation sense), pozowanie na członka grupy (posing as a member of a com­ munity), przyjęcie roli obserwatora (role of an observer in a community). Kon­ kluzja wywodu, jakkolwiek niezbyt przychylna dla tej metody, zawiera stwier­ dzenie, iż w pewnych kulturach, pod pewnymi warunkami i w stosunku do pew­ nego typu informacji, obserwacja uczestnicząca może b y ć najkorzystniejszą me­ todą dla naukowego zrozumienia danej społeczności. 6 Tego typu rozważania metodologiczne pomijają etyczną płaszczyznę b a d a ń , która w znacznej mierze w p ł y w a na wybór roli, jaką badacz przyjmie. Dla autora recenzowanej pracy te problemy są na tyle ważne, iż poświęca im wiele miejsca w swojej książce. Antropolog bardzo często przeżywa stany psychiczne, które można nazwać szo­ kiem kulturowym w y n i k a j ą c y m z faktu umieszczenia między „obcymi". Aby prze­ zwyciężyć ó w stan napięcia identyfikuje się w pewnym stopniu z obiektem swoich badań, uzyskując tym samym możliwość endogenetycznego poznania danej spo­ łeczności. Wątpliwości budzą śię w momencie przejścia do analizy antropologicz. nej — czy można fakiy zbierane z pozycji uczestnika danej kultury, będącej prze­ cież autonomicznym systemem, analizować egzogenetycznie? Czy informacje uzy­ skane metodą obserwacji uczestniczącej są wiarygodne i adekwatne do rzeczy­ wistości, której dotyczą? Pytania te są konsekwencją wybranej strategii badaw­ czej. Wybór jest w i ę c tym elementem, który uzasadnia cel podejmowanych badań, ale jest to zarazem sprzężenie zwrotne. Praca I . M. Kamińskiego powstała na podstawie materiałów zebranych pod­ czas badań terenowych prowadzonych przez autora w Polsce, Czechosłowacji i Szwecji w latach 1966-1979. Podczas badań prowadzonych w Polsce i Czechosłowacji posługiwał się metodą jawnej obserwacji uczestniczącej. Zdaniem niektórych badaczy dla antropologów ten typ obserwacji jest jedynym m o ż l i w y m do zastosowania, co wynika ze specy­ fiki społeczności, które są obiektem badań — grupy etniczne, w których nie­ m o ż l i w e jest dla antropologa ukrycie jego tożsamości jako „obcego". Dla autora recenzowanej pracy stosowanie tej techniki badawczej łączy się z niebezpieczeń­ stwem manipulowania badaczem przez informatorów, szczególnie w społecznościach, izolowanych. Z jednej strony badacz wybierający tę metodę nie powinien by&, 7 5 R. F i r t h, Social Antropology, {w:] Encyclopaedia Britannica, Chicago 1960, vol. 20, s. 862. M. M a r t i n a , Understanding and participant observation in cultural and. social anthropology, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 303-331. Na przykład J . B. A g a s s i , Comments: theory and pracice of paricipant_ observation, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 331-340; B. B e r e l s o n , G . A. S t e i n e r , Human behavior. An inventory of. scientific findings, New York 1964. 8 7 �179 RECENZJE w żaden sposób uzależniony od grupy, którą bada. Wszelkie związki, np. osobiste lub zawodowe, mogą w p ł y w a ć na treść informacji, których przekazywanie w spo­ sób celowy i zamierzony będzie realizowało stereotyp ogólnie funkcjonujący i po­ chodzący z centralnego ośrodka dyspozycyjnego. Z drugiej zaś strony brak tych z w i ą z k ó w czasami wręcz uniemożliwia poznanie grupy, a z pewnością znacznie wydłuża czas badań. Wątpliwa jest również skuteczność tej strategii, gdyż pewne poziomy systemu społeczno-kulturowego pozostają zamknięte. T a k w przypadku C y g a n ó w było np. z instytucją marime (skalanie) i jej znaczeniem dla funkcjono­ wania grupy. Studia szwedzkie I . M. Kamińskiego zostały zdeterminowane jego osobistą sy­ tuacją. Przybył do Szwecji pod koniec 1972 r. i na skutek różnych okoliczności uzyskał status imigranta „cennego dla państwa" tylko i w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na fakt bycia przezeń antropologiem. W Polsce autor zajmował w stosunku do C y ­ g a n ó w pozycję „obywatel", w Czechosłowacji „reprezentant" liczącej się mniej­ szości. Nawet, jeśli w jakiś sposób identyfikował się z Romami (Cyganami), to zawsze mógł wrócić do swojej rzeczywistości kulturowej i społecznej, odzyskać swoje przywileje, gdyż reprezentował „normę", od której „odstępstwem" byli .wła­ śnie Cyganie. W Szwecji ta perspektywa uległa zmianie: Cyganie byli ci sami — nadal stanowili mniejszość we wrogim im otoczeniu; zmieniła się sytuacja I . M. K a ­ mińskiego. Stał się imigrantem w społeczeństwie, które wcale nie pałało chęcią przyjęcia go w poczet swoich członków. Nie mógł w i ę c już wracać do „swojego" układu. Cóż miało zatem stanowić dla niego o w ą „normę", jeśli sam mieścił się w zbiorze „dewiacja"? Jak przeżyć będąc i jednocześnie nie będąc członkiem społeczeństwa szwedzkiego? Znalazł się w sytuacji, w której stale tkwili Cyga­ nie — permanentny stan ambiwalencji. Eksperymenty z wykorzystaniem niekonwencjonalnych technik badawczych* oraz antropologiczna koncepcja strategii badań M a r u y a m y zadecydowały o wy­ borze identyfikacji z obiektem badań jako sposobie, poznania rzeczywistości, w k t ó ­ rej żyją Cyganie. Identyfikowanie się że stylem myślenia tej grupy nie oznacza, iż myślał tylko jak Cygan, b y ł to sposób myślenia jak przedstawiciel tych grup, które w jakikolwiek sposób odbiegają od powszechnego modelu. I . M. Kamiński przestał pretendować do spełniania wśród Cyganów roli „obywatela", bo nim przecież (jeszcze) nie b y ł — żył na marginesie społeczeństwa tak, jak żyli Cyga­ nie. Własna sytuacja stała się nie tylko czynnikiem wyznaczającym strategię ba­ dawczą; pomogła również w rozpoznaniu i zrozumieniu pewnych m e c h a n i z m ó w decydujących o kontynuacji kulturowej grup cygańskich, mechanizmów, które za­ pewniły przetrwanie mimo różnych zmian nieuniknionych w społeczności tak uza­ leżnionej od ludności osiadłej. 9 We wcześniejszych opracowaniach dotyczących problemu identyfikacji indywi­ dualnej I . M. Kamiński przedstawił model struktury tradycyjnego cygańskiego ośrodka dyspozycyjnego, którym jest społeczność cygańska, działająca według nakazów Romani. Analizując grupę cygańską „z zewnątrz" dostrzegł zmiany za­ chodzące w instytucjach cygańskich — rozbicie więzi etnicznej, działalność w insty­ tucjach popieranych przez niecygańską administrację, co stanowiło jedno z symulacyjnych zachowań pożądanych przez większość. „Gra" jest spełnieniem jej ocze­ kiwań, mimo iż pomiędzy rolą a rzeczywistością brak jakiejkolwiek łączności. 1 0 8 Autor cytuje eksperymenty Goffmana (instruktor sportowy w szpitalu dla psychicznie chorych), Griffina (wymiana pigmentu, aby być białym, ale interpre­ towanym jako czarny), S. Estroff (poddanie się leczeniu farmakologicznemu). Owa koncepcja metodologiczna nazywana jest w języku angielskim polyocular anthopology. I . M. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie-Romowie, „Etnogra­ fia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 37-53. 9 1 0 �180 RECENZJE Wrogość i niechęć to najczęściej spotykane postawy w stosunku do C y g a n ó w i jakkolwiek trudno upatrywać w ich zachowaniu przemożnego dążenia do bycia akceptowanym przez środowisko niecygańskie, to przecież owo akceptowanie może d a w a ć świadomość „wolności", aby b y ć „innym". Cyganie realizują tę „grę" ś w i a domie — wiedzą, jacy są naprawdę, potrafią sterować swoją rolą i wykorzysty­ w a ć ją dla w ł a s n y c h celów. Wielość lojalności przy jej silnym rozwinięciu wobec w ł a s n e j grupy powoduje traktowanie wszystkich innych grup jako obce . Relacje międzygrupowe nasycone sympatią, niechęcią czy wrogością nie w y ­ znaczają zakresu k o n t a k t ó w tylko Cyganie — nie-Cyganie. Termin „polscy C y ganię", jakim określają niecygańscy przedstawiciele administracji R o m ó w mieszka­ jących na terenie Polski, jest mylący — zakłada w e w n ę t r z n ą jednorodność tej społeczności. W rzeczywistości składa się ona z różnych, obcych sobie rytualnie grup. To właśnie rytuał i jego centrum — marime — wyznacza granice między Cyganami a gadéami, między różnymi grupami cygańskimi, między interesami jednostki a grupy, między mężczyzną a kobietą. Na płaszczyźnie kontaktów z ludnością niecygańską pojawił się, już wkrótce po ich przybyciu do Europy, problem narzuconej z zewnątrz władzy — przy­ wódca „obcy" (choć mógł nim być także Cygan) znalazł się w opozycji do przy­ w ó d c y „swojego". Dwuznaczność pozycji tego pierwszego była likwidowana po­ przez jego rytualne podporządkowanie się przywódcy w e w n ę t r z n e m u . Przeocze­ nie owego faktu d w u w ł a d z y przyczyniło się do powstania przekonania, iż dzia­ łanie narzuconej władzy wśród C y g a n ó w stanowi objaw zmiany ich społecznej ekologii. Przejście (passing) stanowiąc znalezienie i w y r a ż e n i e formy uczestnictwa w społecznych i kulturowych atrybutach grupy różnej od w ł a s n e j traktowane by-.__ wa jako symptom akulturacji. Dla I . M . Kamińskiego koncepcja passing, ś w i a d o mie realizowana przez Cyganów, jest mechanizmem obrony kulturowej, a nie re­ zultatem akulturacji. Przystosowanie się do środowiska oznacza przetrwanie.W przypadku C y g a n ó w owo przystosowanie się Jest procesem ciągłym. Jak zatem-.* mogą żyć jako określona kulturowo społeczność, będąc bez przerwy w s t a n i e j przejścia? Przejście — owo przekraczanie siebie i swojej grupy — zakłada kontakt z nie-v, -Cyganami. Podstawę owych kontaktów wyznacza rytuał — tabu i jego konse-V' kwencja — skalanie. Jak zostało już wspomniane poprzednio, z punktu widzenia— Cygana istnieją dwie kategorie ludzi: Cyganie-Roma i nie-Cyganie-gradźoune, ca w konsekwencji daje dwa opozycyjne systemy wartości: Romania i marime. C y ­ ganie funkcjonują w tych dwóch systemach jednocześnie: cygański—czysty, nie*, . cygański—skalany, świat w e w n ę t r z n y i świat z e w n ę t r z n y . Innymi słowy, bycid;' Cyganem oznacza równoczesne bycie nie-Cyganem i Cyganem, który w obrębie^ « własnej społeczności postępuje zgodnie z zasadami Romani, a poza nią (w myflU. tychże samych zasad) łamie je, symulując zachowanie akceptowane i pożądane przez większość. .......... 11 v 14 t D ą ż e n i e m autora było przedstawienie rzeczywistości jego informatorów. C4»£J jest to możliwe? „Kim jestem? — pytasz mnie i oczekujesz odpowiedzi. Ale powiedz mi, ja«C4" kiej odpowiedzi oczekujesz ode mnie... Posłuchaj, mogę tobie opowiedzieć k i l k i ^ . ; prawdziwych zdarzeń, ale potem ty będziesz chciał dorobić do tego tłumaczenie . gadźa. '. ; Nie jesteś pierwszym, który zadaje mi tak głupie pytanie. Jestem Rom, cztó*j*-¿; \ wiek oczywiście — jak to powiedział pewien dziennikarz «ludzka istota z Indii»""Ł« ^ f R. E . L a n e , D. O. S e a r s , Public opinion, New Jersey 1964. '. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne Cyganie-Romowie. * I . M. K a m i ń s k i , The stote of ambiguity. Studies of Gypsy refugee*?/ (Antropological research), Univ. of. Gothenburg 1980. ЭНЩ 1 1 1 2 1 S �RECENZJE 181 Jeśli już padła nazwa praojczyzny Cyganów, to rys historyczny przedstawiony przez I . M. Kamińskiego w recenzowanej pracy ukazuje ich dzieje na terenie Polski od końca X I V w. na tle polityki władz w stosunku do tej' mniejszości. Ten sposób prześledzenia historii grup cygańskich jest podporządkowany założe­ niom pracy tzn. funkcjonowanie koncepcji passing i zachowań symulacyjnych, jakże często branych za rzeczywistość i oznakę „cywilizowania się" Cyganów. Nie jest łatwo, nawet przy użyciu drakońskich metod, zmusić kogoś do całkowitej zmiany jego społecznej i kulturowej rzeczywistości. Powiedziałabym, iż tym trud­ niej, im mniej zna się tę rzeczywistość, którą chce się zmieniać. Ustrukturalizowanie społeczności Cyganów identyfikuje jednostkę poprzez wy­ znaczenie jej w ł a ś c i w e g o i przynależnego miejsca w grupie, rodzie, rodzinie. I . M. Kamiński definiuje każdą z tych wspólnot posługując się terminologią cy­ gańską (natsia, vitsa, familija, tsera, tabor, kumpania) podkreślając jednocześnie ich determinujący w p ł y w na zachowanie jednostki. Drugim elementem zapewniającym w ł a ś c i w e funkcjonowanie grupy jest jej przywódca odpowiedzialny za dobrobyt członków vitsy (rodu), podejmujący w i ą ­ żące decyzje i umacniający solidarność grupy. Ze względu na znaczenie tej funkcji dla przetrwania grupy musi nim b y ć mężczyzna, który pod w z g l ę d e m „czystości" k r w i i pozycji społecznej zajmuje w systemie pokrewieństwa w y s o k ą pozycję, cie­ szy się szacunkiem, co jest już uzależnione tylko od jego w a l o r ó w osobistych, od­ znacza się umiejętnością szybkiego działania, a przede wszystkim posiada do­ świadczenie, którego miarą jest znajomość Romani. Obserwacja stanowi jedyną drogę poznania zwyczajowego systemu prawnego. W związku z tym przywódcą grupy cygańskiej zostaje człowiek w wieku i o doświadczeniu, które gwarantują, iż sprosta odpowiedzialności, jaka łączy się z pełnieniem funkcji przywódcy. Ponadto autor omawia mechanizm społecznej kontroli — marime, traktując go jako klucz do zrozumienia kulturowej trwałości grup cygańskich. Marime jest jedyną sankcją, jaką dysponuje grupa wobec jednostki, ale niezwykle silne jest jej .oddziaływanie — wykluczenie ze społeczności jest karą najcięższą. Żyjąc w oto­ czeniu innych grup, Cyganie stają w obliczu dwóch kodeksów postępowania — Romani i Prawa. Rodzi się w ó w c z a s konflikt. Prawo bazuje na rozpatrywaniu całych kategorii zjawisk, Romania interpretuje precedensy. Stanowi ona broń, k t ó ­ rej stosowanie ukazuje wymiar etyczny posługującego się nią — interpretacja pojedynczych przypadków stwarza możliwość manipulowania decyzjami biorących udział w rozpatrywaniu sprawy przez przywódcę. Nie ma on co prawda prawa jednostkowego ferowania wyroku i ogłaszania kogoś magerdo (skalany), ale jego pozycja pozwala na „sugesię". Inne formy podniesienia prestiżu jednostki i rodziny, przejście na inny po­ ziom w ramach własnej grupy, stanowią instytucje małżeństwa i kumostwa. Są one w ł a ś c i w i e instytucjami mężczyzn służącymi nawiązaniu więzi ekonomicznych i politycznych. Nie są one egalitarne, ale umożliwiają rozszerzenie bazy kontak­ tów, które poprzednio nie były możliwe do nawiązania. Świat kumpanii (odpowiednik taboru po osiedleniu) Sławomira, w który wszedł autor, oferował mu wizję przeżycia i bezpieczeństwa. Jadał u Cyganów, ponieważ był głodny; uczestniczył w ich działalności, nie jako obserwator, ale jako współuczestnik, choć nie zawsze były to przedsięwzięcia legalne. W sytuacji, w jakiej znalazł się I . M . Kamiński, byli również Cyganie, ale ich pozycja była uprzywilejowana — oficjalnie byli emigrantami. Ten status, zgodnie z ustawodaw­ stwem szwedzkim , dawał im prawo do pracy, mieszkania, bezpłatnej opieki le­ karskiej, szkoły i korzystania z usług tych instytucji, które miały im z a p e w n i ć lepszą i szybszą adaptację w nowym środowisku. „W Szwecji, większa część ro14 1 4 Problemy legislacyjne dotyczące Cyganów skandynawskich porusza M. G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, Helsinki 1977. także �182 RECENZJE dzin cygańskich otrzymała mieszkanie, a dzieci uczęszczają do szkół p a ń s t w o ­ wych; często pomaga im odpowiednio przeszkolony nauczyciel, udzielając im ko­ repetycji i rozwijając ich szczególne zainteresowania. Ponadto istnieją obszerne programy alfabetyzacji dorosłych" . Poza tym w Szwecji znaleźli się grupą, której członkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i współpracy; grupą, która m i a ­ ła już zakodowany system przeżycia w obcym i wrogim sobie otoczeniu. Rzeczywistość cygańska weszła w życie I . M. Kamińskiego nie na zasadzie jego poddania się eksperymentowi — bycie z Cyganami na co dzień dawało szansą przetrwania i zarabiania na chleb. Charakterystyczną cechą właśnie tego opraco­ wania jest przewijające się powiązanie osobistej sytuacji autora z losami bada­ nych przez niego Cygnów. Wydaje mi się, iż w ł a ś n i e ten czynnik zadecydował o tak w y r a ź n y m zaakcentowaniu etycznej strony badań antropologicznych. Oczywiście udział w różnorakiej działalności C y g a n ó w nie b y ł m o ż l i w y n a ­ tychmiast po „wejściu" do grupy. Lojalność I . M. Kamińskiego była w różny spo­ sób sprawdzana; powoli przechodził ze świata skalanego do świata rytualnie czy­ stego — na jego margines. B y ł w i ę c marginal native w dwojakim sensie: wobec społeczeństwa szwedzkiego i wobec grupy cygańskiej. Tytułową ambiwalencję położenia C y g a n ó w i ich passing w trzech krajach, z których pochodzą materiały, przedstawił autor w czwartej części swojej pracy. Analizując dane statystyczne z terenu Czechosłowacji stwierdził, iż w okresie 2 lat nastąpiło g w a ł t o w n e zmniejszenie liczby C y g a n ó w w tym k r a j u * . Hipoteza brzmia­ ła: zmniejszenie było konsekwencją procesu przejścia. Pojawiła się cygańska inte­ ligencja, która została wykorzystana przez władze w ich polityce wobec mniej­ szości etnicznych. Korzyści, jakie d a w a ł o przyjęcie nowego stereotypu, przyczy­ niło się jednocześnie do odrzucenia przez wielu Cyganów swojego cygańskiego po­ chodzenia. T y m samym dobrowolnie wyszli poza układ w ł a s n y c h grup, przez co zarówno oni, jak i członkowie ich rodzin, stali się w m y ś l przepisów Romani magerdo. Analizując zebrany materiał biograficzny I . M. Kamiński stwierdza, iż pierwsze pokolenie owej inteligencji przestrzega jeszcze pewnych zasad Rom*ni; druga generacja, mieszkańcy miast, nie poczuwała się już do żadnej lojalności wo­ bec vitsa, ograniczając jej zasięg i to też nie zawsze, tylko do poziomu familiji. W taki sposób ludzie, którzy przez niecygańską społeczność byli określani jako Cyganie, przez członków społeczności cygańskiej posługującej się kategorią rosej uważani byli za skalanych^ W ich postępowaniu zabrakło wzorca zachowań „we-*.. wnątrz" własnej grupy, a za brak lojalności karą jest marime. Drogą powrotu " mogło się stać, jak to opisuje autor, rytualne podporządkowanie się narzuconegoprzywódcy w e w n ę t r z n e j władzy poprzez np. instytucję kumostwa. 1S 1 W Polsce, do dnia dzisiejszego, Cyganie drogo płacą za I I w o j n ę światową:, rozbicie poczucia solidarności, dowolność przestrzegania zasad Romani. T a sytua­ cja jest konsekwencją przypadków zdrady, fizycznej zagłady, elastyczności stoso- • wania się do kodeksu postępowania — zagrożenie życia nie pozwalało na ujęcie różnych działań w zasady Romani. „[...] musisz grać s w o j ą cygańską muzykę,— ale bez m ó w i e n i a komukolwiek, je żestem Cyganem {...]. B y ć Irańczykiem, P a k i - _ stańczykiem. Kimkolwiek. Nie głupim Cyganem" ¡~ Podsumowanie raportu ze stanu badań można w ł a ś c i w i e uznać za podsumo­ wanie pracy: najogólniejszy podział, j a k i istnieje w świadomości Cyganów, p r z e - „ biega na poziomie Cyganie — nie-Cyganie. Granica między tymi dwoma światami jest kontrolowana przez mechanizm marime. Koncepcja marime istnieje we wszyst-'; kich grupach cygańskich, choć wykazuje zróżnicowanie w zależności od grupýí~ 1 5 A . R. I v a t t s , Istruire gli Zingari, „II Corriere", vol. 11: 1974, s. 8. ш Dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia zawiera cytowany już a r t y k i d ¿ I. M. Kamińskiego dotyczący sprzężeń akulturacyjnych Cyganów. K a m i ń s k i , The state of ambiguity... ¿1 6 1 7 : �183 RECENZJE Autor cytuje Anne Sutherland: „Kategorie skalania odgrywają ważną rolę w dwóch wymiarach struktury społecznej. Po pierwsze są one kluczową koncepcją do t ł u ­ maczenia struktury na działanie i zrozumienie sposobu działania w ł a ś c i w e g o dla danej struktury. Po drugie — kategorie skalań są j ę z y k i e m społecznych g r a n i c " w y z n a c z a j ą c y m zakres możliwego dla Cygana przejścia; mechanizmem pozwala­ j ą c y m przetrwać pomimo stałego bycia w stanie passing. Cyganie przez wieki tępieni rozwinęli sztukę przeżycia — jawić się światu z e w n ę t r z n e m u w pewnym stereotypie realizującym zapotrzebowanie większości, a jednocześnie b y ć Cyganem „wewnątrz" własnej grupy. Jak stwierdza autor, nie tylko Cyganie rozwinęli w so­ bie tę umiejętność przetrwania jako grupa społeczna określona kulturowo, wyko­ rzystując migracje, zgadzając się na funkcjonowanie narzucanej im władzy. Na­ wet te narody, które znalazły się pod obcym panowaniem, dążyły do utrzyma­ nia swojej ciągłości kulturowej, działając w e d ł u g podobnych zasad: migracja, kompromis, dobrowolna izolacja, współpraca lub zorganizowana opozycja. Są to mechanizmy uniwersalne, a Cyganie są tylko przykładem grupy posługującej się nimi i właśnie tak rozumie tę społeczność autor. B y ć może radzą sobie lepiej od innych, ale oni są stale poddani presji wrogiego otoczenia. 18 Trudno oczekiwać, iż odtąd wszyscy antropologowie badający procesy spo­ łeczne zaczną traktować analogie pomiędzy sobą z grupami badanymi jako obo­ w i ą z u j ą c ą metodę. Technika, którą wykorzystał I . M. Kamiński, nie jest dobra na wszystko, ale z pewnością jest to nowa droga poznawania rzeczywistości ba­ danej grupy. Każdy odmienny system kulturowy posługuje się innym kodem, posiada inną epistemologię i nie jest przekładalny na inny system. T y m , co może je łączyć, są pewne mechanizmy uniwersalne wyrażane w różnej formie. Odnale­ zienie tych m e c h a n i z m ó w kryjących się pod wieloma postaciami ludzkich zacho­ w a ń stanowi w ł a ś n i e istotę naukowego poznania rzeczywistości. Jej opis jest tylko w s t ę p e m . Etyczna płaszczyzna rozważań metodologicznych autora znalazła swój wyraz w zastosowanej metodzie badawczej. Istotną rolę odgrywa fakt, iż jest to kolejna już praca będąca osobistą relacją badacza, swoistym dialogiem prowadzo­ nym przez antropologa i imigranta w jednej osobie (o ile dialog może prowadzić jedna osoba). Ten typ relacji bardzo często w y s t ę p u j e w pracach etnologów za­ chodnich. Jest to praca n i e w ą t p l i w i e trudna, o wielu poziomach m y ś l o w y c h i jako, iż Sternowi kontynuację poprzednich badań I . M. Kamińskiego, wymaga sięgnięcia po jego wcześniejsze opracowania. U w a ż a m , iż tę książkę należałoby przetłumaczyć, i to nie tylko ze w z g l ę d ó w metodologicznych czy merytorycznych, ale również z uwagi na styl przekazywania naukowej treści. Renata V I L M O S V O I G T , Úvod do semiotiky, tyka społeczna Vilmosa Voigta. Hryń Tatran, Bratislava 1981, ss. 260. Semio­ Semiotyka, skupiająca swe zainteresowanie na świecie znaków, o g l ą d a n y m w c a ł y m swym bogactwie i wszelkich uwarunkowaniach, znajduje się ciągle na etapie rozwoju i twórczych poszukiwań. Liczne badania ustalają związki między własnościami znaków, znakowych s y s t e m ó w czy znakowych procesów (na bazie 1 8 Za I . M. K a m i ń s k i m , A. Sutherland, London 1975. Gypsies: the Hidden Americans, �184 RECENZJE teorii komunikacji). Jednakowoż rozstrzelenie metodologiczno-epistemologiczne tej dyscypliny wyraźnie ilustrują spory o zakres podstawowych pojąć (np. znaku), czy o możliwości i granice poznawcze semiotyki. Równocześnie powstają prace systematyzujące dorobek semiotyki, ukazujące jej źródła i historyczny rozwój, k l a ­ syfikujące różne tradycje metodologiczne rozwijane w badaniach semiotycznych. Do takich prac należy książka Vilmosa Voigta Úvod do semiotiky. Vilmos Voigt (1940), kierownik Katedry Folklorystyki Uniwersytetu Loránda Eotvósa w Budapeszcie zajmuje sią g ł ó w n i e badaniami literatury ludowej, korzy­ stając z dorobku wielu dyscyplin: folklorystyki, semiotyki, etnografii, j ę z y k o ­ znawstwa, literaturoznawstwa i teorii komunikacji. Niektóre prace z jego pokaź­ nego dorobku naukowego ukazały sią w obcych przekładach. Systematyczną prezentację panoramy semiotycznej przeprowadza Voigt anali­ zując pojęcie znaku jako podstawowego terminu semiotyki. Znak wpleciony zo­ staje w komunikacyjną sferę ludzkiej aktywności, gdzie aspekty semiotyczne zna­ ku powiązane są z jego użyciem, społecznym obiegiem. Tło społecznej a k t y w n o ś c i komunikacyjnej człowieka związane jest z całokształtem społeczno-historycznej działalności ludzi przekształcającej rzeczywistość przyrodniczą i społeczną. Wska­ zuje to na marksistowskie proweniencje stanowiska Voigta, zresztą do k l a s y k ó w marksizmu odwołuje się on często. Drugim fundamentem semiotyki Voigta jest tzw. triadyczna koncepcja znaku wprowadzona przez amerykańskiego filozofa C h a r lesa S. Peirce'a. Znak jest tu ujmowany jako trójczłonowa relacja łącząca środek przekazu (medium, materialny nośnik), przedmiot i znaczenie. Tylko połączenie tych e l e m e n t ó w tworzy znak. Środkiem przekazu może b y ć każde empiryczne zjawisko zmysłowe, które wejdzie w trójczłonowa relację znakową, przedmiot znaku nie musi być zjawiskiem realnym, jego sposób istnienia poza triadą jest tu nieistotny, jest on bowiem odniesieniem znaku — istnieje w i ę c w tym sensie, w jakim istnieje znak; natomiast znaczenie, czyli interpretant znaku, odnosi ś r o ­ dek przekazu do przedmiotu znaku, gdzie z tą mediacją łączy sią pewna treść. Znak nie zastępuje przedmiotu, a dotyczy tylko jego jakiejś cechy lub funkcji. W znaczeniu (interpretancie znaku) zawarte jest w i ę c to, w jakim sensie znak odnosi się do swego przedmiotu. W ten sposób triada zostaje scalona. Z konstruk­ cji triady wynika podział znaków na: znaki związane ze swoim przedmiotem (ikon, indeks, symbol), znaki z punktu widzenia interpretanta (remat, dicent, argu­ ment) i znaki same w sobie (quali-, sensi-, legi-znaki). Triadycznej koncepcji zna­ ku przeciwstawia się koncepcja diadyczna, w y w o d z ą c a się z lingwistyki F . de Saussure'a (koncepcja dominująca zwłaszcza w tradycji semiologii francuskiej). P o d s t a w o w ą kategorią u de Saussure'a była opozycyjna para pojęć: znaczące i zna­ czone (w semiotyce: plan wyrażania i plan treści). Znak zastępował tu coś innego. 4 Wydaje się, że te dwie różne koncepcje znaku określają dwa podstawowe nurty, dwie tradycje uprawiania semiotyki. Voigt widzi większe możliwości w przy­ jęciu triadycznej koncepcji znaku. W ten sposób analizie semiotycznej przywró­ cony zostaje społeczny świat zewnętrzny, tworzy się możliwość przełamania opo­ zycji synchronu i diachronii, czy uchwycenia różnicy między poznaniem symbolicz­ nym a intuicją. Z tymi problemami badacze o orientacji „diadycznej" nie mogli się uporać. Wyróżnione przez C h . Morrisa trzy kategorie relacji ustanawiające -zjawiska znakowe: semantyka, syntaktyka i pragmatyka, służą do typologii dziedzin wiedzy o znakach. Semiotyka dzieli się w i ę c na trzy autonomiczne, analityczne dziedziny: semantykę — skupiającą się na znaczeniach znaków (ich pozasystemowych desygnatów), syntaktykę — badającą w e w n ę t r z n ą budowę zjawisk semiotycznych (struk­ turę tekstu) i pragmatykę — analizującą użycie znaków (stosunek u ż y t k o w n i k ó w znaków do tych znaków) i ich znaczenia w konkretnej, historycznej kulturze (trze^ ba poznać kod danej kultury, by interpretować znaczenia). �RECENZJE 18& W takiej koncepcji semiotyki przyjmuje się systemowy charakter z n a k ó w , gdzie znaki w jednorodnych systemach cechuje wzajemne zrelacjonizowanie. S y ­ stemy semiotyczne (znakowe) są społecznie i historycznie uwarunkowane. K a ż d y znak związany jest ze swym obiektem, określa nosiciela znaku i ma swego interpretanta. Społeczny charakter tych zjawisk określa zarazem społeczny charakter s y s t e m ó w semiotycznych. Na takich podstawach opiera Vilmos Voigt swoją semio­ tykę społeczną. Oprócz konsekwentnej prezentacji własnego stanowiska badawczego, walorem książki Voigta jest skrótowe ukazanie filozoficznych i naukowych źródeł semio­ tyki, a także próba całościowego objęcia i oceny sytuacji we współczesnej semio­ tyce. Początków semiotycznej refleksji poszukuje Voigt w filozofii starożytnej ( K r u sippos, Arystoteles, Platon), w średniowiecznych sporach o powszechniki, w filo­ zofii Kartezjusza, Leibniza, Locke'a. Wskazuje na istotną rolę, jaką w k s z t a ł t o w a ­ niu oblicza semiotyki odegrały współczesne kierunki filozoficzne (m. in. pragma­ tyzm Peirce'a, angielska szkoła analityczna, neokantyzm, fenomenologia, symbo­ liczna logika, marksizm, strukturalizm). Podkreśla rolę psychologii (behowioryzm, psychologia postaci, psychoanaliza), socjologii (interakcjonizm G . H . Meada), etno­ logii, teorii komunikacji, teorii informacji, logiki. Szczególną rolę odegrało j ę z y k o ­ znawstwo (teoria de Saussure'a, rosyjski formalizm, czeski strukturalizm, szkoła strukturalna — Hjelmslev, teoria gramatyki generatywno-transformacyjnej — Chomsky). Interesująco przedstawia się prezentacja dominujących szkół we współczesnej semiotyce. Omówiona zostaje: radziecka szkoła Moskwa—Tartu, w y w o d z ą c a się z formalizmu rosyjskiego i strukturalizmu (główni przedstawiciele: J . Ł o t m a n , W. Iwanow, W. Toporów, E . Mieletynski, B . Uspienski), niemiecka szkoła M . B e n sego, rozwijająca Peirce'owski program na podstawie teorii komunikacji, w ł o s k a semiotyka skoncentrowana w ośrodku Urbino (m. in. U . Eco, С. Serge, Т. de Mauro, Dorfles), francuska semiología w całej swej różnorodności i fuzjach ze strukturalizmem (R. Barthes, A. Greimas, L . Prieto, С. Bremond, J . Kristeva i inni), a także anglosaska semiotyka (T. Sebeok, K . Pike). Na tym tle o m ó w i o n a jest międzynarodowa działalność naukowa s e m i o t y k ó w (kongresy światowe) i w y ­ dawnicza (podstawowe periodyki). Mimo krótkiego stażu semiotyki (właściwie od początku lat sześćdziesiątych) jej dorobek jest imponujący. Pewnym brakiem książki Voigta, zwłaszcza z punktu widzenia etnografii, jest niekonsekwentne wykazanie związków semiotyki ze strukturalizmem, co impliko­ w a ł o powstanie dwóch istotnych nurtów w badaniach semiotycznych: nurtu for­ malnego (zwłaszcza semiologia francuska) i funkcjonalnego (semiotyka radziecka). Semiotycy formalni (znajdujący inspirację w pracach W. Proppa, C . Levi-Straussa, L . Hjelmsleva, N. Chomsky'ego), przeprowadzając analizy na poziomie g ł ę b o k i m (nieuświadamianym), w istocie poszukują uniwersaliów kulturowych, czy reguł generujących teksty semiotyczne. Semiotycy funkcjonalni natomiast przyjmują e k w i w a l e n c j ę struktur tekstowych i ich funkcji w kulturze. Badania semiotyczne na gruncie etnografii często przejmują metodologiczne dezyderaty tych nurtów semiotyki. Skrajnie formalne podejście niesie w ó w c z a s niebezpieczeństwo przeceniania roli głębokiej struktury tekstu kosztem kontekstu kulturowego, kodu kosztem zachowania się, czy myśli kosztem działania. Szuka­ nie natomiast tylko socjologicznych w y z n a c z n i k ó w tekstów semiotycznych m o ż e prowadzić do skrajnego sytuacjonizmu lub ustalania zbieżności typu statystycz­ nego. Semiotyczna analiza trójaspektowa, którą lansuje Vilmos Voigt, rozwiewa — jak się wydaje — te niebezpieczeństwa, wprowadzając perspektywę użytkownika �186 RECENZJE z n a k ó w i świata zewnętrznego. W studiach etnograficznych może to doprowadzić — na płaszczyźnie metodologicznej — do zespolenia czynnika empirycznego, logicz­ nego i racjonalnego. Krzysztof Mify narodów mira. Enciklopiedija. t. I - I I , Moskwa 1980-1982. Piątkowski Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", „Publikacja niniejsza stanowi bodaj czy nie pierwszą w nauce światowej próbę całościowej i usystematyzowanej prezentacji twórczości mitologicznej wszystkich l u d ó w świata". Takim zdaniem przedstawia czytelnikom swoje dzieło komitet re­ dakcyjny encyklopedii, złożony z 11 osób z nestorem etnografii radzieckiej S. A. T o kariewem jako redaktorem naczelnym, i przyznać trzeba, iż niezależnie od wszel­ kich uwag, do jakich skłaniają dwa potężne tomy — liczące łącznie ok. 1400 stron dużego formatu — przytoczone słowa nie są wyłącznie chwytem reklamowym ani tym bardziej czczym samochwalstwem. Mity ludów świata są faktycznie publi-. kacją pod wieloma względami w y j ą t k o w ą , która z pewnością zajmie poczesne miejsce w zestawie różnego rodzaju słowników i encyklopedii poświęconych mito­ logii oraz mitoznawstwu. Dla wszystkich zaś, którzy śledzą ożywiony rozwój inter­ dyscyplinarnych studiów nad mitologią w Z S R R , zapoczątkowany w latach 60-tych, encyklopedia ta stanowić będzie swego rodzaju efektowne zwieńczenie imponującej liczby publikacji z tej dziedziny, jakie ujrzały światło dzienne w minionych k i l ­ kunastu latach . 1 Autorzy każdej encyklopedii, ogólnej czy specjalnej, stoją zawsze przed trud­ nym zadaniem wyznaczenia granic zbioru wiadomości z jakiegoś zakresu czy dziedziny. Zazwyczaj decyduje o tym hierarchia ważności f a k t ó w i problemów, wynikająca ze stanu wiedzy o danym zakresie rzeczywistości, a ponadto pewne dodatkowe założenia — ujawnione bądź nieujawnione explicite — przyjęte przez autorów. Często już pierwsze kryterium, a drugie z reguły należą do kwestii dy­ skusyjnych. T a k też jest w przypadku omawianej publikacji. Aby osiągnąć cel całościowej prezentacji mitologii świata, zrębem encyklopedii uczyniono serię artykułów poświęconych „poszczególnym ludom i regionom", opatrzonych dodat­ kowo mapkami ułatwiającymi ich lokalizację. Mamy zatem np. hasło „Mitologia l u d ó w afrykańskich", a oprócz tego hasła dotyczące mitologii Dahomejeżykowi Aszanti, Bambara, Beninu itd. Kolejny poziom ogólności stanowią hasła szcze­ gółowe (bogowie, inne postaci mityczne, zdeifikowane pojęcia itd.). Hasła o cha­ rakterze ogólnym obejmują rzeczywiście „cały świat", zarówno w sensie prze­ strzennym, jak i czasowym, chociaż istnieją między nimi dość znaczne różnice. O ile bowiem wspomniana mitologia ludów Afryki doczekała się omówienia ogól­ nego, etniczno-regionalnego i w końcu szczegółowego, o tyle ludy Ameryki po­ dzielone zostały wyłącznie na trzy grupy (Ameryka Północna, Środkowa i P o ł u d ­ niowa), przy czym bliżej przedstawiono jedynie mitologię Indian Keczua. O mito­ logii Azteków, Majów, Tarasków, Zapoteków dowiedzieć się można albo z hasła ogólnego, albo z haseł szczegółowych dotyczących postaci mitycznych, co uderza 1 W y m i e ń m y przykładowo wielotomowe serie Skazki i mify narodów Wostoka oraz Issledowanija po folkloru i mifologii Wostoka, w których publikowano prace i materiały dotyczące Azji, Afryki, Australii i Oceanii. Pierwszą serię firmował Institut Wostokowiedienija, drugą zaś — Institut Mirowoj Litieratury im. A. M. Gorkogo Akadiemii Nauk SSSR. �RECENZJE 187 szczególnie mocno, gdy porównać to z artykułami na temat mitologii l u d ó w k a u kasko-iberyjskich, malgaskich, samojedzkich, czy też choćby Prusów i Ketów. Do­ dajmy, iż w wypadku Ameryki Środkowej całkowicie pominięto ludy żyjące obec­ nie, których mitologia jest nie mniej znana niż np. B u s z m e n ó w . Trudno powiedzieć, czy tego rodzaju dysproporcje w y n i k a j ą ze ś w i a d o m i e przyjętych założeń, czy są raczej odbiciem zróżnicowania stanu wiedzy w środo­ wiskach naukowych, których przedstawiciele uczestniczyli w opracowywaniu ency­ klopedii. B y ć może w grę wchodziły jeszcze inne, bardziej indywidualne czynniki, gdyż inaczej nie sposób zrozumieć m. in. zasad, jakimi kierowali się autorzy za­ mieszczając lub nie zamieszczając bibliografii. Towarzyszy ona wszystkim hasłom ogólnym, ale czytelnik hasła „mitologia Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j " odsyłany jest do 7 pozycji (wśród których nota bene brak kilkutomowych Mitologiąues C . Lévi-Straussa!), podczas gdy bibliografia do hasła „żmij" zajmuje w i ę c e j niż kolumnę druku. Múlúngu — praprzodek i gromowładca bantujęzycznych l u d ó w Afryki Wschodniej — otrzymał 4 pozycje bibliograficzne, natomiast Quetzalcóatl — postać tak charakterystyczna dla mitologii Mezoameryki i tak kontrowersyjna, że poświęcono jej dziesiątki, jeśli nie setki publikacji —- nie zasłużył w ogóle na odsyłacz do literatury. Przy okazji nasuwa się pytanie ogólniejsze, o funkcje bibliografii w wydawnictwach encyklopedycznych. Czy ma ona odsyłać czytel­ nika do literatury podstawowej, bez względu na czas i miejsce jej powstania, czy w pierwszym rzędzie do literatury w rodzimym języku czytelnika? I w tej kwestii pomiędzy autorami haseł dają się zauważyć poważne rozbieżności. Powyższe uwagi dotyczą znacznie większej liczby haseł, choć przykłady wy­ brane zostały z zakresu najbliższego autorowi recenzji. Z drugiej wszakże strony, dysproporcje rażące nieco z punktu widzenia całości encyklopedii mają również swoje plusy, p o n i e w a ż szereg rozbudowanych artykułów poświęcono takim mito­ logiom, o których rzadko lub wcale nie wspominają publikacje autorów zachodnio­ europejskich i amerykańskich (nie dlatego, by o nich nie wiedzieli, lecz z prostego powodu, że dla Anglosasów mitologia K e t ó w jest równie odległa, jak dla Rosjan mitologia Huicholów). Jak wspomnieliśmy, hasła etniczno-regionalne tworzą zasadniczy zrąb dzieła, a wraz z hasłami szczegółowymi stanowią jego dużą część. I c h uzupełnieniem są a r t y k u ł y dotyczące mitologii tzw. wielkich religii (judaizmu, chrześcijaństwa, bud­ dyzmu i mahometanizmu), z których każdy posiada odpowiednie „zaplecze" w po­ staci haseł szczegółowych. Nie wnikając w sprawy merytoryczne ze względu na brak kompetencji, należy jednak wyrazić zdumienie, iż w bibliografiach „mito­ logii judaistycznej" i „mitologii chrześcijańskiej" nie figuruje Biblia jako dzieło samo w sobie, a nie przedmiot rozważań takich czy innych badaczy i komenta­ torów, do których zaliczono m. in. Z . Kosidowskiego! Osobną grupę stanowią hasła poświęcone „obiektom" mitologicznym (takim jak zwierzęta w ogóle i poszczególni ich reprezentanci, ptaki, rośliny, jadło, łuk, okno, smok, drzewo życia itp.) oraz kategoriom myśli mitologicznej (np. lewy/pra­ wy, góra/dół). Koresponduje z nimi ostatnia chyba możliwa do wydzielenia grupa haseł — nazwijmy je problemowymi, które są swego rodzaju przewodnikiem po mitologii jako takiej (np. „mity kosmogoniczne", „mity astralne", „czas mitycz­ ny", „bohater"), a równocześnie po ogromnym, z w i ą z a n y m z nią obszarze proble­ matyki antropologicznej (np. „archetypy", „kalendarz", „model świata", „historia i mity", „sztuka przedstawiająca i mitologia", „religia i mitologia"). Nie sposób w y m i e n i ć tu wszystkich haseł, których dobór zasługuje na osobne podkreślenie i uznanie, i nie na tym rzecz polega. Faktem jest wszakże, iż ta część encyklopedii w istotny sposób rzutuje na całość publikacji, czyniąc z niej nie tylko opasłe tomy, po które sięga się od czasu do czasu, gdy należy dowiedzieć się czegoś kon­ kretnego lub sprawdzić jakąś informację, lecz prawdziwie zajmującą pozycję, k t ó - �188 RECENZJE rej lektura pozwala także zrozumieć wiele z m e c h a n i z m ó w rządzących ludzką w y o b r a ź n i ą i historią „kultury duchowej". Byłoby zapewne przesadą, gdyby powiedzieć, że Mity ludów świata stanowią sui generis podręcznik mitoznawstwa, już choćby z tego powodu, iż pośród 73 auto­ r ó w reprezentowane są różne podejścia do mitologii, czasem diametralnie od­ mienne orientacje teoretyczne. Ale bez wątpienia cechy takie recenzowane dzieło posiada i to nawet nie dlatego, że otwiera je wielostronicowy w s t ę p pt. Mitologia pióra S. A . Tokariewa i E . M. Mieletinskiego, a hasła zaliczone do d w ó c h ostatnich grup tworzą pokaźny ilościowo zespół. O wiele większe znaczenie ma dominacja w ł a ś n i e w hasłach dwóch ostatnich grup ujęcia strukturalno-semiotycznego, czego powodem jest nieustanne pojawianie się wśród ich autorów W. N. Toporowa, a obok niego W. W. Iwanowa, E . M. Mieletinskiego, rzadziej innych. Także wielu autorów, piszących hasła z grupy etniczno-regionalnej, ujawnia w sposób mniej lub bardziej w y r a ź n y w p ł y w y tej orientacji. Skutek jest taki, że czytelnik — chcąc nie chcąc — poznaje oprócz f a k t ó w z dziedziny mitologii określone instru­ mentarium pojęciowe, jakim operują autorzy, otrzymuje pewne punkty odniesie­ nia, dzięki k t ó r y m lawina encyklopedycznych danych, miast stać się swoistym panopticum, zyskuje porządek, hierarchię i w e w n ę t r z n ą spójność. Przynajmniej częściowo. Oczywiście, takie wyraźne „piętno" teoretyczne odciśnięte na sporej części haseł rodzi dwojakie uczucia. U tych, którzy je akceptują, będzie to nie­ dosyt, rodzaj żalu, że zabrakło go w innych wypadkach. U z w o l e n n i k ó w „czystych" f a k t ó w — bez względu na to, co określenie to oznacza — wzbudzi niechęć. Zwo­ lennicy odmiennych orientacji będą się zżymać. Niżej podpisany upatruje w tym dużą zaletę encyklopedii. 2 Dwie jeszcze rzeczy zasługują na podkreślenie. Zgodnie z t y t u ł e m publikacji, nie przewidującym ograniczeń czasowo-przestrzennych, autorzy starali się — aczkolwiek z różnym skutkiem — uwzględnić wszystkie większe grupy ludzkie i sięgnąć od paleolitu aż po dzień dzisiejszy. Temu ostatniemu celowi służą m. in. zazwyczaj krótkie, ale dość częste sygnały o sposobach wykorzystania (czy też o sposobach pojawiania się) obrazów i m o t y w ó w mitologicznych w literaturze pięk­ nej, plastyce, teatrze i muzyce. Dwie pierwsze dziedziny twórczości o m ó w i o n e zo­ stały pod tym k ą t e m również w osobnych artykułach autorstwa J u . M. Lotmana, Z. G . Minca i E . M. Mieletinskiego (Literatura i mity) oraz W. N. Toporowa (Sztuka przedstawiająca i mitologia). Druga ze wspomnianych rzeczy łączy się ściśle z poprzednią — jest nią przebogata, świetnie dobrana i nie najgorzej w y ­ drukowana szata ilustracyjna, będąca integralną częścią odautorskiego tekstu, a zarazem samodzielnym przeglądem sztuki mitologicznej od wczesnodziejowych malowideł i rzeźb po dzieła artystów niemal nam współczesnych. Encyklopedia opatrzona została ponadto indeksem nazw i pojęć pojawiających się wielokrotnie, w różnych hasłach. Warto dodać, że nakład jej w y n o s i ł 100 000 egzemplarzy. Ryszard 8 Tomicki Wśród autorów haseł znajduje się, prócz uczonych radzieckich, znany etnosemiotyk węgierski Mihály Hoppál z Budapesztu. �•t RECENZJE 189 A . J O N A I T I S , Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, ss. 48, ilustr. Niewielka rozprawa Aldony Jonaitis z Department of Art, State University of New York at Stony Brook, pomimo wąskospecjalistycznego tematu, stanowi godny uwagi przyczynek do gigantycznego wręcz problemu, jakim są relacje po­ między materialnymi wytworami kulturowymi a tzw. kulturą duchową. Przed­ miotem analizy są rzeźbione haki do p o ł o w u halibutów u ż y w a n e przez Indian Tlingit z południowo-wschodniej Alaski i autorka z r o z m y s ł e m utrzymuje się w granicach, które wyznacza hasło „sztuka Indian Północno-Zachodniego Wybrze­ ża". Jednak poruszone przez nią kwestie wykraczają poza te ramy* i prowokują każdego, kto nie jest szczególnie zainteresowany kulturą Tlingitów czy sztuką Północno-Zachodniego Wybrzeża Ameryki Północnej do pytań ogólniejszych: co i w jaki sposób odzwierciedlają zdobienia na narzędziach pracy?, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób, odczytać można pozatechnologiczne i pozatechniczno-użytkowe Informacje zakodowane w tego typu wytworach? Omawiana praca dostarcza na nie odpowiedzi jednostkowej, lecz nader interesującej. A. Jonaitis dążąc do wyjaśnienia semantyki w y o b r a ż e ń na hakach rybackich, 0 których od dawna wiedziano, że były obiektami posiadającymi w opinii u ż y t ­ k o w n i k ó w „moc magiczną", przeprowadza dwojakiego rodzaju analizy. Po pierw­ sze — rekonstruuje i konceptualizuje społeczno-kulturowy kontekst badanego wy­ tworu, po drugie — dokonuje analizy w i z e r u n k ó w umieszczonych na samym w y ­ tworze. Podstawowe znaczenie dla rezultatów pracy ma ustalenie, iż p o ł o w y hali­ buta są zajęciem szczególnym, pod wieloma względami opozycyjnym w stosunku do połowów łososia, w y m a g a j ą c y m od rybaków opuszczenia „swojego świata" 1 podjęcia działań w „świecie innym, obcym". Do określenia tych dwóch przeciw­ stawnych obszarów rzeczywistości autorka używa terminów sacrum i profanum (za E . Durkheimem), z czym można polemizować: nie w y d a j ą się one bowiem do­ statecznie adekwatne, lecz co nie przeszkadza uznać za w pełni uzasadnione od­ w o ł a n i a się do teorii rytuałów przejścia A. van Gennepa i V . Turnera, które pro­ w a d z ą autorkę do wniosku, że tlingicki rybak łowiący halibuty znajduje się w stanie liminalnym, czasowo upodabniając się do szamana. Wskazują na to r ó w ­ nież analogie pomiędzy wyobrażeniami w ł a ś c i w y m i „sztuce szamańskiej" i wize­ runkami umieszczanymi na hakach, których styl jest ponadto całkowicie odmien­ ny od stylu zdobnictwa przedmiotów należących do „sfery profanum". Symboliczne funkcje h a k ó w nie ograniczają się jednak po prostu do magicz­ nego „wspajcia" rybaka. Analiza rzeźbionych wyobrażeń oraz tworzonych przez nie m o t y w ó w ikonograficznych wskazuje, iż jedne i drugie odnoszą się do po­ szczególnych faz rytuału przejścia (tj. separacji, stanu liminalnego-granicznego, inkorporacji), przy czym w wypadku samych wyobrażeń dominują symbole liminalności, natomiast w motywach ikonograficznych — symbole inkorporacji. W kon­ sekwencji haki na halibuty okazują się złożoną strukturą symboliczną, której funkcje — oprócz magicznego wzmocnienia rybaka — obejmują także zabezpie­ czenie mu powrotu ze „świata obcego" do „świata własnego", a ponadto wpro­ wadzenie określonego porządku (właściwego „światu swojemu") w „świat obcy", czy m ó w i ą c inaczej — strukturyzację obszaru nieoswojonego przez człowieka. Wnioski A. Jonaitis korespondują wyraźnie z w y s u n i ę t ą wcześniej przez C . L é v i -Straussa tezą, iż w sztuce plastycznej, gdzie nie istnieje możliwość uwzględnienia elementu temporalnego, symbole syntetyzują niejako różne fazy rytuału czy mitu. Quasi-szamanistyczne cechy w zdobnictwie h a k ó w stanowią zatem implikację tego samego modelu świata, są zjawiskiem typowym w y n i k a j ą c y m z u n i w e r s a l i ó w �190 RECENZJE myślenia mitologicznego. Niemniej jednak tego rodzaju generalizacja nie wychodzi spod pióra autorki, albowiem dostrzega ona jeszcze wiele kwestii w y m a g a j ą c y c h wyjaśnienia, takich chociażby jak ta, dlaczego plemiona południowe nie dekorują swych h a k ó w na halibuty, nawet jeśli narzędzia te uważane są za przynależne do „sfery sacrum". I znowu można powiedzieć, iż pytanie to jest faktycznie istotne, nie tylko z perspektywy studiów nad kulturą Indian Północno-Zachodniego W y ­ brzeża. Ryszard M A R C I N K U L A , Polonia brazylijska, Tomicki Warszawa 1981, ss. 230. Problematyka polonijna jest nader rozległa, a badania w tym zakresie pro­ wadzone są dość „szerokim frontem". Współcześnie bowiem są one udziałem h i ­ storyków, socjologów, etnografów i stanowią przedmiot zainteresowania wyspecja­ lizowanych placówek lub zgoła fascynacji indywidualnych badaczy, którzy na mar­ ginesie swoich podstawowych zajęć zawodowych znajdują czas na „drążenie" tęga zagadnienia. Wprawdzie daleko nam jeszcze do jakiegoś syntetycznego ujęcia pro­ blematyki polonijnej, jednak książki na ten temat, które ukazały się w ostatnim okresie, posuwają znacznie do przodu stan naszej wiedzy o różnych aspektach tego zagadnienia. Do książek takich należy w ł a ś n i e recenzowana praca, mimo tego, że na temat polonii brazylijskiej posiadamy stosunkowo obfitą literaturę. Publi­ kacja ta powstała w ramach kontaktów naukowych autora z Zespołem D z i e j ó w Ameryki Łacińskiej Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutem Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykorzystano w niej zupełnie nowy zasób źródeł przechowywanych w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, tj. zespół akt i d o k u m e n t ó w przedwojennego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ś w i a t o w e g o Związku P o l a k ó w z Zagranicy, Związku Harcerstwa Polskiego, I . J . P a ­ derewskiego i inne, w wyniku czego otrzymaliśmy książkę ciekawą, w której za­ znacza się szacunek autora dla rzetelnej dokumentacji, wypowiadanych opinii i sądów ogólniejszych. W zamyśle piszącego książka stawia sobie bowiem „za cel pójście w kierunku oparcia naszej wiedzy o emigrantach w ich kraju osiedlenia na danych empirycznych i obiektywnie sprawdzalnych. Stąd jej oparcie przede wszystkim na mniej dotychczas wyzyskiwanym materiale archiwalnym". Taki punkt widzenia okazał się niezwykle interesujący i płodny poznawczo, zwłaszcza ż e często toczą się jeszcze u nas dyskusje na temat faktycznych osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w Brazylii, a ponadto spotkać też można w literaturze róż­ niące się między sobą informacje o tych samych faktach. W odniesieniu do nie­ których z tych spornych' kwestii poczynione przez autora książki ustalenia są z całą pewnością ścisłe, sięgnął on bowiem — najgłębiej jak tylko mógł — opie­ rając się na źródłach, które zweryfikował, nadając swej pracy naukowy i rzetelny charakter. Książka składa się z trzech rozdziałów poprzedzonych krótkim w s t ę p e m . We wstępie ukazane zostały motywy podjęcia tej problematyki przez autora z zazna­ czeniem dotychczasowych dokonań w tym przedmiocie. Choć autor doskonale zdaje sobie sprawę z pewnych ograniczeń źródłowych dla omawianego tematu, chciałby jednak, aby jego książka „była czymś więcej niż kolejnym głosem w n a ­ miętnych dyskusjach, jakie — często na podstawie obserwacji wycinkowych bądź pobieżnych — toczyły się na temat osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w B r a ­ zylii od samego jej początku. Można mieć nadzieję, że kroki, może większe, w tym samym kierunku uczynią historycy i socjologowie brazylijscy, niekoniecznie zresztą polskiego pochodzenia". �RECENZJE 191 Faktycznie polska sprawa w Brazylii to temat niezmiernie ciekawy, w k a ż ­ dym bądź razie na ten temat powinni w y p o w i a d a ć się nie tylko historycy ale i socjologowie. Zjawisko emigracji nie jest bowiem w y ł ą c z n i e zjawiskiem histo­ rycznym i towarzyszy mu szereg faktów i zjawisk — zarówno jednostkowych j a k i społecznych, które czynią je doskonałym polem badawczym dla socjologów. J a k do tej pory te aspekty polskiej emigracji zarobkowej do Brazylii, ale nie tylko, stanowią szeroki margines w badaniach związanych z problematyką polonijną. Myślę jednak, że w miarę dalszego postępu w zakresie poznawania problematyki polonijnej i te obszary zostaną objęte badaniami, a m ó w i ą c najogólniej chodzi tutaj o więzi Polonii z krajem pochodzenia, świadomość narodową e m i g r a n t ó w , tendencje integracyjne i dezintegracyjne wśród Polonii itp. Obserwacja dotych­ czasowych dziejów Polonii w rozmaitych krajach osiedlenia skłania do przyjęcia poglądu, że na równi ze sprawami historycznymi w a ż n e są w obszarze polonij­ nym sprawy o charakterze psychologiczno-socjologicznym, warte szerszej pene­ tracji i szczegółowszych badań. Jak wiadomo polska emigracja do Brazylii miała charakter w ę d r ó w k i za chlebem i zrodzona została w e w n ę t r z n y m i potrzebami tego kraju, z w i ą z a n y m i bez­ pośrednio z uprawą kawy. Sprawy te stosunkowo obszernie naświetlił autor re­ cenzowanej książki i stanowią one tło do rozstrzyganych w pierwszym rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Sukcesy i porażki", kwestii imigracyjnych oraz u w a r u n k o w a ń go­ spodarczych, jakie ziemia ta zgotowała przybyszom. Trzeba tutaj bowiem pod­ kreślić, że obok P o l a k ó w ciągnęli do Brazylii Włosi, Portugalczycy, Hiszpanie, J a ­ pończycy i Niemcy. Gdy pojawiła się owa „gorączka brazylijska", na ziemiach polskich trwał strukturalny i długotrwały kryzys gospodarczy, w y w o ł a n y dużą ilością zboża na rynkach Europy Zachodniej, pochodzącego z Kanady i S t a n ó w Zjednoczonych. Załamały się w i ę c nasze tradycyjne rynki zbytu, a nędza chłopa polskiego spotęgowana została tym zjawiskiem. Za chlebem w i ę c w ę d r o w a ł on do Brazylii, gdzie wcale niełatwe czekały na niego warunki bytowania, o czym świadczą chociażby cytowane przez autora listy osadników słane do swych bli­ skich w kraju. Warte podkreślenia jest tutaj zjawisko, że emigrant polski nie chciał wiązać się z pracą na plantacjach. W trudniejszych nieraz warunkach by­ towania od tych, które p a n o w a ł y na plantacjach, podejmował się zakładania w ł a ­ snego gospodarstwa. Ó w urok i smak ziemi, który pchał go za morze, p o w o d o w a ł nim, że podejmował się trudnej pracy kolonisty osadnika, aby tylko gospodaro­ w a ć na swoim. Wszystko to rodziło wiele spraw trudnych początkowo do przewi­ dzenia, ale upór i zaciętość w dochodzeniu do własnego k a w a ł k a ziemi łagodziły stressy i nostalgie zrodzone z dala od ziemi ojczystej. Wprowadzając czytelnika w tę problematykę czyni autor słuszne podkreślenie, że chłopi polscy w Brazylii „uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części ich współziomków czy to w Polsce, czy to na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych. Uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części w ł o ­ skich emigrantów w stanie Sao Paulo. W swej masie chłopami pozostali i dodzisiaj stanowią przeważający procent społeczności polskiej w Brazylii. Te u m i ł o ­ wanie ziemi, które gnało ich za morze, stało się też p o w a ż n y m czynnikiem pro­ wadzenia własnej gospodarki, inwestowania w nią i kolejnego modernizowania. Tutaj w Brazylii polski chłop zobaczył nagle całkiem realną możliwość doścignięcia ideału w Polsce nieosiągalnego, tj. pana folwarcznego. Stąd też w listach słanych do kraju tyle jest pochwał Brazylii i optymistycznych sądów w rodzaju: „ja mam lepi jak dziedzic w Polsce, ktury ma dziesięć folwarkuw", „teras ja jesdem Pan, to nie tak jak w Polsce było" lub „Dzięki ci Boże, żeś pokierował kroki moje w te stronę, a proszę cię tylko o zdrowie" czy „Brazylia jest to kraj obszerny, że wszystkich Polaków może pomieścić i jeszcze miejsce będzie, zarazem kraj mle­ kiem i miodem płynący". �192 RECENZJE A jak było w istocie. I l u tych zachwyconych emigrantów zostało naprawdę „dużymi panami"? Trudno o jakieś szczegółowe dane na ten temat, chociaż w s p ó ł ­ czesna Brazylia jawi się m. in. dużym postępem kultury agrarnej. Spotkać tam m o ż n a wioski zasobne i dostatnie, a niemało ich również w regionach, gdzie mie­ szkają emigranci polscy. Niektórzy z nich posiadają dobrze prosperujące gospo­ darstwa rolne i są klasycznymi farmerami, w k a ż d y m bądź razie i pod tym w z g l ę d e m notuje się duże różnice, a także uszczypliwe opinie i sądy o polskich emigrantach, które przytacza autor w książce cytując badania socjologa brazylij­ skiego O. Ianniego. Faktem jest również i to, że wyniesiony z zacofanych ziem polskich poziom kulturalny emigrantów nie pozostawał bez w p ł y w u na zaniżenie ich poziomu aspiracji. Niekorzystnym zjawiskiem dla tej ludności b y ł również przez długie lata brak jakiejkolwiek pomocy z ich kraju rodzinnego. Nieistnienie p a ń s t w a polskiego równało się z brakiem takiego wsparcia, jakie o t r z y m y w a ł y inne grupy emigrantów, np. Włosi czy Niemcy. P a ń s t w a te zawarły bowiem, sze­ reg u m ó w z rządem brazylijskim gwarantujących emigrantom odpowiednie w a ­ runki bytowania. Wprawdzie z chwilą odzyskania niepodległości przez Polskę stan ten uległ zmianie, zawsze jednak w kraju zdawano sobie sprawę z niedo­ skonałości pomocy, jaką odradzająca się Ojczyzna mogła świadczyć w y c h o d ź c o m . Podejmowano różne próby niesienia takiej pomocy, była to jednak kropla w mo­ rzu potrzeb. W sukurs tym potrzebom przychodziły różnego rodzaju organizacje polonijne i stowarzyszenia grupujące emigrantów, one też położyły duże zasługi na rzecz rozwoju życia kulturalno-oświatowego oraz szkolnictwa. Chłop polski w Brazylii ostał się w i ę c w masie innych emigrantów jako ten, który zachował świadomość swojego pochodzenia, k u l t y w o w a ł tu też swoje zwyczaje i obyczaje -oraz religię. Sprawom tym w recenzowanej książce poświęcony jest drugi roz­ dział zatytułowany „Odrębność czy asymilacja". Badania socjologiczne wielokrot­ nie potwierdzały, że większą szansę asmil^acji posiadają jednostki bądź grupy sto­ jące na w y ż s z y m szczeblu hierarchii. Wspomina o tym autor książki zaznaczając przy tym, że cechy polskiej grupy wniesione do Brazylii oraz jej bagaż kultu­ rowy działały wprawdzie opóźniająco na jej gospodarczy awans, a przez to od­ działywały też niekorzystnie na proces asymilacji. Dodać do tego również należy zwarte skupiska polskiego osadnictwa, gdzie nieraz całe wioski b y ł y czysto pol­ skie i rządziły się swoimi tradycyjnymi normami wyniesionymi z ojczystego kraju. Oczywiście z czasem następował powolny proces asymilacji zdeterminowany miej­ scowymi warunkami administracyjnymi, nigdy jednak nie prowadził on do utraty świadomości swojego pochodzenia i odrębności etnicznej. Sytuacja ta stała się na­ wet w pewnym okresie bardzo kłopotliwa dla emigrantów wszystkich nacji. W l a ­ tach trzydziestych naszego stulecia doszło w Brazylii do zamachu stanu i na czele p a ń s t w a stanął ponownie Getulio Vargas, b y ł y tymczasowy prezydent. Wprowa­ dzone przez niego rządy nosiły silny charakter i charakteryzowały się dążnością do stworzenia jednolitego państwa, w którym zniknąć miały partykularne inte­ resy mniejszości narodowych. W ślad za taką koncepcją ustrojową zmierzającą do upodobnienia Brazylii do większości p a ń s t w burżuazyjnych w Europie wszyst­ kie nieomalże dzienniki podniosły zarzut politycznej konspiracji cudzoziemców, tworzenia przez nich państwa w państwie i pielęgnowania odrębności narodowych. Głoszono hasła „jesteśmy panami we w ł a s n y m kraju", „goście są wrogami" lub „Brazylia dla Brązy li jeżyków". Przez cały kraj powiało falą nacjonalizmu, atako­ wano ludzi m ó w i ą c y c h swoim w ł a s n y m językiem, ograniczano działalność o ś w i a ­ tową skupisk emigracyjnych, napiętnowano rodzinę jako instytucję podtrzymującą odrębność narodową dzieci, starano się ograniczać łączność emigrantów z krajem. Akcja ta dotknęła również środowiska polonijne, doszło do wymiany not dyplo­ matycznych i zarzucano Polsce chęć stworzenia swojej kolonii w Brazylii. W archi- �193 RECENZJE wach policyjnych z tego okresu zachował się nawet dokument, ostrzegający, że rząd polski przygotowuje lotniczą inwazję stanu Parana. Dopatrywano się tutaj podobnej praktyki, jaka miała miejsce swego czasu ze strony Polski na Zaolziu i Litwie. Z czasem jednak tego typu akcje osłabły, sytuacja zaczęła się stabili­ zować, zwłaszcza w odniesieniu do miejscowej Polonii. Wybuch I I wojny ś w i a t o ­ wej zapoczątkowany napaścią Niemiec na Polskę odbił się dużym echem w B r a ­ zylii, która będąc od roku 1942 sojusznikiem Polski w tej wojnie zezwoliła nawet na prowadzenie werbunku wśród ludności polonijnej do armii polskiej na Z a ­ chodzie. Wiele jest jeszcze ciekawych kwestii w tej książce, która wzbogaca naszą wiedzę o problematyce Polonii brazylijskiej, mimo że na ten temat posiadamy sto­ sunkowo obfitą literaturę. W sumie otrzymaliśmy książkę naprawdę bogatą infor­ macyjnie, rzetelną i kompetentną. Wśród tych bezsprzecznych zalet wysunąć je­ szcze należy bogactwo faktów i tu leży bodaj główna waga omawianego dzieła, napisanego prostym i komunikatywnym językiem. Antoni J O H N P I C T O N , J O H N M A C K , African Textiles. London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych. Looms, Weaving and Kuczyński Design, Książkę napisaną przez etnografów zajmujących się ogromnym zbiorem afry­ kańskich tekstyliów w Museum of Mankind, etnograficznym dziale British M u ­ seum w Londynie, wydano przed otwarciem wystawy o podobnej tematyce. Sta­ nowi ona pierwsze, przeprowadzone na tak wielką skalę, wprowadzenie do złożo­ nego problemu historii i geografii afrykańskiego włókiennictwa. Tradycyjne roz­ wiązania techniczne tak w zakresie najprymitywniejszych na kuli ziemskiej kro­ sien, jak i technik pozatkackich były dotychczas zbyt mało zbadane i brak było ujęcia obejmującego prawie cały olbrzymi kontynent tak zróżnicowany pod w z g l ę ­ dem rozwoju cywilizacyjnego. Omawiana książka ukazuje materiały z całej pół­ nocnej Afryki, poza mało zbadaną Saharą, jej środkowej części i podlegającego silnym w p ł y w o m azjatyckim Madagaskaru. Brak informacji o rozwoju w ł ó k i e n ­ nictwa w południowej części kontynentu. Jednakże mapy ukazują najogólniejsze dane techniczne odnoszące się do całej Afryki. We wprowadzeniu autorzy ukazali stan badań i zachowane materiały pochodzące na ogół najdalej z ubiegłego stu­ lecia. Przyjmują oni klasyfikację techniczną w y r o b ó w włókienniczych z podręcz­ nika I . Emery. G ł ó w n y m przedmiotem ich zainteresowań są najbardziej rozpo­ wszechnione techniki tkackie i tkaniny, uwzględniają oni jednak także wyroby pozatkackie. Ukazanie włókiennictwa afrykańskiego autorzy rozpoczynają od przeglądu surowców. W Afryce używano w e ł n y owczej i koziej, bawełny, jedwabiu w za­ chodniej części kontynentu, w Etiopii i na Madagaskarze łyka i rafii, a także kory drzewnej. Wyliczyli oni także stosowane barwniki, przede wszystkim zajęli się bezzaprawowym indygiem. Klasyfikacja krosien tkackich wzbudziła już dyskusję w 11 tomie Textile History z 1980 r. Autorzy podzielili krosna na urządzenia beznicielnicowe, używające jednej, dwóch i więcej nicielnic. Krosno paronicielnicowe znaleziono na Madagaskarze podlegającym w p ł y w o m bardziej złożonego tkactwa azjatyckiego. Można było oczywiście przyjąć inne kryteria klasyfikacyjne krosna tkackiego. W tym złożonym narzędziu do pracujących części należy zarówno me­ chanizm uruchamiania osnowy, jak przerzucania wątku. Można jednak bronić przyjętego przez autorów kryterium podziału podkreślającego jedynie czynność 13 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �194 RECENZJE tkania. Chcieli oni uniknąć skomplikowanych sporów terminologicznych związa­ nych raczej z budową krosna i pionowym lub poziomym położeniem osnowy. Tkactwo wzorzyste w swych bardziej złożonych wariantach nie było bardzo rozpowszechnione w czarnej części Afryki. Wymagało ono bowiem krosna wielonicielnicowego. Tkaniny wyrabiane na Madagaskarze cechuje szczególne bogactwo ornamentu geometrycznego i jaskrawe zestawienia barw. Podobnie jak w niektó­ rych częściach Afryki wyrabia się tam specjalny typ wzorzystych tkanin u ż y w a ­ nych jedynie do celów pochówkowych. W Afryce rozpowszechnione były różne techniki zdobienia gotowych już tkanin drogą pokrywania ich drukiem bezpo­ średnim za pomocą klocków czy stempli, rysowaniem czy malowaniem. Znano także mniej złożone techniki druku pośredniego przy zastosowaniu rezerważu, a więc zakryciu woskiem, czy inną substancją, przeznaczonych do barwienia partii tkanin lüb przędzy. Te rozwiązania zdobienia tkanin były dość rozpowszechnione na całym prawie badanym kontynencie afrykańskim. Natomiast ikat, czyli bar­ wienie nici w ą t k u lub osnowy przed tkaniem, znano na Madagaskarze. Poza dru­ kowaniem i malowaniem tkanin stosowano niewiele zabiegów wykończalniczych. Wśród technik pozatkackich na pierwszym miejscu w y m i e n i ć trzeba różne rozwiązania z zakresu aplikacji, a w i ę c naszywania na tkaninach innych barw­ nych jej k a w a ł k ó w lub też klejnotów, ozdób z metalu, skóry, paciorków, muszli i wszelkiego rodzaju przedmiotów traktowanych jako elementy dekoracyjne. O ile aplikacja różnego rodzaju tkanin czy barwnych włókien jest szeroko rozpowszech­ niona w ś w i a t o w y m włókiennictwie, o tyle dekorowanie innymi przedmiotami jest charakterystyczne dla w y r o b ó w afrykańskich. Nasuwa się tu dygresja, że tak modne obecnie dekorowanie artystycznych tkanin różnego typu przedmiotami rozwinęło się może pod w p ł y w e m barwnych aplikacji afrykańskich. Rzadko stoso­ wano natomiast pikowanie czy zszywanie kołder z barwnych łatek tak charakte­ rystyczne dla włókiennictwa amerykańskiego. Szczególnym typem filcownictwa jest ubijanie kory z drzewa stanowiącego specjalny gatunek figi. Z płatów tej kory zeszywano części odzieży. Technika ta jest najbardziej rozpowszechniona u plemion afrykańskich nie znających tkactwa, lub tam gdzie rozpowszechniło się ono późno, np. w Kongo, Ugandzie i Zambii. * Wśród innych technik pozatkackich należy w y m i e n i ć haft na tkaninach upra­ wiany w zachodniej i północnej Afryce. Rozpowszechnił się on wraz z islamem, nie znała go kultura murzyńska. Nieznane było także dziewiarstwo i techniki po­ krewne, jak szydełkowanie czy ścieg igłowy. Techniki te rozpowszechnione są tylko w północnej Afryce w powiązaniu z w ł ó k i e n n i c t w e m arabskim. Na pod­ kreślenie zasługuje znakomita szata graficzna omawianej książki. Znaleźć można, niezwykle czytelne ilustracje wszelkich zdobionych tkanin ze zbiorów Museum of Mankind: wzorzystych, drukowanych, malowanych, zdobionych aplikacjami i haf­ towanych. T a bogata dokumentacja uzupełnia nowatorski tekst książki, która za­ wiera informacje w a ż n e dla każdego afrykanisty. Irena AAGOT NOSS, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 Turnau i ilustracje. Badacze tradycyjnych strojów ludowych, poszukując materiałów historycznych, bardzo często odwołują się do rycin, czy obrazów wykonanych przez mniej lub więcej znanych artystów malarzy, którzy zainteresowani kulturą ludową, zwłaszcza strojami regionalnymi, szkicowali i portretowali wieśniaków. W literaturze naukowej nie brak opracowań specjalnie temu tematowi poświęconych, czego przy- ^ ; �195 RECENZJE 1 kładem w Polsce może b y ć artykuł A. Jacher-Tyszkowej , a w Norwegii książkowe opracowania A. Noss, omawiające twórczość norweskich malarzy . Aagot Noss w swych poszukiwaniach i dociekliwości badawczej natrafiła na jeszcze inne, ciekawe źródło dotyczące norweskich strojów regionalnych i dała temu wyraz w kolejnej książce, poświęconej statuom o Nordmandsdalen, czyli w tzw. Norweskiej Dolinie należącej do terenu zamku Fredensborg w Północnej Zelandii w Danii, które skompletował podczas swoich rządów Fryderyk V (17461766) — król Danii i Norwegii. Cały komplet składa się z 70 figur, z których 60 przedstawia farmerów i rybaków z różnych regionów Norwegii, odzianych w ich typowe stroje. Monumentalne statuy, wykonane z piaskowca gotlandskiego na postumentach, zostały usytuowane amfiteatralnie na trzech tarasowate roz­ ciągających się gruntach, w lewo i prawo od centralnie umieszczonego tzw. pom­ nika zwycięstwa. Pracę nad nimi rozpoczęto w 1760 r. i większość figur (41) umie­ szczono tutaj w 1764 i 1765 r. Wykonał je niemiecki rzeźbiarz Johann Gottfried Grund (1733-1796), któremu poruczono to zadanie. Za modele posłużyły mu małe figurki z kości słoniowej Jub kłów morsa, które wyrzeźbił J0rgen Garnaas z H a l lingdal w Norwegii, urodzony w 1723 г., a zmarły ok. 1803-1804 г., znany także jako Jargen-poczmistrz, gdyż był zatrudniony przy transporcie poczty. Miał on nieprzeciętny talent do wykonywania lalek w ludowych strojach norweskich oraz do rzeźbienia w drewnie, o czym pisał Lexow, podkreślając jego zręczność, dzięki której misterne, maleńkie, rzeźbione figurki, przedstawiające norweskich w i e ś n i a ­ ków, znalazły miejsce w królewskiej kolekcji dzieł sztuki w Kopenhadze*. Król obiecał Jorgenowi w y s o k ą nagrodę, którą wypłacano mu regularnie w latach 17641771. Jorgen Garnaas mieszkał w Bergen, lecz odwiedził Kopenhagę i Fredens­ borg w 1764 i 1766 r. г Po dzień dzisiejszy zachowało się 29 małych figurek, z których 22 korespon­ duje ze strojami statui znajdujących się w Nordmandsdalen. Wiadomo jednak, że Jorgen Garnaas w y k o n a ł jeszcze inne, które posłużyły rzeźbiarzowi Gottfriedowi Grundowi jako wzory. Autorka była zainteresowana konfrontacją tych dwu twórców oraz ich war­ tością jako źródła w badaniach nad norweskimi strojami regionalnymi. Dla wzbo­ gacenia tych rozważań zwróciła uwagę także na stroje ludowe drewnianych lalek J0rgena, jakie znajdują się w zbiorach Historycznego Muzeum w Bergen, po­ równując je z figurkami z kości i kamiennymi statuami Grunda, nadto z porce­ lanowymi figurkami produkowanymi przez Duńską Królewską Pracownię Porce­ lany, dla której modelami były statuy w Nordmandsdalen. Wszystkie te wytwory omawiane są i prezentowane na ilustrajach w kolejnych częściach książki. Kamienne statuy wykonane przez Grunda przedstawiają stroje ludowe nastę­ pujących regionów: Valdres — 2 mężczyzn, Buskerud — 7 figur z różnych miej­ scowości, tj. mężczyzn i tańczące pary, Telemark (4) — mężczyznę, kobietę i m a ł ­ żeńską parę, Setesdal (5) — pracującą kobietę, parę małżeńską, kobietę i męż­ czyznę, Vest-Agder — kobietę i mężczyznę, Rogaland (3) — dwu mężczyzn i ko­ bietę, Hordaland aż 18 postaci — mężczyzn i kobiety z różnych miejscowości, Sogn i Fjordane oraz Sar — Trandelag — po sześć różnych figur, Nord Tr0ndelag — dwie figury, tj. kobietę i mężczyznę oraz z Laponii — 2 mężczyzn i kobietę. W Nordmandsdalen brak przykładów z pięciu regionów, tj. z Hedmark, 0st-fold, Vestfold, M0re i Romsdal oraz Nordland. Widać stąd, że przedmiotem zaintereso- 1 A. J a c h e r - T y s z k o w a , Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1975, s. 199-224. A. N o s s , Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; t e j ż e , Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973. ' E . L e x o w , Jorgen Garnaas and Nordmandsdalen, Oslo 1915-1916, s. 9. 2 �196 RECENZJE w a ń wspomnianych autorów były przede wszystkim regiony z bogatymi tradycjami strojów, jak Valdres, Hallingdal, Telemark, Setesdal i Hordaland. Porównując materiał, który prezentują statuy z innymi obecnie dostępnymi — ilustracyjnymi i pisanymi źródłami, stwierdzić należy, że ukazują nierzadko całe komplety strojów lub części czy mniej bądź więcej znane detale. Ale spotyka się tutaj także odzież i jej detale nie mające innych odpowiedników. Wskazuje to na fakt, że albo nie dokumentują należycie ówczesnej rzeczywistości, albo też nie zostały one nigdzie dotąd uwzględnione i dlatego są bliżej nie znane. Wiarygod­ ność jednak autentyzmu przedstawionych strojów podnoszą różne rekwizyty umie­ szczone w rękach rzeźbionych postaci, charakterystyczne dla poszczególnych regio­ nów. Poza tym uzupełnia je jeszcze w ł a s n y komentarz Grunda oraz konfrontacja z istniejącym materiałem faktograficznym. Nie ma w i ę c wątpliwości, że stroje ludowe przedstawione na statuach mają duże znaczenie dokumentacyjne. Jak przy­ puszczają niektórzy badacze (Lexow, Uldall) w kreacji figur z Nordmandsalen nie­ małą rolę odegrały drewniane i kościane laleczki Jorgena. Autorka książki poświęca sporo uwagi tej koncepcji, starając się w niej upew­ nić. Figurki Jergena przechodziły różne koleje losu i stąd budzić się mogą wątpli­ wości co do ich autentyzmu i korzystania Gurunda z tych wzorów. Aagot Noss stwierdza jednak, ż e dla Gurunda wzorem były tylko kościane figurki, a nie drew­ niane laleczki znane ze zbiorów w Bergen. Natomiast nie ma wątpliwości, że te ostatnie posłużyły za modele w produkcji porcelanowych figurek, które w y s z ł y z Duńskiej Królewskiej Pracowni Porcelany w latach 1777-1814. Omawiana książka, bardzo bogato ilustrowana, przedstawia statuy oraz — w zbliżeniu — ich fragmenty dla dokładniejszego obrazu detali strojów, w któ­ rych artysta uwzględnił nie tylko formę, ale także miejsca zeszycia, cięcia, za­ pięcia, wiązania, sprzączki (np. w męskich spodniach do kolan), marszczenia i fał­ dowania kobiecych spódnic, układ nakrycia głowy kobiecej i m ę s k i e j , ozdoby biegnące wzdłuż obrzeży, uczesanie głowy, okrycie nóg oraz różnego rodzaju ele­ menty zdobnicze i biżuterię. Artysta z dużą wiernością starał się oddać w k a ­ mieniu gatunek, a nawet fakturę stosowanych w stroju surowców i zdobin. Nadto uzewnętrznił inne jeszcze szczegóły związane z życiem i zajęciami norweskiej lud­ ności mieszkającej na prowincji. Dzięki wielkiemu realizmowi, te jedyne w swoim rodzaju rzeźby mają znacze­ nie dokumentu, a tym samym wartość materiału źródłowego. Barbara Bazielich N I L S E L I N G S G A R D , Norsk rosemálig, Oslo 1981, wyd. Det Norské laget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji. Sam- W 1971 r. ukazało się w Oslo drugie poszerzone wydanie książki Randi Asker, Rose — painting (rec. „Etnografia Polska", X I X : 1975, z. 2, s. 263-265). Autor pisał o tym nie po raz pierwszy, podobnie jak inni badacze, którzy podejmowali ten temat parokrotnie. Do nich należy także Nils Georg Brekker, Ragnar Nordby oraz badacze szwedzcy, np. Harry Fett, Anne Marie Franzeen. Nie sposób wymie­ niać tutaj wszystkich, ale warto podkreślić, że zainteresowanie tematem jest sze­ rokie nie tylko w krajach skandynawskich. Prace te są napisane zarówno w ujęciu monograficznym, dotyczącym określonego rodzaju wytworu, na którym występuje rozetowe malarstwo, jak regionalnym — gdy chodzi o zaprezentowanie szerokiego wachlarza w y t w o r ó w z tego typu zdobnictwem, bądź wreszcie syntetycznym, ujmu- �RECENZJE 197 jącym zagadnienia w różnych aspektach i na obs żarze całego kraju. Na tym miej­ scu warto dodać, że w 1974 r. ukazało się w języku angielskim opracowanie ro­ syjskiej autorki T. J . Jemieljanowej, (Khokhloma folk painting, Leningrad 1974) omawiające bogactwo florystycznego malarstwa na wyrobach drewnianych zna­ nych ośrodków w rejonie wołżańskim, zwłaszcza w okolicy Gorki i w północno-wschodniej części rejonu Niżni Nowgorod. Natomiast Slovenski etnografski muzej w Ljubljanie wydał w 1973/74 roku Cvetlice v ljudski umetnosti albumowy prze­ wodnik po wystawie pod tym samym tytułem, w którym zdobnictwo florystyczne potraktowane jest szeroko, wychodząc także poza drewno jako główny surowiec. Publikacja Nilsa Ellingsgarda, Norsk rosemálíng, jaka niedawno się ukazała, dotyczy malarstwa rozetowego tylko na sprzętach domowych, tj. meblach, puzdrach, naczyniach wytworzonych w różnych ośrodkach na terenie całej Norwegii. Jest to książka obszerna, pięknie wydana, z kolorowymi ilustracjami. W 1978 r. Nils Ellingsgard w y d a ł inną, o regionalnym zasięgu pracę z tego zakresu, a mianowicie Rosemdling i Hallingdal. Obecna natomiast praca jest uję­ ciem syntetycznym, które składa się z dwu części. Pierwsza poza w s t ę p e m trak­ tuje o wytworach kultury materialnej zdobionych rozetowym malarstwem. N a ­ stępnie przedmiotem rozważań są ornamenty jako wynik twórczości wykształconej na podstawie określonych stylów historycznych, tj. renesansu, baroku, okresu re­ gencji i rokoka, Ludwika X V I i empiru; dalej jest rozdział zatytułowany „z mia­ sta na wieś", gdzie autor wskazuje na drogę przejścia tego typu zdobnictwa i kie­ runki jego rozwoju. W tej części znajduje się też rozdział mówiący o artystach i po­ dejmowanych przez nich tematach zdobniczych oraz rozdział o materiale i tech­ nice wykonania. Jak wiadomo, malarstwo rozetowe wiąże się tematycznie nie tylko z moty­ wami roślinnymi i kwietnymi, zwłaszcza róż, pąków, tulipanów i liści akantu, czy girland, ale także często pojawiają się w nim postacie ludzkie, zwłaszcza żoł­ nierze i jeźdźcy na koniach, tj. ułani, dobosze, znane osobistości i postacie wio­ dące w społeczności wiejskiej, sceny z życia wsi, np. z obchodu zwyczajów, czy z pracy, domy, kościoły i inne budynki, nadto krajobrazy, sceny biblijne, np. w y ­ pędzenie z raju, motywy alegoryczne. To samo zresztą cechuje malarstwo na przedmiotach codziennego użytku znane z Z S R R , Austrii, Słowenii i innych k r a ­ jów. Podobnie jak tematyka, tak materiał i technika wykonania przedostały się na wieś po większej części za pośrednictwem rzemieślników, którzy pierwotnie dekorowali wnętrza kościołów i domów mieszczańskich. Umiejętności te podpa­ trzyli niektórzy ludowi malarze, wypróbowując swoje zdolności. W różnych rejo­ nach Norwegii pracowały grupy wtajemniczonych malarzy i ich „szkoły", które rozwijały się przez dziedzictwo przekazywane z ojca na syna, czy też przez m i ­ strza na uczniów. Na ogół jednak zazdrośnie strzeżono wszelkich sekretów warszta­ towych. Dlatego nie wszyscy malarze ludowi mogli dokładnie poznać stronę tech­ niczną, by odpowiednio z niej korzystać. Sztukę w ł a ś c i w e g o postępowania zabie­ rali niektórzy mistrzowie ze sobą do grobu, stąd wiele zależało od sprytu i zdol­ ności ich naśladowców. Nie dziw zatem, że przykłady starszego malarstwa oka­ zują się często nietrwałe, w y m a g a j ą c e szczególnej konserwacji, gdyż ludowi mala­ rze nie potrafili lub nie stać ich było na stosowanie trwałych surowców. Niejedno­ krotnie spotyka się przykłady malarstwa, które z czasem ściemniało i straciło swój koloryt lub niemal całkowicie się zatarło. W tym negatywnym przypadku przyczyną była nieznajomość reakcji chemicznych oraz umiejętności mieszania farb, tudzież innych jeszcze tajemnic warsztatowych. Są jednak i takie stare oka­ zy, które po dzień dzisiejszy zachowały swoją świeżość i jasność kolorów. ne. Jeżeli chodzi o farby, to w Norwegii stosowano tempery łub farby olej­ Tempera była droższa od farb olejnych ale za to o wiele łatwiejsza �198 RECENZJE w użyciu, natomiast nietrwała w myciu, przez co dość szybko się ścierała. Dlatego u ż y w a n o jej przede wszystkim do malowania sufitów, a nierzad­ ko także do malowania większych płaszczyzn ścian. Często używano jej tak­ że do malowania wewnętrznej strony wieka skrzyń. Rozprowadzano ją za pomocą rożka wykonanego z rogu, kości lub skóry. Znany artysta Truge Gundhildgard do zdobienia sufitów używał kredy albo roztworu powstałego z go­ towanych w wapiennej wodzie lub k w a ś n y m mleku kości cielęcych. Popularnym spoiwem była kazeina bądź ekstrakt serowy, które stosowano także przy farbach olejnych; roztwory te stanowiły doskonały grunt dla farb. Elementy dekoracyjne wykonane np. farbami olejnymi nanoszono na podkład kazeinowy albo z roztworu z kości cielęcych lub jajeczno-temperowy. Jaja, olej, woda były g ł ó w n y m i skład­ nikami w temperowej emulsji od średniowiecza do czasów współczesnych. Olej w y k a z y w a ł wiele praktycznych właściwości. Posługiwano się nim przy dekorowa­ niu mebli, przedmiotów codziennego użytku, ścian i sufitów. Proces jego pozyski­ wania był stosunkowo łatwy i szybki (np. przez staranne gotowanie siemienia lnia­ nego, nie doprowadzając jednak do wykipienia lub przegotowania, bo trudno się go potem rozprowadzało). W czasie gotowania dodawano różne chemiczne skład­ niki, jak cerusyt, ołów, miedź, glejtę dla wzmocnienia i uzyskania odpowiedniej gęstości oleju. W znanym ośrodku Chochłoma w Związku Radzieckim drewniane tło przed malowaniem werniksowano, a potem polerowano aluminiowym pro­ szkiem z dodatkiem srebra i malowano olejnymi farbami oraz lakierowano. Olej lniany był zatem podstawowym surowcem nie tylko w Norwegii. Ellingsgard powiada, że farbę kupowano w prętach, grudach lub grubych ziar­ nach czy kostkach, które następnie ścierano na miałki proszek, co w y m a g a ł o wiele pracy i cierpliwości. U ż y w a n o do tego żaren, kamieni, a w końcu butelki, którą zgniatano najmniejsze grudki. Do startej na proszek farby dodawano odrobinę oleju i nadal ją ucierano. Chodziło o to, aby uzyskać gładką masę o czystym ko­ lorze i dobrze wiążącą się z tłem. Przygotowaniu farb do malowania poświęcano szczególnie dużo uwagi, a potem starannie je przechowywano. W niektórych rejo­ nach farby pozyskiwano we w ł a s n y m zakresie z substancji mineralnych lub orga­ nicznych. Syntetyczne środki stosowane w malarstwie znane były od czasów antycz­ nych, a przykłady ich używania na terenie Norwegii spotyka się od czasów śred­ niowiecznych. Po 1800 r. pojawiają się tutaj coraz częściej sztuczne barwniki pro­ dukcji fabrycznej. Pierwotnie niektóre z farb były niezwykle drogie, stąd rzadko pojawiają się w twórczości ludowej. Częściej korzystano z farb przygotowanych we w ł a s n y m zakresie. Popularnie u ż y w a n y m i kolorami w rozetowym malarstwie w Norwegii były: a) czerwień pozyskiwana z substancji naturalnych lub syntetycznych. Stosowano ją tak do malowania tła, jak i ornamentów. Na tło używano często tlenku ołowiu, tj. minii mieszanej głównie z innymi pigmentami czerwieni; b) żółty kolor (arsenie sulphides) odgrywający także ważną rolę. Stosowano przede wszystkim blendę lub ciemną ochrę, a w ciągu X I X w. kolor żółtocytrynowy organicznego lub mineral­ nego pochodzenia; c) błękit pruski, znany w Norwegii pod nazwą błękitu pary­ skiego, który bez porównania był najważniejszy. Zarówno starsza ultramaryna, jak nowszy kobalt okazały się zbyt drogie. Dlatego znacznie bardziej rozpowszech­ nione było — stosowane w tkactwie — indygo, znane od czasów starożytnych. I ten barwnik występuje w starszym malarstwie rozetowym; d) przez mieszanie błękitu pruskiego z żółtym uzyskiwano kolor zielony. Hiszpańska zieleń była też często używana, a mieszana z czernią stosowana była na tło; e) biały kolor w y s t ę p o w a ł w postaci bieli ołowianej lub bieli cynkowej. W sprzedaży ok. 1850 r. pojawiła się najpierw biel cynkowa; f) czarny kolor uzyskiwano z organicznych substancji, z sadzy, kopcia lampy CZ3- z popiołu; g) złote i srebrne płatki stoso­ wane były tylko okazjonalnie i to w znikomym stopniu, np. dla podkreślenia cen- �199 RECENZJE tralnego miejsca ornamentu. Smugi złote podkreślano czerwienią, a srebrne zielenią lub błękitem, naśladując tym zdobnictwo sakralne. Pędzle były rozmaitych rozmiarów i grubości, krótsze lub dłuższe, zawsze okrągłe i nierówne, lecz stopniowo ku końcowi ścinane. Powszechnie sporządzano je z w ł o s ó w wiewiórczego ogona. Z w ł o s ó w z końca krowiego ucha sporządzano pędzle do wykonywania liter lub konturów. Farby nakładano cienko, po czym tło powlekano jeszcze olejem, aby uzyskać idealnie gładką powierzchnię i łatwość w nałożeniu ornamentu, który wykonywano zawsze z tzw. wolnej ręki, bez patronu, czy uprzedniego rysunku. Malowanie było improwizacją, której podstawowe założenia autor miał w swej wyobraźni, a po­ tem, w trakcie pracy rozwijał. Stąd brały się różne warianty oparte na stale powtarzających się motywach, a ich kompozycja rozwijała się stosownie do formy przedmiotu, na które je nakładano. Forma przedmiotu bowiem determinowała roz­ mieszczenie i układ oraz dobór e l e m e n t ó w zdobniczych. W ten sposób rodziła się specyfika lokalna czy charakterystyczna dla danego twórcy, wyrażająca się w do­ borze m o t y w ó w florystycznych i innych detali, jak formy pierzaste, rożkowe, fa­ liste, na kształt litery С lub S, czy arabeski. Takie swobodne prowadzenie, pędzla umożliwiało uprzednie pociągnięcie tła olejem, który podsychał do następnego dnia i dopiero wtedy zabierano się do dalszej roboty. W rejonie Telemarku dla ozdobienia skrzyni bogatym ornamentem potrzeba było ok. 4 dni. Dla nadania farbom trwałości nierzadko je po wyschnięciu werniksowano. U ż y w a n o do tego kopalu lub innych środków w połączeniu z olejem terpentynowym. Najlepiej do tego nadawał się roztwór z bursztynu, który jednak nie zawsze b y ł dobrej j a ­ kości. Z u p ł y w e m lat powodował on ciemnienie, zacierając niemal całe malowidło. Dla twórczości ludowej charakterystyczne było marmurkowanie, znane od X V I I I w. Z czasem przybrało ono rozmaite fantastyczne formy. Druga część książki, znacznie obszerniejsza od poprzedniej, poświęcona jest malarstwu rozetowemu w poszczególnych regionach Norwegii: 0sterdalen, G u d brandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Telemark, Aust-Agder (wschodni Agder), Vest-Agder (zachodni Agder),. Rogaland, Hordaland, Sogn i Fjordane, More i Romsdal, Trondelag. Osobne miejsce zajmuje tu o m ó w i e n i e twórczości wiejskiej wschodnich terenów oraz m o t y w ó w kwietnych w okresie zanikania malarstwa ro­ zetowego. Książka zawiera ponadto spis literatury, streszczenie w języku angielskim, indeks nazwisk i pokaźny spis autorów fotografii. Barbara A A G O T NOSS, Adolph stracje. Tidemand Bazielich og folk han matte, Oslo 1981, ss. 249 i ilu­ Po trzech pracach, jakie ukazały się w serii Norsk Folkedrakter (Norweskie Stroje Ludowe) w 1970, 1973 i 1977 Aagot Noss publikuje w 1981 r. czwartą z kolei książkę pt. Adolph. Tidemand og folk han motte (Adolf Tidemand i jego ludowe modele). T y m razem Norsk Folkemuseum jako dotychczasowy główny wydawca podjęło edycję przy współpracy Universitetsforlaget w Oslo, przez co jednak ani format, ani szata graficzna nie uległy zmianie. Oprawa skóropodobna ma kolo­ rową obwolutę z akwarelą przedstawiającą stojącą kobietę w stroju ludowym, 1 1 Porównaj recenzje z. 2, s. 265-269. B. B a z i e l i c h w: „Etnografia Polska", t. 19: 1975, �200 RECENZJE trzymającą w płachcie małe dziecko. Obok niebieskimi i czerwonymi literami wydrukowane jest nazwisko autorki i tytuł oraz firmy w y d a w c ó w . Całość edy­ torsko bardzo starannie przygotowana, a kolorowe ilustracje niemal wiernie od­ dają ducha i treść reprodukowanych obrazów. Książka zawiera reprodukcje 62 akwareli, 53 rysunków i 34 obrazów olejnych, częściowo w kolorze, które przedstawiają stroje norweskie w ujęciu Adolfa Tidemanda. Większość z tych prac znajduje się w zbiorach Narodowej Galerii w Oslo w dziale druków i rycin oraz w dziale malarstwa. Tylko 1 akwarela, 1 rysunek i 8 obrazów olejnych stanowią prywatną własność. Obok tych ilustracji zamieszczo­ ne są opisy sporządzone przez samego mistrza, które autorka książki tylko w y g ł a ­ dziła słownikowo i zaopatrzyła interpunkcją dla jasności całego obrazu. Ilustracje przeplatają się z tekstem według podziału geograficznego z uwzględnieniem kolej­ nych regionów, a nawet miejscowości, z których pochodzą stroje regionalne i por­ tretowane w nich osoby. Na końcu znajduje się katalog ilustracji opracowany stosownie do wymienionego podziału terytorialnego, tłumaczenie w języku angiel­ skim, lista osób, które Adolf Tidemand portretował, z odniesieniem ich do odpo­ wiednich stron, oraz lista nazwisk ludzi służących za modele, znanych z później­ szych fotografii. Ponadto jest spis fotografii innych jeszcze osób, pokazanych dla porównania strojów. Książkę kończy wykaz literatury. Tidemand bardzo często obok swych rysunków notował nazwiska osób por­ tretowanych, co wskazuje na jego osobisty stosunek do modeli i wiarogodność. Zapisywał przy tym, skąd strój pochodzi, co umożliwia określenie regionu. Autor­ ka próbowała w swej pracy dociec, kim były te osoby i z jakiej okazji swoje stroje nosiły oraz, jak wyglądają stroje i stosunek do nich obecnych ich sukce­ sorów. Tidemand zwracał nierzadko u w a g ę na ludzi spokrewnionych ze sobą: rodziców i dzieci, dziadków i wnuki. Autorce w dużym stopniu ułatwiło to do­ tarcie do dat urodzenia tych osób, dat ich konfirmacji, ślubu i śmierci. Pomogły jej w tym materiały archiwalne, lokalna tradycja oraz niektóre rekwizyty. W w i ę ­ kszej części potomkowie tamtych ludzi sprzed ponad stu lat żyją po dzień dzi­ siejszy. Artysta bardzo często rysował i malował ludzi żyjących w sąsiedztwie lub w pobliżu miejsc, gdzie się zatrzymał w czasie swoich w ę d r ó w e k po kraju. Tak np. obrazy z Flá w Hallingdal wszystkie można zlokalizować w Narum, farmie należącej do rodziny Gulsvik oraz w farmach lub mniejszych posesjach leżących w pobliżu (s. 184-196). Kiedy zatrzymał się w górskiej farmie Messelt, rysował gospodarzy Messelt w Stor-Elvdal (s. 208-210), rodzinę Bolkesjo w Gransherad, kiedy tam przebywał (s. 106-107) i podobnie — właścicieli Vassenden w Granvin (s. 58-62). Również większość obrazów z Hardanger pochodzi z Vikoy, gdzie arty­ sta mieszkał na probostwie. Wszystkie postacie Tidemanda należą do społeczności farmerskiej z w y j ą t k i e m sterników i rybaków, z którymi zetknął się przebywając w Nevlunghamn w 1861 г., a pochodzących z różnych warstw społecznych. Ma­ lował nadto członków parlamentu, urzędników i innych lokalnych notabli, ich żony i córki, zagrodników i ich rodziny, starców w ostatnich godzinach życia, ubogich i dziewczęta, które miały nieślubne dzieci. Wszyscy przedstawieni są w strojach zakładanych do kościoła lub na inne uroczystości. Powstaje zatem pytanie, skąd ludzie posiadali taką wspaniałą odzież? Możliwe, że niektórzy ją pożyczali, jak np. zagrodnik Rasmus Kármoviken w Flá, kiedy pozował z Anną Gulsvik, żoną urzędnika do obrazu „De ensomme gamie" (Sa­ motni starcy). Wynika stąd, że istotną rzeczą dla Tidemanda było dobranie w ł a ­ ściwego typu ludzkiego, a dopiero potem odzianie go w strój odpowiadający danej okolicy. Inną ważną sprawą, łączącą się z twórczością Tidemanda, jest wartość jego prac jako niezawodnego źródła w studiach nad strojami ludowymi. W zacho- �RECENZJE 201 wanych do dzisiaj strojach występują jeszcze formy, których u ż y w a n o w czasach Tidemanda. Jego ilustracje są też jedynym drogowskazem, jak je w ó w c z a s no­ szono i zestawiano ze sobą. Okazuje się bowiem, że w stosunku do obecnych cza­ sów zaszły w tym względzie pewne zmiany. Przykładem tego są akwarele przed­ stawiające dwie kobiety z Numedal z farmy Moen w Flesberg (s. 164) i Maria Pálsdotter Ebderud w Uvdal (s. 153), które mają w różny, a nie zanotowany do­ tąd sposób, nakrytą głowę i tylko dzięki Tidemandowi istnieje możliwość odtwo­ rzenia tego szczegółu. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku dwu kobiet z Setesdal (s. 100 i 101), których sposób nakrywania g ł o w y od dawna nie jest praktykowany i brak jakichkolwiek innych materiałów ilustracyjnych i opiso­ wych obrazujących te detale. Stroje przedstawione przez Tidemanda zostały zarejestrowane w różnym cza­ sie i w różnych regionach Norwegii i prezentują bogactwo form oraz ich roz­ maitość. Dzięki temu poszerza się znacznie wiedza w tym zakresie. Z jednej strony potwierdzają się sposoby ubierania, znane już z innych źródeł, a po dru­ gie — w wielu przypadkach odkrywają całkiem nieznane fakty; materiały te są też jedynym pośrednikiem pomiędzy minioną rzeczywistością a obecnymi czasami. Znaczenie dokumentacyjne prac Tidemanda podkreślają nadto fotografie jego mo­ deli, wykonane niejednokrotnie w sześćdziesiąt lub nawet siedemdziesiąt lat póź­ niej. Ludzie na tych fotografiach noszą stroje, jakich używano w czasach działal­ ności artysty i często zakładano je w taki sam sposób. Warto zwrócić uwagę np. na rysunki przedstawiające dwie kobiety z Flá — Berit Amundsdotter i Annę Trulsdotter w strojach, które potwierdzają też ich fotografie (s. 192 i 194). Nie zapominając nigdy o artystycznych kryteriach twórczości, nawet n a obrazach du­ żych rozmiarów Tidemand z precyzją przedstawiał stroje regionalne, a także różne ich detale. Adolf Tidemand urodził się w Mandal 14 sierpnia 1814 r. i zmarł w Christianu (Oslo) 25 sierpnia 1876 r. Studiował najpierw w Akademii Sztuk w Kopenhadze (1832-1837), a potem w Akademii Sztuk w Dusseldorfie (1837-1841). W 1845 r. po­ ślubił Claudine Marie Jaeger, którą znał od dzieciństwa. Osiedlili się w Dussel­ dorfie, gdzie spędzili wiele lat. Tidemand przez długi okres młodości przebywał za granicą (1842-1845 i 1848-1849), a następnie zapuszczał się na dalekie wyprawy w rodzinnym kraju. W sumie odbył 17 wypraw po Norwegii, datując swe prace poświęcone strojom ludowym na lata 1843-1874. Wiele kolejnych podróży odbył po południowej Norwegii, np. 0sterdalen, Gudbrandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Setesdal, Telemark, Nevlunghamn w Vestfold, Rogaland, a także Hordaland w ukochanym Vikoy, do którego stale powracał. Liczne miejsca jego pobytu zaznaczone są na mapie pd. Norwegii, zamieszczonej w tekście książki. W czasie swych podróży artysta w y k o n a ł 150 prac przedstawiających ludzi w strojach regio­ nalnych, co jest n a j w i ę k s z y m tego rodzaju spadkiem, jaki pozostał po którymkol­ wiek artyście. Niektóre z nich nigdy dotąd nie były publikowane. Zwracają u w a g ę swą żywością i barwnością nie tylko jako dzieła artystyczne, ale dokumenty o zna­ czeniu społeczno-historycznym. Ukazują codzienne życie ludu w najdrobniejszych szczegółach: jego domy i wnętrza mieszkalne, sprzęty i narzędzia pracy, obyczaje, radości i smutki. W omawianej książce Aagot Noss, stosując metodę analityczno-porównawczą z dużą dokładnością weryfikuje prezentowany materiał. Wykazuje przy tym sze­ roką wiedzę nie tylko w zakresie strojów ludowych, ale także tradycyjnej k u l ­ tury. Dzięki pracowitości i dociekliwości autorce udało się już nie po raz pierwszy uzasadnić wartość źródłową twórczości artystycznej. Czyni to na przykładzie czwar­ tego odkrytego przez siebie twórcy, który — dla badań etnograficznych pod względem ikonografii — ma niemałe znaczenie. Odkrywa przy tym rzeczywistość • �202 RECENZJE sprzed ponad stu lat, a pomocne są jej tutaj inne metody i środki badawcze po­ zwalające przybliżyć owe realia czasom współczesnym. Równocześnie w swym cyklu badawczym autorce udało się ogarnąć ponad 200-letni okres sięgający aż 1760 г., w którym zostały wykonane statuy w Nordmandsdalen (1977); druga jej praca obejmuje początek X I X w., czyli lata ok. 1820 r. (1970) ujęte w akwarelach J . Flintoe, następna — lata ok. połowy X I X w. w akwarelach J . Frich'a (1973) i ostatnia praca obejmująca okres 1843-1874. Jest to stosunkowo rzadkie zjawisko w literaturze europejskiej, dlatego tym większa zasługą autorki, nie tylko jeśli chodzi o dorobek norweskiej nauki w badaniach nad regionalnymi strojami, lecz także w aspekcie międzynarodowym, rozszerzającym historyczną i komparatystyczną wiedzę w tym zakresie. Barbara Bazielich W tomie X X V I I , z. 1 „Etnografii Polskiej" w artykule Wandy Paprockiej T r a - ~ dycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospo- ' litej na s. 42 w wierszu 9 od góry powinno być wydrukowane słowo ruralizacji zamiast realizacji. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/faa9c89b3b0f1c27bf0fee460730f94a.pdf 80959bfa9b01de57d74cfb429579a0ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1227 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1133 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.239-253 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z „Etnografia J Polska", E t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAISU ing JAAKKOLA, Christmas. An Muuttuva ethnological joulu. study), Kansatieteellinen tutkimus (The chang­ K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, ss. 384, fotografie, tabele, r y c i n y , m a p y . Kansatieteellinen kres tematyczny terialną Arkisto (Archiwum tego s e r y j n e g o Ludoznawcze) wydawnictwa wychodzi jest s z e r o k i (budownictwo, rolnictwo, hodowla, p o ż y w i e n i e ) , d u c h o w ą ł rodzinne), s p o ł e c z n ą doczekały się oraz h i s t o r i ę e t n o g r a f i i . D w a recenzji Drescben in Finnland unter Finnland, polskiej Helsinki besonderer 1956»); natomiast keista. Kansatieteellinen Untersuchung), w fragment pracy się na Sulo (Über Za­ ma­ obrzędy Arkisto (Hilkka schwedischer Haltsonena, zawartość r. (tańce i Vallinheimo, finnische 1934 tomy Kansatieteellinen fachowej 1955 *; V e e r a Beriicksichtigung tutkielma składającej literaturze od obejmuje kulturę Vilppula, Das Spinnen Tradition, Suomalaisista Zauberzeichnen. drugiego t o m u serii, Das in Helsinki taikamerVolskundliche został opubliko­ 4 w a n y w t. 36 „ L u d u " . P r a c a Muuttuva joulu traktuje o w s p ó ł c z e s n e j formie i przemianach ś w i ą t B o ż e g o N a r o d z e n i a . D o t y c z y ona d w ó c h m i a s t e c z e k w p ł n . c z ę ś c i d o l i n y K y m i ( p ł d . - w s c h . F i n l a n d i a ) — K u u s a n k o s k i (22 tys. m i e s z k a ń c ó w ) oraz K o u v o l a (26 tys.). Historia tych miast z w i ą z a n a b y ł a z p r z e m y s ł e m drzewnym i obsługą w ę z ł a k o ­ lejowego. O b a te m i a s t a z a m i e s z k i w a ł a n i e d u ż a l i c z b a l u d n o ś c i s z w e d z k i e g o po­ c h o d z e n i a (w 1970: 270 o s ó b w K u u s a n k o s k i oraz 53 osoby w K o u v o l a ) . P o c z ą t k i o s a d n i c t w a s z w e d z k i e g o n a t y m obszarze s i ę g a j ą lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia — pierwszego etapu industrializacji p o ł u d n i o w e j Finlandii. Mniejszość szwedzka w Kuusankoski i K o u v o l a z a c h o w y w a ł a p r z e z s z e r e g d z i e s i ą t k ó w lat s i l n ą w i ę ź w e w n ą t r z g r u p o w ą , poczucie o d r ę b n o ś c i w s t o s u n k u do l u d n o ś c i f i ń s k i e j oraz n i e k t ó r e o d m i e n n e z w y c z a j e . I n f o r m a c j e te s ą o t y l e istotne, ż e z a i n t e r e s o ­ wanie zwyczajami B o ż e g o Narodzenia z a p o c z ą t k o w a n e zostało obserwacjami K a i s u Jaakkoli, poczynionymi w ł a ś n i e w ś r ó d ludności s z w e d z k o j ę z y c z n e j . G ł ó w n y m ( p i e r w o t n i e j e d y n y m ) c e l e m p r a c y b y ł o w y k r y c i e , czy p o d z i a ł n a d w i e g r u p y j ę z y k o w e : f i ń s k ą i s z w e d z k ą , z n a l a z ł odbicie w z w y c z a j a c h B o ż e g o N a r o ­ dzenia, oraz w y k a z a n i e , k t ó r e z n i c h w y s t ę p u j ą p o w s z e c h n i e , k t ó r e n a t o m i a s t rzadko. W trakcie p o r z ą d k o w a n i a m a t e r i a ł ó w i opracowywania k s i ą ż k i o k a z a ł o s i ę konieczne przeprowadzenie s t u d i ó w w zakresie innowacji i dróg ich upowszech­ niania, jak r ó w n i e ż ukazanie znaczenia z w y c z a j ó w okresu B o ż e g o Narodzenia w ż y ­ ciu m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . 5 1 P o d z i a ł n a p o d s t a w i e zamieszczonego w r e c e n z o w a n e j p r a c y i n d e k s u z a w a r ­ tości Kansatieteellinen Arkisto. R e c . Z . S t a s z c z a k , „ L u d " , t. 45: 1960, s. 382-384. * R e c . H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w e j , „ L u d " , t. 48: 1963, s. 506-513. S. H a 11 s"o n e n, O jednym jińskim znaku magicznym, „ L u d " , t. 36: 1946, s. 313-315. P i e r w o t n y cel p r a c y z o s t a ł z r e a l i z o w a n y w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż w s p o m n i a n e cele w t ó r n e . 8 4 6 �240 RECENZJE P o d s t a w ę bazy m a t e r i a ł o w e j s t a n o w i ł y w y n i k i k i l k u n a s t o l e t n i c h o b s e r w a c j i oraz r e z u l t a t y b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h w 1969 r . U z y s k a n o 280 o d p o w i e ­ d z i n a ankiety. P r a w i e wszyscy respondenci byli w y z n a n i a ewangelickiego i nale­ ż e l i do g r u p y ś r e d n i o z a m o ż n y c h i z a m o ż n y c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h s t a n o w i l i p r a ­ c o w n i c y K y m i K y m m e n e L t d . , r e p r e z e n t u j ą c y g ł ó w n i e zawody techniczne i ekono­ m i c z n e . O g ó ł o s ó b , k t ó r e o d p o w i e d z i a ł y n a a n k i e t ę , podzielono n a c z t e r y g r u p y : S z w e d z i (60), F i n o w i e (110), l u d n o ś ć d w u j ę z y c z n a (30), g r u p a k o n t a k t o w a (80) — n a l e ż a ł y do n i e j osoby p o s ł u g u j ą c e s i ę zasadniczo t y l k o j ę z y k i e m f i ń s k i m , lecz u t r z y m u j ą c e s t a ł e i c z ę s t e k o n t a k t y z ludno' cią s z w e d z k o j ę z y c z n ą . M a t e r i a ł y u z y s ­ k a n e w w y n i k u obserwacji i przeprowadzonych b a d a ń ankietowych uzupełniono dodatkowymi w y w i a d a m i i wypracowaniamf. m ł o d z i e ż y szkolnej. W p r a c y w y k o r z y s t a n o b o g a t ą (fińska i z a g r a n i c z n ą ) l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą i s o c j o l o g i c z n ą (bibliografia z a m i e s z c z o n a n a k o ń c u k s i ą ż k i z a w i e r a i m p o n u j ą c ą l i c z b ę ok. 600 pozycji). W c e l u u w z g l ę d n i e n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h s i ę g n i ę t o do m a t e r i a ł ó w z a w a r t y c h w w y c h o d z ą c y c h od p o c z ą t k u X X w . c z a s o p i s m a c h k o b i e c y c h . B y ł o to s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n e w b a ­ daniach nad innowacjami, gdyż prasa odegrała niemałą rolę w propagowaniu n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w ( s k ł a d a n i e p r e z e n t ó w , w y k o n y w a n i e sposobem domowym różnorodnych dekoracji świątecznych) K s i ą ż k a s k ł a d a się z trzech r o z d z i a ł ó w . W pierwszym, m a j ą c y m j e d n o c z e ś n i e c h a r a k t e r w s t ę p u , zdefiniowane z o s t a ł y g ł ó w n e terminy u ż y w a n e w p r a c y ora^ z a p r e z e n t o w a n o p o d s t a w o w e teorie w y k o r z y s t a n e przez a u t o r a , t j . t e o r i ę w a r t o ś c i , t o ż s a m o ś c i (praktykowanie z w y c z a j ó w u ł a t w i a c z ł o w i e k o w i o d p o w i e d ź na pytanie „ k i m jestem?"), k o m u n i k a c j i ( s p o ł e c z e ń s t w o i s t n i e j e t y l k o w k o m u n i k a c j i i dzidki niej), d r a m a t u . O k r e ś l a j ą c metodologiczne z a ł o ż e n i a p r a c y K a i s u J a a k k o l a k o ­ r z y s t a z o s i ą g n i ę ć socjologii a m e r y k a ń s k i e j ( g ł ó w n i e z a ś z o p r a c o w a ń H . D u n c a T i a i K . B u r k e ' a ) w zakresie b a d a ń nad charakterem ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia w U S A . N a w i ą z u j ą c do w y n i k ó w b a d a ń t y c h a u t o r ó w , t r a k t u j e on s y s t e m z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h jako swoisty dramat. Proponuje w ł a s n ą (opartą c z ę ś ­ ciowo na modelu H . Duncana) w e r s j ę e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h dramatu, w y o d r ę b ­ n i a j ą c p i ę ć k l u c z o w y c h c z y n n i k ó w : o p r a w a (scena i role), m a n i f e s t a c j e ( z a c h o w a ­ n i a i przedmioty p e ł n i ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w systemie z w y c z a j ó w ś w i ą t e c z n y c h ) , w a r t o ś c i , r e ż y s e r z y (osoby, g r u p y s p o ł e c z n e o r a z i n s t y t u c j e d e t e r m i n u j ą c e c h a r a k ­ ter d r a m a t u ) , n a t u r a d r a m a t u ». 7 8 Z a p r e z e n t o w a n y s p o s ó b r o z u m i e n i a d r a m a t u ś w i ą t w y z n a c z a j e d n o c z e ś n i e po­ z i o m y analizy oraz w e w n ę t r z n y u k ł a d p o z o s t a ł y c h części pracy. Rozdział drugi ma z a s a d n i c z o c h a r a k t e r f a k t o g r a f i c z n y — p r z e d s t a w i a opisy p o s z c z e g ó l n y c h z w y c z a ­ j ó w oraz w n i o s k i d o t y c z ą c e p o w s z e c h n o ś c i i c h w y s t ę p o w a n i a w w y d z i e l o n y c h g r u ­ p a c h l u d n o ś c i . W p a r t i i tej podzielono okres ś w i ą t e c z n y n a t r z y e t a p y : od po­ c z ą t k u A d w e n t u do 23 g r u d n i a , od w i g i l i i B o ż e g o N a r o d z e n i a do ostatniego d n i a r o k u , od 1 s t y c z n i a do T r z e c h K r ó l i (u F i n ó w ) l u b d n i a Ś w . K n u t a — 13 s t y c z n i a (u S z w e d ó w ) . , 0 • P o d s t a w o w ą m e t o d ą w y k o r z y s t a n ą w tej c z ę ś c i p r a c y (jak r ó w n i e ż p o d s t a w o ­ w ą m e t o d ą c a ł e g o o p r a c o w a n i a ) jest m e t o d a s t a t y s t y c z n a . M e t o d y : a n a l i t y c z n o - p o r ó w n a w c z a oraz socjologiczna z a j m u j ą m i e j s c e d r u g o r z ę d n e . W y e k s p o n o w a n i e m e - e P r a s a p i ę t n o w a ł a r ó w n i e ż p i j a ń s t w o i s p o ż y w a n i e nadmiaru jedzenia. H . D. D u n c a n , Communication and Social Order, N e w Y o r k 1962; tenże, Symbols in Society, N e w Y o r k 1972. K . B u r k e , A Grammar of Motives, N e w Y o r k 1945; t e n ż e , Permanence and Change. An Anatomy of Purpose, L o s A l t o s K a l i f o r n i a 1945. W e d ł u g K a i s u J a a k k o l i u k a z a n i e n a t u r y d r a m a t u jest r ó w n o z n a c z n e z p o d ­ s u m o w a n i e m poprzednich czterech p o z i o m ó w analizy. R o z d z i a ł ten s t a n o w i 3/4 c a ł e j p r a c y . 7 8 9 1 0 �241 RECENZJE 1 1 l o d y statystycznej decyduje o o r y g i n a l n o ś c i p r a c y . F a k t ten uzasadnia przedsta­ w i e n i e w a ż n i e j s z y c h w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a tej metody. G ł ó w n y m c e l e m a n a l i z y e t a t y s t y c z n e j b y ł o u k a z a n i e stopnia u p o w s z e c h n i e n i a poszczególnych zwyczajów •w czterech w y d z i e l o n y c h g r u p a c h l u d n o ś c i ( s z c z e g ó l n i e z a ś u k a z a n i e r ó ż n i c w c h a ­ r a k t e r z e d r a m a t u b o ż o n a r o d z e n i o w e g o u F i n ó w i S z w e d ó w ) . N a podstawie k r y t e ­ r i u m p o w s z e c h n o ś c i w y s t ę p o w a n i a wydzielono cztery grupy z w y c z a j ó w : powszech­ n e ( p r a k t y k o w a n e p r z e z w i ę c e j n i ż 75% rodzin), d o ś ć p o w s z e c h n e (praktykowane p r z e z 50-75% rodzin), r a c z e j r z a d k i e (25-50% rodzin) oraz r z a d k i e ( p r a k t y k o w a n e j j r z e z m n i e j n i ż 25% r o d z i n ) . A n a l i z a p r z e p r o w a d z o n a p r z e z K a i s u J a a k k o l ę w y k a z a ł a w s p o s ó b niezbity, ż e d o s z ł o do bardzo d u ż e g o stopnia u n i f i k a c j i w z a k r e s i e z w y c z a j ó w b o ż o n a r o ­ dzeniowych między ludnością fińską i mniejszościami s z w e d z k o j ę z y c z n y m i w K u ­ u s a n k o s k i i K o u v o l a . I s t o t n i e j s z e r ó ż n i c e m a j ą j e d y n i e c h a r a k t e r i l o ś c i o w y (sto­ p i e ń upowszechnienia zwyczaju) i d o t y c z ą zaledwie k i l k u n a s t u p r z y k ł a d ó w . P o w ­ szechny w ś r ó d S z w e d ó w udział w n a b o ż e ń s t w i e k o ś c i e l n y m w pierwszym dniu ś w i ą t oraz picie głogi ( c z e r w o n e g o z a p r a w i o n e g o k o r z e n i a m i w i n a ) -— to z w y c z a j e raczej rzadkie u F i n ó w . Podobnie k s z t a ł t u j e się upowszechnienie p o c a ł u n k u i toa­ s t u noworocznego. Ś w i e c e a d w e n t o w e •— d o ś ć p o w s z e c h n e wśród Szwedów — u l u d n o ś c i f i ń s k i e j w y s t ę p u j ą rzadko. Natomiast powszechne dla F i n ó w zwyczaje, t a k i e j a k : ś w i ą t e c z n a sauna, odwiedzanie cmentarza w pierwszy d z i e ń joulu i p a ­ l e n i e ś w i e c n a g r o b a c h , s t o s o w a n i e d e k o r a c j i z w a n e j himmeli (zawieszane u s u f i t u ozdobne f i g u r y w y k o n a n e z k a w a ł k ó w s ł o m y n a w l e c z o n y c h n a n i t k i — o g ó l n o fiński symbol B o ż e g o Narodzenia), u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j w y s t ę p u j ą raczej rzadko. 1 г Natomiast w p r z y p a d k u zdecydowanej w i ę k s z o ś c i o m a w i a n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę z w y c z a j ó w , s t o p i e ń i c h u p o w s z e c h n i e n i a jest podobny d l a w s z y s t k i c h c z t e ­ r e c h g r u p ( r ó ż n i c e nie w i ę k s z e n i ż 25%). A n a l i z a s t a t y s t y c z n a w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że powszechnymi zwyczajami b o ż o n a r o d z e n i o w y m i w badanych miastach są: s k ł a ­ d a n i e p r e z e n t ó w , w y s y ł a n i e z n a j o m y m k a r t e k ś w i ą t e c z n y c h oraz k w i a t ó w , u m i e s z ­ czanie w izbach choinek, dekorowanie m i e s z k a ń s ł o m i a n y m i figurami g n o m ó w (tontuu), k o m p o z y c j a m i z szyszek, g a ł ą z e k i w i ó r k ó w d r z e w n y c h , s t a w i a n i e n a s t o ł a c h k w i a t ó w ( h i a c y n t y i t u l i p a n y ) . P o w s z e c h n e jest s e r w o w a n i e w y s t a w n e g o •obiadu w i g i l i j n e g o z s z e r e g i e m z w y c z a j o w y c h p o t r a w : s u s z o n y dorsz, o w s i a n k a , s z y n k a , p o t r a w k a z b r u k w i , k o m p o t z s u s z o n y c h S i w e k , „ p i e r o g i k a r e l s k i e " (piirakka) z r ó ż n o r o d n y m n a d z i e n i e m . D o tej g r u p y z w y c z a j ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż : d o m o w y w y p i e k ciast, o b d a r z a n i e dzieci ł a k o c i a m i , p o d a w a n i e m l e k a , w i n a i p i w a (olutta) do s t o ł u ś w i ą t e c z n e g o , p o z o s t a w i a n i e r e s z t e k p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o domowym i d z i k i m z w i e r z ę t o m ( n a u w a g ę z a s ł u g u j e z w y c z a j w y s t a w i a n i a p r z e d domem, snopka zboża dla p t a c t w a ) . l ł Do grupy z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę jako dość powszechne n a l e ż ą : ś p i e w a n i e lub s ł u c h a n i e h y m n u Hosanna w p i e r w s z ą n i e d z i e l ę adwentu, odwiedzanie d o m ó w przez ś w . K l a u s a (Mikołaja) — nazywanego t e ż joulupukki ( n a z w a oznacza „ k o z ł a b o ż o n a r o d z e n i o w e g o " i n a w i ą z u j e do d a w n e j f o r m y tego z w y c z a j u , gdy osoba r o z n o s z ą c a p o d a r u n k i w y s t ę p o w a ł a w p r z e b r a n i u z w i e r z ę c y m ) , p i c i e w ó d k i w czasie ś w i ą t . 1 1 W E t n o g r a f i i f i ń s k i e j b y ł to p i e r w s z y p r z y k ł a d z a s t o s o w a n i a tej metody n a t a k s z e r o k ą s k a l ę . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j nie m a p r a c y , k t ó r a m o g ł a ­ b y s t a n o w i ć o d p o w i e d n i k Muuttuva joulu pod t y m w z g l ę d e m . O g r a n i c z a m o m ó w i e n i e w n i o s k ó w d o t y c z ą c y c h r ó ż n i c w stopniu u p o w s z e c h ­ n i e n i a z w y c z a j ó w do d w ó c h g r u p l u d n o ś c i : S z w e d ó w i F i n ó w (dane d o t y c z ą c e l u d n o ś c i d w u j ę z y c z n e j i grupy kontaktowej r e p r e z e n t o w a ł y w i e l k o ś c i p o ś r e d n i e ) T ę g r u p ę z w y c z a j ó w p r e z e n t u j ę p r a w i e w c a ł o ś c i , g d y ż d e c y d u j e ona w n a j ­ w i ę k s z y m stopniu o charakterze ś w i ą t . l z 1 8 16 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �D o grup}' z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h j a k o r a c z e j r z a d k i e (dotyczy wszystkich' grup) zaliczono: p r z e s t r z e g a n i e z a s a d y s p o ż y w a n i a t y l k o jednego p o s i ł k u w d z i e ń w i g i l i j n y , p o d a w a n i e p o t r a w z w ę g o r z a i grochu, w i e s z a n i e w oknie d e k o r a c j i w f o r m i e g w i a z d y b e t l e j e m s k i e j , m o c o w a n i e do sufitu ozdobionej w s t ą ż k a m i i p a s ­ k a m i b i b u ł k i korony z igliwia, lepienie d o m k ó w z ciasta . 14 Wreszcie takie elementy dramatu B o ż e g o Narodzenia, jak w y ś c i g i na saniach w d r u g i d z i e ń ś w i ą t , s p o ż y w a n i e c h l e b a moczonego w t ł u s z c z u po g o t o w a n e j s z y n ­ ce (dopp i grytari) — p o w s z e c h n e n i e g d y ś z w y c z a j e l u d o w e — zaliczone z o s t a ł y do g r u p y r z a d k o w y s t ę p u j ą c y c h ( p r a k t y k o w a n e p r z e z m n i e j n i ż 25°/o r o d z i n ) . T a k i sam stopień upowszechnienia r e p r e z e n t u j e z w y c z a j l a n i a roztopionego wosku, n a w o d ę i w r ó ż e n i a z c i e n i a r z u c a n e g o n a ś c i a n ę . W grupie tej z n a j d u j e s i ę t e ż s p o r a l i c z b a i n n o w a c j i , np. d e k o r o w a n i e c h o i n k i j u ż n a k i l k a dni p r z e d B o ­ ż y m N a r o d z e n i e m , u s t a w i a n i e m i n i a t u r k i ż ł o b u n a stole, z a m i e s z c z a n i e w oknie ozdobnej l a t a r e n k i oraz „ k r z y ż a ś w . T o m a s z a " , p o d a w a n i e pieczonego i n d y k a na. stół ś w i ą t e c z n y . T r z e c i r o z d z i a ł pracy z a t y t u ł o w a n y „ C h a r a k t e r ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia", s t a ­ n o w i ą c y j e d n o c z e ś n i e z a k o ń c z e n i e , z a w i e r a w n i o s k i a u t o r a o d n o ś n i e do e t n i c z n y c h cz3*nników k s z t a ł t u j ą c y c h charakter z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , dróg trans­ misji innowacji, systemu w a r t o ś c i d e t e r m i n u j ą c e g o a k t u a l n ą f o r m ę i f u n k c j ę dra­ m a t u ś w i ą t e c z n e g o , istoty s a m e g o d r a m a t u . W n i o s k i d o t y c z ą c e e t n i c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y c z a j ó w joulu s ą b e z p o ś r e d n i m n a w i ą z a n i e m do w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a metody s t a t y s t y c z n e j . P o z w a l i ł y one a u t o ­ r o w i n a s t w i e r d z e n i e , ż e nie m a istotnych r ó ż n i c j a k o ś c i o w y c h p o m i ę d z y g r u p ą s z w e d z k o j ę z y c z n ą i l u d n o ś c i ą f i ń s k ą pod w z g l ę d e m z w y c z a j ó w bożonarodzenio­ w y c h . I s t n i e j ą tylko dwa elementy, k t ó r e w y s t ę p u j ą u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j , nie w y s t ę p u j ą n a t o m i a s t u F i n ó w — s ą n i m i : obchody u r o c z y s t o ś c i ś w . Ł u c j i (13 g r u d n i a ) oraz p r z y g o t o w y w a n i e n o w o c z e s n e j d e k o r a c j i ś w i ą t e c z n e j tro, hopp och karlek ( w i a r a , n a d z i e j a i m i ł o ś ć ) , k t ó r ą jest k o m p o z y c j a t r z e c h m o t y w ó w : k r z y ż a , k o t w i c y i s e r c a . J e d n a k ż e oba te z w y c z a j e zaliczone z o s t a ł y do g r u p y r z a d k i c h ( p r a k t y k o w a n e z a l e d w i e . p r z e z ok. 10% S z w e d ó w ) . N i e s t w i e r d z o n o n a t o ­ m i a s t ż a d n e g o z w y c z a j u , k t ó r y b y ł b y c h a r a k t e r y s t y c z n y t y l k o i w y ł ą c z n i e dla lińskiej ludności Kuusankoski i Kouvola. Analiza statystyczna w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że w ś r ó d z w y c z a j ó w B o ż e g o N a r o ­ dzenia jest z n a c z n a l i c z b a i n n o w a c j i . G r u p ą , k t ó r a p r z y j ę ł a w i ę k s z ą l i c z b ę n o w y c h z w y c z a j ó w , s ą F i n o w i e (19); n a t o m i a s t S z w e d z i p r z y j ę l i i c h m n i e j (9). N a j w i ę k s z ą rolę w upowszechnianiu innowacji o d e g r a ł y ś r o d k i masowego przekazu, m n i e j s z ą h a n d e l i p l a c ó w k i k u l t u r a l n e , z n i k o m ą z a ś — k o n t a k t y osobiste. Z g r o m a d z e n i e odpowiedzi n a p y t a n i a : „ C o d l a l u d z i o z n a c z a j ą ś w i ę t a B o ż e g o N a r o d z e n i a ? D l a c z e g o obchodzi s i ę je m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j u r o c z y ś c i e ? " , p o z w o l i ł o K a i s u J a a k k o l i n a odtworzenie systemu w a r t o ś c i d e c y d u j ą c y c h o ż y w o t n o ś c i z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h oraz o c h a r a k t e r z e d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S y s t e m t e n z a w i e r a n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : h e d o n i s t y c z n e ( o k a z j a do u c z t o w a n i a ) , l u d y s t y c z n e (rozliczne m o ż l i w o ś c i z a b a w y ) , patriotyczne, l o k a l n e ( m o ż l i w o ś ć zamanifestowania r o d z i m y c h z w y c z a j ó w ) , z d r o w o t n e ( u c i e c z k a od s t r e s ó w , j a k i e niesie ze s o b ą c o ­ d z i e n n o ś ć ) , i n t e g r u j ą c e ( m o ż l i w o ś ć s p ę d z e n i a c z a s u w gronie r o d z i n n y m i o d w i e d z e ­ nia - z n a j o m y c h ) , estetyczne. N i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a t e ż w t y m s y s t e m i e w a r t o ś c i c h ę ć n a w i ą z a n i a do k u l t u r y z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j oraz m o ż l i w o ś ć udoskonalania o s o b o w o ś c i i o k r e ś l e n i a m i e j s c a j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e (teoria t o ż s a m o ś c i ) . Tak Jaakkoli 1 4 z r e k o n s t r u o w a n y s y s t e m w f c r t o ś c i z n a l a z ł odbicie o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u B o ż e g o N a r o d z e n i a . we wnioskach W zakończeniu Informacje d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w w y s t ę p u j ą c y c h rzadko rzadko) p o d a ł e m w uproszczeniu, w y b i e r a j ą c elementy bardziej (względnie istotne. Kaisu pracy raczej �f i ń s k i e joulu z o s t a ł o o k r e ś l o n e j a k o „ b a j k o w y s p e k t a k l " (satunaytelmana) spełnia­ j ą c y n a s t ę p u j ą c e f u n k c j e : z a b a w i a n i e l u d z i , uczenie i c h , u d o s k o n a l a n i e o s o b o w o ś c i , u ł a t w i a n i e jednostce o d n a l e z i e n i a s i ę w s p o ł e c z e ń s t w i e , s t w a r z a n i e w s p ó ł c z e s n e m u c z ł o w i e k o w i o k a z j i do u c i e c z k i od r z e c z y w i s t o ś c i . O s t a t e c z n e w n i o s k i n a temat n a t u r y ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h m o g ą b u d z i ć s p r z e c i w b a d a c z y (gł. e t n o g r a f ó w ) z a j m u j ą c y c h s i ę o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą . N i e c o na p r z e k ó r p o d t y t u ł o w i p r a c y , k t ó r y b r z m i Studium etnograficzne, m a j ą one c h a ­ r a k t e r socjologiczny. J e s t to k o n s e k w e n c j ą n a d m i e r n i e s y n c h r o n i c z n e g o u j ę c i a te­ matu. Szersze u w z g l ę d n i e n i e informacji o z w y c z a j a c h B o ż e g o Narodzenia p r a k t y k o ­ w a n y c h w 2 pol. X I X w . oraz n a p o c z ą t k u obecnego s t u l e c i a r z u c i ł o b y dodatkowe ś w i a t ł o n a i s t o t ę tego d r a m a t u . N a l e ż y w t y m m i e j s c u p o d k r e ś l i ć , ż e p r ó b a w y ­ k r y c i a istoty ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h n a podstawie w y p o w i e d z i a n k i e t o w a n y c h m o ż e u k a z a ć t y l k o c z ę ś ć p r a w d y , g d y ż nie w s z y s t k i e c z y n n i k i d e t e r m i n u j ą c e c h a ­ r a k t e r ś w i ą t s ą dostrzegane p r z e z m i e s z k a ń c ó w , a co n a j w a ż n i e j s z e , n a j c z ę ś c i e j nie s ą one w ł a ś c i w i e oceniane ( n a d m i e r n e e k s p o n o w a n i e z n a c z e n i a c z y n n i k ó w h e ­ d o n i s t y c z n y c h niedocenienie w p ł y w u religii). N i e u w z g l ę d n i e n i e m a t e r i a ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz fakt, ż e w i e r z e n i o w e p o d ­ łoże w i ę k s z o ś c i z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie z o s t a ł o n a l e ż y c i e wyekspono­ w a n e , w z n a c z n y m stopniu u s z c z u p l a w a r t o ś ć p r a c y . P o n a d t o w u z u p e ł n i a j ą c y c h i n f o r m a c j a c h n a temat genezy z w y c z a j ó w u d e r z a p o w i e r z c h o w n o ś ć w p o t r a k t o w a ­ niu s p r a w y z w i ą z k u zdecydowanej ich w i ę k s z o ś c i z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą wsi. P e w n e z a s t r z e ż e n i a budzi t e ż zastosowana p r z e z K a i s u J a a k k o l ę metoda s t a ­ tystyczna. P o s z c z e g ó l n e z e s p o ł y z w y c z a j ó w w y o d r ę b n i o n e na podstawie stopnia u p o w s z e c h n i e n i a s ą z b y t niejednorodne, g d y ż obok e l e m e n t ó w f a k t y c z n i e w a ż n y c h z n a l a z ł o s i ę w n i c h sporo t a k i c h , k t ó r e m o ż n a z a l i c z y ć do m a ł o i s t o t n y c h s z c z e ­ g ó ł ó w nie m a j ą c y c h w p ł y w u n a k s z t a ł t o w a n i e c h a r a k t e r u d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S p o w o d o w a n a t y m a t o m i z a c j a u t r u d n i a w y k o r z y s t a n i e p r z y j ę t e j p r z e z a u t o r a teo­ r i i k o m u n i k a c j i , k t ó r a p r z e w i d u j e b a d a n i e s y s t e m ó w , nie z a ś p o j e d y n c z y c h e l e ­ m e n t ó w . P o n a d t o z a u w a ż a l n e s ą p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i typologiczne, w y r a ż a j ą c e s i ę niekonsekwencją w o k r e ś l a n i u stopnia u p o w s z e c h n i e n i a niektórych zwyczajów. Pomimo tych nielicznych m a n k a m e n t ó w wyeksponowanie metody statystycznej, obok w y k o r z y s t a n i a r o z l e g ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j i f a k t u z w r ó c e n i a u w a g i n a k u l ­ t u r ę m i e j s k ą p r z e z K a i s u J a a k k o l ę , s t a n o w i bez w ą t p i e n i a g ł ó w n ą z a l e t ę p r a c y . K s i ą ż k a Muuttuva joulu jest bezsprzecznie w a r t o ś c i o w ą p r a c ą i n a l e ż a ł o b y z a i n t e r e s o w a ć nią polskich e t n o g r a f ó w z a j m u j ą c y c h się kulturami p o z a s ł o w i a ń s k i m i oraz t y c h , k t ó r z y i n t e r e s u j ą s i ę p r z e m i a n a m i o b r z ę d o w o ś c i dorocznej w P o l s ­ ce ( m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a n i a m e c h a n i z m ó w p r z e m i a n ) . Specyficzne cechy z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h p o ł u d n i o w e j Finlandii, nie­ t y p o w e p o d e j ś c i e metodologiczne z a p r e z e n t o w a n e p r z e z K a i s u J a a k k o l i oraz k o n ­ t r o w e r s y j n e w n i o s k i o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o s p r a w i a j ą , ż e p r a c ę czyta się z d u ż y m zainteresowaniem. Mieczysław Trojan S T A R Á DĚLNICKÁ P R A H A . ŽIVOT A K U L T U R A PRAŽSKÝCH D E L N l K t r 1848-1939, r e d . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , J . Š ť a s t n á , w y d . A c a d e m i a , P r a h a 1981. ss. 311. W c i ą g u ostatnich k i l k u n a s t u lat w w i e l u k r a j a c h E u r o p y znacznie w z r o s ł o z a i n t e r e s o w a n i e e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w p r o b l e m a t y k ą k u l t u r y robotniczej. S z c z e ­ g ó l n i e o ż y w i o n e i c i e k a w e b a d a n i a p r o w a d z o n e s ą w R F N - i e , A u s t r i i czy F r a n c j i , t a k ż e w kilku krajach socjalistycznych: N R D , Z w i ą z k u Radzieckim i C z e c h o s ł o w a - �244 RECENZJE c j i . W ostatnim z w y m i e n i o n y c h k r a j ó w p o w r ó c o n o n a p o c z ą t k u l a t 7 0 - t y c h do systematycznych b a d a ń z e s p o ł o w y c h — zakrojonych znacznie szerzej n i ż w latach 50-tych — prowadzonych i koordynowanych przez Instytut Etnografii i F o l k l o r y ­ s t y k i C z e c h o s ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k ( C A V ) . P r z y j ę t y p r o g r a m b a d a ń jest a m ­ b i t n y ( c a ł o ś c i o w e poznanie r o z w o j u k u l t u r y robotniczej) i z tego t e ż w z g l ę d u m a • c h a r a k t e r d ł u g o f a l o w y . P i e r w s z y z a s a d n i c z y etap b a d a ń — t r w a j ą c y o k o ł o 10 lat — z o s t a ł w ł a ś n i e z a k o ń c z o n y . W i e ń c z y go s y s t e m a t y c z n i e i s t a r a n n i e przygotowana p r z e z d z i e w i ę c i u a u t o r ó w s y n t e z a Stará dělnická Praha, którą poniżej przedsta­ wiam. Nie z a j m ę się b l i ż e j scharakteryzowaniem procesu badawczego, k t ó r y dopro­ w a d z i ł do p o w s t a n i a tej b a r d z o i n t e r e s u j ą c e j i pod w i e l o m a w z g l ę d a m i b l i s k i e j i d e a ł u m o n o g r a f i i opisowej. B r a k jest co p r a w d a tego e l e m e n t u w e w s t ę p i e p u b l i ­ k a c j i , ale n a s z y m e t n o g r a f o m z a ł o ż e n i a i p r z e b i e g b a d a ń n a d e t n o g r a f i ą Pragi (a t a k ż e B r n a i n i e k t ó r y c h m i a s t e c z e k S ł o w a c j i ) z n a n e j u ż s ą m . i n . z a r t y k u ł ó w i n f o r m a c y j n y c h z a w a r t y c h w j e d n y m z ostatnich t o m ó w „ Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o ­ graficznych" . Ogólnie wypada j e d n a k ż e stwierdzić, że decyzja podjęcia z e s p o ł o ­ w y c h b a d a ń n a d k u l t u r ą k l a s y robotniczej P r a g i nie b y ł a p r z y p a d k o w a . W y n i k n ę ł a z k i l k u p r z e s ł a n e k o k r e ś l o n y c h s p e c y f i k ą k s z t a ł t o w a n i a się klasy robotniczej i jej .sposobu ż y c i a od p o ł o w y X I X w . do p i e r w s z y c h d z i e s i ę c i o l e c i X X w . g ł ó w n i e n a p r z e d m i e ś c i a c h P r a g i (w b l i ż s z e j s t y c z n o ś c i z o k o l i c z n y m i w s i a m i n i ż ze s t a r y m i centralnymi dzielnicami miasta). Zdecydowano s i ę na przeprowadzenie intensyw­ nych b a d a ń etnograficznych g ł ó w n i e w w y b r a n y c h p r z e d m i e ś c i a c h Pragi: S m i c h o wie, Karlinie, Holeszowicach-Bubnach, Libeniu, Z y ż k o w i e , Nuslach i Wysoczanach, s t a n o w i ą c y c h o d r ę b n e do p e w n e g o stopnia s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z o n e t a m b a d a ­ n i a m i a ł y służyć osiągnięciu d w ó c h c e l ó w zasadniczych: poznaniu kultury prole­ t a r i a t u oraz o p i s a n i u p r o c e s u p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę p r a s k i c h ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h w świadomą klasę społeczną. 1 W b a d a n i a c h t y c h nie ograniczono s i ę w y ł ą c z n i e do z b i e r a n i a m a t e r i a ł ó w te­ r e n o w y c h , e t n o g r a f i c z n y c h . S i ę g n i ę t o m o ż l i w i e j a k n a j s z e r z e j do ź r ó d e ł c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y c h dla warsztatu historyka: prasy, p a m i ę t n i k ó w i beletrystyki, zgromadzo­ n o d o k u m e n t a c j ę i k o n o g r a f i c z n ą (fotografie, r y s u n k i , r e p r o d u k c j e m a l a r s t w a itp.) o r a z e p i s t o l a r n ą z l a t 1830-1945. J a k d o b r a b y ł a to p o d s t a w a d l a s y s t e m a t y c z n y c h b a d a ń niech ś w i a d c z y fakt, iż w latach 70-tych u k a z a ł o s i ę k i l k a d z i e s i ą t obszer­ n y c h a r t y k u ł ó w p r e z e n t u j ą c y c h m a t e r i a ł y t e r e n o w e (prace a n a l i t y c z n e ) oraz i n n e ź r ó d ł a pod k ą t e m p r z y d a t n o ś c i do p r a c n a d s y n t e z ą . P r z y c z y n k i i w s t ę p n e r o z ­ w a ż a n i a tematyczne publikowano n a j c z ę ś c i e j w c z a s o p i ś m i e „ Č e s k ý L i d " oraz w s p e c j a l n i e p o w o ł a n e j s e r i i E t n o g r a f i a K l a s y R o b o t n i c z e j (do 1980 r . u k a z a ł o s i ę 10 t o m ó w ) s t a n o w i ą c e j e w e n e m e n t w s k a l i e u r o p e j s k i e j . W r o k u 1975 p r z y g o ­ t o w a n o w s t ę p n ą , m a t e r i a ł o w o - o p i s o w ą 3 - t o m o w ą w e r s j ę o p r a c o w a n i a nt. etnografii r o b o t n i c z e j P r a g i (tzw. m a k i e t ę ) . P r e z e n t o w a n a s y n t e z a w i e d z y o sposobie ż y c i a i k u l t u r z e p r a s k i e j k l a s y r o ­ b o t n i c z e j (od p o ł o w y X I X w . do I I w o j n y ś w i a t o w e j ) p o ś w i a d c z a f a k t s t o s u n k o w o s z y b k o (co n i e z n a c z y p o ś p i e s z n i e ) i k o n s e k w e n t n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń etno­ graficznych czy w ł a ś c i w i e etnograficzno-historycznych. W i e l e t e ż w s k a z u j e n a to, i ż w c i ą g u k i l k u n a j b l i ż s z y c h lat dobiegnie k o ń c a p r a c a n a d s y n t e z ą p o d o b n ą w t r e ś c i , ale o d n o s z ą c ą s i ę do c a ł y c h Czech. J e s z c z e p ó ź n i e j p r z y j d z i e z a p e w n e kolej n a S ł o w a c j ę i M o r a w y — t a m k o n t y n u o w a n e b a d a n i a n a d i n n y m i nieco s p o ­ ł e c z n o ś c i a m i r o b o t n i c z y m i (np. g ó r n i c z y m i ) w y d a j ą s i ę s t o s u n k o w o m n i e j z a a w a n ­ sowane. 1 P o r . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , Przyczynek do badań etnograficznych •czeskiej klasy robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21 (1979): 1982, s. 114119. �RECENZJE 245- T y m c z a s e m z a j ą ć s i ę w y p a d a k s i ą ż k ą Stará dělnická Praha, o p r a c o w a n i e m pod w i e l o m a w z g l ę d a m i w etnografii k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h n o w a t o r s k i m , n a l e ż ą c y m do b a r d z o dobrze u d o k u m e n t o w a n y c h w tej dziedzinie ( k u l t u r a robotnicza). M a j ą c n a u w a d z e w ł a s n e , p o l s k i e o s i ą g n i ę c i a w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m o ż n a z p e w n y m d y s t a n s e m s p o j r z e ć n a s y n t e z ę etnografii robotniczej P r a g i . O z a l e t a c h i w a d a c h o p r a c o w a n i a — o g ó l n y c h r z e c z j a s n a , bo w p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e nie m o g ę s i ę z a g ł ę b i a ć nie z n a j ą c b e z p o ś r e d n i o ź r ó d e ł w y k o r z y s t a n y c h w p r a c y —• p o w i e m m o ż e j u ż na k o ń c u r e c e n z j i . T e r a z n a t o m i a s t w a r t o p r z e d s t a w i ć z a s a d n i c z e w n i o s k i m e ­ r y t o r y c z n e u w y d a t n i o n e p r z e z s a m y c h a u t o r ó w syntezy. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć u o g ó l ­ nień została sformułowana n a poziomie p o d s t a w o w y c h stwierdzeń sumujących w i e d z ę o p o s z c z e g ó l n y c h dziedzinach życia r o b o t n i k ó w z u w z g l ę d n i e n i e m r e a l i ó w i p o d ł o ż a historycznego p o s z c z e g ó l n y c h e t a p ó w r o z w o j u P r a g i ( p r z e m y s ł , u r b a n i ­ z a c j a , demografia), j a k i z u w z g l ę d n i e n i e m e t a p ó w k s z t a ł t o w a n i a s i ę k l a s y robot­ n i c z e j tego m i a s t a . D o p i e r o dalsze studia p o r ó w n a w c z e (inne c h a r a k t e r y s t y c z n e ośrodki p r z e m y s ł o w e Czech, Moraw i S ł o w a c j i ) m o g ą dać m a t e r i a ł , a w dalszej k o n s e k w e n c j i podobne syntezy, k t ó r e b ę d ą s t a n o w i ł y p o d s t a w ę w y s n u w a n i a u o ­ g ó l n i e ń w y ż s z e g o r z ę d u , b u d o w a n i a teorii r o z w o j u k u l t u r y m a s p r a c u j ą c y c h . Z a k r e s t e m a t y c z n y s y n t e z y jest s z e r o k i i w y n i k a p r a w d o p o d o b n i e z podobnego j a k w n a s z y m k r a j u u j m o w a n i a k u l t u r y w o g ó l e . Dlatego t e ż z a j ę t o s i ę b l i ż e j k u l t u r ą m a t e r i a l n ą ( m i e s z k a n i e , u b i ó r , p o ż y w i e n i e ) i s p o ł e c z n ą (tzw. ż y c i e s p o ­ ł e c z n e , r o d z i n a ) oraz w z n a c z n e j m i e r z e d u c h o w ą (folklor s ł o w n y i m u z y c z n y — p i e ś n i ) . I co c i e k a w e , d z i e d z i n y te s c h a r a k t e r y z o w a n o w n i e t y p o w e j , nieszablono­ w e j k o l e j n o ś c i : od k u l t u r y s p o ł e c z n e j do k u l t u r y m a t e r i a l n e j . N a j p i e r w z a p o z n a ­ j e m y s i ę z o r g a n i z a c j ą s p o ł e c z n ą i o b y c z a j a m i , n a k o n i e c z a ś ze ś r o d o w i s k i e m m a t e r i a l n y m p r a s k i c h r o b o t n i k ó w . I nie jest to c h y b a u k ł a d p r z y p a d k o w y — w y ­ d a j e s i ę , i ż w ten s p o s ó b r e d a k t o r z y i a u t o r z y s y n t e z y c h c i e l i u w y p u k l i ć w i ę k s z ą rolę samoorganizacji s p o ł e c z n e j i o b y c z a j o w o ś c i w w y o d r ę b n i a n i u się (emancypa­ cji) p r o l e t a r i a t u p r a s k i e g o j a k o k l a s y s p o ł e c z n e j n i ż s f e r y m a t e r i a l n e j . B y ł o b y to zarazem swoistym zerwaniem z osobliwym schematem wybijania na pierwszy plan w e w s z e l k i c h o p r a c o w a n i a c h d o t y c z ą c y c h k l a s y robotniczej i j e j sposobu ż y c i a — zgodnych rzecz j a s n a z m e t o d o l o g i ą m a r k s i s t o w s k ą — p r o b l e m a t y k i p o d s t a w b y t u i m a t e r i a l n y c h r a m ż y c i a codziennego. M o ż n a dostrzec j e s z c z e inne u z a s a d n i e n i e p r z y j ę t e g o u k ł a d u a r t y k u ł ó w s y n ­ tezy — po c z ę ś c i w s t ę p n e j , z ł o ż o n e j z d w ó c h a r t y k u ł ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h r o z w ó j l i c z e b n y i s k ł a d p r o l e t a r i a t u P r a g i oraz d y n a m i k ę p r o c e s u k s z t a ł t o w a n i a s i ę tegoproletariatu jako klasy s p o ł e c z n e j , w s p o s ó b nieomal naturalny i zarazem chyba a t r a k c y j n y dla czytelnika m o ż n a b y ł o z a g ł ę b i ć s i ę w zagadnienia s p o ł e c z n o - o b y czajowe w y k a z u j ą c e najsilniejsze i b e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i e z procesami e m a n c y ­ pacji robotników. P o k a z a n i e procesu s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u P r a g i j e s t chyba g ł ó w n y m i zarazem n a j c i e k a w s z y m zagadnieniem celowo w y s u n i ę t y m : n a p i e r w s z y p l a n o p r a c o w a n i a . J e s t to zagadnienie bogato u d o k u m e n t o w a n e — w c a ­ ł e j z ł o ż o n o ś c i , d y n a m i c e , w i e l o e t a p o w o ś c i i w i e l o r a k o ś c i (liczne g r u p y i k a t e g o r i e robotnicze u m i e j s c o w i o n e w p o s z c z e g ó l n y c h d z i e l n i c a c h i p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a ) . Z > , a ż m y , że w X I X - w i e c z n e j Pradze d a d z ą się w y r ó ż n i ć cztery podstawowe k a t e ­ gorie l u d n o ś c i p r o l e t a r i a c k i e j : c h a ł u p n i c y z w i ą z a n i z t r a d y c y j n y m r z e m i o s ł e m , r o ­ botnicy m a n u f a k t u r , r o b o t n i c y p r z e m y s ł o w i oraz robotnicy r o l n i ( o b r z e ż a m i a s t a , okoliczne w s i e ) . Z r a z u (1 p o ł . X I X w.) p r o l e t a r i a t jest b a r d z o n i e l i c z n y , s t a n o w i m n i e j n i ż 10*/o o g ó ł u m i e s z k a ń c ó w P r a g i . D o m i n u j ą liczebnie p r a c o w n i c y d r o b n y c h w a r s z t a t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h i m a n u f a k t u r t e k s t y l n y c h oraz k a r t o n i a r n i . E l i t ę p r o ­ l e t a r i a t u —• j e ś l i idzie o w a r u n k i ż y c i a — s t a n o w i l i w ó w c z a s w y s o k o k w a l i f i k o w a ­ n i robotnicy b u d o w l a n i o r a z d r u k a r z e . O k r e s r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , p r z y p a d a j ą ­ c y w C z e c h a c h na l a t a 60- i 70-te, p r z y n o s i coraz szybsze tempo r o z w o j u r ó ż n y c h �246 RECENZJE d z i e d z i n p r z e m y s ł u n o w o c z e ś n i e zorganizowanego — od tego c z a s u w Pradze ( g ł ó w n i e na jej ó w c z e s n y c h p r z e d m i e ś c i a c h ) datuje s i ę znaczny r o z w ó j p r z e m y s ł u maszynowego. Coraz w y r a ź n i e j tracą s w o j ą p o z y c j ę i liczebny u d z i a ł w ś r ó d pro­ l e t a r i a t u p r a s k i e g o d r u k a r z e . N a l a t a 70- 80-te p r z y p a d a z d a n i e m a u t o r ó w s y n t e z y k s z t a ł t o w a n i e s i ę specyficznego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a coraz l i c z n i e j s z e j i c o r a z b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e j s p o ł e c z n o ś c i r o b o t n i c z e j sposobu ż y c i a . S z c z e g ó l n i e l a t a 80-te, b ę d ą c e o k r e s e m k o n i u n k t u r y gospodarczej, p r z y n i o s ł y z n a c z n y p r z y r o s t l u d ­ n o ś c i p r z e d m i e ś ć P r a g i , gdzie element r o b o t n i c z y z a c z ą ł z d e c y d o w a n i e przeważać i tam g ł ó w n i e ukształtował swoisty układ stosunków społeczno-obyczajowych i w ł a s n e ś r o d o w i s k o ż y c i a codziennego. P r z e d m i e ś c i a nie m i a ł y j e d n a k o w o ż j e d ­ nolitego c h a r a k t e r u , tu i ó w d z i e robotnicy p r z e m i e s z a n i b y l i n a d a l z d r o b n o m i e s z ­ c z a ń s t w e m czy t e ż l u d n o ś c i ą u t r z y m u j ą c ą s i ę z p r a c y n a r o l i . P o n a d t o n a s i l a ł o s i ę z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe s a m y c h r o b o t n i k ó w — g ł ó w n y m i g a ł ę z i a m i ó w c z e s n e g o p r z e m y s ł u b y ł y : w ł ó k i e n n i c t w o , p r z e m y s ł chemiczny i garbarstwo, p r z e m y s ł m a ­ s z y n o w y oraz s p o ż y w c z y , t a k ż e d r z e w n y i p o l i g r a f i c z n y . U p o d s t a w k s z t a ł t o w a n i a s i ę robotniczego sposobu ż y c i a bez w ą t p i e n i a t k w i ą t a k ż e z a c z ą t k i z r a z u ż y w i o ł o ­ wego, p ó ź n i e j b a r d z i e j zorganizowanego r u c h u robotniczego, w y k a z u j ą c e g o p o w i ą ­ z a n i e z m i ę d z y n a r o d o w y m r u c h e m s o c j a l i s t y c z n y m . T e n k o l e j n y , t r z e c i etap k s z t a ł ­ t o w a n i a s i ę k l a s y robotniczej w P r a d z e a u t o r z y k o ń c z ą n a d o n i o s ł y m w y d a r z e ­ n i u — p i e r w s z y c h o b c h o d a c h 1 M a j a (1890 г.), k t ó r e p o c z ą t k o w a ł y m a s o w y r u c h r o ­ botniczy w c a ł y c h C z e c h a c h . R o z w ó j tego r u c h u w okresie 1890-1914 j e s t w t y m w y p a d k u w y s t a r c z a j ą c y m w y z n a c z n i k i e m czwartego etapu k s z t a ł t o w a n i a s i ę ( e m a n ­ c y p a c j i — t e r m i n ten, m o ż e b l i ż s z y istoty z a g a d n i e n i a , stosuje konsekwentnie A . R o b e k i i n n i a u t o r z y ) k l a s y robotniczej P r a g i . W t y m o k r e s i e l u d n o ś ć m i a s t a p r z e k r a c z a g r a n i c ę 0,5 m i n . U s t a l a s i ę c h a r a k t e r y s t y c z n y s k ł a d s p o ł e c z n y m i a s t a — stare centralne dzielnice zamieszkuje d r o b n o m i e s z c z a ń s t w o i inteligencja, w bardzo m a ł y m stopniu w i e l k o p r z e m y s ł o w a k l a s a robotnicza, n a t o m i a s t w i ę k s z a c z ę ś ć p r z e d ­ m i e ś ć zostaje z d o m i n o w a n a w ł a ś n i e p r z e z r o b o t n i k ó w w i e l k o p r z e m y s ł o w y c h (nie­ r z a d k o w 55 do 65% i w i ę c e j — w s t o s u n k u do o g ó ł u l u d n o ś c i c z y n n e j z a w o d o ­ wo). Z a r a z e m n a s t ę p u j e dalsze w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e ( p o l a r y z a c j a ) k l a s y r o ­ b o t n i c z e j — w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a s i ę m.in. a r y s t o k r a c j a robotnicza (zburżoaznieli dělniký) złożona z m o n t e r ó w i innych wysokokwalifikowanych specjalistów za­ t r u d n i o n y c h w p r z e m y ś l e m a s z y n o w y m i m e t a l o w y m ( w y s o k ą p o z y c j ę w ś r ó d elity r o b o t n i c z e j m i e l i np. m a j s t r z y w r o d z ą c y m s i ę w t e d y p r z e m y ś l e s a m o c h o d o w y m ) . J e s t to okres — podobnie j a k n a z i e m i a c h p o l s k i c h ( s z c z e g ó l n i e w K r ó l e s t w i e P o l ­ s k i m ) — n a s i l e n i a a k t y w n o ś c i p o l i t y c z n e j ( R e w o l u c j a 1905-1907, r u c h z w i ą z k o w y ) , s p o ł e c z n e j i k u l t u r a l n e j k l a s y r o b o t n i c z e j . A u t o r z y s y n t e z y z a u w a ż a j ą — co z n a j ­ d u j e n a s t ę p n i e odbicie w p o s z c z e g ó l n y c h z r ó ż n i c o w a n y c h t e m a t y c z n i e a r t y k u ł a c h — i ż b y ł to okres r o z k w i t u zorganizowanego, instytucjonalnego życia społecznego i k u l t u r a l n e g o r o b o t n i k ó w , i d ą c e g o n i e j a k o w p a r z e ze s t o p n i o w y m z a n i k i e m p r z e ­ n i e s i o n y c h w c z e ś n i e j do ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h — z n a c z n e j c z ę ś c i zwyczajów ludowych. D o ś ć s z c z e g ó ł o w o pisze n a t o m i a s t o p o c z ą t k a c h e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u p r a s ­ k i e g o (w p o ł o w i e X I X w.) A . R o b e k . W c i e k a w y s p o s ó b u k a z u j e on z d e r z e n i e d w ó c h k u l t u r — m i e s z c z a ń s k i e j (dawne tradycje praskie, swoiste dla d u ż e g o m i a s t a i jego s p o ł e c z e ń s t w a ) oraz l u d o w e j — w ł a ś n i e w t w o r z ą c y m s i ę w ó w c z a s ś r o d o w i s k u p r o l e t a r i a c k i m nowego t y p u . W w a r u n k a c h s t y c z n o ś c i z r z e m i o s ł e m i zachowaniu k o n t a k t ó w z okolicznymi ś r o d o w i s k a m i wiejskimi, z k t ó r y c h w y ­ w i o d ł a s i ę zdecydowanie n a j w i ę k s z a c z ę ś ć r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , rodziły s i ę n o w e w z o r y ż y c i a rodzinnego (np. opartego n a z a s a d z i e swobodnego w y b o r u p a r t ­ n e r a ) , n o w e z w y c z a j e z w i ą z a n e z p r a c ą ( p r z y j ę c i e do g r o n a t o w a r z y s z y p r a c y , p e ł n o p r a w n y c h r o b o t n i k ó w ) , ż y c i e m t o w a r z y s k i m i s ą s i e d z k i m , w y p o c z y n k i e m czy w s p ó l n ą z a b a w ą . A l e np. s t o s u n k o w o l i c z n e ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w r o l n y c h z a - �RECENZJE 247 m i e s z k u j ą c y c h o b r z e ż a P r a g i n a d a l p o z o s t a w a ł o w k r ę g u silnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w w i e j s k i c h , ludowych, d ł u ż e j podtrzymywano tam t r a d y c y j n e obyczaje, nor­ m y e t y c z n o - m o r a l n e nie u l e g a ł y tak s z y b k i e m u r o z l u ź n i e n i u , j a k w ś r ó d r o b o t n i ­ k ó w przemysłowych. A . R o b e k w y o d r ę b n i a t r z y fazy e m a n c y p a c j i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j i k u l t u r o ­ w e j r o b o t n i k ó w p r a s k i c h — w sferze ś w i a d o m o ś c i i etosu. W p i e r w s z e j f a z i e r o ­ b o t n i c y u ś w i a d a m i a l i sobie p r z y n a l e ż n o ś ć do o g ó ł u s p o ł e c z n o ś c i c a ł e g o m i a s t a ( b ą d ź t e ż o k r e ś l o n e j d z i e l n i c y ) , a t a k ż e do o k r e ś l o n e j grupy, k t ó r a w y r a ż a ł a w ł a s ­ n y , o d r ę b n y stosunek do W i o s n y L u d ó w . W d r u g i e j fazie w y o d r ę b n i ł y s i ę j u ż r ó ż ­ ne grupy zawodowe — coraz w y r a ź n i e j r e z y g n u j ą c e z form organizacyjnych i o b y c z a j u c e c h o w e g o , a t a k ż e z r y w a j ą c e stopniowo ze sposobem m y ś l e n i a oraz w z o r a m i ż y c i a c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla r z e m i e ś l n i k ó w . Natomiast w trzeciej f a ­ zie — d o ś ć charakterystycznej dla p r z e ł o m u X I X i X X w. — narasta ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i r o b o t n i k ó w do g r u p y s z e r s z e j , p o n a d z a w o d o w e j , n a s w ó j s p o s ó b z o r g a n i z o w a n e j , co w y r a ż a s i ę p o s t a w a m i s o l i d a r n o ś c i o g ó ł u r o b o t n i k ó w ( z b i e ż n o ś ć losu w s z y s t k i c h n i e m a l r o b o t n i k ó w w w a r u n k a c h kapitalistycznych) oraz z a c z ą t k a ­ m i i n t e r n a c j o n a l i z m u . D r o g ą do w ł a s n e j e m a n c y p a c j i b y ł o t w o r z e n i e o r g a n i z a c j i i i n s t y t u c j i oraz f o r m z w y c z a j o w y c h s ł u ż ą c y c h r o b o t n i k o m , p o c z ą w s z y od z w y c z a ­ j ó w z w i ą z a n y c h z p r a c ą (np. vstupné; hierarchia fabryczna; zwyczaj zwany vana­ ra — s w o i s t a k o n t y n u a c j a z w y c z a j u c e c h o w e g o — n a u k a z a w o d u w różnych m i a s t a c h , k s z t a ł t o w a n i e s i ę s o l i d a r n o ś c i i w z a j e m n e j pomocy w z w i ą z k u z p r z y ­ n a l e ż n o ś c i ą do tej s a m e j z a ł o g i itp.), ż y c i e m t o w a r z y s k i m i domowo-rodzinnym ( ś w i ę t o w a n i e w p r o w a d z e n i a s i ę do m i e s z k a n i a o r a z w e s e l , c h r z c i n , pogrzebów, t a k ż e imienin) oraz w z a j e m n ą p o m o c ą i r o z w i n i ę t y m i k o n t a k t a m i s ą s i e d z k i m i , wreszcie z a c z ą t k a m i d z i a ł a l n o ś c i politycznej. Niemal p e ł n ą p a n o r a m ę złożonego i bogatego ż y c i a s p o ł e c z n e g o , od lat 60- i 70-tych z c o r a z l e p s z y m s k u t k i e m s a ­ m o d z i e l n i e organizowanego p r z e z s a m y c h r o b o t n i k ó w , p r z e d s t a w i a O. S k a l n i k o w a . W tej c z ę ś c i s y n t e z y w y r a ż a s i ę n i e m a l c a ł a s p e c y f i k a k u l t u r y r o b o t n i c z e j P r a g i p r z e ł o m u X I X / X X w. S t o s u n k o w o w c z e ś n i e (w p o r ó w n a n i u np. z p o l s k i m i w i ę k ­ s z y m i o ś r o d k a m i p r z e m y s ł o w y m i ) z a w i ą z u j ą s i ę p i e r w s z e s t o w a r z y s z e n i a robotnicze (tzw. besedy o bardzo szerokim zakresie d z i a ł a n i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o czy t e ż odborové spolky, będące swoistymi zalążkami ruchu związkowego). Rozwijają s i ę c o r a z b a r d z i e j s p e c y f i c z n e (inne od c e c h o w y c h c z y t e ż l u d o w y c h ) z w y c z a j e związane ze s t o s u n k a m i z a w o d o w y m i , miejscem pracy, s ą s i e d z t w e m (ulica — d o m — osiedle). W ą t e k o d r ę b n o ś c i r o b o t n i c z e j k o n t y n u o w a n y jest w a r t y k u l e po­ ś w i ę c o n y m problematyce rodziny (J. Svobodova, V . Scheufler). W tym obszernym i w y c z e r p u j ą c y m opracowaniu spotkać się m o ż n a z wieloma i n t e r e s u j ą c y m i zja­ w i s k a m i i z w y c z a j a m i n i e m a l z u p e ł n i e do t e j p o r y n i e b a d a n y m i w Polsce. P r a w i e j a k relacje o k u l t u r a c h egzotycznych m o ż e m y o d c z y t a ć fragmenty p o ś w i ę c o n e po­ działowi spadku w rodzinach lepiej sytuowanych r o b o t n i k ó w , ż y c i u samotnych m a t e k i i c h n i e ś l u b n y c h d z i e c i c z y t e ż t o l e r o w a n i u r o d z i n n i e f o r m a l n y c h (tj. ż y ­ j ą c y c h n a hromádce, na divoko), wreszcie przebiegowi procesu w y c h o w a n i a dzie­ c i oraz r o z l e g ł e j p r o b l e m a t y c e gier i z a b a w d z i e c i ę c o - m ł o d z i e ż o w y c h . B a r d z o s o l i d ­ n i e i p r z e j r z y ś c i e a u t o r z y z g ł ę b i l i z a g a d n i e n i a typologii r o d z i n r o b o t n i c z y c h , w y ­ boru m a ł ż o n k a , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w rodzinnych (także dorocznych s p ę d z a n y c h w gronie r o d z i n y ) , s t o s u n k ó w m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y b l i ż s z e j i d a l s z y m i k r e w ­ nymi. B a r d z o i s t o t n y m e l e m e n t e m w z b o g a c a j ą c y m s y n t e z ę jest r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y p i e ś n i o m f u n k c j o n u j ą c y m w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m P r a g i ( J . M a r k i ) . A u t o r do­ w i ó d ł — p o s ł u g u j ą c się szeregiem p r z y k ł a d o w y c h p i e ś n i — ż e ruch ś p i e w a c z y czy z m i e n i a j ą c y się z czasem repertuar w y r a ż a ł w p e ł n i o d r ę b n o ś ć klasy robotniczej. S z c z e g ó l n i e j s z y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p i e ś n i protestu oraz p i e ś n i r e w o l u c y j n e ( w a r t o w s p o m n i e ć o znacznej p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d praskiego proletariatu p i e ś n i „ C z e r w o - �248 ny RECENZJE Sztandar"), bliżej chu scharakteryzowano narodziny i r o z w ó j zorganizowanego ru­ sposób i przedstawienia za­ chóralnego. Niemal gadnień wzorcowy, bliski ideału jest opracowania z zakresu kultury materialnej. P o c z ą w s z y ( c h a r a k t e r y s t y c z n e kolonie cyficzne budynki robotnicze z zewnętrznymi prezentacja kilku typów wnętrz) od w a r u n k ó w np. M r a z o v k a , domy klatkami schodowymi czynszowe, — i rozwoju form odzieży mieszkaniowych, tzw. w tym spe­ pavlačový (codziennej i dom, odświętnej,, roboczej, o k a z j o n a l n e j , t a k ż e d z i e c i ę c e j ) , a s k o ń c z y w s z y n a sposobie ż y w i e n i a ( p r z y ­ gotowanie posiłków nie poprzednich częściach jak w zmienność codziennych wytworów i świątecznych, syntezy przykładowe autorzy w pełni m a t e r i a l n y c h w czasie, r o z m a i t o ś ć jadłospisy). prezentują Podob­ dynamiczną f o r m , czas p o j a w i a n i a się; i upowszechniania. Ostatnią życia część syntezy stanowi i obyczajach r o b o t n i k ó w liki burżuazyjnej. ważniejszych Jest to zagadnień. zarys Pragi w artykuł dość Właściwie zmian, jakie dokonały się okresie m i ę d z y w o j e n n y m , skrótowo, trzeba go szkicowo traktować w w sposobie- dobie ujmujący jako w s t ę p repub­ większość do dalszych: p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń , b y ć m o ż e drugiej c z ę ś c i omawianej tu syntezy. W c a ł o ś c i p r a c y nie d o p a t r u j ę konstrukcji opracowania, łeczno-kulturowa Odczuwam ne jednakże zagadnienia także klasy się jakichś większych postawienia robotniczej) zagadnienia czy wykorzystania po l e k t u r z e c a ł o ś c i p e w i e n związane ze zmianami z wierzeniami i religijnością. błędów głównego niedosyt. spo- materiałów źródłowych. Nie zostały wyodrębnio­ światopoglądowymi Część i w a d , np. co do? (emancypacja i wiedzą robotników,, z a l e d w i e tej p r o b l e m a t y k i z n a l a z ł a żyw­ sze odbicie ( z w y c z a j e rodzinne, doroczne). Istotnym i walorem syntezy jest natomiast ukazanie — w sposób p r z y w y k o r z y s t a n i u bogatej i k o n o g r a f i i —• d y n a m i k i k s z t a ł t o w a n i a ności k u l t u r y r o b o t n i c z e j . Z a r a z e m sporo kulturowych całkowicie i ważniejszych wyjaśniono powiedziano czynnikach warunkujących mechanizm powstania autorytetów — tak istotnych, gdy wątpliwości. chcemy zmien­ selekcji przemiany. C z y i przekształcania robotniczej? W tym miejscu m o ż n a m i e ć wiele zagadnień o procesach przystępny- się i treści" jednakże się kultury klasy- W ł a ś c i w i e nie pod jeto» głębiej ujmować problema­ t y k ę s e l e k c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . D o ś ć c z ę s t o p a d a j ą t e ż w p r a c y zbyt suche, nie powiedzieć ogólnikowe, stwierdzenia dowych (szczególnie badaczy z o ś r o d k a praskiego rezultat jest większości szym niż X X w.). B y ć m o ż e , musimy Można z powodzeniem Pragi służyć minionej rzeczywistości) analizom tynuowanie prac nad podobną wojennych charakteryzujących syntezą się iż wiedza jest n i e z w y k l e (poza s t w i e r d z e n i a s t a n u f a k t y c z n e g o , bogata porównawczym, możliwie teoretycznym. znacznej i w najbliż­ najbliższego Konieczne odmiennymi osiągniętyo a także wydaje dla okresu m i ę d z y w o j e n n e g o zupełnie lu­ ż e n a u s t a l e n i a , teoretyczne- powiedzieć, studiom żeby- zwyczajów jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ć . N i e m n i e j zadowalający. d z i e d z i n k u l t u r y robotniczej czasie m o ż e sięgającym nej więcej na p o c z ą t k u o zaniku znacznej części głębiej obiektyw­ się kon­ oraz lat po­ warunkami ustrojowymi. W p r z y s z ł o ś c i p r z y n i e ś ć to m o ż e r e z u l t a t co n a j m n i e j z a d o w a l a j ą c y — o ile syste­ matycznie i konsekwentnie kontynuowane b ę d ą badania zespołowe. Andrzej COLIN M. T U R N B U L L , „Książkę nienawiści..." b u l l a Ikowie tę poświęcam Zaskakująco ludzie gór. Ikowie ludzie plemieniu gór, Ików, brzmi p o c z ą t k o w y Stawarz W a r s z a w a 1980, P I W ss. 242. do k t ó r y c h fragment nauczyłem książki s i ę nie Colina M. żywić Turri- P o z y c j ę t ę p r e z e n t u j ę ze w z g l ę d u n a p r z e d s t a w i o n e w niej �RECENZJE 249 przez autora w y n i k i z dwuletniej obserwacji z a c h o w a ń I k ó w , u j a w n i a j ą c e m e c h a ­ nizmy społeczne, wedle k t ó r y c h rozwija s i ę kultura w m a ł y c h grupach plemiennych C z a r n e j A f r y k i . W p r o w a d z a c z y t e l n i k a w ś w i a t p l e m i e n i a , d o ś ć jego z d a n i e m n i e t y p o w e g o , bo f u n k c j o n u j ą c e g o w s t w o r z o n y m p r z e z siebie s y s t e m i e wartości, k t ó r e g o h i e r a r c h i a nie p r z y p o m i n a p o r z ą d k u , do j a k i e g o p r z y w y k l i ś m y . J e s t to j e d ­ n o c z e ś n i e , j a k o k r e ś l a T u r n b u l l , „podróż w poszukiwaniu zasadniczych cech ludz­ k i c h " (s. 7), k t ó r e s t a r a s i ę p o k a z a ć n a p r z y k ł a d z i e p l e m i e n i a I k ó w . „ I k o w i e nie b y l i m y ś l i w y m i , t y l k o r o l n i k a m i , i c h w i o s k i g ó r s k i e d o s t a r c z a ł y b a r d z o lichego, s c h r o n i e n i a , p o ż y w i e n i e n i e n a d a w a ł o s i ę do j e d z e n i a po p r o s t u dlatego, ż e stalego b r a k o w a ł o , a l u d z i e o k a z a l i s i ę t a k n i e ż y c z l i w i , n i e m i ł o s i e r n i , n i e g o ś c i n n i i n i e ­ u ż y c i , ż e t r u d n o o g o r s z y c h " (s. 20). Z p r e z e n t o w a n y m p o g l ą d e m t r u d n o s i ę zgo­ d z i ć , ale w p r z e d m o w i e do k s i ą ż k i j e j autor u p r z e d z a : „ W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w p e w n o nie zechce u w i e r z y ć , ż e m o ż e m y u p a ś ć t a k nisko, j a k I k o w i e , a p r z e c i e ż , z d a r z a s i ę to w i e l u l u d z i o m , i to z m n i e j w a ż n y c h p o w o d ó w . S p r a w ę t ę z r e s z t ą pozostawiam do r o z s t r z y g n i ę c i a s a m y m c z y t e l n i k o m , m o j a r e l a c j a p r z e d s t a w i a I k ó w , l u d z i g ó r , i i c h w a l k ę o p r z e t r w a n i e " , (s. 2). K s i ą ż k a Ikowie ludzie gór p o k a z u j e k u l t u r ę g ó r s k i e g o p l e m i e n i a a f r y k a ń s k i e ­ go, ż y j ą c e g o n a g r a n i c y p o m i ę d z y K e n i ą a U g a n d ą p o s ł u g u j ą c e g o s i ę r z a d k i m n a ' C z a r n y m L ą d z i e j ę z y k i e m iketot >. I k o w i e b y l i w i e l o k r o t n i e n a m a w i a n i p r z e z Ugan­ dy j s k i e c z y n n i k i r z ą d o w e , k t ó r y m a d m i n i s t r a c y j n i e podlegali, do opuszczenia z a ­ s i e d l a n y c h p r z e z siebie z i e m . U w a ż a n o b o w i e m , ż e n a t y c h g ó r s k i c h o b s z a r a c h , gdzie p a n u j e w i e c z n a susza, t r u d n o s i ę w y ż y w i ć i po l u d z k u e g z y s t o w a ć . J e d n a k ż e „ I k o w i e , ż y j ą c y w s w o j e j s k a l i s t e j g ó r s k i e j fortecy, t r a k t u j ą g ó r y j a k o w y ł ą c z n ą w ł a s n o ś ć . L u d z i e i g ó r y n a l e ż ą do siebie i s ą ze s o b ą z w i ą z a n i w s p o s ó b n i e r o z e r ­ w a l n y . [...] I k o w i e bez g ó r n i e b y l i b y I k a m i , podobnie j a k g ó r y bez I k ó w (...) I w s p ó ł i s t n i e j ą t a k , g ó r y i I k o w i e , z l e w a j ą c s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć " (s. 18). N a ż y c i e z a r a b i a j ą g a r n c a r s t w e m i ... g r a b i e ż ą . G ł ó w n y m i c h z a j ę c i e m , j a k t w i e r d z i autor,, jest j e d n a k s t a ł e p o s z u k i w a n i e ż y w n o ś c i . W o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j nie m a j ą w ł a d z y c e n t r a l n e j a n i ś r o d k ó w p r z y m u s u , ale z a w s z e t r z y m a j ą s i ę r a z e m . С. M . T u r n ­ bull starał s i ę u c z e s t n i c z y ć w ż y c i u I k ó w , p r z y g l ą d a j ą c s i ę d o k ł a d n i e i c h codzien­ n y m z a c h o w a n i o m . P o c z ą t k o w o n i e a k c e p t o w a n o jego o b e c n o ś c i , co p r z e j a w i a ł o , się z ich strony z ł o ś l i w o ś c i ą , k r a d z i e ż ą , d r w i n ą , i r o n i ą ; kiedy jednak został p r z y ­ j ę t y spokojnie m ó g ł p r o w a d z i ć swoje obserwacje. Bycie z n i m i o z n a c z a ł o d l a . T u r n b u l l a p o z n a n i e n i e d o s t a t k ó w i k ł o p o t ó w I k ó w n a w ł a s n e j s k ó r z e i dlatego b y ł ; p ó ź n i e j n a z y w a n y p r z e z n i c h ikebamem, c z y l i p r z y j a c i e l e m I k ó w . K s i ą ż k a jest w i e r n ą r e l a c j ą С . M . T u r n b u l l a z p o b y t u w A f r y c e w ś r ó d m a ł e j ' s p o ł e c z n o ś c i p l e m i e n n e j . C e l e m a u t o r a jest zbadanie, w j a k i s p o s ó b p o w s t a j ą s p e ­ c y f i c z n e s y s t e m y s p o ł e c z n e i j a k i e s ą i c h s k u t k i . W y c h o d z i on z z a ł o ż e n i a , ż e „ j e d ­ n y m z c e l ó w antropologii jest o d k r y w a n i e p o d s t a w o w y c h z a s a d o r g a n i z a c j i s p o ł e c z ­ n e j , t o t e ż m a ł e g r u p y s p o ł e c z n e i d e a l n i e s i ę do tego n a d a j ą , a i m b a r d z i e j s ą odosobnione, t y m l e p i e j " (s. 11). C h o d z i m u przede w s z y s t k i m o o d k r y c i e t y c h z a s a d i z a p r e z e n t o w a n i e i c h w r e l a c j i do c y w i l i z o w a n e g o ś w i a t a . W b a d a n i a c h s w y c h autor k s i ą ż k i z a s t o s o w a ł ( n a z w a n ą p r z e z siebie) „ m e t o d ę o b i e k t y w n e j o b - , s e r w a c j i " . J e d n a k ż e c z y t a j ą c t ę l e k t u r ę m o ż n a spostrzec, ż e tego o b i e k t y w i z m u T u r n b u l l nie z a c h o w u j e . Jego z d a n i e m „ w s z e l k i e opisy i n n y c h l u d z i , innego s p o - . sobu ż y c i a m u s z ą b y ć do p e w n e g o s t o p n i a s u b i e k t y w n e , z w ł a s z c z a j e ś l i — j a k : w p r z y p a d k u antropologa — b i e r z e s i ę w t y m ż y c i u u d z i a ł " (s. 9). P r z y c z y n ę , p o w s t a w a n i a o k r e ś l o n y c h z a c h o w a ń T u r n b u l l upatruje jednostronnie w t r u d n y c h w a r u n k a c h z e w n ę t r z n y c h . N i e w n i k a w i s t o t ę z a o b s e r w o w a n y c h p r z e z siebie z j a - . w i s k i dlatego w n i o s k i , k t ó r e w y c i ą g a z p o c z y n i o n y c h b a d a ń , s ą n i e p e ł n e . N i e - 1 J e s t to j ę z y k , k t ó r y m w innych częściach Afryki. posługują s i ę w A f r y c e t y l k o I k o w i e . N i e jest znanym �250 RECENZJE w y k o r z y s t u j e i n f o r m a t o r ó w s t a r s z y c h w i e k i e m , aby d o k ł a d n i e j p o z n a ć histerię I k ó w . U w a ż a , ż e u z y s k a n i e m a t e r i a ł u tego t y p u b y ł o b y bardzo t r u d n e , g d y ż I k o ­ w i e s ą s k r y c i , t a j e m n i c z y , nie l u b i ą w s p o m i n a ć i k ł a m i ą . N i e m n i e j j e d n a k „ p r z e ­ t r w a ł y p o z o s t a ł o ś c i d a w n y c h z w y c z a j ó w , t r a d y c j i i w i e r z e ń I k ó w oraz i c h w ł a s n y c h , u s t n y c h p r z e k a z ó w " (s. 234). A u t o r o w i z a r z u c i ć m o ż n a , ż e w tej k s i ą ż c e zbyt m a ł o o t y m m ó w i , nie p o k a z u j ą c w c a ł o ś c i tego, co u d a ł o m u s i ę d o w i e d z i e ć o p r z e ­ s z ł o ś c i badanego p l e m i e n i a . P o d e j m u j ą c p r a c ę b a d a w c z ą n a d I k a m i autor z d a j e sobie s p r a w ę , ż e : „ j e d n y m z n a j t r u d n i e j s z y c h z a d a ń antropologa p r a c u j ą c e g o w t e r e n i e jest n a w i ą z a n i e dob­ rych i przyjaznych s t o s u n k ó w z ludźmi, w ś r ó d których będzie mieszkał, a nieprzy­ c h y l n e n a s t a w i e n i e z p e w n o ś c i ą nie u ł a t w i m u p o z y s k a n i e i c h ż y c z l i w o ś c i " (s. 11). M y ś l ę , że T u r n b u l l o w i u d a ł o się p o r o z u m i e ć z I k a m i , ale w n i o s k i i komentarze i c h z a c h o w a ń nie s ą w y r a z e m i c h z r o z u m i e n i a . W sposobie p r o w a d z e n i a b a d a ń p r z y p o m i n a on nieco B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , k t ó r y s z c z e g ó l n i e i s t o t n ą u w a g ę p r z y k ł a d a ł do o d p o w i e d n i c h w a r u n k ó w d l a e t n o g r a f i c z n e j p r a c y t e r e n o w e j . Z a ­ r ó w n o M a l i n o w s k i , j a k i T u r n b u l l r o z u m i e l i to j a k o c a ł k o w i t e n i e m a l o d c i ę c i e s i ę od t o w a r z y s t w a b i a ł y c h l u d z i i m o ż l i w i e n a j b l i ż s z y k o n t a k t z t u b y l c a m i , co w r z e ­ c z y w i s t o ś c i m o ż n a o s i ą g n ą ć o b o z u j ą c w d a n y c h ( w y b r a n y c h p r z e z siebie) w i o s ­ k a c h *. M a l i n o w s k i p r o p o n o w a ł , a b y b a d a n i e m o b j ą ć c a ł o ś ć k u l t u r y p l e m i e n n e j w e w s z y s t k i c h j e j a s p e k t a c h i „ p e w n a logiczna z a w a r t o ś ć i r o z s ą d e k o b o w i ą z u j ą c e w o b r ę b i e k a ż d e g o a s p e k t u k u l t u r y p r o w a d z i ć r ó w n i e ż b ę d ą do p o w i ą z a n i a i c h w j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć " T u r n b u l l a n a l o g i c z n i e odbiera k u l t u r ę p l e m i e n n ą , c h c ą c j e d n o c z e ś n i e p o k a z a ć z a s a d y t w o r z e n i a o r g a n i z a c j i s p o ł e c z n e j w odniesieniu do s p o ł e c z n o ś c i c y w i l i z o w a n e j . Jego k s i ą ż k a pokazuje, w j a k i s p o s ó b byt o k r e ś l a ś w i a d o m o ś ć , p r z y c z y m byt r o z u m i a n y jest j a k o s f e r a w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h , m a t e r i a l n y c h . T u r n b u l l daje p r z e w a g ę w a r t o ś c i u j ą c y m s ą d o m o c z ł o w i e k u n a d rozumieniem konkretnego c z ł o w i e k a . W i d z i przede w s z y s t k i m z ł e strony I k ó w , u w a ż a j ą c , ż e , j e ś l i i s t n i e j e j a k a ś z a s a d n i c z a c e c h a l u d z k a , to jest n i ą z a k ł a m a n i e " (s. 21). P l e m i ę to p o k a z u j e w i c h c e l a c h i z a d a n i a c h , p r z y c z y m n i e s p r a w d z a , czy w y n i k a j ą one z tego, k i m jest c z ł o w i e k w i c h w ł a s n y m r o z u m i e n i u . Neguje h u m a ­ nitarne w a r t o ś c i ś w i a t a I k ó w : „ w p o r ó w n a n i u z l u d ź m i z w i e r z ę t a w y p a d a j ą lepiej i m o ż e m y u n i c h z n a l e ź ć d u ż o w i ę c e j o w y c h c e c h l u d z k i c h n i ż u I k ó w " (s. 20). R o z p a t r u j e i c h w k o n t e k ś c i e p r z y j ę t e g o p r z e z siebie s y s t e m u p r z e t r w a n i a . J e s t to p r z y c z y n ą u n i e m o ż l i w i a j ą c ą m u w ł a ś c i w e , w e d ł u g mnie, zorientowanie się, c z y m te w a r t o ś c i s ą d l a s a m y c h I k ó w i w j a k i s p o s ó b t k w i ą w i c h k u l t u r z e . P r z y z n a ć t r z e b a , ż e autor c z y n i w y s i ł e k , by to z a p r e z e n t o w a ć , ale dostosowuje t a m t ą r z e ­ c z y w i s t o ś ć (to z n a c z y I k ó w ) do s w o i c h k o n s t r u k c j i m y ś l o w y c h , co m o ż e b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a . С. M . T u r n b u l l b a d a j ą c specyficzne f o r m y ż y c i a I k ó w , n a r z u c o n e — j a k t w i e r d z i — p r z e z w a r u n k i z e w n ę t r z n e , dostrzega, ż e , „ I k o w i e w y z b y l i s i ę w s z e l ­ k i c h z b ę d n y c h o b c i ą ż e ń — m a m t u n a m y ś l i w ł a ś n i e te « i s t o t n e » w a r t o ś c i , j a k r o ­ d z i n a , w s p ó ł p r a c a , w i a r a , m i ł o ś ć , n a d z i e j a [...] — z tego prostego powodu, ż e w i c h s y t u a c j i w a r t o ś c i te u t r u d n i a ł y p r z e t r w a n i e " (s. 236). Z d a n i e m a u t o r a s y s t e m p r z e ­ t r w a n i a jest w t e j s p o ł e c z n o ś c i n a j i s t o t n i e j s z y w f o r m o w a n i u i c h m o d e l u ś w i a t a . T o z n a c z y w s z e l k i e p r z e j a w y ż y c i a — ż y c i a s p o ł e c z n e g o i w s z y s t k i e g o , co m o ż e s i ę n a nie s k ł a d a ć . S y s t e m t e n o b j a w i a s i ę u I k ó w t y m , ż e „ w t y m s z c z e g ó l n y m spo­ ł e c z e ń s t w i e istnieje p r ó c z j ę z y k a jedyna w s p ó l n a w a r t o ś ć , k t ó r e j I k o w i e t r z y m a j ą s i ę k u r c z o w o , a m i a n o w i c i e ngag, ż y w n o ś ć [...]. W a r t o ś ć t ę j a s n o o k r e ś l a j ą s a m i I k o w i e w codziennych rozmowach, w zasadach b ę d ą c y c h p o d s t a w ą m y ś l i i c z y n ó w . J e s t to j e d y n e k r y t e r i u m , j a k i m m i e r z ą dobro i z ł o , s ł u s z n o ś ć i b r a k s ł u s z n o ś c i " г Por. B . M a l i n o w s k i , " W a r s z a w a 1981. T a m ż e , s. 34. 3 Argonauci Zachodniego Pacyfiku, [w:] Dzieła, t. 3, �RECENZJE 251 (s. 109). W y d a j e m i s i ę , ż e T u r n b u l l u o g ó l n i a s w o j e s ą d y m i e r z ą c w s z y s t k o , co •dotyczy I k ó w , w k a t e g o r i a c h e k o n o m i c z n y c h . C z y m o ż e to b y ć p r a w d z i w e i p e ł n e s p o j r z e n i e antropologa? C z y w t a k i m w y p a d k u , nie u w z g l ę d n i a j ą c r ó ż n i c w w i ­ dzeniu ś w i a t a przez B i a ł y c h i Czarnych, m o ż n a w y d a w a ć o I k a c h takie s ą d y ? A u t o r z a p o m i n a p r z y tej o k a z j i o ł a c i ń s k i m s t w i e r d z e n i u , ż e Вопит est quod omnia appetunt, c z y l i d o b r e m jest to, czego w s z y s c y p r a g n ą , c z y nie n a l e ż a ł o w i ę c z a ­ s t a n o w i ć s i ę g ł ę b i e j n a d p o j ę c i a m i dobra i z ł a w k u l t u r z e I k ó w ? M o ż e w ł a ś n i e w t e d y k o ń c o w e w n i o s k i b y ł y b y c i e k a w s z e i b a r d z i e j m o ż l i w e do p r z y j ę c i a . Ikowie są „produktem postępu", jak u w a ż a Turnbull, „zmiana, jaka w nich z a s z ł a , b y ł a w y n i k i e m w k r o c z e n i a c y w i l i z a c j i do A f r y k i " (s. 235) i w s z y s c y , j a k s ą d z i , zmierzamy w t y m s a m y m k i e r u n k u — za w s z e l k ą c e n ę p r z e t r w a ć . Autor n i e m ó w i w s w o j e j k s i ą ż c e , j a k a c y w i l i z a c j a o d c i s n ę ł a s w o j e p i ę t n o n a I k a c h . J e s t to w k o ń c u s p o ł e c z n o ś ć o d i z o l o w a n a od ś w i a t a . M ó w i ą c w t e n s p o s ó b jest n i e k o n ­ s e k w e n t n y w s t o s u n k u do w c z e ś n i e j s z y c h , w ł a s n y c h w y w o d ó w , ż e p r z e d e w s z y ­ s t k i m w a r u n k i z e w n ę t r z n e ( n i e d o s t ę p n o ś ć t e r e n u , c i ą g ł a susza) k s z t a ł t u j ą z a c h o ­ w a n i a i c h a r a k t e r tej s p o ł e c z n o ś c i . C z y w s z y s c y z m i e r z a m y w t y m s a m y m k i e ­ r u n k u co I k o w i e ? N a l e ż a ł o b y s i ę z a s t a n o w i ć , czy p r z e d s t a w i o n a p r z e z T u r n b u l l a p r a w d a o I k a c h jest p r z e z nas do p r z y j ę c i a . N i e m n i e j j e d n a k w p e w n y m s t o p n i u m o ż n a się z nim zgodzić. C z ł o w i e k o w i jako w ł a ś c i w e m u t w ó r c y kultury p o w a ż n i e zagraża alienacja jako konsekwencja przewagi kategorii „mieć" nad „być" — k o n ­ sekwencja nastawienia konsumpcyjnego w s p ó ł c z e s n e j kultury. J e d n y m z zasad­ n i c z y c h ź r ó d e ł t y c h z a g r o ż e ń jest z a p e w n e p r ó b a oddzielenia k u l t u r y od r e l i g i i i r e d u k c j i j e j do z a c h o w a ń czysto p s y c h o l o g i c z n y c h . С. M . T u r n b u l l nie p o d k r e ś l a w a g i d u c h o w e j k u l t u r y I k ó w t w i e r d z ą c , ż e w i e ­ rzenia religijne p o d p o r z ą d k o w a n e są t a k ż e systemowi przetrwania. Nie w y r a ż a j ą oni w i a r y w p r a k t y k a c h religijnych, r y t u a l n y c h czy o b r z ę d o w y c h . P r z e j a w i a j ą s i ę o n e w e w s p ó l n y c h p o g l ą d a c h n a ż y c i e . U w a ż a m , ż e nie m a p r a w d z i w e j k u l t u r y b e z w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , j e ś l i n a t o m i a s t s i ę j e w y e l i m i n u j e , p o w r a c a j ą w postaci pseudoreligijnej. C h ę ć p r z e t r w a n i a , w o l a ż y c i a ( c h o ć j e d n a k autor n i e w y j a ś n i a , j a k i m a j ą one s e n s d l a I k ó w ) p r z y p o r z ą d k o w a n e w e d ł u g T u r n b u l l a s y s t e m o w i , nie o d w z o r o w u j ą w p e ł n i p r a w d z i w y c h p o s t a w c z ł o w i e k a . D a w n o t e m u p o w i e d z i a n o j u ż , ż e nie s a m y m c h l e b e m ż y j e c z ł o w i e k . . . O s o b a , k t ó r a p r z e s t a j e m i e ć potrzeby d u c h o w e , z a ­ t r a c a w ł a s n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , staje s i ę m a s z y n ą bez u c z u ć i s u m i e n i a . T u r n b u l l m ó w i o systemie p r z e t r w a n i a w sensie biologicznym. T a k i p u n k t widzenia nie p r z e k o n y w u j e , bo z a s p o k a j a n i e t y l k o tego r o d z a j u potrzeb p r o w a d z i do r e g r e s u k u l ­ t u r y . W y d a j e m i s i ę , ż e w p r e z e n t o w a n e j k s i ą ż c e a u t o r ocenia I k ó w p r z y k ł a d a j ą c w ł a s n e n o r m y i j e d n o c z e ś n i e nie u w z g l ę d n i a , ż e w „ k a ż d e j k u l t u r z e w a r t o ś c i s ą n i e c o r ó ż n e , l u d z i e d ą ż ą do r ó ż n y c h c e l ó w , k i e r u j ą s i ę r ó ż n y m i i m p u l s a m i , t ę s k n i ą za różnymi formami szczęścia" . 4 С. M . T u r n b u l l g ł o s i p o g l ą d , ż e „ I k o w i e u c z ą nas, ż e c z ł o w i e k m o ż e s t r a c i ć c h ę ć do d o k o n y w a n i a w y b o r u " (s. 236). J e s t to niezgodne z k o n s y t u c j ą c z ł o w i e k a : t e n k t o nie d o k o n u j e w y b o r u , t e ż w y b o r u m u s i d o k o n a ć ; b r a k d e c y z j i jest d e c y z j ą n a b r a k w y b o r u . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , ż e u I k ó w d z i a ł a j ą t y l k o proste m e ­ c h a n i z m y — w a l k a o ż y c i e i p r z e t r w a n i e . A u t o r a j e d n a k nie s t a ć n a s ł o w a w y ­ j a ś n i e n i a , dlaczego s a m y m I k o m t a k n a t y m p r z e r w a n i u z a l e ż y — c z y c h o d z i i m 0 z a c h o w a n i e g a t u n k u ? S t w i e r d z a n a t o m i a s t , ż e „ c z ł o w i e k odarty ze w s z y s t k i e g o , co z b ę d n e ( m y ś l i t u o I k a c h ) , u k a z u j e s i ę w s w o j e j n a g i e j , p i e r w o t n e j p o s t a c i 1 w s p o s ó b r ó w n i e p i e r w o t n y w a l c z y o p r z e t r w a n i e " (s. 20). Z a s t a n a w i a j ą c e jest to n a ile, p r z y tego t y p u b a d a n i a c h , m a m y p r a w o w y c i ą g a ć t a k o g ó l e w n i o s k i i j a k dalece m o ż e m y b y ć przekonani o ich p r a w d z i w o ś c i . W y d a j e m i s i ę bowiem, że 4 Tamże, s. 35. �252 RECENZJE T u r n b u l l p o z b a w i a I k ó w i c h d u c h o w e j a u t o n o m i i , co jest niedopuszczalne. „ I k o w i e w y r z e k l i s i ę wszelkiego zbytku w i m i ę indywidualnego przetrwania i w rezultacie p r z e t r w a ł o p l e m i ę bez ż y c i a , bez n a m i ę t n o ś c i i bez c z ł o w i e c z e ń s t w a " (s. 236). N i e s ą d z ę , by s a m i I k o w i e mogli z g o d z i ć s i ę z t a k i m p o g l ą d e m . M o ż e w i ę c n a l e ż y o d w r ó c i ć s y t u a c j ę , ż e to w ł a ś n i e s a m С . M . T u r n b u l l jest k o n s u m p c j o n i s t ą i m a p r z e d s o b ą f a t a l i s t y c z n ą w i z j ę ś w i a t a ? W e ź m y n p . pod u w a g ę fakt, ż e s k o r o I k o m p r o p o n o w a n o lepsze ziemie do z a s i e d l e n i a , a m i m o to p o s t a n o w i l i n a t y c h s t a ­ r y c h , „ w ł a s n y c h " p o z o s t a ć , to w ł a ś n i e w t y m m o m e n c i e o c o ś innego i m c h o d z i ł o . M i m o j e d n a k k o n t r o w e r s j i , k t ó r e w e d ł u g m n i e b u d z i t a k s i ą ż k a , w a r t o do n i e j z a j r z e ć i p r z e c z y t a ć . P o r u s z a ona o p i s a m i z ż y c i a I k ó w — j e s t r e k o n s t r u k c j ą i c h codziennych czynności. Wnosi i n t e r e s u j ą c y p o g l ą d na s p r a w ę b a d a ń empirycznych w terenie. P o k a z u j e c i e k a w e w ą t k i z ż y c i a p l e m i o n af try k a ń s k i c h . Z a w i e r a m a ł y s ł o w n i k w y r a ż e ń i z w r o t ó w w j ę z y k u iketot, k t ó r y o p r a c o w a ł С. M . T u r n b u l l podczas s w o i c h b a d a ń . J e s t j e d n o c z e ś n i e d o b r ą l e k t u r ą u z u p e ł n i a j ą c ą w p o z n a w a ­ niu kultury s p o ł e c z e ń s t w plemiennych. Maria LOU TAYLOR, Mourning dress. A costume and social history, Idékowska L o n d o n 1983, ss. 327, r y e . 160. W angielskiej kostiumologii u k a z a ł o s i ę wiele monografii z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o ­ w y c h p o ś w i ę c o n y c h np. u b i o r o m z a w o d o w y m , s p o r t o w y m , w e s e l n y m , d z i e c i n n y m c z y b i e l i ź n i e . T a obszerna k s i ą ż k a , n a p i s a n a p r z e z e t n o g r a f k ę , w y c h o d z i z n a c z n i e p o z a opis ż a ł o b n e j garderoby. A u t o r k a r o z p o c z y n a od p r z e d s t a w i e n i a rytuałów i funkcji s p o ł e c z n y c h p o g r z e b ó w w Europie. Interesuje s i ę przy t y m z a r ó w n o ikonografią, jak przepisami przeciwzbytkowymi i wzmiankami archiwalnymi o ce­ n a c h p o g r z e b ó w . Z n a l a z ł a ona n a j s t a r s z e dane o p o g r z e b a c h z X I I w. i s z c z e g ó ł o ­ w e p r z e p i s y co do sposobu i c h o d p r a w i a n i a z X V w . D o tego t e m a t u w r a c a u k a ­ z u j ą c stroje ż a ł o b n e s p r z e d X V I I w . N a o g ó ł s t r o j e te b y ł y b i a ł e l u b c z a r n e , n i e ­ k i e d y ł ą c z o n o te d w a k o l o r y . O b s z e r n y m a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y z o k r e s u od X I V do X V I w . a u t o r k a u z u p e ł n i a l i c z n y m i opisami. . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e r o z d z i a ł I I , w k t ó r y m r o z w a ż a ona s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą w d o w y n a c a ł y m ś w i e c i e . P r z y t a c z a z n a n e r a c z e j i n f o r m a c j e o p o ł o ż e n i u w d ó w w I n d i a c h i m n i e j znane — z C z a r n e j A f r y k i i I r a n u . S t a r a s i ę p r z y t y m d o p r o w a d z i ć do u o g ó l n i e ń . D o t a k i c h n a l e ż y np. ustalenie k o n i e c z n o ś c i odczekiwania w d o w y z p o w t ó r n y c h zamążpójścierrt przez ściśle o k r e ś l o n y w e wszystkich kulturach europejskich i pozaeuropejskich okres. B o g a t s z y m a t e r i a ł k o s t i u m o l o g i c z n y pochodzi dopiero z c z t e r e c h o s t a t n i c h s t u ­ leci. T u a u t o r k a p r z e d s t a w i a j u ż r ó ż n e etapy ż a ł o b y i p ó ź n i e j s z e j p ó ł ż a ł o b y w r ó ż ­ n y c h k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h od d w o r ó w k r ó l e w s k i c h do w i e ś n i a k ó w i g ó r n i k ó w . W y l i c z a ona t a k ż e r o d z a j e t k a n i n o d z i e ż o w y c h i w e l o n ó w . I c h n a z w y o p r a c o w a ł a w kilkudziesięciu -hasłach s ł o w n i k o w y c h . P r z y k ł a d y s t r o p ó w żałobnych pochodzą p r z e w a ż n i e z Wielkiej Brytanii, k r a j ó w Europy Zachodniej i A m e r y k i . Bardziej f r a g m e n t a r y c z n e dane p o c h o d z ą z F i n l a n d i i c z y P o l s k i . O k r e s 1800-1910 z o s t a ł p o t r a k t o w a n y szeroko ze w z g l ę d u n a z n a c z n y p r z y r o s t z a c h o w a n y c h zabytków m u z e a l n y c h , ikonografii, z w ł a s z c z a z a ś fotografii, c z a s o p i s m p o ś w i ę c o n y c h m o d z i e i i n n y c h ź r ó d e ł p i s a n y c h . W t y m okresie w n i e k t ó r y c h k r a j a c h , j a k n p . w A n g l i i , i s t n i a ł a s p e c j a l n a p r o d u k c j a t k a n i n p r z e z n a c z o n y c h do s z y c i a u b i o r ó w ż a ł o b n y c h oraz d o d a t k ó w do n i c h . Z tego o k r e s u a u t o r c e u d a ł o s i ę z e b r a ć sporo i n f o r m a c j i o s k r o m n y c h oznakach ż a ł o b y w ubiorach robotniczych, g ó r n i c z y c h czy c h ł o p s k i c h n i e k t ó r y c h k r a j ó w e u r o p e j s k i c h . U w a ż a ona, ż e po 1910 r . t r a d y c j e n o s z e n i a ż a ł o b y �253 RECENZJE p r z e z o k r e ś l o n y okres i w p r z e p i s a n y z w y c z a j e m s p o s ó b z a ł a m a ł a s i ę . O p i s u j e ona, j a k w p o p r z e d n i c h o k r e s a c h , r ó ż n e t y p y o f i c j a l n y c h p r z y n a j s k r o m n i e j s z y c h p o g r z e b ó w . B r a k j e d n a k ustalonego t y p u u b i o r ó w , a ż a ł o b ę w coraz w i ę k s z y m stop­ n i u r e d u k u j e s i ę do n i e w i e l k i c h oznak. Osobne r o z d z i a ł y z o s t a ł y p o ś w i ę c o n e z a g a d n i e n i o m b i ż u t e r i i i k o l o r o m ż a ł o b y . W t y c h r o z d z i a ł a c h a u t o r k a u k a z u j e n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u etnograficznego z r ó ż n y c h c z ę ś c i ś w i a t a . D o ż a ł o b n e g o s t r o j u nie m o ż n a b y ł o z w y k l e n o s i ć b i ż u t e r i i , a j e d y ­ nie s p e c j a l n i e w y k o n a n e w t y m c e l u ozdoby. B a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e s ą k o l o r y ż a ­ ł o b y . W n i e k t ó r y c h k u l t u r a c h b y ł a t y m k o l o r e m c z e r w i e ń c z y b ł ę k i t . C z ę ś c i e j spo­ t y k a się białą żałobę tak w A z j i , j a k w E u r o p i e u d a w n y c h S ł o w i a n , w Estonii czy n a W ę g r z e c h . C z e r ń r o z p o w s z e c h n i a s i ę s t o s u n k o w o p ó ź n o . M o n o g r a f i a ta m a d u ż e z n a c z e n i e n i e t y l k o d l a h i s t o r i i u b i o r ó w różnych w a r s t w s p o ł e c z n y c h t a k w E u r o p i e , j a k i etnografii egzotycznej, l e c z przede w s z y ­ stkim dla historii m e n t a l n o ś c i . S p o s ó b chowania z m a r ł y c h i okazywania p a m i ę c i o n i c h jest ś c i ś l e z w i ą z a n y z k u l t u r ą d u c h o w ą i s p o ł e c z n ą k a ż d e j w i ę k s z e j g r u p y ludności. Irena Turnan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/602f3e4610621d59df0779db730d085c.pdf 1e4c51d2a001cf2ef75a4ee3ad529295 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1158 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.243-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia E P o l s k a " , t. X X X : 1986 P L I S S N 0071-1861 ESTUDIOS DE CULTURA Investigaciones Históricas de eventual del Instituto la Universidad Nacional A u t ó n o m a NÁHUATL. Publication de México, de vol. 16: 1983, ss. 389. „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " to czasopismo m a j ą c e s t o s u n k o w o rię i dość szczególny, rzadko chyba w p i ś m i e n n i c t w i e profil. Z a ł o ż o n e zostało w 1959 r. p r z e z A n g e l a M a . G a r i b a y a nego z n a j w y b i t n i e j s z y c h w s p ó ł c z e s n y c h autora m . i n . k l a s y c z n e j j u ż Historia dyrektora Seminarium Kultury znawców de la w tonomicznym w Meksyku. Po śmierci Garibaya jął w s p ó ł p r a c u j ą c y postać z n i m od współczesnej Náhuatl". początku języka literatura Nahuatlańskiej histo­ spotykany K . (1892-1967), i kultury ludów náhuatl, a w Narodowym jed­ Nahua, owym czasie Uniwersytecie Au­ f u n k c j ę redaktora naczelnego prze­ Miguel León-Portilla, meksykanistyki. On krótką antropologicznym także ogólnie też nadal kieruje „Estudios Wydawnictwo ukazuje się nieregularnie i firmowane znana de Cultura jest p r z e z I n s t y t u t B a d a ń Historycznych wspomnianego w y ż e j uniwersytetu. Specyfika pisma, tematyczności jego tura N á h u a t l " p o ś w i ę c o n e numerze ścisłym zespoleniu jednej kulturze. P r e z e n t u j ą c w nowego w y d a w n i c t w a , Á n g e l ludów jaki kształt to p o m a g a mogą z a n i m nie rzeczywistości. Dlatego się one bardziej konstruktywne. Sława stworzenia ułożyć. oczyszczenia Próba spadnie studiów w ich, całkowitego drobiny, k a ż d e g o cząstkowych syntezy Garibay pojąć, czym jest r e k o n ­ zbada się k a ż d e j gromadzenie Cul­ pierwszym rekonstruują­ c y c h r ó ż n y c h faz j e d n e j k u l t u r y , c h o ć n i e j e s t n i c z y m o l ś n i e w a j ą c y m , nie monode Ma. N a h u a do p r a c y a r c h e o l o g a i pisał: „Porównanie jest b e z s e n s o w n a , dawnej na k u l t u r y . Z a c z ą ć t r z e b a od z e b r a n i a f r a g m e n t ó w , i stwierdzenia, w odtworzenia metra mozaikę pewnej polega J a k wskazuje sam tytuł, „Estudios twórcom studia n a d k u l t u r ą cego z n i s z c z o n ą zbadania profil są wyłącznie cele p r z y ś w i e c a j ą c e porównywał strukcja szczególny z interdyscyplinarnością. mili­ dotyczą­ jest znacz­ przyszłości s z c z ę ś l i w c a , k t ó r y dokona p e ł n e j rekonstrukcji, jeżeli w o g ó l e m o ż l i w e b ę d z i e na kie­ 1 d y ś tego d o k o n a ć " . Ta w przemawiająca do w y o b r a ź n i analogia przypadku kultury nahuatlańskiej do p r z e s z ł o ś c i Náhuatl" „zjawiskiem z założenia mamy archeologicznym". obejmują wszystkie nie powinna do c z y n i e n i a T a k nie fazy tej jednak sugerować, z należącym jest i „ E s t u d i o s kultury, a w i ę c że całkowicie de Cultura obok przed- h i s z p a ń s k i e j , t a k ż e k o l o n i a l n ą i w s p ó ł c z e s n ą . Chronologicznie rzecz b i o r ą c — i p r z y j ­ m u j ą c za w y z n a c z n i k k u l t u r y j ę z y k , t a k j a k to c z y n i ą w y d a w c y „ E s t u d i o s " — matyka wydawnictwa uto-azteckiej dobnie i mówiących stanów wszakże jest rodziny n a obszarze Puebla, językowej, Tlaxcala, stwierdzić, może z jednej istniejącej strony do p r z e d ok. okresu wspólnoty 5 tysiącami lat że Wyraźne s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h ze Hidalgo, Meksyk, zainteresowanie zorientowanie San Luis współczesną pisma ku A. Ma. G a r i b a y K . , Proemio a la serie „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " v o l . 1. 1959, s. 6 Guerrero. kultury przeszłości Estudios żyjących środkowomeksykańskich Potosí, fazą te­ ludów prawdopo­ d z i s i e j s z e j A r i z o n y ( U S A ) , z d r u g i e j z a ś do obecnie językiem náhuatl wybiórcze. 1 sięgać powoduje, de Należy nahuatlańskiej Cultura iż publi- Náhuatl, �244 RECENZJE kowane są w nim prowadzonych przede badań wszystkim terenowych), takie które faz k u l t u r y l u d ó w I f a h u a i m o g ą w służyć studia jakiś (będące rezultatem sposób nawiązują aktualnie do minionych j e j r e k o n s t r u k c j i . W t y m sensie analogia z p r a c ą n a d z n i s z c z o n ą m o z a i k ą jest j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . Jest rzeczą zrozumiałą, i chronologicznym, ność. Przejawia się wszystkich iż przy immanentną ona badaczy nadzwyczaj szerokim cechą wydawnictwa dwojako. zajmujących Po się pierwsze, łamy problemami folklorystów wykorzystuje metody itd. P o drugie, wielu różnych dyscyplin problemowym „Estudios" związanymi cyjną kulturą nahuatlańską — archeologów, lingwistów, nologów, zakresie musiała b y ć interdyscyplinar­ dawną filologów, publikujących naukowych, otwarte z w sięga są i historyków, „Estudios" po dla trady­ źródła et­ autorów tradycyjnie „ p r z y p i s a n e " o d r ę b n y m n a u k o m , w ł ą c z a teoretyczne o s i ą g n i ę c i a w s p ó ł c z e s n y c h nauk h u m a n i s t y c z n y c h do b a d a ń n a d m i n i o n y m i f a z a m i k u l t u r y n a h u a t l a ń s k i e j . T e g o r o ­ dzaju trend integracyjny występuje zresztą od d a w n a w amerykanistyce, ko w M e k s y k u . W s a m y m M e k s y k u drugim p r z y k ł a d e m p o ł ą c z e n i a ności ra z interdyscyplinarnością Náhuatl" przez pismo Instytut jest bliźniacze zatytułowane Badań „Estudios Historycznych w stosunku de Cultura do „Estudios Maya", nie de Cultu­ wydawane z Narodowego U n i w e r s y t e t u tyl­ monotematycztakże Autonomicznego w mieście Meksyku. Najnowszy, więc, szesnasty jak zwykle, czesne wśród nich wa y tlahtolli. nahuatlańskiej formami „Estudios Las obszerne formas de C u l t u r a problematyce. i wnikliwe de expresión w jest o tyle uzasadnione, słownej kultywowanymi społeczeństwach Nahua, również rozważań przybliżeniu catl — składa „pieśń, są jednak europejskiej hymn, się z czterech studium przynosi Miguela en náhuatl i dwa zasadnicze poezji i prozie, w i e r s z " i tlahtolli części. W — takimi, których pierwszej, magiczne). pokolenia autor z Głównym poję­ przed­ odpowiadające klasyfikowane mowa, wstępnej, z związek twórczości, náhuatl „słowo, po­ sło­ że autor z a j m u j e s i ę wszel­ rodzaje w po­ León- (s. 13-108), przekazywanymi c i e m l i t e r a t u r y j e s t d o ś ć l u ź n y (np. z a k l ę c i a , f o r m u ł y miotem Náhuatl" Bez w ą t p i e n i a „literaturze" okresu p r z e d h i s z p a ń s k i e g o . Umieszczenie ekspresji pokolenie w tom zróżnicowanej zajmuje „literatura" w cudzysłowie kimi na o nader miejsce - P o r t i l l a pt. Cuícatl święcone j u ż z kolei prace jako wypowiedź". prezentuje cuí­ Studium społeczno- - k u l t u r o w y k o n t e k s t l i t e r a t u r y n a h u a t l a ń s k i e j (m. i n . j e j g e n e z ę i s p o s o b y t r a n s m i ­ sji), o m a w i a o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h p e w n a c z ę ś ć ustnej t w ó r c z o ś c i i n d i a ń s k i e j u t r w a ­ lona została nów), krótko XX-wieczne analizę za p o m o c ą alfabetu piśmiennictwo obu w y r ó ż n i o n y c h stanowią łacińskiego ( z a r ó w n o przez Indian, jak i Hiszpa­ c h a r a k t e r y z u j e t e ż d o t y c h c z a s o w e b a d a n i a oraz w s p ó ł c z e s n e , szczegółowe w języku náhuatl. r o d z a j ó w —• cuícatl omówienie różnych m a c h k a ż d e g o z t y c h r o d z a j ó w . Cuícatl Część druga i tlahtolli. form Części twórczości analizowane zawiera głównie filologiczną trzecia i czwarta mieszczących się w r a ­ s ą ze w z g l ę d u n a i c h związek z m u z y k ą i t a ń c e m oraz t e m a t y k ę , k t ó r a j e s t g ł ó w n y m k r y t e r i u m p o d z i a ł u ; osobny paragraf wyróżnia formuły poświęcony kilka został r ó w n i e ż autorom podrodzajów, związane zaliczając z interpretacją w i e dat k a l e n d a r z a tonalpohualli, gów, w których używano owych pieśni 2 Wśród tlahtolli do n i c h — j a k j u ż w s p o m n i a n o tonalamatl, czyli przepowiednie losu na autor — także podsta­ oraz f o r m u ł y s t o s o w a n e przez c z a r o w n i k ó w i m a ­ specjalnego, ezoterycznego języka zwanego nahuallah- tolli». 2 M . L e ó n - P o r t i l l a w y d a ł o s o b n ą k s i ą ż k ę o poetach a z t e c k i c h , w k t ó r e j s z c z e ­ g ó ł o w o p r z e d s t a w i ł ż y c i e i t w ó r c z o ś ć t r z y n a s t u m o ż l i w y c h do zidentyfikowania t w ó r c ó w c u í c a t l , por. t e n ż e , T r e c e poetas del m u n d o azteca, U n i v e r s i d a d N a ­ c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o , M é x i c o 1967. N a j b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y m o m ó w i e n i e m nahuallahtolli pozostaje j e d n a k n a ­ dal p r a c a A . L ó p e z a A u s t i n a , Términos de nahuallatolli, „Historia Mexicana", v o l . X V I I : 1967, n u m . 1, s. 1-36. 8 �245 RECENZJE Jakkolwiek Miguel León-Portilla twórczości słownej, które przedhiszpańską, również i w to in.). W ó w c z a s choć jednak okresie warunkami — podkreśla kolonialnym też pojawiło dawny styl Kolonizacja dzieła których mimo retoryczne de mają proweniencję w náhuatl motywowane a więc sztuka do g ł o s u ge­ docho­ dobrego w y s ł a w i a n i a nieodwracalne k t ó r y m zdarzało la Cruz nowymi listy, petycje, ich charakteru często formy, powstawała Chimalpahina przerwanie s i ę p i s a ć poezje (16517-1695), ogłaszać się. trady­ słynnej polityczne ma­ nifesty E m i l i a n o w i Z a p a t a ( w 1918 r.) i L a z a r o w i C á r d e n a s ( w 1937 г.), lecz w żad­ nym Inés — A l v a r a d o Tezozomoca, jednakże tylko j ę z y k , w Sor Juanie konkwiście czy ekonomicznymi, spowodowała cji kulturowej. P r z e t r w a ł mniszce-poetce po że literatura n a h u a t l a ń s k a się piśmiennictwo wypowiedzi, hiszpańska on, (np. prawnymi, społecznymi nealogie, t e s t a m e n t y itp., w dził o g r a n i c z y ł s w ą p r a c ą w y ł ą c z n i e do t y c h f o r m zapisane z tych p r z y p a d k ó w nic poza j ę z y k i e m nie p r z y p o m i n a ł o d a w n y c h s k i c h cuicatl czy Dodajmy, że huatl, w y r a ź n i e meksykań­ tlahtolli. zainteresowanie nasilone literaturą od j a k i e g o ś 4 k o w y m , w M e k s y k u m a dodatkowe nahuatlańska czasu w i samym międzynarodowym językiem znaczenie. D a ł t e m u w y r a z M i g u e l badaniem umożliwić kilka nahuatlańskich zbliżenie utworów literackich, dawnych s i ę do n i c h t y m , k t ó r z y odmian j ę z y k a po dawnych Meksykanów". dziś dzień i nau­ León-Por­ t i l l a , s t w i e r d z a j ą c : „[...] j e s t n a s z y m m o r a l n y m o b o w i ą z k i e m — t y c h , k t ó r z y się ná­ środowisku zajmują współczesnych utrzymują przy R z e c z nie polega w y ł ą c z n i e —• życiu na upo­ w s z e c h n i e n i u l i t e r a t u r y i w i e d z y o n i e j . P r o b l e m jest z n a c z n i e p o w a ż n i e j s z y i s p r o ­ wadza się zniknie do pytania: z mapy czy j a k to się stało czenie może z wieloma mieć językami pozostanie ciągu językiem kilku indiańskimi? postulowane cytowanego n a d a l j ę z y k i e m n á h u a t l do w i e d z y budzi ż y w e zainteresowanie wiązanych do rodzimej tradycji czci j ę z y k a Cuauhtémoca". ostatnie o k r e ś l e n i e i w czy jakie zna­ badacza zbliże­ wypracowywanej naukowa w do zostało powstrzymania z publikowanej p a A l t a , D . F . w y g ł o s i ł w i m i e n i u m i e s z k a ń c ó w osiedla podczas czci Miguela wych w Acatlán w León-Portilla 1982 r. ( L . S i l v a Warto przytoczyć d w i e opinie poruszonego w y ż e j problemu: „Język w náhuatl odróżnieniu od stanowi innych on r z e c z ą m a r t w ą . J ę z y k zostaje przeszłości, Narodowej zaniku w „godnego omawianym Szkole discurso zorgani­ Studiów Zawodo­ en náhuatl, kulturowego naszego s. 219-223). bezpośrednio naszych przodków. patrymonium kulturowego Ale nie jest n á h u a t l ż y j e , c h o ć m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć — które to­ Mil­ spotkania tym wystąpieniu, dotyczące część dziedzictwa aspektów przy życiu, t r w a na rozległych dectwem w G a l e a n a , Un zawarte w ga­ ludzi takich, j a k Miguel mie „ E s t u d i o s " mowy, j a k ą nauczyciel p o c h o d z ą c y z Santa A n a Tlacotenco w zowanego k u też dziesięcioleci, grupach i n d i a ń s k i e j inteligencji przy­ dążących zaczerpnięte żywym, najbliższych Trudno powiedzieć, przez u c z o n y c h . F a k t e m jest, ż e d z i a ł a l n o ś ć León-Portilla To náhuatl Meksyku w d l a tej k w e s t i i nie I n d i a n m ó w i ą c y c h binetach język ligwistycznej obszarach M e k s y k u wiejskiego. o p i e r a s i ę z a n i k o w i , a jego p o s t ę p u j ą c y Jest po­ świa­ r o z p a d to do­ w ó d naszego n i e d b a l s t w a , b r a k u t r o s k i o z a p o b i e ż e n i e jego z a n i k o w i . Kiedy widzimy konstruować nasze środki, jakie zabytki archeologiczne się przedsiębierze, czy aby odrestaurować jakikolwiek inny lub rodzaj zre­ budowli o znaczeniu historycznym, m o ż e m y tylko dziwić się s t w i e r d z a j ą c , że p r z e d h i s z p a ń skie języki trwają rozpowszechnienia, w całkowitym lecz n a w e t dla zapomnieniu. zachowania Nie r o b i s i ę n i c , j u ż nie ich w miejscowościach, dla ich gdzie na­ d a l s ą one ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i o d u ż y m z n a c z e n i u " . 4 Ś w i a d c z y o tym najlepiej w y k a z najnowszych publikacji o j ę z y k u i litera­ turze n á h u a t l p o d a n y w „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " , v o l . 14: 1980, s. 419-432; vol. 15: 1982, s. 291-296; vol. 16: 1983, s. 349-373. �246 RECENZJE „Gdy pokazaliśmy przyp. R T ] teksty nej, byli jemność dające naszym napisane zaskoczeni widząc świadomość, ludziom swój język Santa w náhuatl utrwalony albo Ana w i upowszechniające teksty, k t ó r e z o s t a ł y napisane w o k ó ł tego, co b l i s c y b y l i ś m y de C u l t u r a w Tlacotenco postaci drukiem. ż e s ą osoby i i n s t y t u c j e z a i n t e r e s o w a n e Odrodził się entuzjazm w o k ó ł „Estudios [mieszkańcom i opublikowane — dwujęzycz­ Sprawia im przy­ tymi sprawami, ba­ tym języku. tego, co nasze, w o k ó ł tego, co nas identyfikuje, zapomnieć". Náhuatl" mają swój udział w rozbudzaniu poczucia du­ m y z w ł a s n e g o j ę z y k a i k u l t u r y , p u b l i k u j ą c od c z a s u do c z a s u obok s t u d i ó w ściśle naukowych tomie także próbki w s p ó ł c z e s n e j , amatorskiej twórczości 16 s ą to c z t e r y w i e r s z e A l f r e d a R a m í r e z a C . z X a l i t l a w poetyckiej (w stanie G u e r r e r o , podane 5 do d r u k u p r z e z L e o n a r d a M a n r i q u e , s. 207-217) . Aby pozostać León-Portilla, w kręgu wymieńmy problematyki, której jeszcze n y c h b ą d ź to z p i ś m i e n n i c t w e m terpretacją założeń, przedhiszpańskiej charakteru i Bernardina paedia", de języku náhuatl, ustnej. wielkiego (Arthur poświęcony dotyczące logicznej treści dwóch y la Leyenda de dzieła źródeł, dość mechaniczne, autorka — próba i in­ ustalenia planowanego Sahagun's stwierdzeniu zapisów Soles, de s. „Doctrinal polegające zgodności lub la Historia przez Encyclo­ znacząca (dająca się w y t ł u m a c z y ć potwierdzeniem tylko autentyczności raczej na przyznanie Historia de Mexicanos tych elementów por niezwykle wniosków . Mexicanos i i n f o r m a c j i ze relacjonowanej przez te pisze występujących 6 istotnych los czerpaniem s i ę do f i a s k a los jest mito­ na „czysto formalnym" — j a k iż między de tradycji Porównanie niezgodności obu t e k s t a c h , n i e p r o w a d z i niestety do ż a d n y c h współzależność meksykańskiej 123-134). w gląda związa­ to z r e k o n s t r u k c j ą katechetycznego comparativo los ważnych jest bądź Miguela zagadnień P i e r w s z a z n i c h to J . O. A n d e r s o n , XVI-wiecznych i h i s t o r y c z n e j (Análisis Pinturas Soles był artykuł różnych s. 109-122). P r a c a d r u g a , a u t o r s t w a M e r c e d e s de l a G a r z a , p o ś w i ę c o n a porównaniu sus w tradycji celów Sahagún trzy prace Sugestia, Leyenda wspólnego źródła le los źródła) tradycji, wy­ tego r o d z a j u a n a l i z y . N i k t b o w i e m nie k w e s t i o n o w a ł n i g d y a n i p o d o b i e ń s t w a , a n i a u t e n t y z m u obu r e l a c j i . Podobny c h a r a k t e r m a t r z e c i a ze w s p o m n i a n y c h D e w e y pt. Huémac: w el fiero de Cincalco s p o s ó b r ó w n i e m e c h a n i c z n y , j a k to u c z y n i ł a różach w zaświaty" Huémakowi hiszpańskich konkwistadorów, streszczeniu odpowiednich jest a r t y k u ł tradycję toiteckiemu jednak w y ł ą c z n i e fragmentów z XVI-wiecznych przypomniany z a m i a n za to nadnaturalnego do zapewnia, świata, że „również wcieleni w dzięki my zdolni bóstwo, py­ w obliczu katastro­ ł ą c z n i e z p r ó b ą u c i e c z k i od t r o s k w z a ś w i a t y , m o ż n a litycznymi. W podróż władcy kronik. Najistotniejsze t o w a ć j a k o opisy w y d a r z e ń r e a l n y c h ) a u t o r k a z b y w a p a r o m a s l o g a n a m i w — i jego otoczenia n a p o j a w i e n i e s i ę w M e k ­ został t a n i a (takie c h o ć b y j a k to, czy opisy z a c h o w a n i a M o t e c u h z o m y ficznych przepowiedni, Janice I I . T e n f r a p u j ą c y problem z w i ą z a n y m. in. z k w e ­ stią u w a r u n k o w a ń reakcji Motecuhzomy syku to M . de l a G a r z a — r e l a c j e o „ p o d ­ p r z y p i s y w a n y c h przez i n d i a ń s k ą oraz M o t e c u h z o m i e prac, (s. 183-192), w k t ó r y m a u t o r k a z e s t a w i a jesteśmy takie trak­ psychoana­ jak udać się straszliwy Huémac". Wzorem rzetelnej analizy, t y m 5 razem ikonograficznej, jest natomiast publika- C z ę ś c i e j p u b l i k a c j e tego r o d z a j u s p o t y k a s i ę n a ł a m a c h c z a s o p i s m a „ T l a l o can", r e d a g o w a n e g o t a k ż e p r z e z M . L e ó n - P o r t i l l a , por. m o j e o m ó w i e n i e o s t a t n i c h t o m ó w w : „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 29: 1985, z. 2. A u t o r k a nie s p o s t r z e g ł a np. g ł ę b o k i c h o d m i e n n o ś c i , j a k i e w y s t ę p u j ą w z a ­ w a r t y c h w obu ź r ó d ł a c h k o n c e p c j a c h t z w . epok ś w i a t a . P i s z ę o n i c h obszernie w a r t y k u l e Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29: 1985, z. 2. 6 i? �247 RECENZJE cja z Carmen Aguilera 89 k a r t y Códice poświęcona Tezcatlipoca. W s p o s ó b do de Tula, s. przekonujący 165-182). Ogólniejsze t u r y M a t l a t z i n k ó w , w n o s z ą c e wiele nango, dzy w regionie w postaci bóstw albo autorka wykazuje, że mamy tam {Identificación znaczenie ma dolinie T o l u c a , de Topiltzin studium rzeźb odkry­ a w i ę c n a obszarze kul­ o t y m m a ł o dotychczas ( C a r l o s A l v a r e z A . , Esculturas de po­ Teote­ s. 233-264). T o samo, j e ś l i chodzi o z n a c z e n i e e f e k t ó w b a d a ń d l a c a ł o ś c i powiedzieć można k r ó t k i m a r t y k u l e pt. L a s fechas xóchitl (s. 225-231) r o z w i ą z u j e jących w do jakich o ustaleniach calendáricas najbardziej dokuczliwych kronikarza. trudności 7 hiszpańskiego completas M e k s y k u . F e r n a n d o de A l v a daty kompletne w Ixtlilxóchitl (dzień, miesiąc, s i ę z obliczeniami godnych źródeł. Hanns J . P r e m ustalił wzór, jakim dokonywanymi na czas p r z e l i c z e ń k a l e n d a r z o w y c h i s t w i e r d z i ł , daty indiańskie, które ekwiwalenty europejskie, textos wyrażone a także chronologii badaniach nad zgadzały te los de Ixtlil- występu­ indiańskiej na­ przed- obu s y s t e m a c h ka­ c h o c i a ż same korelacje nie innych, bardziej w i a r y ­ posługiwał że wartość są w etnohistorią był jednym z nielicznych rok) w podstawie pozycja wie­ który z kalendarzem europejskim, l e n d a r z o w y c h . M n o g o ś ć t y c h dat b u d z i ł a z a s t a n o w i e n i e , łącznie en Niejasności przysparza jej skorelowanie kronikarzy podających Hannsa J . Prema, ostatecznie c h y b a p r o b l e m dat t a k l i c z n i e relacjach tetzcokańskiego oraz kłopoty, Ich czterech jako Huitzilopochtli n o w e g o do w i e d z y I m p e r i u m Azteckiego meksykanistycznej, leżą z Topiltzina Quetzalcoatla t y c h podczas w y k o p a l i s k w T e o t e n a n g o znanym jednej dotąd rozpoznawanej całkowicie czynienia z w y o b r a ż e n i e m <¡uetzalcóatl identyfikacji Magliabecchiano, się kronikarz pod­ chronologiczną dniach kalendarza zajmowana mają wy­ tonalpohualli. przez d z i e ń w miesią­ cach kalendarza i n d i a ń s k i e g o są rezultatem późniejszych, arbitralnych ustaleń. T y m samym hualli stworzona została podstawa do traktowania dat p o d a w a n y c h Dwa ostatnie artykuły zamieszczone w 16 tomie „Estudios", c h o ć b y w s p o m n i e ć , to M i c h a e l a E . S m i t h a El desarrollo del wg tonalpo­ które wypada j a k o cennego i o r y g i n a l n e g o m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o . imperio mexica: una las psicotrópicas plantas (s. 135-164) las antiguas Lozoya genas (s. 193-206). W p i e r w s z y m a u t o r w s k a z u j e n a k o r z y ś c i , j a k i e p r z y n i e ś ć rozwojowych en expansión oraz X a v i e r a la procesów de sistémica y la Sobre ujęcie investigación perspectiva económico cywilizacji mezoamerykańskich w culturas indí­ może kategoriach teo­ r i i s y s t e m ó w i tzw. analizy regionalnej. W drugim a r t y k u l e d y s k u t o w a n a jest k w e ­ stia nadużyć interpretacyjnych teoretycznych. Przykład stycznych w y o b r a ż e ń tego wynikających typu niektórych sytuacji ze autor stosowania widzi roślin mezoamerykańskich w pewnych schematów interpretowaniu przez p r y z m a t pla­ „kultu­ 8 ry enteogenów" . P r ó c z a r t y k u ł ó w w tomie z n a j d u j e m y jeszcze d w i e p u b l i k a c j e o c h a r a k t e r z e d o k u m e n t a l n y m — l i s t y F r a n c i s c a del P a s o y T r o n c o s o u d o s t ę p n i o n e przez I g n a c i o B e r n a l a (jest to k o n t y n u a c j a l i s t ó w w y d r u k o w a n y c h w tomie 15) i n i e p u b l i k o w a ­ n y tekst S a l v a d o r a T o s c a n o .o Księgach kosmogonicznych dawnego Meksyku, a po­ n a d t o b i b l i g r a f i ę p r a c z z a k r e s u j ę z y k a i l i t e r a t u r y n á h u a t l za l a t a 1981-1982. T o m z a m y k a j ą recenzje. Ryszard 7 Tomicki P o r . n a ten t e m a t H . B . N i c h o l s o n , Western Mesoamerica: A. D. 9001520, [w:] Chronologies in New World Archeology, ed. b y R . E . T y l o r a n d C . W . M e i g h a n , A c a d e m i c P r e s s , N e w Y o r k 1978, s. 285-329. J a k W 3 j a ś n i a X . L o z o y a , t e r m i n enteogeno — „ B ó g w e w n ą t r z n a s " —• w p r o ­ w a d z o n y z o s t a ł ostatnio przez e t n o f a r m a k o l o g ó w w m i e j s c e o k r e ś l e ń h a l u c y n o geny, ś r o d k i p s y c h o t r o p o w e itp. j a k o n a j l e p i e j w y r a ż a j ą c y sens k u l t u r o w y s t a n ó w i w r a ż e ń w y w o ł y w a n y c h ich stosowaniem. 8 r �248 RECENZJE ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. FOLIA CAUCÁSICA, Ł ó d ź 1983, n r 1, ss. 141. „Folia daje Caucásica", działający spół których od l a t k i l k u pierwszy Polsko-Zakaukaskich Badań graf, prof. Ludwik Naukowych. Straszewicz, rady redakcyjnej wchodzą: i Stanisław Liszewski zeszyt ukazał przy Uniwersytecie będący prof. prof. (członkowie się w Łódzkim Redaktorem zarazem Bohdan roku ubiegłym, wy­ Interdyscyplinarny wydawnictwa kierownikiem geo­ W skład Zespołu. Baranowski, Bronisława Ze­ jest Jaworska prezydium Zespołu). Sekretarzem redakcji i Ze­ s p o ł u jest A l i c j a D r e w n i a k o w a . Wydawane kułów, w „Folia kaukazia w języku angielskim, Caucásica" publikują szerszym rozumieniu Armenii i Azerbejdżanu (235 + 85 e g z e m p l a r z y ) z obszernymi oryginalne tego t e r m i n u , r ó w n i e ż Dagestan. i poza Ł o d z i ą polskimi materiały streszczeniami badawcze tj. zaliczając doń oprócz Nakład wydawnictwa j e s t ono arty­ dotyczące Z a ­ p r a k t y c z n i e nie Gruzji, jest bardzo n i s k i do n a b y c i a . p i e r w s z y o t w i e r a k r ó t k i w s t ę p L . S t r a s z e w i c z a , w k t ó r y m a u t o r pisze o Zeszyt powstaniu i f o r m a c h d z i a ł a l n o ś c i Z e s p o ł u Z a k a u k a s k i c h B a d a ń N a u k o w y c h oraz o c e l a c h , k t ó ­ rym służyć mają wydawnictwo Kaukazu wydawane i innych krajów; k a s k i e j i silniejszego związani przezeń to s k u p i w o k ó ł Caucásica", wyrażając tematyką zespolenia że z Polski, problematyki tych wszystkich, którzy w o tak z r ó ż n i c o w a n y c h nadzieję, badaczy p r z y c z y n i s i ę do lepszego p o z n a n i a jeszcze z tym regionem „Folia siebie z a i n t e r e s o w a n y c h kau­ jakiś sposób warunkach naturalnych, są starożyt­ nej h i s t o r i i i bogatej k u l t u r z e . Na następnych kontaktów stronach B . B a r a n o w s k i , od w i e l u polsko-kaukaskich, Strutyńskiego (1810-1878). pisze lat zajmujący o tematyce g r u z i ń s k i e j Strutyński, podobnie jak w wielu się dziejami twórczości Juliusza innych młodych ludzi ze ś r o d o w i s k a k r e s o w e j a r y s t o k r a c j i w t a m t y c h c z a s a c h , w s t ą p i ł do c a r s k i e j s ł u ż b y wojskowej tejszego ra i przez w i e l e l a t (do r. 1846) p r z e b y w a ł generał-gubernatora. poświęconych Kaukazu 1857; tematyce Miscellanea Po omówieniu kaukaskiej 1855; (Kilka Obrazy w trzech badań z natury. Tyfusie jako adiutant drukowanych geologicznych Giul-Szada i dotyczącymi geologii i geografii Gruzji, wykopalisk t e r y t o r i u m tego k r a j u i s ą s i e d n i e j A r m e n i i , gruzińskiej arystokracji. Rękopisy szlachty i książąt, r o z w a ż a n i a kazu i Dagestanu oraz m a t e r i a ł y 1939 te r ę k o p i ś m i e n n e szkice wione jednym na sprzedaż w nich zaginął. Autor a r t y k u ł u dziejoivych Strutyńskie­ archeologicznych i ruin na genealogii (i z w i ą z a n y c h z n i ą legend) te z a w i e r a ł y r ó w n i e ż o powstaniu auto­ 1872), B . B a r a n o w ­ s k i szerzej z a j ą ł s i ę nie d o k o ń c z o n y m i i n i g d y nie w y d a n y m i s z k i c a m i go tam­ p r a c tego opisy p a ł a c ó w gruzińskiej m u z u ł m a ń s k i c h górali Północnego o parafii rzymskokatolickiej w Strutyńskiego o tematyce kaukaskiej z o s t a ł y z warszawskich antykwariatów, zdążył jedynie Kau­ Tyflisie. W roku a zrobić z nich niezbyt wysta­ później ślad szczegółowe po no­ tatki. J. K . Janczak, ludności opierając się Imperium Rosyjskiego Zakaukaziu cowaniem w końcu na z X I X wieku, językowym i materiałach 1897 г., pisze zajmując wyznaniowym, pierwszego o powszechnego stosunkach się rozmieszczeniem strukturą ludności spisu ludnościowych ludności, według płci na zróżni­ i wieku oraz p o z i o m e m p i ś m i e n n o ś c i w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Jedno Obrazy skową na Surzyński, rem, z ciekawszych Dagestanu w Dagestanu tym terenie który sposób źródeł Juliana — w latach j a k pisze systematyczny swoje do dziejów Surzyńskiego spostrzeżenia 40-tych autorka — nadkaspijskich obszarów skazanego X I X wieku, przymusową omawia był wyjątkowo i interesujący dotyczące na jednocześnie zachodzących c z n y c h i r ó ż n y c h dziedzin k u l t u r y l u d ó w tego k r a j u . Kaukazu służbę Czesława wnikliwym Kulesza. obserwato­ przedstawił w wówczas — woj­ wydarzeń Obrazach polity­ �249 RECENZJE Mañana Bokeria z Wydziału Meteorologii, K l i m a t o l o g i i i O c e a n o l o g i i sytetu Tbiliskiego zajmuje się z r ó ż n i c o w a n i e m ludowego Wielkiego Kaukazu i przestrzennym t y p ó w jego z a l e ż n o ś c i ą od Uniwer­ budownictwa lokalnych w a r u n k ó w klima­ tycznych. Guiñara sze o roli Laszki miast (Wydz. Geografii o systemie usług Gospodarczej dla ludności Uniwersytetu rolniczej w Tbiliskiego) subtropikalnej pi­ strefie Gruzińskiej SRR. Autorem polskich następnego metod Przemianami go artykułu badawczych Zakaukazia w strukturze zajmują pt. Atrakcyjność jest S t a n i s ł a w turystyczna Gruzji w świetle Liszewski. terytorialnej i branżowej się S t a n i s ł a w P ą c z k a przemysłu włókiennicze­ z Instytutu Geografii U Ł i A l e k s a n ­ der R o n d e l i z W y d z . G e o g r a f i i G o s p o d a r c z e j U n i w e r s y t e t u T b i l i s k i e g o . Nieco w i ę c e j stawionej 225 prac kontaktów i d z i e d z i n a c h . Nie stępnych że nie narodowości między wszech miar wydawnictwa wyznaczonego s i ę jeszcze, s z c z e g ó l n i e w z dziedziny historii, d z i e j ó w a uzupełniana, przez jej autorkę Kaukazu artykuły i poświęconą ona dotyczących Polską w w tych prasie alpinizmowi. gdyby bibliografia i i etnografii recenzje, ta była wydaje zakresu w się na­ bowiem, tematycznego czasopismach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , stosunków ze­ Zawiera Polsce i kaukaskimi podróżniczą rozszerzana w historii niej w ł ą c z o n e pożyteczną, zeszycie pozycji — kaukaskiego. opublikowanych republikami n a t o m i a s t do zmieniając ostatniej w regionu administracji, poddano l i t e r a t u r ę ze zeszytach nawet prac zostały rzeczą znalazłoby poświęcić Bibliografii gospodarki, współpracy selekcji Byłoby Kotlicką różnych naturalnych, codziennej; chciałbym Joannę autorów warunków oraz miejsca przez sporo polsko-kaukaskich, historii gospodar­ czej, k t ó r e m o g ł y b y s i ę w niej z a w r z e ć . Andrzej A . I . R O B A K I D Z E , Puti Akademija akad. Nauk I. A. Džavachišvili, Profesor w Aleksi cza blisko kierunek A. swoją Robakidze znaleźć w zinów z innymi można wnioskować można ludami Działu parę W i 1983, gg.), im. ss. 158. S R R , od wywiera obszernej publikacji (1922-1982 Etnografii Etnografii Gruzińskiej i organizacyjną główny Kaukazu. również W co Kaukazu ćwierćwie­ istotny wpływ bibliografii poświęconych n u r t jego z a i n t e r e s o w a ń we Powstanie i z „Posłowia", wynikającą z omawianej nie potrzeb pracy prac zagadnieniom j u ż od było tyle p o w r p t e m do dyscypliny, próbą naukowych i organizacyjnych osiągnięć okresie ogromnego terenowych również Tbilisi kierownik etnograficznych. etnografii, ale autora, 60-lecia. dokonały naukową badań dorobku i p o d k r e ś l e n i a niego „Mecniereba", wieloletni etnografii Archeologii dawna kierunku b a d a ń etnicznych i kulturowo-historycznych z w i ą z k ó w zainteresowań jej sovetskoj Istorii, Archeologii i Etnografii A N działalnością zmierzał Institut Izdatielstwo gruzińskich rozwoju gruzińskiej gruzinskoj SSR, Robakidze, Instytucie Historii, na razvitija Gruzinskoj Woźniak tym, zaiste wszystkich jak dzieła. pisze autor, „etnograficzne Przeprowadzono regionach Gruzji setki i Kaukazu, Gru­ zatem, podsumowania w ciągu ostat­ instytucje Gruzji kompleksowych badań zebrano unikalne mate­ riały, opublikowano monografie o d u ż e j d o n i o s ł o ś c i historycznej i teoretycznej, kształcono wysoko kwalifikowane kadry nych. ich Omówić rezultaty zresztą sprawa w o d ó w nie wszystkie kierunki w jednym przyszłości. i stworzono system instytucji b a d a ń etnograficznych w opracowaniu jest oczywiście Prezentowany szkic, k t ó r y jak wcześniejszych Gruzji i niemożliwością wy­ etnograficz­ podsumować — jest to z wymienionych wyżej po­ m o ż e z a w i e r a ć w m i a r ę c h o ć b y p e ł n e j informacji bibliograficznej o do- �250 RECENZJE robku całej dyscypliny, jest tylko próbą prześledzenia najważniejszych p r a c y n a d g ł ó w n y m i p r o b l e m a m i etnografii G r u z j i , z u w z g l ę d n i e n i e m publik autonomicznych i jedynie w n i k ó w , bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k ż e tym aspekcie próby podsumowania oceny, to b o w i e m etapów osiągnięć re­ części należy ich wy­ j u ż do h i s t o r i i etnografii" (s. 157). Tak więc autor, j a k b y u p r z e d z a j ą c tania i uwagi, określa zatem praca A. sześćdziesięciu, kowanym książki py­ c z y m ona jest, a czego w n i e j s z u k a ć n i e n a l e ż y . N i e jest Robakidze co w tematycznie graficznych, stąd zarysem pewnym wszelkie historii stopniu etnografii mógłby i przestrzennie pod a d r e s e m gruzińskiej sugerować obszernym swojej tytuł, omówieniem ostatnich a tylko stanu b a d a ń też charakterystyczny u k ł a d jej treści, k t ó r y lat uporząd­ etno­ postaram się k r ó t ­ ko p r z e d s t a w i ć . W e „ W p r o w a d z e n i u " o m a w i a a u t o r z w i ę ź l e r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w zji, szukając n e j (Żywot jej pierwocin już w świętej Szuszaníki najstarszych zabytkach literatury z V w.) i historiografii, u L e o n t i M r o w e l i ( X I w.) i W a c h u s z t i B a g r a t i o n i ( X V I I I w.). N i e c o o b s z e r n i e j pisze o p o c z ą t k a c h nograficznych w X I X wieku, o działalności badań wieku, a następnie nych a etnografii szczególnie p r z e c h o d z i do k w e s t i i k s z t a ł t o w a n i a gruzińskiej jego c z ę ś ć potraktowana szerzej, opracowań w o etnografii języku początków się r a m organizacyj­ po r o k u 1921. S z k o d a , ż e ó w r o z d z i a ł pierwsza, traktująca gdyż et­ I. Czawczawadze, A . Cereteli, T. S a - chokia i innych, roli p e r i o d y k ó w i w y d a w n i c t w s e r y j n y c h k o ń c a X I X i XX Gru­ hagiograficz- wprowadzający, X I X w i e k u , nie została rosyjskim odnoszących się do tego o k r e s u j e s t n i e w i e l e . W r o z d z i a l e p i e r w s z y m o m a w i a autor s t a n b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , p r z e ­ de w wszystkim zaś budownictwem drugim — nad g o s p o d a r k ą my u p r a w y roli uprawa winorośli i produkcja transportu i uprawnych, pasterstwo oraz Gruzji, poświęcony jest problematyce specyfice m i g r a c j o m i procesom zatytułowanym rzeniami, „Kultura Parę ograniczając Muzeum się do w rodzinie, górskich górali pozostałościami gruzińskich, folklorem autor m u z e a l n i c t w u omówienia działalności i m . S. D ż a n a s z i a przegląd kultów Gruzi­ następnym, badań nad wie­ przedchrześcijańskich muzycznym (rozdz. V I ) , w Działu for­ regionach Badania kulturowych związków omawiane s ą w rozdziale c z w a r t y m . W doroczną, stron p o ś w i ę c i ł Gruzji społecznego: duchowa", A . Robakidze daje obrzędowością synkretycznymi religiami ludową. współżycia organizacji społecznej etnicznym. n ó w z innymi ludami Kaukazu łowiectwo, syste­ hodowla, Roz­ p r a w a zwyczajowego, i i rzemiosła) trzeci rybołówstwo odzieżą; organizacji pracy, stan z a a w a n s o w a n i a prac nad g r u z i ń s k i m atlasem historyczno-etnograficznym. dział wina, środkami rolnicze, formy i nawadniania, rodzaje roślin mom i i osadnictwem, (narzędzia i Etnograficznego (d. M u z e u m K a u k a s k i e ) . medycyną praktyce jednak Osobny Państwowego rozdział (VII) p o ś w i ę c o n y z o s t a ł b a d a n i o m n a d w s p ó ł c z e s n o ś c i ą : p r o w a d z o n y m od l a t 3 0 - t y c h b a ­ daniom we wsiach kołchozowych, branych, dużych z a k ł a d ó w taisi. Te życia rodzinnego nież ostatnie krótko regionalne zagadnienia a od lat przemysłowych dotyczyły głównie także przemian w wśród Tkibuli, robotników Tbilisi, Telawi dziedzinie i tematyczne teoretyczne T. Ocziauri, (np. terenowych, kultury materialnej, (popularne T. Czikowani, A. Lekiaszwili problematyka które etnograficznej znalazły etnosu), odbicie w problemy wy­ i Ku­ i o r g a n i z a c j i p r a c y . W t y m s a m y m r o z d z i a l e autor o m ó w i ł k w e s t i ę .popularyzacji tematyki todyki b a d a ń 50-tych Cziatury, rów­ monografie i i n n y c h ) oraz metodologií pracach gruzińskich i me­ etnogra­ fów. W dań t r z e c h ostatnich etnograficznych, rozdziałach poprzedzone (VIII, I X , X ) przedstawił zarysem kształtowania autor k t ó r y c h s ą one p r o w a d z o n e , w a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k a c h A b c h a z j i , łudniowo-Osetyjskim rezultaty się instytucji, w Okręgu Autonomicznym. K a ż d y rozdział ba­ ramach Adżarii i Po- opatrzony jest p r z y - �251 RECENZJE pisami bibliograficznymi graficznych z lat zawierającymi „Materiały - zawarte w miotem historii etnografii też zostać w dyskusji, choć w pełni etnografom, około t y m s z k i c u — pisze s ł o w i u " A . Robakidze — m o g ą periodyzacji łącznie tysiąca tytułów prac etno­ już wcześniej „Po- 1922-1982. w cytowanym wykorzystane Gruzji; zagadnienie do to nie do n i e j d o j r z a ł o " . Ż y c z y ć a b y d y s k u s j a ta nie p r z e d ł u ż a ł a opracowania było podstaw jeszcze zatem należy przed­ gruzińskim s i ę zbytnio, a tak potrzebna historia g r u z i ń s k i e j etnografii d o c z e k a ł a s i ę r y c h ł e g o o p r a c o w a n i a . Andrzej P . W I E S S N E R , Style and Social Information in Kalahari San Woźniak Projectile Points, „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48: 1983, No. 2, s. 253-276. Przyszli dziejopisowie, działający w c z a s a c h , gdy nauka wyleczy się już specjalizacji i r o z k a w a ł k o w y w a n i a , z w r ó c ą z p e w n o ś c i ą u w a g ę na s z c z e g ó l n ą ze dezin­ t e g r a c j ę b a d a ń n a u k o w y c h w X X w . Z a s z ł a ona t a k d a l e k o , ż e n a w e t b a r d z o z b l i ­ ż o n e d z i e d z i n y r z e c z y w i s t o ś c i , j a k te, k t ó r y m i z a j m u j ą s i ę etnografia uznano za światy ekspertów. to całkowicie odrębne, zasługujące na badanie i archeologia, przez inne T e n ostatni p o d z i a ł z a z n a c z y ł s i ę w E u r o p i e t a k j a s k r a w o , ż e już na coś więcej n i ż jedynie w bezmiar niewiedzy piętno czasów, wąskimi, nierozgałęzionymi skłaniających kasty wygląda do w g r y z a n i a s i ę sztolniami; zachodzi podejrzenie, ż e z a w a ż y ł a tu s k a z a m y ś l e n i a E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r y c h w y o b r a ź n i a nie m o g ł a kar­ mić myśl s i ę n a co d z i e ń w i d o k a m i ż y c i a bytowanie ludów ludów pierwotnych, p r z y w o d z ą c y m i p r z e s z ł o ś c i , co u t r u d n i a ł o przyjęcie na wniosku, ż e przedmiot etno­ Z j e d n o c z o n y c h , gdzie etno­ g r a f i i i a r c h e o l o g i i to j e d n o i to s a m o . Zupełnie graf często „jego" ludów wającymi •obopólnego w a archeolog obcował do z pierwotnymi z t y m , co studiów dociekania złudzenia mu było wpływ tej sytuacji na i pojawiła odkrywać tej n o w e j a informacja lat nazwę 60-tych wyobraźnię powstała na przykładzie grotów (ethno- (Kobyliński, strzał dla właśnie dziedzinie). D o tego t e ż n u r t u n a l e ż y społeczna oko­ łączyć etnoarcheologii i 70-tych uży­ podczas zbiegiem ambicję etnograficzne, prowizoryczną się na przełomie sytuacji w P o l l y W i e s s n e r Styl ona i mających wyroby plemionami, dane naukowych, archeologiczne S t a n a c h Zjednoczonych. Nosi styni Stanach przypominające Trudno przecenić dziedzina użytku daje p r z e g l ą d np. w s i ę b a d a n i e m k u l t u r y , s t ą d t e ż nie j e s t z a p e w n e nowa archaeology) się identycznych ( T r i g g e r , 1978). że miała zabytki archeologiczne indiańskich, zajmujących liczności, rzecz przedmiotów wykopalisk łudzi inaczej widywał 1981, artykuł San z Pu­ na nu­ Kalahari. Archeolog badający ż ą c e obcowanie szych najdawniejszą przeszłość przodków. S y t u a c j a ta sprzyjała rozpowszechnieniu cheolog s t u d i u j ą c p r z e d m i o t y m o ż e w y p o w i a d a ć dukcji, człowieka skazany jest z niemymi rzeczami, jedynym b e z p o ś r e d n i m ś l a d e m a k t y w n o ś c i n a ­ użytkowaniu, się raczej na niższe tutaj, u t o ż s a m i o n o kształcie, zatem i pośledniejsze archeologię o kilku piętra się mniemania, zaledwie problemach, składających g m a c h u k u l t u r y . W P o l s c e , i nie fowie uwierzyli, że nie konać, że n i e o d w o ł a l n i e terycznych problemów. k i archeologiczne autorytety powtarzały s ą archeologom są skazani na rozstrząsanie co niedosięgal- to t a k d ł u g o , ż e w r e s z c i e potrzebni, a a r c h e o l o g o w i e C z y b a d a n i a etnograficzne przemówiły? tylko z historią kultury materialnej, uznając wszystko b a r d z i e j lotne i n i e n a m a c a l n e (np. k u l t u r a s p o ł e c z n a c z y d u c h o w a ) z a ne d l a tej n a u k i . L i c z n e że a r ­ się tylko o przedmiotach: ich pro­ etnogra­ dali się prze­ jedynie swoich w ł a s n y c h ezo­ s ą w stanie s p r a w i ć , a b y z a b y t ­ N a to p y t a n i e s t a r a s i ę o d p o w i e d z i e ć etnoarcheolo- �252 RECENZJE gia, t e m u wała też zagadnieniu poświęcony jest artykuł Polly Wiessner, która spróbo­ pokazać, j a k w m a ł y c h , niepozornych grocikach strzał odnaleźć m o ż n a macje o organizacji społecznej strzał buszmeńskich, oparte ich w y t w ó r c ó w . Praca drobiazgowej analizie na stanowi studium infor­ stylistyki etnograficznego materiału terenowego. Cóż tąd znaczy w tutaj archeologii słowo głównie stylistyka, styl? R o z w a ż a n i a teoretyczny torem takiego r o z u m o w a n i a : grupy —• z a l e ż n e wszystkie i i jakże można o zbliżonej produkuje się funkcji Ale (kreda, j u ż kolor rysik, z funkcji dowolnie zostaje wybranych od f u n k c j i konwencję i we wzajemnym utrwaloną w kontakcie, przestrzeni i w mówiąc czasie narzuca tylko narzę­ zatem cechą kanałów piszącego dowol­ w y b o r u cechy utrwala obowiązek wśród jej nie­ jedną naślado­ ludzi, k t ó r z y tymi, którzy przepływu bo i inne on społeczeństwo ogólniej, między siecią wymaga futbolowej, m o g ą być wybierane ograniczona; w a n i a . K o n w e n c j a rozprzestrzenia s i ę o c z y w i ś c i e stają będzie dwie przykład: konstrukcji, budowa Czasem jednak d o w o l n o ś ć jako na prosty piłki do­ zwykle kształt ponieważ pędzel), szczegóły społecznie cech podzielić Weźmy o kształcie ołówek, miały biegły podłużny kształt będą miały b ę d ą r o z m a i t e , bo j a k o n i e z a l e ż n e od temat autorów można przedmiotu. długopisów długopisu, nie z ogromnego z b i o r u m o ż l i w o ś c i . zależnej przedmiotu funkcji by nimi p i s a ć ? Podobny funkcjonalną. wkładu każdego od długopisy będą m i a ł y p o d ł u ż n y wrzecionowaty tego i c h f u n k c j a ; nie dzia cechy niezależne n a ten charakter, a myśli pozo­ objęci i n f o r m a c j i , to są zaś ostatnie nie z n a c z y n i c innego j a k s p o ł e c z e ń s t w o . Z a t e m , k o n w e n c j a m a c h a r a k t e r s p o ł e c z n y i o b e j m u j e j e d n o s t k i i g r u p y n a l e ż ą c e do jednego s p o ł e c z e ń s t w a . utrwalonym przez stylistycznych konwencję (etnografom społeczną, znane są niezależnym opisy takich od funkcji, cech na Cechom nadano nazwę przykładzie strojów; por. W o b s t , 1977; B o g a t y r i e w , 1979). Badania cych Polly zatem Wiessner informację zmierzały społeczną) do w odszukania wyrobach San cech z stylistycznych Pustynii (niosą­ Kalaharii. San, d a w n i e j z w a n i B u s z m e n a m i , nie od d z i ś p r z y c i ą g a j ą u w a g ę a n t r o p o l o g ó w , j a k o l u d ż y j ą c y jeszcze do n i e d a w n a w r a m a c h t r a d y c y j n e j i m a ł o z m i e n i o n e j k u l t u r y , p r z e ­ chowującej Nadto tem się w pewnej u części plemion typ szczególnie izolacji na archaiczny, w z b u d z a j ą c y g ó w . O d lat 60-tych systematyczne dycje logów antropologiczne fizycznych, sługujące i Angolu. Jest skupiające to grupa mają n a k o w y m poziomie r o z w o j u które n a temat przedmioty od f u n k c j i , ile m o g ą które pozwalają one myśliwego. stąpił kość, m a j ą badań. rzeczywiście społeczeństw za­ Namibii plemiennych, czasach zmianom, z o s t a ł y Plemiona organizację !Kung, społeczną wy­ G / w i i !Xo żyją i pozostają na ze jed­ technicznego. powinny posiadać cechy nam, że przynajmniej konwencjonalne, cechy stylistyczne grotów o organizacji s p o ł e c z n e j kształt trójkątny miot tak drobny i b ł a h y , ignorowany i mierzą i zupełnie strzał i zbadać S a n . Ł u k i s t r z a ł y to się z drutu żelaznego, który j u ż 20-30 lat od 7 m m nie­ niezależne o d r ó ż n i ć od siebie w y r o b y r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i . wykuwa one kilka ekspe­ antropo­ terytoriach Botswany, najnowszych za­ archeolo­ archeologów, epidemiologów; na obejmująca podobną odszukać informować Strzały żyją cech stylistycznych p o k a z u j ą materialne Wiessner p o s t a n o w i ł a San w jako przedmiot i myślistwa, Rozważania Kalaharii. zainteresowanie demografów, psychologów, językowa, t r z y , n a j m n i e j poddane zbieractwa Pustynii badania na pustyni K a l a h a r i i p r o w a d z ą kompleksowych. brane przez a u t o r k ę obszarze szczególne etnografów, językoznawców, na miano z których niegościnnym S a n jest to k u l t u r a ł o w i e c k o - z b i e r a c k a , r e p r e z e n t u j ą c a Polly czy i n a narzędzie temu za­ do 3 c m . C z y p r z e d - d o t ą d nie z a u w a ż a n y przez etno­ g r a f ó w , niesie w sobie j a k ą k o l w i e k w i a d o m o ś ć o k u l t u r z e s p o ł e c z n e j ? Aby dostępną d a ć na to odpowiedź, bezpośredniej autorka opisała o b s e r w a c j i etnograficznej najpierw i znaną organizację San, j u ż b a r d z o dobrze samą dzię- �253 RECENZJE k i w i e l o l e t n i m b a d a n i o m . T a k w i ę c n a p o c z ą t k u z n a l a z ł o s i ę to, co w b a d a n i u a r ­ cheologicznym, sam wychodzącym od przedmiotu, znajduje się na końcu, bo stanowi cel badania. Jak każda hierarchiczny zasadą, organizacja społeczna, szereg agregatów ż e agregaty komórki tworzą populację. niższego tkankę, Podstawową tak i organizacja S a n daje społecznych, poziomu tkanki — komórką ustawionych budują narząd, agregat narządy organizmu w poziomu — się opisać porządku jako określonym wyższego, tak j a k organizm, a organizmy społecznego San jest rodzina. — Kilka r o d z i n , k t ó r e p o z o s t a j ą p r z e z w i ę k s z ą c z ę ś ć r o k u w e w s p ó l n y m k o c z o w n i c z y m obo­ zowisku, tworzy grupę lokalną (autorka u ż y w a nazw band o s ó b . 3-10 g r u p l o k a l n y c h t w o r z ą g r u p ę r e g i o n a l n ą (band spotykają s i ę r a z do r o k u w e w s p ó l n y m dy n a czas p o r y s u c h e j . K i l k a ny towarów cjacji lub ogólnoplemiennych językiem. sieć przepływu zatem 8-60 członkowie obozowisku, z a k ł a d a n y m przy ź r ó d l e plemię, liczące systemem wo­ wymia­ 1500-2000 o s ó b . Ple­ s i ę co p e w i e n czas n a w s p ó l n y c h z b o r a c h z o k a z j i c e r e m o n i i innych odrębnym której grup regionalnych, p o ł ą c z o n y c h i w y m i a n y m a ł ż e ń s k i e j , stanowi miona s p o t y k a j ą i comp), l i c z ą c ą cluster), obrzędów. Kontakty międzyplemienne Każde nie informacji u r y w a się g w a ł t o w n i e oczekiwać, że konwencje wytwórczości z plemion s ą zbyt częste i się intensywne, na granicy plemienia, przedmiotów ini­ posługuje należałoby (styl) ograniczone będą •do o b s z a r ó w m a c i e r z y s t y c h p l e m i o n . Archeolog przedmioty, dobne przystępując którym przedmioty ustalić, które że San potrafią analizy zadawać dzisiejszej do ż y j ą c y c h w y t w ó r c ó w się do próbuje dawnej kultury rozmaite pytania. kultury, może i użytkowników. z cech g r o t ó w strzał z tymi ma pytaniami można biegle r o z p o z n a ć groty w ł a s n e g o kształt odpowiedzi zadziorów, udało się ukształtowanie analizy. Pomiary g r o t ó w zestawić podstawy, gionalnej / X a i / X a i plemienia różnic między ro względem że groty kształtu między dwóch krótką grup że brak grup regionalnych i liczne ne zostały od !Xo i G / w i mniejszymi rozmiarami, natomiast od G'wi na podstawie plemionami zaokrąglenia b o c z n y c h . P o m i a r y i zabiegi łeczeństw plemiennych Mimo kontaktów pełniące S a n posiada międzyplemiennych, często stylistycznych: bocznych należących do funkcję groty w daru w dopie­ „chi-kwa- się znacząco wykaza­ !Kung odróżniały !Xo m o ż n a było podstawy i przebiegu ze grotów wymieniane wymianie się odróżnić że każde formowania których obrzędowej do re­ stylistyczne udowodniły, konwencję drodze różnią ich istotnych się („Studenta" i !Kung groty i grupy jest s t a t y s t y c z n i e różnice San: statystyczne własną starając cechy z o s t a ł y u ż y t e ostrza, u k s z t a ł t o w a n i a krawędzi strzały, cech krawędzi lokalnych Wyraźne po­ także możliwe. listę przebieg pokazały, poszczególnymi się Okazało się, g r u p l o k a l n y c h . R ó ż n i c e te u w i d o c z n i ł y podstawy. martwe p l e m i e n i a i o d r ó ż n i ć j e od obco- g r u p r e g i o n a l n y c h : np. t e s t y s t a t y s t y c z n e drať i wykazały, pod !Kung grotami r ó ż n y c h n a poziomie kilku zwrócić za stylistyczne. o s t r o ś ć , s t o p i e ń s y m e t r i i i k s z t a ł t o s t r z a grotu. T e w ł a ś n i e dalszej sobą badający T a k też zrobiła Polly Wiessner, uznać p l e m i e n n y c h , c h o ć n i e w i e l u u m i a ł o s p r e c y z o w a ć , j a k to jest Analizując przed Etnograf, spo­ strzał. są także Hxaro, każde ze s p o ł e c z e ń s t w utrzymuje w ł a s n y styl produkcji. Badania Polly Wiessner w y r a ź n i e mencie rze społecznej. Ktoś inny badający zostałością po mógłby ten m o ż n a nadzieję, te groty w Buszmenach, potrafiłby n y , jego p r z e s t r z e n n y k s z t a ł t , nych pokazały, że nawet kultury materialnej, j a k grociki strzał, m o ż e k r y ć by z a l e c a ć archeologom że także nie musi w y r z e k a ć archeolog, c z a s a c h , gdy poprawnie odtworzyć a przy bardziej d o k ł a d n e j także zrekonstruować w podział plemion tak s k r o m n y m frag­ się informacja o kultu­ będą one j e d y n ą podział analizie cech stylistycz­ na grupy regionalne. Artykuł chorym na przesadny sceptycyzm; przynosi badający równie drobne ślady s i ę r e k o n s t r u o w a n i a n a tej p o d s t a w i e po­ plemiemien- on kultury materialnej, i n n y c h sfer k u l t u r y . D l a �264 RECENZJE etnografa p ł y n i e s t ą d n a u k a , ż e w i e l k i e z n a c z e n i e d l a kolegi z s ą s i e d n i e g o ka może mieć zajęcie się dziedzinami k u l t u r y , u z n a n y m i od podwór­ dłuższego czasu za nieatrakcyjne i pomijanymi jako j a ł o w e i „nieme". Znakomita na wszelkie rycznej nie Polly Wiessner nie wynikające w dłoni zapytać ma, przez o to pochyla na się archeologa przykład nad jest i b y ć nie przy podobnych organizacji s p o ł e c z n e j . Pozostaje trzymanego może praca trudności może próbach nadal zagadką, uznać wytwórcę przedmiotem, należy które za przedmiotu; często tak ostateczną receptą odtwarzania prahisto­ z cech przedmiotu przejaw stylu; archeolog tajemniczym, tej etnograf możliwości że nawet jego p r z e z n a c z e n i e pozostaje n i e z n a n e . „Scena jest znajoma. Samotny westman na z e w n ą t r z płótnem; słyszy fachowe s p o j r z e n i e i od r a z u r o z p o z n a j e hollywoodzka s z m e r i nagle scena w bok w o z u w b i j a ilustruje marzenie k u ł P o l l y W i e s s n e r . Jego z a k o ń c z e n i e plemię kręgu wozów się strzała. tego, k t ó r y archeologów..." pozostawia — pokrytych Wyciąga ją, rzuca strzelał. T a banalna tak zaczęła swój czytelnika z nadzieją, arty­ że marze­ nie m o ż e s i ę s p e ł n i ć . Literatura B o g a t y r i e w 1979 P. Funkcje tyka K o b y l i ń s k i 1981 stroju kultury na obszarze morawsko-słowackim, fw:] Semio­ Warszawa. Z. Badania etnoarcheologiczne 26, ski", t. Trigger ludowego ludowej, z. a nomotetyzacja archeologii, „Archeologia Pol­ 1. В. 1978 Trie Development [w:] T i m e and of the Archaeological Traditions. Essays in Culture in Europe and America, Archaeological Interpretation, New York. Wobst 1977 H. M. Stylistic Behavior and Information Exchange, University of Michigan, M u s e u m of A n t h r o p o l o g y , A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s 61. Wiktor A L B E R T К . B A J B U R I N , Žylišče v slavian, L e n i n g r a d 1983, w y d . „ N a u k a " , ss. obriadach 188. i Steczkowski predstavleniach vostočnych J e s t to p r a c a j e d n e g o z r a d z i e c k i c h s e m i o t y k ó w k u l t u r y p o ś w i ę c o n a — j a k informuje nota r e d a k c y j n a — „ s y m b o l i c z n y m aspektom c h a ł u p y wschodnich S ł o ­ wian" i problemom «oswajania przestrzeni»". C e l e m o m a w i a n e j t u p r a c y , podobnie ki ści, jak i innnych prac radzieckiej k u l t u r y , jest r e k o n s t r u k c j a i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a nie zaś tylko odczytywanie symboliki, choć pewnej historycznej jest nierozłącznie to semioty­ społeczno­ związane z p r o c e s e m a n a l i z y . S y m b o l i k a , n a w e t „ m i t y c z n a " , n i e s t a n o w i s a m a przez s i ę ż a d ­ nego w y j a ś n i e n i a , a jej odczytanie nabiera sensu tylko w odniesieniu do semio- t y c z n e j teorii k u l t u r y . Nie miejsce tu na prezentację teorii k u l t u r y , k t ó r a leży u podłoża konkret- �RECENZJE nych analiz semiotycznych. Szkic etnologom z p r a c y Ł o t m a n a tej teorii i Uspieńskiego ( Ł o t m a n , U s p i e n s k i , 1977). P r z y p o m n ę jest zresztą dobrze O semiotycznym znany polskim mechanizmie j e d n a k , ż e : 1) w w . s e m i o t y c z n y kultury mechanizm k u l t u r y n a l e ż y do s f e r y a k s j o l o g i i , n i e — e m p i r i i ; 2) m e c h a n i z m t e n to w ł a ś c i w i e rodzaj systemu cybernetycznego, j a k to o k r e ś l a j ą Rosjanie: mechanizm nia, przechowywania i „ z a p o m i n a n i a " i n f o r m a c j i ; 3) s y s t e m lucji, wskazać a więc ewolucji można i budować historyczne kultury i c h modele; 4) s y s t e m ten ulega odpowiadające ten w y m y ś l o n o gromadze­ stałej różnym ewo­ etapom po to, b y m ó c b a d a ć p r z e z d e d u k c j ę k u l t u r ę k o n k r e t n y c h s p o ł e c z n o ś c i ( k u l t u r a t y c h g r u p to w w . s y s t e m cybernetyczny, analizy opisany z działań przy u ż y c i u grupy nie i s t n i e j e poza u k ł a d e m : powanie postaci w suje zawsze wa stanowi dziczność — komunikacja — kultura semiotycznego). Krótko kulturę, której przekaz odbywa charakterystycznych dla danej istotną otrzymanych w w y n i k u część specjalnej komunikacyjnym, znakowym); społeczeństwo tzw. t r ó j k ą t a czyjąś komunikacji, elementów, o charakterze mówiąc: 5) k u l t u r a (współwystę- bada s i ę i opi­ się za p o ś r e d n i c t w e m społeczności tej k o n c e p c j i ; p r z y j m o w a n e form (nb. t r a n s m i s j a k u l t u r o ­ założenia wykluczają dzie­ kultury). Warto także n a d m i e n i ć , ż e dość k u l t u r y jest koncentrowanie charakterystyczne dla radzieckich zainteresowań semiotyków na badaniu kultur możliwie archaicz­ nych, najczęściej: kultury dawnych S ł o w i a n ( V I - V I I w.?). B a d a n i o m n a d t ą k u l t u r ą (ale n i g d y n a d k u l t u r ą b a r d z i e j z ł o ż o n ą , z w y ż s z y c h „pięter" ewolucji systemu) t a k ż e i przez Bajburina. tacja świata ność służy model Najważniejsze w g generalnej zasady: prostego m e c h a n i z m u informacji, przyjęty c e c h y tego m o d e l u k u l t u r y to: 1) i n t e r p r e ­ k u l t u r a .[+] — a n t y k u l t u r a [—]; s y n o n i m i c z - w s z e l k i c h r e a l i z a c y j n y c h o p o z y c j i : l u d z i e — bogowie, l u d z i e —• demony, lu­ dzie —• z w i e r z ę t a , s w o i — obcy, ż y w i — m a r t w i , d o m — l a s , t e n ś w i a t — t a m t e n świat wy itd.; 2) b r a k świadomości —• p r z y j m o w a n i e z ich desygnatami obrazów konwencjonalności rzeczywistości znaku, a więc za rzeczywistość, itp.; 3) t r a n s m i s j a k u l t u r y (tj. i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a ) pomocy wzorcowych obrazów wy — nieprawidłowy k i —• d e m o n i c z n y , świata, formułowanych (tożsamy itd.); 4) w w . w z o r c e — w c e l u delują n a zasadzie one s t y l ż y c i a gralnie grupy n a j c z ę ś c i e j Uspienski, związane przy prawidło­ z k u l t u r a — a n t y k u l t u r a , t j . l u d z k i —• b o s k i , l u d z ­ ludzki — zwierzęcy i publicznie prezentowane (Łotman, sło­ nazw grupy zgodnie z z a s a d ą : i przekazu — m u s z ą b y ć systematycznie guły" — innymi utożsamianie „paradoksu 1977, s. 156); 5) w s z y s t k i e utrwalenia w grupie; m o ­ stanowiącego wymienione cechy są z i n n y m i c e c h a m i t e j k u l t u r y , t a k i m i j a k np. r e l i g i j n o ś ć , re­ inte­ fata­ l i z m , r y t u a l i z m , ezoteryzm, i z o l a c j o n i z m , z a c h o w a w c z o ś ć , s t a t y k a i t p . Model ten j e s t w etnologii s t a w ę wielu prac semiotycznych, utrwaleniu W modelująca typu społecznościach znacznie reguły". nictwa ważniejszą Obrzęd i o"brzędów rola mitu niezbyt rolę za dorocznych; jego świata odgrywał dostępnym łamanie) częstotliwość niu rolę obrzędu w postaci i całej 1979); stanowił on obrazem ś w i a t a , był z tekstu reguły mit i werbalnego) obrzęd. była jako w w . „paradoks grupie systematycznie (często: w powtarzanym rodzinnych w ramach stanowiącej normę" można jeżeli w obrzędzie k u m gwałci tego kręgu stanowiący obowiązek utrwalony. M o d e l u j ą c ą pod­ służącym tabu, „ w ł a s n o ś ć " w ą s k i e g o obrzęd, obrzędów „antynormy przedstawić na przykładzie: grupy, objęty a w i ę c b y ł w p a m i ę c i grupy w y s t a r c z a j ą c o py (Stomma, (w znaczeniu duża (często b y ł tekstem sankcje znany w których wzorcowym i transmisji interpretacji praktyce itp.); polskiej uczest­ (cykliczność społeczności), styl życia gru­ w uproszcze­ k u m ę , to obowią­ zuje ich tabu kazirodztwa. W pracy A . Bajburina m i t c z y o b r z ę d , ale w y t w ó r w roli wzorcowego obrazu ś w i a t a w y s t ę p u j e j e d n a k nie materialny — chałupa. N o ś n i k i e m interpretacji ś w i a t a �256 RECENZJE jest budynek, łupie. Fakt, nie zaś — ż e siedziby to — obrzęd weselny ludzkie p r z e k a z u j ą dajmy na pewne i n f o r m a c j e , b y ł od u w a ż a n y , a symbolika chłopskiej etnografów tacja łeczności; i (Kunicka, semiotyczna polega w na sporządzaniu t y l k o co wyglądać nie istotne, wyjaśniać nie np. n a bo — j a k w i d a ć — w podstawie „prelogiki" jw.). Wyjaśnienia lub może założenia „szczególnej „mitycznego szukać chałupa roli w w y ż e j — interpre­ symboli" badanej jaki s p o s ó b spo­ znaczy tzw. k u l t u r y m a t e r i a l n e j , różnych py­ społecznościach za g r u p ą b a d a n ą , jakości" statusu a priori w zyska wzorcowego może przyjąć wystarczająco rzeczy (Bajburin, nic (po­ gdy etapów można badana odwoła­ jej ewo­ twierdzić, że sło­ semiotyczność, pierwsze: jest przy t y m 1981) i k u l t u r y dla w c z e s n y c h wysoką po (nb. to religijnego formach komunikacji, w y s t ę p u j ą ­ k u l t u r z e ) . W efekcie obrazu ś w i a t a święta człowieka informacji. Pomocne semiotycznego modelu czasu myślenia" jedynie (bo m o w a t u o t a k i e j w ł a ś n i e wiańska w skali s i ę do z a k ł a d a n e g o lucji za­ z w y k l e z a „ n i e s e m i o t y c z n e " , te ostatnie c y c h w b a d a n e j grupie i w p r a w a c h s y s t e m ó w przyjęcie cha­ P a n a B o g a " i z d o l n o ś c i c h a ł u p y do p r z e k a z y w a n i a p e w n y c h t r e ś c i , nie z n a c z y ) czy wody z n a c z y , ale i to b a r d z o r ó ż n i e . S e m i o t y k nie m o ż e b o w i e m , „aksjomatu może „słowników ogóle znaczy. W p r z y p a d k u w y t w o r ó w w naszej w ł a s n e j kulturze u w a ż a n y c h tania są szczególnie w dawna c h a ł u p y b y ł a odczytywana t a k ż e i przez polskich 1979). J e d n a k ż e — o c z y m w s p o m n i a ł a m nie t r z e b a w i e d z i e ć , nie dlaczego przypadkowo by móc grupa wystąpić przestaje jej u ż y w a ć w „ z w y k ł y " s p o s ó b (w k u l t u r z e p r o s t e j o d s t ą p i e n i e od n o r m y jest a u t o m a ­ tycznie i antynormą); wszelkie blicznie w inne po drugie: unormowane prezentowane. gdy te teksty, Warunki z a k a z a c h d n i a codziennego, te spełnia: polskiej dość dobrze od n o r m y b ę d ą , sfery (Kunicka, mityczna opowieść jak często) pu­ obrzędzie, obyczajowości, 1979), j e d n a k ż e 2) o stworzeniu wyrażenia chłopskiej sługiwanie się jakimkolwiek tekstem w interpretacji świata. i chałupa konwenansu. jest w pracy Chału­ w y r a ż a po p r o s t u t ę s a m ą i kształcie By odczytać świata; jest inną t ę t r e ś ć zbyteczne werbalnym, m ó w i ą c y m et­ Bajburina d l a a n a l i z stricte s e m i o t y c z n y c h . pa nie j e s t tu i l u s t r a c j ą do m i t u kosmologicznego, co w podobnie (czy j e j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ) znana p r z y b i e r a ona nieco i n n y w y m i a r , t y p o w y mologię, (cyklicznie lub 1) c h a ł u p a nie w y ł ą c z a j ą c Symbolika chałupy w obrzędzie nologii odstępstwa systematycznie o budowie kos­ formą jest po­ Kosmosu, co w i ę c e j : ten tekst w o g ó l e nie m u s i a ł i s t n i e ć w b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i . T o c h a ł u pa-rzecz m i a ł a w niej w a r t o ś ć „ t r a k t a t u " z z a k r e s u c h ł o p s k i e j kosmologii. Odczy­ t a n i a tej t r e ś c i d o k o n u j e s i ę poprzez d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę s e r i i „ n i e z w y k ł y c h " sobów czeń, użycia poszczególnych działań, pewne w wyniku których miejsca „święty w kąt" — chałupy tożsamą ze chałupie pewne do t z w . i n w a r i a n t ó w (wewnętrzny strukturą — pozwalają K o s m o s u , ale na takie w ł a ś n i e się jest z bardzo obszernego polisemantyczna; jednocześnie i virolokacja), a Kosmos, więc centrum — gospodarz; szereg człowieka, stości, modeluje wiele koncentrowaniu zainteresowań czy grupy chałupy: na wylocie", ł o ż y s k o — piec, przestrzen­ — (te d ó ł itd.), „niezwykłe" informacji, k t ó ­ np. ł o ż y s k o dziew­ chłopca w „świę­ rzecz jasna — przy dekodyfikacji korzysta Charakterystyczne, że i przez w w . organizację jednocześnie symbolice grupy wiele różnych ludzkich z a c h o w a ń na nawzajem strukturę dodatkowych semantyki r a m a c h dopuszczalnych i są konstrukcji: próg peryferie, góra i człowieka obejmują określenie prezentuje jej otrzymuje się ogólną także materiału). w (przeciwstawiane) spo­ pomiesz­ piec, i z b a —• p i w n i c a , i z b a — s t r y c h itp. c z y n k i z a k o p u j e s i ę p r z y progu, „ a b y b y ł a t y m k ą c i e " , bo to p r z y s z ł y czy wykorzystania jej elementy zewnętrzny, sposoby w y k o r z y s t y w a n i a c h a ł u p y re chałupy kontrastowane czy piec, c e n t r u m i z b y — Po sprowadzeniu ną elementów chałupa w strukturę (z różnych ww. obrzędzie symbolizuje przykładu: aspektów ( p r z y k ł a d o w o — pomijane kosmologicznej — np. rzeczywi­ wyrażanie, przy dzięki �257 RECENZJE tożsamości strukturalnej, d y s t a n s ó w określonych kiej semiotyczności tyzm społecznych, miejsc). T a w i e l o z n a c z n o ś ć kodu w poprzez chałupy zajmowanie potwierdza kulturze archaicznej, determinowanej komunikacyjnego, semiotyczności znacznie w założenie chałupie o jej wyso­ z r e s z t ą przez s y n k r e - wyższej, niż miała by ją s y m b o l i z u j ą c jedynie Kosmos. Chałupa w z a k a z a c h d n i a codziennego, n b . s y m b o l i z u j e człowieka, organizację tynormę", której zwierzęta, demony, grupy, funkcjonuje przynależność bogowie, mityczne konotacje do las, dość wyraźnie antykultury zaświaty (w etc.) b. jest t u ona t a k ż e Kosmos, jako wskazanie na „ a n - szerokim znaczeniu: doskonale obcy, widoczna, nie s ą t r u d n e do s t w i e r d z e n i a ; p r z y k ł a d o w o : a tzw. „nie siedź w do­ m u w c z a p c e j a k Ż y d " , „ n i e p o d m i a t a j ś m i e c i pod piec, bo p r z y j d z i e d z i a d i n a s r a " (wg m a t e r i a ł ó w М О Е 1983 г.). O c z y w i ś c i e dekodyfikacje Bajburina, oparte n a tzw. m o ż l i w i e d ł u g i m t e k ś c i e (tj. w i e l u w a r i a n t a c h p e w n e g o t e k s t u ) , s ą o w i e l e b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w e od p o d a n y c h w y ż e j Osobną sprawą jest ilustracji. nazewnictwo o istotnej cesze tej k u l t u r y , j a k ą grywa to ważną skłania grupę Przyjmując w do w kształtowaniu słownictwem; SCS-ie: opaś, z reguły przycieś, w n i o s k i za w y j ą t k o w o mechanizm z ludzkich stwarzania symbolicznych danych leksykalnych, u w a ż a m nie chałupy. Wspomniałam zachowań: związków „zajęczą wbije usak, piec za s z c z e g ó l n i e nazw — się nóż w wargą" nazwy pomiędzy elementów, usak (na m a t e r i a l e drzwi domu r u s k i m jest tu za s z c z e g ó l n ą przyzwoitej rzej bazie z mechanizmem symboliki. Na desygnatami. zasługę Bajburina materiałowej semiotyzacji), marginesie: dane lecz jest wskazanie leksykalne generuje z wspomniany dziecko widoczne). na Oczywiście tego t y p u także nb. B a j b u r i n symboli­ semiotykę okiem widoczna, mechanizm wykorzystywał do r e k o n s t r u k c j i a r c h a i c z n y c h f o r m i i c h z a s i ę g ó w ; wierze­ urodzi s i ę takiej czy innej gołym na analizy m.in. (by o d m i t o l o g i z o w a ć symbolika odna­ p r a c y , oparte a wyciągane doskonale tylko można e l e m e n t y c i a ł a ludzkiego; p r z y k ł a d ó w w p r a c y jest w i ę c e j , j e d n a k ż e nie odczytanie przy ich które c i ę ż a r n e j , to to Od­ nazw się posłużyć itp. F r a g m e n t y desygnatów) w tym przypadku elementy domu s y m b o l i z u j ą ki u w a ż a m mógł interesujące, tożsamość wyżej podobieństwo p r z e k o n u j ą c e . P o d a m tu tylko jeden p r z y k ł a d : (podobieństwo — jeżeli cieś, s ą to już n a z w y z jej desygnatem. model kultury m o ż l i w i e archaicznej, Bajburin archaicznym leźć rolę części jest u t o ż s a m i a n i e narodzin i K. — go­ tejże Moszyński nie k r y j e faktu p o s i ł k o w a n i a s i ę jego d z i e ł e m ( M o s z y ń s k i , 1967). Znaczną część pracy poświęcił Bajburin technologii m a t e r i a ł u — r z e c z j a s n a —• n i e z a d e c y d o w a ł irracjonalne, techniczne — symboliczne; (synkretyzm kodu komunikacyjnego) ska techno-magiczne burin i układem konstrukcji. logią czy za zaledwie więcej jednak z logiką zaznaczyć, rozpoczęte, a w — zgodnie z p r z y j ę t y m J a k sądzę, fakt konstruowania ż e autor uważa pracy o chałupie ten budynku swe nad czy z a k ł a d z i n o w e j na r e k o n s t r u k c j ę (mit przez przede hipotezy, albo kładącego się bydła). Zjawiska m o ż l i w i e archaicznej wizji Ofiary jako „ o d k r y w a n i e świata specjalnych 17 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 te s t w a r z a j ą i zakładzinowe h i e r o f a n i i " czy „ c z e k a n i e rekwizytów o pow­ szansę S ł o w i a n i to w j e j m i t y c z n y m budowlane c h ł o p s k i c h m o t y w a c j i ) , lecz j a k o t w o r z e n i e umieszczanie problemowi, tu o interpretacji ofiary oraz t z w . z n a k a c h dobrego m i e j s c a ( z w ł a s z c z a Welesa-Wołosa?). nie s ą i n t e r p r e t o w a n e (to poziom jego techno­ stawia, jak twierdzi, dość ciekawej interpretacji. M y ś l ę szechnego n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e wymiarze Baj­ odpowiedzi. tylko p r z y k ł a d budowlanej zjawi­ i logiką badania — modelem tylko Nie s p o s ó b z a p r e z e n t o w a ć tu t r e ś c i r o z d z i a ł ó w p o ś w i ę c o n y c h temu wskażę doborze podkreśla w s z y s t k i m p y t a n i a , c h o ć f a k t y c z n i e s ą to albo dobrze u m o t y w o w a n e wyczerpujące Przy podział: racjonalne kulturze archaicznej istniały techno-symboliczne. pracy, zgodnym Należy w budowlanej. automatyczny u Bajburina na boski znak" ich przez g r u p ę b a d a n ą wartości „zalążka" Kosmosu po­ (kul- �258 RECENZJE tury). Nb. ich s y m b o l i k a nie nych: „złocistości" jest o d c z y t y w a n a poprzez p o d o b i e ń s t w o dukata i „złocistości" J a j a Kosmicznego s z y b c i e j „ p o e t y c k i e j " t r a n s f o r m a c j i ) , ale poprzez p o r ó w n y w a n i e ofiary z a k ł a d z i n o w e j wspólnego wsi ofiara n a k ż e bez w i ę k s z e j zakładzinowa: ulega naj­ — d a j m y n a to z „ p i e r e p i e l i c ą " czy „ d z i a d e m " , co p o z w a l a n a o d c z y t a n i e sensu: c h t o n i c z n o ś c i ХГХ -wiecznej cech fizycz­ (to a k u r a t (ziarno, k o ś c i , k a m i e ń zakładzinowa uległa szkody dla jej pierwotnego „ C e l n y k a m i e ń na fundament itp.). O c z y w i ś c i e daleko idącej — ich w kulturze chrystianizacji, jed­ s e n s u , co z i l u s t r u j ę p o l s k ą C h r y s t u s z nieba z e s ł a n y , pieśnią do którego b r z e g i s w e m i c h o d z ą w s z y s t k i e ś c i a n y . . . " ^ ( Ś w i ą t k o w s k i , 1950/51, s. 549). Na zakończenie łeczność Jak w istocie sądzę, dacze kilka Bajburin radzieccy hipotetyczny, struktur o t y m , co który zainteresowania trudno zweryfikować, trwania. To tego synkretycznego w ostatnie okresu powoli systemu efekcie w mem, w y m u s z a j ą o jaką spo­ tu rekonstruowana? archaicznych S ł o w i a n , a i inni ale także i oczywiście trudno jest to ba­ obraz sfalsyfikować. Za­ określenie istnieć jest mianem tzw. trafne: poza i inne, i faktyczne tak b y ł o ( k u l t u ­ „wielojęzyczność"; się wyspecjalizowane o k r e s i e j u ż nie szczególnie każde działanie z „języki", pierwotnego, m. in. techniczne ma techno­ mityczną „ j ę z y k i " , o ile n i e u l e g n ą s y n k r e t y z a c j i z p i e r w o t n y m syste­ na grupie w y p r a c o w a n i e n o w y c h form przekazu. J e d n a k ż e tura Х Г Х - w i e c z n e j w s i — mimo wszystko — jest znacznie bliższa a r c h a i c z n e j (m. i n . s a m a „ignoruje jest etnogenezą; przechodzi n a wydzielają tym s y m b o l i k ę ) ; nb. n o w e tury wątpliwości: tej c z ę ś c i k o d u k o m u n i k a c y j n e g o , k t ó r a b y w a o k r e ś l a n a długiego chłopska logia; budzić odczytanie interpretacji ś w i a t a k u l t u r y c h ł o p s k i e j X I X w., strukturami długiego trwania musiały ra może interpretacja świata poszukuje obrazu ś w i a t a podzielają r a z e m jest to c z ę ś c i o w e a właściwie słów t u chodzi, c z y j a siebie historię"), niż modelowi uważa za niezmienną, izolowaną, dynamicznej, w i e l o j ę z y c z n e j kul­ modelowi „kultury kul­ wyraźnie, amerykań­ skiej" X X w. Literatura B a j b u r i n 1981 Albert K . Semiotičeskij jołogia, K u n i c k a 1979 Ł o t m a n Jurij, 1979 i[w:] Materialnaja kul'tura i mi- przestrzeni domowej według tradycyjnych wyobrażeń ludo­ U s p i e n s k i Borys mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warsza­ Kazimierz Kultura Stomma i mitología „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I I , z. 1. O semiotycznym wa. M o s z y ń s k i 1967 veščej Barbara Organizacja wych, 1977 status Leningrad. ludowa Słowian, t. I , W a r s z a w a . Ludwik Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztuka L u ­ dowa", R . X X X I I I , n r 3. Ś w i ą t k o w s k i 1950/51 Pomoc Henryk sąsiedzka przy budowie, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. VIII-IX. Spis skrótów: МОЕ M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny SCS język staro-cerkiewno-słowiański Gabriela Augustynowicz �259 RECENZJE I. G E O R G I E V A , Bylgarska narodna mitołogija, wyd. Nauka i ízkustvo, Sofia 1983. W y r ó ż n i o n a w r o k u 1984 n a j w y ż s z ą n a g r o d ą B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k k s i ą ż k a Ivanički Georgievej go omówienia wą Bułgarów. niewątpliwie Bułgarska mitologia najważniejszych A u t o r k a nie rezygnuje kładzie stanowi ze encyklopedyczne­ starań, by rzecz i wady, związane m i e r z o n e g o nie t y l k o j a k o n a u k o w e , obfitości przykładów materiał ducho­ systemowo, ale książki do prezentowany kulturę ująć dzący niemal wyłącznie z wieku X I X i początków X X . T a „materiałowość" zalety, a l e j e d n o c z e ś n i e na próbę się na l u d o w ą pocho­ swoje nacisk ludowa składających źródłowy, ma większy pojęć, z samą koncepcją lecz t a k ż e i p o p u l a r n o n a u k o w e . zaczerpniętych z autentycznej dzieła, W za­ stosunku kultury ludowej komenta­ rze i i n t e r p r e t a c j e a u t o r s k i e n a l e ż y u z n a ć z a b a r d z o o s z c z ę d n e , s z c z e g ó l n i e w p i e r w ­ szej części książki. Stopniowo p e ł n i ą , co o c z y w i s t e , w ich udział zamykającym w tekście narasta, n a j w i ę k s z ą książki, pozwala bowiem czytelnikowi mniej wtajemniczonemu dzę z prezentowanej dziedziny zaś k s i ą ż k ę p o d s u m o w a n i u . J e s t to c e n n a na lekturę aktywną rolę zaleta w teoretyczną i stopniowe wie­ wzbudzanie jego zainteresowania. We „Wstępie" Georgieva w y j a ś n i a , kultury narodowej się miała światopoglądu nych stosunków bułgarskiej Powstanie Bułgarów od klasowych, samorodnej a średniowiecza mitologii u s t r o j u rodowego. N a s t ę p n i e po jako ludowej ludowej dla budowania jako system jednocześnie twórczości omawianej j a k i e znaczenie ideologia l u d o w a dla kształtowania uformowanie się kapitalistycz­ źródło (ludowych wiąże natchnienia pieśni, autorka zestawia m i t o l o g i ę bułgarskiej istotny ze ludową dla bajek, bogatej podań społecznością i religię, w y ż e j itp.). czasów oceniając p i e r w s z ą , ta ś w i a d c z y b o w i e m w e d ł u g n i e j o a k t y w n y m s t o s u n k u c z ł o w i e k a do o t a ­ czającego świata, o próbach duje o pasywnej postawie W tych mitu rozważaniach oraz m i t o l o g i i wotności na terenie opanowania sił w n i m d z i a ł a j ą c y c h , religia zaś decy­ c z ł o w i e k a , uzasadnionej poczuciem bezsilności i strachu. wstępnych poświęca porównawczej Bułgarii autorka i zwraca mitologii nieco uwagę pogańskiej na miejsca fenomen ogólnej teorii szczególnej i jej w s p ó ł i s t n i e n i a z ży­ chrześci­ jańską. Rozdział I — „Kosmos orgieva omówieniu wchodzących Podobnie w i w bułgarskich wierzeniach ludowych" — poświęca wyjaśnieniu skład bułgarskiej semantyki ludowej szeregu kosmologii j a k to c z y n i t a k ż e w r o z d z i a ł a c h przedstawień w następnych, bogatą (bluszcz, jemioła, innosłowiańskiego Zwierzęta wspomniane: motyw j a w o r , d ą b , orzech, potraktowane — dereń, czosnek, drzewa i rośliny nich mi­ w ludowym światopoglądzie, wyprowadzona z głóg, „przeklęte"), (jeleń, orzeł, w i l k , n i e d ź w i e d ź , k o ń , koza, ż m i j a ) . W s k a z a n e jest z w omówione Słońce, Księżyc, Gwiazdy, Ziemia, Drzewo Kosmiczne, Rośliny jabłoń, leszczyna, a jako o d r ę b n y każdego ważności. dokumen­ s z c z e g ó l n i e c h ę t n i e w s k a z u j e p r z y t y m analogie tologii g r e c k i e j oraz w k s i ę g a c h W e d y . W r o z d z i a l e j a k o o d r ę b n e h a s ł a s ą po k o l e i : Niebo, Ge­ przekonań ich hierarchii podając t a c j ę b u ł g a r s k ą , z r e g u ł y s i ę g a t a k ż e d l a p o r ó w n a n i a do m a t e r i a ł u i również niesłowiańskiego, i wierzeń miejsce funkcja, stosunek wobec c z ł o w i e k a i s p o ł e c z n o ś c i ludzkiej. I tak na p r z y k ł a d a u t o r k a zdaje sprawę z ludowej wizji na i z pośredniego księżyca, Niebo, Nieba z perspektywy ziemskiego z antropomorficznych człowieka, i to j e s t r z u t o w a n i a zoomorficznych Kosmosu (świat model ctwie •— d r z e w o k o s m i c z n e ludowym i w funkcji — u k a z u j e poprzez obrzędowej różne (drzewko podziale życia słońca g ó r n y , c z y l i N i e b o — Z i e m i a — Ś w i a t dolny, p o d z i e m n y ) , k o s m i c z n y l u d o w y świata miejsca Ziemi w trójdzielnym wyobrażeń jego w a r i a n t y w weselne czy drzewko zdobni­ „kumo- we"), z a p o z n a j e w r e s z c i e c z y t e l n i k a z b u ł g a r s k ą l u d o w ą s y m b o l i k ą z w i ą z a n ą z w y ­ mienionymi w y ż e j roślinami i zwierzętami. �260 RECENZJE Jako wyodrębniony podrozdział, m e n t ó w i s t o s u n k ó w " , potraktowane garów wełny, czenie w realizującej obrzędach związki weselnych pewnych ele­ jest o m ó w i e n i e roli w kulturze duchowej noszący Buł­ z siłami tytuł: „Mitologizacja chtonicznymi i pogrzebowych, i z płodnością, opozycyjność jej z n a ­ wobec lnu i konopi, u ł a t w i a j ą c y c h ł ą c z n o ś ć ze ś w i a t e m g ó r n y m , d a l e j — m e t a l i ( a p o t r o p e i c z n y c h właści­ w o ś c i ż e l a z a i m i e d z i ) , soli, ognia, w o d y (tu w y r ó ż n i o n e r o d z a j e w o d y w zależności od nabierana w jej mocy magicznej n p . nenačeta milczeniu). W y j a ś n i a n e przy k t ó r y m człowiek jest t a k ż e sam — nietknięta ludowe czy użycie czyni się m i a r ą myłcanata kategorii — czasu i przestrzeni, dla o t a c z a j ą c e g o go świata i stanowi jego c e n t r u m , czas u j m o w a n y j e s t c y k l i c z n i e , a sposoby p o k o n a n i a g r a n i c y ten — t a m t e n ś w i a t s ą ś c i ś l e z a l e ż n e od c z y n n i k ó w c z a s u i m i e j s c a . W rozdziale mediator świata II, noszącym kosmiczny", Bułgarów tytuł Georgieva „Mitologiczna zajmuje się (i p a r o m a j e j a n a l o g a m i ) , prezentacja jedną tylko uznając żmija. postacią Żmij z jako mitycznego ją za s z c z e g ó l n i e interesującą i c i e k a w i e i l u s t r u j ą c ą m i t y c z n y m o d e l ś w i a t a w r a z z jego k o m p l i k a c j a m i . T e k o m ­ plikacje i niekonsekwencje mitologii różnego bułgarską zaświadczoną Omówione u z n a j e a u t o r k a za r e z u l t a t g e n e t y c z n y c h pochodzenia, są tam w które źródłach kolejno złożyły s i ę ostatecznie XIX- i XX-wiecznych, z wyobrażenia dotyczące: nawarstwień na ludową jakich pochodzenia mitologię korzystała. żmija (różne w e r s j e ) , jego w y g l ą d u , s i e d z i b y oraz p r z y p i s y w a n y c h m u p r z e z l u d f u n k c j i . autorka c a ł k i e m niepotrzebnie niektórych kochanej decyduje się na komentarz z zakresu psychiatrii dla o p i s ó w kontaktu żmija z l u d ź m i ( m y ś l ę tu o t ł u m a c z e n i u motywu w żmiju" jako przechodzi n a s t ę p n i e niektórymi przykładu psychozy z ł a d e m , łamię wąż, w ze żmijem, z a ś i chałę wierzeniach W wionych maniakalno-depresyjnej). do i n n y c h postaci m i t y c z n y c h : lamii cechami zajmujących a raczej p r z e c i w n ą , dostrzegalną ł a t w o w totemu. ich Czasami mitycznych w i chały, istocie spokrewnionych pozycję odmienną, o d m i e n n o ś c i ich funkcji, ł ą c z ą c y c h z c h a o s e m . T u o m ó w i o n y jest t a k ż e , ł ą c z n i e ze o którym zakończeniu jednak autorka odnajduje rozdziału istotach i „za­ Georgieva podsumowuje zestawia jego dawną informacje je z m a t e r i a ł e m rolę żmija żmijem, słowiańskiego bułgarskie o niebułgarskim przedsta­ oraz po­ r z ą d k u j e n a d a w a n e t y m istotom w k u l t u r z e ludowej znaczenia. W kolejnym rozdziale III, zatytułowanym „Między życiem a śmiercią. d i w y , o r i s n i c e , choroby", G e o r g i e v a b i e r z e n a w a r s z t a t i n n e postacie z Samo- mitycznego ś w i a t a B u ł g a r ó w , p r z y c z y m ł ą c z e n i e i c h w j e d n ą g r u p ę nie w y d a j e s i ę w y s t a r c z a ­ j ą c o u z a s a d n i o n e . M i a ł a co do tego w ą t p l i w o ś c i t a k ż e s a m a a u t o r k a , skoro wała w zakończeniu poświęca rozdziału t a m samodiwom, ze które zwyczajowego można podsumowania. porównywać s a ł k a m i c z y b o g i n k a m i , n a co w s k a z u j e i c h z w i ą z e k nie funkcji strażniczek obudowanych ręką w ó d (źródeł ludzką). z naszymi odnotowuje uwagi dziwożonami, r u ­ z naturą, żeńska płeć, n a t u r a l n y c h i czesm, Georgieva zrezygno­ Najwięcej pełnie­ czyli w y p ł y w ó w różne sposoby t a k t u t y c h postaci z l u d ź m i , p o w o ł u j ą c s i ę przy t y m c z ę s t o n a odpowiednie literatury ludowej sumowuje, (pieśni, podania). W i e d z ę podkreślając ich zasadnicze o tych postaciach cechy, wśród nich wody, realizacji kon­ teksty demonicznych związek z pod­ dziką, nie t k n i ę t ą przez c z ł o w i e k a n a t u r ą . Podstawową funkcją istot demonicznych jest o k r e ś l a n i e l o s u ludzkiego. S ą to w i ę c terenie Bułgarii: o r i s n i c i , narečnici, siostry, n i e ś m i e r t e l n e , k t ó r y c h ka zestawia u k a z u j ą c t a k ż e analogie receñid siedziba bardzo bogaty m a t e r i a ł omówionych w następnej czy sudenici. Są znajduje się na k o ń c u źródłowy z terenów to zazwyczaj świata. bułgarskich u i n n y c h S ł o w i a n oraz w mitologii na trzy I tu autor­ i sąsiednich, greckiej, powstrzymuje s i ę j e d n a k od w y c i ą g a n i a z t y c h a n a l o g i i w n i o s k ó w g e n e t y c z n y c h lizy semantycznej. kolejności w i e s z c z k i losu, n o s z ą c e r ó ż n e n a z w y i od g ł ę b s z e j a n a ­ �261 RECENZJE W t y m s a m y m rozdziale Georgieva z a j m u j e się ludowymi personifikacjami cho­ r ó b (bolestí), postępowaniem magicznymi. Zwraca z nimi, ich obłaskawianiem, uwagę inne z w i ą z a n e z kultem n a to, ż e o b r z ę d y z innymi objętymi s ą one karakondžo. t y c h istot przypominają samodiw. W zakończeniu rozdziału zku leczniczymi praktykami dotyczące w omówione tej grupie s ą istoty m i t y c z n e postaciami o bardzo l u ź n y m mitologii bułgarskiej. zwią­ Nazywane S ą to d u c h y p o j a w i a j ą c e s i ę t y l k o r a z w r o k u w c i ą g u 12 d n i od W i g i l i i (Ignatovden) do J o r d á n a (Jordanovden l u b Babinderi), w c i ą g u tzw. po­ g a ń s k i c h , n i e c h r z c z o n y c h l u b d i a b e l s k i c h nocy. A u t o r k a s t w i e r d z a z a n i k a n i e w i a r y w te d u c h y pod k o n i e c w i e k u X I X i k r z y ż o w a n i e z wierzeniami w prawdopodobnie W związanych przejęte z mitologii g r e c k i e j . rozdziale postacie się wierzeń z nimi w a m p i r y i w i l k o ł a k i . P o d e j r z e w a i c h pochodzenie obce, I V „W świecie Georgieva m a r t w y c h . W a m p i r . S t o p a n . N a w y " •— charakteryzuje jako przynależne do świata omawiane „tamtego", a więc do ś w i a t a z m a r ł y c h , p o w r a c a j ą c y c h do ś w i a t a ż y w y c h , p r z y c z y m i t u z a s a d a t a k i e j k l a s y f i k a c j i w y d a j e s i ę d y s k u s y j n a , ze w z g l ę d u ku człowieka opiekuńcza do n i c h — n e g a t y w n a , stopana (gospodarza). na zasadniczą odmienność zagrażająca, w a m p i r ó w i naw, stosun­ a patronalna, Najpierw autorka zajmuje się wampirem, przy­ p o m i n a j ą c jego r ó ż n e d i a l e k t a l n e n a z w y s ł o w i a ń s k i e , w y m i e n i a o k o l i c z n o ś c i i p r z y ­ czyny, dla których wyobrażenia nieboszczyk może się wampirem, najpospolitsze się, Tu na jest t a k ż e w i l k o ł a k niektórych dostrzega możliwość rowników stacią wampirów, wylicza w y m i e n i a wreszcie stosowane przez l u d wobec w a m p i r ó w ś r o d k i zapobiegawcze. rom, wyglądu stać ich cech fizycznych i zachowania omówiony dotyczące (vrkolak) terenach Słowiańszczyzny krzyżowania się wierzeń i czarownice, k t ó r z y w różnych zwierząt j a k o istota i ptaków demoniczna pokrewna identyfikowana z nimi. wampi­ Georgieva o wampirach z wierzeniami w cza­ roli „ ż y w y c h w a m p i r ó w " p o j a w i a j ą s i ę pod (strzygi). P r z y c h y l a s i ę k u tezie słowiańskim o po­ pochodzeniu w i e r z e ń o w a m p i r a c h . Równie przedstawia zane jest dziećmi szczegółowo, choć autorka książki ze zmarłymi n i e t a k obszernie nawy, nie chrzczonymi dziećmi, z a b i t y m i . S ą to i s t o t y s z c z e g ó l n i e położnic (do 40 dni i b y d ł a . O b o k naw, mitologii fikacją morawa porodzie) dla blisko na uboższy których martwo niebezpieczne noworodków, materiał, pochodzenie urodzonymi, dla b r z e m i e n n y c h a także dla związane ze demoniczne śmiercią. Do kobiet, innych będące nich należą ze śmiercią Podobną ma pozycję też s w o j ą z a j m u j e t e ż Nežit węższą personi­ mora — lub polski (Nieżyt), specjalizację ludzi ludowej (w r ó ż n y c h w e r s j a c h t y c h n a z w ) , p r z y c z y m j a k o i c h o d p o w i e d n i k związkiem zwią­ porońcami, w y w o d z i s i ę od z n a c z e n i a „ ś m i e r ć " , w s p o t y k a s i ę jeszcze i n n e postacie względnie wskazuje Georgieva Marzannę. poza i których nazwę bułgarskiej śmierci, po ze w z g l ę d u istoty demoniczne, który personifikuje ból z ę b ó w . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o w t y m r o z d z i a l e postaci stopana, kuńczego (patrona, zarówno z obiektami jak i natury rosyjskiego domowego). Istnienie tej c z y l i d u c h a opie­ postaci związane ś w i a t a kultury (domami, b u d y n k a m i obejścia (drzewami, źródłami, polami, lasami). Stopan mógł bywa gospodarczego), ukazywać się w r o z m a i t y c h k s z t a ł t a c h , n a j c z ę ś c i e j j e d n a k p r z y b i e r a ł w y g l ą d w ę ż a . Z a b i c i e takiego w ę ż a p o c i ą g a ł o z a s o b ą ś m i e r ć k o g o ś z r o d z i n y tego, co stopana głowy domu. Siedziba opiekuna lokalizowana była do niego wiązano odegrał pod progiem przez komin. W stopana rolę ze i p o m y ś l n o ś ć rodu. regionach przodkiem istotną. W swym rodu, Bułgarii który nowym zabił, najczęściej z. budynkiem lub przy ognisku, a o p u s z c z a ł niektórych zmarłym szczególnie domowego z w i ą z a n e g o w w on d o m i sposób dbał wchodził jednoznaczny przeszłości wcieleniu — mieszkalnym on tegoż o rodu zdrowie �262 RECENZJE Pewne w roli podobieństwa pozytywnej szałych wiążą budynkach. Według złożenia síopano z tałasomem, który mógł występować ( o p i e k u ń c z e j ) , ale t a k ż e negatywnej, s z k o d z ą c e j , np. w Georgievej pojawienie ofiary (ludzkiej lub z a s t ę p c z e j ) jest on z w i e r z e n i a m i o s t r a ż n i k a c h się tałasoma było przy wznoszeniu b u d y n k ó w zakopanych skarbów. opusto­ rezultatem albo Tak więc wiązany o ile i jego f u n k c j e m o g ą b y ć w y j a ś n i a n e k u l t e m p r z o d k ó w , t a t a s o m — nie, ze stopem względu n a o d m i e n n e pochodzenie. B u ł g a r s k i e g o stopana u k a z u j e a u t o r k a n a s z e r o k i m tle p o ­ równawczym, odpowiedniki powołując s i ę n a jego m o ż l i w e rosyjskie, ukraińskie, b i a ł o r u s k i e , a t a k ż e polskie (dziad). Z a k o ń c z e n i e r o z d z i a ł u z m i e r z a do p o d s u m o w a n i a ludowych poglądów Bułgarów na temat duszy i śmierci, a w przedstawionych wierzeniach w s k a z y w a n e s ą ś l a d y a n i m i z m u i totemizmu. O s t a t n i , nie n u m e r o w a n y r o z d z i a ł nosi t y t u ł „ S i a d y mitologii p o g a ń s k i e j w c h r z e ­ ścijańskim kulcie świętych", wymienionych w Jerzego oraz ś w . Modest tytule Welesa a zawiera parę kultów, w (Wołosa) (identyfikowany i zestawień kilku postaci tym: P e r u n a i ś w . Ilii (Eliasza), św. również Vlasa, którego z odpowiednikiem konujące jest umieszczone proces na We koniec mógł „Wnioskach" sformułowanych dokenać tych r o z w a ż a ń kult jakiegoś bóstwa wzajemnych w p ł y w ó w próbuje przebiegać stwierdzenie pogańskiego w sposób na k o ń c u książki rekonstrukcji ludowej mitologii konsekwen­ autorki, że z kultem skomplikowany. wstecz na się głównie siły i możliwości p r z e k a z y w a n y m za p o m o c ą gijnego, z n i s z c z e n i a poprzedniego s i ę do niego. B u ł g a r s k a socjalnego. cjacyjne. W l u d o w a jest rozmaitych k o d ó w : U podstaw omawianej mitologia autorka systemu w i e r z e ń , systemem się uchronić wierność uważa religijnym podstawom przede spełniać lud bułgarski w s z y t k i m te odnaleźć można odkrywa ślady pir). N i e brzmi to Georgieva żmij, ta-kich k u l t ó w własność zastanawia ponieważ się także ogólnosłowiańską nie nad mitologia pod problemami (np. ż m i j - s m o k ludowa Ivanicki względem motywy (m. chleby in. fresk technicznym zdobnicze dokładnie, genezy mogą nadal (wam­ z jakiej opisanej Słowian, obrzędowe, przedstawiający zarazę, także ikonę jako postać (samodiwy), per­ mitologii. Prabułgarów oraz negatywna, jeszcze inne za głowice niszcząca), późniejszą (orisnice). G e o r g i e v e j w y d a n a z o s t a ł a w formie i interesująco z przedmiotów dobranych szereg ilustracji, bar­ zna­ przed­ k u l t u r y materialnej (w t y m s y m ­ k r z y ż a , p t a k a , o r n a m e n t y h a f t u ze s t r o j u lasek pasterskich), p r z y k ł a d y czarownicę n i e w y r a ź n y , a l e za to b a r d z o s u g e s t y w n y m które oko o b w o l u t ą , z a o p a t r z o n a j e s t w bole k o s m i c z n e : s ł o ń c a , k s i ę ż y c a , m o t y w ludowego, choćby współczesności inne z a ś z a m i e r a j ą wiadomo mitologicznych antyczno-słowiańską dzo a t r a k c y j n e j . P o z a p r z y c i ą g a j ą c ą stawiających: światopoglądu, orisnice), i n f i l t r a c j ę mitologii a n t y c z n e j do s ł o w i a ń s k i e j komitych natomiast s y s t e m u m i t ó w . N i e k t ó r e z o m ó w i o n y c h postaci m i t y c z n y c h u w a ż a inne z a k o n t a m i n a c j ę Bułgarska Z a ż y w o t n e we ini­ przed­ jest t a k a ocena. C z y z p e r s p e k t y w y ż y w e j t r a d y c j i u s t n e j ? niej nawarstwienia s y s t e m ó w późnoantycznego za ludowego (samodiwy, przekonująco, spektywy f o r m u ł o w a n a Widzi w światopoglądowym. reli­ obrzędy przed podejrzeniami o f r a g m e n t a r y c z n ą elementy f u n k c j e estetyczne dosto­ polistadialnym, c h r z e ś c i j a ń s k i c h , j a k a n i m i z m , totemizm, s z a m a n i z m oraz k u l t p r z o d k ó w , stara światopo­ chrześcijań­ kulturowego, kalendarzowego, szeregu m i t o l o g e m ó w mitologii podstawie do g l ą d u k s z t a ł t u j ą c e g o s i ę w okresie ś r e d n i o w i e c z a , k i e d y to ś w i a t o p o g l ą d sowywał nie świętego, Georgieva przypomina, że Bułgarów ź r ó d e ł z X I X i p o c z ą t k ó w X X w . R e k o n s t r u k c j a odnosi ski, nie m a j ą c też z g r e c k i m Hermesem), dalej A r t e m i d y i ś w . dokonanych p o r ó w n a ń p o w o d u j ą , że najbardziej prze­ zawsze da s i ę i d e n t y f i k o w a ć a św. bywa Mariny, Dionizosa i ś w . Trifuna. R e z y g n a c j a z solidniejszej analizy i w cji pewna p o w i e r z c h o w n o ś ć panteonu następnie dojącą diabła, o b r a z u j ą c y czumę, św. Krzysztofa z końską inny, ikonograficzne wprawdzie czyli dosyć personifikowaną głową), niektóre rekwizyty obrzędowe �263 RECENZJE <chorągiew weselna). portretowymi gatymi Tego rodzaju ilustracje współczesnych ludowych przypisami, p o w o ł u j ą c y m i się na skie, o charakterze m a t e r i a ł o w y m , p i s a c h t y c h zamieszczono przeplatane informatorów. wykorzystane a także są może b y ć bardzo zdjęciami opatrzona źródła, nie jest tylko ludowej, pomocny obrzędów, świata dla specjalistów, bo­ bułgar­ na odpowiednie opracowania. W przy­ m. in. wiele s t r e s z c z e ń oryginalnych l u d o w y c h i w i e r z e ń . D o ł ą c z o n y indeks w a ż n i e j s z y c h h a s e ł i m o t y w ó w terialnej, medycyny świetnymi Książka opowieści z zakresu kultury m a ­ demonów, a także haseł korzystających z dzieła imiennych, dla potrzeb naukowych. Mimo pewnych tyczności mankamentów : nie dość spójn e wywodu, przejawiających się czasami prezentowanego m a t e r i a ł u , a t a k ż e r ó ż n y c h w chao- wątpliwości co do sposobu i n t e r p r e t a c j i a u t o r k i , c a ł o ś ć n a l e ż y u z n a ć za r z e c z g o d n ą szczególnej uwagi inspirujący i polecenia t a k etnografom, j a k i folklorystom. k r o k w k i e r u n k u p o ż ą d a n e j s y n t e z y l u d o w e j mitologii Stanowi ważny, słowiańskiej. Krzysztof R U D O L P H P E T E R S , Islam History, Uświęcony oni, religijną że w muzułmańską ludy ciągu działalność tureckie i mongolskie w siłą niowieczu nie zbrojną decyzji najeźdźców rodzaj czasem of Jihad in Modern przejścia na mongolskich dzących w samego one w świętej islamu, nieraz na na dysponujące którzy islam tam było podbitym wojny, przykłady w różnych krain średniowieczu liczne n i e r a z bez p o r ó w n a n i a właśnie bowiem lektury Wszystko te po­ przykła­ postępowanie średnio­ przez nich m u z u ł m a ń s k i m jest ze Iranie. skomplikowanym w Europie, interpretacje a także zjawisk przepisy śred­ — i w Polsce, jak sporo kulturowych zacho­ T y m ciekawsza wydaje się zatem praca R . P e ­ wojny m u z u ł m a n ó w i konfrontacji kolonializmu w X I X i X X w. Przede pierwsza część książki, w której wojenno-religijną doktrynę z punktu widzenia poszczególnych szkół Rozmaicie religia poprzez p o s t ę p o w a n i a . W o k ó ł tej d o k t r y n y , p o d o b ­ czyli ś w i ę t e j doktryny z r e a l i a m i europejskiego j a k i przekazami ich nawrócone dotarli. K l a s y c z n y m połączonej narosło opaczne świecie muzułmańskim. warta uważnej tu wy­ Dowo­ dzisiejszych m u z u ł m a n ó w wypracowali w g ł ę b o k i m doktryny dokoła Rzutują się Proroka zaakceptowały głębi Azji, obszarach terytoria z o s t a ł y Wskazuje z g o r ą c o temu przeczy. i na niektórych Rozległe niż muzułmanie, t e r s a n a t e m a t istoty dżihad, zaś Doctrine muzułmanów czasy i m i e j s c e — r e g u l a m i n e m jak i mitów. tylko podboju. misyjną. T y m niemniej przodkowie n a owe The zbrojny podbój łączy się dziś najchętniej na fakt, że w i a r ę dobrowolnej wiecznych wieków się drogą a także tężniejszą dem doktryną islamu. Wielu w s p ó ł c z e s n y c h rozprzestrzeniała Afryki, Colonialism. T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s . znawcami dzą and Wrocławski interpretowano, posługując tej wszystkim autor analizuje muzułmańskich. się zarówno Koranem, tradycji. jaki wybuchnął w V I I w . m i ę d z y M a h o m e t e m i g r o m a d ą jego z w o l e n n i k ó w , z b i e g ł y c h do zaczęło się od niewielkiego miasta-oazy J a t r i b oraz m i e s z k a ń c a m i k u p i e c k o - p ą t n i c z e j czątku, dość niemrawo, ograniczając n i c z y c h i p o r y w a n i a sobie n a w z a j e m gdzieś pośród konflikt religijnego pustyń nowej, agresywnej i suchych zbrojnego, M e k k i . W o j o w a n o , p r z y n a j m n i e j z po­ się zrazu do tradycyjnych w y p a d ó w stad. P o j e d n e j i po d r u g i e j stronie ciach brały udział grupy koczowniczych miniaturowy konfliktu beduinów liczących na łup. A jednak w i z j o n e r a z jego o j c z y s t y m m i a s t e m , gór Półwyspu p o t ę g i . M i a ł a ona n i e b a w e m rozbój­ w Arabskiego, stał się star­ ten rozgrywany początkiem zawładnąć Afryką Północną i Hisz­ p a n i ą , u p o k o r z y ć B i z a n c j u m i zmiażdżyć sasanidzkich w ł a d c ó w Iranu. K a ż d e z w y - �264 RECENZJE darzeń małej wojny Jatrib-Medyny z Mekką resztę plemion arabskich Mahometowi, użyto tworząc doktrynę Arabów wywodom wysiłek z istniej Petersa, niewiernymi, miejsc ó w termin w temat także muzułmańskie określa celu. A poprzez atakowanie ich, ich j ę z y k u a r a b s k i m i czy p o ś r ó d znaczenia określonego kultu, niszczenie ją na do w a l k i nie u w a ż a j ą wają oznacza zgoda prawo zmierzający podporządkowujących dżihad. Co jednak d o k ł a d n i e mych i serii w a l k , nie t y l k o d o k ł a d n i e z a p a m i ę t a n o , l e c z bożków". słowa „dżihad"? w sposób ten zatem dżihad zagarnianie Lecz niektórzy czyjś może ich Jeżeli intensywny oznaczać własności, z klasyków „walkę burzenie islamu wojną". Natomiast „wojną większą", posiadającą charakter c h w a l e b n i e j s z y , j e s t w a l k a j e d n o s t k i ze z ł e m , ze z ł y m i s k ł o n n o ś c i a m i , a n a w e t b o ż n e studiowanie p r a w a k o r a n i c z n e g o . I n n i jeszcze pisarze m u z u ł m a ń s c y j ą a ż c z t e r y r o d z a j e d ż i h a d : ten, k t ó r y zaangażowany i w prawa, wiodą „wojnę „wojnę języka". C i , którzy ręki". którzy walczą wyrusza „wojnę miecza" na zdobycia łupów lub Natomiast siłą w y m u s z a j ą „wojnę z niewiernymi przeciwko tylko dla złymi zachowanie dobra a okrycia w się sercu kryje sławą czy ataku stawały państwo w y s p u zamieszkane stwo. Ś w i a t jającą plemienne od samego p o c z ą k t u oraz obszar w o j n y (dar na których rządzili m u z u ł m a n i e drugiej — reszta ś w i a t a , mańscy al-harb). każdą czy wyznawcy na dwie przedmio­ enklawy n i e g d y ś n a judaizm lub podzielili prak­ sąsiadów, a na­ o b o j ę t n ą , czy Arabów-politeistów, p r o s t o t ą ludzi wczesnego ś r e d n i o w i e c z a al-islam) Do grupy przez l u d n o ś ć n a w r ó c o n ą bowiem wyłącznie zaspokojania muzułmańskie obszary religii P r o r o k a . I b y ł o r z e c z ą się tacy jednak zaświatach. p i e r w s z y c h w i e k a c h swojego istnienia s t ę p n i e rozszerzano porządku dopiero islamu. Ktokolwiek tycznie w o j n ę u z n a w a ł o za ś w i ę t ą . Uderzano na n i e m u z u ł m a ń s k i c h tem skłonnościami, miecza" p r o w a d z ą niewiernym, pragnienie z e m s t y — n i e c h nie l i c z y n a n a g r o d ę w W z m a g a s i ę ze s w o i m i na­ wyróżnia­ s e r c a " . K t o k o l w i e k poucza i n n y c h o t y m co dobre, a co z ł e . j e s t muzułmanie, chęć ich takiej b y n a j m n i e j z a n a j w a ż n i e j s z ą w obliczu B o g a . P r z e c i w n i e , n a z y ­ „mniejszą prowadzi „wojnę sa­ wierzyć Proroka z rozbra­ c z ę ś c i : obszar i s l a m u Do p i e r w s z e j k a t e g o r i i n a l e ż a ł y i gdzie o b o w i ą z y w a ł y z tym że niektórzy s k ł o n n i byli jeszcze w y r ó ż n i a ć k a t e g o r i ę pół­ chrześcijań­ zasady p r a w a średniowieczni {dar ziemie, koranicznego. myśliciele muzuł­ „ o b s z a r ó w traktatowych", których n i e m u z u ł m a ń s c y m i e s z k a ń c y z a w a r l i traktat z kalifem i płacili m u daninę (haradż) w z a m i a n za pozostawienie ich w spokoju. Wojna z niewiernymi była o b o w i ą z k i e m całej społeczności m u z u ł m a ń s k i e j . Przy­ w ó d c a tej s p o ł e c z n o ś c i , i m a m l u b k a l i f , w i n i e n o g ł a s z a ć z a t e m dżihad co n a j m n i e j raz w roku i k i e r o w a ć ekspedycję oraz piecznym niewiernym. słabość sąsiadom armii — muzułmańskiej przeciwko najbardziej u c i ą ż l i w y m W wyjątkowych lub z ł y stan okolicznościach, dróg w i o d ą c y c h niebez­ takich na terytorium imam miał prawo z ekspedycji z r e z y g n o w a ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do s u n n i t ó w podkreślali kierować szczególnie stanowczo, t y l k o s a m i m a m . A z a t e m ten że prawdziwą dżihad o d ł a m szyicki, który z n i k n ą ł w r o k u 873 i do d z i ś p r z e b y w a w u k r y c i u , mógł w i e r z y , ż e ostatni szyici osobiście z nie u z n a j e od tej jak wroga, imamów daty wojen o c h a r a k t e r z e d ż i h a d , c h o c i a ż u d z i a ł w w a l k a c h o dobro i s l a m u jest d l a n i c h r ó w n i e ważny i obowiązkowy. Ale w K o r a n i e znajdujemy na temat k o n t a k t ó w w i e r n y c h z niewiernymi zaleceń, które otrzymał rokowi właściwie sobie przeczą. W jakoby rozkaz stronienia nakazano prowadzenie jednym miejscu od pogan. z niewiernymi czytamy, W innym dowiadujemy dysput o Bogu że szereg Mahomet się, że Pro­ Prawdziwym. Ani s ł o w a — j a k d o t ą d — o w o j n i e . S y t u a c j a z m i e n i a s i ę po ucieczce M a h o m e t a z M e k ­ k i i osiedleniu s i ę w J a t r i b - M e d y n i e . M e k k a ń c z y c y z a c z y n a j ą n ę k a ć p r z y j a c i ó ł roka. T e n zezwala na zbrojny opór wobec n a p a s t n i k ó w , Pro­ lecz m a to b y ć w y ł ą c z n i e w a l k a w obronie w ł a s n e j . Nie p r o w o k u j c i e w r o g o ś c i — p o u c z a M a h o m e t . Zaprawdę, �265 RECENZJE B ó g k o c h a t y c h , co nie prowokują wrogości! I wreszcie cza", p o c h o d z ą c e j a k o b y z o s t a t n i c h l a t ż y c i a P r o r o k a , wzięli wyraźnie górę. Wysłannik z niewiernymi. Zabijajcie następują „wersety k i e d y to z w o l e n n i c y B o g a w z y w a w n i c h do b e z k o m p r o m i s o w e j bałwochwalców, gdziekolwiek ich znajdziecie, walki chwytajcie i c h , oblegajcie, z a s t a w i a j c i e n a n i c h w s z ę d z i e s i d ł a ! A j e ż e l i s i ę n a w r ó c ą , to ich wolno, którzy gdyż się Ktc Bóg wybacza nawrócą, winien stają brać i współczuje! się udział łeczność muzułmańską. mie­ miecza dla w was dżihad? Równocześnie nietykalni, Każdy, O d uczestnictwa w Mahomet podobnie jeżeli jak niewierni puśćcie ostrzega: ich zaatakowali spo­ w y p r a w a c h zaczepnych zwalniano nie­ l e t n i c h c h ł o p c ó w , p o w o ł u j ą c s i ę n a p r z e k a z T r a d y c j i (hadis), wedle k t ó r e g o Prorok o d p r a w i ł ż ą d n e g o w o j a c z k i czternastolatka. Z u d z i a ł u w w y p r a w i e w y ł ą c z a n o że miejscowego ani ludzi znawcę obłąkanych, prawa, sprawującego ani niewolników. sądy Gdyby b y ł b y n a r a ż o n y na stratę m a j ą t k o w ą . Z tradycji udział w wyprawie swojej ci, mienie. kadiego. niewolnik Nie zabierano zginął, jego tak­ w bój właściciel wiemy, że P r o r o k nie z e z w o l i ł n a żonie, Aiszy, tłumacząc i ż dżtriad d l a k o b i e t polega n a p i e l g r z y m o w a n i u do m i e j s c ś w i ę t y c h . Surowy czasów zakaz zwolennicy zabierania na wojnę fundamentalizmu młodych kobiet muzułmańskiego wypominają tym do z polityków naszych arabskich, k t ó r z y z a c h ę c a j ą d z i ś k o b i e t y do s ł u ż b y w o j s k o w e j . Nie szli na w y p r a w ę że nie mogli niewidomi, a także t y c h , k t ó r y c h nie s t a ć b y ł o a n i n a w ł a s n e g o punek. stałej Nie w zabierano domu także rodzinie n i a n o u d z i a ł u w dżihad młodego czołwieka. przyłączą chorzy i okaleczeni ani chodzić, ani jeździć konno. Z u d z i a ł u w l u d z i ubogich, środków do tego wojnie stopnia, zwalniano dalej wierzchowca, ani na n i e z b ę d n y którzy nie potrafiliby u t r z y m a n i a n a czas s w o j e j ekwi­ zapewnić nieobecności. pozo­ Zabra­ s y n o m s t a r y c h r o d z i c ó w , c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o n y c h od o p i e k i I wreszcie sprawa dłużników: wymagano s i ę do z b r o j n e j w y p r a w y , p r z e d s t a w i l i z e z w o l e n i e od nich, by od s w o i c h zanim wierzycieli. N a w y p a d e k , g d y b y polegli, p o w i n n i p o z o s t a w i ć w d o m u r o d z a j k a u c j i . Dżihad obowiązywała w i e r n y c h n a w e t w ó w c z a s , gdy b y ł a o g ł a s z a n a p r z e z i m a ­ m a , k t ó r y c i e s z y ł s i ę o p i n i ą c z ł o w i e k a z ł e g o i grzesznego, g d y ż s a m o było Świętej go przedsięwzięcie świątobliwe. rozprawy z niewiernymi pouczenia nieprzyjaciół, ż e oto nie armia wolno było muzułmanów rozpoczynać bez wyrusza w uprzednie­ bój przeciwko n í m z p r z y c z y n n a t u r y religijnej, a nie np. k i e r u j ą c s i ę c h ę c i ą g r a b i e ż y . P r o r o k z a ­ lecał, ażeby najpierw zaproponować poganom p r z e j ś c i e n a i s l a m . G d y b y s i ę zgo­ dzili, t r z e b a i m p o w i e d z i e ć , b y p r z e n i e ś l i s i ę n a t e r y t o r i u m k o n t r o l o w a n e zułmanów. W wypadku gdyby owi nawróceni na islam wojownicy przez m u ­ nie chcieli o p u s z c z a ć s w o i c h siedzib, n a l e ż y i c h ostrzec, ż e n a t y m m a t e r i a l n i e s t r a c ą . P o t r a k t o ­ wani zostaną bowiem tylko jako beduini-sojusznicy i wspólnota wiernych podzieli się z nimi tylko t y m ł u p e m , k t ó r y z d o b ę d ą w e w s p ó l n e j bitwie. A l e m o ż e s i ę zda­ r z y ć , że niewierni nie z e c h c ą p r z e j ś ć n a islam. M u z u ł m a n i e w i n n i ich w e z w a ć wtedy do p ł a c e n i a p o d a t k u p o g ł ó w n e g o . B y ł o b y odmo­ to o z n a k ą , ż e s i ę p o d d a j ą . W o b e c w y p ł a c e n i a p o d a t k u n a l e ż y r u s z y ć w b ó j . W ó d z w y p r a w y dżihad z przyczyn taktycznych zrezygnować z uprzednich apeli mógł naturalnie i religijnych negocjacji. G d y j e d n a k j u ż p r o p o z y c j e p o s t a w i ł , w t e d y n i e w i e r n i m i e l i p r a w o z a ż ą d a ć od niego dodatkowych informacji, takich jak szczegóły religii islamu lub w y s o k o ś ć podatku pogłównego. W s z e l k i e sposoby w a l k i b y ł y Mahometa używała pod dozwolone ł ą c z n i e murami al-Taifa. b r o ń palną. Nie wszyscy uczeni w piśmie z katapultami, których Rozszerzono to zezwolenie armia później zalecali stosowanie takich ś r o d k ó w i na to­ t a l n e j z a g ł a d y , j a k z a t r u w a n i e w o d y p i t n e j czy z a t a p i a n i e m i a s t w o d a m i r z e k . N i e chodziło jednak o w z g l ę d y h u m a n i t a r n e , lecz o p r o s t ą k a l k u l a c j ę , w w y n i k u k t ó r e j �266 RECENZJE można było więcej stracić bo w s z y s c y w r o g o w i e trzymani w w niewoli kosztowne Mając na muzułmanie. odszkodowania, na tym niż zyskać. Po zwycięstwie nie było jeńców, polegli. C o gorsza, w o b l e g a n y m m i e ś c i e mogli z n a j d o w a ć s i ę uwadze Tych śmierć wypłacane branie j e ń c ó w , wikłała zwycięskie rodzinom niewinnie powszechnie wojska islamu uśmierconych. nakazywano oszczędzanie nie­ l e t n i c h i kobiet, c h y b a ż e w z i ę ł y u d z i a ł w b i t w i e . N i e b y ł o n a t o m i a s t zgody co tego, czy m o r d o w a ć obłąkanych, mnichów, nieuleczalnie do chorych, kalekich, niewi­ domych, a t a k ż e r o l n i k ó w i s ł u ż b ę d o m o w ą . S z c z e g ó l n i e c i e k a w y m o ż e b y ć dla nas passus dotyczący rolników, istoty z n a t u r y j a k o b y r z e c z y w y ł ą c z o n e z konfliktu, nieodpowiedzialne, a p o ż y t e c z n e zarazem! T y c h w r o g ó w , k t ó r y c h n i e w o l n o z a b i j a ć , n a l e ż y w z i ą ć do n i e w o l i , c h o c i a ż wszystkich. Jeśli niektórych będzie z nich miał suwa się w tym jeńców wróg nie zechce p o ż y t k u —- n i e c h i d ą w o l n o ! d a l e j : skoro wódz decyduje wykupić, nie a muzułmanin nie J e d n a ze s z k ó ł k o r a n i c z n y c h p o ­ się na zwolnienie starców i mni­ c h ó w , to t r z e b a i m d a ć n a d r o g ę ż y w n o ś ć i p r z y o d z i e w e k . Majątek przytacza wroga s t a w a ł wypowiedzi się naturalnie w ł a s n o ś c i ą przedstawicieli r ó ż n y c h gminy szkół, muzułmańskiej. którzy zgodni są Peters co do n i e c z n o ś c i niszczenia b u d y n k ó w zdobywanych miast. Z t y m że, j a k wiadomo, bowie wcale burzycielską nie odznaczali pasją się zdobywców. w trakcie Wiemy swoich z szeregu zułmańskich, że zdobywcy arabscy częstokroć podbojów publikacji na ko­ Ara­ jakąś szczególnie temat miast mu­ o p a n o w y w a l i miasto i u ż y t k o w a l i je w jego d a w n y m k s z t a ł c i e . C z y j e d n a k w m y ś l d o k t r y n y w o j e n n e j n a l e ż a ł o niszczyć z a s i e w y i gaje owocowe, z a b i j a ć b y d ł o n a p a s t w i s k a c h ? C y t u j e s i ę dzieje podboju Syrii przez Abu wierni zawładną Bakra, który takich praktyk zabraniał, gdyż miał nadzieję, tą k r a i n ą . T a k t y k ę spalonej ziemi n a l e ż a ł o s t o s o w a ć tylko że wtedy, gdy m u z u ł m a n i e cofali s i ę . W zasadzie u c i e c z k a z p o l a b i t w y b y ł a s u r o w o w z b r o n i o n a , c h y b a ż e manewr lem. nie taktyczny. Wolno Niektórzy wolno teoretycy nigdy ustąpić było cofać s i ę przed liczebnie górującym stanowiła nieprzyjacie­ ś w i ę t e j w o j n y dowodzili, ż e 1 2 - t y s i ę c z n e j a r m i i z pola walki, gdyż takiej potęgi wiernych zwolenników Proroka nie p o k o n a n i k t n a ś w i e c i e . I n n i j e d n a k d o r a d z a l i , b y i m a m w y c o f a ł s i ę po p r o s t u w t e d y , gdy z g ó r y jest p e w i e n , ż e m u z u ł m a n i e Sporo d y s k u s j i w z b u d z a ł spośród niewiernych. Mahometa przekaz, wiercę. wspierał wedle Przytaczano oddział którego przegrają... problem ewentualnych Żydów Prorok przykład z plemienia odprawił sojuszników rekrutujących bitwy pod Kajnuka, oferującego W k o n k l u z j i doradzano k o r z y s t a ć Hunain, ale swe gdzie zarazem zbrojne się armię cytowano usługi z pomocy niewiernych tylko w inno­ służbach pomocniczych, a w i ę c z r z e m i e ś l n i k ó w i m a r y n a r z y w s p i e r a j ą c y c h a r m i ę . No i wte­ d y t y l k o , gdy s a m i pomoc z a o f e r u j ą . Otoczone przez innowiercze kraje państwo muzułmańskie sobie n a l i k w i d a c j ę h a n d l u z c u d z o z i e m c a m i . D o k t r y n a dżihad sprzedaży niewiernym takich towarów, które mogłyby ich nie mogło wszelako wzmocnić pozwolić zabraniała militarnie: n i e w o l n i k ó w , w i e l b ł ą d ó w i k o n i oraz o r ę ż a . B e z o k u p u t a k ż e m o ż n a b y ł o zwalniać jeńców jako niezdolnych do prokreacji, a więc bezwartościowych dla wroga, to mnichów i starców. O b s z e r n i e d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m b y ł t a k z w a n y aman, rowe lub indywidualne, zawieszenie dajbija. zawieszenia w przez muzułmanów czyli poręczenie zbio­ niewiernym. Z a modelowe b r o n i u z n a n o u k ł a d z a w a r t y przez M a h o m e t a z M e k k a ń c z y k a m i w H u - O zerwaniu zawieszenia broni d e c y d o w a ł a taktyczny ich udzielane gminy muzułmańskiej. broni, a uprzednio spokoju, m u s i a ł Gdy jednak otrzymał n i e u c z c i w o ś ć w r o g a albo imam decydował od n i e w i e r n y c h d a n i n ę przed r o z p o c z ę c i e m interes się na za pozostawienie działań wojennych daninę zerwanie zwrócić! �267 RECENZJE Ś w i ę t a w o j n a nie m o g ł a t r w a ć w i e c z n i e . M i a ł a d o p r o w a d z i ć do s y t u a c j i , w r e j a t a k o w a n i n i e w i e r n i albo d e c y d o w a l i ny muzułmanów n a p r a w a c h c z ł o n k ó w , albo s k i e j . S t a w a l i s i ę z a t e m dimmi, płacą im nymi drugiej pogłówne, dimmi przed wierców Ale napadem otrzymywali swoją wiarę, wyznawcy wrogów dżihad i bezprawiem jednak tylko Europie. W ewolucję islamu drugiej części s i ę pod po p r o s t u p a d ł a kruszyła ofiarą nie mają presją swojaków. Status mozaiści jasna książki Są podda­ bronić swoich poddańczy i wyznawcy naginano Peters do omawia wojny religijnej w europejskiego europejskiej muzułmań­ muzułmanów, manifestują. obowiązek gmi­ inno­ religii Z a ­ miecz. rzecz swojej się doktryna, k t ó r ą s i ę opiece aktualnych sposób wojowania" różne m i e w a ł doktryny m u z u ł m a ń s k i e j znalazły jej chrześcijanie, niejednokrotnie podobnie j a k i „ c h r z e ś c i j a ń s k i ale Proroka r a t u s t r y . D l a o p o r n y c h pogan p o z o s t a w a ł Zasady też poddawali n i e w i e r n y m i , k t ó r z y ż y j ą pod w ł a d z ą zachowują kategorii. któ­ s i ę n a p r z y j ę c i e i s l a m u i w e j ś c i e do na potrzeb, oblicza w wielu c z a s a c h , gdy w i e l k i e imperializmu. Część zaczęto imperia z nich ekspansji kolonialnej. Pod naporem wypracowywać dawnej przykładach zresztą wydarzeń przecież niespełna w 200 lat po w ę d r ó w c e M a h o m e t a do M e d y n y . Pierwszą mańskich czasów zrozumiałą i powstania reakcją pod średniowiecznej na inwazje europejskie tradycyjnymi hasłami ekspansji islam nieraz był opór dżihad, już ludów kończące bywał w muzuł­ się klęską. defensywie gorycz p o r a ż e k , takich j a k utrata P ó ł w y s p u Iberyjskiego i Sycylii. Teraz, w XIX-wiecznego imperializmu europejskiego, przypomniano ceniu, by m u z u ł m a n i e masowo emigrowali z opanowanych rów na sąsiednie uszczuplą terytoria zasoby bezbożnego pozostające gospodarcze systemu. Hasła wroga, do tej pod a sztandarami także masowej nie będą wędrówki w sobie o znał obliczu starym zale­ przez n i e w i e r n y c h Proroka. W Od i obsza­ ten sposób pod władzą musieli żyć pewnej chwili nawet — j a k d o w o d z i P e t e r s —• z a n i e p o k o i ł y k o l o n i z a t o r ó w f r a n c u s k i c h w A f r y c e P ó ł n o c n e j , którym zaczęły się w y l u d n i a ć w i e k u l u d n o ś ć opanowanej części kraju, rządzonej i poszczególny d y s t r y k t y . W l a t a c h 30-tych p r z e z n i c h A l g i e r i i m a s o w o p r z e c h o d z i ł a do przez A b d a l - Q a d i r a . jak zwrócili s i ę do o ś r o d k ó w p r a w a k o r a n i c z n e g o opowiedziały francuski gubernator Zarówno manów, s i ę , czy m u z u ł m a n i e wiernych krajów. A dalej, czy przeciwko Europejczykom „obszarów wojny". dzieli wykrętnie, i winni na czy bojąc przez przywódca wolnych Europejczyków w E g i p c i e i M e k c e , b y te tych obszarach tereny się narazić skolonizowane omawianej sułtanowi zatem, że m u z u ł m a n i e prowadzić znalazły książki uczeni w i jego a k t u a l n y m publicznie przez świętą się Dalej z Hiszpanii i Sycylii, szeroko prostu w y p ę d z o n o . Na omawiali przyczyny d a j ą c do w kategorii odpowie­ sprzymierzeńcom z b r o j n e j w a l k i dżihad kora­ „obszarem emigracji w y z n a w c ó w zrozumienia, że m u z u ł m a n ó w temat k o n i e c z n o ś c i władzy o b s e r w o w a ć zasady p r a w a masowej nie­ wojnę piśmie nicznego. T r u d n o w t a k i m b o w i e m r a z i e n a z w a ć s k o l o n i z o w a n ą A l g i e r i ę Proroka Algierii nie m u s z ą e m i g r o w a ć spod F r a n c u z ó w , j a k d ł u g o m o g ą pod i c h p a n o w a n i e m wojny". muzuł­ części m u s z ą e m i g r o w a ć ze s k o l o n i z o w a n y c h Zdaniem autora europejskim. Tłumaczyli zajętej ubiegłego niepodległej religii stamtąd ulemowie po woleli s i ę nie w y p o w i a d a ć l u b t ł u m a c z y l i , ż e t a k a e w e n t u a l n o ś ć nie m o ż e w c h o d z i ć w r a ­ chubę, Nie Peters w ponieważ inaczej dowodzi, szczególny Odsunięci wością od jako wiadomo, potoczyły że muzułmanie się sposób godził dawna w przegraliby opanowanych przez k o l o n i z a t o r ó w w interesy dotychczasowych r y c z ą popieranie sprawy że wprowadzony tę w o j n ę wyższych przywilejów klasa w ł a d c ó w , przez warstw politycznych, jako języka Anglików muzułmanów traktowani arystokraci m u z u ł m a ń s c y angielszczyzny pewno. brytyjskich nowy przez A n g l i k ó w p e w n y c h kategorii l u d n o ś c i m a ń s k i e j . Wprowadzenie na Indiach. porządek indyjskich. z podejrzli­ obserwowali hinduskiej, z go­ niemuzuł- u r z ę d o w e g o w miejsce języka �268 RECENZJE dworskiego Wielkich M o g o ł ó w stawało się dodatkową kracji muzułmańskiej, a zarazem furtką i urzędników klasami skłonnych do teraz w współpracy arystokracji muzułmańskich indyjskich rękodzielników, notabli imporcie i ich którzy dworów, własnych do k a r i e r y dla dumnej Europejczykami. Wraz Indii gorycz od p o k o l e ń tym wyrobów z barierą dla hinduskich bardziej przepełniała pracowali na że z najwyższymi serca potrzeby kolonizatorzy do I n d i i , co p o d c i n a ł o byli korzenie arysto­ businessmenów całej sfery ubożejących zainteresowani miejscowego rze­ m i o s ł a . Angielskie ustawy o w ł a d a n i u z i e m i ą b u r z y ł y dotychczasowy p o r z ą d e k sprzy­ jający interesom duskim szlachty kapitalistom muzułmańskiej. rolnym, którzy u z a l e ż n i o n e od siebie bezwzględniej c h ł o p s t w o . N i c dziwnego, Europejczycy i ich hinduscy s ł u d z y powstania Zarazem otwierały jeszcze pod h a s ł a m i dżihad pole działania zaczynali że i chłop m u z u ł m a ń s k i wierzył, iż są przyczynami wszelkich nieszczęść. zostały s t ł u m i o n e . Nie hin­ wyzyskiwać Pierwsze miał charakteru m u z u ł m a ń ­ skiej ś w i ę t e j w o j n y s ł y n n y bunt sipaj ó w z p o ł o w y X I X w. B r a l i w n i m u d z i a ł z a ­ r ó w n o wyznawcy hinduizmu, jak i islamu i bezpośrednia przyczyna wybuchu c h a r a k t e r r e l i g i j n y , l e c z p r z e c i e ż nie b y ł a to k l a s y c z n a dżihad. mieniu buntu gdyby Brytyjczycy nadal wyłącznie właśnie w w postępowali muzułmanach pierwszym rzędzie tak — wedle i n d y j s k i c h dostrzegali otaczał miała A j e d n a k po słów Petersa stłu­ — jak zarzewie n i e p o k o j ó w . kordon nieufności ze s t r o n y Ich kolonizatorów. W ó w c z a s to p o ś r ó d o ś w i e c o n y c h w a r s t w m u z u ł m a ń s k i c h r o d z i s i ę c h ę ć p r z e k o n a n i a A n g l i k ó w , ż e s ą w b ł ę d z i e . P o j a w i a j ą s i ę uczone t r a k t a t y , k t ó r y c h a u t o r z y d o w o d z ą , ż e z p u n k t u w i d z e n i a d o k t r y n y dżihad nie jest w s k a z a n e , ale n a w e t powstanie m u z u ł m a n ó w w I n d i a c h nie tylko byłoby wykroczeniem mu. C z y bowiem Brytyjczycy zabraniają gijnych? C z y b u r z ą meczety? przeciwko p r a w u koraniczne- muzułmanom Czy zabraniają życia wedle ich zasad reli­ p i e l g r z y m e k ? S k o r o nie, to w takim r a z i e pozostaje k w e s t i a o t w a r t a , k t o m i a n o w i c i e k r a j e m r z ą d z i . L e c z j e ż e l i n i e w i e r n i rządzą w sposób „rozejmu", dla m u z u ł m a n ó w znanego i u ś w i ę c o n e g o k o r z y s t n y , to ten u k ł a d j u ż od p o c z ą t k ó w wchodzi istnienia w kategorię islamu. Nie wolno go z r y w a ć . P o w s t a n i e m u z u ł m a n ó w p r z e c i w k o w ł a d z y k o l o n i a l n e j w I n d i a c h b y ł o b y zatem nawet bezbożnym buntem. Co przeciwko Anglikom, wszczynanego ligijnym m u z u ł m a n ó w więcej, w wypadku przez k o g o k o l w i e k jakiegokolwiek w Indiach, buntu obowiązkiem re­ j e s t s t a n ą ć w obronie w ł a d z y , g d y ż i s l a m n i e p o z w a l a b u n ­ t o w a ć się przeciwko sprawiedliwemu w ł a d c y . C a ł y ten w y w ó d miał przy okazji zachęcić m u z u ł m a n ó w cia s i ę n i e c h ę c i w z g l ę d e m nizatorów, warstwę rów t a k j a k to coraz to czynili skwapliwie lepiej i przedsiębiorców. odwrócenia sytuowanych Dodajmy sytuacji w i n d y j s k i c h do wyzby­ c y w i l i z a c j i Z a c h o d u , a z a r a z e m do u c z e n i a s i ę od od liczni n i e m u z u ł m a ń s c y urzędników siebie, kolo­ Hindusi, tworząc kolonialnych, k u p c ó w , bankie­ że b y ć m o ż e owe próby całkowitego stosunkach z kolonizatorami l e g ł y u p o c z ą t k ó w dzisiejszego Pakistanu. Wspomniane nie powiodły Peters poprzednio s i ę nie dowodzi, tylko próby powstania z uwagi że muzułmańskie pod na w y r a ź n ą szczepy sztandarem przewagę algierskie dżihad militarną wcale w Algierii Francuzów. nie p r a g n ę ł y w pełni p o d p o r z ą d k o w a ć s i ę w o d z o w i p o w s t a n i a , k t ó r y u s i ł o w a ł o d g r y w a ć r o l ę i m a m a i po­ bierać daniny. Podobnie i w Libii w ł o s k i m i nie z a w s z e u z y s k i w a ł y ośrodki muzułmańskiej k t ó r a od d a w n a c z e r p a ł a z y s k i z p o ś r e d n i c t w a t r z e m k r a j u . Z d a n i e m P e t e r s a dżihad z Włochami, ponieważ od w a l k i z kolonizatorami poparcie ze s t r o n y t u b y l c z e j l u d n o ś c i dawna nadbrzeżnej, m i ę d z y obcymi n a j e ź d ź c a m i a wnę­ l i b i j s k a m i a ł a dlatego p e w n e s u k c e s y w w a l c e akcję przejęły w swoje ręce ośrodki religijne sekty Senussich. W oporze p r z e c i w k o k o l o n i z a t o r o m niejednokrotnie pojawiał się u l u d ó w mu­ z u ł m a ń s k i c h element mesjanistyczny. T u i tam wierzono, że n a z i e m i ę zstąpił słaniec wiem B o g a , mahdi, tryumfy prorok, k t ó r y bezbożnych poprowadzi w i e r n y c h w cudzoziemców tłumaczono bój zwycięski. sobie o d s t ę p s t w e m wy­ Albo­ wyznaw- �269 RECENZJE ców P r o r o k a od i d e a ł ó w zułmańscy i ich „Turkami" rozgorzało „Mahdi" sudański proponując religijnych. K o l a b o r u j ą c y urzędnicy w to Pod XIX-wiecznym uwierzył w i m sojusze apostaci. z Europejczykami władcy takim hasłem Sudanie powstanie s w o j ą rolę imama. P i s y w a ł lub poddanie walki z mu­ bezbożnymi Muhammada Ahmada. do o ś c i e n n y c h władców, Zabraniał swoim pod­ d a n y m p i e l g r z y m e k do M e k k i , t w i e r d z ą c , ż e j e s t o p a n o w a n a przez h e r e t y k ó w . Ota­ c z a j ą c y go ś w i a t m u z u ł m a ń s k i e j s i ę jego z w i e r z c h n o ś c i . ortodoksji o g ł o s i ł natomiast mahdiego z Chartumu samozwańcem i odszczepieńcem. Jeszcze ministra bardziej n i e f o r t u n n ą wojny, Ahmada próbą wieku pozbyć się kurateli brytyjskiej. egipskich użycia al-Urabiego, do u z n a n i a dżihad idei dżihad próbującego w Niepowodzenia wyłącznie za w o j n ę była latach akcja egipskiego 80-tych ubiegłego skłoniły p ó ź n i e j s z y c h pisarzy obronną. W przyszłości jakiekol­ wiek ruchy antykolonialne w tym k r a j u m i a ł y j u ż charakter typowo nacjonalistycz­ ny. W czasie I w o j n y ś w i a t o w e j nie p o w i o d ł a s i ę z u p e ł n i e a k c j a s u ł t a n a k t ó r y jako kalif powiedzieli nych o g ł o s i ł dżihad ani m u z u ł m a n i e Afryki i Bliskiego tureckiego, przeciw aliantom. N a apele W i e l k i e j P o r t y nie z B a ł k a n ó w , ani wyznawcy islamu z k r a j ó w Wschodu. Sułtan nie znalazł poparcia nawet od­ kolonial­ w Mekce, a e m i r H i d ż a s u w y s t ą p i ł p r z e c i w k o jego r e g u l a r n y m w o j s k o m . Do nie serii n i e p o w o d z e ń wymienione przez Amanullaha, który związanych Petersa wyobrażał z ogłaszaniem poczynania dżihad w ekscentrycznego sobie, ż e po detronizacji X X w. władcy dodajmy Afganistanu, ostatniego z s u ł t a n ó w tu­ r e c k i c h m a szanse z o s t a ć k a l i f e m w s z y s t k i c h m u z u ł m a n ó w . W się okresie międzywojennym przed podnoszeniem żydowską Arabowie sztandaru i wobec dwuznacznej dżihad palestyńscy w obliczu przez d ł u g i zagrożenia polityki B r y t y j c z y k ó w . czas wzdragali przez kolonizację Ich przywódcy, wywodzący s i ę z w y k s z t a ł c o n y c h i z a m o ż n y c h sfer m i e j s k i c h , n i e c h c i e l i a n t a g o n i z o w a ć świętą w o j n ą A r a b ó w - c h r z e ś c i j a n , k t ó r y c h w Palestynie m i e s z k a ł o m n ó s t w o i k t ó r z y mieli i m p o n u j ą c y udział w ruchu nacjonalistycznym. U l e g a ł o fascynacji ś w i ę t ą w o j n ą jak pisze Peters — ubogie, arabskie chłopstwo Palestyny. Do ostatnich c z a s ó w P a l e s t y ń c z y c y w o l e l i t r z y m a ć s i ę z d a l a od k l a s y c z n e j , d o k t r y n a l n e j dżihad, d o w o d z ą c , ż e to r a c z e j s k r a j n e k o ł a ligijnym syjonistów — niemal wojny izraelskich kierują się re­ zacietrzewieniem. Peters twierdzi, że p o w t a r z a j ą c e s i ę apele w świecie arabskim wzywające do ś w i ę t e j w o j n y przeciwko imperializmowi czy t e ż syjonizmowi m a j ą charakter b a r ­ dziej sloganowy n i ż doktrynalny. W y c h o d z ą podchwytywane mas m u z u ł m a ń s k i c h . T r w a bowiem u l e m ó w , lecz s ą c h ę t n i e z a c i e k ł y konflikt f u n d a m e n t a l i s t ó w skich z tymi grupami zeuropeizowanych się apostazję lub religijną niejednokrotnie one z k r ę g ó w przez p o l i t y k ó w a r a b s k i c h j a k o p o p a r c i e i c h s t a n o w i s k a w polityków świata oczach muzułmań­ islamu, k t ó r y m zarzuca obojętność. Średniowieczne hasła świętej wojny są w i ę c narzędziem w wewnętrznych rozgrywkach świata muzułmańskiego. P r a c a P e t e r s a , a c z k o l w i e k nieco p r z e s t a r z a ł a pod w z g l ę d e m a n a l i z p o l i t y c z n y c h n a j n o w s z e j h i s t o r i i B l i s k i e g o W s c h o d u , j e s t d z i e ł e m d a j ą c y m w g l ą d w ten muzułmańskiej doktryny średniowiecznej, który ulegał w tologizacji i demonizacji w szczególnym F. EICKELMAN, mi- Europie. Leszek D. fragment stopniu The Middle East. An Anthropological Dzięgiel Approach, Engle- w o o d C l i f f s , N e w Y o r k 1981. PROBA SYNTEZY KULTUR AFRYKI PÓŁNOCNEJ I BLISKIEGO WSCHODU K u l t u r y m u z u ł m a ń s k i e B l i s k i e g o W s c h o d u i A f r y k i P ó ł n o c n e j to z a r a z e m w d z i ę c z n y i t r u d n y t e m a t d l a w y k ł a d o w c ó w k u r s u etnografii p o w s z e c h n e j , r e a l i z o ­ wanego n a uniwersytetach. W d z i ę c z n y , p o n i e w a ż w okresie p o w o j e n n y m etnogra- �270 RECENZJE fowie polscy najczęściej odwiedzali właśnie te obszary pozaeuropejskie. g d y ż p r z y p o z o r a c h j e d n o l i t o ś c i , j a k i e s t w a r z a i s l a m , s ą to k r a j e wane kulturowo, posiadające różnorodność ugruntowaną m i , s i ę g a j ą c y m i n i e r a z i t y s i ę c y lat. S z c z e g ó ł o w e gólnych regionów graficznym. trafiały się artykuły zróżnico­ tradycjami cywilizacyjny­ opracowania w s p ó ł c z e s n e tego o b s z a r u s ą n a d e r r z a d k i e w Częściej Trudny,, bardzo naszym traktujące problemach. Z u p e ł n i e brak natomiast o p r a c o w a ń poszcze­ piśmiennictwe wyrywkowo o etno­ wybranych ogólnych. M u z u ł m a ń s k a A f r y k a P ó ł n o c n a oraz B l i s k i W s c h ó d s ą o b s z a r a m i , k t ó r e w graficznej z dydaktyce uniwersyteckiej przyczyn politycznych, zarówno gospodarczych chrześcijaństwa, pulsy. T a m z n a j d o w a ł y zasługują i na poczesne historycznych. miejsce. O b s z a r ten j a k i islamu. Obie cywilizacje c z e r p a ł y się ich w s p ó l n e korzenie. R y w a l i z a c j a etno­ Wynika był stąd Europy to kolebką swoje im­ z Orientem z a b a r w i ł a historię znacznych połaci A z j i i Afryki. Uczeni europejscy niejednokrotnie podejmowali wania kultur muzułmańskich przedsięwzięć bywały Afryki Północnej próby syntetycznego i Bliskiego j e d n a k d a l e k i e od z a d o w a l a j ą c y c h . podsumo­ Wschodu. Efekty Im więcej tych narasta opra­ c o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , tym trudniej z d e c y d o w a ć się na u o g ó l n i e n i a dotyczące obsza­ r ó w od a f r y k a ń s k i c h w y b r z e ż y A t l a n t y k u po g r a n i c ę z a c h o d n i ą P a k i s t a n u . N a i w n e i pochopne u s i ł o w a n i a generalizowania dla w c z e s n y c h , X I X - w i e c z n y c h wym" z j a w i s k k u l t u r o w y c h tak charakterystyczne uczonych, u s t ę p o w a ł y później p o g l ą d o m o „ m o z a i k o ­ c h a r a k t e r z e tego o b s z a r u , m i m o k r ó l u j ą c e j i te p o g l ą d y n i e s a t y s f a k c j o n o w a ł y kapitulacji naukowej wobec skomplikowanego łowie naszego s t u l e c i a wiedzy ponownie etnograficznej na n i m religii uniwersalnej. A l e czytelnika, g d y ż w ł a ś c i w i e b y ł y tylko rodzajem zatem z j a w i s k a kulturowego. W drugiej po­ podjęto i antropologicznej wysiłki n a temat usystematyzowania społeczeństw skich i bliskowschodnich, m a j ą c nadzieję, że tym razem przynajmniej w dziedzinach k u l t u r y m o ż n a b ę d z i e o d n a l e ź ć w s p ó l n y mianownik. W do opasłego, napisanego skomplikowanym stylem stanu północnoafrykań- i zawierającego niektórych przeciwieństwie mnóstwo szcze­ 1 g ó ł ó w d z i e ł a C . A . O . V a n N i e u w e n h u i j z e , k s i ą ż k a D a l e F . E i c k e l m a n a jest z w i ę z ł a i d o ś ć b e z p r e t e n s j o n a l n a . A u t o r , profesor antropologii społecznej z New York versity, n a z y w a ją raczej rodzajem wprowadzenia w zagadnienia P i e r w o t n i e b y ł to c y k l w y k ł a d ó w , j a k i e E i c k e l m a n skiej, z m y ś l ą z a r ó w n o tykę antropologiczną, w y g ł o s i ł w telewizji amerykań­ o słuchaczu zaawansowanym, wprowadzonym w problema­ jak i o tym, który Zastrzega się, że ś w i a d o m i e nie u s i ł o w a ł wystąpień rzecz telewizyjnych bardzo o b s z e r n ą do p o g ł ę b i a n i a w formie stwem literaturą swoich Normalnie — jasna dopiero podejmuje studia nad — następnie nad zagadnieniem, zatem każdy bibliograficznych tego r o d z a j u p r a k t y k i i kulturą. „ u p r z y s t ę p n i a ć " swojego w y k ł a d u . przeredagował i przedmiotu. I d e ą E i c k e l m a n a jest z a c h ę c e n i e studiów syntetycznej. A przypisów Uni­ bliskowschodnie. rozdział autor uzupełniany odnośników wydawnicze które oraz książki jest w komentarzy raczej z a c i e m n i a j ą Serię uzupełnił czytelnika prezentuje tekście mnó­ dodatkowych. odbiór wykładu i d z i ś c o r a z c z ę ś c i e j d o m i n u j e t e n d e n c j a do p r z e r z u c a n i a s p i s u w y k o r z y s t a n e j ratury n a s a m koniec dzieła. T u jednak w ł a ś n i e system, j a k i z a s t o s o w a ł lite­ Eickelman, p r z y c z y n i a s i ę do tego, b y t e k s t s t a w a ł s i ę b a r d z i e j z r o z u m i a ł y . W ł a ś c i w i e p r z y p i s y tworzą wraz z zasadniczą argumentacją wet pogląd, przed że nieraz obecność zarzutem spłycającego integralną całość. Można piśmiennictwa uogólnienia. zaryzykować naukowego ratuje zasadniczy na­ tekst D l a polskiego c z y t e l n i k a rzecz j a s n a te k i l k a d z i e s i ą t p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , j a k i e autor z a l e c a do p r z e c z y t a n i a , to k s i ą ż k i i artykuły 1 taking najczęściej zupełnie niedostępne, C . A . O. V a n N i e u w e n h u i j z e , and Interpretation, L e i d e n 1971. z uwagi Sociology na brak of the bieżących Middle East. zakupów A Stock­ �271 RECENZJE literatury etnograficznej czy przynajmniej w i a d o m o ś ć dawniczym, traktującej Jak wielu rozumiał światową niegdyś te p r a k t y k i i termin nas wy­ również geograficzny przez literaturę dla czy i n n e j p o z y c j i n a u k o w e j n a b i e ż ą c y m r y n k u Zachodu. Eickelman „Middle na Termin lecz ich mieszka na co będzie nieprecyzyjny, przyjęty Afrykę już Północną, przez chociaż zgodzie z a r ó w n o z g e o g r a f i ą , uwagę, że niepodobna t y c h jako g ł ó w n e g o skupiska m u z u ł m a n ó w w faktycznie n a j w i ę c e j i wstępie, nader dziś świadomie zwraca niemniej W s c h o d z i e , jest n a d e r c e n n a . sztabowców, są bynajmniej w Równocześnie Tym ustala East". Obejmuje nim t e r m i n o l o g i c z n e nie zdrowym rozsądkiem. i brytyjskich naukową. obszarów traktować z o Afryce Północnej i Bliskim poprzedników, przez wymyślony socjologicznej o tej wschodnich krańcach l u b w r ę c z poza jego o b r ę b e m , n a P ó ł w y s p i e I n d y j s k i m skali ś w i a t o w e j , g d y ż omawianego i w terytorium Indonezji. A m e r y k a ń s k i profesor, m a j ą c y za s o b ą b a d a n i a p r o w a d z o n e w M a r o k u , a i w O m a n i e , nie ogranicza się jednak wcale z autopsji. U s i ł u j e uwzględnić zawsze udaje mu się czytelnikowi turowych. zdaniem to jakiegoś Przyznaje, są w i trzeba kłady, a uczciwie równomiernie najbardziej te reprezentatywne potem k s i ą ż k ę . do Fakt do i te problematyce piśmiennictwa bliskowschodniej badań naukowego obszarów dotyczącego prowadzonych na np. opisu Afganistanu znajdował się przecież u s t ó p Atlasu. Maroka c j a w ł a d z tego k r a j u po współczesne za do od Suezu. jest lekkie zwichrowanie proporcji w nader niewątpliwie bliższa, a piśmiennictwo Wykorzystanie skromne, wy­ nie muzułmańskiej pe­ orienta­ ułatwiały r o z w a ż a ń oraz uczonym uogólnień, w A f g a n i s t a n i e . D l a c z y t e l n i k a polskiego opisach E i c k e l m a n a może dodatkowym walorem książki, gdyż problematyka W y ż y n y niekąd wy­ wyraźnie, w argumentacji naukowej dalekosiężnych s i ę g a j ą c y c h n i e m a l ż e do P r z e ł ę c z y K h y b e r to mieć swoje k o l o n i a l n y c h oraz p r o z a c h o d n i a uzyskaniu niepodległości jego Można Natomiast systematyczna francuska czasów badania i s t w a r z a ł y bazę kul­ które Maroku zawsze w y d a j e się uzasadniona, jako że punkt ciężkości cywilizacji netracja etnograficzna zjawisk faktów, w Nie obiecuje nie c z u j e s i ę zbyt p e w n i e wschód rywkowe. Przewaga Magrebu, a szczególnie Maroka, nie nie z jakiego b u d o w a ł o d b i ł s i ę n a c a ł y m dziele. W i d a ć c h w i l a m i , ż e E i c k e l m a n w Eickelman zespoły jemu obszary. opisywanego fenomenu. doboru t w o r z y w a , długich że także znanych i inne geograficznie źródła dla krajów także przyznać, rozłożonego że w y k o r z y s t y w a ł jednak chwilami zastrzeżenia wyłącznie swoich r o z w a ż a n i a c h jak właśnie naukowe dotyczące Azji być nawet Irańskiej czasem jest n a m Środkowej czy po­ Afgani­ s t a n u z n a j d u j e s i ę w z a s i ę g u n a s z y c h bibliotek. Eickelman, jących przypuszczalnie pracownikach nauki, z myślą niemal o amerykańskich wyłącznie przedmiotu, mimo iż p o d k r e ś l a , że p o s ł u g u j e r o d ó w . Nawet francuskie publikacje, tak połaci się Afryki Północnej, przekładów wymieniane angielskich. p r z e z niego p i ś m i e n n i c t w i e syjskich na temat Azji obszerne, w s p ó ł c z e s n e się t a k ż e studentach i początku­ z anglosaskiej piśmiennictwem literatury innych z d a w a ł o b y się podstawowe dla są Daremnie korzystał rzadko. G ł ó w n i e natomiast zaś te, szukalibyśmy które w doczekały przytaczanym d a w n i e j s z y m czy w s p ó ł c z e s n y m j a k i c h k o l w i e k prac Środkowej czy Wyżyny Irańskiej. Ba, ignoruje Dupree, na temat Afganistanu*. M o ż n a ro­ zupełnie i wielokrotnie w y d a w a n e k o m p e n d i u m swojego rodaka, s t o r y k a i antropologa, L o u i s a na­ znacznych mieć hi­ zatem n i e k i e d y w ą t p l i w o ś c i co do r e p r e z e n t a t y w n e g o c h a r a k t e r u p r z y t a c z a n e j l i t e r a t u r y . Część pierwsza, w s t ę p n a , dawnych, XIX-wiecznych nej ma e k s p e d y c j i B o n a p a r t e g o do 2 przedstawiać w i z j e badanego obszaru w oczach p o d r ó ż n i k ó w i u c z o n y c h e u r o p e j s k i c h , p o c z y n a j ą c od s ł y n ­ Egiptu. Kreśląc sylwetki takich badaczy, jak Bur- L. Dupree, Afganistan, P r i n c e t o n , N . J . , 1973, l u b t y m b a r d z i e j p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą L . D u p r e e i L. Albert, Afganistan in the 70s, New Y o r k 1974. �272 RECENZJE ton, B u r c h a r d t c z y L a n e , sposób tem. oddaje W atmosferę istocie jednak i Arabii. Zupełnie S m i t h czy Hurgronje, autor i kierunki jego tu brak sądzi, że w ówczesnych zainteresowań obraca głównie wstęp się wystarczający naukowych wokół Afryki Orien­ Północnej charakterystycznej aury eksploracji imperialnych zwią­ zanych z w y ś c i g i e m w g ł ą b A z j i , o w ą w i e l k ą grą, k t ó r a w t y m s a m y m okresie motorem kiego ekspedycji Stepu angielskich i rosyjskich na obszary W y ż y n y i Hindukuszu. Dla Eickelmana „Middle E a s t " tak była Irańskiej, Wiel­ naprawdę ciągnie s i ę od M a r a k e s z u i F e z u po K a i r i M e k k ę . N i e z n a j d z i e m y u niego a n i s ł o w a 0 niemieckich 1 związanej Dalsza próbach penetracji politycznej z nimi koniunkturze badawczej część wywodów i podróżniczej dla uczonych cesarskich Amerykanina, poświęcona badawczych funkcjonalistów na Bliskim Bliskiego Niemiec. k r y t y c z n e j ocenie Może n a j k l a r o w n i e j s z a jest Carletona Coona, oferująca zaiki". Poddając usiłuje wprost ma w temu niej w w krytyce badania przedstawiać jednak w polemizuje tej części miejsce sposób roboczych bliskowschodnie cała uczonymi prze­ przykłada­ niefortunnej uogólnień epok m i n i o n y c h kierunków pośredni z różnymi pracy krytyka chociażby głównych poczynań Wschodzie, staje s i ę c h w i l a m i m a ł o k o n u j ą c a , g d y ż autor p o s ł u g u j e się chyba dość przypadkowo dobranymi mi. syntezy wizję „mo­ Eickelman eksploracji współczesnej. reszta książki. i ich poglądami, Autor np. Wschodu nie Służyć niejednokrotnie jakie zawarli w przyta­ czanych przez A m e r y k a n i n a a r t y k u ł a c h i obszerniejszych studiach. Stara się u w z g l ę d ­ nić także prace w s p ó ł c z e s n y c h antropologów i etnografów bliskowschodnich. c z ę ś c i e j s ą to D i b a ń c z y c y i T u r c y , a l e t a k ż e c z a s e m n a u k o w c y i z r a e l s c y , się grupami czyłbym nej — Żydów-imigrantów owo co z Afryki zwracanie uwagi p r a w d a jeszcze Północnej. Do zasług na fakt, ż e dziś B l i s k i W s c h ó d nielicznej — grupy k u l t u r y tego r e g i o n u nie z a w s z e p o k r y w a j ą antropologów, Eickelmana doczekał których się z wywodami Naj­ zajmujący zali­ się w ł a s ­ poglądy uczonych na euroamery- kańskich. Część pierwszą, czownictwa. epokach wskazuje, tylko fragment mograficznie tworzą się przedmiotem ny wstępną, kończy Autor próbuje ludności r o z d z i a ł na temat pasterskiego pasterscy stanowili Bliskiego Wschodu i A f r y k i w nomadyzm Al-Murra w pasterski Orientu, tak omawianymi Arabii w buduje w sposób dyskret­ jak zresztą polemikę z będzie przykła­ poglądami tych a n t r o p o l o g ó w , k t ó r z y w sposób przesadny zwrócili u w a g ę na acefaliczne, méntame wśród Afryki systemy polityczne, opisane Czarnej, a potem m a j ą c e nowania godnością dających społeczności osławionej pasterzy. szczegółowo Bliskiego zasady r ó w n o ś c i Wschodu. Polemizuje także funkcjo­ z że zarówno przesadnie rozbudowane r ó w n o ś ć s p o ł e c z n a , to e l e m e n t y ideologii r a c z e j n i ż codziennej pasterskich n o m a d ó w pewnych elementów rodzimej w Bliskiego Wschodu. Uczony spotyka których interesie kultury, bynajmniej bywa nie tak ba­ genealogie, j a k i domniemana z tymi ludźmi, wiary­ społecznej, jaką głosiło wielu uczonych tyki życiowej renie n a j c z ę ś c i e j seg­ społeczności j a k o b y s t a ć s i ę k l u c z e m do z r o z u m i e n i a pasterskich Dowodzi, najpierw de­ stawali swojej książce. Wokół Saudyjskej ko- odległych Północnej. Dziś fascynacji c a ł y c h p o k o l e ń uczonych. E i c k e l m a n odmitologizować plemienia nawet j e j m a r g i n e s . A j e d n a k oni to, a nie l u d n o ś ć o s i a d ł a , to r o b i ł i z i n n y m i z a g a d n i e n i a m i dowego obszerny że nomadzi podkreślanie istotnych prak­ się w te­ ważności dla innych współplemieńców. C z ę ś ć d r u g a m a b y ć i n t e r p r e t a c j ą s t a n u obecnego k u l t u r o m a w i a n y c h o r a z p r ó b ą s p o j r z e n i a n a te k u l t u r y o c z a m i i c h s p o ł e c z e ń s t w . E i c k e l m a n p o r u s z a t e m a t ideologii p r a k t y c z n y c h , a w ł a ś c i w i e obszarów ponownie światopoglądów społecznych tak g ł ę b o k o z a k o r z e n i o n y c h , ż e n i e r a z n i e u ś w i a d a m i a n y c h sobie w s z c z e g ó ł a c h . R z e c z y , k t ó r e w d a n e j k u l t u r z e s ą „ o c z y w i s t e " do tego s t o p n i a , ż e s i ę o n i c h n i e m ó w i , s t a j ą s i ę dziś przedmiotem b a d a ń antropologa t a k ż e i n a B l i s k i m Wschodzie. Szczególnie, �273 RECENZJE ż e te ideologie p r a k t y c z n e u l e g a j ą z d a n i e m a m e r y k a ń s k i e g o p r o f e s o r a o w i e l e niej ś w i a d o m y m manipulacjom, w y n i k a j ą c y m n y c h czy nawet s p o ł e c z n y c h . E i c k e l m a n z przemian politycznych, w r a c a do z a g a d n i e n i a u s t r o j u plemiennego, t y m razem najpierw na przykładzie częściowo dziś już osiadłej społeczności skiej Bni Bataw przynależności z Maroka, do falicznego a potem B e d u i n ó w poszczególnych pasowo-obozowych trud­ ekonomicz­ członów Cyrenajki. plemiennych, Dowodzi, paster­ poczucie czy w s p ó l n o t wy- u l e g a ł o przemianom w c i ą g u d z i e j ó w . W y k a z u j e , ż e teoria ace- ustroju segmentarnego, z a k ł a d a j ą c a rodów że idealną równowagę między poszcze­ g ó l n y m i r o d a m i , n i e jest i n i g d y nie b y ł a w t y m w z g l ę d z i e p r a w d z i w a . D a j e t a k ż e p r z y k ł a d y d o w o d z ą c e , że faktycznie p o k r e w i e ń s t w o i powinowactwo poprzez kobie­ ty m a u l u d ó w A f r y k i P ó ł n o c n e j w a ż n e z n a c z e n i e , n a w e t w b r e w t e m u , co n i e k i e d y opowiadano badaczom rozdziałach wactwem Eickelman czy p o k r e w i e ń s t w e m rodzinnych nością układów. rodzinną regiem europejskim słynnego ze o w z Afryki wzajemną Bliskim przynależ­ Posługuje się sze­ zna­ Sharqawa wywodzącej wynikającym z fizycznej i współpracujących. z przedmieść W s c h o d z i e do s c h e m a t ó w od p o z a ­ lojalność Bejrutu się bliskości P r z y t a c z a opisy są­ m i a s t a , badanego oraz T u r c j i E i c k e l m a n przestrzega przed p r z y r ó w n y w a n i e m t e r m i n ó w p o k r e w i e ń s t w a na powino­ zależności o b r ę b i e zwartej dzielnicy m a r o k a ń s k i e g o Clifforda Geertza i r o z w a ż a n i a dalszych P ó ł n o c n e j , przede w s z y s t k i m ze wspólnoty mieszkających W do c z y n i e n i a z się w Pisze zatem o w s p ó l n o c i e poczuciu sobą siedzkiej^ w s p ó ł p r a c y przez fikcyjnym, zmieniającym zaczerpniętych marabuta, g r u p l u d z i , stale koczowniczych. mamy t a m , gdzie g r a n i c z y ona z m i s t y f i k a c j ą . nego sobie n a j l e p i e j M a r o k a . od obozowiskach P o prostu w y p a d a t ł u m a c z y ć nawet przykładów, w twierdzi, że niejednokrotnie pojmowania p o k r e w i e ń s t w a i Iranu. używanych rodzinnego typo­ w y c h dla k u l t u r y e u r o a m e r y k a ń s k i e j . Wielu uczonych — mimo woli p o s ł u g u j ą c się własną zach tradycją k u l t u r o w ą — nadmiernie a k c e n t o w a ł o rodzinnych na Bliskim schematy Eickelman szego stopnia, rodzinnych „dobrej nie u Wschodzie dowodzi, ż e owe nieraz przedstawiane mieszkańców zawsze s i ę przestrzega. Naczelną małżeństwa niemal Wschodu, się chętnie c z y n n i k biologiczny w Afryce Północnej. Zwalczając słynne jako Bliskiego rodziny", o k t ó r y m i w bowiem między kuzynami pierw­ reguła w stanowią opowiada kojarzeniu raczej obcym zasadą wię­ utarte związków szacowny b a d a c z o m , lecz jest takie ideał którego kojarzenie mał­ ż e ń s t w , b y obie s t r o n y n a t y m z y s k i w a ł y j a k n a j w i ę c e j . A m o g ą to b y ć r o d y w c a l e ze s o b ą n i e z w i ą z a n e w ę z ł a m i k r w i . A u t o r stale p r z e s t r z e g a z a t e m p r z e d p r z y j m o ­ waniem dosłownym Bliski Wschód rodowych tego, i wskazuje na istotne b y ł o co etnografowi. podkreślanie informatorzy Przy miejscowi mówią przybywającemu tej o k a z j i p o n o w n i e w r a c a do t e m a t u ich z m i e n n o ś ć związków w krwi zależności od p o t r z e b na genealogii grupy. Niegdyś z jednym przodkiem, a później dorabia s i ę o d p o w i e d n i ą g e n e a l o g i ę , która zaczyna ludzi ł ą c z y ć z przodkiem innym. U z a s a d ­ nieniem do lojalności wzajemnego politycznej uważanym pokrewieństwa. za n a j w ł a ś c i w s z e Obsadzanie stanowisk w jest przyznawanie s i ę administracji i systemie politycznym nie zawsze m u s i m i e ć pejoratywne zabarwienie nepotyzmu, j a k i e ż y w i europejski obserwator. turowymi. Co n a j w y ż e j , Takie praktyki pewne grupy godzą się z miejscowymi i wspólnoty mogą tradycjami kul­ zazdrościć innym, lepiej ulokowanym w krajobrazie politycznym k r a j u ich pozycji. G d y same d o c h o d z ą znaczenia i w ł a d z y , p o w t a r z a j ą identyczny schemat obsadzania kluczowych do stano­ wisk swojakami. Wyrażanie się osobowości jednostki demonstruje Eickelman ciekawie w spo­ s o b a c h n a d a w a n i a i m i o n i i c h l i c z n y c h —• w p o r ó w n a n i u z e u r o p e j s k i m o b y c z a j e m w s p ó ł c z e s n y m — k o m b i n a c j a c h . Do n i e z b y t n a t o m i a s t z a l i c z y ł b y m te, k t ó r e t r a k t u j ą sam przyznaje, że temat 18 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 o sytuacji kobiety ó w nie b y ł we udanych f r a g m e n t ó w książki i życiu seksualnym. Amerykanin właściwy sposób badany, a stosunkowo �274 RECENZJE n a j l e p s z ą p u b l i k a c j ą jest z b i o r o w a p r a c a pod r e d a k c j ą L . B e c k i N . K e d d i e , k t ó r e j jednak w swoich rozważaniach przez niego d o ś ć z r e s z t ą moseksualistów w dziwaczne O m a n i e , to jako przejaw formy doczekało się poważniejszych n a ten czej z e s t a w y dziennego. temat temat nie w y k r a c z a j ą rzystnie w y r ó ż n i a s i ę ten zawsze kulturowej opracowań. w pominiemy Wikan i mało rezultacie Także sądy rozdziału, w muzułmańskich i nie i co­ gospodar­ obiegowe. W ś r ó d nich ko­ a u t o r za V a n e s s a M a h e r w y z y s k u e k o n o m i c z n e g o kobiet z n i e k t ó r y c h systemu modernizacja musi łączyć się z e m a n c y p a c j ą nie należy niż fakty z życia społecznego którym m i a r ę w k r a c z a n i a na B l i s k i W s c h ó d ho­ życie i tutaj uczeni u z y s k a l i r a ­ statusu u E i c k e l m a n a poza statusu odkrywcze: niepodobna obyczajowej się przytaczane na temat społecznościach W zmieniającego fragment zwraca u w a g ę na zwiększenie społecznych w Jeżeli s ą proste jakichkolwiek uogólnień. na 8 spekulacje Unni i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e ideologii Wnioski czego kobiet uwzględnia jego k o n k l u z j e seksualne tworzyć nie kobiet. warstw kapitalistycznego. Głosząca hasła Nie socja­ l i s t y c z n e A l g i e r i a po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i — j a k w s k a z u j e E i c k e l m a n — szybkowycofała się z obietnic czynionych S z k o d a , ż e autor n i e u s t o s u n k o w a ł kobietom w okresie s i ę do s y t u a c j i w e walk z kolonizatorami. współczesnym Iranie i dość d w u l i c o w e j ideologii f u n d a m e n t a l i z m u w t y m w z g l ę d z i e . Bardzo c i e k a w ą p o r c j ę informacji uzyskuje z kolei czytelnik w rozdziale o f o r ­ mach przynależności etnicznej specyfiki bliskowschodniego i kulturowej na przykładzie Libanu. przenikania się religii i etnizmu Zrozumienie można osiągnąć naj­ lepiej n a p r z y k ł a d a c h g r y s i ł w t a k i m m a ł y m , z r ó ż n i c o w a n y m k r a j u . Jeszcze chyba ciekawsze problemy porusza E i c k e l m a n w rozdziale poświęconym w s p ó ł c z e s n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . Zastrzegając się, że z r ó ż n i c o w a n y charakter kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu s t a r a s i ę j e d n a k autor z a p r o p o n o w a ć skłania do ostrożności w uogólnieniach, pewne generalia zaobserwowane przez siebie w M a r o k u , przez G i l s e n a n a w L i b a n i e , S a l i r n a w I r a k u p o ł u d n i o w y m o r a z B e e m a n a i Billa gląd co z w Iranie. antropolog wcale nie Maroka częściej przychodzi autor niekoniecznie Przytacza na w s t ę p i e musi analizuje uwagę obserwować łatwo przybyszom pojęcia muszą pokrywać „woli L . Fallersa, niż działać, z iż b a d a j ą c y raczej słuchać Zachodu. Z kolei Bożej", „rozumu" i na światopo­ niż mówić,, przykładach „powinności", które s i ę z t y m , co z w y k l i ś m y r o z u m i e ć pod t y m i termi­ n a m i w n a s z y m k r ę g u k u l t u r o w y m . S t a r a s i ę u d o w a d n i a ć , ż e w o l a B o g a nie z m u s z a muzułmanina do biernego f a t a l i z m u , lecz z a c h ę c a go do w y w a l c z e n i a sobie w ł a s n e j - niszy ż y c i o w e j w ś w i e c i e , k t ó r y A l l a h z a p r o g r a m o w a ł trastów materialnych. Windując po p r o s t u s p e ł n i a w o l ę nym s i ę po w duchu n i e r ó w n o ś c i i k o n ­ drabinie s p o ł e c z n e j pobożny muzułmanin Bożą. Rozum i nakaz kierowania się nim w życiu o d b i e g a j ą od e u r o p e j s k i e j z a c h ę t y do p o j m o w a n i a codzien­ zjawisk abstrakcyjnych. T o r a c z e j p o c h w a ł a z a r a d n o ś c i , skutecznego d z i a ł a n i a i p a n o w a n i a n a d i m p u l s a m i u c z u ć . Wreszcie u k ł a d y wzajemnych powinności to dziedzina l u d z k i c h . K a ż d y n i e m a l j e s t od k o g o ś u z a l e ż n i o n y tronem. Dąży więc do stopniowego r o z l u ź n i a n i a patrona, a w z m a c n i a s w o j ą w ł a s n ą p o z y c j ę Ten wiecznie zmieniający form u m o ż l i w i a j ą c y c h się świat więzów lizowanie częścia strzegły 8 między­ zależności wobec obcego sił i uzależnień tworzy szereg i c h r o n i ą c y c h i c h od u s t a w i c z n y c h frontacji. T u autor za G l i s e n a n e m przytacza usankcjonowane świadome stosunkach patronacką. układów ludziom w s p ó ł ż y c i e gry w i staje s i ę d l a k o g o ś innego p a ­ i p r z y j ę t e przez ogół zaciemnianie prawdy. Koloryzowanie lub minima­ f a k t ó w . T a m , gdzie n a g a r z e c z y w i s t o ś ć z m u s z a ł a b y obie s t r o n y do krwawej, wyniszczającej pewnych L . Beck M a s s . , 1979. faktów, i N . waśni, poróżnione grupy ludzi udają, l u b ż e i c h w e r s j a jest n i e p e w n a . Keddie [red.] Women in the kon­ k ł a m s t w o lub raczej Prostolinijnych, Muslim World, rozpo- ż e nie do­ agre- Cambridge, �275 RECENZJE sywnych się zwolenników nazywać siły i p r y n c y p i ó w szaleńcami. Sława zasadza s i ę bardziej na za w s z e l k ą świętobliwych powszechnej wierze cenę zwaśnione mężów w i uczonych dokonywane w strony godzą piśmie także przez nich cuda, n i ż na precyzyjnie badanych faktach. Prawda nych zatem, której konsekwencjach, domyśla ażeby się każdy, ją głośno i może zawsze b y ć zbyt nazywać groźna po w społecz­ imieniu. Ł ą c z y się z t y m e t y k i e t a . R z ą d z i ć n i ą w i n i e n r o z u m , a nie u c z u c i a . S z c z e r o ś ć w m o w i e i c z y ­ nie człowiek szych. W niu i rozumny, życiu własnych poglądów, zdobywaniu wszędzie wydaje obyty, publicznym wykształcony, zalecana jest nie angażowaniu coraz silniejszej Mahomet bliższy ideałowi b y ł ostatnim chęcią zmienienia na zmieniające muzułmanina świata Przedstawiając zachować od sufich i „wysłańców szczegóły niezliczonych życia grup dla k r ę g u polegająca pochopnym w najbliż­ na ukrywa­ niepewne trzeźwo rozumujący układy i się konstelacje polityczne nawiedzonego reformatora prorokiem. Dodajmy, że r ó w n i e ż w y j ą t k o w e , a . n i e codzienna, zalecana tworzeniu się pozycji. Opanowany, „ d o j ś c i e " bez w z g l ę d u się potrafi samodyscyplina, islam zna mający człowiek świata. nawiedzonych B o ż y c h " , lecz s ą to r a c z e j z j a w i s k a praktyka. publicznego działających Bliskiego nieformalnie, dobniej ś w i a d o m i e cofa s i ę p r z e d p o s t a w i e n i e m Wschodu, polegające Eickelman na najprawdopo­ k r o p k i n a d „i". T e g o t y p u z j a w i s k a s p o ł e c z n e , stare j a k ś w i a t , w y s t ę p u j ą p r z e c i e ż w s z ę d z i e t a m , gdzie s y s t e m y władzy były m u z u ł m a ń s k i c h , lecz nie t y l k o . I n n a sprawa, że despotyczne. stare obszary Także i w cywilizacyjne w nieformalnych k r ę g ó w zwrócenie uwagi krajach na rodzaju Iranu popierających ten rozwinęły do perfekcji się n a w z a j e m ludzi. Z a s ł u g ą nurt badań prowadzonych na Bliskim d o t ą d w y r a ż a ł s i ę albo n a i w n y m u t y s k i w a n i e m n a „ o r i e n t a l n ą systemy E i c k e l m a n a jest Wschodzie, który dwulicowość", albo też b y ł cdrzucany jako „ e u r o p o c e n t r y c z n y szowinizm kulturowy". Roli społecznej i politycznej owych rozlicznych grup nieformalnych w daw­ n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h k r a j a c h m u z u ł m a ń s k i c h opisywanego obszaru p o ś w i ę c i ł E i c k e l ­ m a n sporo m i e j s c a r ó w n i e ż i w t r z e c i e j c z ę ś c i k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j i s l a m u i r e a l i z a c j i jego z a s a d w dobie obecnej, a t a k ż e jego n u r t o w i u n i w e r s a l i s t y c z n e m u , nemu oraz l u d o w e m u , szczeniu l o k a l n e m u . A u t o r nie z g a d z a islamu" lokalnymi radiowy" czy „islam kultami. Skłania telewizyjny", się z poglądami s i ę do lansowany dziś poglądu, w ż e to niektórych ortodoksyj­ o „zanieczy­ raczej krajach „islam muzuł­ m a ń s k i c h , jest w s p ó ł c z e s n ą p r ó b ą zaproponowania takiej w e r s j i religii, k t ó r ą głoszą sfery i n t e l e k t u a l n e , n a c j o n a l i s t y c z n e , c z a s e m z a ś k r ę g i f u n d a m e n t a l i s t y c z n y c h uczo­ nych w piśmie. Próby dawniej. Po prostu „ o c z y s z c z a n i a " z d a r z a ł y s i ę w tej r e l i g i i n i e j e d n o k r o t n i e nie wszystkim dopowiadała identyczna forma już przeżywania islamu. Omówienia kolejne nich p i ę t n o popularnego c h ę c i ć do w ł a s n y c h gólnie rozdziałek szyityzmu, a l e w i t ó w i sufizmu są dość p o b i e ż n e wykładu telewizyjnego. s t u d i ó w przedmiotu niż dać i n f o r m a c j ę w p r o w a d z a j ą c ą . o alewitach zawiera rozbrajające obszerniej p i s a ł w swoim 4 naiwności . się przy omawianiu marabutyzmu, z k t ó r y m Eickelman roku i o którym i ciąży Szcze­ Inaczej rzecz ma zetknął się osobiście w M a ­ dziele n a t e m a t islamu marokańskiego. T u j e d n a k autor, p r z y p o r ó w n a n i a c h m a r a b u t y z m u z c h r z e ś c i j a ń s k i m k u l t e m 4 na Zdolne są raczej z a c i e k a w i ć i z a ­ świę- N a str. 221 s w o j e j p r a c y E i c k e l m a n o g r a n i c z a s i ę do f r a g m e n t a r y c z n e g o i r a ­ czej p l o t k a r s k i e g o o p i s u p i ó r a N u r Y a l m a n a , t u r e c k i e g o antropologa, k t ó r y u s i ł o ­ w a ł p r o w a d z i ć b a d a n i a w z a p a d ł e j w i o s c e a l e w i c k i e j . Istota d o k t r y n y r e l i g i j n e j i p r a k t y k tego o d ł a m u m u z u ł m a n ó w , do k t ó r y c h n a l e ż y m. i n . elita w ł a d z y w S y r i i z j e j p r e z y d e n t e m , o g r a n i c z o n a t u z o s t a ł a do s k a n d a l i z u j ą c y c h p o g ł o s e k , j a k o b y s e k c i a r z e u p r a w i a l i co r o k u z b i o r o w e orgie r e l i g i j n e , nie m u s i e l i s i ę codziennie modlić, a hołd swemu zwierzchnikowi duchowemu składali pełzając na czworakach. �276 HECENZJE t y c h , w y d a j e s i ę nie p o s i a d a ć n i e z b ę d n y c h w i a d o m o ś c i z z a k r e s u c h r y s t i a n i z m u oraz ludowych form religijnych, znanych do dziś w Europie. uczeni sami w y r o ś l i z j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j cywilizacji, jętni, natrafiają na trudności interpretacyjne w zach religii innej na skutek b r a k u korzysta w najlepszym razie Zdarza się czasami, że lecz z a r a z e m r e l i g i j n i e obo­ d o k o n y w a n y c h p r z e z siebie anali­ punktu odniesienia. N a j c z ę ś c i e j w ó w c z a s z mglistych w s p o m n i e ń , jakie wyniósł z badacz dzieciństwa z e l e m e n t a r n e j k a t e c h e z y w szkole p o d s t a w o w e j , z a p o m n i a n e j p ó ź n i e j i o d r z u c o n e j . Nieostrożność się ofiarą Eickelmana własnej w tym niewiedzy, względzie rodzi mimowolne bezkrytycznie cytując podejrzenia, iż wywody innego stał autora za­ chodniego. O w i e l e c i e k a w s z e j e s t w k a ż d y m r a z i e jego o m ó w i e n i e r o l i u l e m ó w , w piśmie, Ale jaką także wsze z odgrywali ich roli w koranicznej pośredników dyplomatycznym między oświacie i koranicznych pospólstwem kunsztem ludzi, którym a nie władzami, wolno uczonych uniwersytetach. było odgrywanej za­ narazić ani się na zarzut buntu, ani konformizmu. Rozdział poświęcony wyrywkowych grupującego wuje się jak np. p r z e m i a n o m i s l a m u d a j e co struktura współczesnego zeuropeizowane powierzchownie w a r s t w y poważnie środków współczesnym przykładów, do masowego i współczesnego szereg egipskiego, ś r e d n i e , l e c z nie ustosunko­ fenomenu fundamentalizmu k o r z y s t a j ą c e g o przekazu prawda bractwa aparatu z nowoczesnych technicznego władzy. Ta c z ę ś c , podobnie j a k i p o z o s t a ł e , po p r z e c z y t a n i u p o z o s t a w i a j ą n i e d o s y t , g d y ż r o s z c z ą c sobie p r e t e n s j e do p r ó b y s y n t e t y c z n e g o w p r o w a d z e n i a w p o z o s t a j ą t y l k o z b i o r e m p r o b l e m ó w , l u ź n o ze s o b ą zagadnienie, w rezultacie powiązanych. Ostatnia, czwarta c z ę ś ć traktuje o zmianach politycznych i gospodarczych, k t ó ­ re w p ł y w a j ą Najpierw się na na sposób życia Eickelman tym się miastami, obszarze b ł y s k a w i c z n i e zacyjnymi, jakie długotrwałe samorządu mieszkańców Afryki Północnej zajmuje w Europa przeżywała poszukiwania na — — porównaniu jak i Bliskiego wykazuje Wschodzie Wschodu. — rozrastają z podobnymi procesami w wieku X I X . Dalej Amerykanin miejskiego i m i e s z c z a ń s k i e j zdaniem Eickelmana które analogicznych z europejskimi autonomii w z g l ę d e m dyskusje zakończył kierunek władzy. urbani­ przedstawia instytucji Te jałowe pidusa, k t ó r y p o s t a n o w i ł z w r ó c i ć u w a g ę na i n n ą z u p e ł n i e c e c h ę miasta muzułmań­ skiego s p r z e d o k r e s u k o l o n i a l n e g o . M i a ł a n i ą b y ć o g ó l n a z a s a d a f a k t y c z n e j acz usankcjonowanej, z u p e ł n i e nieformalnej interakcji darczych i politycznych, nieformalnych usiłuje ciskiem wydzielić na z ugrupowań pewne specyficzną którymi bardzo więc jaw musiał się liczyć. i przy tej okazji. cechy przestrzeni w miast dawnego formie strefy nych. Nie przecież w i a d o m o , czy Efektywność Dalej na akurat obszarach dla autor islamu z islamu analiza miast m a r o k a ń s k i c h lub pół- materia­ P ó ł n o c n e j , tak cywilizacji na­ publicznej, s z c z e g ó l n i e rozdziale daje się o d c z u ć brak z Mezopotamii, I r a n u i A z j i Ś r o d k o w e j . Miasta A f r y k i autorowi, p o w s t a w a ł y nie r ó ż n y c h g r u p r e l i g i j n y c h , gospo­ ciągle na elementarne organizację prywatnej i prywatnej. W tym łów władca wychodzi — r e p r e z e n t o w a n y przez I . L a - bliskie prowincjonal­ tunezyjskich jest tu n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . W omówieniu miast „ m e d i n y " , a u t o r nie dzie tu t y l k o opis z j a w i s k a burzenia mediny kolonialnych, dobudowywanych do starej, tradycyjnej w y s z e d ł poza o g ó l n i e z n a n e t w i e r d z e n i a i p e w n ą n o w o ś c i ą o p a n o w y w a n i a m e d i n y przez b i e d o t ę w i e j s k ą , nieśmiałych prób u z n a n i a s t a r y c h ś r ó d m i e ś ć za c z ę ś ć s p u ś c i z n y n a r o d o w e j dopiero w 20 l a t po odej­ ściu przez r z ą d y kolonizatorów. Tunezji, lecz m o ż e Opisany państw tu niepodległych, proces przebiegał i n a c z e j nieco r z e c z s i ę miała a w w wreszcie bę­ zamiarów ten sposób w Maroku czy wielu innych krajach muzuł­ P i s z ą c o m i a s t a c h w s p ó ł c z e s n y c h autor t r z y m a s i ę z n o w u p r z y k ł a d ó w z Maroka, mańskich? �277 RECENZJE a także korzysta z wypowiedzi Bejrutu. Zastanawia rodzinne i rodowe, sowej. Korzysta raźne się, na w z pewnych układach u m k n ę ł y jakby uwagi Przechodząc w autora K h u r i , b a d a j ą c e g o miastach p o l e g a j ą c e na patronacie także analogie libańskiego ile bliskowschodnich analiz miejskich z T u r c j i „rodziny-mafii", jakie kla­ zachodniej. D o ś ć nasuwają się tu wy­ czytelnikowi, Eickelmana. do a n a l i z y p a ń s t w tycznym pojmowaniem potem t o n ą c e j układy i klienteli, u s t ę p u j ą ś w i a d o m o ś c i muzułmańskich ery przedkolonialnej szej p o l i t y k i k o l o n i z a t o r ó w n a B l i s k i m W s c h o d z i e E i c k e l m a n a przedmieścia tradycyjne i później­ polemizuje ze s c h e m a ­ Orientu jako obszaru k u l t u r y statycznej, n i e g d y ś w s p a n i a ł e j , coraz g ł ę b i e j w bagnie despotycznej stagnacji „sułtanizmu". Do­ w o d z i , ż e n a u k a e u r o p e j s k a p r z e z c a ł e p o k o l e n i a p o z o s t a w a ł a pod w p ł y w i e m mistycznej u teorii schyłku chylących delowe „państwo wstrząsów świat, na pewne wreszcie teorię 200 lat wypadnie sił nader g r o ź n y m , a nawet ne nie a b s o r b u j ą by sobie stanowi ten głębszego przecież witalnych, wcześniej żyjącego na dziejach otomańskie, prawidłowości na skutki infiltracji koniecznością muzułmańskich r i a l n e m u . T o samo w o Chalduna, swoją sprostać świat zwycięskim mo­ przemiany, reakcji na arenę ż e nie dla badacza muzułmański wy­ politycz­ bliskowschodnią. upadku wykazały te pań­ naciskowi impe­ historii kultury. A l b o ­ potrafił Takie i przyczyn europejskiemu konkurentem. wobec gospodarczej analizowania zauważyć, zagadkę sam za poczyna­ o w y c h c z a s ó w , n a gospodarcze p r z y c z y ­ n a d ł u g o p r z e d m i l i t a r n y m jego w e j ś c i e m wystarczających wiem Ibn on uznali Europejczycy imperium ten pospólstwa, się z postulowaną mocarstw pisarza m u z u ł m a n ó w h i s z p a ń s k i c h . Natomiast świecia muzułmańskim nękających nej 7achodu stwa w gniewu Godząc sułtańskie" przez Hiszpanii. Oparł w. Zdaniem E i c k e l m a n a z u p e ł n i e nie zwracano uwagi na jakie zachodziły buchów sprecyzowanej muzułmańskiej się k u upadkowi w ł a d z t w j ą c od X V I I ny władzy, istnienia pesy­ b y ć dla problemy Europy historiozoficz­ j u ż j e d n a k naszego A m e r y k a n i n a . W c z y m b o w i e m tkwiła przy­ czyna późniejszej słabości jednych a siły drugich? Eickelman przykładzie biazgowe lecz kolejno które pielęgnowanie dernizację przykład kreśli Maroka, faktycznie kolonialnych, rodzimych" m i a ł o marokańskiego. niejako i tu rządów b y ć dla F r a n c u z ó w „tradycji społeczeństwa załatwi systemy miało problem Być faktycznie może się tak głównie wzorcową. sądził, dla opisywanych różnorodnie, na Dro­ wstrzymywać Amerykanin polityki kolonialnej sytuacja przedstawiała znowu posiadłością mo­ że ten obszarów, ż e opis systeznu p r o t e k t o r a t u n a d M a r o k i e m schodzi do r o l i p r z y k ł a d u j e d n o s t k o w e g o . Pisząc o Amerykanin takich krajach niepodległych, stara się przypuszczalnie szarów Bliskiego Wschodu Wiemy to niego. T y m b a r d z i e j n a t o m i a s t w i bez każdym z krajów i Afryki jak Północnej czy bez r z ą d ó w problemu znanej dotąd Oman, że panorama jest bogata i t r u d n a do niewiele wnoszą j u n t y szanse integracji naftowej do w o j s k o w e j n a bezpieczne p r z e t r w a n i e . ma i faktyczne i Izrael, ob­ uogólnień. jego u w a g i , mozaiki etniczno-religijnej prosperity. W Somalii dyktatury, ale W żyjącej będą to koncesje n a rzecz miejscowego Omanie od próby z h a s ł a m i socjalizmu naukowego wzorowanego na sztywnych Północnej Somalia niepodległych bo d o t y c z ą i n n y c h z a g a d n i e ń . W T u r c j i j e s t to s p r a w a ideologii nowoczesnego p a ń s t w a , k t ó r a nie z m u s z a ł a b y łaby Turcja, udowodnić, dawa­ rzecz niedawna doty­ w integracji koncepcjach z obyczaju. W Korei Izraelu t k w i ć w znalezieniu nowoczesnej formy integracji Ż y d ó w z E u r o p y nie Koranu i z sedno krajów pozaeuropejskich. W rezultacie widzimy, że w s p ó l n ą t r o s k ą w y d a j e się dla B l i s k i e ­ go Wschodu skrajny sprawa integracji obywatelskiej, zakładając, że nie przesłania e g o i z m a k t u a l n i e r z ą d z ą c y c h elit p o l i t y c z n y c h , dla k t ó r y c h j e d y n y m jej celem jest utrzymywanie się jak najdłużej przy w ł a d z y . Kończąc swój szkic panoramy bliskowschodniej Eickelman zajmuje się wy- �278 RECENZJE branymi wydają problemami współczesnymi się wspólne dla r ó ż n y c h Bliskiego państw Wschodu i Afryki tego o b s z a r u , m i m o Północnej, dzielących które je syste­ m ó w . A w i ę c przede w s z y s t k i m p u ł a p k i polityki rozwojowej. M a s o w a o ś w i a t a i do­ stęp do w y ż s z y c h uczelni niają różnice. Tylko zamiast s z k o ł a c h czy uniwersytetach, dynie najzamożniejsi ciom zapewnić jącego i pracę nieoficjalnie nowych wyniku nędza zawodzie, miejsc wymienia przez p o l i t y k ó w , charakteryzować koniunktura naftowa ną i w których Reasumując tur dlatego w ł a ś n i e Bliskiego stworzyła nie, wypadnie mało miewamy b y ć one spraw związanych sadne zaufanie stety przez pokładane pryzmat ka. Mimo woli przesuwa całościowych, i politycz­ że książka wojną. Eickelma­ nie t y l k o n a t e m a t monografię. wykładów obrazów. Nawet co n a j m n i e j a pra­ i wy­ konstrukcję jako wstęp, sygnalizujące kul­ Na telewizyjnych styl g a w ę d z i a r s k i , wprowadze­ większą ilość obszarami. I n n y m brakiem jest chyba prze­ przez a u t o r a w jego z n a j o m o ś ć obszaru właściwie i azjatyckich, k t ó ­ gospodarczą powiedzieć, autorowi zwarte, z tymi rozległymi Nieraz w jej że Eickelman a m b i c j i elit, a n a w e t na kanwie problemowych bardziej jedynym świadczące, że j e s t do k r y t y k o w a n i a n i ż c h w a l e n i a . B y ć ujęć narzuciły rządowy zaplanowaną jest przykłady wygodniej jest n a p i s a ć fakt, ż e p o w s t a ł a raczej serię mogłyby aparat gdy p a ń s t w o szansę przerostem dzie­ kraju rozwija­ dla rzesz n ę d z a r z y . nieoczekiwaną omówienie mogi tego r o d z a j u w y s t ą p i e ń prezentującą rozwojową, tych k r a j ó w afrykańskich Wschodu. N i e w ą t p l i w i e cy E i c k e l m a n a c i ą ż y Rozbudowywany Szkoda natomiast, n a , j a k w i ę k s z o ś ć p r ó b syntez, ł a t w i e j s z a może wykształconym gospodarka przytacza także „oil-boom" zaowocował niniejsze swoim gdy s ł a b a jest b ł o g o s ł a w i e ń s t w e m wzmac­ przeludnionych i urządzeń badawczych. J e ­ mogą pracy. Autor tych ludzi s i ę p o g ł ę b i a . z u p e ł n i e nie usiłuje nieraz j e j trzy rodzaje: e n d e m i c z n ą , i tak z w a n ą inwestycji. m o d e r n i z a c j a nie z a w s z e do l a b o r a t o r i ó w wpływowi w zdobytym dysponentem nowych rym dostępu korupcję. Eickelman społeczeństwo stać na opłacanie korepetycji w najbardziej s i ę nie s t w a r z a ułatwia demokratyzować najbogatszych marginalnego on geograficzny dla Bliskiego tematu, widzianego Wschodu, punkt ciężkości swoich to j e s t nie­ Maro­ rozważań, c z y m z r e s z t ą nie z d o ł a ł o s i ę u s t r z e c w i e l u i n n y c h u c z o n y c h , o m a w i a j ą c y c h przed wybra­ 5 ne r e g i o n y ś w i a t a . Za niewątpliwe osiągnięcie należy uważać połączenie zasadniczego k ł a d u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, chociaż jej d o b ó r w y d a j e ny. Ważnym nów stwierdzeniem kulturowych autora poszczególnych s t o r y c z n e j , a dopiero p ó ź n i e j nianiu raczej „ p o d o b i e ń s t w łeczeństwa pasterskich strukcji dogłębnego bliskowschodnich ich p o r ó w n y w a n i e z rzeczywistością. raźnie zmieniającego tychczasowe Wreszcie teorie celem rozmijania Ciekawa wyjaśnienia się owych jest p r ó b a względności porządku badania fenome­ perspektywie z innymi, przy hi­ uwzględ­ schematu „spo­ konstruk­ funkcjonowania społeczno­ sztywnych, gabinetowych rehabilitacji pojęcia odsuwanej kon­ wspólnoty te­ na plan dal­ genealogii i i c h u m o w n e g o c h a r a k t e r u oraz do­ przynależności społecznego zwrócenie wy­ wobec sztucznych pasterskich, d ł u g o przez uczonych s i ę poczucia odważne i w r o d z i n n y c h " , a nie z g ó r y narzuconego wobec szy. Z a s y g n a l i z o w a n i e 5 ostrożne przez a n t r o p o l o g ó w oraz rytorialnej u n o m a d ó w wy. konieczność Orientu". I n n y m o s i ą g n i ę c i e m jest dystans cji budowanych ści jest krajów toku s i ę jednostron­ uwagi rodowej Bliskiego pozwala Wschodu na tę grupę z spojrzeć n a do­ innej perspekty­ prac etnograficznych, które T a k i m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć dwaj a m e r y k a ń s c y antropolo­ dzy, J o e l M a r t i n H a l p e r n i D a v i d A . K i d e c k e l , k t ó r z y n a p i s a l i d o ś ć obszerne s t u ­ d i u m n a t e m a t antropologii i etnografii u p r a w i a n e j w E u r o p i e W s c h o d n i e j „ o d G d a ń s k a po T i r a n ę " , p o s ł u g u j ą c s i ę n i e m a l w y ł ą c z n i e p i ś m i e n n i c t w e m a n g l o j ę z y c z ­ n y m i w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i z e b r a n y m i w J u g o s ł a w i i i R u m u n i i . J . M . H a 1p e r n, D . A . K i d e c k e l , Anthropology of Eastern Europe, „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", 12: 1983, s. 377-402. �279 RECENZJE a n a l i z u j ą zasady „sztuki ki życia" milionów mieszkańców Bliskiego Wschodu i P ó ł n o c n e j , s t a n o w i ą u E i c k e l m a n a element s t y m u l u j ą c y Afry­ do d a l s z y c h b a d a ń . P o ­ l i t y k a b r a k u z a u f a n i a czy „ e t o s n i e p e w n o ś c i " to s p r a w y , k t ó r e w y p u n k t o w u j e tor w wielu miejscach, kreśląc obraz struktur nieformalnych, a stałych au­ i sku­ tecznych zarazem. Trudno dostępna w Polsce książka E i c k e l m a n a otwiera naszemu czytelniko- w i - s p e c j a l i ś c i e ś w i a t l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u w p r a k t y c e d l a niego n i e d o s t ę p n y i ob­ szary przemyśleń, wych. o których Omawiana książka mało jest wiadomo jest f o r m ą zwięzłej w naszych środowiskach orientacji w s i ę i pisze o B l i s k i m W s c h o d z i e i A f r y c e P ó ł n o c n e j w środowiskach riałów badacza polskiego. Jest też n a p r a w d ę d y d a k t y c z n y c h do w y k ł a d ó w bezcennym z etnografii mówi antropologów i e t n o g r a f ó w . I jako taka jest n i e z b ę d n ą l e k t u r ą dla zainteresowanego nieniami nauko­ t y m , co n o w e g o tymi zagad­ uzupełnieniem powszechnej, jeśli mate­ traktować się j ą b ę d z i e z d y s t a n s e m i j a k o f a k t y c z n y w s t ę p do d a l s z y c h d o c i e k a ń . Leszek F R A N C I S Z E K K O T U L A , U źródeł, Dzięgiel R z e s z ó w 1983, K A W . K s i ą ż k a ta n i e j e s t p r a c ą w sensie ś c i s ł y m n a u k o w ą . A u t o r p r ó b u j e d a ć w odpowiedź cześnie pracy jący na pytanie o źródła przedstawia coś w w terenie (wśród literatury ludowej, ustnej rodzaju sumy Podgórzan, swoich i p i s a n e j , lecz doświadczeń, Rzeszowiaków zdobytych i Laskowiaków), niej jedno­ podczas oraz obejmu­ k i l k a d z i e s i ą t l a t obraz r o z w o j u s w o i c h z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w y c h i o g ó l n i e drogi ż y c i o w e j . Ponadto k r e ś l i k i l k a p o r t r e t ó w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h b o h a t e r ó w nej tradycji ludowej regionu Polski południowo-wschodniej, a także — ust­ prezentuje sylwetki ludowych gawędziarzy, znanych mu osobiście: Józefa Rysia z Łąki i rzeź­ biarza Władysława Chajca z Kamienicy. Chociaż swobodnej literackiej g a w ę d y , pierwszą, obejmującą gą teoretyczną całość utrzymana jest w m o ż n a w niej w y o d r ę b n i ć osobiste w s p o m n i e n i a i d o ś w i a d c z e n i a oraz w a r s t w ę „opisową", zawierającą formie z grubsza trzy w a r s t w y : badawcze autora, d r u ­ m a t e r i a ł folklorystyczny, b ę ­ d ą c y po trosze i l u s t r a c j ą t e o r e t y c z n y c h w y w o d ó w , a w c z ę ś c i p e ł n i ą c y f u n k c j ę dziej s a m o i s t n ą , jak w rozdziałach poświęconych Władysławowi Chajcowi bar­ i Józe­ fowi Rysiowi. Umyślnie ka Kotuli kową użyłem sformułowania „warstwy", a nie „części". K s i ą ż k a j e s t przede w s z y s t k i m g a w ę d ą , r e p o r t a ż e m , raczej w ostatniej kolejności i trudno autobiografią, doszukiwać się w Francisz­ a pracą niej ścisłej nau­ orga­ n i z a c j i w y w o d u . Osobiste w s p o m n i e n i a a u t o r a s ą t k a n k ą , k t ó r a p r z e n i k a c a ł e ło i nadaje m u ton — w ł a ś n i e gawędy, i c h tle s n u j e on r o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e rze w ludowej, reportażu, autobiografii — dzie­ i dopiero na na temat roli folkloru s ł o w n e g o w k u l t u ­ jego c h a r a k t e r u , p r z e m i a n , j a k i m nich F r a n c i s z e k K o t u l a n a badania terenowe; ulega. Największy nacisk kładzie badania jednak, k t ó r e są li tylko a n k i e t o w y m z b i e r a n i e m i n f o r m a c j i , m a j ą d l a niego n i e w i e l k ą w a r t o ś ć . B a d a c z , j a k twierdzi odkryć autor, powinien współżyć z badanymi istotne f u n k c j e f o l k l o r u , a n i e w a n i u ze s w o i m i r e s p o n d e n t a m i rystycznych wątków i może stwierdzić, sposób myślenia, który nia w e d ł u g Franciszka obrazowego, zuje badacza na snucie co pozwala bliskim o n d o t r z e ć do ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h jakim •musi w l u d o w y społecznościami, t y l k o jego t r e ś ć . J e d y n i e w ulegały decyduje przekształceniom. mu obco­ folklo­ Wgłębić się o c h a r a k t e r z e f o l k l o r u —• m y ś l e ­ Kotuli. P o d e j ś c i e bardziej powierzchowne trudno s p r a w d z a l n y c h spekulacji, o d l e g ł y c h od istoty ska­ po­ znawanych zjawisk. W o k ó ł osi, j a k ą s ą t a k p o j m o w a n e badania terenowe, grupują się przekonania �280 RECENZJE teoretyczne a u t o r a . I c h p o d s t a w o w ą , eklektyzm. Autor w rozdziale rzucającą intuicyj­ wobec z metodą Bronisława fenomenologiczną, Malinowskiego. w jest s p o s ó b do s t r u k t u r a l n e j t e o r i i m i t u , k t ó r ą , u z n a j ą c n i e o d z o w n o ś ć p o z n a n i a winowactwie folklorze" n a w i ą z u j e oczy c e c h ą literacki łączyć w się natychmiast w swoisty, nego — p r ó b u j e j a k b y „Mity przy jednoczesnym Eklektyzm ten jest dużym po­ man­ k a m e n t e m k s i ą ż k i — e l e m e n t y p r z e c i w s t a w n y c h p r z e c i e ż teorii nie w i ą ż ą s i ę u F r a n ­ ciszka Kotuli w spójną metodę badawczą. m e n t u , s ą n i e p o t r z e b n y m d o d a t k i e m do wadzenia b a d a ń terenowych. Na pozwala usprawiedliwić W zasadzie p e ł n i ą słusznych szczęście forma, w ostatecznie t a k i e jedynie uwag dotyczących jakiej'praca podejście. W rolę orna­ sposobu została pro­ napisana, pracy aspirującej do nau­ k o w e j ś c i s ł o ś c i b y ł o b y ono b a r d z o i s t o t n ą w a d ą . Franciszek tradycjom Kotula był badaczem n a l e ż ą c y m XIX-wiecznej etnografii polskiej, do formacji intelektualnej badaczem — amatorem się przede w s z y s t k i m g r o m a d z e n i e m z a b y t k ó w nie s ł o w n e g o . Z d o r o b k u n o w o c z e s n e j etnologii k o r z y s t a ł o tyle, o ile rzeczywistości naukowej, w której biania wał się zaś w jej istotną stawianych się obracał, jednakże problematykę przez — współczesne Najbardziej w a r t o ś c i o w a w folkloru, w przejmował kierunki związku z tym bliskiej zajmującym jego p r z y p a d k u bez była głów­ częścią poważniejszego raczej język, etnologiczne nie pytań wgłę­ podejmo­ badawczych. w y d a j e mi się w a r s t w a opisowa. Adre­ s a t e m k s i ą ż k i j e s t c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m c z y t e l n i k —• n i e s p e c j a l i s t a , w i ę c w przypadku brak zytywną. Rysia, usystematyzowania Bardzo interesujące wzbogacone spełnić jak ich zwłaszcza opowieściami. najprędzej m a w i a za t y m są materiału -— p r ó b k a i gawędziarski styl portrety W ł a d y s ł a w a Postulat wydania zaprezentowana przez ich jest cechą Chajca i dorobku Franciszka należałoby Franciszka Kotuli 80-letniego ( d z i ś j u ż nie źródła tury pisanej w y n i k a swego r o d z a j u t e s t a m e n t e m n a u k o w y m życiu widziałem, ustnej, czego w z faktu, że ma jak ona określonych warunkach) można pracy w w jest on s w o j ą k s i ą ż k ę , j a k nim doświadczyłem, tego pisze, do jakich d o s z e d ł e m " (s. 183). P i s z ą c j ą m i a ł n a c e l u p o k a z a n i e , gdzie z n a j d u j ą literatury ludowej tak t a k ą (w Pieniążek R z e s z ó w 1983, K A W . ż y j ą c e g o ) etnografa. T r a k t u j e „ j a k o p r z e k a z tego, co w wniosków prze­ zdecydowanie. F R A N C I S Z E K K O T U L A , V źródeł, praca po­ Józefa Kotulę Wojciech Ta tym jeszcze i n n y sposób: „Chcę i pisanej. W ł ą c z e n i e swoje źródła w do folkloru literaturze ustnej i ją traktować. Autor formułuje przedstawić pojęcie literatury cel się litera­ jako swojej ludowej, czyli p e w n y m sensie a b s t r a k t ; o p a r t y j e d n a k n a c z y m ś b a r d z o k o n k r e t n y m , r e a l n y m " (s. 30). Po takim przedstawieniu „folklor". Kotula nakże nie c z y n i to, ustosunkowuje odsyłając czytelnika go geneza raczej do celu się do Słownika folkloru, pracy podając można definicję nich, ani folkloru przyczyna oczekiwać zdefiniowania terminu za S o k o ł o w e m i K r z y ż a n o w s k i m , t e ż nie próbuje polskiego zaistnienia dać własnej (Warszawa takiego 1965). zjawiska, jak jed­ definicji, Interesuje literatura l u d o w a . Z j e d n e j s t r o n y m a m y s p e c y f i c z n y typ m y ś l e n i a , w y s t ę p u j ą c y u l u d z i t w o ­ rzących folklor, który myślenia pojęciowego), podejście do To jest, nie jakieś a raczej go czynników dążenie była, Kotula z drugiej otaczającego tylko tych d w ó c h go nazywa zaś świata, myśleniem strony — nacechowane pozwala nam natury motorem obrazowym właściwe praktycyzmem. postawić estetycznej powstania czy (w przeżycia określanej jako od wiejskiemu Połączenie problem plastyki potrzeba plastyki odróżnieniu człowiekowi już ludowej. artystyczne­ ludowa, ale �281 RECENZJE konieczność. która Tak było zaczęła w przypadku Rozalii rzeźbić dla swojego Kuźniar syna, albowiem mogła zabawić głodne i zziębnięte ze w s i S o n i n a k o ł o b y ł to jedyny Łańcuta, sposób, w jaki dziecko. P o d o b n a j e s t t a k ż e h i s t o r i a i n n e j r z e ź - b i a r k i — J u l i i H e p n a r ; ona r ó w n i e ż z a c z ę ł a r z e ź b i ć z k o n i e c z n o ś c i . Niewątpliwie c i e k a w a jest t e ż p r ó b a przekazywania informacji w nizmy rządzące powstawaniem cyjnej kulturze ludowej dycyjnych przekazów kodowane tradycji odpowiedzi mitów, albowiem jest m i t . W e d ł u g dochowało na pytanie: ludowej? P. K o t u l a Kotuli jaki jest stara się odkryć nośnikiem informacji „wszystko to, s i ę do n a s z y c h c z a s ó w , co w proces mecha­ w trady­ formie w specyficzny tra­ sposób za­ w w y o b r a ź n i ludzkiej, m a charakter mitu. M a ł o , m u s i n i m b y ć , inaczej z e s c h ł o b y n i c z y m j e s i e n n y l i ś ć i r o z t a r ł o s i ę w p r o c h . M i t to jest krew, która długo może psychologiczna zachować zakonserwowana w i t a l n e s i ł y " (s. 63). W m i c i e i n t e r e s u j e s t r o n a jego p o w s t a w a n i a , a nie s a m a jego istota. T r a k t u j e Kotulę on mit j a k o z j a w i s k o psychologiczne, k t ó r e j e s t w d a n e j r z e c z y w i s t o ś c i , t u i t e r a z , a z k t ó ­ rego ludzie życie nie wspomnienia mentowaną przez zdają z ukrycia i sobie dlatego z dzieciństwa prawdą ludzką sprawy. pozostaje Jest czymś na niezauważony. o swoich rodzinnych podobieństwo Autor serca, porównując stronach tworzy zasłyszane z historycznie udoku­ u k a z u j e proces p r z e k s z t a ł c a n i a k o n k r e t n y c h w y d a r z e ń w wyobraźnię. J u ż samo porównanie daje nam obraz zmian, mity jakim u l e g a r z e c z y w i s t o ś ć s t a j ą c s i ę m i t e m . N a b a d a n y c h przez K o t u l ę t e r e n a c h w okresie okupacji hitlerowskiej działał się ogromną popularnością wśród skiej ekspedycji stał zefa" s z y b k o trwałby w o miejscowej pseudonimie Dlaczego? jednakże „Józef". Cieszył on l u d n o ś c i , a po z l i k w i d o w a n i u g e s t a p o w ­ s i ę swego r o d z a j u h e r o s e m zapomniano. micie, partyzant mitycznym. Po wojnie Prawdopodobnie jego p r z e ż y c i e , a więc gdyby „Józef" „mit J ó ­ zginął, pewnego rodzaju prze­ normalność, s p r a w i ł o , że zapomniano o nim. Zatrzymując na się nad współczesną niezmienność form w ciągłości sytuacją w folklorze Kotula l i t e r a t u r z e u s t n e j . J e s t to proces tych form następuje zwraca uwagę ciekawy, jako że przy z m i a n a t r e ś c i . Z j a w i s k o to m a s w o j ą logiczną pod­ s t a w ę , g d y ż zmiany, jakie z a s z ł y n a w s i polskiej w ostatnim p ó ł w i e c z u , n i e u c h r o n ­ nie m u s i a ł y wpłynąć n a t r e ś ć l i t e r a t u r y l u d o w e j . N o r m a l n e j e s t to, ż e ś p i e w a n i e o r z ą d c y , p a n u itd., a o P G R - a c h , w y c h o d ź c t w i e stwie itp. J e s z c z e i n n y m a s p e k t e m jednego z rozdziałów, wieczność problem na przykładzie z y w a ć relacja: zmieniły wrócono Poczęto [...] «paragraf» lach i odcinkach życia pozwalający — na krytykę. w oczach tak s p o ł e c z n e g o , społeczne. Znikł lecz ten obowią­ indywidualny pana. M i n ę ł o wiele konwencja została. I z miejsca kodeks społeczeństwa j a k i rodzinnego, J u ż nie indywidualnie, czyli przez b e z p o ś r e d n i o sumienie tytuł przedstawia gospodarz — p a r o b e k itp., w t y m sensie, ż e p o d ­ społeczno-gospodarczego, winowajców się pijań­ jest, p a r a f r a z u j ą c dalszych konsekwencji k r y t y k o w a ć się realia życia krytykować problemu konwencji. F . Kotula w i e ń c o w i n . Podczas tych uroczystości p r z e s t a w a ł a pan — poddany, d a n y m ó g ł bez j a k i c h ś poruszanego pewnych ze w s i l u d z i m ł o d y c h , — na a nawet pokrzywdzonego, oskarżyciel — tym lat, „Przy­ poszerzono. różnych po­ towarzyskiego. ale stawała j a k b y przez się społecz­ n o ś ć — reprezentowana zazwyczaj przez m ł o d z i e ż , j a k o element ś m i e l s z y , bardziej o d w a ż n y , b u n t o w n i c z y " (s. 82). Rozważania ostatnio — smyk nad błądząc jaszczurki w mitem po kończy Kotula d z i s i e j s z y m lesie, zeschłym listowiu, smutnym akcentem: j u ż a n i r a z nie nie zainteresował „Godzinami przestraszył dorodny mnie — nagły zaskroniec, ani w z d r y g n ę ł a m n i e r d z a w a p l a m a ż m i i ... n i e r o z b a w i ł oczu w i d o k m o t y l a czy w a ż k i . Tak z r o b i ł c z ł o w i e k . I gdzie t u m i e j s c e n a m i t y , m o g ą c e monolity, rozpłomieniać czarnych pereł jakimi wyobraźnię, by t w o r z y ł y w r o d z i ć t w a r d s z e od s t a l i sobie d z i e ł a k a r m i o n o m n i e i m o j e pokolenie" sztuki na kształt (s. 77). T a g o r z k a r e - �282 RECENZJE fleksja nie jest w y j ą t k i e m w omawianej pracy. Kotula ludzi z tymi nielicznymi j u ż „ w i e k o w y m i " strzega j a k bardzo j e s t e ś m y radio, t e l e w i z j ę , natury — zawody chciałby ubodzy. sportowe, powiedzieć porównując osobami, k t ó r e Nasza w y o b r a ź n i a widowiska autor U — od terenie, jest c i ą g l e niszczona itd. O d e s z l i ś m y źródef współczesnych spotykał w j u ż zbyt swoich do­ przez daleko korzeni, i od tak jak r o ś l i n a z uszkodzonymi korzeniami zaczynamy powoli u s y c h a ć . Przegląd problemów czyć zasygnalizowaniem w naszej mowie, omawianych w recenzowanej pracy chciałabym d w ó c h t e m a t ó w : J e d e n z n i c h to, j a k ż e c z ę s t o powiedzonka. Użyte w ściśle określonej zakoń­ występujące sytuacji, z racji swej m o ż e t r a f n o ś c i , m o ż e d o s a d n o ś c i , s ą s t o s o w a n e przez s p o ł e c z n o ś ć w z u p e ł n i e i n n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h j a k o ... w ł a ś n i e , j a k o co? M o ż e j a k o e l e m e n t h u m o r y s t y c z n y ? dla podkreślenia jedności pytanie, t y m niemniej wiska, przeglądając zdarzeń? F . Kotula czytelnik m o ż e przytoczone w Drugi problem ostatni swej od to temat prezentuje dawna pozostaje one w sferze Józefa mogą osobowości twórczych Józef R y ś , muzykant — samouk, wędziarz, „należy ty, bez podniety etnografów, Czytając w nie tylko postaci cytowane dzięki wiejski karykaturzysta i wreszcie ankiet czy k o n k u r s ó w . przez K o t u l ę iż b y ł to c z ł o w i e k fol­ z Łąki, do t y c h n i e l i c z n y c h c h ł o p ó w , k t ó r z y r o z p o c z ę l i p i s a ć bez w ale Chajca. Ten d z i a ł a l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e j , lecz t a k ż e b a r w n y m o p o w i e ś c i o m . J ó z e f właściwie opowiadanie to tego z j a ­ używane. z Łąki i Władysława zainteresowań na żyć krótko, i jak są później niewątpliwie postacie: Może odpowiedzi się nad mechanizmem „Powiedzonka powstają wielkich dwie daje j e d n a k ż e zastanowić rozdziale wiecznie" o p o w i e ś c i , w j a k i s p o s ó b klorze. K o t u l a nie to ga­ zachę­ T o p r a w d z i w y p i s a r z " (s. 145). pt. „ S a n t a L u c i j a " trzeba przyznać, (niestety, j u ż n i e ż y j e ) o k r y t y c z n y m z m y ś l e p o s t r z e g a n i a i po­ c z u c i a h u m o r u ( p r z e r y s o w a n i e postaci c z y s y t u a c j i ) . O p o w i a d a n i a J ó z e f a R y s i a od­ bijają, mówiąc słowami Kotuli, obraz podrzeszowskiej brzeg s t a w u odbija s i ę w l e k u t e ń k o f a l u j ą c e j Zarówno Józef w podsumowaniu z Łąki, jak i omawianej wsi, jak bujnie porosły wodzie. Władysław Chajec nieprzypadkowo znaleźli k s i ą ż k i . S ą oni po p r o s t u t w ó r c a m i m i t ó w . T o l u d z i o m t a k i m j a k oni m a m y t a k bogaty f o l k l o r . T o s ą w ł a ś n i e owe poszukiwane ź r ó d ł a , a l b o w i e m ź r ó d ł o u F . K o t u l i to C z ł o w i e k . T a f a s c y n a c j a c z ł o w i e k i e m wia, nia że Kotula tak chętnie do b a d a ń terenowych: terenowe — w i ę c u źródła — nad k u l t u r ą l u d o w ą p o l e g a j ą n a w y w i a d a c h z osobami że potrafią ta wraca wspomnieniami starszymi, w s k a z a n y m i przez o p i n i ę uzyskać przede danej rzetelne nie z dystansem. i pełne użytku" mija się zupełnie informacje nie m o ż n a p o d c h o d z i ć Konieczne jest w s p ó ł ż y c i e z badaną spra­ „Bada­ wszystkim miejscowości, c o ś p r z e k a z a ć w t a k i czy i n n y s p o s ó b " (s. 64). T r a k t o w a n i e j a k o „ p r z e d m i o t u jednorazowego responden­ z celem b a d a ń . do s w e j p r a c y w kulturą. się dzięki „Jeśli By tere­ dzieła Mali­ n o w s k i e g o p o s i a d a j ą w y j ą t k o w ą w a g ę — pisze a u t o r — to nie dlatego, ż e b y ł s u ­ miennym niem a badaczem kultur pierwotnych, współżyciem jest ale niejaka różnica. że z nimi współżył. Właśnie ta r ó ż n i c a A między bada­ wyciska piętno na p r a c a c h t a k d o k u m e n t a c y j n y c h , j a k i n a u k o w y c h " (s. 177). N i e w ą t p l i w y m w a l o r e m tej k s i ą ż k i d l a j e d n y c h , „ z a d r ą w s e r c u " ( j a k b y d z i a ł K o t u l a ) d l a d r u g i c h , pozostaje na żywym, nieraz „Z k i m p r z e s t a j e s z , potocznym j e j s t y l . J e s t to n i e j a k o g a w ę d a językiem, pełna t a k i m s i ę stajesz. Powiedz wiem k i m jesteś — m ó w i ą dosadnych powie­ przedstawio­ określeń i zwrotów. m i z k i m przebywasz, a j a ci d w a stare p r z y s ł o w i a b ę d ą c e c z ą s t k ą l u d o w e j O d k ą d p r z e s i a d ł e m s i ę «na konisia», zwanego folklorem s ł o w n y m po­ mądrości. [...], m ó j s t y l s t a ł s i ę j a k n a j b a r d z i e j g a w ę d z i a r s k i — z w i e r z a s i ę a u t o r — czy m o ż n a się temu dzi­ w i ć ? " (s. 183). C h y b a nie. T y m b a r d z i e j i ż p i s z ą c t ę k s i ą ż k ę m i a ł n a d z i e j ę , ż e „ t r a ­ fi do r ą k l u d z i n i e z a w s z e u m i e j ą c y c h m y ś l e ć a b s t r a k c y j n i e " . �283 RECENZJE W y k a z w a ż n i e j s z y c h prac F . Kotuli 1. Chłopi bronili 2. Folklor słowny się sami. Reportaż osobliwy historyczny, R z e s z ó w Lasowiaków, Rzeszowiaków 1982, K A W , ss. i Pogórzan, 182 Lublin 1969, W ý d . L u b e l s k i e , ss. 248 3. H e j leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rze- szowsfciem, W a r s z a w a 1970, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 569 4. Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszowskiego, Rze­ s z ó w 1956, M u z e u m w R z e s z o w i e , ss. 117 5. Miasteczko grafii, 6. na Opowieści zęgę, przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba bio­ zauroczonego ła- R z e s z ó w 1981, T o w . N a u k o w e w R z e s z o w i e , ss. 233 ziemi z dorzecza górnej Wisłoki i Wisłoka przez R z e s z ó w , M u z e u m O k r ę g o w e 1975, ss. 251 7. Po rzeszowskim pogórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków 1974, Wyd. L i t e r a c k i e , ss. 349 8. Rozmowy ze skorupami storyczno-społecznej, 9. Strój łańcucki, czy rzecz o plastyce garncarskiej i jej wymowie hi­ ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 5, ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 13, R z e s z ó w 1969, M u z e u m O k r ę g o w e , ss. 219 [w:J Atlas polskich strojów W r o c ł a w 1955, ss. 65 10. Strój rzeszowski, [w:] Atlas polskich strojów L u b l i n 1951, ss. 45 11. U źródeł, R z e s z ó w 1983, K A W , ss. 183 12. Z sandomierskiej puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kraków 1962, W y d . L i t e r a c k i e , ss. 264 13. Znaki przeszłości, W a r s z a w a 1976, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 113. Urszula ALEKSANDER BŁACHOWSKI, Nie w y c h , W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170. A. Błachowski gionów Polski, jest etnografem poznał twórców tylko chlebem... Raszkiewicz Portrety twórców ludo­ ( i historykiem sztuki, zna z autopsji wiele ludowych bezpośrednio, nawiązał z nimi re­ długo­ t r w a ł y k o n t a k t i w tej r o z p r a w i e chce p o k a z a ć c z y t e l n i k o m s w o j ą z n a j o m o ś ć p r z e d ­ miotu i racje. Jest z a a n g a ż o w a n y emocjonalnie w to, o c z y m pisze. J e g o n i e j e s t „ p i s a n a n a z a m ó w i e n i e " — jest p o l e m i c z n ą stawia się obiegowym sądom na temat współczesnej, jej wartości i oddźwięku Pragnieniem współczesnej Aleksandra twórczości „indywidualnych kłady uwarunkowań, biorców. jęcia i a przede postaw, W c e l u lepszego p o r o z u m i e n i a terminy"), dalej jest mniej pragnień swoją i w kulturze działy o niektórych k i e r u j e do aspektów dostrzeganych dokonań się z czytelnikiem z podstawowymi następują jej miejsca wskazanie wszystkim idei, (s. 6). P r a c ę część teoretyczną, zaznajamiającą ludowej, książka autora. P r z e c i w ­ społecznego. Błachowskiego ludowej, wybranych artystów" sztuki wypowiedzią spraw poprzez szerokiego na początku przy­ kręgu t e r m i n a m i i p o j ę c i a m i (pt. tematyce bardziej od­ umieszcza szczegółowej, „Po­ jak: „ R z e ź b a ludowa dzisiaj", „ N a w i e d z e n i " , „ D w i e artystki". W t y m s a m y m celu w s z e l ­ kie cytaty z d z i e ł i n n y c h a u t o r ó w podaje w o r y g i n a l n e j formie. C h c e b y ć j a k n a j ­ b a r d z i e j o b i e k t y w n y w p r z e d s t a w i e n i u swego s t a n o w i s k a . W części wstępnej, plitza z a m i e s z c z o n ą Mówi ona w odautorskiej, „o infantylizmie s k i m " (s. 81). A . B ł a c h o w s k i jest komentarzem i cytuje a r t y k u l e Infantylizm przejawów wypowiedź i dziecinność folkloru we Krzysztofa Teodora współczesnym p o l e m i z u j e z t r e ś c i ą tego felietonu; polemiką z tym sposobem Toe- ( „ K u l t u r a " , 1 V I 1975 г.). myślenia. Nie ruchu amator­ c a ł a jego książka wnikając głębiej �284 w RECENZJE t r e ś ć tej p o l e m i k i , p o z w o l ę sobie z a u w a ż y ć , ż e o d p o w i e d ź A . M a c h o w s k i e g o słowa К. T . T o e p l i t z a n i e u d e r z a w samo sedno poruszonego p r o b l e m u , lecz się z nim mija, biorąc ścią teoretyczną. A. czących się w o k ó ł ry ludowej. Jest za p r z y k ł a d Błachowski podstawowych przeciwny t y w n e j , j a k o dalekiego autorytety włącza się uznanych t w ó r c ó w do ciągle pojęć i terminów pojmowaniu autor określa kimi i ma szanse swoje istnienia kultury ludowej stanowisko posługuje się w w także w Czę­ dyskusji, to­ sztuki ludowej, a także kultu­ jako subkultury prymi­ reprodukcją. Dla kultura ludowa, sztuka ludowa ma p e ł n e prawo obywatelstwa czesnego ż y c i a ludowych. trwających echa k u l t u r y w y ż s z e j , jako k u l t u r y niesamodzielnej d a t k u nie i s t n i e j ą c e j poza m u z e a m i i c e p e l i o w s k ą na tr.ichę przyszłości. s p r a w a c h terminologii tekście. U w a ż a , że „sztuka ludu w i w do­ Błachowskiego w warunkach współ­ W części teoretycznej i wykładnię pojęć, znaczeniu sztuki ja­ tworzo­ n e j przez m i e s z k a ń c ó w w s i w y ł ą c z n i e d l a siebie s t a n o w i r o z d z i a ł z a m k n i ę t y " i ~ . 12). Ostatnie wytwory do niej należące powstały w latach (polemizując z p o g l ą d e m , że sztuka ludowa w ł a ś c i w i e naturalnym kach, go p r a w e m rozwoju sztuki jest posiada kręgu określone społecznego artystyczne, cechy jest to, treściowe niejako światopoglądowe od 40 naszego że powstaje i formalne, z góry skazany zamkniętego wieku. Dalej j u ż nie istnieje) twierdz:, iż a „w określonych twórca na należący uzależnienia środowiska warun­ do dane­ ekonomiczne, odbiorców", tj. wsi (s. 12-13). Kryteriów, jakie rządziły dawną s z t u k ą l u d o w ą , nie n a l e ż y p o w s t a j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e . O k r e ś l e n i e z a ś cech i zdefiniowanie dzin dawnej sienia sztuki ludowej m o ż e stać się modelem do z j a w i s k od n i e j p o c h o d n y c h . „współczesna daleko dową umowności. tradycyjną jako kategorią różnych związków zastanawia Przyjmując, się nad doborem adekwatnych ludowej) twierdzi, że aby wiedzę w r ę c z wymogiem go wsi tacza się z odnie­ terminem niego n i e p r e c y z y j n y i o p i e r a s i ę n a a kulturą obecną wsi — o dzieło dziele i nazw i terminów. (dotyczącymi móc uznać opanowuje o artyście. umiejętność Pisze: nadawania (s. 28). A b y u n i k n ą ć pojęcia twórcy trzy r ó w n o l e g l e owocem jej się wska­ sztuki za ludowe Kierując należy równocześnie „Ta wiedza o twórcy ludowego. funkcjonujące swoim pracom S a m jednak nie punkty uważa definiuje widzenia na ten go, pracy twórczej ludu wiejskiego: ludowa cech za lu- słuszne lecz problem. sztuka dziś kulturowe­ zewnętrznych tego t y p u n i e p o r o z u m i e ń brać jest przy­ Następnie r o z r ó ż n i a i c h a r a k t e r y z u j e w y b r a n e p o j ę c i a , o d n o s z ą c e s i ę do s z t u k i l u d o w e j cej lu­ mimo zasad klasyfikacji dzieł k a t e g o r y c z n y m , g d y ż c o r a z w i ę c e j l u d z i spoza k r ę g u dowopodobnych" zdefiniowanie płaszczyzną nie zgadza z t r a d y c j ą i ż y w o t n o ś c i ą r e l i k t o w y c h f o r m i e l e m e n t ó w " (s. 25), prof. K s a w e r e g o P i w o c k i e g o uwagę dzieł dzie­ że „istnieje granica m i ę d z y kulturą historyczną zówkami pod stosować i właściwą A. Błachowski s z t u k a l u d o w a " . J e s t on w e d ł u g posuniętej do poszczególnych tradycyjna, będą­ ludowa sztuka w stylu tradycyjnym, ludowa sztuka nietradycyjna. Z powyższymi trzema p o j ę c i a m i wiąże termin twórcy ludowego. D l a z j a w i s k artystycznych m i e s z c z ą c y c h się w nurcie kultury w s p ó ł c z e s n e j i posiadających ne c e c h y u z a l e ż n i o n e od i s t n i e n i a s z t u k i l u d o w e j i k t ó r y c h t w ó r c a m i odpowiadające k r y t e r i u m t w ó r c y ludowego proponuje wa i praktyka pseudoludowa. Nie będę Wspomnę w tylko, tym że miejscu terminu p e j o r a t y w n y m , lecz na kręgiem społeczeństwa W rozdziale określenie „Rzeźba jaką co autor neoludowa" twórczości rozumie nie praktyka pod stosuje pełnowartościowej, tymi on w neoludopojęciami. znaczeniu powstającej poza wiejskiego. k i e g o r y s u historycznego nie t e m a t y k ą , omawiała, „plastyka terminy: pew­ s ą osoby n i e ludowa dzisiaj" A . B ł a c h o w s k i po przedstawieniu krót­ rozwoju zainteresowania rzeźbą l u d o w ą zajmuje się g ł ó w ­ p o r u s z a obecna rzeźba ludowa. Jego zdaniem w rzeźbie ludo- �285 RECENZJE w e j d o m i n u j e w d a l s z y m c i ą g u t e m a t y k a r e l i g i j n a . J e s t to t e m a t y k a b a r d z i e j turalna" i bliższa ludowym twórcom, gdyż w y n i k a ze ś w i a t o p o g l ą d u „na­ ukształtowa­ nego p r z e z w i a r ę k a t o l i c k ą . D l a p r z y k ł a d u p r z y t a c z a t w ó r c ó w tego t y p u p r a c , j a k : Józef Lurka, Władysław Chajec czy Wojciech Oleksy. Jednocześnie tego, ż e w s z y s t k i e r z e ź b y o t e m a t y c e powołuje datu;.e do na życia duży l a t a 40- i Mówiąc o wewnętrznej a także zatem nowe zmianę spojrzenie miasta na przyczynie na w ł a s n ą w dwie ma twórczość się myśli rozwój do po zainteresowaniu sakralizacją ludowego, n a s t ą p i ł a „czego podjęciu jawiają rów zainteresowanie nowej nych, Zwraca wśród z tematyką uwagę, i że w których to główne pracy i życia z Nieszawy, na już wcześniejsze losy prace. Dla Draka wyraźnie kraju" zajęły ludowi i k r ó l ó w . Do prze­ pionie­ z a l i c z a : L e o n a K u d ł ę ze Ś w i e r ż y Wojciecha tego t y p u r z e ź b a c h wrażliwość miejsce twórcy dziejami narodu, postaciami w o d z ó w Centkowskiego patriotyzm myślący świeckich, tematyki w rzeźbie B ł a c h o w s k i Jana wyraz tematów pracy. R ó w n o l e g l e tworzyć sztuki wewnętrzna 1945 r . na Zaczęli że się wszystko, przedstawienia twórczości. społecznej, d u s z a z a p r a g n i e " (s. 41). R ó w n i e ż n o b i l i t a c j a p r a c y , z w ł a s z c z a f i z y c z n e j , po zaważyła swojej świeckiej zewnętrzną. świadomości Z c h w i l ą nobilitowania, a nawet p e w n ą samoocenie i swych dzieł. Podkreśla, s i ę dopiero miana t w ó r c y świadom tematyki wewnętrzną ludowych zrodziło jest z potrzeby s e r c a , n i e k t ó r e Pojawienie przyczyny: na twórców i powszechnego ustalenia przemiana powstają „świątki". i tu widzi stosunku sztuką ludową. ludowej popyt 50- kultowej Wierzbna i daje s i ę o d c z u ć (s. 46), k t ó r y m niego z współcześni „spontaniczny niejednokrotnie twórcy ludowi i c z u j ą c y k a t e g o r i a m i naszego c z a s u " (s. 47). I c h d z i e ł a , Gór­ innych. dawały to: „ludzie c h o ć nie sięgają „ w y ż y n sztuki", nie s ą tak n a i w n e , j a k je w i d z ą uczeni, lecz u j a w n i a j ą g ł ę b i ę szy ludzkiej i w y r a ż a j ą idee f u n d a m e n t a l n e . w a r t o ś ć sztuki ludowej, a j e d n o c z e ś n i e Czynnik na zewnętrzny przyśpieszający konkursy wej", bie o tematach: oraz wspomina ludowej" traktować czy autora, du­ stanowi zmianę tematyki r z e ź b s p r o w a d z a do roli konkursy i wszelkie formy działalności a d ­ omawia prace t w ó r c ó w ludowych Kopernik" i „Wielcy Polacy w nadesłane rzeźbie ludo­ o innych konkursach, jak: „ L u d o w e Wojsko Polskie w „Rodzina na równi szeroko „Mikołaj według narodowej. katalizatora, k t ó r y m b y ł y organizowane ministracyjnej. A. Błachowski To właśnie, wiejska". Jest z twórczością zdania, że sztukę spontaniczną, „formę konkursową rzeź­ należy konkursu" zaś uważa ,,za s t y m u l u j ą c ą poziom, i n t e l i g e n c j ę i o r y g i n a l n o ś ć " (s. 61). W rozdziale Seweryn, małych „Nawiedzeni" stereotypowemu rozmiarów, ludowych. rozdziale Na monumentalne potwierdzenie twórczością ter monumentalny s i ę , podobnie że wytwory jak zajętego się z w ł a s n e j niegdyś sztuki ludowej rozmiary zaś przekraczają słuszności rozwijającą mogą Tadeusz b y ć tylko możliwości stanowiska zajmuje twórców się w inicjatywy i posiadającej trzech t w ó r c ó w o charakterze przestrzennym. Z a przykład ludowych: Juliana Brzozowskiego ze służą powodu mu Sromowa, Jana n a s i e w i c z a spod K i e l c i S z c z e p a n a M u c h y z okolic S i e r a d z a . I c h t w ó r c z o ś ć integralną. „Polega ona przede wszystkim na tym, że działa Pisze, we że własnej ich współczesnej, zagrodzie, działalność gdyż nie pomimo, a więc we mieści się że spełniają własnym w by uznać nazywa ideą stałej wiejskim środowisku" dotychczasowych warunki, syl­ Ber- monumentalnością d z i e ł , w i e l k i m p o t o k i e m r ó ż n o r o d n y c h t e m a t ó w oraz k o n s e k w e n t n ą pozycji tym charak­ n i e t y l k o ze w z g l ę d u n a w y m i a r y d z i e ł , a l e r ó w n i e ż z nowego p r z e d s i ę w z i ę c i a wetki przeciwstawia poglądowi, eks­ (s. 66). kategoriach sztuki ich za t w ó r c ó w lu­ d o w y c h , a f o r m a i c h r z e ź b m i e ś c i s i ę w r a m a c h s t y l u ludowego, to ś w i e c k a t r e ś ć — jaką przedstawiają — przekracza ustalone kanony. Polemizując z Aleksandrem J a c k o w s k i m twierdzi, że tacy j a k Brzozowski, Bernasiewicz „bliżsi są kulturze l u ­ dowej poprzez s w ó j , w p e ł n i świadomy z nią związek niż »samorodni«, jak Mika �286 i RECENZJE Gawlowa, którzy przeciwny, by wać (s. nowe tylko bezwolnie wegetują się nimi opiekować, ale nie definicje artysty ostatnim rozdziale B ł a c h o w s k i 103). W ludowego n a j e j m a r g i n e s i e " (s. 102). N i e jest przekonany, czy n a l e ż y w tradycyjnym rozumieniu omawia dwie sylwetki jest „preparo­ tego słowa" twórczyń ludo­ w y c h : C z e s ł a w y K o n o p k ó w n y — w y c i n a n k a r k i z Puszczy Zielonej, i Dominiki B u janowskiej z W ę g r o w a dwuosnowowych. Nie t y l k o m ó w i , j a k i co r o b i ł y , j a k p r z e b i e g a ł a i c h droga r o z w o j u a r t y s t y c z n e g o , lecz jego u w a g ę inny — twórczyni tematycznych dywanów z a p r z ą t a g ł ó w n i e ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t e k , dlaczego t w o r z ą w t a k i , a nie sposób, co w a r u n k o w a ł o ewolucję ich indywidualnego stylu? Poza tym do­ kumentuje, na czym p o l e g a ł ich w k ł a d w p o l s k ą i ś w i a t o w ą s z t u k ę l u d o w ą . Wszyst­ kie s y l w e t k i u k a z u j e w r ó ż n y m o ś w i e t l e n i u , z w i e l u stron, z w ł a s z c z a z a ś analizuje ich psychikę, światopogląd, rozwój wewnętrzny łalność artystyczną dzieła wa chce d o w i e ś ć , że sztuka ludowa w od tej i wpływ tych czynników t w ó r c ó w . Poprzez takie spojrzenie na t w ó r c ó w dobie obecnej nie j e s t m n i e j dawnej, t r a d y c y j n e j , że posiada w a r t o ś c i , k t ó r e na dzia­ ludowych i ich wartościo­ ją nadal czynią godną nobilitacji. Omawiając tę książkę wspomnę również o jej walorach poznawczych r a c k i c h . N i e j e s t to p r a c a o b s z e r n a , ale w s p o s ó b ż y w y i p r z e k o n u j ą c y czytelnika w przedstawić problemy sztuki strony głównego te pory przemilczane, b ą d ź nie poezji ludowej jeszcze ludowej. Autor przedmiotu do k o ń c a zaangażowany swych p r o b l e m , ż e nie lite­ emocjonalnie dociekań, które omówione. Przytaczając bardziej p o d k r e ś l a i wprowadza były krótkie tylko umie do tej fragmenty samym chlebem ż y j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y l u d o w i , ż e n i e t w o r z ą t y l k o po to, b y z d o b y ć p o k l a s k b ą d ź rentę twórczą, przekonać, j a k to chce w i d z i e ć że sztuka ludowa w i e l u z n a w c ó w , m. in. К . Т. żyje i przejawia się w Toeplitz. Zdołał najbardziej nieoczekiwanych f o r m a c h , i t y l k o od z n a w c ó w p r o b l e m u z a l e ż y , c z y b ę d z i e s i ę ona j a w i ł a j a k o z r o ­ z u m i a ł y przejaw k u l t u r y duchowej śmiecona" się spoza wadza przeróżnymi kręgu wsi. czytelnika w cytatów i wyjaśnień s p o ł e c z e ń s t w a w i e j s k i e g o , c z y t e ż zostanie, przejawami Również c o r a z to działalności sposób amatorskiej, ludzi przedstawienia bardziej z a w i ł e materiału problemy stopniowo sztuki ludowej. wpro­ Wielkość czyni tekst w p e ł n i z r o z u m i a ł y m i u d o k u m e n t o w a n y m . ka A. Błachowskiego „za­ wywodzących Książ­ m o ż e b u d z i ć k o n t r o w e r s j e , ale to t y l k o ś w i a d c z y ć b ę d z i e na jej k o r z y ś ć . Hanna ANNA Rynu, S Z Y F E R , Społeczność O l s z t y n 1982, Ośrodek i kultura Badań małego miasta. Studium Reszka na przykładzie Naukowych im. W. K ę t r z y ń s k i e g o w Olszty­ nie, ss. 152. Praca dań w w A n n y S z y f e r jest pierwszą zamierzonych przez O ś r o d e k Olsztynie. Badania te monografią Badań miałyby rozwoju i perspektywach m a ł y c h na małego miasteczka Naukowych im. Wojciecha celu odnalezienie miasteczek, mimo pewnych różnic w z cyklu ba­ Kętrzyńskiego prawidłowości pełnionych przez nie f u n k c j i , r ó ż n y c h d o ś w i a d c z e ń h i s t o r y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . O k a z a ł o s i ę , i ż i s t o t ­ nym problemem steczek. R y n jest jest znalezienie pierwszym z wspólnego czterech A u t o r k a w y s u w a przypuszczenie, że m a ł e dać metodami mianownika w Jednak na względu wiele mia­ Północnej. miasto m o ż n a — a nawet n a l e ż y — b a ­ miasteczkami prowadzone w Polski e t n o g r a f i c z n y m i , a p r a c a j e j m a b y ć tego d o w o d e m . badania nad m a ł y m i ze kulturze m a ł y c h w y b r a n y c h miasteczek podobieństw Dotychczasowe b y ł y przez g e o g r a f ó w i małego miasteczka do nim tradycyjnej kultury, autorka podejmuje się „ u d o w o d n i e n i a socjologów. wsi, istnieniu tezy o p r z y d a t - �287 RECENZJE ności warsztatu (s. 9). W książce p o d a n a jest d e f i n i c j a m a ł e g o m i a s t a oraz k l a s y f i k a c j e t y p ó w m a ł y c h m i a s t , etnograficznego do b a d a ń będące propozycją Szyfer samej nad m a ł y m a u t o r k i oraz i n n y c h b a d a c z y , n p . A . K ł o s k o w s k i e j . A n n a d o k o n a ł a tej k l a s y f i k a c j i b i o r ą c pod u w a g ę k r y t e r i a turę społeczno-zawodową, nie m i a s t e c z k a a także jest „ a n a l i z o w a n i e przemian historyczne, migracyjne, s t r u k ­ pochodzenie r e g i o n a l n e i o d l e g ł o ś c i "od d u ż y c h o ś r o d k ó w liczba nowych miastem" poprzez interakcji niosących ludności, przemysłowych. zależności: liczba n o w y c h nowe wzory funkcjonowa­ Jej zamierzeniem ról społecznych zachowania — m o ż l i w o ś c i — zmian" (s. 96). Do g ł ó w n y c h z a ł o ż e ń m e t o d o l o g i c z n y c h p r a c y n a l e ż y z a l i c z y ć : 1) t r a k t o w a n i e m a ł e g o m i a s t e c z k a j a k o s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ; 2) określenie kultury tradycyjnej w y w o d z ą c e j się z kultury wsi jako charaktery­ stycznej dla s p o ł e c z n o ś c i m a ł e g o miasta; 3) analizowanie kultury m a ł e g o miasta i jej p r z e o b r a ż e ń n a tle p r o c e s ó w makro- społecznych kraju. Ważnym pytaniem badawczym jest s t w i e r d z e n i e , czy m a ł e miasteczko stanowi etap p o ś r e d n i m i ę d z y miastem a w s i ą . C h ę ć zastosowania jest dzięki m e t o d y etnograficznej w badaniach nad R y n e m d r u g i e m u z a ł o ż e n i u . A u t o r k a opisuje zrozumiała przeobrażenia kultury tradycyjnej w m i a s t e c z k u i g m i n i e R y n , z czego w y n i k a , ż e w p ł y w o k o l i c z n o ś c i w s i n a miasteczka jest urządzenie mieszkań, wierzenia olbrzymi. Elementy kultury przygotowywanie posiłków, i wiedza ludowa, w niewielkim Niewątpliwie w propagowaniu nie należy materialnej lekceważyć także stopniu małego kulturę miasteczka, obrzędowość np. tradycyjna, r ó ż n i ą s i ę od w i e j s k i c h . wpływu dużego miasta, radia i telewizji w s z e l k i c h z m i a n k u l t u r o w y c h , a l e dotyczy to t a k ż e z m i a n n a w s i . Autorka kreśli rys historyczny R y n u od p o c z ą t k u jego p o w s t a n i a b y ł on s i e d z i b ą k o m t u r ó w k r z y ż a c k i c h , m. i n . K o n r a d a w X I V w., k i e d y W a l l e n r o d a , a ż po c h a r a k ­ t e r y s t y k ę m i a s t a po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Ź r ó d ł a , z k t ó r y c h k o r z y s t a , to a k t a m i e j ­ skie, g ł ó w n i e sprawozdania burmistrzów, wspomnienia że sprawozdania blemów różnych współczesnych i pamiętniki prywatne, i gospodarczych. zastosowano kwestionariusze r z y s t a n o je g ł ó w n i e w ny instytucji społecznych pro­ pomocnicze. Wyko­ pracach nad instytucjami i organizacjami m a j ą c y m i wyraź­ w p ł y w na społeczność małomiasteczkową i ankiety tak­ Do badania i jej przeobrażenia, a także nad ota­ c z a j ą c y m R y n terenem wiejskim. Badaniom podlega także funkcjonowanie społeczności lokalnej Rynu i cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y jego m i e s z k a ń c ó w (w t y m : g r u p r e g i o n a l n y c h i k a t e g o r i i społeczno-zawodowych), i styczności chowań kulturowych, stawienia kulturą tradycyjną że „ w z r o s t wybranych a cech społeczności sąsiedztwo, koleżeństwo, przemiany statystyczne, wniosku, analiza międzyludzkie, tabele i rysunki. Przy interakcjami wzorów rozpatrywaniu społecznymi i zanik lub A. (kontakty opis r ó ż n y c h kultury tradycyjnej. Pomocnicze i rolami nowych lokalnej autorytety), okazały zależności Szyfer przekształcenie się za­ ze­ między dochodzi starych, do trady­ cyjnych, z w i ę k s z a się w m i a r ę wzrostu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j , wzrost nowych ról — poprzez u c z e s t n i c t w o w instytucjach, organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych oraz c z ę s t o w m i e j s c a c h p r a c y " (s. 110). Autorka cyjna, stwierdza, ale ulega steczko m o ż e b y ć b a d a n e fer nie stosuje że w małym miasteczku istnieje jeszcze kultura trady­ ona s t o p n i o w e m u z a n i k o w i . M o ż n a s i ę w i ę c z g o d z i ć , ż e m a ł e metodami etnograficznymi. metod etnograficznych. mia­ J e d n a k w k s i ą ż c e tej A . S z y ­ Z e b r a n y przez n i ą m a t e r i a ł jest etnograficz­ n y , ale m e t o d a w y d a j e s i ę b y ć s o c j o l o g i c z n ą — b a d a n e s ą tu g ł ó w n i e s t r u k t u r y s p o ­ łeczeństwa, układy międzyludzkie. Rozpatrując różnice społeczno-zawodowe, spędzania wolnego czasu, w i ę z i trzy na problem socjologicznie. społeczne Praca w małym A . Szyfer miasteczku jest c z ę ś c i ą sposób i wsi autorka większej całości. pa­ Do- �288 RECENZJE piero p o r ó w n u j ą c można monografię będzie wyciągnąć pytania — turowe czy m e n t a l n o ś ć mimo Rynu z monografiami ogólniejsze mieszkańców zasadniczych różnic trzech p o z o s t a ł y c h wnioski i odnaleźć małych miasteczek, wynikających miasteczek na postawione ich zachowania z innej historii, funkcji, m o g ą b y ć podobne; c z y m y ś l e n i e m a ł o m i a s t e c z k o w e n o ś c i w i e j s k i e j i m i e j s k i e j ; czy m a ł e odpowiedź miasteczko j e s t i n n e od m y ś l e n i a jest j e d n o s t k ą kul­ migracji społecz­ synkretyczna, czy posiada w ł a s n e , indywidualne cechy? Justyna MARGUERITE ghanistan et Suchy REUT, l'artisanat i ciepły de La soie en la soie klimat Afganistan. a Her&t, L'élevage de Jasionowska ver a soie én Af­ W i e s b a d e n 1983, ss. 167, r y c . 90. południowo-zachodniej części Afganistanu pozwalał na u p r a w ę d r z e w m o r w o w y c h i h o d o w l ę j e d w a b n i k ó w . U p r a w i a n o j ą od 419 г., a w i ę c wcześniej się aniżeli w rozwinąć i wyrobem Europie. ją na nowo. Hodowla ta u p a d ł a Omawiana książka tkanin jedwabnych w Afganistanie cennego s u r o w c a i r o z w ó j jedwabnictwa w XVII zajmuje w . i po 1921 się hodowlą r. s t a r a n o jedwabników w l a t a c h 1920-1970. P r o d u k c j a tego dawały zatrudnienie typu chałupniczego ubogim w a r s t w o m l u d n o ś c i . H o d o w l a j e d w a b n i k ó w z w i ą z a n a b y ł a z o a z a m i , w któ­ rych gdyż rosły hodowany resująca drzewa morwowe. jedwabnik była ma natomiast Odbywała s i ę ona tak, j a k w podobne w y m a g a n i a . obróbka Pod innych krajach, względem technicznym inte­ s u r o w c a a ż do w y r o b u t k a n i n . P r z e w i j a n e z k o ­ k o n ó w n i c i p r z ę d z o n o r ę c z n i e , j a k k o l w i e k f i l a t o r i a do p r z e w i j a n i a i s k r ę c a n i a wabnych nici wynaleziono we dużymi maszynami włókienniczymi sowano w Europie tylko do poruszanymi siłą wody. odpadkowego gorszej j a k o ś c i . J e d n a k ż e w A f g a n i s t a n i e jeszcze w X X w. i farbowano w W poddawano jedwabiu i Przędzenie uzyskiwano nim przędzeniu. Następnie sto­ przędzę po r ę c z n y m p r z e w i n i ę c i u n i c i z je r ę c z n e m u one ręczne kokonów przędzę bielono motkach. dalszej części pracy autorka u k a z u j e k r o s n a przystosowane najprostszym tem jed­ W ł o s z e c h j u ż w X I I I w., a nieco p ó ź n i e j b y ł y splotem geometrycznym, płóciennym. inne Niektóre farbowano na wyroby osnowie zdobiono techniką drukowano. Jedynie przy tkaniu wzorzystych t u r b a n ó w lub krosien o czterech nicielnicach. barwnikami roślinnymi. Stosowano Przędzę więc lub technikę p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . R o b o t n i c y p r a c o w a l i po w a n o i m t a k ż e p r a c ę do d o m u s y s t e m e m w wreszcie dodatkowych farbowano używaną ornamen­ ikatu, inne używano tkaniny t y l k o do t k a n i a prostym w lic kadziach Europie w okresie części w rodzaju manufaktur; nakładczym. Pracowano zwykle na da­ świe­ ż y m powietrzu. Praca oparta z o s t a ł a n a etnograficznych badaniach terenowych, na oficjalnych s t a t y s t y k a c h i i n n y c h o p r a c o w a n i a c h . U k a z u j e ona n a j r o z m a i t s z e proste nia techniczne stosowane' przy wyrobie różnego rodzaju niewielkich w a b n y c h , j a k chustki, t u r b a n y i sztuki przeznaczone wab nie użytku. był luksusowym surowcem. W y d a j e s i ę , ż e jego j a k o ś ć rodowych r y n k a c h zbytu. J e d n a k ż e czony miejscowej dla z powodu nej i w ma ludności ostrzejszego rozwiązaniach znaczenie luksusowych spodarczej i w społecznej służył ubogich on wywóz niego także do sąsiednich jedwabników. przynosi zarazem wiele rzemieślników Jed­ wyroby codziennego międzyna­ włókienniczy krajów nie przezna­ mogących O p r a c o w a n i e tak jedwabniczej światowego jed­ lub ręczniki. konkurencji na za s u r o w i e c produkcji jedwabnictwa Książka z nie w y t r z y m y w a ł a klimatu hodować technicznych historii wyrobów. i na Szyto na odzież rozwiąza­ tkanin zajętej zasługuje głównie informacji o Afganistanu. Dzielili tradycyj­ na uwagę ośrodkami sytuacji się oni go­ na �289 RECENZJE prządków, zakładaczy o s n o w y i t k a c z y oraz f a r b i a r z y . samodzielnie, jednak w i ę k s z o ś ć b y ł a u z a l e ż n i o n a nistanie, podobnie j a k w Nepalu czy Niektórzy z nich pracowali od k a p i t a ł u k u p i e c k i e g o . W Tybecie, dawne techniki Afga­ włókiennicze i for­ m y o r g a n i z a c j i p r a c y m o ż n a b y ł o b a d a ć jeszcze w n a s z y m s t u l e c i u . Irena HELGĘ und GERNDT, Arbeiten, Kultur ais Forschungsfeld. Uber Turnan volkskiindliches Venken M ü n c h e n 1981, ss. 243, r y c . 6. Autorka n a l e ż y do m ł o d s z e g o p o k o l e n i a e t n o g r a f ó w n i e m i e c k i c h ( u r . 1939) i j e s t profesorem w Monachium. W omawianej książce przedstawia ona krytykę dotych­ czasowych m e t o d b a d a n i a z a r ó w n o z j a w i s k k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k d u c h o w e j i spo­ łecznej. Badania kontynuować te w przyniosły formie duży źródeł dorobek wywołanych drukowany badaniami i niełatwo terenowymi. ponuje ujęcie r z e c z y w i s t o ś c i społecznej w system z n a k ó w , aby było przedstawić w uproszczonym zapisie. W tycznie w y n i k i prac m a t e r i a ł o w y c h . i dlatego ją t u sygnalizuję. W Próba ten ta pierwszej części pracy autorka zajmuje europejskiej etnografii. Rozgranicza sposób sposób się na obecnie wyniki badań można zasługuje je Autorka by ukazać dyskusyjne synte­ omówienie dorobkiem poszczególnych szkół miejskiego opisy życia i wiejskiego, rzeczywistych p r o c e s ó w s p o ł e c z n y c h wsi i relacje ludowe o nich. K r y t y c y z m sunku z do jasno wyników badań stawianymi etnograficznych postulatami nie zawsze ł ą c z y badawczymi. Mniej rozdział o zagadnieniach ź r ó d ł o z n a w c z y c h . A u t o r k a wiadań ludowych, Bawarii ukazuje nariuszu badawczym Najpierw różnych też należy omawia zająć n y c h z n a k ó w i te źródeł kolejność się b e z p o ś r e d n i ą przedstawić w wania zjawisk z zakresu k u l t u r y W dalszych częściach gadnień jako wskaźnik procesów w jako procesów wskaźnik już jął się funkcje stroju się f u n k c j a m i na 3 XX w. nej przez e t n o g r a f k ę tycznie rzeczywistością, ująć mebel wiejskiej. do obszarze P o l s k i . systemu 1 z RFN w sto­ jaśniejszy Na jest przykładzie podanym wiedzy ją w kwestio­ o kulturze. system to p r o w a d z i ć ustalo­ do kodo­ obszarze wydaje kulturowa omówię 1 P. wiejskiej podobnej się p o ż y t e c z n e . O t ó ż a u t o r k a w ujęciu E. ubiór ubiorów Bogatyriew 2 też zreferowanie funkcjo­ opisów morawskosłowackim . 4 Cassirera . w R. Kantor pocz. opracowa­ odnosi się Rozważa za­ ukazał XIX i próby za­ ubiór l i t e r a t u r ę . R. B á r t h e s mody . społeczności i n i e c o szerzej kodowania bogatą wybranych życiu ludzi morza, wartość Zagadnienia tradycyjnej symbolicznego jako współczesnej na Dlatego pieśń w Przykładowo względnie systemu ludowego odzienia wsi. W a u t o r k a p r z e c h o d z i do r o z w a ż a n i a kulturowych. semantyczną życia porządku. Ma i w omówieniu ludowej. kulturowych, społeczności z wiejskich. tym analizy p o d a ń i opo­ źródeł określonym nieraz poruszane i p o s i a d a j ą analizą wcześniej zajął pracy szkicowy rozpatrywania e t n o g r a f i c z n y c h . S ą to t a k i e t e m a t y , j a k nowanie prawa były uroczystości się w podaje swe ikonograficznych dokumentację pro­ można ubiór kry­ jako R. В a r t h e s, Systéme de la Mode, P a r i s 1967; I . T u r n a u , Analiza se­ mantyczna systemu mody według Rolanda Barthes'a, „ I n f o r m a t o r Centralnego B i u ­ r a W z o r n i c t w a P r z e m y s ł u L e k k i e g o " , R. 15: 1974, n r 3 (91), s. 14-20. P. B o g a t y r i e w , Funkcje stroju ludowego na obszarze morawskosłowa­ ckim, [ w : ] Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1975, s. 26-96 ( I w y d . 1937). * R. K a n t o r , Ubiór — strój — kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kra­ k ó w 1982. E. C a s s i r e r , Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, W a r s z a w a 1971. 2 4 19 — E t n o g r a f i a Pol. 30/1 �290 RECENZJE j e d e n ze w s k a ź n i k ó w system kultury mniej t r w a ł y aniżeli w i e r z e ń , a bardziej t r w a ł y przykładem różnorodności dy u ż y t k o w a n i a aniżeli znaków w społeczności wiejskiej księstw n i e m i e c k i c h od X V I I miejskich. Podkreśla w y c h ze w z g l ę d u na zagadnień wędrówek i mu wiele nie ich f u n k c j o n a l n o ś ć ujawniają autorki i opisów s i ę zbyt jej znaczną w tu przykła­ pracy r o l n i k ó w nie w przekonująca. dla z różnych Jednakże dawać i się j a s n y i nie pożywienia. z kodo­ c z ę ś c i R F N . O m a w i a n a tu próba podkreślić ogromną zróżnicowanych podstawy erudycję chronologicznie do u j m o w a n i a t y c h D E S JOURNÉES 1979. W y d . p r z e z M o n i q u e du kodo­ poświęcono infor­ znaków. V É T E M E N T E T S O C I É T É S 1. A C T E S d'Ethnologie XVIII system Ireno toires Dotyka niemieckich w funkcje mebli i należy szczegółowych czy m e b l i , co m o g ł o b y macji w u p o r z ą d k o w a n y system 2 E T 3 MARS odzieżo­ pasterzy. autorki. Natomiast wydaje wcześniej rozwiązań czy czy społeczności występujących się pewnych erudycję cech u b i o r ó w na przykładach poszanowanie odzieży dobrym c z ę ś c i p r a c y a u t o r k a p o w r a c a do swego p r o g r a m u b a d a ń ich w y n i k ó w wydaje czy jest Podano form u b i o r ó w w . pod w p ł y w e m m i e j s c a . W podobny s p o s ó b z a n a l i z o w a n o ostatniej waniem różnych ponadto u t r z y m y w a n i e tych z r ó ż n i c o w a n y c h W wiejskiej. p o s z c z e g ó l n y c h form odzieży w krajach X I X w . O p i s y te wania z jego w y p o s a ż e n i e m Dlatego u b i ó r i n n y c h u b i o r ó w i ich b a r w przez przedstawicieli r ó ż n y c h płci grup w i e k u . A u t o r k a u k a z u j e u ż y t k o w a n i e mód dom pożywienie. Museum Turnau DE RENCONTRE DES de F o n t a n a s i Y v e s D e l a p o r t e . National d'Histoire Naturelle. Sociétés Laborades amis du M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, s. 370, r y c . 57. Omawiany spotkaniu się ubiorem. spotkania twórców nad tom zawiera wszystkich niemal Olbrzymią historyków, specjalistów zasługą mody o zbyt nicze z różnym zagadnienia dopracowane. nie w Paryżu zajmujących doprowadzenie W rezultacie w kostiumem wiele ustalenia tej tea­ przez opracowań gdy zasad­ h i s t o r i i k o n s u m p c j i s ą stale konferencji — Badania innych ośrodkach powstaje do i plastyków p r z y c z y n k a r s k i m c h a r a k t e r z e , podczas pierwsze spotkania m a j ą tak duże jest i egzotycznym, s ą prowadzone ubioru j a k o jednej z dziedzin Dlatego pierwszym sztuki, e t n o g r a f ó w europejskim mody wykształceniem. jeśli konferencji historyków historycznym, ludowym szczegółowym, na dziedzin wiedzy z F r a n c j i i A l g e r i i —• r a z e m 64 u c z e s t n i k ó w . tralnym i kreacjami współczesnej specjalistów wygłoszonych z różnych organizatorów archeologów, współczesnej ubiorem 26 r e f e r a t ó w zapowiadającej nie­ dalsze znaczenie. Po wprowadzeniu J e a n G u i a r í a , Y v e s Delaporte u k a z a ł interdyscyplinarny c h a ­ rakter badań nad antropologią nie odzieży. Poruszył odzieży jako znaku wyróżniającego p o d k r e ś l a j ą c , ż e n i e j e s t to r e g u ł ą . W o s o b n y m nocnej części Laponii on t a k m o d n e obecnie jednostkę w tradycyjnych r e f e r a c i e u k a z a ł on u b i o r y w j a k o s t o p i e ń z e r o w y z n a k u . L a p o ń c z y c y m a j ą podobny d l a m ę ż c z y z n , kobiet i s t a r s z y c h dzieci, a w s z e l k i e w y r ó ż n i a n i e s i ę pod t y m d e m jest p o t ę p i a n e s p o ł e c z n i e j a k o obca m e n t a l n o ś c i tego s p o ł e c z e ń s t w a Referaty zostały u p o r z ą d k o w a n e materiał, techniki zagadnie­ społeczeństwach i środowisko, w cztery grupy tematyczne: historia u b i o r ó w i wreszcie moda i pół­ ubiór wzglę­ ostentacja. tradycja, ubiór jako znak spo­ ł e c z n y . W p i e r w s z e j grupie r e f e r a t ó w o m ó w i o n o z a p o ż y c z e n i a w t r a d y c y j n y c h u b i o ­ rach H. Lapończyków i Kabylów Balfet). Z a p o ż y c z e n i a z europejskich sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u rozwiązań laty krawieckich są traktowane jako (M. Roué, elementy t r a d y c y j n e g o u b i o r u t y c h s p o ł e c z n o ś c i . Y . D e s l a n d r e s i B . de R o s e l l e u k a z a l i r ó ż n e zapożyczenia paryskich projektantów mody, np. wpływ ubiorów azjatyckich na �291 RECENZJE kreacje Paul Poiret. J . P i t t - R i v e r s d a ł z n a k o m i t ą wego". N o w y typ u b i o r u z a w s z e trudnościami mu i spotykał znaków definicją się z krytyką. Dowodziło czy c a ł e g o kodu b r a ń jest t a k ż e o d m o w ą „nieporządku t o r o w a ł sobie d r o g ę z w i ę k s z y m i odzieżowego, przyjęcia który lub to n i e z n a j o m o ś c i odzieżo­ mniejszymi nowego syste­ u l e g a ł zmianie. Stosowanie prze­ nowego k o d u . P o k a ż d e j grupie r e f e r a t ó w dru­ kowano także najważniejsze wypowiedzi z dyskusji. Druga grupa r e f e r a t ó w różnymi typami odzieży stanowi w y n i k wieloletnich prowadzonych zeum Człowieka. H . Balfet ukazała nych sztuk wyrobów pionowego w różne i poruszyła podobny temat poncha kroju krosna, w Mu­ s z y t y c h ze s p e c j a l n i e tka­ użytkowanych w różnych prostych r o z w i ą z a ń czy poprzecznego. ubiorze nad paryskiego kilkadziesiąt podłużnego koszul badawczej typy u b i o r ó w poziomego okresach historycznych. F . Cousin z e s t a w i ł a w i e c k i c h dla u b i o r ó w k r o j u badań porównawczych atmosferze ludowym M . de różnych kra­ Fontaněs krajów eu­ ropejskich. Wreszcie D. C h a m p a u l t i E . G h e r a r d i - D o r s t p o r u s z y ł y zagadnienie ubio­ r u c z y jego b r a k u w strefie t r o p i k a l n e j . W grupie macje ną referatów o ubiorze wyobrażeń rem w dotyczących historii ubioru F . Piponnier zachodnioeuropejskiej, Desmet-Gregoire podróżników cnej krój omówiła i hiszpańskiej, a później w Algerii i i XVIII z plemienia s u k i e n kobiet z n a j w y ż s z e j Malesi. D w u c z ę ś c i o w e na specjalnych wzorzystymi ten r ó ż n i s i ę od d o ś ć j e d n o l i t y c h r o z w i ą z a ń k o s t i u m o l o g i c z n y c h kańskich B. i zapewne Dupaigne ukazał w p ł y w Czwarta py porte ukazał ubiór głowy kraju stały jako w mężatek w wyznawców Centralnej. mazdeizmu w da), krojów płaszczy w łecznego. różnych impuls Nie można grup do zero. Trzy B . Dupaigne T . Battesti Indiach. Inne rozważań nad inwazji referaty zajął ukazała różnych różne regionach te­ wieśniaczek zo­ się wysokimi nakryciami dały społeczne także ubiorów ubio­ przyczynki do pasów (L. Sea- ludowych Rumunii u b i o r u j a k o z n a k u spo­ pierwszego etnografowie znaczeniem do g r u ­ Y . Dela- społecznego. Y . znaczenie określenia wyników bał­ tureckiej. przedstawiają przez m ę ż c z y z n i k o b i e t y wnieśli Ubiór 2. p o ł o w i e X I X w . zróżnicowania referaty teoretycznych Najwięcej szelkach reszty k r a j ó w sprzed francuskich w dać uogólniające przeceniać na J a k już wspomniano, H i s z p a n i i ( J . F r i b o u r g ) czy specjalistów. dalszych grupie. kobiet o p i s ó w u b i o r ó w ludowych, j a k noszonych (D. P o p ) . M . L o u y s p r ó b o w a ł a półno­ galonami. fryzury i czepki r u m u ń s k i c h przez C . Neamtu. Azji tej dobry p r z y k ł a d i X I X w. R ó ż n e szcze­ części ubioru jako oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i znak zawsze się nakryciami głowy XVIII średniowiecza europejskich w Japonii w dotyczyła lapoński stanowiące zilustrowane głowy rów w okresu i miejsca właściciela Broutin zajęła go z ubiorów grupa r e f e r a t ó w społecznej nakrycia pochodzi H. dziełach ukazała górskiej s u k n i e ze s p ó d n i c a m i krosienkach modzie Tunezji. w. w e u r o p e j s k i c h po t y m k r a j u . W r e s z c i e M . de F o n t a n ě s wykonanymi się ubio­ średniowiecznej opisy u b i o r ó w t u r e c k i c h z X V I I czarnych w e ł n i a n y c h Albanii zdobiono włoskiej infor­ ikonograficz­ u b i o r ó w n a t a p i s e r i a c h z l a t 1665-1678, a J . J o u i n z a j ę ł a z s z y w a n y m z tkanin w r ó ż n y c h b a r w a c h (miparti) w gólny omówiła inwentarzach ruchomości. M . Jarry dała analizę spotkania i zapewne społecznym różnych oni tak dadzą form ubioru w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h i regionach. Irena LUDVIK BARAN, JITKA STAŇKOVÁ, Lidové kroje Slovácka, Turnau Praha 1982, s. 84, r y c . 77 ( w t y m 71 b a r w n y c h ) . Książka od ta u k a z u j e s t r o j e l u d o w e południowego wschodu W t y m n i e w i e l k i m regionie ze z części Słowacją, a od południowych południowego Moraw zachodu graniczących z w X V I I I i X I X w . u k s z t a ł t o w a ł o s i ę 28 t y p ó w Austrią. strojów �292 RECENZJE ludowych i 27 czesności. Część turalnymi regionu. 1900. sel, z nich Zachowały dożynek, Jest głowy, ten on jest one Strój oznakę bardzo stale i pozycji ta typów. Ukazuje jest to syjskim, haftów, społecznej, grupy wieku, święta czy tego s t r o j u . ona M o ż e on jednocześnie życie płci, stanu uroczystości, do doskonała pozycja eksportowa z wsi album stroju, przynosi lecz t a k ż e czy pod wiele informacji za nakryć Strój względem odmienne na za­ Odmienne co ukazującym dzień. różne wa­ odtwarzania poszczególnych jego w Moraw, czterech coroczne sprawia, językach: „ W s t ę p i e " zarazem ukazano s ł o w n i c z e k b l i s k o 90 t e r m i n ó w . nawcze dla historii u b i o r ó w l u d o w y c h we­ nie piór). cywilnego i in. albumem objaśnieniami We on spodni, wstążek opisywanego regionu niemieckim, angielskim i francuskim. świąt, poszczególnych rękawów, koronek, społecznego służyć wsi (krój czy wesela i sceny z codziennego życia. Z n a k o m i t y p o z i o m zdjęć tylko historię wy szczegółach kul­ 1886- latach lokalnych regionu współ­ w opisane z okazji do ośrodkami się starannie i s ł u ż y mieszkańców jest zarazem doskonale w y d a n y m rianty regionalne zwyczaje, starannie używane zróżnicowania jego w a r i a n t y nosi się w r ó ż n e Książka w typ przekształceniami najważniejszymi przechowuje wyróżniającą chustek, z pierwszy świąteczne ludowy oznaką z pewnymi związana poraz zróżnicowany wiązania jeszcze możności jest się j a k o u b i o r y festiwali. sposób przetrwać strojów Zostały p r z e b r a n i e , lecz za wsi. zdołało z tych etnograficznych krajów środkowej mających Tak więc nie luksuso­ znaczenie porów­ Europy. Irena że ro­ Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0945dd10cc5156931a989ff6ac9189f.pdf 94b20880dcf83cbe296d7cdce48d9dfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1192 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.227-233 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N N A Ż A R N O W S K A , Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku. Warszawa 1985, P I W , ss. 295. Kultura robotnicza jest od dawna przedmiotem szczególnie często poruszany jest w ostatnim dociekań XX-leciu, gdyż 1 wielu badaczy . Temat ten frapuje swoją problemową r ó ż n o r o d n o ś c i ą z a r ó w n o historyków, s o c j o l o g ó w , jak i etnografów. „Rekonstrukcja robotni­ czych z a c h o w a ń i postaw, które występują masowo, wymaga odczytania na nowo wielu źródeł już znanych, ale d o t ą d w pełni nie wykorzystanych (jak na przykład korespondencja robotnicza w prasie socjalistycznej). Zmusza ona również historyka do wyjścia poza źródła pisane, do pełniejszego wykorzystania źródeł ikonograficznych, reliktów kultury materialnej o d n o s z ą c y c h się do życia codziennego, relacji ustnych r o b o t n i k ó w . Wymaga b a d a ń interdyscypli­ 2 narnych" . Takiego „wyjścia" poza kanony przyjęte przez historyków s p r ó b o w a ł a w recenzowanej pracy Anna a zarazem oparła względu którzy Żarnowska. Wykorzystała się na kategoriach źródeł, książka ta m o ż e zainteresować podejmują badania nad polską o których szerszy krąg kulturą w pełni wyżej swój była humanistów, dokonać warsztat historyka, mowa. Z tego też w szczególności robotniczą, jej powstawaniem tych, i rozwojem. Anna Ż a r n o w s k a prezentuje r o b o t n i k ó w Warszawy na tle całej społeczności zamieszku­ jącej ó w c z e s n ą stolicę (będącą wtedy jeszcze pod zaborem rosyjskim). Skoncentrowała się na pokazaniu cech wyodrębniających r o b o t n i k ó w z innych grup i ich rozwój przez okres jednego stulecia. Zagadnienie, które — moim zdaniem — najbardziej m o g ł o b y zainteresować etnografów, to zarysowanie przez autorkę obyczajowości robotniczej i jej przemian na prze­ ł o m i e X I X i X X w. Ż a r n o w s k a postawiła sobie za zadanie o d p o w i e d z i e ć na pytanie, jak s p o ł e c z n o ś ć robotnicza kształtowała portret zbiorowy m i e s z k a ń c ó w Warszawy, co nowego wniosła do życia codzien­ nego i jakie nowe cechy nadała życiu miasta. Aby zamierzenie to osiągnąć, autorka objęła wielostronną obserwacją życie r o b o t n i k ó w warszawskich, tak w sferze prywatnej, jak i zawo­ dowej. Oparła się na rękopiśmiennych materiałach biograficznych, znajdujących się w Archiwum G ł ó w n y m A k t Dawnych, Archiwum P a ń s t w o w y m miasta Warszawy, a także w Centralnym Archiwum К С P Z P R oraz bibliografiach publikowanych i wspomnieniach r o b o t n i k ó w zawartych w prasie i wydawnictwach książkowych. W ten s p o s ó b praca ta nabrała charakteru źródło­ wego, umożliwiając zarazem rzetelne poznanie „Przedmiotem warunków życia warszawskiego proletariatu. rozważań stały się nie tylko warunki tego życia, ale również kultura war­ szawskiej społeczności robotniczej, jej tradycje, obyczaje, aspiracje o ś w i a t o w e , doświadczenia polityczne" (s. 5). 1 V. G r o s s , Proletariat i kultura, Kraków Warszawa 1923: A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , 1938; S. Rudniański, Walka o i obyczaj rok obrzędowy. Tradycje kultury ro­ botniczej w Polsce. A . Żarnowska (red.). Warszawa 1985: A. S t a w a r z , Żyrardów. Narodziny społeczności 2 XIX na przełomie {1ХЗП-1ХЩ. A. Ż a r n o w s k a , XIX i XX wieku. Żyrardowski w kulturę. Tradycja robotników A. W o ź n i a k , kulturze Warszawa 1985. Kultura robotnicza i XX wieku. Warszawa 1984. i jej historyczne tradycje w Polsce na przełomie �228 RECENZJE W książce tej autorka pokazała r o b o t n i k ó w Warszawy przełomu X I X i X X w. jako grupę mocno zróżnicowaną z a r ó w n o pod względem zawodowym (drobny przemysł, handel, rzemiosło, fabryki, transport konny, kolej), n a r o d o w o ś c i o w y m (Polacy, Żydzi, Niemcy, Rosjanie), wyznaniowym (katolicy, prawosławni, wyznania M o j ż e s z o w e g o , ewangelicy), a także społecznym (przybysze ze wsi, rzemieślnicy z długim warszawskim rodowodem). Zróżnicowanie to miało duży w p ł y w na obraz kultury tego środowiska. Wielu r o b o t n i k ó w tego okresu to przybysze ze wsi i małych miasteczek, szukający w Warszawie godziwego w a r u n k ó w życia. Oni to właśnie na grunt robotniczej społeczności zarobku i polepszenia warszawskiej przenieśli swoje tradycje i zwyczaje. Anna Żarnowska wskazała tu na wzajemne przenikanie się różnych e l e m e n t ó w kultury — z a r ó w n o miejskiej, jak i wiejskiej — podkreślając fakt stopniowego rodzenia się kultury wielkomiejskiej. W książce zaprezentowane zostały dzielnice robotnicze. Były nimi: Powiśle z ulicą Czerniakowską, Wola, Praga i M u r a n ó w . Znajdowały się tam skupiska mniejszych i większych fabryk stolicy, g r o m a d z ą c w niedrogich c z y n s z ó w k a c h rodziny robotnicze. kowska, jej mieszkańcy, j a k również pracownicy decydowali o charakterze całej dzielnicy obyczajów. Był to jednocześnie rejon miasta, skupionych będącej kolebką w którym „Ulica Czernia­ tu fabryk i przedsiębiorstw specyficznego ludność folkloru, robotnicza języka, ocierała się 0 lumpenproletariat" (s. 61). Autorka tej interesującej pozycji pokazała warszawskie dzielnice 1 jej m i e s z k a ń c ó w opisując warunki życia, w jakich bytowali na niewysokie, przełomie X I X i X X w. były bardzo długi (przekraczał często uciążliwe: płace 12 godzin). „Praktycznie i pracowali. Warunki czas pracy dnia roboczego był aż do końca lat 90-tych dzień pracy ciągnął się od świtu do zmroku. Praca trwała jak wszędzie, od 7 rano do 9 wie­ czór" (s. 138). Warszawa jako ośrodek przemysłowy wyróżniała się jednak stosunkowo korzystnie spośród innych, j a k c h o ć b y Ł ó d ź czy Żyrardów, pod względem przestrzegania niektórych pracy. Z a przykład m o ż e tu posłużyć fakt, iż w znacznej części większych nakazów i mniejszych warsztatów upowszechniła się praktyka stosowania regularnych przerw na posiłki. „ustawodawstwo pracy w Królestwie o p ó ź n i o n e i zacofane nawet Polskim, j a k i w całym w porównaniu Robotnik warszawski pozbawiony z państwami Jednakże imperium rosyjskim, było o ś c i e n n y m i : Niemcami i Austrią. był na o g ó ł ubezpieczenia nie tylko na wypadek utraty pracy, ale również utraty zdolności do pracy, i j a k ustawowego zabezpieczenia na starość" (s. 151). Trudne jednak były nie tylko warunki pracy, ale także bytowania. Przeludnienie, drożyzna mieszkaniowa, brak podstawowych urządzeń zapewniających higienę. N a tym tle autorka zaprezentowała rodzinę robotniczą, z jej o b r z ę d o w o ś c i ą i tradycją. Ówcześnie domi­ nował model rodziny patriarchalnej. „Popularność wśród zasiedziałych w Warszawie robot­ n i k ó w tradycyjnego modelu rodziny, skupionej w o k ó ł jednego g ł ó w n e g o żywiciela, najczęściej ojca, wiązała się z brakiem tradycji zarobkowania żony i dzieci. T a k i model rodziny prze­ ważał wśród ale również W robotników wśród takiej rodzinie z podstawowych, tradycyjnych dla Warszawy gałęzi proletariatu zatrudnionego podtrzymywano w rzemiośle, handlu, tradycje, ze względu jednak przemysłu, transporcie" na braki (s. 97). finansowe nie praktykowano k o n t a k t ó w towarzyskich. W swej książce Anna Ż a r n o w s k a poświęciła nieco uwagi wzorom estetycznym cym w ówczesnej rodzinie robotniczej. „ W y s t ę p o w a ł y robotnika wykwalifikowanego, o nie ustabilizowanym dziedzicznego różnice mieszkańca z reguły miejscu pracy [...] w umeblowaniu Warszawy i Według panują­ mieszkania niewykwalifikowanego świadectwa byłego warszaw­ skiego metalowca, Wincentego Jastrzębskiego, dla mieszkania dobrze zarabiającego, wykwali­ fikowanego metalowca, pracującego i mieszkającego w centrum przemysłu metalowego w ó w ­ czesnej Warszawie, to jest w dzielnicy zachodniej, charakterystycznym elementem wyróżnia­ jącym, symbolem wysokiego standardu były meble wyściełane i przede wszystkim otomana (często zastępująca ł ó ż k o ) , miękkie krzesła itp." (s. 111). Ciekawym rozdziałem książki wydaje się — moim zdaniem — „Święto i zabawa". O m ó w i o n e tam zostały robotnicze. formy świętowania i spędzania czasu wolnego przez warszawskie W X I X w. wypoczynek, kontakty towarzyskie oraz czynny środowisko udział w życiu �229 RECENZJE kulturalnym ograniczony byl nieco przez długi dzień pracy i brak urlopów. S p o s ó b spędza­ nia czasu wolnego uzależniano w dużym stopniu od tradycji rodzinnych. W społeczności robotniczej duży wpływ wywierała na to tradycja rzemieślnicza i chłopska. ..Czynny stosunek do i religii większości mojżeszowego rodzin miał zarówno istotny wpływ wyznania na rzymskokatolickiego, sposób spędzania czasu ewangelickiego, jak wolnego, na zwyczaje związane ze świętami rodzinnymi i formami k o n t a k t ó w towarzyskich (np. zjazdy rodzinne z okazji świąt religijnych, zaślubin, narodzin nowych c z ł o n k ó w rodziny, p o g r z e b ó w ) . Znaczną część cotygodniowego dnia wolnego od pracy wypełniały w kościele (przeważająca większość r o b o t n i k ó w więc na ogół praktyki religijne w Warszawie była praktykującymi katoli­ kami) lub w innej świątyni" (s. 178). Anna Ż a r n o w s k a skoncentrowała także swoją uwagę roli w rodzinie robotniczej. na obrzędowości „ D u ż ą rolę w życiu rodziny robotniczej święta religijne (w rodzinach katolickich głównie Boże Narodzenie, w rodzinach proletariatu ż y d o w s k i e g o — Jom Kipur, Purim dorocznej odgrywały i jej doroczne Wielkanoc, Boże C i a ł o ; i inne), ale przede wszystkim uroczystości rodzinne związane z narodzinami, weselami, pogrzebami. Gromadziły one szerszy krąg rodzinny, również tych jej c z ł o n k ó w , którzy mieszkali w innych, często odległych miastach czy osadach" (s. 180). Podejmując tę kwestię autorka p o k a z a ł a stopniowe kształto­ wanie się tradycji obrzędowością święta te coraz to przede albo wielkomiejskiej, a więc łączenie zwyczajów ludowych z nowo powstającą miejską, wszystkim na przykład: powszechniej z ozdobną też „dla większości „ciasto również choinką pieczono również na B o ż e w rodzinach robotniczych i ewentualnymi warszawskich r o b o t n i k ó w podarkami doroczne Narodzenie, zaczynały dla się dzieci" święta wiązały ale łączyć (s. 181); się nie tylko ze świętami religijnymi, z odpustami, procesjami (przede wszystkim w związku z katolickim świętem Bożego karnawałem, Ciała), nocą z Bożym świętojańską Narodzeniem czy itp.. obchodzonymi Wielkanocą, na ogół ale także zgodnie z z zapustami, tradycją ludową. Trzeba dodać, że większość tych o b r z ę d ó w dorocznych, jak np. » w i a n k i « na Wiśle w noc świętojańską, już w końcu X I X w. kształtowała nie tylko tradycja ludowa, ale i wielko­ miejska. Do typowo wielkomiejskich o b y c z a j ó w należały w warszawskiej społeczności robot­ niczej również wyjazdy poza miasto na majówki, w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim" (s. 181). Anna Ż a r n o w s k a na podstawie wykorzystanych materiałów archiwalnych p o k a z a ł a powsta­ wanie nowych form świętowania i świąt. z okazji rodzinnych, ale także z racji Były one nie tylko obchodzone dorocznie uroczystości rodzaju rocznicami czy jubileuszami, p r z y k ł a d o w o : fabrycznych powiązanych „ W niektórych wielkich z bądź różnego warszawskich fabrykach kształtowały się nowe modele świąt i uroczystości fabrycznych, głównie z inicja­ tywy przedsiębiorców, którzy starali się wesprzeć swój autorytet wśród r o b o t n i k ó w wykorzy­ stując wzory tradycyjnego patriarchalizmu. Tak na przykład w garbarni Szlenkiera z okazji jubileuszu 25-lecia fabryki u r z ą d z o n o w 1883 roku bal p r a c o w n i k ó w , a w fabryce » L i l p o p , Rau i Loewenstein« zwyczajem stały się uroczyste jubileusze urządzane robotnikom po 30-tu latach pracy w fabryce. Częściej zdarzały się jubileusze fabrykantów, z okazji których urządzano zabawy dla załogi robotniczej" (s. 1X5). Autorka wspomniała także, c h o ć w nie­ wielkim zakresie, o tradycjach cechowych, które dotyczyły b o t n i k ó w niektórych z a w o d ó w (m. in. drukarzy, kładów wymieniając choćby ufundowanie głównie wykwalifikowanych ro­ metalowców, garbarzy). Podała kilka przy­ przez robotników przemysłowych figury świętej Barbary, którą uważali za swoją patronkę. Przedstawiła również formy wypoczynku środowi­ ska robotniczego, organizowane Należały do nich majówki (nie przez organizacje tylko na przedmieścia bądź do podmiejskich wpływ na ukształtowanie w czasie lasów. Anna się takich zwyczajów i ślusarzy, miały tradycje cechowe" (s. 196). i stowarzyszenia Zielonych Żarnowska kultywowanych D o cechowych taneczne, wyjazdy na podmiejskie dzień Zielonych Świątek Stowarzyszenie wycieczki że „niemały szczególnie przez drukarzy wzorców odpusty. N a przykład Robotników Warszawy. niedzielne podkreśliła, wśród ludności proletariackiej miasta zaliczały się głównie zbiorowe zabawy robotnicze Świątek), życia towarzyskiego wycieczki, „ w roku Chrześcijańskich wieczornice, 1907 urządziło w drugi wycieczkę z orkiestrą do Jeziorny, gdzie miało się o d b y ć poświęcenie kamienia węgielnego pod kościół �230 RECENZJE wznoszony między innymi ze składek miejscowych robotników. Przed wyruszeniem z War­ szawy uczestnicy wysłuchali Mszy świętej w kościele na Starym Mieście. Pozostałe programu wycieczki miały charakter często rekreacyjny, składały punkty się nań gry i tańce na polanie leśnej, śpiewy chóralne, popisy sprawności, organizowane specjalne zabawy dla dzieci" (s. 197). W pracy tej poruszone b o t n i k ó w (w szczególności zostały również kwestie dotyczące powstawanie rozwoju oświaty wśród uniwersytetów robotniczych) oraz awansu ro­ kultural­ nego tego środowiska. W oddzielnym rozdziale Anna Żarnowska podjęła zagadnienie związane z powstawaniem partii politycznych wśród proletariatu, jak i formowania się świadomości narodowej i patriotyzmu. „Dążenie do awansu kulturalnego budzące się jednak niewątpliwie wśród warszawskich r o b o t n i k ó w p o w s t a w a ł o w ścisłej łączności z rozwijającą się świadomością n a r o d o w ą i potrzebą walki z uciskiem narodowym, szczególnie boleśnie odczuwanym w szkole. D r o g ę do wiedzy t o r o w a ł o dziecku robotniczemu przecież nie tylko istnienie większej liczby szkół, ale co najmniej w r ó w n y m stopniu — eliminowanie rusyfikatorskich funkcji szkoły i nauczanie w języku ojczystym" (s. 215). Cechy wyróżniające, zdaniem autorki, środowisko cych na przełomie X I X i X X w. robotnicze spośród wszystkich będą­ w Warszawie, wiązały się głównie z warunkami życia i pracy. „Pewne cechy wyróżniające pozycję społeczną i kulturę warszawskiej społeczności robotniczej wiązały się pośrednio ze specyficznymi warunkami życia i pracy ludności prole­ tariackiej w Warszawie. Należały do nich przede wszystkim fatalne warunki mieszkaniowe: wielkie przeludnienie mieszkań robotniczych, zepchnięcie znacznej części m i e s z k a ń c ó w prole­ tariackich do piwnic drożyzna spośród mieszkań innych i suteren, [...] itp. brak przyfabrycznego Wszystko to na o g ó ł miejskich skupisk proletariatu" (s. budownictwa wyróżniało 256). Ź r ó d ł o wynikało z silnego powiązania z d r o b n o m i e s z c z a ń s t w e m , domów Warszawę tych robotniczych, na niekorzyść specyficznych w szczególności cech z rzemieślnikami. Autorka zauważyła również, że szybko p o s t ę p o w a ł o rozluźnianie więzi proletariatu z wsią, co miało daleko idące konsekwencje nie tylko dla sytuacji rodzinnej, ale i obyczajowości oraz kultury życia codziennego. Przekształcanie się przybysza ze wsi w robotnika miejskiego sprzyjało rozwijaniu się jego zainteresowań i aktywności politycznej, kulturalnej i oświatowej. Anna Ż a r n o w s k a podkreśliła fakt wzajemnego co stwarzało nowy jej model, przenikania się różnych e l e m e n t ó w kultury, tak zwany wielkomiejski. Te odrębne cechy warszawskiego proletariatu wynikały, zdaniem autorki, z dużego zróżnicowania społecznych r o d o w o d ó w war­ szawskich r o b o t n i k ó w i służby domowej, jak i wysokiej mobilności. Stolica stwarzała większe możliwości awansu poza klasę robotniczą niż inne ośrodki przemysłowe, takie jak np. Ł ó d ź czy Żyrardów. Elementem wyróżniającym r o b o t n i k ó w Warszawy był ich wyższy poziom kultury i bardziej rozbudowane aspiracje oświatowe. Mieli oni także większe możliwości awansu kulturalnego. Książka ta m o ż e zaciekawić etnografów ze względu na dokładne zarysowanie środowiska s p o ł e c z n e g o z jego obyczajowością, dążeniami, nowo rodzącą się tradycją. Anna położyła w niej nacisk na pokazanie człowieka w jego środowisku pracy Żarnowska i w domu, koncentrując się w szczególności na tej ostatniej stronie życia. Podział taki (praca — dom) wynika z układu książki, gdzie w rozdziale pierwszym prezentuje społeczność robotniczą („Prezentacja bohatera — robotnicy w społeczeństwie miasta"), w drugim „ R o d o w o d y i aspi­ racje", w trzecim „Dzielnice robotnicze", w czwartym omawia ich sytuację rodzinną („Rodzinni czy samotni?"), piąty i szósty p o ś w i ę c a warunkom pracy („W hali fabrycznej i w warsztacie rzemieślniczym", „Ruble, kopiejki i chleb"), w s i ó d m y m podejmuje kwestię święta, zabawy i spędzania przez r o b o t n i k ó w czasu wolnego („Święto i zabawa"), ó s m y i dziewiąty rozwoju oświaty i kształtowania się świadomości narodowej („Robotnicze dotyczą uniwersytety" i „Przez partie, związki, więzienia i Sybir"). Ostatni rozdział stanowi podsumowanie o war­ szawskim robotniku u progu X X w. Autorka umożliwiła poznanie środowiska robotniczego dzięki wykorzystaniu materiałów archiwalnych, zamieszczeniu do k a ż d e g o rozdziału szerokich przypisów z bogactwem literatury dotyczącej środowiska robotniczego, indeksu nazwisk autorów robotniczych biografii. 53 fotografie przedstawiające warunki życia robotników. 9 tablic. �231 RECENZJE obrazujących: 1. Proletariat Warszawy według działu pracy, 1869-1897; 2. Zmiany w podziale r o b o t n i k ó w Warszawy według gałęzi przemysłu w latach 1869-1913: 3. Robotnicy i służba domowa według wieku. 1897: 4. Wzrost liczby robotnic Warszawy i zmiany w ich podziale zawodowym: 1897; 5. Sytuacja rodzinna r o b o t n i k ó w . 7. Rodziny robotnicze i służba elementarnych w Warszawie w latach 1897; domowa 6. Liczebność w Warszawie, rodzin 1897; 8. robotniczych. Uczniowie szkół 1882-1911: 9. Stan oświaty wśród r o b o t n i k ó w War­ szawy w 1897 r. Anna Ż a r n o w s k a poprzez dokładną analizę historyczną pokazała r o b o t n i k ó w Warszawy, wychwytując te zjawiska, które stanowiły o jej odrębności ekonomicznej, społecznej, obycza­ jowej, o odmienności robotniczych rodzin i ich r o d o w o d ó w , a także możliwości awansu s p o ł e c z n e g o oraz kulturalnego. Stefan Czarnowski w swoim artykule o Powstawaniu nowej kultury 1 zastanawiał się. czy mechanizacja produkcji wyjaławia proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia duchowych wartości, tych właśnie, które są potocznie uważane za stanowiące istotę kultury. otwarcie przyznać, iż książka Żarnowskiej daje w pełni o d p o w i e d ź na tę kwestię, wieloma przykładami duże możliwości twórcze w zakresie kultury środowiska Trzeba obrazując robotniczego. Dlatego też między innymi praca ta godna jest polecenia. Maria ANNA świąt ZADROŻYŃSKA, w Polsce, Powtarzać czas początku. Część Idżkowska I : O świętowaniu dorocznych Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, ss. 168. Często dyskutowanym problemem w środowisku etnograficznym była znikoma liczba wydawnictw, które w godny uwagi s p o s ó b popularyzowałyby wiedzę na temat polskiej kultury ludowej. Wreszcie, dzięki Wydawnictwu Spółdzielczemu w serii „ze smokiem" ukazał się pierwszy tomik p o ś w i ę c o n y temu zagadnieniu. Seria ta postawiła wydawane pozycje sobie za cel dotyczyć będą zaprezentowanie zwyczajów tradycji ludowych ludowej w Polsce. Kolejno polskiej, zarówno i obrzędowości tych dawnych, zanikających, jak i tych, które w żywej formie przetrwały do dziś. Zadaniem tych publikacji jest zapoznanie czytelnika z rodowodem historycznym zwyczajów, jak i ich współczesną interpretację zawartą w bogatej symbolice. Autorami poszczególnych książek są głównie etnografowie i folkloryści. Dotyczyć one będą m. in. zwyczajów związanych z ludowym budownictwem, ubiorem, wróżbą, formą świę­ towania, a także literatury ludowej (legendy, przekazy ustne, bajki). Pierwszy, otwierający serię tomik to Powtarzać jest obchodzeniu czas początku. Publikacja dorocznych świąt w Polsce. Autorka stara się wyjaśnić, ludowej wzięło się oczekiwanie na nadejście nieokreślonych, ta p o ś w i ę c o n a skąd w tradycji tajemniczych wydarzeń związa­ nych ze świętowaniem, w y c h o d z ą c z założenia, że święto jest szczególnym rodzajem czasu, przy czym czas święta i czas codzienności stanowią dla niej podstawową klasyfikację kulturową. Biorąc to pod u w a g ę Anna Zadrożyńska ujmuje swoją relację w pięciu szkicach: 1. O czasie niezwykłym i jego rekwizytach: kalendarzach, roślinach, bonach; 2. O zimowym wkraczaniu czasu niezwykłego: Bożym zwierzętach Narodzeniu i zabo­ i zapustach, duchach, darze i ofiarach, wróżbach, kolędnikach, szopkach i maszkarach; 3. O wiosennym trwaniu czasu niezwykłego: Wielkim Poście i Wielkanocy, palmach, pisankach i micie odrodzenia; 4. O letnim żegnaniu czasu n i e z w y k ł e g o : Zielonych Świętach, św. Janie i B o ż y m Ciele, duchach wody, ogniu i wiankach; 5. O kreacji czasu c o d z i e n n o ś c i : pracy, konkursach i d o ż y n k a c h , p o r ó w n a n i a c h z innymi ludami. S. Czarnowski, Powstanie nowej kultury, [w:] Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79. �232 RECENZJE Książka zawiera również literaturę przeznaczoną g ł ó w n i e dla czytelnika nie-etnografa, a także ciekawe ilustracje. Zasługuje ona na uwagę k a ż d e g o , zainteresowanego polską kulturą ludową. Mówi o niej w przystępny dla wszystkich s p o s ó b . Maria POEZJA GRUZIŃSKA. Ł ó d ź 1985, ss. ANTOLOGIA, Idżkowska Wybór Igora Sikiryckiego, Wydawnictwo Ł ó d z k i e , 630. Kolejny tom z serii Poezja N a r o d ó w Związku Radzieckiego to najobszerniejsza z wyda­ nych dotychczas w języku polskim antologii poezji gruzińskiej. Wyboru kilkuset zawartych w niej u t w o r ó w d o k o n a ł nieżyjący j u ż znany poeta i tłumacz poezji gruzińskiej na język polski, autor jednego z pierwszych polskich przekładów Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli (Warszawa 1961), Igor Sikirycki. Zwiastunem tego obszernego tomu byt redagowany przez Andrzeja Tchorzewskiego wrześ­ niowy numer miesięcznika „Poezja" (nr 9, R. 20: 1985) w całości poświęcony a przede wszystkim poezji gruzińskiej ostatniego półwiecza. Jest tam Gruzji, wprawdzie fragment ze wstępu do poematu Szoty Rustaweli w pięknym tłumaczeniu Juliana Tuwima (wielokrotnie już zresztą publikowany), jest wiersz Michaiła Lermontowa o królowej Tamar, kilka próbek XIX-wiecznej poezji gruzińskiej - liii Czawczawadze i Waży Pszaweli, a także szkic Sargisa Caiszwili Gruzja — kraina poezji, artykuł Dawida M . Langa (profesora Uniwersytetu L o n d y ń ­ skiego) o poezji Rustaweli, interesujące wspomnienie Romualda Karasia z p o d r ó ż y Waży Pszaweli i krótka nota Bohdana Drozdowskiego — Gruzja, Gruzja, zeszytu wypełnia poezja gruzińska kilku Są to już Paolo Jaszwili, ostatnich dziesięcioleci. Galaktiona Tabidze czy Ilo Mosaszwili, p o e t ó w śladami ale ponad p o ł o w ę utwory nieżyjących starszego i średniego pokolenia, takich jak Grigol i Irakli Abaszidze, Otar Czelidze, Giorgi Leonidze, A n a K a - landadze oraz Mamuka Ciklauri, Tamaz Cziladze i L i a Sturua. Przekładów dokonali Andrzej Tchorzewski, Tadeusz Chróścielewski, b. d. (Bohdan Drozdowski?), Jerzy Duniec, Władysław Łado-Klępka, Bohdan Urbankowski, Andrzej Bień i Aldona Borowicz. Kilka tłumaczeń zostało u d o s t ę p n i o n y c h „Poezji" przez redakcję będącej przedmiotem tego o m ó w i e n i a antologii. Wspomnieć należy również reprodukcje (niestety czarno-białe) o licznych w tym obrazów numerze Niko ilustracjach: Pirosmanaszwili większość z nich to (1862-1918), genialnego gruzińskiego malarza — samouka (twórcy szyldów reklamowych, scen obyczajowych i portre­ tów) oraz ilustracje z XVII-wiecznych ale nie brak rękopisów Witezia w tygrysiej skórze również zdjęć zabytków architektury i dzieł współczesnej Szoty Rustaweli, sztuki gruzińskiej. R ó w n i e ż w tomie przygotowanym przez Igora Sikiryckiego zdecydowanie przeważa nowa i najnowsza poezja gruzińska, zajmując ponad dwie trzecie jego objętości. Otwiera antologię ponad 40-stronicowy zarys dziejów poezji gruzińskiej Floriana N i e u w a ż n e g o — najobszerniej­ sze tego rodzaju opracowanie w języku polskim. Po nim umieszczono wybór kilkudziesięciu u t w o r ó w gruzińskiej poezji ludowej, a następnie poezję X I I w. — gruzińskiego odę Czachruchadze z cyklu poematu Szoty Rustaweli Tamariani i fragmenty Wepchis tkaosani reprezentuje poezję X V I I - X V I I I najwspanialszego dzieła (Rycerz w tygrysiej skórze). w.; jest to fragment m a d ż a m y Odrodzenia: tamtej epoki, Kilka utworów króla — poety Tejmuraza I (1589-1663), wiersz innego władcy obdarzonego rozlicznymi talentami, Wachtanga V I (1675-1737) oraz parę u t w o r ó w Dawida Guramiszwili (1705-1792) i Bessariona Gabaszwjli-Besiki Nawet obfitujący w wybitnych p o e t ó w wiek X I X jest w antologii (1750-1791). reprezentowany dość skromnie. Utwory najwybitniejszych p o e t ó w tego stulecia — Aleksandrę Czawczawadze, Grigola Orbeliani, mieszczą Nikoloza Barataszwili, się na paru liii Czawczawadze, zaledwie dziesiątkach stron Akaki (s. zajmuje poezja dawna we wcześniejszej Antologii poezji Lewina (Warszawa 1961). W całości dawnej poezji Cereteli i Waży 156-200). Znacznie gruzińskiej gruzińskiej pod Pszaweli — więcej redakcją poświęcony miejsca Leopolda został tomik �233 RECENZJE z PlW-owskiej serii Biblioteki P o e t ó w pod wspólną redakcją L . Lewina i Michy Kwliwidze pod takim właśnie tytułem (Dawna poezja gruzińska. że zawartość obu Warszawa tych poprzednich antologii brał pod 1974). Nie ulega wątpliwości, uwagę I. Sikirycki poświęcając swój wybór przede wszystkim poezji X X w., dziś jednak są to już książki dostępne tylko w więk­ szych bibliotekach. Z liczącego kilkadziesiąt nazwisk grona poetów gruzińskich XX w., których utwory znalazły się na kartkach Antologii Sikiryckiego, większość znana jest już polskiemu czytelni­ kowi z wcześniejszej Antologii Lewina, osobno wydawanych t o m i k ó w poezji, wierszy druko­ wanych w czasopismach it p. Należą do nich m. in. Joseb Griszaszwili. Paolo Jaszwili. Tycjan Tabidze. Giorgi i Grigol Abaszidze. Lado Asatiani. Leonidze. Simon Czikowani. Joseb Noneszwili, Micha Galaktion Tabidze. Karlo Kaladze. Kwliwidze i wielu Irakli innych. Są jednak w Antologii malo dotychczas w Polsce znane nazwiska p o e t ó w średniego i młod­ szego pokolenia; jak np. Otar Cziladze, Rezo Amaszukeli, Dilar Iwardawa czy Wano Czchikwadze. Poezję gruzińską tłumaczyło na język polski wielu wybitnych p o e t ó w . Nie brak znanych nazwisk również i w omawianym tomie: obok Juliana Tuwima jest Jan Brzechwa, Leopold Lewin, Stern, Artur Międzyrzecki. Stanisław Strumph-Wojtkiewicz, Jarosław Iwaszkiewicz, Igor Sikirycki. Kazimiera Iłłakowiczówna czy niedawno zmarła Anna Anatol Kamieńska. Wszystkich wymienić tu nie s p o s ó b . Nieco uwagi chciałbym poświęcić jeszcze poezji ludowej, której wybór stanowi nieodłączną część wszystkich wydawanych w Polsce antologii poezji gruzińskiej. Parę zdań o związkach ustnej twórczości ludowej z gruzińską literaturą pisaną znajdujemy w noszącym tytuł „1500 lat gruzińskiej poezji" wstępie do to zagadnienie L . Lewin Antologii pióra we „Wstępie" do F. Nieuważnego. Nieco szerzej tomiku Damia poezja gruzińska, potraktował pisząc m. in.: „w poezji gruzińskiej pieśń ludowa zajmuje — czy to na skutek poetyckich uzdolnień Gru­ zinów, czy dzięki wielowiekowej tradycji ich poezji — osobliwe miejsce. Są to bowiem utwory w dużej mierze artystycznie w y k o ń c z o n e i wycyzelowane, które prawie wcale nie utworom podpisanym nazwiskami znakomitych twórców. Dlatego pieśni ustępują ludowe stanowią integralną część każdej antologii poezji gruzińskiej" (s. 5). Najtrafniej, Szkicach nie jak z Gruzji się wydaje, tylko liryczna, zagadnienie w wydanych Artur Leist ludowa i te znaczna część są w chatach kulturze ludowej i (przede wszystkim zaś literatura) była wspólna. Jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a ich wytłumaczenie treści w wiejskich" raz społecz­ któremu znane same poezje, które po Wyjaśnienia tego stanu rzeczy szukał Leist w specyficznym układzie s t o s u n k ó w dzięki dziś j u ż łaty poezja 99-100). Gruzji, salonie, przeszło (s. w w przed stu (1852-1927) pisząc: „ W Gruzji [...] lecz i epiczna jest poniekąd pierwszy deklamowano nych ujął to (Warszawa 1885) szlacheckiej w historii s t o s u n k ó w gospodarczo-społecz­ nych Gruzji w X V I - X V I I 1 w. Całkowity niemal upadek miast w tym okresie s p o w o d o w a ł , że przynajmniej przez trzy stulecia gruzińska kultura elitarna była niemal wyłącznie kulturą feudalnego dworu. Napływ zatem nowych treści do kultury stosunkowo słabego w tym okresie oddziaływania cerkwi chłopskiej, jeśli nie liczyć prawosławnej i w p ł y w ó w obcych, byl jednokierunkowy. Konsekwencje takiego układu autorytetów były głębokie, a jego ślady w kulturze ludowej Gruzji X I X w. bardzo wyraźne. Antologia opatrzona została notami o autorach zamieszczonych w tomie wierszy, sta­ nowiącymi cenne uzupełnienie szkicu wstępnego F. Nieuważnego oraz bardzo zwięzłymi, niekiedy wręcz zbyt lakonicznymi przypisami Eleonory Karpuk. E . Karpuk jest także tłumaczką wierszy Tamaza i Otara Cziladze, Irakli Abaszidze, L i i Sturua, Dilara Iwardawy i paru innych p o e t ó w współczesnych oraz redaktorką tomu. Wyjątkowo staranną konsultację filo­ logiczną zawdzięcza Poezja gruzińska jedynemu polskiemu kartwelologowi prof. Janowi Braunowi. Autorem ilustracji, okładki i całej oprawy graficznej tej bardzo starannie wydanej książki jest Andrzej Strumiłło. Andrzej Wożniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d4d7469181c455f2064a5aa2bfd76c7.pdf dcb032081ba0788a6cb6edb6843ee717 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5207 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4832 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.237-275 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK KATARYZM BEZ KATARÓW Żadna z herezji nie stanowiła dla Kościoła katolickiego w X I I i X I I I wieku tak wielkiego wyzwania jak kataryzm, pisze we Wstępie do swojej książki Katarzy Malcolm Barber . „Podej­ mowane przez katarów próby rozwiązania podstawowych problemów religijnych i filozoficz­ nych, wynikających z istnienia zła oraz ogromna siła przekonywania, że zdołali tego dokonać, zachwiały pozycją Kościoła na Zachodzie i skłoniły go do znacznie ostrzejszej reakcji niż kiedy¬ kolwiek dotąd" (Barber 2004, s. 13). Dalej autor przedstawia zwięźle główne zasady katarskiej doktryny oraz organizację Kościoła katarskiego. Katarzy głosili, że świat materialny nie jest dziełem wszechmocnego Boga, lecz złego stwórcy, który został strącony z nieba i zwiódłszy anielskie dusze, uwięził je w materialnej powłoce, albo też był odwieczną mocą, niezależną od Dobrego Boga Ducha. Jedynym wyzwoleniem dla dusz uwięzionych w cielesnej pułapce miał być katarski obrządek zwany consolamentum, t j . „pocie­ szenie", stanowiący drogę powrotną do duchów opiekuńczych w niebie. Kościół katarów dzielił się na diecezje z biskupami na czele. Biskupów wspierali tzw. starsi i młodsi „synowie" i diakoni oraz duchowni obojga płci czyli perfecti i perfectae, t j . doskonali. Świeckich członków katar¬ skiego Kościoła nazywano „wierzącymi" (credentes). Ponieważ nie byli oni na ogół w stanie przestrzegać rygorystycznych zasad ascezy obowiązującej „doskonałych", consolamentum przyj¬ mowali zazwyczaj dopiero na łożu śmierci. Katarzy nie wierzyli w Sąd Ostateczny, a koniec świata miał według nich nastąpić z chwilą uwolnienia od cielesnej powłoki, a więc gdy dokonałby się ponowny całkowity rozdział świata duchownego i materialnego. Nie oczekiwano jednak, że nastąpi to szybko, ponieważ ludzie są przeważnie grzeszni i ich dusze muszą niekiedy odbyć długą wędrówkę, przechodząc wiele wcieleń (m.in. zwierzęcych), nim znajdą się w ciele czło¬ wieka zdolnego pojąć znaczenie consolamentum. 1 Katarzy występowali w zdecydowanej opozycji wobec Kościoła katolickiego, który postrze¬ gali jako instytucję zdeprawowaną przez władzę i bogactwo, głoszącą fałszywą naukę. Odrzucali sakramenty jako drogę do zbawienia, bo opierały się na założeniu, że Chrystus żył na ziemi, został ukrzyżowany i zmartwychwstał, co uznawali za niedorzeczność, gdyż byli przekonani, że Bóg nie mógł przybrać postaci materialnej, zaś występowanie Chrystusa w postaci ludzkiej i Jego śmierć były tylko pozorne. Dla katolików zatem żaden kompromis z katarami nie wchodził w rachubę, zaś władza zarówno kościelna, jak i świecka winna była zwalczać ich wszystkimi środkami. Przybrało to szczególnie ostrą formę od drugiej połowy X I wieku, w dobie zreformo¬ wanego papiestwa, które usiłowało wzmocnić swoje przywództwo w Kościele powszechnym i zaszczepić nowe wartości moralne. „Represje wobec kataryzmu, kontynuuje Barber, nie były zatem kwestią wyboru, lecz elementarną powinnością tych, którym Bóg powierzył sprawy swojego 1 Malcolm Barber, Katarzy, przełożył Robert Sudół, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warsza­ wa 2004, ss. 248. M . Barber jest angielskim mediewistą, którego głównym przedmiotem zaintereso­ wań naukowych byli początkowo krzyżowcy i średniowieczne „łacińskie" państwa na Wschodzie oraz zakony rycerskie, a zwłaszcza templariusze. W okresie późniejszym zainteresował się również zagadnieniem średniowiecznych herezji, przede wszystkim zaś katarami. W roku 1999 PIW wydał przekład jego monografii Templariusze, wznowiony w 2003 r. �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Kościoła na ziemi. Główne brzemię odpowiedzialności spoczywało oczywiście na barkach pa­ pieża, czyli następcy św. Piotra, pierwszego apostoła i skały, na której Chrystus wzniósł swój Kościół" (Barber 2004, s. 14). Kwestią sporną, pisze dalej autor, są początki kataryzmu i jego powiązania z bogomiłami oraz wcześniejszymi formami dualizmu, takimi jak gnostycyzm, manicheizm i paulicjanizm . Następnie wymienia rejony najwcześniejszego występowania herezji na różnych obszarach za¬ chodniej Europy (według jednych w połowie X I I , a zdaniem innych nawet w pierwszej połowie X I wieku) - w Nadrenii, Szampanii, Lombardii i Langwedocji. Na przełomie X I I i X I I I w. papiestwo i wielu wysokich hierarchów kościelnych zdawało już sobie sprawę z rozmiarów zagrożenia, jakie kataryzm stanowił dla ortodoksji. Obawy te pogłębiła seria nieudanych misji kaznodziejskich, które miały odwieść katarów od ich przekonań, oraz nie­ skuteczność potępień wyrażanych przez władze Kościoła. Choć papież nadal liczył na pozytywne skutki perswazji, doszedł do wniosku, że nieuniknione będzie zapewne użycie siły. W 1208 roku, po zabójstwie papieskiego legata przez jednego z wasali hrabiego Tuluzy Rajmunda V I , papież Innocenty I I I wezwał wiernych na wyprawę krzyżową przeciw heretykom w Langwedocji, przy¬ rzekając uczestnikom odpust zupełny. Lata późniejsze to dzieje krucjat przeciw katarom, bezlito¬ snej walki z herezją i krótkich jedynie okresów względnego spokoju. Kataryzm, mimo porażek poniesionych w X I I I wieku, nie uległ jeszcze wykorzenieniu. Na przełomie X I I I i X I V wieku dwaj notariusze z Ax-les-Thermes w Pirenejach - Piotr i Wilhelm Autier doprowadzili do jego krótkotrwałego odrodzenia. Zagrożenie wydało się na tyle poważne, że inkwizycja, działająca już wówczas w sposób bardzo sprawny i zorganizowany, zdecydowała się interweniować i poło¬ żyć kres herezji. W roku 1310 stracono Piotra Autier, a w roku 1321 spłonął ostatni katarski „doskonały" z epoki braci Autier, Wilhelm Belibaste. 2 „W latach trzydziestych X I V wieku, pisze w zakończeniu „Wstępu" M . Barber, kataryzm właściwie przestał istnieć w Zachodniej Europie , niemniej jego echa pobrzmiewają do dziś". Herezja ta wywierała wpływ na łacińską Europę przez blisko dwa stulecia, nic zatem dziw¬ nego, że nawet po wykorzenieniu przyciągała ludzi z różnych powodów. Znaleźli się wśród nich protestanci, szukający w niej dla siebie rodowodu, patrioci z południa przeciwstawiający się północno-francuskiej dominacji, romantycy ubolewający nad upadkiem okcytańskiej cywiliza¬ cji i wreszcie lokalne władze i przedsiębiorstwa turystyczne oraz wydawcy i autorzy „taniej literatury sensacyjnej, którzy zbijają fortunę na antymaterialistycznej religii. Kataryzm bardziej niż inne zjawiska historyczne postrzegany jest dzisiaj przez pryzmat późniejszych wydarzeń" (Barber 2004, s. 16). Po omówieniu przedstawionego we „Wstępie" przeglądu najważniejszych kwestii związanych z kataryzmem, którym M . Barber poświęcił kolejne rozdziały swej pracy, szerzej zajmę się jedy¬ nie ostatnim z nich. Porusza on temat rzadko podejmowany przez innych autorów, a mianowicie losy idei kataryzmu po jego wygaśnięciu w X I V wieku. Z pozostałych rozdziałów nieco więcej uwagi chcę poświęcić jedynie tym, które poruszają zagadnienia najmniej dotychczas zbadane. W rozdziale pierwszym - „Rozwój kataryzmu", zastanawia się autor nad kwestią dualizmu w landwedockim kataryzmie schyłku X I I wieku, wpływem bogomiłów i początkami dualizmu w Zachodniej Europie. W drugiej połowie X I I stulecia langwedoccy katarzy, pod wpływem bogomilskiego biskupa z Konstantynopola Nicetasa, nawrócili się na dualizm absolutny nie dający się pogodzić z katolicką ortodoksją, podczas gdy wyznawany przez nich wcześniej dualizm umiarkowany miał pewne cechy wspólne z katolicką wersją opowieści o upadku aniołów. Sredniowieczni katoliccy teologowie ów skrajny katarski dualizm i korzenie wszelkiego „heretyckiego 3 2 Początkowo w Europie Zachodniej dominował dualizm umiarkowany, opierający się na idei zła jako dzieła upadłego anioła, czyli Diabła, nie zaś dualizm absolutny, który zakłada istnienie dwóch równorzędnych wiekuistych mocy - dobra i zła. Pod koniec X I I w. jednak większość katarów w Langwedocji oraz w północnych Włoszech została nawrócona na skrajny dualizm (Barber 2004, s. 14). Niektórzy autorzy uważają, że grupki wyznawców kataryzmu w górskich dolinach na północy Włoch przetrwały do końca X I V a nawet początku X V wieku. 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 zepsucia" wywodzili z manicheizmu. Współcześni historycy podchodzą do tej kwestii ostrożniej, choć nie we wszystkim są zgodni i różnie oceniają rolę dualistycznych poprzedników kataryzmu „od gnostycyzmu i manicheizmu przez paulicjanizm aż do bogomiłów" (Barber 2004, s. 20-21). Tej ostatniej herezji i jej znaczeniu dla rozwoju kataryzmu na zachodzie Europy Barber poświęca wiele miejsca, ale konkluzje zamykające te rozważania nie idą zbyt daleko. Autor stwierdza wprawdzie, że wpływy doktryny bogomiłów na ostateczny kształt kataryzmu były istotne, ale podkreśla, że ze względu na ubóstwo źródeł, na temat ich misyjnej działalności na Zachodzie wiadomo niewiele. Przypuszcza, że istniejący w Konstantynopolu odrębny od bogomilskiego Kościół „łaciński" był stworzonym przez mieszkających tam łacinników zaczątkiem Kościoła katarskiego i że to właśnie członkowie tego Kościoła przygotowywali w Zachodniej Europie grunt dla późniejszej działalności bogomilskich misjonarzy , takich jak znani nam jedynie z imie¬ nia Nicetas i Petracjusz (Barber 2004, s. 36-37). 4 W rozdziale drugim - „Katarzy w społeczeństwie langwedockim", przedstawia M . Barber kontekst społeczny langwedockiego kataryzmu oraz stosunek do herezji szlachty, feudałów, duchowieństwa i mieszczaństwa. Zastanawia się również nad miejscem katarów w strukturze społecznej średniowiecznej Langwedocji. W Langwedocji, pisze Barber, „głównymi opiekunami herezji byli miejscowi feudałowie", ale, jak stwierdza wcześniej, sprzyjała katarom również pro¬ wincjonalna szlachta, a w gronie „doskonałych" wiele było kobiet pochodzenia szlacheckiego . Katarzy dobrze się czuli także w miastach, ale popularność herezji „w ośrodkach miejskich niełatwo zmierzyć z powodu względnie dużej liczby i mobilności mieszkańców, a także ich naj¬ rozmaitszych specjalności zawodowych". Langwedockie duchowieństwo katolickie było zubo¬ żałe i niezbyt gorliwe w zwalczaniu herezji, zwłaszcza, że na Południu panowały wówczas dość silne nastroje antyklerykalne. Niewiele miejsca poświęca autor warstwie chłopskiej, ale pisząc 5 0 szlachcie i feudałach, dodaje, że „ludność wiejska szła za przykładem swego seniora". Podaje również przykład miejscowości, nie będącej zapewne wyjątkiem, w której kataryzm „objął wszystkie warstwy społeczne" (Barber 2004, s. 61-63) W obszernym rozdziale trzecim - „Kościół katarski" - przedstawia autor jego podział admi¬ nistracyjny i hierarchię, obrzędy i rytuały, a zwłaszcza consolamentum, katarską teologię, mora¬ listykę i wskazania etyczne oraz wierzenia ludowe. W osobnym paragrafie zastanawia się nad zagadnieniem atrakcyjności kataryzmu, stwierdzając w zakończeniu: „Uproszczeniem byłaby teza, że kościół katarski przyciągał zwolenników, bo zachowywał podobieństwo do Kościoła rzymskiego, a jednocześnie kierowany był przez ludzi, którzy przestrzegali zasad moralnych 1 zarazem nakładali mniejsze powinności na wiernych, choć oczywiście stanowiło to istotny czyn¬ nik. [...] Atrakcyjność kataryzmu nie wynikała tylko z cnotliwego życia większości «doskonałych», ale też z zapewnienia, że consolamentum pozwoli duszy na powrót do Królestwa Niebie¬ skiego, a zatem umożliwi ucieczkę od niedoli, będącej nieodłącznym elementem doczesności. Ponadto w czasach, gdy Kościół rzymsko-katolicki krzewił kult Maryi Panny i podkreślał ludzką naturę Chrystusa, pogodzenie miłosiernego Boga z mściwym Jahwe ze Starego Testamentu stanowiło trudność dla wielu myślących ludzi bez względu na to, czy pochodzili z chłopstwa, czy ze szlachty" (Barber 2004, s. 90) . Rozdział czwarty, „Reakcja katolików", ukazuje napiętą sytuację panującą w Langwedocji na początku X I I I wieku, w przededniu rozpoczęcia działań wojennych przeciw heretykom. Przed¬ stawia wysiłki zmierzające do uzasadnienia przemocy wobec katarów, odwołujące się przede wszystkim do sformułowanego przez św. Augustyna pojęcia wojny sprawiedliwej, kampanie 6 4 O „wschodnich katarach, którzy oddzielili się od bogomiłów i o Kościele bośniackim" pisze również Daniela Muller w szkicu Bogomili (1997, s. 167-168). Więcej na ten temat pisze autor na s. 38-39. Więcej miejsca tej kwestii poświęca Stephen O'Shea w popularnej książce Herezja doskonała, podkreślając znaczącą rolę kobiet w langwedockim kataryzmie (2002, s. 45-48). Szerzej przedstawia to zagadnienie Malcolm Lambert w książce Herezje średniowieczne (2002, s. 156-163). 5 6 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA propagandowe z X I I i X I I I w przeciw nim skierowane, początki działalności Św. Dominika i - najobszerniej - wyprawy krzyżowe przeciw albigensom . Schyłkowemu okresowi kataryzmu, zwłaszcza zaś działalności inkwizycji i związkom póź­ nego langwedockiego kataryzmu z Włochami, poświęcony jest rozdział piąty. W rozdziale szóstym - „Ostatni katarzy" - pisze M . Barber o działalności braci Autier i krótkotrwałym odro­ dzeniu herezji, ostatnich katarach w Carcasonne i Albi oraz o upadku kataryzmu w Langwedocji. Historycy nie są zgodni, kiedy w Zachodniej Europie nastąpił ostateczny upadek katarskiej herezji. Większość, podobnie jak M . Barber, jest zdania, że w Lagwedocji miało to miejsce około połowy X I V wieku, w północnych Włoszech zaś w końcu X I V stulecia, niektórzy jednak utrzy­ mują, że w Lombardii herezja ta przetrwała nawet do początku wieku XV. W Bośni natomiast kościół bogomilski funkcjonował aż do podboju osmańskiego w drugiej połowie X V w. (Muller 1997, s. 168). Katarzy zatem nie zdołali, tak jak współcześni im waldensi, przetrwać do czasów reformacji i włączyć się w nurt przemian, które ona ze sobą niosła . Na południu Francji, w Langwedocji, istnieje wprawdzie grupka ludzi, których Jerzy Prokopiuk określił przed kilkunastoma laty jako „mini ruch gnostycko-filozoficzny, starający się odrodzić pewne idee i formy życia średniowiecznych katarów", ale jest to tylko jeden ze współczesnych ruchów antropozoficznych, bez rzeczywistych średniowiecznych korzeni. Jego inspiratorem oraz założycielem towarzystwa studiów nad katarami i poświęconego im czasopisma był, jak to okreś¬ lił J. Prokopiuk, „niezwykły antropozof Deodat Roché (1876-1977) - zwany le pape cathare" (Prokopiuk 1987, s. 7). M . Barber, który również podziwia niezwykłą osobowość Deodata Roché i jego dokonania na polu badań nad kataryzmem, a przede wszystkim ich popularyzacji, pisze, że on sam uważał siebie za „neokatara" (Barber 2004, s. 162). Mimo uznania dla działalności i dorobku Deodata Roché, Barber podkreśla, że na polu, które „katarski papież" przez tyle lat uprawiał, nie on był pierwszy. Deodatowi Roché, jego poprzedni¬ kom i tym współczesnym, „których zainspirował i którzy darzyli go podziwem", poświęca autor ostatni, siódmy rozdział książki noszący tytuł „Kataryzm bez katarów". Wydarzeniem przełomowym w procesie przywracania społecznej pamięci katarów i głoszo¬ nych przez nich idei była Reformacja. Katoliccy polemiści oskarżali Lutra o wskrzeszanie „śpią¬ cych herezji", ale to właśnie oni sami przypominali dawno wytępione i zapomniane idee. „Posłu¬ gując się takimi tekstami jak wydany w 1522 roku spis herezji autorstwa kolońskiego inkwizytora Bernarda z Luksemburga, usiłowali wykazać, że Luter należy do wielowiekowej tradycji odszczepieństwa, która przez waldensów, husytów i albigensów, sięga dawnych manichejczyków" - pisze Barber. Przeciwnicy Lutra „mieli niewiele tekstów źródłowych - toteż nic nie przeczyło ich wizji przeszłości Kościoła [...] Sami protestanci początkowo starali się wyłącznie obalać za­ rzuty religijnej «nowości», dowodząc, że prawdziwy (choć niewidzialny) Kościół istniał zawsze" (Barber 2004, s. 169). W sporach toczących się między katolikami a protestantami o prawo do sukcesji apostolskiej, często, choć w odmiennych intencjach, wspominano średniowieczne herezje waldensów i katarów, przeważnie błędnie interpretując doktrynę tych drugich. Szczególną rolę odegrało tu zwłaszcza dzieło protestanckiego pastora Jean-Paula Perrin pod tytułem Histoire des Vaudois. W tej, napisanej 7 8 7 Tej ostatniej kwestii poświęcona jest książka Aubreya Burla, Heretycy - krucjata przeciw albigensom, wydana w 2003 r. przez Wydawnictwo Dolnośląskie. Waldensi, choć również traktowani jako heretycy, prześladowani przez inkwizycję i tępieni przez krucjaty podobnie jak katarzy, mimo pewnych przekształceń i podziałów, w niektórych rejo¬ nach Piemontu, w północnych Włoszech (tzw. Valli Valdesi), zachowali swą religijną tożsamość do X V I w., kiedy to w większości przyłączyli się do reformacji szwajcarskiej (część wybrała związki z husytami), co spowodowało zmiany w dziedzinie ich doktryny. Pełnej tolerancji swego wyznania waldensi w Piemoncie doczekali się dopiero w roku 1848. Dziś istnieją jako Kościół Waldensów (Chiesa Evangelica Valdese), zaliczany do kościołów ewangelicko-reformowanych. Mają około 30 tys. wiernych i ponad 130 parafii we Włoszech oraz ponad 30 parafii w Ameryce Łacińskiej (Religia... 2003, s. 369-371). 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 241 na zlecenie synodu Kościołów reformowanych i wydanej w 1618 r. kronice historycznej, autor twierdził, że „wierzenia katarów i waldensów niczym się nie różnią i że obie herezje były fałszywie oskarżane o manicheizm przez Kościół katolicki, chcący zdyskredytować i zniszczyć krzewicieli prawdziwej wiary. Tym sposobem Jean Paul Perrin nakreślił dzieje martyrologii, w którą mogli się wpisać protestanci. Jego błędne interpretacje miały długi żywot". Rezultatem poszukiwań historycznych prowadzonych przez stronę katolicką była wydana w 1688 roku Histoire des variatins des églises protestantes Jacquesa Benigne Bossueta, biskupa Meaux, w której autor dowodził, że katarzy i waldensi nie wyznawali tej samej herezji (Barber 2004, s. 169-171). Zapewne z powodu głębokiej wzajemnej niechęci i bezkompromisowego stanowiska obu stron, wywody biskupa J. B. Bousseta dotarły do protestanckiej świadomości dopiero w X V I I I wieku. Wówczas to autorzy protestanccy „zaczęli przyglądać się baczniej dawnym katarom" (Barber 2004, s. 171). W czasach poprzedzających rewolucję francuską Wolter, „nie zadając sobie trudu dokonania jakichkolwiek badań - uznał losy katarów za znakomity przykład fanatyzmu klerykalnego i ucisku feudalnego". Przygotowywał tym pod pewnym względem grunt dla literatury, która kwitła w porewolucyjnej atmosferze początku X I X wieku i z której wyrastała „romantyczna historiografia okcytańskiej przeszłości", głosząca między innymi, że w Langwedocji istniała wielowiekowa tradycja „duchowej niezależności". W tym duchu, w latach dwudziestych X I X wieku, Jacques Augustin Thierry oraz Jean Chrales Simonde de Sismondi budowali sugestywny mit o „Langwedocji jako krainie będącej u szczytu rozwoju cywilizacyjnego, w której albigensi, pionierzy wolnomyślicielstwa, mogli bez przeszkód funkcjonować". Z poglądami Simondiego mogli zapoznać się rów¬ nież czytelnicy angielscy, bowiem w 1826 roku część jego wielotomowej Histoire des Français poświęcona albigensom została przetłumaczona na język angielski i wydana jako osobna publi¬ kacja poprzedzona ponadto „agresywnie antypapieskim" wstępem tłumacza (Barber 2004, s. 171). W latach 1840-1870 zaczął się upowszechniać wyidealizowany wizerunek trzynastowiecz¬ nej Langwedocji, której cywilizacja, będąca tworem „potężnego postępu ludzkiej myśli", została zniszczona wraz ze wszystkimi jej twórcami i „tysiącami ofiar". Podobnie jak niegdyś pisarze katoliccy często powoływali się na zajadłego przeciwnika katarów, kronikarza Piotra z Les-Vauxde-Cernay, tak wówczas chętnie sięgano do równie starego źródła, anonimowej drugiej części, napisanej po okcytańsku Pieśni o wyprawie krzyżowej przeciw albigensom, niepochlebnie przed­ stawiającej przywódcę krucjaty Szymona de Montfort. Autorzy tacy jak Antoine Quatresoux de Parctelaine, a później protestancki bibliotekarz z Montauban Jean Bernard Mary-Lafon i pastor Kościoła reformowanego Napoleon Peyrat „nakreślili obraz przedstawiający wyprawę krzyżową przeciw albigensom jako napaść papistów na cywilizowany i niewinny naród, na którego czele stał bohaterski Rajmund V I , przeciwstawiający się ślepemu fanatyzmowi Szymona z Montfort. Wymownym przykładem tego rodzaju literatury jest wydana w 1865 r. Histoire nationale de France Amadée Gouëta. Autor korzystał wprawdzie z licznych źródeł historycznych, ale wycią¬ gał z nich dość dowolne wnioski, przeważnie w antyklerykalnym, wolterowskim duchu. W jego opinii wyprawy krzyżowe doprowadziły do zniszczenia okcytańskiej cywilizacji przez barba¬ rzyńców (Barber 2004, s. 171-172). W połowie X I X wieku, kiedy prace historyków zajmujących się średniowieczną Langwedocją koncentrowały się na podboju kraju przez krzyżowców z północy, dzieło Charlesa Schmidta, profesora teologii praktycznej w seminarium protestanckim w Strasburgu, poświęcone historii i doktrynie katarów, które ukazało się w roku 1849, miało znaczenie przełomowe. Nosiło ono tytuł Histoire et doctrine de la secte des Cathares en Albigeois i , jak zauważa M . Barber, po jego wydaniu „niepodobna było już stwierdzić, że waldensi i katarzy wyznawali identyczną herezję lub że ci drudzy stanowili bezpośrednią zapowiedź protestantyzmu" (Barber 2004, s. 173). Przez autorów protestanckich, takich jak Napoleon Peyrat, dzieło Schmidta przyjęte zostało bez entuzjazmu, gdyż pozwalało zabrać głos historykom katolickim, którzy przedstawiali kata¬ rów jako ruch antyspołeczny, zagrażający istnieniu rodziny, rozpowszechniony w Langwedocji dlatego, że „panowała tam niemoralność i rozpusta, a nie wysoko rozwinięta cywilizacja" (Barber 2004, s. 173). Atmosfera intelektualna panująca wówczas na południu Francji, gdzie rosło zainteresowanie dawną kulturą okcytańską i gdzie w roku 1854 „powstał ruch odnowy �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 9 języka okcytańskiego o nazwie Felibrige" , sprzyjała jednak raczej „romantycznej historiografii okcytańskiej przeszłości", niż jej przeciwnikom, a ponownie odkryta twórczość trubadurów wy­ mownie świadczyła o wyrafinowaniu dawnej kultury Południa. Stephen O'Shea za ojca romantycznego mitu o „krainie katarów", zapoczątkowanego w X I X wieku i „od tego czasu stale upiększanego", uważa Napoleona Peyrata (1809-1881). Urodzony w Ariege na południu Francji, był pastorem francuskiego Kościoła reformowanego na przed¬ mieściu Paryża, przede wszystkim jednak utalentowanym i płodnym pisarzem z pasją historyka, któremu zarzucano, że czasem „umyślnie popełniał omyłki". W swoim wielotomowym dziele Histoire des Albigeois - Les Albigeois et l'Inquisition wyda­ nym w latach 1870-1872, Peyrat skupił uwagę na postaciach, które uważał za przywódców Okcytanii: seniorach pokroju Rajmunda V I I i Rogera Bernarda I I , biskupach katarskich Guilhabercie z Castres i Bernardzie Marty oraz trubadurach takich jak Peire Cardenal i Guilhem Figueira. Jego twierdzenie, że la terre romane (ziemia na południe od Loary) stanowiła krainę „wolności religijnej i nieskrępowanego ludzkiego ducha przeciwnego rzymskiej teokracji" ugruntowało mit, który jeszcze kilkadziesiąt lat później przemawiał do wyobraźni Simone Weil, podobnie jak zdanie, że Pieśń o wyprawie krzyżowej przeciwko albigensom była „Iliadą ludów pirenejskich" (Barber 2004, s. 172-173). Peyrat miał niewątpliwie wielki dar przekonywania czytelników do swoich racji i poglądów. Jednym z głównych atutów jego książek, które Stephen O'Shea nazywa „opo¬ wieściami", był niezwykle sugestywny język - „proza Peyrata urzekła tych jego współczesnych, którzy kochali przeszłość" (O'Shea 2002, s. 210-212). Poglądy i stereotypy stworzone przez Peyrata miały przetrwać dziesięciolecia. Jeszcze w latach czterdziestych X X w. historyk Pierre Belperron ubolewał, że jego „pseudonaukowe" dzieła nadal są „biblią nazbyt wielu Okcytańczyk ó w " (Barber 2004, s. 173-174). Po klęsce Francji w wojnie z Prusami, tak zwany wówczas „nadmierny regionalizm" nie spotykał się z przychylnością francuskiej administracji i regionalne ruchy w rodzaju „felibrów" musiały poprzestać na tym, co zdołały osiągnąć wcześniej. Również sami mieszkańcy Południa nie byli skłonni poprzeć żadnych bardziej zdecydowanych żądań, o czym świadczą wydarzenia z początku X X wieku, kiedy w trakcie wielkiego kryzysu winnego w 1907 roku, odwoływanie się do przeszłości nie znalazło wśród Okcytańczyków oddźwięku. Wobec niepowodzeń na niwie politycznej wielu Okcytańczyków zaangażowanych w ruch Felibrige skierowało swoje zainteresowania w stronę różnych dziedzin sztuki. W latach 1890-1900 powstało wiele utworów literackich i muzycznych opartych na historii katarów. Kataryzm stał się popularny również w środowiskach teozofów, ruchu rozpowszechnionego we Francji przełomu X I X i X X wieku do tego stopnia, że S. O'Shea pisze wręcz o „eksplozji teozofii". Świadkiem podobnego zjawiska stała się Europa po katastrofie I wojny światowej, kiedy przez cały kontynent przeszła fala zainteresowań zjawiskami paranormalnymi. W Okcytanii w latach dwudziestych i trzydziestych grupka brytyjskich spirytualistów usiłowała w ruinach Montsśgur i w jaskiniach w pobliżu Lombrives nawiązać kontakt z katarami, przy udziale miejscowych „okcytanistów" - spadkobierców Felibrige. Wśród nich postacią szczególnie już wówczas poważaną był Deodat Roche, notariusz z Arques, późniejszy „katarski papież" (O'Shea 2002, s. 212-213). Deodat Roche urodził się i wychował w miasteczku Arques w pobliżu Carcassonne, w nim też w różnych okresach sprawował urząd mera. Umarł w 1978 r. w wieku ponad stu lat, pozosta¬ wiając po sobie „obszerną i kontrowersyjną" spuściznę w postaci piśmiennictwa dotyczącego kataryzmu. Ukończył prawo i filozofię na Uniwersytecie Tuluskim, a później stale związany był ze swymi rodzinnymi stronami, sprawując m.in. godność sędziego w Limoux i Carcassonne, póki 9 O grupie literackiej „felibrów", jej prekursorach, najwybitniejszym przedstawicielu i przy­ wódcy tego ruchu, nobliście Fryderyku Mistralu, pisze obszernie Stanisław Gniadek we „Wstępie" do poematu F. Mistrala Mirejo (Wrocław 1964), s. I I I - X L V I I I ; zob też: Zygmunt Czerny, Posłowie. Mistral i Prowasja trubadurów i felibrów, [w:] F. Mistral, Pamiętniki i opowieści, Kraków 1959, s. 343-358; A. Woźniak, O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji, Etnografia Polska, t. X L V I : 2002, z. 1-2, s. 231. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 z tego stanowiska nie usunęły go władze Vichy pod zarzutem, że „zbytnio zajmuje się historią religii i spirytualizmem". Kiedy go zdymisjonowano, był już w średnim wieku i ta decyzja po­ zwoliła mu poświęcić się całkowicie tematowi, który od lat młodości stanowił pasję jego życia czyli „prawdziwemu obliczu kataryzmu, spadkobiercy manicheizmu". Roché traktował to zada¬ nie jako poważne przedsięwzięcie intelektualne i moralne, któremu podporządkował swoje życie. W 1948 r. założył periodyk pod tytułem „Cahiers d'Etudes Cathare", a w 1950 r. powołał do życia Societe du Suvenir et des Etudes Cathares (Towarzystwo Pamięci i Studiów Katarskich). „Jeszcze przed drugą wojną światową napisał dwie prokatarskie książki: L'Eglise roman et les Cathares albigeois (1937) i Le Catharisme (1938), a wcześniej, w 1889 roku stworzył krótko istniejące pismo «Le Reveil des Albigeois», którego celem było rozbudzenie zainteresowania wierzeniami i moralistyką katarską. W 1922 r. poznał Rudolfa Steinera, twórcę antropozofii i wydawcę periodyku «Die Gnosis» i odtąd usiłował nadać swemu życiu i pasji stały fundament, przejmując Steinerowska ideę, że rozwój intelektualny może doprowadzić człowieka do powtór¬ nego odkrycia w sobie umiejętności (według Steinera - wrodzonej) postrzegania i uczestniczenia w dobrach duchowych - umiejętności częściowo zatraconej z powodu coraz większego zatroska­ nia sprawami materialnymi. [...] Działalność Deodata Roché miała wymiar zarówno intelektual¬ ny, jak i popularyzatorski, gdyż niewątpliwie uważał on siebie za poważnego badacza, zarazem jednak swym statusem «neokatara» przyczynił się do rozpropagowania mitów, które dziś wyko¬ rzystuje masowa turystyka. Jedną z osób, które serio potraktowały jego wysiłki, była Simone Weil, młoda francuska myślicielka z okresu międzywojennego, która zmarła w 1943 roku w [... ] mając zaledwie trzydzieści cztery lata" (Barber 2004, s. 161-162). Czesław Miłosz, autor pierwszego przekładu pism Simone Weil na język polski i jednego z pierwszych na języki obce , tak o niej pisał: „Simone Weil była jedną z największych postaci, którą ofiarował ludzkości śmiercionośny wiek dwudziesty. Ale postacią nieprawdopodobną, nie¬ oczekiwaną i tyleż budzącą szacunku, co skłaniającą do sprzeciwu. Być może każdy geniusz narzuca ludziom tak sprzeczne uczucia, choć nie jest to pewne. Simone Weil wymyka się wszel¬ kim próbom hagiograficznego upiększenia, gorszy skandalicznie „nieżyciowym" zachowaniom, zmusza do pytań: skąd, dlaczego musiała pojawić się w tej, a nie innej epoce chrześcijaństwa" (Miłosz 1991, s. 6). Tak jak jej rodzice i brat, należała do „kasty wiednej" i otrzymała wycho¬ wanie najzupełniej laickie, być może nadal jeszcze w duchu Francji laickiej dziewiętnastego wie¬ ku, tzn. z dużym udziałem dyscyplin klasycznych - filozofii starożytnej, łaciny i greki. Chociaż rodzina była pochodzenia żydowskiego, żadnej wiedzy o judaizmie Simone z domu nie wyniosła. Można więc rzec, że kiedy kończyła studia na École Normale Supérieure, jej umysł był, jeśli chodzi o doświadczenia religijne, niezapisaną tablicą" (Miłosz 1991, s. 6). 10 11 Nie były obce Simone Weil takie idee lat trzydziestych jak marksizm czy pacyfizm. Jej eseje na tematy społeczne świadczą o dobrej znajomości marksizmu, którego jednak nie akceptowała. Nigdy nie pociągał jej też komunizm, bliska jej była natomiast francuska tradycja związków zawodowych i anarchizmu . „Cała pierwsza, ateistyczna część jej życia stoi pod znakiem miło¬ ści dobra, współczucia z uciśnionymi i nie uznającej kompromisów odwagi w czynieniu tego, co uważała za słuszne" (Miłosz 1991, s. 7) W latach trzydziestych wykładała filozofię i grekę 12 10 Wybór pism Simone Weil w przekładzie i z przedmową Czesława Miłosza ukazał się nakła­ dem paryskiej „Kultury" w roku 1958, kiedy autorka była jeszcze mało znana i dopiero zaczęto wydawać j ą pośmiertnie we Francji. Wkrótce potem Simone Weil zaczęli interesować się wydawcy w Polsce: w roku 1961 nakładem „Znaku" ukazał się wybór jej pism pt. Zakorzenienie, w 1965 r. „Pax" wydał wybór jej myśli zatytułowany Świadomość nadprzyrodzona, a w 1985 r. w tym samym wydawnictwie wydany został tom pt. Myśli. Wielokrotnie wydawano przekłady pism Simone Weil na język polski po roku 1990. Terminem tym określał Miłosz środowiska uniwersyteckie i artystyczne wyznające „różne odmiany światopoglądu naukowego, na ogół utożsamianego [...] z ateizmem" (Miłosz 1991, s, 6). W latach hiszpańskiej wojny domowej wyjechała do Barcelony i wstąpiła tam do oddziału anarchistów. 11 1 2 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA w liceach, ale pracowała też w fabryce Renault, żyła w środowisku robotniczym, ograniczając w sposób niemal ascetyczny swoje potrzeby materialne. Jednak dopiero rok 1938 zmienia j ą w Simone Weil prawdziwą, tę, która nie przestaje zdumiewać siłą swoich wypowiedzi i która może być postawiona w rzędzie największych filozofów. Nastąpiło wtedy, jak to sama odkreśla, jej zdobycie przez Chrystusa, przeżycie mistyczne jego obecności. Odtąd uważa się za chrześci¬ jankę i zapełnia kajety swoimi nowymi dla niej przemyśleniami, zwykle w formie tak zwięzłej, że aż aforystycznej" (Miłosz 1991, s. 7-8). Po klęsce Francji w 1940 r. Simone Weil mieszkała wraz z rodzicami na południu, w Marsylii i jej okolicach. Zgodnie z zarządzeniami władz Vichy, zalecającymi Żydom pracę na roli, znala­ zła zatrudnienie w winnicach Gustawa Thibon, filozofa-samouka, później jej opiekuna i przyja­ ciela, a po śmierci wydawcy pozostawionych rękopisów. W tym okresie zawarła też przyjaźń z dominikaninem o. J.M. Perrin, poetą Joe Bousquetem z Carcassonne i Jeanem Ballardem, wydawcą miesięcznika „Cahiers du Sud". Wówczas to zainteresowała się historią cywilizacji okcytańskiej. Simone Weil, mimo iż uważała się za chrześcijankę, „nigdy nie przyjęła chrztu, choć bardzo tego chciała, żeby móc uczestniczyć w Eucharystii. Kościół katolicki był dla niej prawowitym spadkobierca Objawienia i szafarzem sakramentów. Nie wchodziło więc w grę szu¬ kanie jakiegoś innego Kościoła czy pozawyznaniowego chrześcijaństwa. Ale dużo znaczyły też powody inne: jej intelektualna prawość stawiała jako warunek pełną zgodę na wszystko, czego Kościół naucza, a to nie przychodziło jej łatwo" (Miłosz 1991, s. 8). Jak pisała w liście do o. Perrin, „przeszkodą nie do przezwyciężenia" była dla niej nadal obowiązująca w Kościele zasada „anathema sit", to znaczy wykluczenie ze wspólnoty wiernych i ekskomunika za poglądy heretyckie . „To także powstrzymuje mnie od przekroczenia progu Kościoła. Pozostaję po stronie wszystkich rzeczy, które nie mogą być w Kościele" (Weil 1991, s. 42). W tym samym liście, ale nieco wcześniej, pisała: „W chrystianizmie powinny mieścić się wszelkie rodzaje powołań bez wyjątku, ponieważ jest katolicki. Tym samym w Kościele. Jednak według mnie chrystianizm jest katolicki, bo ma do tego prawo, ale w praktyce tyle rzeczy jest poza nim, tyle rzeczy, które kocham i których nie chcę odrzucić, tyle rzeczy, które Bóg kocha, bo bez tego byłyby pozbawione egzystencji. Cały ogrom minionych stuleci [...], wszystkie tradycje oskarżone o herezję, jak tradycja manichejczyków i albigensów" (Weil 1991, s. 40). Zasada „anathema sit", konkluduje Weil w zakończeniu listu do o. Perrin, powinna przestać w Kościele obowiązywać, jeśli ma się on zmienić. Ona to bowiem leży u „fundamentów tota¬ lizmu", który Kościół przejął po „totalistycznym Imperium Rzymskim". Przejawem takiego totalizmu Kościoła była zwłaszcza Inkwizycja stworzona „w X I I I wieku, po wojnie przeciwko albigensom" (Weil 1991, s. 46). 13 14 15 Kulturą dwunastowiecznej Okcytanii i katarami (albigensami) Simone Weil zainteresowała się w ostatnim okresie swojego życia. Już od 1939 r. wiele czytała na temat manicheizmu. M . Barber przypuszcza jednak, że jej zainteresowanie katarami obudziły artykuły Deodata Roché, na które zwrócił jej uwagę Jean Ballard, wydawca pisma „Cahiers du Sud". Na początku 1941 r. w liście do Roché pisała, że jego teksty wywarły na niej duże wrażenie, zwłaszcza zaś wyjaśnie¬ nie, dlaczego katarzy odrzucali starotestamentowego Jahwe. Ona sama również była zdania, że „wpływ Starego Testamentu i Cesarstwa Rzymskiego, którego tradycje kontynuowało papiestwo, jest [...] zasadniczym źródłem zepsucia chrześcijaństwa". Informowała też Roché, że katarzy zna¬ komicie mieszczą się w jej historycznym światopoglądzie opartym na przekonaniu, że najwybit¬ niejsze umysły świata antycznego (zwłaszcza zaś Platon) trzymały się jednej filozoficznej i reli¬ gijnej tradycji. „To z tej myśli narodziło się chrześcijaństwo; lecz wydaje się, że jedynie gnostycy, manichejczycy i katarzy pozostali jej wierni" (Barber 2004, s. 162-163). Weil uważała, że kata1 3 Simone Weil notowała swoje myśli w grubych zeszytach (cahiers), które w liczbie kilkunastu przed wyjazdem z Francji w maju 1942 r. przekazała Gustawowi Thibon. Zdaniem S. Weil Kościół ma prawo zwracać uwagę błądzącym, że ich poglądy nie są zgodne z głoszoną przez niego prawdą, nie powinien jednak pozbawiać ich sakramentów (Weil 1991, s. 43). Simone Weil, jak się zdaje, częściej używała tego drugiego określenia. 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 ryzm nie był zwykłą filozofią garstki ludzi, lecz religią przesycającą całe społeczeństwo. Sądziła, że odrodzenie duchowe, które przynosił kataryzm, było sprawą najwyższej wagi także w jej cza¬ sach i zachęcała Deodata Roché, aby kierował swoje teksty do szerokiego kręgu odbiorców, gdyż prowadzone przez niego badania zasługują na powszechną uwagę (Barber 2004, s. 162-163). Prawdopodobnie w 1941 r. Simone Weil napisała na ten temat dwa artykuły do specjalnego numeru „Cahier du Sud", wydanego dwa lata później dla uhonorowania „okcytańskiego ducha". Pierwszy z nich - Agonie d'une civilisation vue á travers un poeme épique, powstał w dużej mierze pod wpływem Pieśni o wyprawie krzyżowej przeciw albigensom, która dla Weil była epic¬ ką opowieścią o zadaniu śmiertelnego ciosu „cywilizacji w rozkwicie", która gdyby dano jej szansę, mogła osiągnąć „wolność i twórczość duchową na miarę starożytnej Grecji". Cywilizacją tą była „Langwedocja katarów" (Barber 2004, s. 163). W drugim artykule, który w wydanym niedawno obszernym tomie Dzieł Simone Weil nosi tytuł „Na czym polega płynące z Langwedocji natchnienie?", autorka powtórzyła twierdzenie, że Rzym zniszczył wszelkie pozostałości życia duchowego w Grecji" (Weil 2004, s. 601). Jego odrodzeniu sprzyjał upadek Cesarstwa Rzymskiego i przypadający na X - X I wiek „rozkwit cywi¬ lizacji romańskiej", której centrum była kraina „langue d'oc" przepojona katarskim duchem czy¬ stości i odrazy wobec przemocy, w X I I I wieku obrócona w perzynę (Weil 2004, s. 601-610) . Konieczność wyjazdu z Francji w 1942 r. i rychła śmierć nie pozwoliły Simone Weil pogłębić jej zainteresowań katarami i średniowieczną Langwedocją. To jednak, co zdążyła napisać na ten temat, stanowi nie tylko przyczynek do historii badań nad kataryzmem, lecz również jedno ze świadectw różnorodności jej intelektualnych inspiracji. Jak zauważa M . Barber dla Simone Weil, podobnie jak dla Déodata Roché, kataryzm stał się wykładnią „osobistych przekonań filozoficz¬ nych i zasad moralnych", ale wiele zawartych w jej artykułach o średniowiecznej Langwedocji twierdzeń ma charakter ogólnikowy i „stanowi wyraz lekceważenia świadectw historycznych" oraz „ahistorycznej postawy". Jednakże w przeciwieństwie do Déodata Roché, Weil nie można uznać za wyznawczynię kataryzmu, „gdyż silnie wierzyła w ludzką naturę Chrystusa i Ukrzyżo¬ wanie, jak również doceniała świat w jego różnych przejawach" (Barber 2004, s. 164-165). Postacią, która w latach trzydziestych pojawiła się w kręgu współpracowników i wielbicieli Déodata Roché, był niemiecki badacz kataryzmu Otto Rahn (1904-1939). Rahn był człowiekiem o osobliwym życiorysie i autorem dwu książek, które przyczyniły się do nadania zagadnieniu kataryzmu szerokiego rozgłosu. Jako student prowadził badania w europejskich bibliotekach, zaś w pierw¬ szej połowie lat trzydziestych przy pomocy regionalistów z Ariége zebrał „wszystkie pirenejskie opowieści o Graalu i zestawił je ze średniowiecznym poematem Parsifal Wolframa von Eshenbacha". W roku 1933 powstała pierwsza książka Rahna Kreuzzug gegen den Graal. Die Tragôdie des Katharismus . Miejscem przechowywania Graala, drogocennego kamienia symbolizującego du¬ alistyczną tradycję, starszą od chrześcijaństwa, stało się w niej Montségur, a jego strażnikami byli katarzy. Przed zdobyciem twierdzy przez Francuzów Graal został ukryty w górach i nie wpadł w ich ręce. W rok po ukazaniu się książka została przetłumaczona na język francuski i przysporzyła, zarówno autorowi, jak i katarom, sporo rozgłosu. Znacznie większy rozgłos przyniosła Rahnowi jego druga książka Lucifers Hofgesind wydana w 1937 roku. Autor dostosował w niej swoje do¬ tychczasowe teorie do klimatu panującego wówczas w hitlerowskich Niemczech. Pisał w niej o konflikcie dwóch cywilizacji - langwedockiej i francuskiej, zdominowanej przez Kościół katolic¬ ki. Teraz jednak „prawdziwym Bogiem był Lucyfer, Dawca Światła, czczony przez katarów. Wokół siebie Lucyfer zebrał tytułowy «dwór», który stanął do walki przeciw nikczemnemu Jahwe, Bogu «judaistycznego Kościoła katolickiego»" (Barber 2004, s. 166). Rahn na tyle przejął się obowiązu¬ jącą w Niemczech ideologią, że podjął współpracę ze służbami Himmlera, najpierw jako cywil, a później jako oficer SS. Jego druga książka, zawierająca propagandowe treści nazistowskie i anty¬ semickie, ukazała się we Francji dopiero w 1974 r., zainspirowała jednak, jak pisze Barber „gatunek 16 11 1 6 Artykuł ten opublikowany został przez autorkę pod pseudonimem Emile Novis. Duży fragment tej książki w tłumaczeniu A. Kaniewskiego znalazł się w poświęconych gno¬ zie numerze „Literatury na świecie" (Rahn 1987). 1 7 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA literacki, którego twórcy utrzymują, że znaleźli klucz do zrozumienia wydarzeń historycznych, przeoczony przez zawodowych historyków prezentujących «konwencjonalne podejście i meto­ dologie*" (Barber 2004, s. 167-168). Autorzy ci, w sensacyjną akcję, podbudowaną odpowied­ nio dobranymi materiałami historycznymi, wprowadzają wątek Graala, ruchy gnostyckie od staro¬ żytności począwszy, przez katarów i różokrzyżowców, do dwudziestego wieku (tamże). Mało znanym u nas zagadnieniem jest kwestia znacznego ożywienia ruchu regionalistycznego na południu Francji za czasów rządu Vichy i związanego z tym wzrostu zainteresowań katarami. M . Barber zajmuje się tą sprawą jedynie marginalnie i w sposób pośredni, omawiając książkę francuskiego historyka Belperrona o krucjacie przeciw albigensom, która ukazała się w tamtych latach (Barber 2004, s. 173-174). Ponowne ożywienie ruchów regionalnych, nie tylko we Francji, lecz i w całej Europie, nastą¬ piło w latach siedemdziesiątych X X wieku, co „po raz kolejny sprzyjało krzewieniu się roman¬ tycznego obrazu Langwedocji", pisze w zakończeniu swojej książki M . Barber (s. 174). Wydana w roku 1975 przez wydawnictwo Gallimard książka Emmanuela Le Roy Ladurie o podpirenejskiej wsi katarów - Montaillou na przełomie X I I I i X I V wieku, stała się sensacją literacką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa, przyczyniła się też zapewne do dalszego rozwoju badań nad średniowieczną Langwedocją i katarami (Woźniak 2002, s. 232) . Krzewienie w latach siedemdziesiątych „romantycznego obrazu Langwedocji", o którym pi¬ sał M . Barber, oznaczało między innymi wzrost zainteresowania poezją trubadurów i literaturę epicką opiewającą tragedię katarów, a często także ich popularyzację przy pomocy języka dwu¬ dziestowiecznych mediów. W ostatnim akapicie siódmego rozdziału autor sygnalizuje jedynie problem, który już ma swo¬ ją, coraz bogatszą literaturę, pisząc: „W ostatnich latach na pierwszy plan wysuwa się zjawisko, które Charles-Olivier Carbonnel nazwał «wulgaryzacją» tematu i które widać gołym okiem w telewizji, reklamie i turystyce. Region Hautes-Corbićres przemianowano na «krainę katarską» (le pays cathare); roi się tam od brązowych tablic, wskazujących drogę do zamków, których nie porastają już chwasty, za to w bramach urządzono kasy biletowe i na zawołanie gra muzyka. Po¬ szczególne miasteczka usiłują zdyskontować swoją odległą przeszłość. Być może najlepszym przy¬ kładem jest Lavaur, gdzie na Esplanade du Plo w miejscu dawnego zamku stoi kamień upamiętnia¬ jący tragiczne wydarzenia. Tu, gdzie powieszono Emeryka z Montréal, a jego siostrę wrzucono do studni, wspomina się o wawrzynie jako koronie męczenników. Dziś każdy może zostać katarem. Najbujniejszym owocem wydaje się jednak odrębny gatunek sensacyjnej prozy historycznej, której autorzy twierdzą, że odkryli tajemnice, ukryte przed ludzkością od wieków" (Barber 2004, s. 176). 18 19 20 Jeszcze przed kilku laty wzrost zainteresowań kataryzmem w Polsce wyrażał się jedynie ro¬ snącą liczbą przekładów prac na ten temat, przeważnie z języka francuskiego, a ostatnio coraz częściej z angielskiego. Dziś katarzy znajdują już swoje miejsce w programach polskich konfe¬ rencji naukowych , a młodzi badacze podejmują pierwsze badania źródłowe . 21 1 8 22 Artykuł na ten temat J.M. Guillon pt. L'affirmation régionale en Pays d'oc des années quarante ukazał się w „Ethnologie Française" 2003, nr 3, s. 425-433. Polski przekład E.D. Żółkiewskiej pt. Montaillou wioska heretyków 1294-1324, wydany zo­ stał przez PIW w 1988 r. Autor artykułu: Vulgarisation et récupération: le catarisme a travers les mass media, „Cahiers de Fanjeaux", 14, 1979, s. 361-380. Sporo miejsca „wulgaryzacji" kataryzmu poświęca S. O'Shea (2002, s. 217-219). Tak np. 26 i 27 X I 2004 r. odbyła się w Krakowie konferencja naukowa Religie świata śród­ ziemnomorskiego, zorganizowana przez prof. dr hab. Danutę Quirini-Popławską i zespół Mediteraneistyki, podczas której wygłoszone zostały m.in. referaty mgr Piotra Czarneckiego Początki zła w doktrynach katarskich we Włoszech w X11-X111 w. oraz dr Piotra Wróbla, Herezja w Bośni i jej wpływ na położenie polityczne kraju w X111 i X1V w. (do śmierci Trvtka Wielkiego). Oprócz prac wymienionych wyżej wspomnieć można o artykule P. Czarneckiego, Lucyferianizm niemiecki w X111 wieku, zapomniany odłam kataryzmu „Studia Historyczne" R. X L V I I : 2004, z. 1 (185), s. 3-19. 1 9 2 0 2 1 2 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 Mimo że literatura na temat kataryzmu jest już u nas dosyć bogata, książka M . Barbera, ze względu na szerszy niż wcześniejsze prace zakres tematyczny i niekonwencjonalny sposób wykładu, znajdzie zapewne wielu czytelników, a być może - podobnie jak jego Templariusze - doczeka się drugiego wydania. Praca opatrzona jest aparatem naukowym w postaci bibliografii, rozszerzonych przypisów, tabel chronologicznych i map. Bardzo starannie dobrane zostały też ilustracje, w większości kolorowe. Wątpliwości budzić może tytuł polskiego przekładu książki, znacznie krótszy, ale mniej odpowiadający treści, niż tytuł angielskiego oryginału: The Catars Dualist Heretics in Languedoc in the High Middle Age. Nie ulega wątpliwości, że praca Barbera poświęcona jest przede wszystkim kataryzmowi langwedockiemu i tylko w niewielkim stopniu dotyczy katarów w Niemczech i we Włoszech. LITERATURA B a r b e r M . 2004, Katarzy, Warszawa. C z e r n y Z. 1959, Posłowie. Mistral i Prowansja trubadurów i felibrów, [w:] F. Mistral, Pamięt­ niki i opowieści, Kraków, s. 343-358. G n i a d e k S. 1964, Wstęp, [w:] F. Mistral, Mirejo, Wrocław, s. I I I - X L V I I L L a m b e r t M . 1997, Herezje średniowieczne. Od reformy gregoriańskiej po reformację, Gdańsk-Warszawa. L a d u r i e L e R o y E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. M i ł o s z Cz. 1991, Przedmowa, [w:] Simone Weil, Wybór pism, Kraków, s. 5-13 Muller D. 1997, Bogomili, [w:] Heretycy. Panorama myśli kacerskiej i ruchu dysydenckiego w chrześcijaństwie, A . Holl (red.), Gdynia, s. 165-169. P r o k o p i u k J. 1987,Gnoza, gnostycyzm i manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na świecie, nr 12 (197), s. 3-11. O ' S h e a S. 2002, Herezja doskonała. Swiatoburcze życie oraz zagłada średniowiecznych kata¬ rów, Poznań. R a h n O. 1987, Tragedia kataryzmu, Literatura na świecie, nr 12 (197), s. 146-204. Religia..., 2003, Religia. Encyklopedia PWN, t. 9, Warszawa. W e i l S. 1991, Wybór pism, Kraków. - 2004 Dzieła, Poznań. W o ź n i a k A . 2002, O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji, Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 230-237. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI NIEŚMIERTELNY TEMAT - WAMPIRY Wampiry bezspornie zajęły eksponowane miejsce w świecie współczesnej popularnej wy¬ obraźni demonologicznej i nic nie zapowiada, że wreszcie znudzą się nam i fascynacja nimi osłabnie. Wampiry nie znużyły się również jako interesujący problem w kręgu nauki. Choć tyle już o nich napisano, wciąż powstają nowe prace, jakby nikt nie był usatysfakcjonowany tym, co dotąd o nich powiedziano. W ostatnich kilku latach ukazały się u nas w kraju kolejne, warte uwagi, rozważania o wyobrażeniach wampirów. Przede wszystkim chodzi mi o dzieło Marii Janion (2004) i przekład książki Erberto Petoi, z przedmową Alfonsa di Noli (2003), a następnie także 0 książkę Piotra Kowalskiego (2000) i wreszcie przekład książki Noela Carrola (2004). Do tych publikacji dodać jeszcze trzeba uwagi o wampirach w syntezie Schmitta o spotkaniach żywych 1 umarłych w Średniowieczu (2002). Nie ukrywam, że prace te obudziły moje szczególne zaintere¬ sowanie, gdyż sam również niedawno pokusiłem się o ponowne przejrzenie źródeł etnograficz¬ nych i kolejną próbę interpretacji tego wyobrażenia w wizji „naszego" ludu na ogólniejszym tle �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kulturowym (Kolczyński 2003). Ta „nieśmiertelność" problematyki wampirologicznej zachęca jednak do kolejnych wypowiedzi, jak się bowiem okazuje wciąż jest o czym dyskutować. Petoia rozpoczyna swoją książkę od poszukiwania odpowiedników wampira, takiego jakiego znano powszechnie w nowożytnej Europie, w demonologii starożytnego świata śródziemno­ morskiego. Taki punkt widzenia miał zawsze wielu zwolenników, wśród nich jest również np. J.P. Roux, autor świetnej monografii o symbolice krwi (1994, s. 241-243, 246-248). Za najstar­ szy odpowiednik wyobrażeń wampirycznych w tym kręgu uchodzi zwykle mezopotamska Lilitu (Ardat-lili) (Petoia 2003, s. 40-43). Asyriolodzy portretują j ą jako „zawiedzioną narzeczoną, niezdolną do przeżycia i spełnienia pożądania seksualnego", dziewicę zazdroszcząca kobietom macierzyństwa, która równie chętnie napadała na młodych mężczyzn jak na kobiety w ciąży i dzieci. Lilitu i jej męski odpowiednik Lilu, zdaniem asyriologów, pierwotnie były demonami wichury i burzy (Łyczkowska 1995, s. 21, 65-66). W tradycji żydowskiej demon ten znany jest pod imieniem Lilith (Iz. 34, 14), pierwszej żony Adama, która z zemsty za odrzucenie mści się również na potomstwie Ewy i prześladuje dzieci. Lilith jawiła się jako demon nocny, z którym kojarzono sowę; dzisiaj w języku hebrajskim słowo to oznacza także sowę pójdźkę (strix aluco) (Petoia 2003, s. 40). Na kolejnych stronach Petoia przedstawia podejrzewane przez badaczy o właściwości wampiryczne demony świata klasycznego, zwłaszcza koncentruje uwagę na Lamiach, Empuzach, Strzygach i przytacza pojawiające się w literaturze antycznej opowieści o spotka­ niach oko w oko żywych z tymi demonami (Apulejusz, Metamorfozy 1,19; Flawiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany IV, 25; Lukan, Wojna domowa V I , 515 n.). Te żeńskie demony, tak jak starosemicka Lilitu, były niebezpieczne przede wszystkim dla dzieci oraz młodych ludzi, mężczyzn i kobiet, kusiły i zwodziły lub otwarcie napadały swoje ofiary, by je pożreć. Z wampira¬ mi łączy je przede wszystkim właśnie ta ostatnia cecha: nienasycone łaknienie ludzkiego mięsa. Trzeba jednak zauważyć, iż kanibalistyczne instynkty w archaicznych wierzeniach władają wielu istotami związanymi z „tamtym" światem i choć jest to istotna właściwość wampirów (Kolczyński 2003, s. 233-234), to przecież podobieństwo rysuje się w tym wypadku zbyt ogólnikowo. 0 wiele bardziej znaczące wydają się różnice: wymienione żeńskie demony (do których można dodać jeszcze np. Gelo i Mormo) pojawiały się jako widma-zjawy (phasmata) (Fontenrose 1959, s. 116-117), a nie jako „żywe trupy". Choć niektóre ich opisy są niejasne i wywołują wahania czy jest to zjawa, czy też „żywy trup" (jak u Apulejusza), to w tradycji wierzeniowej były klasyfi¬ kowane jako jedne z Hekatai, czyli właśnie zjaw powoływanych do istnienia przez Hekate (którą samą czasem nazywano Empuzą, Mormo, Gorge) (Fontenrose 1959, s. 117). Co prawda nie można wykluczyć, iż w głębinach przeszłości Grekom nie było obce wyobrażenie „żywego trupa". Poszlakę stanowi opisywana przez Homera (Il. X X I V 14 n.) praktyka okaleczania ciał poległych wrogów (maschalismos), którą można wyjaśniać jako wyraz przekonania, że dopiero zniszczenie ciała pozbawia zmarłego człowieka tkwiących w nim mocy, jakiegoś groźnego dla żywych pier¬ wiastka duchowego, i ono dopiero oznacza nieodwracalną śmierć (Lengauer 1994, s. 187). Ale nawet gdyby u Greków tliło się jakieś mgliste wspomnienie motywu „żywego trupa", to i tak wypada je ulokować na marginesie tradycji wierzeniowej (Kolczyński 2003, s. 239). Chciałbym wreszcie zauważyć, że dla przywołanych przez Petoię starosemickich i greckich demonów łatwiej można znaleźć odpowiedniki w innym ponadkulturowym kręgu wyobraźni demonologicznej, w którym spotykają się istoty zmarłe w dziewictwie i potem mszczące się za to na żywych, zwłasz¬ cza na dzieciach i młodych ludziach (przypomnę tu wschodnioeuropejskie rusałki). Ten krąg wyobrażeń w wielu kulturach krzyżuje się z kręgiem wyobrażeń wampirycznych, lecz nie zawsze 1 nie wszędzie. Doskonałą puentą tych refleksji może być stanowisko XII-wiecznego kronikarza angielskiego Wilhelma z Newburga, który uznał wydostawanie się zmarłych z grobu (porusza¬ nych przez nie wiadomo jakiego ducha) za zjawisko całkowicie nowe w jego czasach. Nowe, bowiem głucho o tym u autorów starożytnych, tak przecież skrupulatnych i starających się utrwalić wszystko, co jest godne pamięci (Schmitt 2002, s. 67). Dysponujemy zatem dobitną podpowie¬ dzią, iż wyobrażenia „żywego trupa" w Średniowieczu nie inspirowała tradycja antyczna. Spór o kulturowe źródła wyobrażenia wampira-„żywego trupa" w nowożytnej Europie i tym samym o jego „starożytność" wciąż trwa. Choć trzeba uczciwie powiedzieć, że wywołani na �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 249 wstępie autorzy nie mają wątpliwości, że prastarymi ogniskami tego wyobrażenia były kraje sło­ wiańskie i germańskie, to jednak nadal nie wszyscy są przekonani do tej koncepcji. Nie tak daw­ no z uznania tej koncepcji wycofała się np. znana badaczka cmentarzysk słowiańskich (Zoll-Adamikowa 1995), a wielokrotnie spotykałem się z takimi głosami na różnych zebraniach naukowych. Krytycy koncepcji głębinowego zakorzenienia wyobrażenia wampira w przeszłości koncentrują uwagę na niebywałym upowszechnieniu się tego wyobrażenia w całej Europie w X V I I I wieku. Ich zdaniem to wyobrażenie jest produktem ówczesnej popularnej kultury, czer­ piącej z różnych źródeł (tradycji lokalnych, piśmiennictwa średniowiecznego, autorów antycz¬ nych) i w charakterystyczny dla siebie sposób reagującej na różne podniety (sensacyjne zmyśle¬ nia wyrastające zwykle z lęku przed wciąż wybuchającymi epidemiami czy klęskami suszy lub powodzi). Wykreowany w kręgu kultury popularnej wizerunek wampira trafił następnie do społeczności chłopskich, dla których okazał się szczególnie sugestywny i natychmiast wniknął do ich tradycji wierzeniowych. Bogata dokumentacja etnograficzna ukazująca lęk chłopów przed „żywym trupem" w opinii sceptyków wcale nie świadczy o archaiczności tego lęku, a raczej 0 jego rozpowszechnieniu. Taki punkt widzenia można jednak łatwo zakwestionować faktami zebranymi m.in. w książkach Petoi i Schmitta. Charakterystyczne doniesienia o „żywych tru­ pach" pojawiają się już w piśmiennictwie średniowiecznym. Wilhelm z Malmesbury (1096-1142) wypomina Anglikom, że wierzą w demony, które ożywiają zmarłych i każą i m krążyć po świecie (De gestis regum Anglorum libri quinqué I I , 124; cyt. Schmitt 2002, s. 88). Bardziej dokładny jest kronikarz z następnego pokolenia Wilhelm z Newburga (1136-1198), który przywołuje relacje naocznych świadków stykających się z „żywymi trupami" (nazywa je sanguisuga) (Historia rerum anglicarum V, cap. X X I I - X X I V ) . Kiedy wybuchła zaraza chłopi domyślili się, że roznosi j ą sanguisuga i otworzyli grób podejrzanego o wychodzenie z grobu zmarłego. Trup leżał tuż pod powierzchnią ziemi, cały nabrzmiały, o rumianej twarzy. Wtedy chłopi „mocnym ciosem wbili w niego ostrze rydla, po czym trysnęły strugi krwi tak ciepłej i czerwonej, że od razu zrozumieli, iż ta pijawka utuczyła się krwią wielu biednych ludzi" (cyt. Petoia 2003, s. 113-116; Schmitt 2002, s. 88). Wilhelm Map (1140-1209?) cytuje opowieść z Walii o zmarłym wychodzącym w nocy z grobu i przywołującym po imieniu swoich krewnych, którzy zapadali na nieznaną chorobę 1 błyskawicznie umierali. Z tym niebezpiecznym zmarłym rozprawiono się w ten sposób, że wy¬ kopano trupa z grobu i ucięto mu głowę (De Nugis Curialium, cyt. Petoia 2003, s. 119). Takich przekazów z Wyspy można przytoczyć jeszcze kilka, a na podobne natrafiamy także w piśmiennic¬ twie średniowiecznym w innych stronach Europy północnej i środkowej. Chciałbym tu jeszcze przypomnieć bliższą nam zapiskę w czeskiej Kronice Neplacha (XIV w) o odkopaniu wstającego z grobu trupa, który okazał się „wzdęty jak wół" od krwi swoich ofiar (Urbańczyk 1991, s. 56-57). Czytając przywołane zapiski średniowieczne trudno nie dostrzec ich uderzającego podobieństwa do zapisów ze źródeł etnograficznych. Widzi to również Petoia i nie przesadza, gdy ocenia, że „podania z X I I wieku przypominają prawie we wszystkich szczegółach słowiańskie historie o wampirach" (Petoia 2003, s. 117). Lęk przed wampirycznym zmarłym, w którego - jak ukazują późniejsze źródła etnograficzne - przeobrażał się człowiek zmarły gwałtownie, przeniknął rów¬ nież do średniowiecznych zwyczajów prawnych związanych z wykonywaniem kary śmierci. Ska¬ zańcom żywcem zakopywanym w ziemi przebijano potem serce palem; gdy karą było ścięcie, to głowę skazańca grzebano osobno, nierzadko po egzekucji ćwiartowano zwłoki (Potkowski 1973, s. 74-75: Zaremska 1986, s. 64-65); wreszcie przypomnieć trzeba, iż skazywano także na spale¬ nie. Wszystkie te praktyki znane są również jako typowe praktyki rytualne mające za zadanie unieszkodliwienie „żywego trupa" . Te rytualne sposoby wykonywania kary śmierci znane były już w X I I wieku i utrzymały się do progu czasów nowożytnych. Odbijający się w sensu stricto 1 1 Wymienione sposoby wykonania kary śmierci stosowano wobec ludzi oskarżonych o najci꿬 sze zbrodnie, morderstwo lub herezję, i trzeba wziąć pod uwagę, iż być może chodziło również o zniszczenie ciała zbrodniarza, co odbierało mu szansę powstania ze zmarłych w Dniach Ostatnich; dotyczyłoby to zwłaszcza skazanych na spalenie heretyków i czarowników. W istocie celem tych praktyk byłaby znana także w świecie archaicznym tzw. druga śmierć. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA rytualnym (w każdej kulturze) akcie wykonywania kary śmierci lęk przed „żywym trupem" być może najlepiej ujawnia, że już w Sredniowieczu nie był to lęk rzadko występujący. Nieprzypadkowo wczesne średniowieczne doniesienia o wampirach pochodzą z północy, za¬ chodu i środka, a nie z południa Europy. Także później w wierzeniach ludowych łacińskiego południa „żywy trup" jest właściwie nieznany. Owszem obawiano się tam czarownic wysysają¬ cych ludziom krew (Petoia 2003, s. 223), ale nie widziano w nich trupów wstających z grobu. Nie budzi wątpliwości, że na północ i zachód kontynentu wyobrażenie „żywego trupa" zaniosły ze sobą ludy germańskie, Anglosasi i Frankowie. Nawet jeśli w wierzeniach Celtów tliła się taka koncepcja (Kolczyński 2003, s. 237-238), to wyraziste średniowieczne przykłady zdają się inspi¬ rowane wierzeniami Germanów. Trzeba tu przypomnieć, iż w Europie najstarszym źródłem bar¬ dzo sugestywnie portretującym „żywego trupa" są skandynawskie sagi. W krajach germańskich lęk przed „żywym trupem", dobrze znany w wierzeniach ludowych (Blutsduger, Gier) zdaje się wywodzić wprost z prahistorii (Potkowski 1973, s. 38). Drugim ogniskiem tego wyobrażenia są kraje słowiańskie. Trudno wątpić, że także na tym obszarze jest ono głęboko zakorzenione w przeszłości. Przede wszystkim świadczy o tym powszechna znajomość wyobrażenia „żywego trupa" (pol. upiora/strzygonia) i powtarzalność różnych, często drobnych szczegółów wierzenio¬ wych. Charakterystyczna jest też siła oddziaływania lęku przed tym demonem, którym Słowianie zarazili sąsiadów (Rumunów, Greków, Węgrów). Kiedy zaglądamy np. do dokumentacji wierzeń rumuńskich chłopów o wampirach (strigoi, moroii, priloci i vdrcolaci) (dobry wgląd daje Murgoci 1926), natychmiast ujawniają się uderzające podobieństwa do wierzeń „naszych" chłopów. Można śmiało zaryzykować opinię, że „żywy trup" Rumunów w istocie jest słowiańskim upio¬ rem. Wreszcie godna uwagi wydaje mi się fascynacja wielu badaczy jawnym, w ich ocenie, archaizmem wierzeń w upiory w krajach słowiańskich. Najdobitniej te wrażenia ujął ongiś Kazimierz Moszyński (1967, s. 654) stwierdzając, że dla niego wizja tego demona u Słowian „tchnie bezgraniczną dzikością". Ta dosadna ocena jest często przypominana w polskich tekstach o wampirach, podoba się również Marii Janion (2004, s. 125). Autorzy nowych książek o wampirze (chodzi m i zwłaszcza o obszerne dzieła na ten temat Janion 2004 i Petoi 2003) skupili się raczej na analizie różnych aspektów tego wyobrażenia i ich zmianach w kolejnych historycznych odsłonach. Korzystając z własnych analiz (Kolczyński 2003) chciałbym tu pokusić się o możliwie najzwięźlejszą próbę syntetycznego przedstawienia wyobrażenia wampira w wierzeniach ludowych krajów słowiańskich (a w istocie Europy środkowej-wschodniej i południowo-wschodniej). Taki uproszczony wzorzec jawnie archaicznych kon¬ kretyzacji tego wyobrażenia wydaje m i się najlepszym punktem wyjścia do dyskusji w chwili, gdy w polu zainteresowania pojawia się historia wyobraźni. Podstawowa definicja wampira (upiora/strzygonia) wydaje się oczywista: to „żywy trup" (defuncti vivi). Po śmierci ciało człowieka nie podlega rozkładowi, gdyż nie opuściła go demoniczna dusza lub zajęła je jakaś inna złowroga dusza. W wierzeniach chłopów na całym interesującym mnie obszarze obawiano się ludzi 0 dwóch duszach (ludzkiej i demonicznej), po śmierci właśnie ta druga dusza nie opuszczała ciała 1 zmarły mógł wciąż egzystować w „tym" świecie. Czasem demoniczna dusza zmarłego poszuki¬ wała jednak dla siebie nowego ciała i wnikała w ciało innego, żyjącego człowieka, który już za życia zamieniał się w „żywego trupa". Najdokładniej owo zajęcie ciała przez demoniczną duszę ukazują warianty, w których zmarły, czy uważany za żywego człowiek, ma znak nożyc na plecach bądź ciemną plamę na plecach lub karku. Są to wyraziste znaki zdradzające, że został on rozcięty, otwarty i opróżniony z ludzkiej duszy i jest w środku pusty. Można kolokwialnie powiedzieć, że jego ciało stało się tylko opakowaniem, w które może wniknąć jakakolwiek złowroga dusza błą¬ kająca się w świecie. Demoniczną duszą zajmującą ciało człowieka władają dwa elementarne mordercze instynkty: głód ludzkiego mięsa i krwi. „Żywy trup" nie musi zjadać swej ofiary do szczętu, najchętniej wypija krew bądź zjada jej serce czy wątrobę, a zatem wchłania substancję lub pożera organy, w których kultury archaiczne lokalizowały siedlisko duszy i ogólniej - mocy życia. Ta wchłaniana przez „żywego trupa" moc życia innych istot prędko się jednak wyczerpuje i nieustannie rozgląda się on za nowymi ofiarami. Wygłodniały atakuje nawet zwierzęta, a w desperacji zaczyna zjadać sam siebie. Człowiek, którego dosięgły zęby „żywego trupa" (może �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 on też dusić ofiary; jest to inny sposób zdobycia przez niego cudzej mocy życia - tchnienia) traci swą duszę, umiera i potem zamienia się właśnie w „opakowanie" zajmowane przez złowrogie dusze. Aktywnością nienasyconych „żywych trupów" chłopi chętnie wyjaśniali zjawisko „epi¬ demicznego łańcucha", w wielu wypadkach doprowadzającego do wymarcia całych rodzin czy nawet całych wsi. Ofiary epidemii chowano na odrębnych cmentarzach i także uważano za potencjalnie groźne. Demoniczna dusza mogła opuszczać ciało zmarłego i wtedy najczęściej zajmowała ciało krwiożerczego ptaka, ale oczywiście mogła zająć ciało każdego zwierzęcia. Najbardziej chłopi obawiali się po śmierci czarowników i czarownic, ich zwłoki nie rozkładały się, gdyż w istocie już za życia byli „żywymi trupami" (w ich ciało musiała wszak wniknąć demoniczna dusza). Lękano się również ludzi, których można było podejrzewać, że już za życia ich ciało zajęła demoniczna dusza (np. mordercy, ludzie kalecy, podejrzanie długo żyjący i in.). Krótko definiując, chodzi o ludzi o innym statusie rytualnym - w istocie nie będących ludźmi. Drugą przyczyną nierozkładania się zwłok, czyli wniknięcia w nie demonicznej duszy, było zaniechanie rytuałów lub różnego rodzaju błędy rytualne (np. dziecko zmarłe przed rytuałem przyjęcia do wspólnoty żywych, ludzie zmarli gwałtownie, nieupilnowany trup, przez którego przekroczył człowiek lub zwierzę). Właśnie w powodach nierozkładania się zwłok i ich dostępności dla demonicznych dusz tkwi najistotniejsza trudność precyzyjnego wyodrębnienia kręgu wyobrażeń wampirycznych. Wszel¬ kie rytualne odmienności lub braki niechybnie skazywały człowieka po śmierci na przeobrażenie się w jakiegoś demona. Niemowlęta mogły równie dobrze stać się porońcami, dziewczęta zmarłe w dziewictwie nawkami, samobójcy latawcami itd. Przeobrażenie się zmarłego w wampira-„żywego trupa" jest tylko jedną z wielu możliwości metamorfozy niektórych zmarłych. Kiedy zaś zainteresowanie skupimy na formach aktywności wampira, okazuje się, że bardzo przypomina ona aktywność żądnej krwi zmory-nocnicy (zob. Kolczyński 2003, s. 225-226). Trzeba założyć, iż różne kręgi wyobraźni demonologicznej przyciągały się do siebie i krzyżowały ze sobą (strach jest zaraźliwy!). Dlatego też, by nie zgubić swoistości wyobrażenia wampira, należy koniecznie za jego źródło uznać wyobrażenie „żywego trupa" i odrzucić wszelkie warianty, w których może ona pojawiać się jako widmo-zjawa. Póki w centrum uwagi umieszczamy nierozkładające się zwłoki, charakterystyka wampira w archaicznych wierzeniach rysuje się dość wyraźnie. Szkoda, że Petoia uznał, że wampiryczną metamorfozę można wiązać zarówno z trupem, jak i duszą zmar¬ łego (Petoia 2003, s. 35) i tym samym skomplikował sobie zadanie. Takiej dwuznaczności ustrze¬ gła się Janion, toteż jej wywód jest bardziej konsekwentny. Najbliższy sugerowanemu przeze mnie punktowi widzenia jest Schmitt, który stwierdza nowość pojawiającego się w Średniowieczu wampira-„żywego trupa" w świecie chrześcijańskiej wyobraźni (starożytni chrześcijanie znali tylko złowrogie dusze-widma zmarłych) i nie wątpi, iż wyobrażenie to jest odbiciem pogańskich wierzeń w Europie północno-zachodniej. Słowa pol. upiór, wampir; czes. upir, upierice (f.), vampyr; słow. upir, vampi, ros. vampir, upyr, upir; błrs. upir, upar, wupar; błg. vampir, vapir, vepir, vampirica (f.) nie mają dotąd pewnej etymologii. Kiedy analizowałem symbolikę upiora/strzygonia przeoczyłem nową próbę etymo¬ logii tych słów G. Rytter (1986, zwł. s. 128-134). Według tej hipotezy psł. postać słowa można zrekonstruować jako **up-r/n, **op-r-n- i wywieść znaczenie: „to, co podnosi się z wody" (w rdzeniu ie * up-, *op- „woda", archaiczne środki formalne - r/n- wskazują na czynność wydo­ bywania się, wznoszenia się). Upiór byłby więc demonem wydostającym się z wód. Rzeczywiś¬ cie w wierzeniach ludowych znany był również wodny „żywy trup" i nie byłoby nic dziwnego, gdyby jego nazwa zaczęła określać także inne pokrewne demony (a równocześnie pierwotny „właściciel" nazwy usunął się na margines wierzeń). Trzeba jednak dostrzec, że wodny „żywy trup" w charakterystyczny sposób różnił się od upiora/strzygonia - nie gryzł i nie ssał swoich ofiar, tylko je topił. Najbardziej sensowne wydaje mi się wyjaśnienie, że chodzi tu o dwa różne motywy demonologiczne, których wspólnym źródłem inspiracji był lęk przed „żywym trupem" (Kolczyński 2003, s. 226-227). Można podejrzewać, że w przeszłości rozróżniano więcej istot demonicznych, których właściwością było nierozkładanie się ciała po śmierci. Wizja upiora/ strzygonia w kulturze ludowej kumuluje w sobie tak wiele uderzająco archaicznych szczegółów �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wierzeniowych, że prawdopodobieństwo takiego domysłu wydaje się wysokie. Nie znaczy to jednak, że ów uogólniony obraz upiora/wampira jest jakimś patchworkiem, przeciwnie - roz¬ poznaję w nim bardzo cenną syntezę archaicznych wierzeń. Wykopaliska archeologiczne ujawniają już na najstarszych cmentarzyskach szkieletowych Słowian różne zabiegi na zwłokach, które potem mają swoje odpowiedniki w antyupiorycznych praktykach chłopów (np. odcięcie głowy, wbicie kołka lub noża w okolicy serca, skrępowanie i odwrócenie przodem do ziemi) (Krumphanzlova 1964, s. 177-215; Zoll-Adamikowa 1979, s. 47-57). Wydaje mi się, że są to dostatecznie czytelne znaleziska, by może je było skojarzyć z lękiem przed wydostającym się z grobu trupem. Co prawda Słowianie pierwotnie palili swoich zmarłych, ale to wcale nie wyklucza u nich zakorzenionego lęku przed „żywym trupem". Najdo¬ bitniej świadczą o tym wierzenia indyjskie; w Indiach, właśnie w miejscach palenia zmarłych, spotykano groźnych wetalów (indyjskie „żywe trupy") (Kolczyński 2003, s. 239-240). Drugim późnostarożytnym kręgiem, w którym natrafiamy na podobnie charakterystyczne znaleziska na cmentarzyskach, jest krąg kultur germańskich (w tym znaleziska na naszych terenach). Kiedy cofamy się w głąb prahistorii - pomijając różne niejednoznaczne odkrycia - na kolejne wyraźne ślady lęku przed „żywym trupem" natrafiamy dopiero w kulturach neolitycznych związanych z kręgiem megalitycznym. Na naszych terenach doskonałym przykładem są odkrycia na cmenta¬ rzysku kultury pucharów lejkowatych w Lesie Stockim. Odsłonięto tu grób, w którym leżał szkie¬ let mężczyzny z wykręconymi do tyłu rękami i z wepchniętym głęboko do gardła (w tym celu rozcięto szczękę) kamieniem. W innym grobie znaleziono szkielet kobiety z uciętą ręką, którą także wepchnięto zmarłej do gardła (Ślusarski 1950, s. 12-15). Z niedawnych odkryć przywołam wykopaliska na cmentarzysku w Pawłowie k. Sandomierza, gdzie odsłonięto szkielet kobiety z wygiętymi do tyłu, zapewne skrępowanymi, rękami i prawdopodobnie odciętą głową (Florek 2003, s. 21). Antropologia historyczna uczula na możliwość zachowywania się różnych wyobra¬ żeń przez tysiąclecia na marginesie panujących wierzeń, zmieniających się wraz z powstawaniem i wygasaniem kolejnych kultur. Niektóre wyobrażenia, długo drzemiące na marginesie wierzeń, budzą się jednak do nowego życia. W ten sposób, jako odżycie pradawnych megalitycznych idei, próbuje się m.in. wyjaśnić kamienne konstrukcje rytualne Germanów, powstające w końcu I tys. p.n.e i w pierwszych wiekach naszej ery. Wolno zatem postawić pytanie: czy wraz z odżyciem idei megalitycznych nie obudziło się również wyobrażenie „żywego trupa"? Rodzi to natych¬ miast inne, trudne do odpowiedzi pytanie: czy nie należy wziąć pod uwagę możliwości, że wy¬ obrażenie „żywego trupa" na terenach zajmowanych uprzednio przez ludy germańskie właśnie w ich wierzeniach ma swe źródło. Wszelako z drugiej strony nie da się zaprzeczyć, że słowiań¬ skiego upiora wiele szczegółów łączy z demonologią sąsiednich ludów tureckich (choć u nich wizja „żywego trupa" rysuje się jednak mniej wyraziście) . Te genetyczne problemy są zawiłe, niemniej nie można ich nie dostrzegać. 2 Trzeba wyraźnie odróżnić paleohistorię „żywego trupa", której ostatnie ogniwa dokumentują źródła etnograficzne, od jego historii w kulturze Europy. Historii, jeśli nie zaczynającej się w X V I I , to w każdym razie wtedy gwałtownie przyspieszającej, razem z upowszechnieniem się słowa wampir, zapożyczonego z języków słowiańskich. Sfera wyobraźni wampirycznej daje doskonałą okazję do sondowania lęków mieszkańców nowożytnej Europy. Zaryzykowałbym na¬ wet twierdzenie, że nie jest konieczne wnikanie w paleohistorię wampira, by zidentyfikować większość tych lęków i ich naturę. Ale jeden z najciekawszych problemów, którym jest trwałość archaicznych postaw wyobraźni w coraz szybciej przeobrażającym się nowożytnym i nowoczes¬ nym świecie, wymaga jednak bardzo starannego wniknięcia w paleohistorię wampira. 2 Warto tu wtrącić, że wciąż nie tracą na znaczeniu dawne propozycje F. Miklosicha, wywodzą¬ cego słowo 'upiór' u Słowian z języków tureckich, od północno tureckiego uber - czarownik. Ostat­ nio za takim zapożyczeniem opowiedział się T. Majda, który zestawił tatar. ubir „czarownik"; kaz. obir (<opur/upir) „wiedźma", „żarłok", też kaz. dziad „starzec", „wróżbita", „gęślarz", „bajarz", zob. tur. dede „starzec", „przywódca", „a może" <cadu/cadi „wiedźma", „czarownik/czarownica" (Majda 2003, s. 131). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 LITERATURA C a r r o l N . 2004, Filozofia horroru, Gdańsk. Florek M . 2003, Megality i wampiry. Stanowisko Pawłów k. Sandomierza, Archeologia żywa, nr 1 (24), s. 19-22. F o n t e n r o s e J. 1959, Python. A Study of Delphic Myth and its Origins, Berkeley-Los Angeles. J a n i o n M . 2004, Wampir. Biografia symboliczna, Gdańsk. K o l c z y ń s k i J. 2003, Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoniu (strzydze), Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 211-246. K o w a l s k i P. 2000, Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie, Kraków. K r u m p h a n z l o v â Z. 1964, Zvlâstnosti ritu na slovanskych pohfebistich v Cechach, [w:] Vznik apoćatky Sloganu, t. V, s. 177-212. L e n g a u e r W. 1994, Religijność starożytnych Greków, Warszawa. Ł y c z k o w s k a K. 1995, Babilońskie zaklęcia magiczne, Warszawa. M a j d a T. 2003, Kontakty językowe ludów słowiańskich i tureckich. Epoka huńska, protobułgarska, kipczacka, Collectanea Eurasiatica Cracoviensia, Kraków. M o s z y ń s k i K. 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. M u r g o c i A . 1926, The Vampire in Roumania, Folklore, t. 37, nr 3, s. 320-349. P e t o i a E. 2003, Wampiry i wilkołaki. Źródła, historia, legendy od antyku do współczesności, Kraków. P o t k o w s k i E. 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa. R o u x J.-P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Kraków. R y t t e r G. 1986, Słowiańskie 'upiór', 'wampir', 'nietoperz' (propozycja etymologii), Acta Unversitatis Lodziensis. Folia Linguistica, t. 14, s. 123-142. S c h m i t t J.-C. 2002, Duchy. Żywi i umarli w społeczeństwie średniowiecznym, Gdańsk-Warszawa. Ś l u s a r s k i Z. 1950, Nowe groby Lasu Stockiego i Stoku, Annales UMCS S.F., s. 12-15. U r b a ń c z y k S. 1991, Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław. Z a r e m s k a H . 1986, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Warszawa. Zoll-Adamikowa H . 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski, t. 2: Analiza, Wrocław. - 1995, Die Jenseitvorstellungen bei den Heidnischen Slawen: Defuncti vivi oder immaterialle Seelen?, Przegląd Archeologiczny, t. 43, s. 123-126. Jadwiga Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, micka, Kraków 2004, ss. 166. Księgarnia Akade¬ Wartość książki polega nie tylko na dostarczeniu informacji i monograficznym opracowaniu fenomenu kulturowego, jakim są tajne języki, pierwszym dla terenu Afganistanu. Zawarta jest również w jej zdolności inspirowania rozważań nad sprawami wykraczającymi poza ramy podję¬ tego problemu. Autorka jest językoznawcą - iranistką, specjalistką w zakresie języków paszto i dari, po kilkuletnim pobycie i badaniach w Afganistanie. Nie zamyka się jednakże w ramach swojej dyscypliny i terenu, który szczególnie dobrze zna - Azji Środkowej. Korzysta z wyników badań wielu specjalności: poza językoznawstwem także etnologii, archeologii, genetyki moleku¬ larnej; przystąpienie do studiów nad tajnymi językami spowodowane zostało zresztą kontaktami z poznańskimi etnologami w trakcie i po ich wyprawie do Afganistanu w roku 1976. Omawiane przez siebie języki rozpatruje w szerokiej perspektywie czasu, od okresów dawnych do teraźniej¬ szości, i w rozległych granicach terytorialnych. Tworzą je nie tylko Afganistan i jego najbliżsi sąsiedzi ze wschodu, północy i zachodu, razem z niezwykle interesującym, zachowawczym tere¬ nem Pamiru i Hindukuszu, ale także szersze otoczenie, aż po Eurazję włącznie. �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Kolejne części pracy prowadzą czytelnika od zagadnień ogólnych - rozdział „ O definicjach i naturze języka tajnego", poprzez przedstawienie sytuacji etnolingwistycznej Afganistanu, informacji o odkryciu języka magati przez poznańskich etnologów, rejestru 13 języków tajnych Afganistanu, znowu do spraw ogólnych. Autorka zastanawia się nad relacjami między językami etnicznymi i tajnymi, specjalnym statusem tajnych języków sakralnych, powiązaniem języków tajnych ze strukturą społeczną, sposobami ich zaszyfrowania oraz właściwymi i m zasobami leksykalnymi i zapożyczonymi podstawami gramatycznymi. Zabrakło m i końcowej, syntetycz¬ nej charakterystyki języków tajnych, korzystającej z całości wprowadzonych do analizy mate¬ riałów. Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że wielość i różnorodność źródeł, na którą złożyły się dane z obszernej literatury, uzyskane bezpośrednio od badaczy, a także informacje z badań własnych autorki, nie ułatwiała realizacji takiego zadania. Książka Tajne języki Afganistanu i ich użytkownicy pozwoliła jej autorce na realizację kilku celów, jednocześnie ujawnia przyjmowane przez nią założenia. Najważniejsze z tych celów to dostarczenie informacji i przedstawienie „tajnych" języków Afganistanu jako ważnego elementu struktury sociolingwistycznej i etnolingwistycznej tego kraju oraz próba określenia fenomenu, jakim są języki tajne. Badaczka wyodrębniła na terenie Afganistanu i scharakteryzowała, po¬ sługując się skrzętnie zgromadzonymi materiałami, 13 języków „tajnych", ujmowanych zawsze w połączeniu z sytuacją posługujących się nimi ludzi. Języki tajne, nazywane również argotami, traktuje jako jedną z istotnych funkcjonalnych odmian języka, a stosowane w nich środki uznaje za podporządkowane przede wszystkim wymogom zachowania tajności (s. 25). Przyjmuje więc poszerzającą definicję języka tajnego i odrzuca koncepcje zawężającą, taką chociażby jak zasto¬ sowana przez I . M . Orańskiego w jego pracy Tadżykojazyćnyje etnografićeskije gruppy Gissarskoj doliny (Sredniaja Azija), Moskwa 1983, zresztą przez autorkę docenionej i materiałowo wykorzystanej. Sposób definiowania, którym posłużył się I . M . Orański, w odróżnieniu od funk¬ cjonalnego, przyjętego przez Jadwigę Pstrusińską, nazwałbym funkcjonalno-genetyczno-morfologicznym. Stawia on dodatkowe warunki, które pozwalają odróżnić argot od innych form języka: nie tylko posługiwanie się nim w celu utajnienia informacji, ale również skrywanie same¬ go środka porozumiewania się, czyli języka, jego intencjonalne stworzenie, a także ograniczenie głównie do słownictwa. I . M . Orański zastanawia się, czy zamiast mówić o „tajnych językach" nie należałoby nazywać ich raczej „tajnymi słownikami" (Orański 1983, s. 31). Zastosowanie przez J. Pstrusińską poszerzającej definicji tajnego języka pozwoliło jej nie zajmować się dys¬ tynkcją między językiem „tajnym" a „nieznanym" i umieścić wśród języków tajnych m. in. koraniczny język arabski i łacinę (s. 122). Umożliwiło ponadto przedstawienie szerokiej panoramy stosunków społecznych i etnicznych. Spowodowało jednocześnie, że kategoria „języki tajne" stała się mniej wyrazista. Przyjęty przez J. Pstrusińską wyznacznik tajnych języków, jakim jest utajnianie informacji, nie jest przez nią stosowany konsekwentnie. Wśród opracowanych przez badaczkę języków, użytkowanych na terenie Afganistanu, wymogu tego nie spełnia jeden z nich o nazwie lazemi. Jest on rodzajem uproszczonego języka dari, stosowanego przez kupców i rzemieślników w Kabulu w celu porozumiewania się z cudzoziemcami. Został stworzony po to, aby ułatwić a nie utrudniać komunikacji, stanowi zatem przeciwieństwo języka tajnego. Autorka jest świado¬ ma specjalnego statusu tego języka, umieściła go jednak wśród języków tajnych dlatego, że język ten może być niezrozumiały dla niewtajemniczonych a ponadto część elementów leksykalnych jest w nim przetworzona w sposób zbliżony do występującego w argotach (s. 70). Niedogodno¬ ścią wywołaną przez nierówność będących w dyspozycji autorki materiałów, dotyczących poszczególnych badanych języków, był brak możliwości systematycznego ich porównania. Nie¬ dostatek materiałów powoduje również przyjmowanie ustaleń z badań nad tajnymi językami z terenów Azji Środkowej w granicach Związku Radzieckiego, stosunkowo dobrze rozwiniętych, jako obowiązujących dla Afganistanu. Ważnym wnioskiem ze studiów Jadwigi Pstrusińskiej nad językami tajnymi jest stwierdzenie zróżnicowania funkcji przez nie pełnionych. Języki te służyły przede wszystkim ochronie intere¬ sów ekonomicznych grupy, pomagając jej w zdobywaniu środków do życia, ułatwiając oszuki- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 255 wanie obsługiwanych lub potwierdzając kompetencje zawodowe, np. język „tajny" w lecznic¬ twie, przy czym w tym zastosowaniu języka zadanie ukrycia czegokolwiek ustępuje na rzecz wywołania wrażenia na pacjencie. Broniły także tożsamości kulturowej, w tym wyznaniowej, chroniąc grupę przed ujawnieniem jej tajemnic. Bywały także stosowane dla rozrywki. Innym wnioskiem jest ustalenie zmienności funkcji języka. Język etniczny może być, zdaniem autorki, w określonych warunkach stosowany jako język tajny. Przykładu z Afganistanu dostarcza przed¬ stawiona w pracy grupa Ormurów pochodzenia irańskiego. Interesujące czy dałoby się znaleźć, w materiale szerszym niż afgański, inwersję w kierunku przeciwnym: od języka tajnego do języ¬ ka etnicznego. Możliwość tego rodzaju wydaje się sygnalizować opanowanie języka tajnego przez wszystkie grupy pokoleniowe i grupy płci danej społeczności oraz wprowadzenie tego języka do użytku domowego i szerzej wewnętrznego w grupie. Tego rodzaju sytuacja została zaobserwo¬ wana w pewnym zakresie wśród Hajdarów używających magati, choć przeszkodą zapewne było¬ by ograniczenie argotu do wąskiego zakresu spraw, jego nieprzystosowanie, jak to stwierdził I . M . Orański, m. in. do dłuższego opowiadania. Pojawia się zatem kategoria języków tajnych, które są w użyciu głównie „zewnętrznym", „okazjonalnym", stosowanych dla utajnienia porozu¬ miewania się na zewnątrz grupy i takich, które dodatkowo służą komunikacji wewnętrznej. Po¬ rozumiewanie się wewnątrz grupy wymaga poszerzenia zakresu języka; języki tajne, używane głów¬ nie na zewnątrz, są językami „wyspecjalizowanymi", obejmującymi tylko fragment rzeczywistości kulturowej grupy. Niezwykle interesujące i zaledwie dotknięte przez autorkę jest zagadnienie stygmatyzacji poprzez używanie języka tajnego, nieznanego otoczeniu. Grupy objęte etnonimem Dżat, zbiorczym dla różniących się pochodzeniem społeczności cygańskich i cyganopodobnych, wszystkich jednak odbieranych jako grupy z samego dna struktury społecznej, wykonujące upo¬ śledzające zajęcia, poprzez użytkowanie tajnego języka utrwalają swój charakter grup marginal¬ nych. Ormurowie, określeni w książce jako żyjący w ąala - obronnych zagrodach, a więc rolnicy raczej zamożni, nie porozumiewają się w swoim języku na zewnątrz, aby nie stwarzać poczucia zagrożenia w otoczeniu. Język „tajny", bo „nieznany" może także stygmatyzować pozytywnie wskazując na uprawnienia i kompetencje w praktykach religijnych lub leczniczych. Przyjętym przez autorkę założeniem, potwierdzanym w jej badaniach, jest uznanie grup ludz¬ kich jako mobilnych a kultury jako wędrującej z ludźmi i przekazywanej sobie przez ludzi. Od¬ krywanie podobnych elementów kulturowych służy jako świadectwo wspólnego pochodzenia lub bliskich kontaktów. Granice badań porównawczych przez nią wykreślone to Afganistan i kraje sąsiednie, włączając w to Hindukusz i Indie, a w rozważaniach, m.in. nad językiem sasi, także tereny Europy, a nawet cała Eurazja, z dodatkiem Afryki północnej. Autorka powtarza, nie tylko w tej pracy, dość ryzykowne jednak hipotezy sugerujące m. in. związki języka buruszaskiego z doliny Hunzy, dotąd wiązanego, np. przez A . Majewicza, z językiem baskijskim i kaukaskimi, z językami bałtosłowiańskimi. Dla uwiarygodnienia wniosków z porównawczych badań języko¬ znawczych J. Pstrusińska sięga chętnie po wyniki badań z genetyki molekularnej. Stwierdzenie zbieżności kulturowych służy jednakże jedynie jako podstawa do formułowania wstępnych hipo¬ tez; podobieństwo, a nawet identyczność pojedynczego leksemu lub innego elementu kulturo¬ wego, nie jest przecież dowodem na powiązania bezpośrednie, może być wynikiem związków pośrednich lub konwergencji. Z kolei zbieżność w kodzie genetycznym nie determinuje, czego autorka jest świadoma, wspólnoty kulturowej. W próbach porównywania kodów genetycznych grup ludzi dostrzegam trudność w ustalaniu wartości średnich dla całych populacji, niełatwych do uzyskania i interpretacji ze względu na liczebność i złożoną strukturę grup. Moim zadaniem nie jest jednak zniechęcenie autorki do badań porównawczych, od dawna niezwykle atrakcyj¬ nych a dzisiaj opartych na nowych możliwościach, lecz zwrócenie uwagi na ich pułapki. Języki tajne, nie tylko zresztą w Afganistanie i innych terenach Azji, tworzone były i użytko¬ wane najczęściej w grupach wędrownych lub półosiadłych, określanych jako perypatetyczne, w odróżnieniu od nomadów - koczowniczych pasterzy lub łowców. Nazywane są one, także przez piszących o Azji Środkowej, wzorem badaczy rosyjskich z X I X wieku, zbiorczym termi¬ nem „Cyganie" lub mianem grup „cyganopodobnych". Autorka słusznie stwierdza, powołując się również na etnologów zajmujących się problematyką cygańską, że nazwę „Cyganie" uznać �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA należy za swoiste collectivum, obejmujące grupy o zróżnicowanym pochodzeniu i losach histo¬ rycznych, i nie należy jej mylić z etnonimem. Nazwą zbiorczą dla grup wędrownych, pochodzą¬ cych z Półwyspu Indyjskiego, w językach miejscowych, jest przede wszystkim nazwa Dżat. Grupy te, zresztą nie tylko „cygańskie", żyją w symbiozie z ludnością osiadłą, zaspakajając jej różno¬ rodne potrzeby, przede wszystkim gospodarcze, religijne i w zakresie rozrywki. Na terenie Afga¬ nistanu ukazują, co przekonywująco przedstawia autorka, segmentację i swoiste „podziemie" społeczeństwa islamu. Wskazują jednocześnie na analogie z krajami europejskimi, z zamiesz¬ kałymi w nich grupami Cyganów - Romów, pochodzącymi, być może, nie tylko z Półwyspu Indyjskiego, ale także, co sugeruje autorka, ze wschodnich terenów Afganistanu. Opracowanie argotu magati, używanego przez grupę Hajdarów z północnego Afganistanu, posługujących się endoetnonimem Magat, takim samym, jaki nadają sobie wszystkie grupy Cyganów w Uzbekistanie i Tadżykistanie, umożliwiła autorce współpraca z etnologami poznań­ skimi. Materiał językowy został zebrany przez nas w trakcie Etnologicznej Wyprawy Azjatyckiej w roku 1976. Blisko 30 lat po tej wyprawie, kiedy myślę również o innych badaniach pozaeuro¬ pejskich w okresie socjalizmu, z najszerzej zaprogramowanymi, wieloletnimi badaniami w Mon¬ golii, organizowanymi przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, przypominam sobie de¬ terminację, z jaką chcieliśmy przerwać wówczas izolację i powrócić do badań poza terenem kraju. Współpraca z językoznawcą okazała się korzystna obustronnie. Etnologom dostarczyła ważnych informacji o grupie Hajdarów i pozwoliła lepiej ich scharakteryzować. Książka Jadwigi Pstrusińskiej należy do nurtu badań monograficznych korzystających z ma¬ teriałów porównawczych i formułujących pytania ogólne. Przekracza w ten sposób wyznaczone tytułem granice obszaru badań i staje się ważna w skali szerszej, co najmniej euroazjatyckiej. Zbigniew Jasiewicz Blisko, a tak daleko. Polacy w obwodzie brzeskim na Białorusi. Blizka, a tak dalioka. Paljaki u bresckaj wobłasti u Biełarusi, Adam Bobryk (red.), Siedleckie Towarzystwo Naukowe, Stowa¬ rzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział w Siedlcach, Warszawa 2004, ss. 307. Głębokie przemiany polityczne, społeczne i kulturowe, jakie nastąpiły z momentem rozpadu ZSRR spowodowały m.in. zaistnienie nowych podmiotów prawa narodów, państw które po raz pierwszy stanęły przed możliwością budowy swej suwerenności. Jednym z nich jest najbliższe, a jednocześnie najmniej znane szerszej opinii społecznej w Polsce, państwo - Republika Białoruś (RB). Ostatnie wydarzenia polityczne na Białorusi (kwiecień - czerwiec 2005 r.) związane z wciąż trwającymi zamiarami władz RB odnośnie do likwidacji legalnych struktur Związku Polaków na Białorusi po raz pierwszy tak nagłośnione w polskich mediach, unaoczniły większości Polaków w Polsce, że tuż za miedzą, na wydawało by się historycznych już obszarach I I RP, ciągle istnieje i walczy o swoje prawa poważna, bo wielosettysięczna część narodu Polskiego - polska mniejszość narodowa na Białorusi. „Krajowi" Polacy, tak czuli na sygnały wolnościowe płynące z lepiej znanej Ukrainy, wobec ogromnej polskiej diaspory na Białorusi zachowują się co najmniej z rezerwą. Zdaniem piszącego te słowa, nic nie wskazuje na to, by medialne newsy coś w tej materii zmieniły. Badaniem i popularyzacją wiedzy o najnowszych dziejach oraz współczesności rodaków znad Niemna, Szczary, Berezyny, Świtezi i Naroczy zajmują się różne środowiska. Jednym z cennych efektów prowadzonych badań jest recenzowany tom - praca zbiorowa pod redakcją znanego badacza spraw polskich na Wschodzie, dr. Adama Bobryka - pracownika naukowego Akademii Podlaskiej w Siedlcach, uczelni szczególnie zaangażowanej we wszechstronną współpracę naukową ze środowiskami uczonych w Brześciu, Grodnie, Mińsku, Mohylewie i innych ośrod¬ kach naukowych działających na Białorusi. Tom w całości poświęcony jest wielorakim aspektom życia polskiego na Ziemi Brzeskiej (współczesny obwód /województwo brzeski) oraz współpracy naukowej uczonych z Siedlec i Brześcia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 257 Recenzowanie prac zbiorowych (zwłaszcza takich jak prezentowana pozycja, zawierająca 37 tekstów) nastręcza wiele problemów natury metodologicznej. Zwłaszcza, gdy opracowania mają różnoraki charakter, od studiów naukowych, przez raporty z badań do przyczynków lub zgoła tekstów indywidualnie opisowych. Należałoby przede wszystkim podkreślić, że opracowanie ma charakter pionierski, jeśli idzie 0 obszar i przedmiot badań, jakim jest właśnie Ziemia Brzeska - ten termin stosowany przez wielu autorów wydaje się nam najodpowiedniejszy; częste używanie w wielu recenzowanych tekstach pojęcie „Brzeszczyzna" (białorutenizm) jest sztuczny, wręcz rażący. Ta sama uwaga odnosi się do stosowanej przez niektórych autorów nomenklatury „Republika Białoruska" czy „Republika Białorusi". Nomenklatura prawidłowa, stosowana także w dokumentach prawno-międzynarodowych, brzmi „Republika Białoruś". Omawiany w różnych aspektach obszar generalnie pokrywa się z przedwojennym województwem poleskim. Redaktor tomu słusznie podkreśla, że na tle większej liczby opracowań odnoszących się np. do Grodzieńszczyzny czy Wileńszczyzny Ziemia Brzeska i sam Brześć, położony tuż za obecną granicą Polski, są niemal nieobecne w społecznym postrzeganiu Polaków, a także najmniej zba¬ dane. Dodajmy, że w podobnej sytuacji jest cała historyczna Mińszczyzna, na której obszarze mieszka nadal znacznie więcej naszych rodaków, niż w obwodzie brzeskim. Autorami tekstów zamieszczonych w tomie są zarówno Polacy, jak i Białorusini, znani bada¬ cze problematyki oraz studenci a także np. działacze społeczni („Wspólnota Polska", Związek Polaków na Białorusi) oraz duchowni (katoliccy i prawosławny). W pierwszej grupie autorów na szczególne wyróżnienie zasługują prace A . Bobryka, Iwony Kabzińskiej, Dariusza Śladeckiego oraz Wiktora Kiryjenko i Heleny Kiwako (z Brześcia). Pierw¬ szy z autorów w trzech tekstach kreśli obraz „polskiego stanu posiadania" na Ziemi Brzeskiej wskazując na liczbę i rozmieszczenie Polaków, ich postawy wobec szczególnego wyróżnika wschodniej polskości, jakim jest silne przywiązanie do wiary ojców - wyznania rzymskokatolic¬ kiego. I . Kabzińska prezentuje wycinek swoich ustaleń badawczych odnośnie do metodologii 1 wyników badań etnologicznych, jakie zostały przez nią przeprowadzone w tak ważnym dla tutejszej polskości rejonie, jakim są Baranowicze. Śladecki z kolei wskazuje na znaczenie badań nekropolii kresowych, których wiele przebadał, udokumentował i ocalił naukowo od zapomnie¬ nia. To ostatnie wydaje się szczególnie ważne badawczo, gdyż owe kamienne ślady tutejszej kultury Polaków (i ich samych) zachowały się szczątkowo i nadal giną. Należy podkreślić znaczenie studium Kiryjenki, który zbadał i przeanalizował ważny, nie¬ często dostrzegany, cywilizacyjny aspekt występującej na Białorusi „osi cywilizacyjnej Wschód -Zachód", utożsamianej tutaj z pluralizmem kulturowym, w tym z podziałem na pro-zachodni katolicyzm (Polacy) i pro-moskiewski orientalizm prawosławny (też ateistyczny) Białorusinów. Kiryjenko (nie wskazując na to) poparł w wyniku swych ustaleń badawczych huntingtonowską tezę „uskoku cywilizacyjnego". Helena Kiwako z Uniwersytetu w Brześciu nakreśliła imponu¬ jący, zdaniem recenzującego, i na bardzo wysokim poziomie stojący kierunek rozwijających się w tym ośrodku badań polonistycznych. Przy okazji czytelnik uzyskał informacje o ogromnym wkładzie polonistów z Akademii Podlaskiej w rozwój brzeskiej polonistyki. W recenzowanej pozycji znajdujemy wiele informacji o ogromnym wkładzie siedleckiej Uczelni we współpracę i pomoc Uniwersytetowi w Brześciu (teksty Wasilija Stiepanowicza, Grzegorza i Tomasza Krup¬ skich, Barbary Stelingowskiej): wymiana kadry, konferencje naukowe, wspólne przedsięwzięcia badawcze, wymiana młodzieży, doświadczenia metodologiczne oraz indywidualne i prywatne kontakty uczonych i studentów. Jest to budujący przykład dla innych uczelni krajowych. Tym skuteczniejszy, że prowadzony, jak wynika z przytoczonych informacji, systematycznie i kom¬ pleksowo jeszcze od czasów radzieckich (naukowy dorobek Akademii Podlaskiej poświęcony obwodowi brzeskiemu, w krótkim szkicu, przedstawił Dariusz Grzegorczuk). W grupie tekstów napisanych przez studentów i młodszych pracowników naukowych oraz „praktyków" (działaczy społecznych zaangażowanych we wspieranie polskiego odrodzenia na¬ rodowego na omawianym obszarze) spotykamy opracowania o różnym charakterze i poziomie. Od elementarnych studiów po przyczynki i przeglądy periodyków polskich i białoruskich. S ą to �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA przyczynki o funkcjonowaniu parafii katolickich, pracy polskich klas w szkołach białoruskich, pra¬ cy Konsulatu Generalnego RP w Brześciu, współpracy miast przygranicznych oraz możliwościach współpracy gospodarczej w tzw. Wolnej Strefie Ekonomicznej w Brześciu wreszcie, o oświacie „wakacyjnej" młodych Polaków z Brześcia i okolic w Polsce, funkcjonowaniu organizacji społecz¬ nych w Polsce i na Białorusi (ZPB) zaangażowanych w społeczne i kulturalne życie naszych roda¬ ków na Ziemi Brzeskiej. Część „studencka", mimo głównie charakteru przyczynkarskiego, jest war¬ tościowa przede wszystkim z tego względu, że teksty powstały z inicjatywy i na podstawie badań samej młodzieży akademickiej. To dobry prognostyk badawczy, gdyż należy sądzić, iż wiele z podjętych tematów zostanie rozwiniętych w pracach magisterskich a autentyczne zainteresowanie tak abstrakcyjną dla większości współczesnych młodych Polaków problematyką daje nadzieję na poszerzenie zainteresowań nie tylko tej grupy młodych pasjonatów tematyki kresowej. Dowodzi też tego, że właściwe ukierunkowanie ze strony pracowników naukowych daje piękne efekty w praktyce. W tej części opracowania zwrócić należy uwagę na filologiczny artykuł Tamary Karcelowej z Uniwersytetu w Brześciu, poświęcony frazeologii, t j . rusycyzmom i białorutenizmom w tek¬ stach polskiego tygodnika ZPB „Głos znad Niemna". Autorka, mimo przywoływania polskich opracowań fachowych, zdaje się bazować głównie na podobnych opracowaniach rosyjskojęzycznych, z czego wynikają błędne kwalifikacje rzekomo wyłącznie rosyjskiej frazeologii przywoła¬ nej w przykładach. Karelcewa nie wie, że kwestionowane przez nią „frazy" są tak samo „rosyj¬ skie" jak i „polskie" np. frazy „budowanie «na kościach*", „na przestrzeni wieków", „pełnienie «obowiązku z honorem*", „na naszą biedę", „o kroplę", czy „pod skrzydłami" albo „bez proble¬ m ó w " - to normalna, współczesna polszczyzna a nie rosyjskojęzyczna frazeologia dziennikarzy badanego tygodnika. Inne uwagi krytyczne odnoszą się wyłącznie do tekstów młodszych pra¬ cowników naukowych, studenckich i tzw. praktyków. I tak: - Katarzyna Gżegżółka, omawiając teksty Biuletynu Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", pominęła kilkanaście merytorycznych artykułów recenzującego, zaś adaptując dosłowne frazy (we fragmencie o Mińsku) nie podała tytułu i autora; - Barbara Stelingowska, zapewne niezorientowana w działaniach Wydziału Oświaty ZPB (od chwili powstania Związku jeszcze jako PSKO im. Adama Mickiewicza), cały dorobek odno¬ śnie do nauki języka polskiego dzieci na Białorusi przypisuje Polskiej Macierzy Szkolnej „i in¬ nym [?] organizacjom polskim na Białorusi" (s.165); - Alesia Michajłowna, omawiając „Tematykę polską w prasie brzeskiej", na s. 234 pisze o tym, że brzescy czytelnicy „Briestskogo Kurjera" „[... ] dowiadują się o życiu prawosławnych Polaków z Podlasia". Czyżby takowi w znaczącej liczbie mieszkali na Podlasiu? Zdumienie i stanowczy protest budzą niektóre tezy zaprezentowane przez Wiesława Czeluścińskiego. Autor, przywołując traktat ryski, pisze o „znacznej poprawie sytuacji Polaków w Basr" (przedwojennej), która miała polegać na „poszanowaniu odrębności narodowej", o „Pol¬ skim Regionie Narodowym" (kilka zdań dalej o „Polskich Regionach Narodowościowych") przy czym ideologiczne, polskojęzyczne (nie polskie !) instytucje radzieckie, mające na celu odcięcie tutejszych Polaków od tradycji, wiary, wychowywanie w nienawiści do I I RP - według autora, „stanowiące dla Polaków [sowieckich] więź z ojczyzną", traktowane są przez niego najwyraźniej serio jako polskie z ducha i treści oraz w takim zamiarze utworzone. Jest to kompletne niezrozu¬ mienie idei i praktyki polityki radzieckiej tamtego okresu, wynikające z całkowitej nieznajomo¬ ści literatury przedmiotu, o źródłach nie wspominając. Tym bardziej, że autor nie przywołuje ani jednej merytorycznej pozycji źródłowej dla tak przez siebie skonstruowanych tez. O ewakuacji (pojęcie dokumentów - umów republikańskich), tak często mylonej z repatriacją, w kontekście powrotów z zesłania i łagrów do powojennej Polski nie można pisać, jak czyni to autor, że „wrócili do Polski". Nie mogli wrócić tam (np. Ziemie Zachodnie) gdzie nigdy nie mieszkali. Dane o ZPB są niepełne (wręcz wyrywkowe) zaś „Dom Polski" (nieoficjalna nazwa) w Barano¬ wiczach na pewno nie jest „jednostką samofinansującą [się]". Z kolei (s. 117) ZPB nie jest „naj¬ większym przyjacielem" środowiska „Domu" baranowickiego, gdyż całe to środowisko, skupione przy baranowickim „Klubie Polskim", jest w strukturze ZPB, stanowiąc rejonowe (powiatowe) ogniwo Związku Polaków. Pomijam uwagę o bezkrytycznym, za jednym ze spisów radzieckich, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 przytoczeniu zaniżonych danych o liczebności Polaków w przedwojennej BSSR oraz sugestię, że „terytorium Polski w nowych granicach zmniejszyło się o około 20%" [?]. Praktycznie całe dwie pierwsze strony krytykowanego tekstu nie powinny się znaleźć w zbiorze a jeśli tak, to odpowiednią uwagę (komentarz) winien zamieścić Redaktor. Odrębną tematykę tomu stanowią publikacje dotyczące życia religijnego na Polesiu, widzia¬ nego oczyma duchownych. Pierwszy z tekstów, autorstwa ks. Dr. Bernarda Błońskiego (z Wyż¬ szego Seminarium Duchownego w Nowym Opolu k. Siedlec), to krótkie studium podsumowu¬ jące odrodzenie religijne poleskich Polaków na tle ogólnych i podstawowych wiadomości o dziesięcioleciu od momentu uruchomienia regularnych struktur diecezjalnych w kościelnej prowincji białoruskiej. Autor podaje bardzo skrótowy wstęp o sytuacji wiernych i resztek zacho¬ wanych struktur parafialnych, po czym relacjonuje stan organizacyjny Kościoła w RB. O samym Kościele i wiernych w obwodzie brzeskim podaje informacje zupełnie sygnalne. Tom pokonferencyjny kończą dwa krótkie opracowania, a właściwie wypowiedzi duchow¬ nych obrządków wschodnich (JE arcybiskupa Abla, ordynariusza prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej oraz Ojca Archimandryty Romana, proboszcza Parafii Obrządku BizantyńskoSłowiańskiego w Kostomłotach). Wypowiedzi te mają charakter świadectwa. Wypowiedź pierwsza jest o tyle interesująca, że arcybiskup Abel prezentuje się jako szczery zwolennik dia¬ logu ekumenicznego oraz, co ważniejsze, wyraźnie podkreśla fakty świadczące o polskiej świa¬ domości narodowej wielu spośród duchownych oraz wiernych Cerkwi prawosławnej w obwo¬ dzie brzeskim. To rzadkie świadectwa skłaniające do podjęcia badań tego zjawiska, zwłaszcza na tle ujawniającej się ostatnio szerokiej akcji białorutenizacji Kościoła katolickiego (głównie wsku¬ tek działań kleru pochodzącego z Polski) nie tylko w Diecezjach Mińsko-Mohylewskiej i Witeb¬ skiem, ale i Grodzieńskiej, co powoduje znaczącą reorientację narodową (utrata polskości) przez część średniego i znaczny procent młodego pokolenia katolików na Białorusi. Tekst archimandryty Romana (Piętka) to piękny przykład postawy duchownego unickiego, szczerze otwartego na oba siostrzane wyznania, zaangażowanego w ekumenizm oraz równie ofiarnie pracującego wśród braci w wierze po obu stronach Bugu, który w latach skrajnie nieprzychylnych dla ludzi wierzących potrafił docierać z posługą Bożą także do Brześcia i okolic. „Blisko, a tak daleko" jest pozycją wartościową. Zarówno w warstwie poznawczej (mimo mankamentów, na jakie wskazano wyżej) jak i w pozytywnym ukazaniu współpracy ośrodków naukowych z obu stron granicy. Podkreślana na wstępie recenzji pionierskość opracowania, w tym próba kompleksowego spojrzenia na zjawiska występujące w „brzeskim" życiu politycz¬ nym, duchowym i kulturalnym rodaków z obecnego obwodu brzeskiego Republiki Białoruś, z pewnością wytycza w znacznej mierze kształt i zakres dalszych badań tego ważnego i najmniej rozpoznanego zjawiska, jakim jest przeszłość, współczesność i prognozy na przyszłość, dotyczą¬ ce polskiego trwania na Polesiu. Zdzisław Julian Winnicki Kulura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność. Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Kuczyńskiego i Małgorzaty Michalskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich, Stowarzyszenie „Wspól¬ nota Polska", Wrocław 2004, ss. 454. Omawiany tom stanowi pokłosie konferencji zorganizowanej w dniach 10-12 X 2002 przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej przy współpracy Ośrodka Badań Wschodnich w ramach obchodów 300-lecia Uniwersytetu Wrocławskiego. Jej podstawowym celem było „po¬ djęcie próby podsumowania ponad dziesięcioletniego okresu, jaki minął od rozpadu ZSRR, i wpływu nowo zaistniałej sytuacji na położenie oraz możliwości różnych form działalności Pola¬ ków mieszkających w państwach powstałych z republik radzieckich" (s. 7). Poza głównym wątkiem rozważań, program konferencji obejmował kilka tematów poświęconych zagadnieniom �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA historycznym, które dotyczyły wybranych aspektów polskich związków z Imperium Rosyjskim. Ostatnią analizowaną kwestią były warunki życia i problemy adaptacyjne repatriantów. Zgodnie z postulowaną od szeregu lat potrzebą interdyscyplinarnego ujmowania zagadnień i uwzględniania wielorakich punktów widzenia, w konferencji uczestniczyli reprezentanci róż¬ nych dziedzin wiedzy: historycy, socjolodzy, psycholodzy, etnolodzy, filolodzy, językoznawcy oraz folkloryści z kraju i zza granicy. W swoich referatach przedstawili wyniki badań tereno¬ wych i kwerend archiwalnych, prowadzonych na obszarze Białorusi, Ukrainy, Litwy, Łotwy, Mołdawii, Rosji, Uzbekistanu i Kazachstanu. Wystąpienia, a było ich w sumie 36, zamieszczono w tomie pokonferencyjnym. W zdecydowanej większości są one poświęcone szeroko rozumianej problematyce tożsamości narodowej różnych środowisk Polaków na Wschodzie oraz czynnikom kształtującym j ą zarówno w przeszłości, jak i w czasach współczesnych. Te ciekawe opracowa¬ nia zasługują na szerszą refleksję, jednak ze względu na obszerność i wielowątkowość książki trudno choćby pobieżnie scharakteryzować wszystkie omawiane w niej kwestie. Ujmując najszerzej, w tomie można wyodrębnić dwa główne bloki problemowe. Pierwszy z nich poświęcony jest środowiskom zamieszkującym dawne kresy Rzeczypospolitej, drugi doty¬ czy losów i działań ludzi, którzy dobrowolnie lub pod przymusem znaleźli się na Wschodzie. Wszystkie te zbiorowości, żyjąc poza Macierzą, podlegają procesom asymilacyjnym, zaś część z nich prawie całkowicie odeszła od tradycji swoich przodków. Mimo wspólnych korzeni i pewnego podobieństwa losów polska diaspora w byłym ZSRR nie stanowi jednolitej mniejszości narodowej. We wstępie książki czytamy, że „w zależności od miejsca i czasu, a także grupy społecznej, historii oraz warunków prawnopaństwowych są to społeczności różniące się od siebie" (s. 8). Każda z nich tworzy jednak wspólnotę, gdyż ich członkowie odczuwają więź narodową, lokalną, religijną czy ponadetniczną. W omawianym tomie najwięcej opracowań dotyczy Polaków na Białorusi. Poświęcono im bo¬ wiem aż 12 artykułów, co pozwala ocenić złożoność problemu tamtejszej identyfikacji narodowej. Zdaniem większości autorów (zajmujących się nie tylko diasporą na Białorusi) podstawowymi wyznacznikami przynależności do polskiej kultury na Wschodzie były i są nadal religia katolicka, znajomość mowy ojczystej oraz pochodzenie (posiadanie polskich przodków), jednak w poszcze¬ gólnych środowiskach i okresach miały one różne znaczenie w kształtowaniu poczucia tożsa¬ mości. W przypadku Białorusi kryteria przynależności narodowej są trudne do jednoznacznego określenia, gdyż ziemie te były terenem pogranicza, na którym ścierały się wpływy wielu kultur. Dlatego w przeszłości ani pochodzenie, ani język (określany przez Irenę Czerniak jako bilingwiczny) nie kształtowały tu świadomości etnicznej. Samoidentyfikację utrudniało też używanie przez szerokie rzesze mieszkańców „mowy prostej". Badacze są zgodni, że polskość na Białorusi opierała się wówczas przede wszystkim na kryterium wyznaniowym. Jak pisze Iwona Kabzińska w czasie zaborów i powstań hasła patriotyczno-narodowe współwystępowały z treściami religij¬ nymi. Polak-katolik stał się synonimem „swojego", osoby innych wyznań i grup etnicznych - „obcego" (s.192). Z kolei Dariusz Tarasiuk podkreśla, że działalność duchowieństwa obrządku łacińskiego była w okresie rozbiorów głównym narzędziem polonizacji miejscowej ludności (s.132). Kościół katolicki odgrywał też szczególną rolę w pielęgnowaniu świadomości narodowej i kulturowej w czasach wzmożonej sowietyzacji ziem włączonych do ZSRR. Wszyscy zajmujący się tą problematyką badacze są zgodni, że stanowił on ostoję tradycyjnych wartości i konsolido¬ wał wyznawców. Jednak dziś powoli przestaje być utożsamiany wyłącznie z polskością, ponie¬ waż gromadzi coraz więcej wiernych innych narodowości (Helena Giebień, s. 167). Autorzy opracowań, choć nie kwestionują doniosłości idei uniwersalnej misji Kościoła otwar¬ tego dla wszystkich katolików, zwracają uwagę na negatywne skutki jego depolonizacji. Iwona Kabzińska pisze, że proces ten może z czasem doprowadzić do osłabienia roli katolicyzmu jako podstawowego kryterium polskości. Chodzi tu zresztą nie tylko o pozbawienie wiernych możliwości uczestnictwa w liturgii sprawowanej w ich ojczystym języku, ale też o szersze kon¬ sekwencje kulturowe. W przeszłości, obok Kościoła, największy wpływ na świadomość narodową Polaków miało patriotyczne i religijne wychowanie w rodzinie, pewną rolę w propagowaniu języka i kultury �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 odgrywały towarzystwa oświatowe, zespoły teatralne i prasa (Dariusz Tarasiuk, s. 134-139). W dzisiejszych czasach szczególne znacznie przypisuje się działalności szkoły, organizacji polo¬ nijnych oraz kontaktom z Macierzą. Związki tych czynników ze stanem świadomości narodowej są m.in. przedmiotem rozważań Romana Dzwonkowskiego. Natomiast o współczesnych wyznacz¬ nikach tożsamości etnicznej Polaków na Białorusi, ustalonych na podstawie własnych badań terenowych, piszą: Iryda Grek-Pabisowa, Helena Giebień, Irena Czerniak, Iwona Kabzińska, Paweł Masłowski, Anna Engeking i Mirosław Sobecki. Po części podsumowujący, a po części polemiczny charakter ma opracowanie Elżbiety Smułkowej „Inna polskość"? Na podstawie materiałów zgromadzonych na Białorusi autorka wymie¬ nia trzy grupy społeczne charakteryzujące się różnym stanem świadomości narodowej i określa przypisywane i m kryteria polskości. Podejmuje się też oceny niektórych ustaleń, dokonanych przez współczesnych badaczy zajmujących się problematyką pograniczny etnicznych. W omawianym tomie znaleźć można sporo wartościowych materiałów odnoszących się do pozostałych ziem dawnych Kresów Wschodnich. W opracowaniach tych przewija się szereg wąt¬ ków, które mniej lub bardziej wiążą się z zagadnieniem świadomości etnicznej Polaków. O dia¬ sporze zamieszkującej Ukrainę piszą: Ludmiła Tomiłowicz, Henryk Stroński, Olga Ciwkacz, Lidia Kościuk-Kulwawczyk, Zofia Stawska, Aleksandra Luboniewicz, Grzegorz Tokarz. W ich pracańh zawarte są wiadomości o dziejach Polaków na Kijowszczyźnie, stosunku tej mniejszości do własnej kultury, jej życiu religijnym, szkolnictwie, działalności publicystycznej i funkcjono¬ waniu organizacji społecznych. Artykuły Krystyny Kossakowskiej-Jarosz (o misji kształtowania wzorów życia podejmowanej przez pisarzy) i Adama Dobrońskiego (o kombatantach na Wileń¬ szczyźnie) dotyczą obszaru Litwy, zaś opracowania Małgorzaty Ostrówki (o identyfikacji narodo¬ wej rodziny Grzybowskich) i Beaty Biesiadowskiej (o roli polskojęzycznej prasy w podtrzymy¬ waniu tożsamości etnicznej) poświęcone są Łotwie. Wśród tych artykułów nieco kontrowersyjny, choć ciekawy, wydaje się tekst Ludmiły Tomiłowicz z Kijowa, ponieważ zawarta w nim ocena niektórych zjawisk historycznych i stanu zachowania świadomości polskiej diaspory nie zawsze jest zgodna z sądami wyrażanymi przez naszych badaczy. Pewne wątpliwości budzi np. pogląd 0 odrodzeniu narodowym na Marchlewszczyźnie czy twierdzenie o znacznym stopniu zasymilo¬ wania grupy w dzisiejszych czasach. Pozostałe artykuły poświęcone są Polakom, którzy z różnych przyczyn opuścili rodzinne stro¬ ny. Przodkami większości z nich byli zesłańcy, ale wśród wychodźców znaleźli się też ludzie szukający na Wschodzie intratnej pracy oraz wędrujący „za chlebem". Antoni Kuczyński podaje, że „taki emigracyjny charakter mają polskie wioski za Uralem, jak: Wierszyna w okolicach Irkucka, Białystok w rejonie Tomska, Wilejka opodal Krasnojarska, Znamienka w sąsiedztwie Abakanu" (s. 43). Ludzie, którzy dobrowolnie lub pod przymusem opuścili własny kraj, tworzyli też w wielu miastach Rosji europejskiej i na Syberii zwarte kolonie. O jednej z nich pisze Antoni Kuczyński w artykule „Odradzanie się polskiej diaspory w Tomsku. Tradycja a współczesność". Autor zawarł w nim ciekawą charakterystykę tej społeczności, koncentrując się na X I X wieku, kiedy była ona najbardziej liczna i zróżnicowana. Sporo miejsca poświęca też działalności pol¬ skich stowarzyszeń istniejących od czasów „gorbaczowowskiej pierestrojki". Podkreśla, że dzięki nim rozpoczął się powolny proces odradzania świadomości narodowej tomskich Polaków. Węższy zakres ma artykuł Tatiany Niedzieluk dotyczący diaspory w Nowonikołajewsku. Autorka omawia w nim działalność wspólnoty parafialnej przy kościele rzymsko-katolickim pod wezwaniem św. Kazimierza w latach 1902-1918. W swoim artykule potwierdza tezę, że świąty¬ nia była centrum integrującym wiernych. Parafię uznaje za „charakterystyczny przykład wspól¬ noty religijnej zesłańców, przesiedleńców i uchodźców, dla których sens podtrzymywania trady¬ cji religijnej przodków przekształcił się w dążenie do tego, aby nie utracić swojej tożsamości 1 jednocześnie przystosować się do nowej rzeczywistości" (s. 44). Dodaje, że jawne kultywowa¬ nie polskości było możliwe dzięki względnej tolerancji religijnej w ówczesnej Rosji. Z inną refleksją spotykamy się w artykule Włodzimierza Sieka, poświęconym diasporom z Błagowieszczeńska i Władywostoku. Głównym przedmiotem jego rozważań są prześladowania polskiej mniejszości, próby pielęgnowania własnych tradycji w gronie rodzinnym oraz ograniczone �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA możliwości szukania wsparcia dla narodowych dążeń w tamtejszym Kościele (pieczę nad parafią we Władywostoku sprawują Amerykanie, zaś wspólnota religijna w Błagowieszczeńsku jest wieloetniczna). W podsumowaniu autor stwierdza, że w obecnych czasach pojmowanie polskości bywa na Dalekim Wschodzie bardzo różne i wiąże się z takimi wyznacznikami jak język, religia, obyczaje czy samookreślenie. Daleki jest jednak od wyrażania krytycznych ocen o stanie tamtej¬ szej tożsamości narodowej, ponieważ za zachowanie, choćby w niewielkim stopniu, własnych tradycji wiele osób musiało zapłacić wysoką cenę. Z kolei Helena Krasowska i Eugeniusz Kłosek zajmują się potomkami dobrowolnych emi¬ grantów z Galicji, którzy na przestrzeni X V I I I i X I X wieku przybywali na Bukowinę. Ich nowe miejsce osiedlenia „stało się wspólną ojczyzną wielu narodów", tolerancyjną dla różnych trady¬ cji (Helena Krasowska, s. 269). Sprzyjające warunki nie wymagały od Polaków przyjmowania postawy obronnej wobec otoczenia, dlatego też w życiu tamtejszej społeczności dużą rolę od¬ grywały więzi lokalne, a miejscowe wartości dominowały nad ideologicznymi (ziemia ojczysta postrzegana była w postaci zmitologizowanej). Inaczej oceniali nowe środowisko ludzie, którzy znaleźli się na obszarach zdecydowanie odmiennych pod względem kulturowym. W ich przypadku trudno mówić o poczuciu więzi z miejscowym otoczeniem, a co najwyżej o przełamywaniu bariery obcości. Warto w tym miejscu powołać się na ciekawe refleksje Jana Trynkowskiego, zamieszczone w artykule „Polscy zesłań¬ cy wobec ludów autochtonicznych Zabajkala". Autor pisze, że „zupełnie nowa, bardzo często nie mieszcząca się w dotychczasowych doświadczeniach sytuacja [....] zmuszała ich niejednokrotnie do przewartościowania sposobu myślenia wyniesionego z domu, szkoły czy życia publicznego" (s. 9). Na poparcie tej tezy przedstawia poglądy zesłanych członków Stowarzyszenia Ludu Polskiego. W odniesieniu do autochtonów obejmowały one szeroką gamę postaw, od akceptacji odmienności po wąski, europocentryczny punkt widzenia. W artykułach Ewy Jagiełło i Marka Gawęckiego znaleźć można cenne spostrzeżenia doty¬ czące poglądów Polaków zesłanych do Azji Centralnej w X X wieku. Zdaniem autorów, cecho¬ wało je przekonanie o wyższości własnej kultury nad miejscową, którą uznawano za atrakcyjną jedynie w wymiarze egzotycznym. Ewa Jagiełło, pisząc o Polakach w Uzbekistanie, zwraca uwagę, że tamtejsza wieloetniczna społeczność, dokonując samoidentyfikacji, dzieliła się na Azjatów i Europejczyków. Tymi ostat¬ nimi byli m.in. „rosyjskojęzyczni" Niemcy, Polacy i Ukraińcy. Stanowili oni homogeniczną grupę aż do czasów „pierestrojki", kiedy „przestał istnieć organizm państwowy scalający poszczególne elementy w stosunkowo sprawnie funkcjonujący system, do którego reprodukcji niezbędna była «rosyjskość»" (s. 412). Wraz z „uzbekizacją" życia publicznego zaczął się proces odpływu ludności rosyjskojęzycznej do krajów macierzystych i atomizacja europejskiej zbiorowości na mniejszości etniczne. Według autorki, na reinterpretację ich własnego miejsca w społeczeństwie znaczny wpływ miały organizacje o charakterze narodowościowym i kontakty z Macierzą. Ewa Jagiełło, podobnie jak większość autorów, pozytywnie ocenia działalność instytucji po¬ lonijnych na Wschodzie. Odmienny pogląd prezentuje Marek Gawęcki, gdyż uważa, że „zaczęliś¬ my odbudowywać nie tyle polską kulturę w Kazachstanie, nawiązując do jej ukraińskiej prze¬ szłości, co budować w sposób dość nieudolny nową jej «polsko-podobną» wersję" (s. 424). W niezbyt obszernym omówieniu trudno przedstawić wszystkie argumenty popierające lub podważające powyższą tezę. Szczegółową analizę skuteczności działań na rzecz kształtowania świadomości narodowej polskich diaspor znaleźć można w zamieszczonych w tomie opracowa¬ niach. Warto się z nimi bliżej zapoznać, gdyż problem jest ważny i skomplikowany. Wiąże się on bowiem nie tylko ze specyfiką lokalnego środowiska czy działalnością instytucji państwowych i społecznych, ale też z polityką poszczególnych krajów wobec mniejszości. Przedstawione w książce podsumowania badań nad wybranymi diasporami oraz prognozy dotyczące zachowa¬ nia i odrodzenia polskości na Wschodzie znacząco poszerzają wiedzę o niektórych zagadnie¬ niach, wskazując jednocześnie dziedziny, które wymagają dalszych naukowych dociekań. Anna Milewska-Mfynik �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek-Uczony-Patriota, pod red. M . Rokosza, Towa¬ rzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego, Zakopane 2003, ss. 240. Bronisława Piłsudskiego znamy przede wszystkim jako badacza kultur Dalekiego Wschodu, który przyczynił się do znacznego wzbogacenia wiedzy etnologicznej i lingwistycznej o plemio¬ nach Ajnów, Niwchów i Oroków. Kompleksowe prace nad jego dorobkiem prowadzone są od 1981 roku, kiedy utworzono Międzynarodowy Komitet dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Nauko¬ wej Bronisława Piłsudskiego. Od tego czasu poświęcono mu wiele publikacji (ich autorami są m.in. K. Inoue, T. Asai, W.M. Łatyszew, M . Iszczenko, A . Kuczyński, A . Majewicz, W. Jadelski) oraz kilka interdyscyplinarnych konferencji z udziałem badaczy z Polski, Rosji, Japonii i innych krajów. Pokłosiem każdej z nich były wydawnictwa książkowe zawierające teksty wygłaszanych referatów. Najnowszy, obszerny zbiór artykułów, omawiających życie i działalność badacza na Dalekim Wschodzie, zatytułowany Bronisław Piłsudski. Zesłaniec-Etnograf-Polityk, ukazał się w 2000 roku. Wydano go na pamiątkę międzynarodowego sympozjum, zorganizowanego w Zakopanem przez Polską Akademię Umiejętności i Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego. Odbyło się ono pod nazwą: Bronisław Piłsudski. Człowiek-Uczony-Patriota. Ten sam tytuł nosi publikacja zawierająca materiały pokonferencyjne. Koncentruje się ona jednak na nieco innej tematyce niż dotychczasowe wydawnictwa. Na ostatnim sympo¬ zjum dominował bowiem nurt historyczno-biograficzny, natomiast osiągnięcia Piłsudskiego w dziedzinie badań nad ludami autochtonicznymi Dalekiego Wschodu oraz recepcja jego dzieła zostały pprzedstawione bardziej pobieżnie. Problemom tym więcej uwagi poświęcił jedynie Antoni Kuczyński w referacie: „Do zobaczenia w X X wieku. Początek drogi Bronisława Piłsud¬ skiego ku nauce i recepcja dorobku". Autor zajmuje się tu m.in. określeniem stosunku badacza do sachalińskich autochtonów, zaś jednym z wątków opracowania jest ocena jego dokonań w cza¬ sach mu współczesnych, w okresie międzywojennym i w ostatnich dziesięcioleciach. Zaproponowana przez organizatorów obszerna problematyka sympozjum znalazła swoje od¬ bicie w wygłoszonych referatach, choć nie wszystkie zagadnienia cieszyły się jednakowym zain¬ teresowaniem uczestników. W wystąpieniach nawiązujących do tematu „Człowiek" omówiono losy, działania i zamierzenia Piłsudskiego, ze szczególnym uwzględnieniem jego młodzieńczego uwikłania w politykę oraz poszukiwań własnej drogi po powrocie z zesłania. Najpełniejsza infor¬ macja biograficzna zawarta jest w artykule Jana Staszela „Związki Bronisława Piłsudskiego z Akademią Umiejętności w Krakowie", natomiast fragmenty życiorysu, ujęte często w szerokim kontekście historycznym, zamieszczone są w opracowaniach Franciszka Nowińskiego, Antoniego Kuczyńskiego, Margarity F. Chartanowicz, Lesława Dalla i Haliny Florkowskiej-Franćić. Refe¬ raty te ukazują nie tylko osobiste doświadczenia Piłsudskiego, ale też jego największe dokona¬ nia. Dowiadujemy się z nich, że badaczowi, który nieustannie zmagał się z przeciwnościami losu, udało się zgromadzić obszerną i zróżnicowaną dokumentację kultury ludów Dalekiego Wschodu, opublikować najważniejsze swoje dzieło Materiały do języka i folkloru Ajnów oraz wydać pio­ nierskie opracowanie Muzeum Tatrzańskie imienia D-ra T. Chałubińskiego. Zadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego. Często jednak Piłsudski zatrzymywał się w połowie drogi, przez co wiele jego twórczych zamierzeń nie doczekało się realizacji lub zostało sfinalizowane w czasach późniejszych. Nie udało mu się bowiem kontynuować pracy nad materiałami zgromadzonymi na Dalekim Wscho¬ dzie, uczestniczyć w nowych ekspedycjach badawczych, urzeczywistnić planów rozwoju stu¬ diów ludoznawczych nad góralszczyzną i nad muzealnictwem etnograficznym oraz doprowadzić do wydania pisma naukowego o regionalnym charakterze. Trudno jednoznacznie określić, w jakim stopniu wynikało to z obiektywnych okoliczności, w jakim zaś - z jego kondycji psychicznej. Z książki dowiadujemy się, że plany Piłsudskiego niweczyły problemy zdrowotne, finansowe, zabieganie o stałą posadę, czasem brak zrozumienia w polskim środowisku naukowym, a wreszcie wielka wojna, która wygnała go na emigrację. W referatach nieco słabiej został natomiast zarysowany wątek określający predyspozycje badacza do podejmowania różnych działań, choć niekiedy ukazywane są w nich związki jego cech osobo¬ wościowych z konkretnymi zachowaniami. W książce zabrakło jednak opracowania poświęconego �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA w całości psychologicznemu portretowi Piłsudskiego, które wydaje się potrzebne, gdyż był on skomplikowaną postacią. Również temat „Patriota" stanowi poboczny wątek zainteresowań większości uczestników konferencji. Najszerzej omawia go Jerzy M . Roszkowski w artykule „Bronisław Piłsudski wobec polskich Kresów Południowych", w którym przedstawia jego stosunek do groźby narodowego i kulturowego unicestwienia górali ze Spisza i Orawy. Autor udowadnia, że Piłsudski wpisał się znacząco w nurt społeczno-patriotycznej akcji, stawiającej sobie za cel budzenie świadomości narodowej wśród tych „zapomnianych Polaków". W materiałach pokonferencyjnych zawarto natomiast sporo wiadomości na temat jego zapa¬ trywań politycznych. Z referatów wynika, że we wczesnej młodości nie miał wykrystalizowa¬ nych poglądów (F. Nowiński, M.F. Chartanowicz), a i później trudno mu przypisać jednoznaczne związki z jakąś orientacją polityczną. Bardzo interesująco rysuje ten problem Halina Florkowska-Franćić, która zajmuje się kwestią poglądów Piłsudskiego na szerokim tle działalności polskich ugrupowań emigracyjnych. Dzięki gruntownej znajomości zagadnienia, autorka dostrzega jego złożoność i swój artykuł kończy konkluzją, że ostatnie lata życia Bronisława Piłsudskiego poka¬ zują, jak trudno ludzkie losy zamknąć w szufladkach etykietowanych politycznie, jak nie poddają się one schematom orientacyjnym podziałów, ale też jak owe podziały polityczne, rywalizacje i naciski mają tragiczny wpływ na życie ludzi o dużej wrażliwości (s. 210) Szczególnym zainteresowaniem uczestników sympozjum cieszyła się działalność Piłsudskiego po powrocie z zesłania, przede wszystkim na niwie ludoznawstwa. Wiele ważnych informacji zawiera artykuł Jana Staszela o związkach badacza z Akademią Umiejętności w Krakowie oraz Jerzego M . Roszkowskiego o jego działalności na polskich Kresach Południowych i Słowacczyźnie. Bardzo cenny z punktu widzenia historii nauki jest referat Z. Wójcika, „Muzea i muzealnic¬ two w działalności Bronisława Piłsudskiego". Autor przedstawia tu jego koncepcję kresowej pla¬ cówki kulturalnej oraz rozwija tezę, że był on wizjonerem, którego postulaty przyczyniły się do wysokiego poziomu merytorycznego muzealnictwa polskiego już w okresie międzywojennym. Podsumowując wyniki sympozjum Mieczysław Rokosz wyraził nadzieję, iż dzięki referatom „zostały wydobyte niektóre mniej znane lub zgoła nieznane rysy i szczegóły biograficzne" (s. 211), z czym należy się zgodzić. Ze względu na doniosłość osiągnięć Piłsudskiego w dziedzinie doku¬ mentowania kultury autochtonów Dalekiego Wschodu, jego późniejsze prace stanowiły na ogół dalszy plan zainteresowań badaczy. Referaty pozwalają ocenić ich znaczenie dla rozwoju polskiego ludoznawstwa, a także dowiedzieć się, co pragnął jeszcze uczynić na niwie naukowej i społecznej oraz jak bardzo chciał być przydatny dla własnego kraju. Czytając te opracowania trudno jednak nie zauważyć, że powrót Piłsudskiego do wytęsknionej ojczyzny położył kres jego najważniejszym zamierzeniom, które wiązały się z kontynuowaniem dzieła rozpoczętego w czasach zesłańczych. W liście do Benedykta Dybowskiego, pochodzącym z 1911 roku, pisał na przykład: „Badania górali b. zajmujące, szkoda, że bardzo mnie odrywa od mojej nieukończonej pracy o Ajnosach" (s. 157). Podobnych refleksji znajduje się w książce więcej. Świadczą one, że mimo poważnego za¬ angażowania w sprawy krajowe Piłsudski pozostał przede wszystkim nie do końca spełnionym badaczem kultur Dalekiego Wschodu. Anna Milewska-Młynik Anna Malewska-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, ss. 198. „Moja dziedzina, etnografia, nie zajmuje się faktami, tylko tym co ludzie o faktach gadają" - napisała kiedyś Joanna Tokarska-Bakir . I choć jej uwaga została wypowiedziana w kontekście konkretnej i bardzo trudnej dyskusji dotyczącej Jedwabnego, to przecież trafnie ujmuje sposób podejścia właściwy etnografii w przypadku i innych tematów. Ludzie o otaczającej ich rzeczy1 1 J. Tokarska-Bakir, 2004, Obsesja niewinności, [w:] tejże, Rzeczy mgliste. Eseje i studia, Fun­ dacja Pogranicze, Sejny, s. 17. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 wistości gadają. O niektórych sprawach gadają nawet bardzo dużo. Jedną z takich kwestii jest z pewnością polityka. Książka Anny Malewskiej-Szałygin dotyczy „ludzkiego gadania" na temat polityki właśnie. Jednak nie tej, która króluje na pierwszych stronach ogólnopolskich gazet, ale takiej, która rozgrywa się na najniższym szczeblu władzy, w ramach jednej, wybranej lokalnej społeczności. W centrum uwagi autorki znalazły się opowieści mieszkańców jednej z gmin ma¬ zurskich na temat miejscowej władzy. Celem analizy tych narracji stała się rekonstrukcja potocz¬ nej wiedzy uczestników społecznego mikrodyskursu na temat lokalnej polityki. Tekst powstał na bazie materiałów zebranych podczas badań terenowych prowadzonych przez autorkę wraz ze studentami etnologii z U W w latach 1993-1996. Na kształt miejscowej sceny politycznej miały wpływ wydarzenia związane z wyborami na szczeblu lokalnym, które odbyły się w 1990 roku w Polsce. Były to pierwsze powojenne wybory stwarzające prawdziwą możliwość wyboru kandydatów do samorządu terytorialnego. W świado¬ mości społecznej do walki o władzę stanęło wówczas dwóch przeciwników: siły postkomuni¬ styczne, chcące utrzymać dotychczasową władzę w nowych pod względem politycznym warun¬ kach, i Komitety Obywatelskie, których geneza była związana z opozycją solidarnościową. Ta dualistyczna wizja sceny politycznej przewija się przez wszystkie zaprezentowane w książce opowieści na temat władzy. Clou książki stanowi rozdział zatytułowany „Wioskowe opowieści o władzy gminnej". Po¬ przedzają je niezbędne rozważania teoretyczne dotyczące wiedzy potocznej i spraw publicznych. Charakter wprowadzający mają również: szkic na temat tradycji samorządności wiejskiej w Polsce, lakoniczny opis społeczności wiejskiej ostatnich dwudziestu lat X X wieku oraz krótka charakte¬ rystyka wybranej społeczności gminnej. Jednak to następująca po nich część jest najbardziej interesująca. Autorka zastosowała w niej ciekawą, charakterystyczną dla badań dyskursu spo¬ łecznego metodę prezentacji materiału. Polega ona na wyborze kilku najbardziej reprezentatyw¬ nych dla społeczności wypowiedzi i przedstawieniu ich w całości bądź z minimalnymi skrótami. W tym wypadku poznajemy osiem opowieści mających w gruncie rzeczy postać wywiadów z rozbudowanymi partiami wypowiedzi informatorów i zredukowanymi do minimum pytaniami badawczymi. Pytania pełnią tu rolę regulującą, wyznaczają kierunek rozmowy i zakreślają jej obszar. Prezentacje powieści otwiera tekst rozmowy z wójtem sprawującym władzę aktualnie oraz w poprzednim systemie politycznym. Tuż po nim przedstawiony jest wywiad z jego antago¬ nistą na lokalnej scenie politycznej, byłym Przewodniczącym Komitetu Obywatelskiego. Te dwie opozycyjne w stosunku do siebie opowieści można potraktować jako parę, a zarazem pewną całość. W podobny sposób można odczytywać kolejne teksty. Czytelnik ma wówczas do czynienia z układem, w którym każda para składa się z wywiadu przeprowadzonego ze zwolennikiem i przeciwnikiem wójta . Wszystkie opowieści nawiązują do siebie, dopełniają się, ukazują różne aspekty kwestii związanych z lokalną władzą. Sześć wywiadów to rozmowy z ważnymi i aktywny¬ mi postaciami na lokalnej scenie politycznej. Osoby te są dość dobrze wykształcone, z łatwością się wypowiadają. Dwa ostatnie wywiady stanowią tu pewien kontrast. Są to prezentacje wypowiedzi osób obserwujących raczej lokalną politykę, niż w niej uczestniczących, mniej wykształconych, którym trudniej swobodnie się wysławiać. Przedstawiono tylko jeden wywiad przeprowadzony z kobietą, co ma odzwierciedlać - jak podkreśla autorka - niewielkie zainteresowanie i zaangażo¬ wanie kobiet w politykę. Każdy z wywiadów jest opatrzony komentarzem - interpretacją autorki. 2 Opinie poszczególnych uczestników dyskursu dotyczące władzy są odmienne w zależności od zajmowanej przez nich pozycji w społeczności lokalnej, przynależności do klasy oraz grupy etnicznej a także wykształcenia i długości okresu zamieszkiwania w gminie. Są różnymi interpre¬ tacjami tego samego problemu. Wybrany przez autorkę sposób prezentacji materiału i kolejności opowieści sprawia, z jednej strony, że te różne stanowiska mogły zostać ukazane, z drugiej zaś, że w trakcie lektury perspektywa widzenia kwestii lokalnej polityki zmienia się wraz z poznawaniem 2 Szczególny przypadek, w pewnym stopniu łamiący tę regułę, stanowi postać Nauczyciela. Początkowo był opozycyjnym aktywistą, z czasem stał się, co prawda krytycznym, ale zwolen¬ nikiem wójta. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA następujących po sobie opowieści. Interpretacja, którą konstruuje na swój użytek czytelnik na podstawie lektury danego wywiadu jest podważana i weryfikowana przez lekturę kolejnego. Wy­ maga to od odbiorcy zgody na niemożność skonstruowania jednoznacznej, zamkniętej interpretacji poruszanej problematyki. Dzięki zastosowaniu takiej kompozycji udało się ocalić i przedstawić dynamikę sytuacji oraz oddać jej polifoniczny wymiar. Można pokusić się o stwierdzenie, że w ten sposób autorce udało się zbliżyć do jednej z możliwych realizacji opisu gęstego Clifforda Geertza. Sposób przedstawienia materiału świetnie wyeksponował różnicę pomiędzy wypowiedziami tych, którzy sprawują aktualnie władzę, bądź są jej zwolennikami i tych, którzy nie tylko nie mają do niej dostępu, ale również są pozbawieni jakiegokolwiek wpływu na podejmowane przez nią decyzje. Wypowiedzi tych pierwszych są uważne i wyważone (szczególnie jest to widoczne w opowieści wójta). Dzierżący władzę doskonale zdają sobie sprawę, jakie są wobec nich oczeki­ wania świata zewnętrznego - a przecież badacze są jego reprezentantami - jednocześnie świado¬ mi są tego, że każdy błąd może wpływać na zachwianie ich pozycji. W związku z tym starają się odpowiednio odegrać swoją rolę i ukazać „twarz" władzy zgodnie z aktualnymi wytycznymi, z wymaganiami określonymi obowiązującymi przepisami. Wypowiedzi tych, którzy we władzy nie uczestniczą są natomiast pełne emocji. Oni niewiele mają już do stracenia, stąd często nie przebierają w słowach. Te fragmenty są smutnym świadectwem niemocy i przegranej. Rozdział „Wioskowe opowieści o władzy gminnej", mimo że składa się z wybranych roz¬ mów przeprowadzonych przez badaczkę i jej zespół, można potraktować również jako jedną, swoistą „rozmowę" wioskowej społeczności. Takiej lekturze sprzyja również zastosowana kom¬ pozycja tekstu. Rozmówcy mieli świadomość tego, że zarówno racje ich oponentów, jak i podzie¬ lających ich opinie zostały już przedstawione lub za chwilę zostaną przedstawione badaczowi. Uczestnicy dyskursu prawdopodobnie doskonale znają nawzajem swoje opinie. W związku z tym przypuszczali, co mogło zostać powiedziane. Ich wypowiedzi często nie są tylko i wyłącznie odpowiedziami na pytania badacza, ale stanowią replikę na potencjalne zarzuty innych uczestni¬ ków dyskursu. Można przypuszczać, że pojawienie się badaczy i tematyka prowadzonych przez nich wywiadów, mogły wywołać poruszenie wśród mieszkańców gminy. Intrygująca lektura wywiadów, z których każdy jest pewnego rodzaju komentarzem do pozosta¬ łych, jest przerywana krótkimi interpretacjami odautorskimi. Autorka rozbija w ten sposób to, co udało jej się osiągnąć przez zastosowanie wybranej przez nią strategii prezentacji materiału. Oczy¬ wiście komentarze odautorskie są cenne i niezbędne, ale w tym wypadku miejsce ich zamieszczenia ogranicza przestrzeń dla interpretacji czytelniczej wypływającej z lektury samych opowieści. Może jednak korzystniej byłoby przedstawić po kolei poszczególne opowieści, ale zrezygnować z za¬ mieszczania na końcu każdej komentarza - interpretacji autorki (umieścić je wszystkie po bloku wywiadów). Przy każdej opowieści mógłby figurować numer odsyłający do konkretnego komenta¬ rza. Dzięki takiemu cortazarowskiemu zabiegowi można by czytać tę książkę na wiele sposobów konfrontując ze sobą interpretacje przedstawicieli społeczności lokalnej, autorki i czytelniczą. Swoisty dodatek do podstawowych rozważań poruszanych w książce stanowi krótki fragment końcowy, w którym wiedza potoczna na temat władzy jest zestawiana i porównywana z ideałem zaangażowania obywatelskiego (civility). Jest on o tyle istotny, że pozwala skonfrontować lokalną wersję ideału władzy oraz jej realizację z ideałem zewnętrznym, wymownie pokazując, jak pod tymi samymi, słowami w zależności od kontekstu kulturowego, mogą kryć się różne światy i sensy. Na książkę Malewskiej-Szałygin warto zwrócić uwagę z kilku powodów. Po pierwsze, należy ona do rzadko spotykanych pozycji etnologicznych dotykających problematyki aktualnej sytu¬ acji na wsi polskiej. Wrażliwe oko antropologa współczesności nadal nieczęsto zwraca się ku obszarom wiejskim. Po drugie, stanowi głos etnologa w sprawie istotnej dla życia społecznego. Autorka analizuje i komentuje konsekwencje przekształceń wynikających ze zmian systemu po¬ litycznego w Polsce, które mają miejsce na obszarach wiejskich i bezpośrednio wpływają na życie mieszkających tam ludzi. Próbuje pokazać jak idea samorządności, a więc podstawowego fundamentu demokracji, jest realizowana w określonym miejscu, przez konkretnych ludzi. Jest to studium przypadku pokazujące, jak samorządność jest interpretowana i reinterpretowana przez uczestników mikrodyskursu społecznego zgodnie z ich wiedzą potoczną i kapitałem kulturowym, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 którym dysponują. Pokazuje trwałość układu władzy z poprzedniego systemu i fasadową akcepta¬ cję nowych treści. Jednocześnie zwraca uwagę na uwikłanie władzy najniższego szczebla w co¬ dzienne relacje międzyludzkie, w których ogromną rolę odgrywają związki krewniacze, a w tym wypadku również etniczne, ponieważ lokalną społeczność tworzą Polacy i osoby pochodzenia ukraińskiego. Warto podkreślić, że omawiana książka może być wartościową lekturą dla tych, którzy zajmują się przygotowywaniem i realizowaniem różnorakich strategii rozwoju dla wsi. W trakcie lektury książki rodzi się pytanie: co sprawiło, że akurat ta, a nie inna, gmina znalazła się w centrum uwagi badaczki? Czy zdecydował o tym jakiś skrzętnie ukryty powód prywatny? A może przypadek? Czy specyfika narodowościowa społeczności? Prezentowana problematyka jest przecież udziałem wielu gmin w Polsce. Czy jakieś znaczenie odgrywał w tym wypadku fakt, który przywoływany jest co jakiś czas w wywiadach, że gmina była słynna w czasach PRL-u? To, że spełniała wówczas rolę wręcz pokazowej gminy? Niestety, w tej kwestii ciekawość czytel¬ nika nie zostanie zaspokojona. Na koniec chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na okładkę książki. Znajduje się na niej dzie¬ cięcą ręką nakreślony rysunek przedstawiający trzech mężczyzn w garniturach; każdy z nich ma wąsy lub brodę. Nad nimi wisi godło państwowe. Obrazek pozwala doszukać się w przedstawio¬ nych postaciach urzędników. Czy wiedza przeciętnego obywatela o sprawach publicznych nie jest czasami podobna do wyobrażeń dziecka? Naiwna i uproszczona, jak rysunek na okładce? Daleka jestem, oczywiście, od twierdzenia, że autorka dokonując wyboru ilustracji chciała wywołać tego typu pytania czy skojarzenia. Trudno m i jednak zrezygnować z możliwości zasygnalizowania takiej próby jej odczytania. Wszak okładka to pierwszy element, który przykuwa uwagę, kiedy książka trafia w nasze ręce. Olga Kwiatkowska Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X L I I I , Grażyna Ewa Karpińska (red.), Łódź 2004, ss. 248. Na etnologicznym rynku wydawniczym brakowało dotychczas książki, która by w głęboki, wieloaspektowy, nowatorski, a zarazem niezmiernie ciekawy sposób ukazała zjawisko wspólnotowości. Lukę tę doskonale wypełnia recenzowana tu praca, będąca efektem realizacji projektu badawczego „Być razem - wspólnotowość współczesna - obserwacje łódzkie". W realizacji projektu uczestniczyli pracownicy Zakładu Metodologii i Teorii Kultury Katedry Etnologii Uni¬ wersytetu Łódzkiego. Książkę otwiera znakomity tekst Katarzyny Kaniowskiej poświęcony pamięci jako jednemu z czynników kształtujących wspólnotę. Autorka przedstawia wybrane koncepcje ukazujące różne sposoby i możliwości badania pamięci jako zjawiska społecznego, kulturowego i historycznego. Omówione zostały również relacje między pamięcią grupową i historyczną, jak też np. między pamięcią zbiorową i indywidualną. K. Kaniowska ukazała nowy - rozwijający się dynamicznie od lat 80-ych X X wieku - obszar badań, obejmujących doświadczenia wewnętrzne, pamięć i wyobraźnię. Są one nie tylko przedmiotem zainteresowań badaczy i kategoriami empirycznymi, lecz także ważnym źródłem wiedzy o człowieku. Niezwykle istotna jest przedstawiona przez K. Kaniowską propozycja rozszerzenia i wzboga¬ cenia „antropologicznej debaty o pamięci" (s. 12) o pojęcia 'memorii' i 'postpamięci'. W przeko¬ nujący sposób uzasadniona została konieczność sięgnięcia do tego typu koncepcji, pomocnych w antropologicznych analizach badanego zjawiska. W artykule sformułowane zostały również fundamentalne pytania: „Jak korzystać z warstwy poznawczej, j a k ą jest pamięć?" i „Jakimi meto¬ dami powinniśmy posługiwać się przy badaniu treści i funkcji pamięci?" (s. 19). Na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, kategoria postpamięci. Ma ona bowiem znacze¬ nie nie tylko dla trwałości wspólnoty, znajomości jej przeszłości i tworzenia więzi wspólnotowych, �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA ale też - co chciałabym podkreślić - dla procesu transmisji dziedzictwa kulturowego, którego częścią są ludzkie losy i sposoby doświadczania historycznych wydarzeń. Jak przestroga brzmią słowa: „Brak pamięci oznacza utratę tożsamości" (s. 15). Pobudzają one do głębokiej refleksji nad miejscem i rolą pamięci w kształtowaniu i utrwalaniu poczucia wspólnoty w przypadku narodów, grup etnicznych czy też mniejszości etnicznych i narodowych. Kolejne teksty przenoszą czytelnika w świat różnego typu wspólnot, ukazują podstawy ich istnienia i trwałości, sposoby funkcjonowania. Andrzej Paweł Wejland analizuje np. zjawisko, jakim jest wspólnota świadectw (na przykładzie ruchu Odnowy w Duchu Świętym). W artykule cytowane są liczne przykłady historii niezwykłych uzdrowień. Autor bada te historie, poszukując tego, co dla nich wspólne i tego, co pozwala mówić o ich zróżnicowaniu, wielowymiarowości. Analizie poddany został również specyficzny język opowieści. Zdaniem Autora, można mówić 0 pewnych wzorcach narracyjnych, jak również o „skanonizowanych we wspólnocie sposobach mówienia" (s. 45). W przekonujący sposób ukazana została rola świadectw w tworzeniu wspól¬ noty duchowej, w której najważniejszą rolę odgrywa relacja między Bogiem i człowiekiem; bardzo ważne jest również zakorzenienie we wspólnocie. Świadectwa są częścią biografii tych, którzy doznali uzdrowienia i mówią o związanych z tym doświadczeniach w obecności członków wspólnoty oraz badacza. Innym przykładem wspólnoty religijnej jest Kościół Ewangelicznych Chrześcijan. Wspólno¬ cie tej poświęcony jest tekst Noemi Modnickiej. Autorka skoncentrowała się na funkcjonowaniu wspólnoty, widzianej przez pryzmat udziału jej członków w świętach. Zwróciła jednocześnie uwagę na wspólnotową i więziotwórczą rolę świętowania. W artykule przedstawiono historię Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan. Wyjaśnione zostały również - podstawowe dla przepro¬ wadzonej analizy - terminy: 'wspólnota', 'wspólnota religijna' oraz 'święto'; ukazano ponadto różne możliwości ich rozumienia. Ogromnie ważne są cytowane przez N . Modnicką wypowiedzi członków wspólnoty. Pozwa¬ lają one na określenie charakteru tej szczególnej grupy, ukazanie więzi łączących uczestniczące w niej osoby oraz przedstawienie sposobów doświadczania i przeżywania świąt obchodzonych w Kościele Ewangelicznych Chrześcijan. Cytowane wypowiedzi informują także o znajomości niektórych tradycji i stosunku do nich. Świetnie napisany tekst Grażyny Ewy Karpińskiej, utrzymany w konwencji antropologicznej opowieści, ukazuje wspólnotę, jaką tworzą mieszkańcy czynszowych kamienic. Autorka odwo¬ łuje się do Bachtinowskiej idei chronotopu, znakomicie wykorzystując j ą do opisu funkcjonowa¬ nia wspomnianej wspólnoty. Zdaniem G.E. Karpińskiej, „spotkania sąsiedzkie mają charakter chronotopowy, co znaczny, że czas i przestrzeń mają wpływ na życie sąsiedzkie, można wręcz powiedzieć, że są tego życia organizatorami" (s. 146). W tekście w jednoznaczny sposób ukazano, jak zmienia się charak¬ ter tych spotkań w zależności np. od pory doby i roku, od pogody, a także np. od świątecznego lub powszedniego charakteru dnia. Opisane zostały również miejsca sprzyjające nawiązywaniu 1 podtrzymywaniu kontaktów towarzyskich, ważne dla istnienia sąsiedzkiej wspólnoty. W arty¬ kule przedstawiony też został - na wybranych przykładach - proces wchodzenia w życie sąsiedz¬ kie, włączania we wspólnotę i jej rozrastania się. Wypowiedzi mieszkańców łódzkich kamienic świadczą o tym, że nie wszyscy sąsiedzi są oceniani pozytywnie, zdarzają się bowiem relacje wrogie, uniemożliwiające dobre kontakty. Nie każdy może więc być uznany za członka sąsiedz¬ kiej wspólnoty. G.E. Karpińska zwróciła uwagę na jedną z największych bolączek współczesnego świata, j a k ą jest samotność, atomizacja społeczeństwa, trudności w nawiązywaniu trwałych kontaktów z drugim człowiekiem. Lekarstwem na te problemy może być przynależność do wspólnoty. Wspólnotę mogą tworzyć ludzie, których łączą przeżycia religijne, sąsiedztwo, ale też np. pamięć trudnych doświadczeń lub aktualnie przeżywane problemy (choroba, starość). Wspólnotą opartą na pamięci dramatycznych wydarzeń są np. Sybiracy, osoby, które w latach 1939-1941 zostały deportowane w głąb Związku Radzieckiego, a po wojnie osiadły w Polsce. Ich wspom¬ nienia zainteresowały Aleksandrę Rzepkowską. Ważne są dla niej nie tylko opisy przymusowej �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 269 wędrówki do miejsca przeznaczenia i realiów życia na zesłaniu, ale też np. refleksje towarzyszą¬ ce wspomnieniom, emocje, próby poszukiwania sensu przeżytych wydarzeń, powracanie pamię¬ cią do przeszłości sprzed wywózek. Ułatwia to zrozumienie istoty zmian, dramatyzmu sytuacji i traumatycznego charakteru przeżyć związanych z deportacją. Kolejny, trudny etap, o którym mówią deportowani obejmuje okres przyjazdu do Polski, próby wrośnięcia w nowe środowisko i pozbycia się stygmatu „obcości". Doświadczenia te są niezwy¬ kle bolesne. „Obcymi" byli bowiem Polacy w oczach Polaków. Różnica doświadczeń, odmien¬ ność losów, przybycie z nieznanego, odległego miejsca, zachowywanie milczenia o przeszłości i realiach życia na zesłaniu okazały się poważną przeszkodą w tworzeniu wspólnoty lokalnej, sąsiedzkiej, w nowym miejscu zamieszkania. Rzepkowska ukazuje kontekst, w jakim funkcjonuje interesująca j ą wspólnota, świat ze¬ wnętrzny wobec niej i niełatwe relacje z otoczeniem, w którym przyszło żyć Sybirakom. Zwraca również uwagę na odmienny stosunek do przeszłości i sposobów jej doświadczania, charaktery¬ zujący ludzi młodych i tych, którzy przeżyli deportacje. Wydaje się, że w badanej grupie brakuje obecności postpamięci, o której pisze K. Kaniowska, t j . wartości pamięci o przeszłości, która nie została doświadczona przez kolejne pokolenie. A może owa postpamięć istnieje, jest jednak zjawiskiem marginalnym lub ukrytym? Dla zachowania pamięci przez pokolenia bardzo ważne są wysiłki podejmowane przez poje¬ dyncze osoby i środowiska skupiające ludzi o podobnych doświadczeniach. Przykładem może być Łódzka Rodzina Katyńska. Pisze o niej Sebastian Glica, podejmując próbę analizy tego ro¬ dzaju wspólnoty „przez odkrycie obecnego w niej - jednego z kilku - moderatora «wspólnotowości»" (s. 211). Takim moderatorem są „swoiste historiozofie" członków Rodziny (s. 212). Bardzo dobrze ukazany został proces powstawania, tworzenia się badanej grupy. W przekonują¬ cy sposób wyjaśniono ponadto pojęcie 'wspólnoty', ukazano też relację między historią i pamię¬ cią. Autor podkreślił, że analizowana przez niego wspólnota oparta jest nie tylko na wspólnych doświadczeniach i wspomnieniu o nich. Ważne jest bowiem również pielęgnowanie pamięci np. przez udział w uroczystościach państwowych i religijnych. Jednoczącą rolę odgrywa także wspólne śpiewanie pieśni i udział w modlitwach. Ogromnie ważna jest - podobnie jak w przy¬ padku osób deportowanych w głąb Rosji, o których pisze A . Rzepkowska - refleksja nad cierpie¬ niem, śmiercią, męczeństwem i sensem ofiary. Materiały zgromadzone przez S. Glicę świadczą o tym, że w przypadku Łódzkiej Rodziny Katyńskiej można mówić o zjawisku postpamięci. Widoczna jest troska o zachowanie pamięci o rodzicach i ich doświadczeniach. Czy jednak pa¬ mięć ta przekazywana jest młodszym pokoleniom i utrwalana przez nie? Z dużym zainteresowaniem przeczytałam artykuł Marcina Andrzeja Kafara, będący bardzo osobistym, a jednocześnie opartym na solidnych podstawach metodologicznych, zapisem do¬ świadczenia badawczego. Efektem tego doświadczenia jest nie tylko znakomity tekst ukazujący funkcjonowanie wspólnoty, jaką tworzą pensjonariusze jednego z łódzkich domów pomocy spo¬ łecznej, lecz także przedstawiający - krok po kroku - proces wchodzenia badacza do badanej przez niego wspólnoty (z zachowaniem odrębności ról i pełnionych funkcji). Za bardzo ważny uważam zapis refleksji towarzyszących Autorowi na poszczególnych etapach badań. Dotyka on m.in. tak delikatnych kwestii jak stosunek do drugiego człowieka i postępowanie zgodnie z zasa¬ dami etyki. Mówi też o świadomości antropologicznej i samowiedzy antropologa. Recenzowana praca może być z powodzeniem wykorzystana w badaniach nad różnego typu wspólnotami. Dotyczy ona wprawdzie jednego miasta, znajdziemy tu jednak nie tylko materiały źródłowe zgromadzone na terenie Łodzi, lecz także rozważania teoretyczne, metodologiczne oraz dotyczące rozumienia pewnych pojęć i terminologii; omawiana jest też literatura przedmiotu. Ogromnie ważna jest refleksja nad sposobami prowadzenia badań etnologicznych/antropologicznych dotyczących zjawiska wspólnotowości, poparta doświadczeniami z badań przeprowadzonych przez poszczególnych autorów. Należy podkreślić, że wszystkie teksty składające się na recenzowany tom zostały znako¬ micie przygotowane. Cechuje je przy tym bardzo osobisty, często emocjonalny sposób pisania, z zachowaniem jednak niezbędnego dystansu i właściwych proporcji. �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wspólnoty przedstawione w poszczególnych artykułach są grupami żywymi, autentycznymi. Poszczególne teksty znakomicie ukazują istotę zjawiska, odpowiadają na pytanie, czym jest okreś¬ lona wspólnota dla jej członków i jakie pełni funkcje. Widać też wyraźnie, jak wielkie jest prag¬ nienie przynależności do tego wspólnotowego świata, pozwalającego na zaspokojenie wielu potrzeb, w tym przede wszystkim - bliskości, zrozumienia, akceptacji, oparcia. Jestem przekonana, że recenzowana praca zainteresuje wiele osób, którym bliskie jest zjawi¬ sko wspólnotowości. Uważam też, że zasługuje ona na umieszczenie na liście lektur, godnych polecenia studentom kierunków humanistycznych. Iwona Kabzińska Adam Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wstęp Ludwik Stomma, Wydawnic¬ two Pogranicze, Sejny 2005, ss. 294. Badania cyganologiczne w Polsce mają specyficzną historię uwikłaną w nasze narodowe dzie¬ je. Tematyka ta okresowo wzbudzała pewne zainteresowanie. Zdecydowanie odrębną i wyjątkową pozycję zajmuje dorobek Jerzego Ficowskiego. Jednak dopiero wraz z upadkiem poprzedniego systemu, którego konsekwencje stanowią wyzwanie także dla etnologii i antropologii - nastąpił swoisty awans problematyki cygańskiej w rodzimej nauce. Oczywiście, zjawisko to uznać należy za element szerszej orientacji poznawczej, zachodzącej we wszystkich krajach postkomunistycz¬ nej Europy. Charakteryzuje się ona próbami poszerzenia pola badawczego - i to zazwyczaj w sposób żywiołowy - o sfery ideologicznie zakazane w dobie realnego socjalizmu. Istotne zna¬ czenie mają w tej perspektywie badania nad mniejszościami. W Polsce pojawiły się w ostatnich kilkunastu latach znaczące prace etnologów, w tym głównie Lecha Mroza, Andrzeja Mirgi, Adama Bartosza (badaczy, którzy już wcześniej zajmowali się historią i kulturą Romów), a także m.in. Mariana G. Gerlicha, oraz socjologów, zwłaszcza Ewy Nowickiej i Sławomira Łodzińskiego, i historyków: Wacława Długoborskiego oraz Jana Parcera. Do tego dodać należy osiągnięcia młodego pokolenia. Prace te, jak powiedział w lipcu 2004 roku Roman Kwiatkowski (prezes Stowarzyszenia Romów w Polsce) niczym cygańskie tabory towarzyszyły zmianom, jakie wśród nas zachodzą. Szkoda tylko, że tak mało tych książek jest na rynku. Omawiana tu książka Adama Bartosza - autora od dawna zajmującego się problematyką cy¬ gańską - jest wzbogaconą wersją pracy z 1994 roku. Ma identyczny tytuł. Podobnie jak tamta stanowi szczególny przypadek wypowiedzi i opisu konkretnej grupy mniejszościowej. W rezul¬ tacie należy się zgodzić z Ludwikiem Stommą, który napisał w „Przedmowie": „Pod względem informacyjnym, obiektywizmu narracji, wieloaspektowości ujęcia książką «Nie bój się Cygana» spełnia rygory scjentystyczne, nie jest pisana językiem naukowych zaklęć, nie stroni od swady czy anegdoty...". Bartosz, znający od 35 lat środowiska polskich Cyganów wie, iż obok tego, co tradycyjne, pojawiły się wraz z transformacją zupełnie nowe zjawiska. Zarówno te globalne, jak i te lokalne. Nie podejmując z autorem polemiki zwrócić należy uwagę przede wszystkim na rewitalizację tradycyjnej tożsamości cygańskiej, symptomy mobilizacji etnicznej, procesy upodmiotowienia różnych grup, dalej instytucjonalizację wielu ruchów, gwałtowne przemiany kulturowe, procesy asymilacyjne, ale też formowanie się nowej tożsamości wśród polskich Romów. Wydaje się również, że tradycyjny etnocentryzm nabiera w tym wypadku nowego znaczenia. Książka oparta jest na źródłach archiwalnych, studiach literatury, badaniach empirycznych. Autor wykorzystał także swoje kompetencje etnografa-muzealnika Od kilkudziesięciu lat jest on świadkiem, ale też uczestnikiem romskich spotkań; tych codziennych, znamiennych dla typowego dnia powszedniego, ale także dla różnych świąt i zabaw. Autor był też uczestnikiem pozornie zwykłych rozmów, w tym biesiadnych, które odgrywają znaczącą rolę w romskiej tradycji. Bartosz wprowadza czytelnika w świat cygańskiej rzeczywistości, która jest przez niego opisywana i komentowana. Poza prezentacją wielkich procesów i zjawisk, poznajemy również treść cygań¬ skiego życia, kulturę, obyczaje i zwyczaje, pasje i przyzwyczajenia, nawyki, mentalność, tradycyj- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 ne zajęcia i próby pozyskiwania nowych kompetencji. Autor wiedzie nas od czasów najdawniej¬ szych do współczesności, od prakolebki Romów w Indiach, aż do czasu transformacji. Wyraźnie jednak widoczna jest w pracy asymetria czasów. Dominuje współczesność, natomiast przeszłość prezentowana jest głównie w tym zakresie, w jakim determinuje teraźniejszość. Jak zawsze doty¬ czy to wieloaspektowego, wykazującego „długie trwanie" spychania Romów na pozycje spo¬ łecznie peryferyjne, czy wręcz ich marginalizacji. Chodzi również o prześladowania Cyganów, 0 ich pogromy, o unicestwianie, o zbiorową zagładę, w tym tzw. zapomniany holocaust. Wprawdzie Bartosz wyraźnie nie podejmuje kwestii transformacji ustrojowej i jej konsekwen¬ cji dla współczesnych Romów to jednak właśnie w tej perspektywie ukazuje ciągłość i zmianę kultury i obyczajowości, specyfikę religijności, a w tym różne formy - użyjmy dawnego określe¬ nia - rodzinnej zwyczajowości, czyli usankcjonowane tradycją zachowania towarzyszące czło¬ wiekowi w perspektywie jego wzrastania biologicznego i społecznego. Okazuje się, że właśnie te sfery podlegają zmianie. Romowie tkwią przy tradycji, przy tym co nazywają romanipen. Przeobrażenia zachodzą. Bartosz pyta zatem: „Dokąd wędrujecie Cyganie?" W nowej rze¬ czywistości społecznej szukają oni przecież swojego miejsca, bo sens utraciły dawne formy kon¬ taktów ze światem zewnętrznym. Ten zaś wymaga postawienia nowych pytań, które zaintereso¬ wani formułują. Dawne zawody okazują się zbyteczne, a brak innych kwalifikacji może pogłębić wśród Cyganów sferę biedy, dalszego jej generowania, wreszcie kształtowania się patologii. Stop¬ niowo część z nich przekracza granice swojego świata. Szukają nowych możliwości i szans. Część dawnej kultury zanika, tradycja muzyczna wzbudza natomiast zainteresowanie nie-Romów. Autor książki doskonale wie, iż Romowie coraz częściej zastanawiają się - prywatnie 1 w sferze publicznej - nad istotą własnej tradycji, nad swoim miejscem w świecie. Jeden z roz¬ działów nosi tytuł „Być Cyganem?" Warto zastanowić się nad tym, co to znaczy tu i teraz? Istnieje realny dylemat i obawa, że bycie członkiem nowoczesnego społeczeństwa, poddanego globaliza¬ cji i presji agresywnych przekazów medialnych, oznacza konieczność porzucenia swojej cygańskości, naruszenia romanipenu. Wielu pyta: Czy wtedy będziemy jeszcze Romami? Czy bycie członkiem nowoczesnego społeczeństwa oznacza konieczność porzucenia cygańskości? Ale jest też problem o fundamentalnym znaczeniu - edukacja. Jak powiada pewien Rom z Czarnej Góry, to klucz do przyszłości. Jednak z nauką szkolną wiążą się pewne negatywne przyzwyczajenia, a więc niechęć do edukacji, brak wzorców, a także bieda rodziców. Są różne eksperymenty, jak choćby tzw. klasy romskie, tak niegdyś propagowane przez księdza Stanisława Opockiego. Bartosz ukazuje te problemy ze znawstwem i przekonaniem, że wszystko się toczy swoim rytmem. Książka jest adresowana, jak można wnosić z tytułu, do nie-Romów, ale też do samych Cyga¬ nów. Stwarza szansę do rozważań nad wzajemnymi autostereotypami i stereotypami. Jest swoistym kompendium wiedzy o wybranych problemach tej mniejszości. Jest wreszcie zbiorem myśli, wąt¬ pliwości i pytań, które autor formułuje. Pozostaje tylko kwestia czy Romowie zadają takie same pytanie, czy inne, a jeśli inne, to jakie? Marian Grzegorz Gerlich Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, ss. 542. Artur Kowalik przedstawił imponujących rozmiarów rozprawę poświęconą kosmologii daw¬ nych Słowian. Jak powiada, jego zamierzeniem było syntetyzujące ujęcie całego dostępnego do interpretacji materiału oświetlającego wierzenia Słowian, od różnorakich zapisków w źródłach etnohistorycznych (u najstarszych autorów antycznych, w najwszechstronniejszym w tym zakresie piśmiennictwie Średniowiecza i u świadków archaicznych tradycji wierzeniowych, chłopów na progu ery nowożytnej), przez odkrycia archeologiczne, bogatą dokumentację etnograficzną do rekonstrukcji dokonanych przez językoznawców. Ów ostatni składnik, czyli ustalenia i hipotezy �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA językoznawców, ma dla niego szczególną wartość. Otwarcie deklaruje, że jest zauroczony heraklitejsko-pitagorejską dyrektywą poszukiwania znaczeń w „nazwach rzeczy" (etymologiach, czyli „wywodach prawdy"). Motywy wierzeniowe ujawnione w wyniku drobiazgowego wnikania w dostępne źródła Autor najchętniej umieściłby w najszerszym kontekście, którym jest dla niego „paleoazajatyckie patrimonium", zatem kolebka, czy raczej zaplecze, późniejszych kultur Eura¬ zji. Trzeba powiedzieć, iż rzeczywiście w wielu wypadkach przedstawia takie próby rozszerzenia pola poszukiwań. Wreszcie wypada zauważyć, że istotną rolę w jego dociekaniach odgrywają podpowiedzi zawarte w źródłach pisanych utrwalających wczesne formy wierzeń w kręgu kultu¬ ry greckiej. Użyteczność tych podpowiedzi Autor wyjaśnia krótko i dobitnie: przecież Pitagoras i Heraklit byli bliżsi „paleoazjatyckiemu patrimonium", niż np. średniowieczni kronikarze. Nie da się w kilku słowach streścić tej odważnej i samodzielnej próby zrekonstruowania modelu kosmologicznego w wierzeniach Słowian. Autor przede wszystkim skupia uwagę na pro¬ cesach kosmologicznych, rozszerzaniu się i porządkowaniu kosmosu, wyłonionego z zarodni prawód (książkę otwiera rozdział o „generatywnym centrum", którym miała być mityczna wyspa Bujan). Wyraźnie zafascynowany heraklitejsko-pitagorejską heremeneutyką, w której odbijają się, jego zdaniem, uniwersalne intuicje człowieka kultur archaicznych, kiedy stara się streścić swoje wywody, mówi o pierwotnej monadzie, wyłaniającej się z chaotycznego, wirtualnego prze¬ stworu, ulegającej wewnętrznej polaryzacji i dalszym zróżnicowaniom w procesie kwadruplikacji, tworzącym horyzontalną strukturę tetragonalną, a następnie ekspansywnej multiplikacji (s. 489). Teoretyczny szkielet konstrukcji interpretacyjnej Autor obudowuje bogatą faktografią i uprawdopodabnia szczegółowymi analizami. Najistotniejsze jest jednak to, że owa teoretyczna konstrukcja pozwala mu rozważyć węzłowe problemy wizji świata dawnych Słowian. Przedsta¬ wia zatem własne koncepcje interpretacyjne dotyczące hierarchii panteonu i kompetencji bóstw oraz rekonstruuje odwzorowania kosmologicznej symboliki w rytuałach kalendarzowych (wizja czasu) i w strukturach miejsca świętego (wizja przestrzeni). Istotną cechą tej książki są bardzo wnikliwie analizy różnych szczegółowych zagadnień, Autor zawsze stara się zebrać i skojarzyć ze sobą jak najwięcej informacji z różnorodnych źródeł. Dzięki temu wielostronnemu oświetlaniu pro¬ blemów formułuje często nowatorskie hipotezy, np. próbuje znaleźć odwzorowanie czaso-przestrzennego modelu świata na archaicznej „mapie" nieba Słowian. Odważnie wkraczając w nowe domeny badań, jak właśnie archeoastronomia, musi oczywiście spodziewać się głosów krytyki, ale uznać to należy za zaletę tej książki. Kowalik stawia hipotezy interesujące i tak udokumento¬ wane, że warto wdać się z nim w dyskusję. Jarosław Kolczyński �N A J N O W S Z E W Y D A W N I C T W A I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii i w praktyce [red. A . Buko, P. Urbańczyk]. Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. B. B a l c e r . Ćmielów - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami krzemienia. Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. A. B u k o , Początki Sandomierza. Warszawa 1998, ss. 144, ryciny. Z. B u k o w s k i , Znaleziska bursztynu w zespołach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza z dorzecza Odry oraz Wisły [w druku]. Centrum i zaplecze we wczesnośredniowiecznej Europie Środkowej [red. S. Moździoch]. Wro­ cław 1999, ss. 285, ryciny. Civitas et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej [w druku]. Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsca kultu we wczesnym średniowieczu [red. S. Moździoch]. Wrocław 2000, ss. 283, ryciny. G. D o m a ń s k i , Ślęża w pradziejach i średniowieczu. Wrocław 2002, ss. 176, ryciny. M . D u l i n i c z , Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2001, ss. 323, ryciny, mapy. Europe around the Year 1000 [red. P. Urbańczyk]. Warszawa 2001, ss. 488, ryciny. S. K a d r o w , U progu nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu w Europie Środkowej. Kraków 2001, ss. 313, ryciny. M . K o b u s i e w i c z , Ludy łowiecko-zbierackie północno-zachodniej Polski. Poznań 1999, ss. 255, ryciny, mapy. Z. K o b y l i ń s k i , Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2001, ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych. Kraków 2001, ss. 207, tablice. J. K r u k , S. M i l i s a u s k a s , Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu. Kraków 1999, ss. 403, ryciny. The Neighbours of Poland in the 10th Century [red. P. Urbańczyk]. Warszawa 2000, ss. 204, ryciny, mapy. Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce. Cz. I : Od średniowiecza do wieku XVIII [red. M . Dąbrowska, A. Klonder]. Warszawa 2002, ss. 324, ryciny. Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie Zjazdu Gnieźnieńskiego [red. A . Buko, Z. Swiechowski], Warszawa 2000, ss. 374, ryciny. Quo vadis archaeologia? Whither European archaeology in the 21st century? Proceedings of the European Science Foundation Exploratory Workshop, Mądralin near Warsaw, 12-13 Octo­ ber 2001 [red. Z. Kobyliński]. Warsaw 2001, ss. 208, ryciny. M . R ę b k o w s k i , Pierwsze lokacje miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ strzenne i kulturowe. Kołobrzeg 2001, ss. 261, ryciny. BIBLIOTEKA ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod redakcją Jolanty Kowalskiej] Nr 53, K. H e r m a n o w i c z - N o w a k , Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kulturowe. Warszawa 1997, ss. 131 + 36 rycin. Nr 54, I . K a b z i ń s k a , Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Warszawa 1999, ss. 208. Nr 55, Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi [red. D. Tylkowa]. Kraków 2000, ss. 458. Nr 56, D. D e m s k i , Ludowy hinduizm peryferyjnych ludów Indii. Pasterze Rabari pogranicza z Pakistanem [w druku]. Nr 57, R. T o m i c k i , Aztecka kultura dworska [w druku]. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O BADANIACH, BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13a5c4798f81ba2fe35ffa4f19e38af1.pdf dc09db34615f1ae6c6b0fe2bce2e6e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5246 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4870 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.271-285 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Studying Peoples in the People's Democracies. Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Chris Hann, Mihâly Sârkâny, Peter Skalnik (red.), Halle Studies in the Anthropology of Eurasia, vol. 8, Max Planck Institute for Social Anthropology, L I T Verlag Münster 2005, ss. 377 Z podtytułu książki wynika, że jej przedmiotem są badania antropologiczne prowadzone w socjalistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Zastosowanie terminu 'antropologia' nie jest jednak w tym przypadku trafne. Nie występował on bowiem w państwach tzw. bloku wschodniego jako nazwa dyscypliny. Istniała etnografia, ludoznawstwo (pol.), Volkskunde, Völkerkunde, także Etnologie (niem.), nârodopis (cz.) i néprajz (węg.). Stosunkowo późno (lata siedemdziesiąte X X wieku) i nie we wszystkich krajach zaczął się upowszechniać termin 'etno­ logia'. Jest on używany do dziś, niekiedy zamiennie, z 'antropologią kulturową'. O wprowadzeniu terminu 'antropologia', w przypadku omawianej pracy, zadecydowała chęć ujednolicenia tekstów dla potrzeb angielskojęzycznego Czytelnika, zastosowania „parasola", obejmującego wspólną nazwą lokalne terminy. Zabieg ten nie wydaje się jednak szczęśliwie po¬ myślany, jakkolwiek można go tłumaczyć względami praktycznymi. Nie pozwala on przede wszystkim na uwzględnienie tradycji i specyfiki poszczególnych krajów, wyrażającej się m.in. w nazwie dyscypliny. Sugeruje też, że antropologia rozwijała się w socjalistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej (w Polsce, Czechosłowacji, NRD i na Węgrzech) i ma tam dość długą historię jako dyscyplina o tej nazwie. W omawianej pracy termin 'antropologia' nie jest stosowany konsekwentnie. Czytamy więc np. o „Hungarian néprajz research" (s. 91), „the development of Ethnographie in the German Democratic Republic" (s. 25), przejściu od nârodopisu do etnografii i z powrotem (s. 55n), Volks­ kunde w NRD i genezie tej dyscypliny (s. 183-209), „Hungarian néprajz scholars" (s. 251) i in. Ma to swoje dobre strony, pozwala bowiem na uwzględnienie „wewnętrznej perspektywy". 'Antropologia' nie jest poza tym jednakowo rozumiana przez wszystkich autorów. Różnie może być ponadto pojmowany termin, jakim w poszczególnych krajach określana jest nauka, odpowiadająca polskiej etnografii czy ludoznawstwu. Dyskusje nad nazwą dyscypliny toczą się od lat i nic nie wskazuje na ich kres. Kontrowersje budzą też takie terminy jak 'kultura ludowa', 'lud', 'etnos' i wiele innych. Kwestia ta została dobrze naświetlona w wielu rozdziałach. W czasach socjalistycznych dyscyplina znana jako etnografia, ludoznawstwo, Volkskunde, Völkerkunde, néprajz czy nârodopis przeżywała wiele zmian, będących m.in. skutkiem prze¬ obrażeń samego ustroju. Można więc nie tylko mówić o różnych okresach socjalizmu, lecz także o różnych - związanych z nimi - okresach socjalistycznej nauki, na co zwracaja uwagę poszczególni autorzy. Zauważalne są też różnice w sytuacji interesującej nas dyscypliny w po¬ szczególnych krajach. W NRD i Czechosłowacji silne były wpływy etnografii radzieckiej i marksistowskiej ideologii. Do rzadkości należały kontakty z nauką zachodnią, publikacje w językach obcych. Nauka pod¬ legała bezwzględnej cenzurze ideologiczno-politycznej. W porównaniu z tymi krajami w Polsce i na Węgrzech etnografia (węg. néprajz) miała znacznie większe możliwości rozwoju. Nie była tu narzędziem ideologii socjalistycznej i propagandy partyjnej, nie została upolityczniona, co jednak nie znaczy, że nie dotknęły jej interwencje cenzury i polityczne naciski (przykładem mogą być ograniczenia badań nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi, o czym wspomina Aleksander Posern-Zieliński). Badacze polscy i węgierscy mieli też znacznie większe możliwości kontaktu z Zachodem. Etnografii w Polsce trudno jednak było uniknąć wpływów socjalistycznej nauki radziec¬ kiej, zwłaszcza do roku 1956. W programach studiów umieszczono obowiązkowe zajęcia �272 RECENZJE z marksizmu-leninizmu, które były prowadzone przez odpowiednio przygotowane osoby. Część badaczy interesowała się metodami marksistowskimi, wyrażając krytyczny stosunek do nauki zachodniej, zwłaszcza „imperialistycznej nauki amerykańskiej". Pomijano zasługi Bronisława Malinowskiego, upowszechniano natomiast prace autorów radzieckich. Szerzej na ten temat pisze Zbigniew Jasiewicz (s. 159—169) . Za niezwykle ważne i ciekawe uważam rozdziały poświęcone etnografii w Czechosłowacji (národopis) i NRD (Volkskunde). Ukazano w nich nie tylko sytuację dyscypliny, działalność wy¬ branych instytucji, najważniejsze kierunki badawcze, lecz przede wszystkim zwrócono uwagę na ludzi, którzy tę dyscyplinę tworzyli, podejmując różne wybory. Jedni byli zwolennikami ustroju, dając temu wyraz w swoich pracach, inni — przeciwnie, znaleźli się w opozycji. Konsekwencją wyborów mogło być odpowiednio wysokie miejsce w nauce albo — przymusowa emigracja, zapom¬ nienie, druzgocąca krytyka. Zarzuty mogły dotyczyć sprzyjania „burżuazyjnemu nacjonalizmowi" lub stosowania „niewłaściwych metod" (funkcjonalizmu, strukturalizmu). Informacje podane przez Petera Skalnika, Olgę Skalnikova, Petra Lozoviuka, Josefa Kanderta i Gabrielę Kiliánova ukazują ostre, często dramatyczne, podziały środowiska czeskich badaczy, wynikające z różnic światopo¬ glądowych, co — jak wspomniałam — znalazło odbicie w sposobie realizowania badań nauko¬ wych. Juraj Podoba pisze natomiast o sytuacji etnografii (národopis, národopisná veda, etnografia a folkloristika) słowackiej, lokując j ą „na peryferiach peryferii", nie tylko w stosunku do nauki niemieckiej i radzieckiej, ale także czeskiej. Zdaniem autora, każda dyscyplina ma tendencję do mitologizacji swojej historii. Częścią tak postrzeganej historii jest m.in. rozpowszechniany w środowisku badaczy mit o oporze przeciwko reżimowi socjalistycznemu. Tymczasem, jak pisze Podoba, w rzeczywistości antropolodzy nie mieli większych przeszkód w realizowaniu swoich badań, nie została też przerwana historyczna ciągłość dyscypliny, którą reprezentowali (s. 251). 1 Znakomicie ukazane zostały losy badaczy niemieckich, przede wszystkim twórców i pracow¬ ników Instytutu Etnologii Uniwersytetu Karola Marksa w Lipsku (artykuł Dietricha Treide). O ostrych polemikach między badaczami, mającymi przede wszystkim podłoże ideologiczne, piszą także autorzy węgierscy (Mihály Sárkány, Klára Kuti). Polscy autorzy (Aleksander Posern-Zieliński i Zofia Sokolewicz) unikają natomiast informacji o charakterze personalnym, co może prowadzić do wniosku, że środowisko rodzimych etnografów/etnologów mówiło jednym głosem a światopogląd poszczególnych badaczy nie miał wpływu na prowadzone przez nich badania, ani sposób funkcjonowania w środowisku. Na tle etnografii czeskiej, węgierskiej i wschodnioniemieckiej czasów socjalistycznych sytuacja etnografii w Polsce wydaje się wyjątkowo korzystna, a środowisko etnograficzne jawi się jako jednorodne i bezkonfliktowe. Sylwetkom polskich etnografów i podejmowanym przez nich wyborom w nowych warun¬ kach ustrojowych więcej uwagi poświęcił Z. Jasiewicz. Scharakteryzował on przy tym nie tylko sytuację dyscypliny w Polsce w pierwszych latach po wojnie (do 1956 roku), lecz wspomniał również o sytuacji etnografów na wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej po wkroczeniu wojsk radzieckich we wrześniu 1939 i włączeniu tych ziem do ZSRR. Na przykładzie Uniwersytetu Lwowskiego ukazane zostały próby pozyskiwania wybitnych naukowców, także etnografów, dla państwa radzieckiego i socjalistycznej nauki. Zdaniem Autora, działania te należy uznać za pierw¬ szy etap wprowadzania wzorów radzieckich do nauki polskiej (s. 159). Etnografia z czasów PRL ma bez wątpienia największe, w porównaniu z innymi państwami Europy Środkowo-Wschodniej, osiągnięcia w dziedzinie prowadzonych wówczas badań pozaeuro­ pejskich. Przypomina o tym Z. Sokolewicz (s. 289—301). Tego typu badania, choć na dużo mniejszą skalę, realizowane były również w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. W NRD np. znakomicie rozwijała się afrykanistyka. Prace badawcze na kontynencie afrykańskim prowadzili także czescy naukowcy. I choć na sposobie realizowania tych badań i ich efektach ideologia socjalistyczna odcisnęła swoje piętno, stanowią one ważną część historii dyscypliny. Dostarczają 1 Polskie tłumaczenie tekstu Zbigniewa Jasiewicza, pt. „Etnologia Polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich", zostało opublikowane w Etnografii Polskiej, t. XLVIII: 2004, z. 1-2, s. 5-15. �273 RECENZJE materiałów porównawczych, świadczą też o tym, że czescy i niemieccy naukowcy nie ogranicza­ li się do badań lokalnych, inspirowanych socjalistyczną nauką radziecką, poświęconych np. kul­ turze klasy robotniczej czy socjalistycznej wsi, jak też stadialnemu rozwojowi społeczeństwa (w tym przypadku punktem wyjścia była marksistowska koncepcja ewolucji społeczeństw). Omawiana książka nie jest jedynie zbiorem informacji o najważniejszych kierunkach badaw­ czych, dominującej problematyce, wiodących instytucjach oraz sytuacji etnografii i osób reprezen­ tujących tę dyscyplinę w poszczególnych krajach regionu. Wielu autorów podejmuje próbę kry¬ tycznego spojrzenia na minioną epokę, rozliczenia się z nią, pokazując zarazem, że o historii dyscypliny można mówić w sposób atrakcyjny, żywy, interesujący, ukazując j ą przez pryzmat ludz­ kich losów i instytucji, w zmieniającym się kontekście historyczno-politycznym. Duża część auto­ rów nie ukrywa emocji, zaangażowania, własnych poglądów. Taki sposób pisania sprawia, że książ­ ka nie jest „wyliczanką" osiągnięć i problemów, nazw instytucji, tytułów publikacji i in., lecz pasjonującym opisem przeszłości dyscypliny, którą przecież tworzyły (i tworzą) konkretne osoby. Wielka szkoda, że pisząc o sytuacji polskiej etnografii w czasach socjalizmu nie wykorzystano okazji, by omówić sytuację dyscypliny i jej przedstawicieli, ich losy i postawy, w okresie stanu wojennego. Ten rozdział w historii polskiej etnologii wciąż jeszcze nie doczekał się opracowania. Teksty zamieszczone w książce były prezentowane podczas spotkania naukowego, które od¬ było się w Halle w sierpniu 2003 roku. Mam nadzieję, że w niedalekiej przyszłości powstanie również publikacja poświęcona etnografii w innych krajach byłego obozu socjalistycznego. Z pewnością też nie powiedziano jeszcze wszystkiego na temat badań etnograficznych i etnologicznych w socjalistycznej Polsce, NRD, Czechosłowacji i na Węgrzech. Praca powinna się znaleźć w zestawie lektur obowiązkowych każdego etnologa/antropologa kultury. Opowiada bowiem o nieznanych szerzej sprawach, ważnych dla środowiska i dziejów dyscypliny. Ukazuje jej zasłonięte dotąd oblicze, choć jest to tylko fragment obrazu. Można w niej również znaleźć cenne wskazówki bibliograficzne, w każdym artykule znajduje się bowiem ob¬ szerny wykaz literatury dotyczącej poruszanych przez autorów problemów. Iwona Kabzińska Vasile Stati, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev 2003, ss. 480. Istorija Rumyn. S drevnejsich vremen do nasich dnej, Demir Dragnev, Emil Dragnev, Vladimir Miskevka, Ion Varta, Ion Siskanu (red.), Civitas, Kisinev 2002, ss. 304. Prezentowane tu książki mają wiele zalet. Po pierwsze, obie traktują o historii państwa, na temat którego niewiele w Polsce wiadomo - Mołdawii. Po drugie, zostały napisane i wydane w Mołdawii przez miejscowych uczonych i są w Polsce niedostępne. I wreszcie, są to dwie, zupełnie różne narracje o mołdawskiej historii, prezentujące wykładnię władz państwowych i opozycji. Są także głosami o współczesnym kształcie państwa. Już same okładki książek mogą dać czytelnikowi wiele do myślenia: twarda i elegancka okład­ ka książki Vasile Stati, świadczy o tym, że publikacja została wysoko dofinansowana. Podczas gdy, druga z prac została wydana w przeciętnej, niedopracowanej graficznie, miękkiej okładce, na dodatek wydrukowana na żółtawym papierze z odzysku (surowcu wtórnym). Oczywiście, praca wydana przez Biblioteka pro Moldova (Biblioteka na rzecz Mołdawii) reprezentuje głos władz w dyskusji nad kształtem mołdawskiej historii. Wydawnictwo Civitas natomiast kojarzy się chyba każdemu z obywatelem, który niekoniecznie musi być pro-mołdawski. Znamienne są także rysunki na okładkach obu prac. Pierwsza z nich przedstawia mapę wielkiej historycznej Mołdawii z zaznaczonymi granicami terytoriów, które przeszły pod władanie Ukrainy i Rumunii . Tytuł 1 2 1 Szczególnie jeżeli traktuje się j ą w oderwaniu od historii Rumunii. Separatystyczne Naddniestrze nie zostało natomiast na mapce wydzielone i tworzy całość z dzisiejszą Mołdawią. 2 �274 RECENZJE Istorija Moldovy dodatkowo utwierdza nas w przekonaniu, że to praca pisana z punktu widzenia władz republiki. Z kolei na okładce Istoriji Rumyn widać kontur postaci Stefana Wielkiego, który jest bohaterem należącym do dziedzictwa historycznego zarówno Rumunii, jak i Mołdawii. Już we wstępie Stati grzmi, że Mołdawia jest jednym z nielicznych państw, które nauczają w szkole historii obcego państwa - Rumunii . Jest to, jego zdaniem, oznaka rumuńskiego kolonializ­ mu i paternalizmu. Autor uważa, że tylko poprzez naukę historii państwa (Mołdawii), języka rodzi­ ców (mołdawskiego), geografii itd., można wychować obywateli-patriotów. Jego zdaniem, Mołda­ wia jest takim krajem jak Szwajcaria, mająca język wspólny z Niemcami, i Słowenia, która zawsze była częścią jakiegoś imperium. Stati podkreśla również, że historia Mołdawii zawsze była frag­ mentaryczna - pisana według wskazówek Rumunów lub „starszego brata" (Stati 2003, s. 7-12). Autorzy pracy zbiorowej z kolei kładą nacisk na jedność narodu i kultury rumuńskiej, które dzięki swojej różnorodności stanowią wartość same w sobie. Dowodzą oni, że Mołdawia to nazwa regionalna podniesiona przez ZSRR do rangi oddzielnego państwa z własnym językiem państwowym. Krytykują również sowiecką propagandę antyrumuńską, w wyniku której więk¬ szość Rumunów z Mołdawii faktycznie uwierzyła w to, że jest Mołdawianami. Autorzy uważają jednak, że Mołdawianie są częścią narodu rumuńskiego i dlatego, ich książka będzie mówić 0 historii Rumunów, a nie poszczególnych państw (Istorija Rumyn... 2002, s. 3-5). Kolejne rozdziały obu książek są raczej podobne. Należy natomiast podkreślić, że książka Stati zabiera czytelnika w podróż po mołdawskiej historii, zaczynając od wieku X I i niewiele miejsca poświęca prehistorii ziem mołdawskich. Autor kładzie większy nacisk na pozytywny charakter kontaktów Mołdawian, traktowanych jako naród odrębny w stosunku do Rumunów, ze Słowia¬ nami, szczególnie Rosjanami. Istorija Rumyn mówi natomiast o ludności rumuńskiej, poświęca¬ jąc dużo miejsca ich wspólnej kulturze, chęci zjednoczenia, itd. Zaczyna się znacznie wcześniej, dzieje Rumunów zostają bowiem wydłużone aż do czasów starożytnych Traków. Sądzę, że zasadnicze zmiany w podejściu obu prac do historii mołdawskiej zaczynają się w momencie omawiania wojen rosyjsko-tureckich. W Istorija Moldovy czytamy, że kampania Piotra I przeciw Turcji (w roku 1711) była spowodowana prośbami ludów żyjących w Mołdawii , znajdującej się pod jarzmem tureckim. Kolejne wojny i sukcesy Rosji przedstawiane są jako jej imperialne zapędy i chęć rozszerzenia granic panowania. Autor podkreśla jednak na każdym kroku płynące z rosyjskiego zaangażowania korzyści: krótkie okresy mołdawskiej autonomii 1 przywileje. W zasadzie każda rosyjska bytność na terenie Mołdawii jest określana mianem okupacji, jednocześnie jednak poprawie ulega sytuacja miejscowej ludności. Jest to przykład dyskursu „mniejszego zła" z historiografii okresu sowieckiego . Jednoznacznie negatywnie zo­ stało natomiast przedstawione przyłączenie Bukowiny przez Austrię. Panująca tam sytuacja poli¬ tyczno-ekonomiczna była, zdaniem autora, znacznie gorsza niż w Mołdawii, znajdującej się pod rosyjską protekcją. Starania Rosji o wyzwolenie ziem mołdawskich spod panowania tureckiego uzasadnia on troską cara o wiarę prawosławną miejscowej ludności (s. 209-221). Ten sam okres w Istorji Rumyn jest przedstawiany zgoła inaczej. Rosjanie, wypierając stop¬ niowo Turków z Mołdawii, zajmują ich miejsce i zaczynają poniżać mieszkańców kraju. Rosja 3 4 5 6 3 Po dojściu do władzy komunistów i wyboru prezydenta Władimira Woronina, próbowano wpro­ wadzić do szkół historię Mołdawii, udaremniły to jednak protesty opozycji i historia nauczana dzisiaj w szkołach jest historią Rumunów. ZSRR. Ludy te, prosząc o pomoc cara, powoływały się na jedność w wierze prawosławnej. Patrz praca Wima P. van Meursa, The Bessarabian Question In Communist Historiography. Nationalist and Communist Politics and History Writing, Boulder 1994. Autor pracy wyróżnia w so­ wieckiej historiografii, dotyczącej włączania do Rosji i ZSRR kolejnych terytoriów i krajów, dwa dyskursy: przyjaźni narodów i mniejszego zła. Pierwszy z nich polegał na lansowaniu przyjaźni ludu pracującego i przedstawianiu wszelkich konfliktów etnicznych i narodowościowych w kategoriach walki klasowej. Z kolei drugi, przedstawiał przyłączenie do Rosji jako mniejsze zło i podkreślał pozy¬ tywy z niego płynące (s. 11-12). 4 5 6 �RECENZJE 275 w podzięce za pomoc okazaną podczas wojny z Turcją zezwala (w roku 1774) na przyłączenie Bukowiny do Austrii. Autorzy postrzegają obecność Rosji w Mołdawii jako okupację, nie widząc żadnych korzyści z niej płynących. Co więcej, twierdzą że okupacja turecka była dla kraju mniej¬ szym złem, bo księstwa rumuńskie posiadały pewien stopień autonomii wewnętrznej, który utraciły wraz z przyłączeniem do Rosji. Koniec wojen rosyjsko-tureckich wiąże się z rozbiciem histo¬ rycznej Mołdawii na trzy krainy: Besarabię, Bukowinę i zachodnią część Mołdawii, która weszła następnie w skład Rumunii (s. 126-136). Przyłączenie Mołdawii do Rosji w 1812 r. stanowi kolejną cezurę w obu publikacjach. Według Stati, to okres, kiedy w Mołdawii rozwijają się idee narodowe, pojęcie ojczyzny i przywiązanie do języka. W Mołdawii, podzielonej na trzy części, rodzi się poczucie solidarności i jedności. Nie zgadza się on ze stwierdzeniem, że Mołdawia została oderwana od reszty ziem rumuńskich, bo, jak twierdzi, nigdy do nich nie należała. Ciężka sytuacja panująca początkowo w Besarabii, związana z podejściem Rosji do tych terenów jak do kolonii, ulega poprawie po skargach ludności do cara. Okres do I wojny światowej jest przedstawiany jako czas rozkwitu kraju. Brak wojen, wysiedlenie Tatarów z Budziaku do Dobrudży, napływ Bułgarów, Gagauzów, Niemców, Kozaków, Rosjan i innych, sprzyjają rozkwitowi ekonomicznemu. Podobnie jak w publikacjach sowieckich podkreślana jest rola mniejszości narodowych w budowie wspólnego dobra. Są to także złote czasy dla mołdawskiej kultury i sztuki, które harmonijnie łączą motywy bizantyjskie, greckie i słowiańskie przeszczepione na dacko-rzymski fundament (s. 222-243, 246-252). Zdaniem autorów tomu Istorija Rumyn Rosja, włączając Besarabię, chciała zademonstrować swoją siłę na Bałkanach, a także rozszerzyć granice imperium oraz zasymilować i zrusyfikować kolejny naród. Do I wojny światowej zlikwidowano wszelkie znamiona mołdawskiej autonomii, a kraj stał się zwykłą rosyjską gubernią z oficjalnym językiem rosyjskim. Władze carskie nie przestrzegały praw miejscowej ludności, a polityka społeczna nosiła wszelkie znamiona kolonia¬ lizmu. Autorzy przechodzą następnie do omówienia Wiosny Ludów na terytoriach rumuńskich, zaznaczając, że w Besarabii był to okres terroru policyjnego. W kolejnych rozdziałach przedsta¬ wiono proces zjednoczenia ziem rumuńskich, aż do ostatecznego włączenia Besarabii do Rumunii w roku 1918. W książce uwypukla się wyłącznie pozytywne aspekty powstania Wielkiej Rumunii i korzyści płynące dla Besarabii (s. 137-242). 7 Znacznie mniej miejsca poświęcono procesowi zjednoczenia w Istoriji Moldovy. Przyłącze¬ nie Besarabii do Rumunii jest, zdaniem autora, aktem agresji wbrew woli narodów Besarabii. Uważa on, że kraj nie został przyłączony do Rumunii, tylko, że ta ostatnia „zjednoczyła sobie" Besarabię (s. 307). Podkreśla także wszelkie nadużycia i przemoc płynące ze strony władz ru¬ muńskich w stosunku do mieszkańców Mołdawii. Ostoją mołdawskości, miejscem gdzie ludzie nadal mogą czuć się Mołdawianami, staje się utworzona w ramach Ukraińskiej SSR - Mołdaw¬ ska Autonomiczna SSR , w której oderwani od swojej „kulturowo-lingwistycznej masy" (s. 335) Mołdawianie zachowali świadomość, język i obyczaje. MASSR stała się schronieniem dla ucie¬ kających z Rumunii Mołdawian oraz ośrodkiem mołdawskiej kultury, sztuki i nauki (s. 335-346). Istorija Rumyn z kolei przedstawia utworzenie MASSR jako inicjatywę sowiecką, w której nie wziął udziału żaden miejscowy Mołdawianin. Autorzy tomu podkreślają jej propagandowy cel i przedstawiają prace prowadzone nad sztucznym rozbiciem języka rumuńskiego na moł¬ dawski i rumuński. Ich oceny tych działań są jednoznacznie negatywne, a sowieckie osiągnięcia naciągane (s. 268-271). Utworzenie Mołdawskiej SSR w roku 1944 Stati przedstawia jako oswobodzenie spod panowa¬ nia faszystowskich okupantów. Jego zdaniem, miejscowa ludność z radością witała sowieckich wyzwolicieli mając w pamięci rumuńskie grabieże i zniszczenia. Na dodatek nowe władze za¬ jęły się rozwojem ekonomicznym republiki i umocniły jedność narodu, zjednując sobie sympatię 8 7 Na przykład: Jakim Grosul, Istorija moldavskoj SSR: Ucebnoje posobije dlja 7-8 klassov, Lumina, Kisinev 1980 czy Nikołaj Mochov, Formirovanije moldavskovo naroda i obrazovanije moldavskovo gosudarstva, K M , Kisinev 1969. W praktyce Naddniestrze. 8 �276 RECENZJE miejscowej ludności. Wszelkie negatywne aspekty występujące w nowym państwie (takie jak represje polityczne, głód, dominacja) są traktowane zdawkowo. Autor próbuje także przekonać czytelnika, że pomimo dominacji politycznej Rosjan, nikt nie zabraniał Mołdawianom pielęgno¬ wania własnej tożsamości. Lata 1960-1991 to złote czasy dla republiki i jej mieszkańców. W tym okresie następuje rozkwit mołdawskiej ekonomiki, kultury, sztuki i nauki (s. 356-390). Zgoła odmienne podejście prezentują autorzy Istoriji Rumyn, którzy przedstawiają totalitarny reżim w MSRR. Twierdzą oni, że w latach 1944-1991 w Mołdawii istniał ruch niepodległościowy i narodowy, który nie godził się na rządy komunistyczne w republice. W ostatnim rozdziale zostaje przedstawiony (faktograficznie) proces mołdawskiej drogi do niepodległości, pomija się natomiast zupełnie wydarzenia późniejsze (wojnę w Naddniestrzu, ruchy separatystyczne w Gagauzji, itp.) (s. 288-301). Niewiele miejsca (17 stron) poświęca Stati najnowszej historii Mołdawii, przedsta¬ wiając dojście do niepodległości, a następnie rozpad terytorialny państwa. Jego narracja jest bar¬ dziej ideologiczna, mniej w niej natomiast faktów (s. 390-407). Czytelnik, sądząc po tytułach rozdziałów, może odnieść wrażenie, że autor jest zwolennikiem spiskowej teorii dziejów (np. „Najbardziej tajna operacja rządu rumuńskiego", s. 396-399). Ostatni podrozdział książki wyraża życzenie autora na przyszłość. Liczy on, że „zjednoczymy się w imię Mołdawii" (s. 404). W ostat¬ nim rozdziale, przywołując różnorodne argumenty (historyczne, lingwistyczne, kulturowe, itp.), Stati próbuje przekonać czytelnika, że istnieją takie wyznaczniki mołdawskości jak język, naród i państwo (s. 407-428). Książka zawiera ponadto liczne aneksy: poczet władców Mołdowy (s. 428-430), „Gubernatorzy, prezydenci, pierwsi sekretarze" (s. 430-432) oraz bibliografię (s. 432-447) i indeksy: nazw i geograficzny (s. 447-477). Zamieszczono w niej także sześć map. Elementem łączącym obie publikacje jest historia Mołdawii, która sama w sobie jawi się jako zjawisko niezwykłe, trudno bowiem oddzielić w niej to, co rumuńskie od tego, co mołdawskie. Istorija Moldovy swoją retoryką przypomina m i publikacje z okresu sowieckiego: ciągłe, do znu¬ dzenia, przypominanie i podkreślanie mołdawskiej odrębności wbrew naukowym argumentom. Odnoszę również wrażenie, że autor należy do gatunku naukowców-fantastów, osób z pogranicza świata nauki i fantazji. Myślę także, że w jego publikacji widoczny jest błysk fanatycznego szaleństwa. Z kolei Istorija Rumyn jest bardziej podręcznikiem, pracą zbiorową wielu autorów, patrzących jednak na historię Mołdawii w taki sam sposób jako na historię Rumunów. Więcej w niej faktografii, mniej natomiast osobistych interpretacji, dlatego sprawia wrażenie nieco bar¬ dziej obiektywnej i rzetelnej. Dla osób interesujących się Mołdawią i Rumunią obydwie publikacje są bardzo ważne. To także dwa równoważne i uzupełniające się głosy w dyskusji na temat współczesnej Republiki Mołdowy i jej miejsca na mapie Europy. Jarosław Derlicki Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Łukasz Smyrski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, ss. 281 Rozpad ZSRR i ukształtowanie się niepodległych państw, takich jak Litwa czy Białoruś, miało dla polskich naukowców szczególne znaczenie. Wreszcie możliwe stało się organizowanie wy¬ jazdów badawczych na te tereny, a co za tym idzie, kontynuacja dorobku przedwojennych bada¬ czy, takich jak prof. Witold Dynowski czy prof. Cezaria Baudouin de Courtenay-EhrenkreutzJędrzejewiczowa, związanych z ośrodkami uniwersyteckimi w Wilnie czy Lwowie. Omawiana tu książka jest zbiorem dwunastu artykułów, będących w głównej mierze dziełem studentów etnologii w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszaw¬ skiego. Opiekunem naukowym młodych naukowców jest dr Łukasz Smyrski, który w swoich dotychczasowych pracach badawczych zajmował się głównie szeroko pojmowaną antropologią etniczności. Tego też kręgu zainteresowań dotyczy recenzowana przeze mnie monografia. Można uznać, że stanowi ona empiryczną kontynuację takich ostatnio wydanych publikacji jak Kultura �RECENZJE 277 i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność (2004) czy Granica na pograniczach. Z badań społeczności lokalnych wschodniego pogranicza Polski (2005). Omawia¬ na praca jest świadectwem uprawiania etnografii sensu stricte - mniej tu odniesień do socjologii i historii, mniej całościowych teorii. Autorzy skupili się głównie na wszechstronnej prezentacji stylu życia dziewieniskiej wsi. Spoglądamy zatem w głąb tradycji: poznajemy stosunek miesz¬ kańców do obrzędów, a także do przedmiotów, które z nią się wiążą. Przyglądamy się sposobom komunikowania się bohaterów monografii, ich stosunkowi do „wiedzy tajemnej" i temu, jak 0 niej mówią. Czytamy o śmierci i chorobie, ale też o przyjaźni i żartach. Różnorodność tematyki sprawia, że książka jest barwna i wciągająca, a senna wieś staje się kopalnią etnograficznej wiedzy . Należy tu jednak zastrzec, że publikacja nie jest „tradycyjną" monografią etnograficzną, pełną drobiazgowych opisów kultury materialnej (chociaż niektóre artykuły wyraźnie oscylują w tym kierunku), ale wnikliwym opisem wszechstronnych działań mieszkańców, sposobów ich komunikacji i postrzegania rzeczywistości społecznej. Nie spotykamy się z próbą ujednolicenia mieszkańców wsi, „upchnięcia" ich w jakiś odgórnie przyjęty schemat. Jak pisze Łukasz Smyrski: „[...] nie interesowała nas wspólnota, jako modelowa struktura, ale wewnętrznie zróżnicowana społeczność, kryjąca się pod maską «zbiorowej jednorodności*" (s. 13). W trakcie pięciu wyjazdów badawczych, które miały miejsce w latach 2001-2002, studenci 1 ich opiekunowie naukowi mieszkali z dziewieniskimi rodzinami, pomagali im w zajęciach gospo¬ darczych, wspólnie spożywali posiłki, przede wszystkim jednak rozmawiali. Możemy przeczytać o stopniowo nawiązujących się przyjaźniach z mieszkańcami, którzy - początkowo bardzo nieufni - z czasem przekonywali się do swoich gości i powierzali im swoje sekrety i tajemnice. Studenci prowadzili badania nie tylko w tytułowych Dziewieniszkach, ale też w okolicznych wioskach, takich jak: Rudnia, Milkuny i Krakuny. Opierały się one głównie na swobodnych rozmowach, niekonieczne nagrywanych na dyktafon. Wnioski z obserwacji poparte są rzetelną i wszechstronną wiedzą, większość artykułów poprzedzona jest krótkim wstępem teoretycznym, a ich autorzy sprawnie odwołują się do wcześniejszych opracowań tematu. Bibliografia jest przygotowana w spójny i czytelny sposób. Częste są też odniesienia do literatury obcej. Pierwsza część książki to trzy teksty poświęcone opowieściom usłyszanym z ust mieszkańców Dziewieniszek i okolic. Pierwszy z nich, autorstwa Agaty Maksimowskiej, bardzo dokładnie, chwilami wręcz drobiazgowo, ukazuje sposób konstruowania się „sieci" znaczeń, do których rozmówcy odnoszą się praktycznie przy każdej rozmowie. Opowieści tworzą się za każdym razem na nowo, na nowo są też interpretowane. Przebija przez nie charakterystyczny dla tego regionu sposób symbolicznego kształtowania i postrzegania otoczenia. Chociaż znaczenia są nie¬ zwykle różnorodne, autorka (posługując się ważnymi przykładami) dowodzi, że można w nich odnaleźć spójność i referencyjność. Kolejny artykuł, autorstwa Agaty Hummel, przynosi dalszą analizę opowieści snutych przez mieszkańców. W gruncie rzeczy mamy tu do czynienia z krótką opowieścią o mieszkańcach wioski: dowiadujemy się, jak wyglądają ich domostwa, jak spędzają czas i jaki był ich stosunek do badaczy. Nie pojawiają się tu żadne głębsze wnioski (bo nie wydaje mi się, że takowym można nazwać ten, mówiący, że im dalej od wioski, tym wspólnota komu¬ nikacji staje się słabsza), a artykuł stanowi jedynie „fotografię" rozmówców autorki. Uważam, że jest to zbędne w sytuacji, gdy każdy kolejny artykuł zawiera krótki opis rozmówców autora, a także tego, w jaki sposób wyglądały sytuacje komunikacyjne prowadzące do powstania publi¬ kacji. Trzeci artykuł z tego bloku, autorstwa Magdaleny Siewiery, skupia się na zachowaniach, które towarzyszą opowiadaniu rozmaitych historii. Przekonujemy się tutaj, że modulacja głosu, stosowanie specjalnych wyrażeń czy świadome niedopowiedzenia są równorzędnym środkiem wyrazu i nośnikiem znaczeń. Cały artykuł jest spójny i czytelnie skonstruowany. Znajdziemy w nim charakterystykę bohaterów, opis ich nastroju, nawet wzmiankę o miejscu zajmowanym przy stole w trakcie rozmów, jak i zapis samych opowieści. 1 1 Podobne podejście do uprawiania etnografii prezentuje Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie (2005), także będąca wynikiem badań mło¬ dych adeptów etnologii z Uniwersytetu Warszawskiego. �278 RECENZJE Drugi blok tematyczny stanowią próby interpretacji zjawisk, które badacze zaobserwowali podczas swoich prac. Małgorzata Owczarska opowiada o rozmaitych sposobach komunikacji, które dostrzegła wśród najmłodszych mieszkańców pokołchozowej wsi Rudnia. Dość zręcznie ukazany został wpływ nowoczesnych środków komunikacji (głównie telefonów komórkowych i telewizji) na zachowania młodzieży. Podobnie celny wydaje się być całościowy opis charak¬ terystycznych relacji łączących młodzież w nieformalna grupę, tzw. „kompanię". Wyraźnie widać, że rozmówcy autorki nie byli dla niej jedynie źródłem informacji. Mamy do czynienia z subiektywnym (aczkolwiek nie pozbawionym walorów naukowości) podejściem do bada¬ nego. Kolejny artykuł przybliża nam specyfikę żartów, których znaczenie zmienia się w zależ¬ ności od strategii przyjmowanej przez dowcipkującą osobę. Autorka, Natalia Kuczyńska, w zgrab­ ny sposób łączy teorię i poglądy m.in. takich badaczy, jak Umberto Eco czy Henri Bergson, z zaobserwowanymi sytuacjami. Artykułem, który w moim przekonaniu zasługuje na szczególne wyróżnienie jest tekst Kamili Baranieckiej pt. „Nie tak jak wszyscy. Postrzeganie osoby odmiennej w okolicach Dziewieniszek". Tekst dotyczy skomplikowanych relacji, jakie łączą społeczność wsi z jedną z jej mieszka¬ nek - 37-letnią, chorą psychicznie kobietą, Reginą. Swoim zachowaniem różni się ona wyraźnie od pozostałych mieszkańców, znalazła jednak stałe i pozytywnie wartościowane miejsce w dziewieniskiej społeczności. Jak pisze Baraniecka, jest to zupełnie wyjątkowa sytuacja i zasługuje ona na uwagę badaczy. Do tej pory nauki takie jak antropologia czy socjologia postrzegały odmienność i inność głównie w kategoriach dewiacji (a ta ma raczej negatywne konotacje), a „[...] socjologowie nie piszą o osobach, które nie zdają sobie sprawy z faktu, że środowisko je ocenia, określa ich zachowanie jako odmienne" (s. 152). Autorka przyjmuje zupełnie inną po¬ stawę: traktuje odmienność Reginy jako coś, co wywiera pozytywny wpływ na społeczność, pozwala stworzyć zupełnie nowy kontekst wzajemnej komunikacji. Mieszkańcy wioski z czasem zaakceptowali to, że ich sąsiadka zachowuje się jak mała dziewczynka i wymaga stałej opieki. Znaleźli dla niej zajęcia, dzięki którym nikt nie powie o dziewczynie, że jest ciężarem czy utra¬ pieniem. Cierpliwie przysłuchiwali się temu, co mówi, by później móc się z nią swobodnie komu¬ nikować. Baraniecka rysuje zarówno obraz zachowań Reginy, jak i kontekst, w jakim funkcjonuje ona we wsi. Cały opis jest żywy i wciągający - za co, podobnie jak za odwagę w podjęciu tak oryginalnego tematu, należą się autorce słowa uznania. Kolejne dwa artykuły dotyczą szeroko pojmowanego nieszczęścia. Pierwszy z nich, autor¬ stwa Piotra Cichockiego, to oparty przede wszystkim na własnych badaniach opis tzw. „śmierci nie w porę". Drugim jest tekst Izabeli Wilczyńskiej, poruszający tematykę pożarów i strachu, jaki budzą one wśród mieszkańców wsi. Oba artykuły przynoszą nam rzetelną, etnograficzną analizę ważnych dla świadomości mieszkańców zjawisk. Badacze nierzadko poruszali się wśród wie¬ rzeń, ukrytych znaczeń i symboli. W świadomości mieszkańców nieszczęścia nie pojawiają się bez powodu - albo są komuś przeznaczone od samego początku, albo ktoś na nie ewidentnie zasłużył. Niemniej jednak, istnieją sposoby uchronienia się od złych wyroków losu, a przynaj¬ mniej metody, by nadejście nieszczęścia w porę rozpoznać i choć trochę zneutralizować jego skutki. W tym bloku mam zastrzeżenia jedynie odnośnie konstrukcji tekstu Wilczyńskiej. Autorka najpierw przytacza mnóstwo przykładów z wcześniejszej literatury etnograficznej, a później od¬ najduje je w okolicach Dziewieniszek. Czy nie dałoby się tego napisać od razu, oszczędzając tym samym czytelnikom uczucia znudzenia? Kolejne teksty to opisy wierzeń i symboliki obecnej w życiu mieszkańców Wileńszczyzny. Pierwszy z nich dotyczy wiary w rzucanie uroków, a napisany został przez Pawła Buszko, drugi, autorstwa Marty Leszczyńskiej, to bardzo drobiazgowy opis kapliczek, przydrożnych krzyży i innych rekwizytów związanych z religijnością mieszkańców wsi. Oba te artykuły dają nam spojrzenie na codzienne życie osób, z którymi rozmawiali badacze, pokazując jak w ich wierze¬ niach wiara katolicka łączy się z pewnymi przejawami magii i wiedzy tajemnej. Niestety, czynią to w dość uciążliwy dla czytelnika sposób. Jeśli chodzi o tekst Buszko to już na początku zazna¬ czył on, że wypowiedzi rozmówców cytowane będą w oryginalnej wersji językowej. I tu pojawia się problem: mieszkańcy posługują się mieszanką języków polskiego, rosyjskiego i litewskiego. �279 RECENZJE Lektura staje się zatem mało przystępna dla osób mniej kompetentnych językowo, a jednak zain¬ teresowanych tematyką etniczną. Artykuł Leszczyńskiej z kolei jest drobiazgowym wręcz spisem sprzętów domowych i odmawianych przez wiejskie kobiety modlitw. Wydaje mi się to działa¬ niem czysto kronikarskim, a wniosek z całego tekstu jest jeden - religia ma dla mieszkańców olbrzymie znaczenie. Ale czy trzeba udowadniać nam to w aż tak pedantyczny sposób? Ostatnim artykułem składającym się na Etnografię lokalnych znaczeń jest tekst autorstwa Joanny Pietruszki, poruszający tematykę zmian, jakie przeszła wieś Rudnia wraz z likwidacją na Litwie systemu kołchozów. Mamy tu zarówno portret wsi sprzed lat (obecny we wspomnieniach jej mieszkańców), jak i współczesny obraz podupadającej gospodarki. Artykuł może nie zachwyca niczym specjalnym, ale zdaje się jednocześnie unikać błędów. Można go uznać za ciekawe uzu¬ pełnienie pejzażu regionu Dziewieniszek. Reasumując: Wileńszczyzna, jakiej mamy okazję przyjrzeć się w omawianej przeze mnie monografii, jest miejscem, w którym życie toczy się własnym, dawno już ustalonym rytmem. Przybycie grupki młodych naukowców na pewno wywarło wpływ na mieszkańców wiosek. Sam fakt, że zaczęli przypominać sobie dawne wydarzenia skłaniał do zastanawiania się nad własnym osądem rzeczywistości. Z kart książki przebija obraz partnerskiej rozmowy i wzajemnego nego¬ cjowania znaczeń. Tekst ten jest wartościową merytorycznie lekturą, a moje zastrzeżenia dotyczą w większości sposobu jego redakcji. Autorzy zręcznie unikają wartościowania, a jeśli gdzieś dodają swoją opinię to jest to zawsze czytelnie zaznaczone. Całość wydaje się spójna i wyczer¬ pująca, a wnioski, jakie konstruują autorzy w większości przypadków znajdują dobre uzasadnie¬ nie w opisowej części tekstu. Etnografia lokalnych znaczeń może być cennym głosem w dyskusji na temat kulturowej tożsamości Wileńszczyzny i jej mieszkańców. LITERATURA Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, 2005 Andrzej Perzanowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyź­ nie, 2005, Łukasz Smyrski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Granica na pograniczach. Z badań społeczności lokalnych wschodniego pogranicza Polski, 2005, Joanna Kurczewska. Hanna Bojar (red.), Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN. Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność, 2004, Antoni Kuczyński, Małgorzata Michalska (red.), Wrocław, Ośrodek Badań Wschodnich. Justyna Jarkabuz Vostocnoevropejskie issledovanija. Mezdunarodnyjzurnalpo social'nym igumanitarnym naukam, t. 1-4: 2005-2006, Natal'ja V. Korovicyna (Rosja), Ladislav Machaćek (Słowacja) (red.), wyd. Rossijskaja Akademija Nauk Na rynku czasopism pojawił się nowy tytuł, który - jak sądzę - zainteresuje środowisko naukowe. Wydawnictwo ma charakter interdyscyplinarny, a zarazem międzynarodowy. Współ¬ pracują z nim badacze z Białorusi, Bułgarii, Czech, Polski, Niemiec, Słowacji, Węgier i Rosji. W tytule czasopisma jest mowa o Europie Wschodniej, w opublikowanych w nim tekstach występuje jednak również nierzadko termin 'Europa Środkowa i Wschodnia'. Autorzy i redak­ torzy reprezentują więc, jak można sądzić, „różne szkoły" obecne od dawna w dyskursie nad regionalnymi, historycznymi, politycznymi i kulturowymi podziałami naszego kontynentu. Roz¬ bieżność między tytułem pisma i nazewnictwem, jakim operuje wielu autorów można odczytać jako mniej lub bardziej zamierzone połączenie dwóch perspektyw. W krajach zachodnich okreś¬ lenie 'Europa Wschodnia' stosowane jest generalnie w odniesieniu do państw obozu socjalistycz­ nego i krajów postsocjalistycznych. Wiele osób mieszkających i/lub prowadzących badania na �280 RECENZJE tych terenach wyróżnia natomiast Europę Wschodnią i Środkową, przeciwstawiając ją, jak uczy¬ nił to chociażby Milan Kundera, Wschodowi, Rosji, lokując pomiędzy Zachodem i Wschodem, zdecydowanie jednak bliżej Zachodu. Jak twierdzi Natalia Korowicyna, od lat siedemdziesiątych X X wieku badania nad Europą Środkową i Wschodnią prowadzone są przede wszystkim w ośrodkach uniwersyteckich Zachodu. Istnieją dziesiątki czasopism ukazujących się w języku angielskim, dotyczących problematyki wschodnioeuropejskiej, postsowieckiej, postsocjalistycznej, euroazjatyckiej, brak natomiast in¬ terdyscyplinarnego czasopisma w języku rosyjskim ukazującego specyfikę regionu, zachodzące tu przemiany społeczne. Zdaniem N . Korovicyny, konieczny jest nie tylko systematyczny rozwój studiów nad Europą Środkową i Wschodnią, prowadzonych przez badaczy z państw byłego „bloku wschodniego", ale też stworzenie czasopisma, które prezentowałoby wyniki ich badań, służąc zarazem integracji środowiska i wymianie doświadczeń (Korovicyna 2006, s. 135). Pojawia się pytanie o sens wydawania rosyjskojęzycznego czasopisma o zasięgu między¬ narodowym w sytuacji, gdy od dawna rolę lingua franca w nauce europejskiej pełni angielski (wielu młodych badaczy nie zna rosyjskiego, ponieważ nie uczyło się go w szkole). Wydawanie pisma w języku rosyjskim, poświęconego Europie Środkowej i Wschodniej, jest - moim zdaniem - ważne z kilku powodów. Pozwala na wyróżnienie pisma pod względem językowym spośród wielu tytułów angielskojęzycznych, może przyczynić się do stworzenia własnego kręgu auto¬ rów i czytelników związanych z badanym regionem, popularyzacji wyników badań prowadzo¬ nych przez badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej wśród czytelników rosyjskojęzycznych, a także rozwoju zaniedbanej w ostatnich latach współpracy między badaczami rosyjskimi i pracującymi w innych krajach postsocjalistycznych. O konieczności reaktywowania tej współ¬ pracy w nowych warunkach systemowych pisze N . Korowicyna (Korovicyna 2006; patrz też: Kraljova 2006; Skovajsa 2006). Walorem pisma jest jego charakter regionalny. Jego celem jest ukazanie specyfiki szeroko rozumianej Europy Wschodniej i prezentacja rezultatów badań nad tym obszarem, prowadzo¬ nych w działających tu ośrodkach naukowych, reprezentujących nauki humanistyczne (oczywi¬ ście, nie jest możliwa publikacja wszystkich dokonań). Istotna jest integracja (za pośrednictwem pisma) badaczy zainteresowanych różnymi aspektami przemian w europejskich krajach postocjalistycznych, zwrócenie uwagi na wielość badanych problemów i różnorodność zjawisk, możli¬ wość porównania różnych stanowisk, polemiki. W piśmie, poza artykułami, zamieszczane są in¬ formacje o konferencjach i realizowanych lub planowanych projektach badawczych, znajdziemy tu również recenzje. Spełnia więc ono ważną rolę w obiegu informacji naukowej. Z przytoczonej wcześniej wypowiedzi N . Korowicyny, dotyczącej priorytetu zachodnich ośrodków akademickich w badaniach nad Europą Środkową i Wschodnią, wynika, że polscy badacze prowadzący prace w tej części kontynentu (etnolodzy, socjologowie, językoznawcy, po¬ litolodzy, historycy, pedagodzy ze specjalnością pedagogika międzykulturowa) - mający prze¬ cież znakomity dorobek - nie są obecni w nauce rosyjskiej. Brakuje informacji na temat polskich badań wschodnioeuropejskich w bazach danych rosyjskich bibliotek i centrów informacyjnych. Szansą na prezentację przynajmniej niektórych wyników polskich badań w środowisku rosyjskojęzycznym może być publikacja na łamach czasopisma Vostocnoevropejskie issledovanija. Pismo stwarza taką możliwość badaczom (reprezentującym nauki humanistyczne) ze wszystkich państw regionu, zajmującym się Europą Wschodnią. Jak zauważyła Ljuba Kraljowa (Słowacja), na łamach pisma mogą publikować autorzy, którzy są znani jedynie w swoich krajach, nie zaś w całym regionie. Wynika to przede wszystkim z bariery językowej: „Nie wszyscy czytamy po polsku, serbsku, bułgarsku, czesku lub słowacku" (Kraljova 2006, s. 131). Prawdą jest, że więk¬ szość badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej nie zna języków krajów wchodzących w skład tego regionu. Chciałabym jednak podkreślić, że nie zwalnia to z obowiązku śledzenia literatury. Można też np. czytać w różnych językach słowiańskich, jeśli rodzimy język badacza należy do tej grupy językowej. Lektura bez nauki języka, oparta jedynie na językowym pokrewieństwie, jest wprawdzie dość pobieżna, daje jednak możliwość orientacji w kierunkach prowadzonych badań, zapoznania się z ich wynikami. Wymaga to, oczywiście, sporego wysiłku. �RECENZJE 281 W opublikowanych dotychczas tomach pisma dominują teksty o tematyce socjologicznej i politologicznej, kilka dotyczy najnowszej historii . Autorem jednego z artykułów jest Walerij Tiszkow, dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk, a zarazem jeden z inicjatorów powstania nowego tytułu (informuje o tym Korovicyna 2006, s. 137). We wspom­ nianym tekście zasygnalizowane zostały różne zjawiska związane ze współczesnymi przemianami systemowymi zachodzącymi w Rosji. Tiszkow zwraca m.in. uwagę na społeczne koszty zmian, osiągnięcia i trudności, problemy demograficzne, mozaikę etniczną, zjawisko migracji, wpływ transformacji na sferę tożsamości i in. (Tiskov 2006). To czy w kolejnych numerach znajdą się artykuły innych etnologów interesujących się Europą Środkową i Wschodnią, zależy zarówno od samych badaczy, którzy mogą nawiązać współpracę z Redakcją, przedstawiając wyniki swoich badań, jak i od członków Kolegium Redakcyjnego, decydujących o wyborze tekstów do druku. Profil pisma jest szeroki a formuła otwarta. Wydaje się więc, że nie ma przeszkód, by wśród prezentowanych tekstów znalazły się także prace etnologów. Szczególne szanse mają, jak mi się wydaje, artykuły poświęcone kulturowemu wymiarowi współczesnych przemian, kwestiom etnicz¬ nym, problemom związanym z tożsamością, a więc nawiązujące do już poruszanej problematyki. 1 O zainteresowaniu Redaktorów etnologią świadczy publikacja (w I I I tomie pisma) bloku tekstów, prezentujących wybrane czasopisma etnologiczne. Znalazły się wśród nich: „Etnografia Polska", Cesky lid. Etnologicky ćasopis", „Slovensky närodopis" oraz „B'lgarska etnologija". Autorami informacji są osoby związane z redakcjami poszczególnych tytułów. Twórcom Vostocnych issledovanij życzę wielu kolejnych numerów, szerokich kontaktów nau¬ kowych, rosnącego zainteresowania i uznania nie tylko ze strony autorów i czytelników, ale też tych, którzy będą decydować o losach pisma, przyznając na nie odpowiednie fundusze. Jeden z numerów ukazał się dzięki finansowej pomocy Instytutu Socjologii R A N (tom I I I : 2006), ostatni tom wydano natomiast wyłącznie ze środków własnych członków Kolegium Redakcyjnego. Na dłuższą metę taka sytuacja nie jest możliwa. Mam nadzieję, że osoby podejmujące decyzję o być albo nie być pisma dostrzegą jego na¬ ukowe walory i fakt, że ma ono szansę stać się wiodącym tytułem wśród periodyków poświęco¬ nych prezentacji badań nad Europą Środkową i Wschodnią, prowadzonych przez badaczy z tej części kontynentu, a także znakomitą wizytówką Rosyjskiej Akademii Nauk. LITERATURA CYTOWANA K o r o v i c y n a N a t a l ' j a V. 2006, O sozdanii meżdunarodnogo żurnala po social'nym i gumanitarnym naukam „Vostocnoevropejskie issledovanija" (vystuplenie na zasedanii bjuro Otdelenija istoriko-filologićeskich nauk RAN, 26 fevralja 2006 r.), Vostocnoevropejskie issledovanija, t. I I I , s. 134-138. K o r o v i c y n a N a t a l ' j a , M a c h a ć e k L a d i s l a v 2006, Predislovie redaktorov, Vostocno­ evropejskie issledovanija, t. III, s. 5-7. - 2006a, Predislovie redaktorov, Vostocnoevropejskie issledovanija, t. IV, s. 5-7. K r a l j o v a L j u b a 2006, Vozniknovenie żurnala „Vostocnoevropejskie issledovanija" (ego znaćenie i smysl dlja Central'noj i Vostoćnoj Evropy), Vostocnoevropejskie issledovanija, t. I I I , s. 129-133. S k o v a j s a M a r e k 2006, Prezentacija żurnala „Vostoćnoevropejskie issledovanija", Praga, Villa Lanna, 5 dekabrja 2005 g., Vostocnoevropejskie issledovanija, t. I I I , s. 125-128. T i s k o v V a l e r i j A . 2006, O rossijskom narode, Vostocnoevropejskie iisledovanija, t. I I I , s. 16-34. Iwona Kabzińska 1 Z zawartością poszczególnych tomów można się zapoznać na stronach internetowych słowackiego Uniwersytetu Cyryla i Metodego w Trnawie: http://www.ucm.sk/dokumenty/viss01.pdf; http://www. ucm.sk/dokumenty/viss02.pdf; http:www.ucm.sk/dokumenty/viss03.pdf; http:www.ucm.sk/dokumenty/ viss04,pdf (Korovicyna, Machaćek 2006, s. 7). �ROMOLOGIA W KRAKOWIE Polska należy do tych krajów, w których mniejszości narodowe stanowią bardzo znikomy odsetek. Ostatni spis powszechny z 2000 r. podaje, iż mniejszości narodowe i etniczne stanowią około 3% społeczeństwa Polski . Wedle tego spisu w Polsce żyje 12 900 osób, które zadeklarowały przynależność do mniejszości cygańskiej/romskiej. Ta niewielka stosunkowo liczba świadomych swej tożsamości Cyganów/Romów wydaje się i tak znacznym sukcesem liderów i organizacji romskich, a także licznych organizacji promujących mniejszości. Otóż, do niedawna w Polsce świadomość możliwości deklarowania romskości/cygańskości jako deklaracji o charakterze naro¬ dowym/etnicznym była na bardzo niskim poziomie. Poprzednie spisy ludności przecież w ogóle takiej kategorii narodowościowej nie uwzględniały. Jeśli przyjmiemy, że w istocie liczba Cyga¬ nów/Romów w Polsce wynosi dwakroć więcej niżeli to wykazali świadomie tę przynależność deklarujący, to i tak okaże się, że jest to grupa jedna z mniej licznych . Zainteresowanie mniejszościami w Polsce, w tym Cyganami/Romami, datuje się od początku lat osiemdziesiątych X X w., kiedy zainicjowane zostały przemiany polityczne, które doprowa¬ dziły w 1989 r. do upadku komunizmu i zmiany systemu. Od początku lat dziewięćdziesiątych to zainteresowanie wzmaga się, następuje też ożywienie samych środowisk cygańskich, powstają stowarzyszenia , pisma romskie , istnieje stała ekspozycja muzealna poświęcona historii i kulturze Cyganów/Romów , odbywają się festiwale kultury cygańskiej. Jednocześnie zaś wraz z przygotowaniami Polski do akcesji do Unii Europejskiej władzom Polski uświadomiono istnienie tzw. problemu cygańskiego/romskiego, polegającego głównie na niskim statusie społecznym Cyganów/Romów, upośledzeniu w prawach, zapóźnieniu edukacyjnym etc. W roku 2000 rozpoczęto realizację rządowego Programu na rzecz społeczności romskiej . Pro¬ gram ten, opracowany przy współudziale przedstawicieli Cyganów/Romów, pilotażowo wdrożono w woj. małopolskim. Region ten zamieszkuje największa liczba Cyganów/Romów (ok. 3 500) i są to najbiedniejsi Cyganie, w ogromnej większości należący do grupy zwanej Cyganie/Romowie Karpaccy, Górscy, a ostatnio Bergitka Roma . Są to Cyganie/Romowie od pokoleń osiedli, żyjący 1 2 3 4 5 6 7 1 Zgodnie z Ustawą o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym (z 6.01.2005) za mniejszości narodowe uważa się grupę obywateli polskich spełniającą łącznie następujące warunki: 1. Jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Polski; 2. W sposób istotny odróżnia się od pozosta­ łych obywateli językiem, kulturą lub tradycją; 3. Dąży do zachowania swojego języka, kultury i tradycji; 4. Ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej, jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę; 5. Jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Polski od co najmniej 100 lat; 6. Utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Ustawa wymienia, jakie to są mniejszości: biało¬ ruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, słowacka, ukraińska, żydowska. Mniejszość etniczna róż­ ni się w definicji tylko brzmieniem ostatniego punktu: 6. Nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Za mniejszość etniczną Ustawa uznaje: Karaimów, Łemków, Romów, Tatarów. Według danych szacunkowych przygotowanych przez lokalne samorządy stopnia podstawowe¬ go (gminy) w Polsce mieszka 20 750 Romów: Program na rzecz społeczności romskiej w Polsce, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Warszawa, sierpień 2003. Zsumowanie liczb po­ danych przez stowarzyszenia romskie (jest ich obecnie ok. 40) daje liczbę około 30-40 000. Często jednak stowarzyszenia podają podwójnie lub nawet potrójnie te same osoby. Na przykład w miejsco¬ wości, w której działają 2-3 stowarzyszenia przewodniczący każdego z nich podają liczbę członków, biorąc pod uwagę całą populację w danej miejscowości. Zob. np. Adam Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 2004, s. 209n. Rrom p-o Drom (od 1990) red. nacz. Stanisław Stankiewicz, redakcja w Białymstoku; DialogPheniben (kwartalnik od 1995, miesięcznik od 2004) wydaje Stowarzyszenie Romów w Polsce, Oświęcim. Przy Muzeum Okręgowym w Tarnowie powstała w 1979 r. pierwsza na świecie muzealna ko¬ lekcja romska. W 1990 r. otwarto tu stałą wystawę Cyganie/Romowie. Historia i kultura. Pilotażowy program rządowy na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim, War¬ szawa, luty 2001. Cyganie osiedli w górach nigdy nie mieli nazwy na określenie swej grupy. Mówili o sobie Roma, amare Roma (nasi Romowie). Przez Polska Roma nazywani byli Bergitka Roma (Górscy Romowie). 2 3 4 5 6 7 �ROMOLOGIA WE KRAKOWIE 283 na obszarach wsi, w biednych osadach, otoczeni pogardą przez resztę Cyganów/Romów, którzy do lat sześćdziesiątych prowadzili koczowniczy tryb życia. To oni stali się pierwszymi ofiarami prze¬ mian społecznych po upadku komunizmu. Jako nisko edukowani, o niskich kwalifikacjach przez zjawisko bezrobocia dotknięci zostali w pierwszej kolejności. Z powodu biedy, a także niskiego wartościowania wykształcenia zaprzestali posyłać dzieci do szkół. Tym bardziej było to możliwe, że jednocześnie z demokratyzacją życia nastąpiła jego częściowa anarchizacja, przejawiająca się m.in. osłabieniem egzekucji obowiązku szkolnego przez organy porządku publicznego. Program na rzecz społeczności romskiej miał na celu odrobienie zapóźnień, wyrównanie szans, pomoc Cyganom/Romom w wydostaniu się z nędzy. Priorytetem stała się edukacja dzieci. I to zadanie udało się zrealizować najlepiej . Jednym z elementów programu edukacyjnego był postulat kształcenia nauczycieli, którzy uczą dzieci romskie, a także pracowników samorządo¬ wych tych gmin, gdzie Cyganie/Romowie zamieszkują. Stworzono w tym celu wiele programów dokształcania, lokalnych i ogólnopolskich . W końcu zdecydowano o powołaniu podyplomowe¬ go studium romologii. Studium to, nazwane dość niefortunnie: Sytuacja Romów w Polsce - histo¬ ria, prawo, kultura, stereotypy etniczne, otwarto na Akademii Pedagogicznej w Krakowie, a jego kierownikiem został dr Piotr Borek. Inauguracja pierwszego roku dwusemetralnego studium miała miejsce w grudniu 2004 r. Studia są dla uczestników bezpłatne, finansowane są z funduszy Programu... Obejmują 240 godzin wykładów i konwersacji. Absolwenci kończą je przedkładając pracę dyplomową. Na pierwszy kurs zapisały się 32 osoby, kurs ukończyło 28 osób. Byli to głównie nauczyciele (w ogromnej liczbie nauczycielki) oraz pracownicy samorządów, a także kilkoro studentów, w tym też dwie studentki romskie. Osoby te pochodziły w większości z Małopolski, ale także z tak odległych miast jak Wrocław, Wałbrzych, Gdańsk. Studium wieńczy przedłożenie i obrona pracy dyplomowej, a najlepsze z prac złożą się na planowany przez uczelnie do druku tematycz¬ ny tom poświęcony Romom i romskiej problematyce. Wśród wykładowców z kręgu krakowskiego znaleźli się m.in.: Andrzej Mirga - etnolog i polityk pochodzenia romskiego (Romowie z perspektywy socjologicznej, Procesy mobilizacji etnicznej Romów); Adam Bartosz - etnolog, zajmujący się badaniem i promocją kultury cygańskiej/romskiej (Zarys historii Romów, Elementy kultury i tradycji Romów); Artur Paszko - histo¬ ryk, koordynator Programu a także główny inicjator studium i autor programu (Uregulowania prawne dotyczące mniejszości narodowych); poloniści - Bogusław Gryszkiewicz (Stereotypy mniejszości etnicznych w literaturze) i Renata Dźwigoł (Językowe stereotypy mniejszości etnicz¬ nych). Z uczelni warszawskiej pochodzi Sławomir Kapralski - socjolog, specjalizujący się m.in. w tematyce cygańskiej/romskiej, zwłaszcza zaś badający miejsce pamięci Zagłady Romów w budowie ich tożsamości etnicznej/narodowej (Wstęp do romologii, Zarys historii Romów). Nie¬ stety, z braku odpowiednich wykładowców w programie studium nie ma wykładów na temat języka romani. Pierwszy kurs studium romologii zakończono we wrześniu 2005 r. Na kolejny nabór, ogłoszony wiosną 2006 r., zgłosiły się 32 osoby. 8 9 10 Adam Bartosz I ta nazwa w ostatnich latach została przez Górskich Romów przyjęta za własną. W literaturze nazywa się ich Karpackimi Romami, podkreślając ich jedność z Romami mieszkającymi na terenach Karpat na Słowacji i Ukrainie. Od 2004 r. Program... realizowany jest na terenie całej Polski, w województwach i gminach, gdzie znajdują się skupiska ludności romskiej, Program na rzecz społeczności romskiej, Warszawa, sierpień 2003 r. Raport. Ocena realizacji edukacyjnej części Pilotażowego programu rządowego na rzecz spo­ łeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001-2003, Kraków 2005. Najbardziej znany projekt realizowany był przez Stowarzyszenie Integracja z siedzibą w Suwał¬ kach. W ramach projektu szkoleniami objęto kilkaset nauczycieli i samorządowców, powstały też ma¬ teriały dla nauczycieli i samorządowców wydane pod redakcją Jacka Milewskiego, pedagoga, dyrek¬ tora jedynej w Polsce szkoły romskiej: Romowie, bliskie spotkania. Przewodnik metodyczny dla nauczycieli szkół średnich, Suwałki 2003; Romowie. Co każdy nauczyciel wiedzieć powinien, Suwałki 2004; Przyjazna szkoła - edukacja dla Romów. Raport z konferencji 11-12.10.2004, Suwałki 2004. 8 9 1 0 �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. I V O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. I V O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre¬ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f75d69e2cf9bffa9505d8dade4baba.pdf 9cacd6160567424f3667036de4052745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5261 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4884 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.241-249 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Eugeniusz Kłosek, Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, ss. 449 Książka Eugeniusza Kłoska jest pierwszą w literaturze etnologicznej, niezwykle obszerną, szczegółową i wielowątkową monografią, ukazującą historię i współczesność ludności polskiej mieszkającej na terenach rumuńskiej Bukowiny, kulturę tej grupy, jej relacje z grupą dominującą oraz innymi mniejszościami, z którymi łączą Polaków stosunki sąsiedzkie. Ukazane zostały również działania podejmowane dla zachowania tożsamości badanej zbiorowości i ochrony jej dziedzictwa kulturowego. W Rumunii mieszka obecnie nieco ponad 3,5 tys. Polaków; najwięcej w woj. suczawskim (2609 osób). Ogromną zasługą Autora jest ukazanie wewnętrznego zróżnicowania polskiej mniej­ szości. Wynika ono m.in. z zamieszkania w określonym środowisku (wsie z przewagą ludności polskiej, wsie „mieszane", miasteczka, miasta). Z różnych stron przybyli też na tereny dzisiejszej Bukowiny przodkowie mieszkających tu Polaków. Najliczniejsza grupa pochodzi z Czadeckiego. Część osób przybyła z Bochni, Wieliczki, różnych wsi zachodniej Galicji, pow. kolbuszowskiego i ropczyckiego. Duża grupa ludności polskiej znalazła się w Rumunii po wybuchu I I wojny świa­ towej. Mieszkańcy badanych miejscowości różnią się też stopniem zasymilowania. Można także mówić o różnicach w wielu sferach kultury i specyfice językowej poszczególnych skupisk. Dzieje Polaków mieszkających na obszarze Bukowiny rumuńskiej zostały wpisane w szeroki kontekst historyczno-polityczny. Autor pracy znakomicie ukazał wpływ tzw. wielkiej historii na losy badanej grupy i jej przedstawicieli. Prześledzony został również proces kształtowania tożsa¬ mości osób, które identyfikują się jako Polacy i zmiany ich sytuacji w różnych okresach histo¬ rycznych: w czasach zaboru austriackiego, w latach międzywojnia, kiedy Bukowina znalazła się w granicach Rumunii i mieszkający tam Polacy stali się jej obywatelami, w okresie I I wojny światowej i latach powojennych oraz po 1989 roku. Wnikliwej analizie poddany został wpływ tych zmian na tożsamość ludności polskiej. Autor zwrócił jednocześnie uwagę na dylematy doty¬ czące tożsamości etnicznej/narodowej, pojawiające się najczęściej w przełomowych momentach dziejów, rodzące się wówczas pytania i wątpliwości. Praca poświęcona jest przede wszystkim bukowińskim Polakom. Znajdziemy tu jednak również informacje o sytuacji innych grup (ludności żydowskiej, niemieckiej, węgierskiej i ru¬ muńskiej) w badanych okresach, w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych. Autor charakteryzuje stosunki etniczne w regionie i badanych miejscowościach, wyjaśnia rolę, j a k ą sąsiedztwo „innych" odegrało w procesie kształtowania tożsamości Polaków, poczucia ich odrębności, świadomości granic etnicznych. Znakomicie ukazany został problem funkcjonowania stereotypów etnicznych (m.in. Rumu¬ nów, Cyganów, Ukraińców, Niemców) a także autostereotypu ludności polskiej mieszkającej na Bukowinie. O szczególnie ciekawej sytuacji można mówić w przypadku relacji polsko-ukraiń¬ skich. Z badań przeprowadzonych przez E. Kłoska wynika, że mimo dominujących w stereotypie Ukraińców cech negatywnych, „stosunki między Polakami i Ukraińcami [...] są nacechowanie postawami wzajemnej tolerancji, często przejawiającej się we współdziałaniu" (s. 161). Częstym zjawiskiem, zwłaszcza w miastach, są małżeństwa mieszane, a bliskość wyznań (rzymskokatolickie i greckokatolickie) sprzyja poczuciu „swojskości" (tamże). Na kartach książki pojawiają się sylwetki wielu osób zaangażowanych w upowszechnianie języka polskiego na badanych terenach. Autor omawia również działalność różnego typu instytucji, które odegrały ogromną rolę w procesie formowania identyfikacji członków interesującej Go �242 RECENZJE grupy, przyczyniły się do zachowania polskiej kultury i języka polskiego, a tym samym - spo­ wolnienia zjawiska asymilacji. Nie przecenia jednak wpływu rozmaitych stowarzyszeń społecznokulturalnych, oświatowych, patriotycznych, Domów Polskich i in. na ludność polską. Jego zda­ niem, najważniejszą rolę w kształtowaniu i podtrzymywaniu polskości, a także zachowaniu wielu elementów polskiej kultury, odegrał Kościół Rzymskokatolicki (s. 57). W pracy znajdziemy wiele szczegółowych informacji na temat działalności duchowieństwa i jego roli, nie tylko w przekazywaniu treści religijnych, ale także w nauczaniu języka polskiego, podtrzymywaniu narodowych tradycji, budowaniu więzi grupowych (lokalnych, narodowych). Tego rodzaju działania podejmowane były we wszystkich okresach, zarówno w czasach zaborów, kiedy Polska zniknęła z mapy Europy, jak i w latach międzywojnia, gdy mimo formalnie dobrych oficjalnych stosunków polsko-rumuńskich, w Rumuni prowadzono politykę asymilacyjną. Obiek¬ tem szczególnych ataków stało się szkolnictwo. Rumuni udzielili natomiast daleko idącej pomocy Polakom, którzy przybyli do ich kraju z ogarniętej wojną Polski. Była to jednak inna grupa, niż polska mniejszość osiadła od wieków na Bukowinie. Po I I wojnie światowej duża grupa Polaków opuściła Rumunię. Wśród emigrantów znalazło się wiele osób reprezentujących inteligencję. Spowodowało to znaczne osłabienie polskiej mniej­ szości, ułatwiło jej asymilację. Dopiero w latach 1990. na Bukowinę znów zaczęli przyjeżdżać nauczyciele języka polskiego, księża, ożywiły się kontakty rodzinne, zaczęły się też odradzać polskie organizacje. Jedną z nich jest Związek Polaków w Rumunii „Dom Polski", zarejestro¬ wany w 1991 roku. Systematyczne badania terenowe oraz wnikliwa analiza różnego rodzaju źródeł pozwoliły Autorowi na szczegółowe omówienie wielu kwestii. Niezwykle ciekawie ukazany został m.in., trwający od przełomu X I X i X X wieku, spór o to, czy mieszkańcy rumuńskiej Bukowiny są Polakami, czy też Słowakami. W dyskusji na ten temat zabierali (i nadal zabierają) głos badacze, publicyści, nauczyciele, duchowieństwo, a także przedstawiciele miejscowej ludności, zmuszonej wręcz do samookreślenia się w atmosferze konfrontacji różnych poglądów. Problem, kim są - obiektywnie patrząc - mieszkańcy badanych terenów nie został rozstrzyg¬ nięty do dziś i wciąż budzi kontrowersje. Ze źródeł przebadanych przez E. Kłoska wynika, że „«racje» słowackie sprowadzają się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze bukowińskich górali, [...] podczas gdy polskie, oprócz jakościowo podobnych, odwołują się do języka i folkloru" (s. 121). Jednocześnie „wszystko wskazuje [...] na to, że już dawno mieszkańcy omawianych wsi sami siebie nazywali Słowakami, nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji" (s. 134). Omówiony przez Autora problem znakomicie pokazuje, jak różne mogą być obiektywne i subiektywne wyznaczniki tożsamości i jakie następstwa może mieć ich konfrontacja. Widać też wyraźnie, w jaki sposób kwestia tożsa¬ mości i jej wyznaczników bywa wykorzystywana do celów politycznych. Moje zastrzeżenia budzi zamienne stosowanie przez Autora terminów 'tożsamość etniczna' i 'tożsamość narodowa', a także 'świadomość etniczna' i 'świadomość narodowa', w odniesieniu do badanej grupy, przy czym należy zauważyć, że w tytule pracy jest mowa jedynie o tożsamości etnicznej. Zabrakło refleksji nad terminologią, obszerniejszego przeglądu różnych prac i stano¬ wisk w tej kwestii, a przede wszystkim wyjaśnienia zasadności synonimicznego traktowania wspomnianych terminów. Dobrze się natomiast stało, że E. Kłosek znacznie poszerzył pierwotną koncepcję pracy, która zakładała przeprowadzenie badań jedynie nad „zagadnieniem szeroko pojętej świadomości etnicz¬ nej potomków naszych dziewiętnastowiecznych emigrantów" (s. 24). Przekonał się bowiem na¬ ocznie, że „wobec intensywnych przemian [ . ] wręcz obowiązkiem staje się rejestracja podsta¬ wowych dziedzin kultury badanych, dokonana również z pewną retrospekcją, dopóki żyją ludzie mogący udzielić odpowiednich informacji [ . ] Konstatację tę wzmacniał fakt, iż dotychczas nie było tego typu opisów, a czas jakby biegł coraz szybciej" (tamże). Jednym z efektów badań są dokładne opisy podstawowych zajęć mieszkańców poszczegól¬ nych miejscowości, budownictwa i sposobów urządzenia wnętrz, odzieży, pożywienia, obrzędów rodzinnych i dorocznych, przejawów religijności. Stało się również możliwe wskazanie wyróżni¬ ków kultury bukowińskich Polaków i ukazanie - wspomnianego już - wewnętrznego zróżnico- �243 RECENZJE wania tej grupy. Pokazane zostały także przykłady wpływu innych kultur, przede wszystkim ru¬ muńskiej, na kulturę polską. Są one widoczne m.in. w sferze pożywienia. Nie wiemy jednak czy można również mówić o wpływach kuchni polskiej na rumuńską lub na kuchnię innych mniej¬ szości, z którymi sąsiadują Polacy na Bukowinie. Powszechne jest przekonanie, że Rumuni zapo¬ życzyli od Polaków zwyczaj ubierania choinki („drzewka") na Boże Narodzenie. Stosunkowo nowym zjawiskiem w kulturze badanej grupy jest natomiast obchodzenie urodzin. W pracy zamieszczone zostały dokładne opisy zwyczajów związanych z przełomowymi momentami roku liturgicznego i gospodarczego, ze świętami kościelnymi i rodzinnymi. Autor przedstawił rozmaite scenariusze obrzędów weselnych i pogrzebowych, świadczące o występo¬ waniu różnic lokalnych. Widać też znakomicie, w jaki sposób katolicyzm łączy się z wierzeniami i zachowaniami o rodowodzie pogańskim, z magią i wróżbami, tworząc synkretyczny obraz wie¬ rzeń i praktyk. Za niezwykle cenne uważam zamieszczone w pracy informacje o sytuacji wyznaniowej w poszczególnych miejscowościach, o stosunkach między przedstawicielami różnych wyznań, jak też o miejscu języka polskiego wśród innych języków, w jakich odprawiane są nabożeństwa w świątyniach katolickich na badanych terenach. Autor wspomina także o dialogu międzywyznaniowym. Jego zdaniem, zjawisku temu sprzy¬ jają małżeństwa mieszane. W recenzowanej pracy nie znalazłam jednak przykładów takiego dia¬ logu. Za jego świadectwo trudno też, moim zdaniem, uznać samą obecność wyznawców prawo¬ sławia w kościele katolickim, tym bardziej, że, jak można sądzić z cytowanej w książce wypowiedzi jednego z rozmówców, wynika to jedynie ze względów praktycznych. W kościołach rzymskokatolickich nabożeństwa trwają znacznie krócej niż w cerkwiach prawosławnych. Nie jest także wymagane trwanie podczas całego nabożeństwa w pozycji stojącej (s. 360). Przykła¬ dem dialogu międzywyznaniowego nie jest również konwersja z prawosławia na katolicyzm, zwłaszcza, jeśli - jak twierdzi cytowany w pracy rozmówca - powodem takiej decyzji miały być wysokie koszty pogrzebu w obrządku prawosławnym. Wzorem wielu współczesnych badaczy, Autor recenzowanej pracy dzieli się swoimi doświad¬ czeniami, odkryciami i wątpliwościami, jakie pojawiły się w trakcie badań. Nie kryje również zaangażowania i emocjonalnego stosunku do rozmówców. Wspomina też o doświadczeniach stu¬ dentów, którzy wraz z N i m uczestniczyli w badaniach i odkrywaniu przez nich świata bukowiń¬ skiej Polonii. Informacje te ukazują pewne kulisy badań terenowych, mówią o sprawach warszta¬ towych, skłaniają do refleksji nad relacjami między badaczem i jego rozmówcami. Tekst książki został wzbogacony w mapy i ryciny. Zamieszczono również wiele ciekawych tematycznie fotografii współczesnych i archiwalnych. Ich jakość techniczna nie jest, niestety, najlepsza. Ogromnym walorem pracy jest możliwość wykorzystania jej w badaniach porównawczych nad polską mniejszością w różnych krajach świata, wyznacznikami tożsamości tej grupy, jej funkcjo¬ nowaniem w zróżnicowanym środowisku etnicznym i zmieniającej się rzeczywistości. Zawarte w niej materiały mogą być również przydatne do badań nad pograniczem etnicznym i kulturowym (w tym tzw. pograniczami wewnątrzkulturowymi), sposobami transmisji i zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego, relacjami „swoi" - „inni" - „obcy", jak też stereotypami etnicznymi. Iwona Kabzińska Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2006, ss. 349, ilustracje Medycyna komplementarna w Kazachstanie i jej obecne znaczenie przedstawione zostały jako rezultat przeszłości kulturowej kraju, oddziaływań zewnętrznych, adaptowanych do miejs¬ cowych potrzeb oraz obecnej sytuacji. Dlatego po pierwszym rozdziale, omawiającym pojęcie medycyny komplementarnej, w drugim autorka zajęła się tradycyjną medycyną kazachską i jej �244 RECENZJE miejscem w dawnej kulturze Kazachów. Rozdział trzeci ukazuje konfrontację medycyny tra¬ dycyjnej z biomedycyną w okresie po włączeniu kraju do imperium rosyjskiego i w czasach radzieckich, kiedy to lecznictwo miejscowe uznano za przejaw zacofania i walka z nim stała się elementem polityki akulturacyjnej oraz radzieckiej propagandy ateistycznej. Komplementarność zróżnicowanych praktyk medycyny nieakademickiej wobec biomedycyny ujawniła się w pełni w Republice Kazachstan, powstałej po upadku Związku Radzieckiego. Autorka w dwóch kolej¬ nych rozdziałach przedstawia pluralizm medyczny i udział w nim metod i praktyk medycyny komplementarnej. Charakteryzuje także wybrane dziedziny tej medycyny: „uzdrawianie ducho¬ we", związane z miejscową tradycją, ulegające jednak presji modernizacji, medycynę koreańską przystosowaną do warunków w Kazachstanie oraz tzw. „iwanowstwo" - metodę samoleczenia i ruch religijny wywodzący się z Rosji i Ukrainy. Autorka koncentruje się na metodach i praktykach medycyny komplementarnej w Kazachsta¬ nie, przedstawia ich odbiór i znaczenie dla mieszkańców tego kraju, relacje między lecznictwem komplementarnym a biomedycyną, tworzące sytuację pluralizmu medycznego oraz analizuje wpływ na nie dwóch ważnych obecnie procesów kulturowych: globalizacji i glokalizacji. Książka ta jest zatem monografią medycyny komplementarnej w Kazachstanie. Jest jednocześnie wyra¬ zistą prezentacją doświadczeń i możliwości badawczych autorki: jej znajomości realiów medycyny komplementarnej z różnych terenów, dysponowania dobrze opracowanym aparatem pojęciowym, przygotowania do posługiwania się różnymi kategoriami źródeł, tak wywołanych w trakcie włas¬ nych badań terenowych, jak i zastanych, umiejętności swobodnego poruszania się w obrębie problematyki różnych dyscyplin. Praca niezwykle instruktywnie przedstawia kontekst funkcjo¬ nowania medycyny komplementarnej w Kazachstanie, państwie wieloetnicznym, a więc stano¬ wiącym teren działania wielu tradycji etnicznych, przy czym traktującego jedną z tych tradycji jako szczególnie cenne, własne dziedzictwo kulturowe. Świadczy o tym choćby nadawanie zna¬ nym uzdrowicielom państwowego odznaczenia - „Zasłużony Profesjonalny Uzdrowiciel Ludowy Republiki Kazachstan". Do owych, tak dobrze prezentowanych, uwarunkowań funkcjonowania wspomnianego typu medycyny należą także zaawansowane procesy modernizacyjne terenu po¬ zostającego od kilku stuleci w orbicie oddziaływań państwa rosyjskiego, stanowiącego republikę radziecką, który dopiero niedawno uzyskał niepodległość i przekształcił system społecznogospodarczy i polityczny. Autorka bardzo dobrze zna i rozumie trudności, jakie ma współczesny Kazachstan z wypełnianiem funkcji opieki zdrowotnej wobec swoich obywateli, poszukujących, także z tej przyczyny, pomocy w medycynie komplementarnej. Na podkreślenie zasługuje dostrzeżenie znaczenia podłoża historycznego i przyjęcie perspek¬ tywy historycznej. Została ona zastosowana nie tylko przy omawianiu poszczególnych systemów medycyny komplementarnej, ale i w przedstawieniu społeczeństwa jako współtwórcy i odbiorcy tych systemów. Całościowe ujmowanie głównego przedmiotu badań - medycyny komplemen¬ tarnej w jej różnorodnych kontekstach i uwarunkowaniach, nie tylko historycznych ale także teraźniejszych: etnicznych, społecznych, politycznych, ekonomicznych i psychologicznych, jest wartością tej pracy i cechą działalności badawczej Danuty Penkali-Gawęckiej. Uwzględnianie szerszych kontekstów badanego zjawiska, w tym również ujmowanie medycyny komplementar¬ nej w jej relacjach z innymi systemami lecznictwa, w ramach pluralizmu medycznego występują¬ cego w Kazachstanie, nie spowodowało w pracy zaniechania analizowania kulturowych konkre¬ tów i ich zespołów. Łączenie dwóch perspektyw: analitycznej i syntetyzującej to nie tylko przyjęte założenie, ale także zrealizowany cel tej pracy. Otrzymujemy wiele szczegółowych informacji: o tradycyjnych technikach leczniczych, o stosunku państwa i reprezentantów medycyny akade¬ mickiej do medycyny komplementarnej i próbach państwa objęcia kontrolą jej przedstawicieli, o znaczeniu tzw. uzdrowicieli duchowych, o relacjach między islamem a lecznictwem, o biogra¬ fiach wybranych uzdrowicieli, o różnicach między szamanizmem syberyjskim a środkowoazjatyckim (to ostatnie przedstawiono w postaci interesującego mini-studium). Wiedza o szerszych kontekstach funkcjonowania medycyny komplementarnej pozwala autorce zrozumieć właściwie nawet najbardziej, wydawałoby się, egzotyczne przekonania i praktyki lecznicze oraz interpreto¬ wać ich miejsce i znaczenie w ramach, w dużej mierze, zmodernizowanego już społeczeństwa �245 RECENZJE kazachstańskiego. W jego obrębie badaczka dostrzegła odrodzenie się zainteresowania zjawis¬ kami paranormalnymi, co miało niemały wpływ na stosunek do medycyny komplementarnej. Zjawisko to, będące m. in. reakcją na indoktrynację materialistyczną, wyraźne jest także w in¬ nych państwach postradzieckich (fenomenami z pogranicza nauki zajmowała się już medycyna radziecka, co z kolei można tłumaczyć zachwianiem w niej paradygmatu ścisłego empiryzmu). Godna podkreślenia jest różnorodność i bogactwo wykorzystanych w książce źródeł: od materia¬ łów z własnych badań terenowych, wywiadów, ankiet i obserwacji (m.in. z uczestnictwa w sean¬ sach szamańskich) rozmów i obserwacji w urzędach i placówkach zdrowia, poprzez dane z nie¬ zmiernie bogatej literatury (także XIX-wiecznej) do statystyk i innych informacji z instytucji państwowych. Autorka wykazuje krytyczny stosunek do tych źródeł możliwy dzięki znajomości przyjmowanego w Kazachstanie sytemu wartości i siły ideologii. Danuta Penkala-Gawęcka jest doświadczoną badaczką medycyny pozaakademickiej. W roz¬ woju jej zainteresowań obserwujemy interesującą ewolucję, będącą rezultatem nie tylko zmian związanych z poszerzeniem przez nią wiedzy o przedmiocie studiów, zakresu badań i przyjmo¬ wanych założeń. Obserwuje również przemiany w funkcjonowaniu systemów medycznych na świecie, będące wynikiem transformacji społeczno-kulturowych, takich m. in. jak globalizacja, i reakcje na nią. Punktem wyjścia jej badań były, jak przystało na etnologa, prace poświęcone lecznictwu ludowemu w Afganistanie, a więc skoncentrowane na „ludowym" środowisku spo¬ łecznym i przekazie kulturowym. W kolejnych opracowaniach badaczka zrezygnowała z terminu „lecznictwo ludowe" i zastąpiła je określeniem „medycyna tradycyjna", wskazującym już nie na środowisko społeczne, a na związek z przeszłością. Opracowywanie wiedzy i praktyk medycz¬ nych, poznanych dzięki pracom terenowym, uzupełniła refleksją nad zajmującymi się nimi dys¬ cyplinami naukowymi: etnomedycyną, antropologią medyczną, etnofarmakologią. Książka Danuty Penkali-Gawęckiej jest pozycją wyjątkową w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autorka korzysta zarówno z dorobku nauki polskiej, jak i antropologii światowej. Łączy wieloletnie badania terenowe i analizę faktów etnograficznych z tworzeniem dla nich szer¬ szych kontekstów interpretacyjnych i formułowaniem wniosków ogólnych. Jest nie tylko wzorową, bogato udokumentowaną i zawierającą interesujące propozycje metodologiczne monografią me¬ dycyny komplementarnej w jednym państwie, umożliwia również zrozumienie genezy, mechaniz¬ mów funkcjonowania i źródeł popularności tego typu medycyny w innych regionach świata. Zbigniew Jasiewicz Joachim Otto Habeck, What it means to be a herdsman. The practice and image of reindeer husbandry among Komi of Northern Russia, Halle Studies in the Anthropology of Eurasia 5, Lit Verlag, Munster 2005, ss. 271, ilustracje, mapy i aneksy Książka Joachima Otto Habecka, oparta na jego rozprawie doktorskiej, jest piątym tomem serii Halle Studies in the Anthropology of Eurasia wydawanej przez Max Planck Institute for Social Anthropology (Niemcy). Praca omawia społeczny i ekonomiczny wymiar hodowli reniferów wśród Komi przy pomocy czterech podstawowych pojęć: działania (ang. agency), struktury, środ­ ków i tradycji. Szczególny nacisk autor kładzie na działanie i tradycję. W jego rozumieniu działanie to możliwość (potencjał) prowokowania wydarzeń, niekoniecznie jednak umiejętność zmiany czyjegoś życia (s. 7). Tradycję postrzega on jako rodzaj konwencji, „standardów i reguł", które nie są dane, tylko wyuczone poprzez „demonstrację i obserwację, powtórzenie i imitację" (s. 9). Habeck rozpoczyna swoją książkę od niezwykle szczegółowego opisu hodowli reniferów w Re¬ publice Komi. Dokładnie przedstawia obozowisko pasterzy i codzienne życie w tundrze i tajdze. Wyróżnia zajęcia, którymi zajmują się mężczyźni i kobiety, i te, które zależą od wieku danej osoby. Dosyć dużo miejsca poświęca rytmowi życia w obozowisku w zależności od pory roku. W rozdziale „Small village, large village and town" (Mała wioska, duża wieś i miasteczko) autor przedstawia odpowiednio Novikboz, Ust-Usę i Usinsk, precyzyjnie nakreślając granicę �246 RECENZJE między ludźmi z brygady (pasterzami), a pracownikami biurowymi zarządzającymi hodowlą reni¬ ferów. Choć życie toczące się w nich jest opisane bardzo szczegółowo, brakuje tam jednak aspektu społecznego. Habeck niewiele miejsca poświęca konkretnym ludziom. Nie pisze jak wygląda przyjazd pasterzy do wsi lub miasta, czym się wówczas zajmują, w jaki rodzaj stosunków wchodzą z innymi, np. z pracownikami „biurowymi". W kolejnym rozdziale czytelnik dowiaduje się, że hodowlę reniferów Komi zapożyczyli od sąsiadujących z nimi Nieńców ok. 150-200 lat temu. Interesujące jest to, że Komi bardzo rozwi¬ nęli tę formę gospodarki. Było to związane przede wszystkim ze zmniejszeniem się ilości zwie¬ rzyny łownej oraz eksploracją nowych terenów leżących na Północy. Zdaniem Habecka nowe zajęcie było dla Komi odpowiedzią na potrzeby rynku i dostosowaniem się do nowych warun¬ ków. Autor zastanawia się również, w jaki sposób ten typ gospodarki był postrzegany w katego¬ riach postępu i zacofania. Przed kolektywizacją hodowla reniferów ogólnie była przedstawiana jako archaiczny typ gospodarki. Po skolektywizowaniu stad, stała się ona jednak modelem dla całego ZSRR, próbowano j ą zindustrializować i zintensyfikować. Jednocześnie, jako najbardziej efektywny, przyjęto model Komi, który istniał na długo przed dotarciem rewolucji na Północ. W tym ujęciu hodowla reniferów u Komi była zawsze postępowa. Zarysowując współczesne przemiany Habeck zauważa, że ze względów społeczno-ekonomicznych Komi nie chcą wypasać zwierząt na położonych daleko od wioski pastwiskach zimowych. Prowadzi to do nadmiernej eksploatacji i zubożenia tych znajdujących się w pobliżu osad. Następne dwa rozdziały omawiają hodowlę w powiązaniu z wykorzystaniem ziemi, bogac¬ twami naturalnymi (ropą i gazem) oraz produkcją mięsa. Autor szczegółowo opisuje instalację gazową, omawia także kwestię eksploatacji ropy/gazu na pastwiskach i wynikających z tego faktu kompensacji. Wyróżnia on w tym procesie trzech aktorów: kompanię naftową, firmę zajmującą się hodowlą reniferów i administrację samorządową. Relacje między nimi są ukazane od strony oficjalnej i nieoficjalnej. W praktyce wszelkie negocjacje prowadzone są bez udziału zainteresowanych pasterzy, a o wszystkim decydują nieformalnie wysocy urzędnicy, natomiast środki z kompensacji trafiają do lokalnej administracji. W stosunkach między pracownikami kompanii a hodowcami reniferów Habeck wskazuje na panującą ambiwalencję. Z jednej strony są oni bowiem nastawieni do siebie wrogo lub niechętnie, z drugiej zaś - zmuszeni do pewnej poprawności w kontaktach . 1 Przedstawiając produkcję mięsa autor opiera się na danych statystycznych firmy hodowlanej powstałej po upadku sowchozu. Idealną strukturę stada, stosunek samic do samców, zwierząt pociągowych i przeznaczonych na zabój oraz należących do przedsiębiorstwa i prywatnych, prze¬ ciwstawia trudnej rzeczywistości, która je weryfikuje. Opisuje także szczegółowo cały jesienny koral, podczas którego zabija się maksymalnie 1/3 całego stada. Habeck uważa, że praca przy zwierzętach należących do przedsiębiorstwa jest traktowana przez pasterzy jako zajęcie dodatko¬ we, ponieważ ich podstawowym celem jest opieka nad własnymi stadami. Przedstawia on również trudności ekonomiczne związane z produkcją mięsa i życiem w stadzie. Jego zdaniem pasterze pracują w przedsiębiorstwie tylko dlatego, że mogą je wykorzystywać do własnych celów. Po pierwsze, mogą używać po-sowchozowych pastwisk do wypasu własnych reniferów. Po drugie, w grupie pasterskiej jest łatwiej, a jedna rodzina nie dałaby sobie rady z dużym stadem. I wresz¬ cie - wszystkim jest to na rękę. Przedsiębiorstwo nie płaci wynagrodzenia, a zyskuje opiekę nad swoimi zwierzętami. Natomiast pasterze nie płacą podatków, żyją ze sprzedaży mięsa i pantów, ich zwierzęta mają bezpłatną opiekę lekarską, a część zwierząt należących do przedsiębiorstwa mogą „wrzucić" do koszyka „strat". Rozdział „Households, herders, tent workers" (Domostwa, pasterze, pracownicy namiotowi) przedstawia istotę współczesnych kwestii społecznych wśród Komi. Jest to jednocześnie jedna z najciekawszych części książki, dowiadujemy się z niej bowiem o hierarchii funkcjonującej wśród pasterzy, ich mobilności, powiązaniach społecznych, relacjach, a także stosunku do pracy 1 Czasem „olejarze" wymieniają benzyną na mięso od pasterzy, a w sytuacjach awaryjnych udo­ stępniają np. środki transportu. �RECENZJE 247 w hodowli reniferów. Autor wyjaśnia, że hodowla reniferów jest wśród Komi uzupełniana zaję¬ ciami, takimi jak hodowla bydła, łowiectwo, zbieractwo czy rybołówstwo. Podobnie jak posiada¬ nie skutera śnieżnego czy łodzi motorowej, jest jednym z czynników stratyfikacji społecznej. Gospodarstwa domowe stojące najwyżej w hierarchii społecznej tworzą właściciele sklepów i pracownicy biurowi przedsiębiorstwa, brak wśród nich zupełnie pasterzy, dla których hodowla jest swego rodzaju dywersyfikacją źródeł dochodu. Habeck uważa, że stosunki panujące wśród pasterzy w czumie są zupełnie inne niż w wiosce: w tundrze łączy ich praca, w wiosce prawie w ogóle się nie spotykają. W dalszej części wyjaśnia, że przy hodowli reniferów w zasadzie nikt nie chce pracować, szczególnie kobietom trudno zdecydować się na taki rodzaj działalności. Wiele osób (przede wszystkim mężczyzn) zostaje jednak pasterzami ze względu na coś, co autor nazywa „ekonomią przetrwania". Z jednej strony muszą robić coś, by przeżyć. Po drugie, praca ta daje dużo wolności i swobody, a po trzecie nie mają alternatywy. W ostatnich częściach roz¬ działu autor dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat roli edukacji w wyborze 'pasterskiej' drogi życia przez młodych ludzi. Jego zdaniem to szkoła promuje taki, a nie inny podział ról płci. Chłopcy radzą sobie w niej znacznie gorzej, bardziej interesuje ich wiedza praktyczna i doświad¬ czenie. Dla wielu z nich tundra staje się miejscem ucieczki. Uważając się za przegranych i nie zdolnych do życia we wsi decydują się na pracę przy reniferach. Przeciwstawia on „edukację szkolną" „edukacji tundrowej", gdzie duży nacisk kładzie się na bliską obserwacją i zbieranie osobistych doświadczeń, gdzie każda umiejętność wymaga powtarzalności. Zaznacza również, że niebanalne znaczenie ma tutaj także system pokrewieństwa, wiedza ta jest bowiem przekazy¬ wana przez stryja bratankowi, a nie przez ojca - synowi. 2 Zdecydowanie najciekawszym dla mnie był rozdział zatytułowany „Image and the concept of tradition" (Obraz i koncepcja tradycji). Zdaniem Habecka obraz hodowli reniferów jako trady¬ cyjnego zajęcia Komi jest przedstawieniem powstałym poza światem pasterzy. Jest on raczej konstruowany przez elity, samorząd terytorialny, administrację republiki i różne organizacje zwią¬ zane z hodowlą reniferów. Sami pasterze nie postrzegają tego zajęcia jako części swojej trady¬ cji, jest ono dla nich przede wszystkim kwestią doświadczenia, znajomości tundry oraz umiejęt¬ ności przetrwania. Opierając się na tych dwóch obrazach autor przechodzi do dyskusji nad tra¬ dycją u Komi. Wyróżnia on dwie wersje dyskursu tradycjonalistycznego: postępowy i komple¬ mentarny. Pierwsza z nich traktuje tradycję hodowli reniferów jako wyraz zacofania, czegoś, co w przyszłości zaniknie. Podejście komplementarne zakłada z kolei, że wszelkie negatywne aspek¬ ty współczesnego świata nie są znane wśród pasterzy, że są oni prawdziwymi „dziećmi przyrody" (s. 163). Punktem wspólnym obu wersji jest brak motywowania młodych ludzi do zajęcia się zawodowo pasterstwem. W obu przypadkach życie w tundrze jest bowiem postrzegane jako nie¬ cywilizowane (ros. niekulturnoje). W rzeczywistości hodowla reniferów wśród Komi nie jest ani tradycyjna, ani nowoczesna - jest raczej dziwną hybrydą oscylującą gdzieś pomiędzy. Należy jednak pamiętać, że te przedstawienia tradycji pochodzą spoza świata pasterzy. Zdaniem Habecka tradycja hodowli reniferów wśród Komi jest znacznie słabsza niż wśród innych grup zajmują¬ cych się tym zajęciem. Dziwnym trafem jest ona środkiem o dużo wyższej wartości na zewnątrz niż wewnątrz świata pasterzy. Warto tu podkreślić, że mają oni niewielki lub żaden wpływ na tworzony zewnętrznie obraz hodowli reniferów. W tym przypadku ich działanie (ang. agency) jest znikome, mimo że ruch tradycjonalistyczny miał ich zmobilizować do działania, przełamując bierność. Jak na razie image tradycji jest wykorzystywany jedynie przez lokalne elity jako argu¬ ment w kwestiach spornych dotyczących prawa do ziemi, jej tradycyjnego wykorzystania czy przywilejów wspólnot rodowych Komi. What It Means to Be a Herdsman jest wnikliwą analizą czynników społeczno-ekonomicz¬ nych w życiu pasterzy Komi. Znajduje się w niej szczegółowy opis struktury społecznej Komi oraz sposobów jej funkcjonowania. Niestety, autor niewiele miejsca poświęca konkretnym jednostkom i ich podejściu do tradycji. Czytelnicy, którzy spodziewają się „etnograficznego mięsa", mogą poczuć się rozczarowani. Mimo to, podstawowe założenia są wyjaśnione bardzo 2 Taką nazwą określa się namiot hodowców reniferów. �248 RECENZJE czytelnie i zręcznie wykorzystane w analizie pasterskiego życia. Książka ta jest niewątpliwie ważnym wkładem do współczesnych studiów o społecznościach zajmujących się hodowlą renife¬ rów. Zawiera ponadto szczegółowe i użyteczne aneksy, indeks i mapy. Warto j ą polecić każdemu, kogo interesuje kulturowy i społeczny wymiar pasterstwa reniferów. Jarosław Derlicki Kate Fox, Przejrzeć Anglików. Ukryte zasady angielskiego zachowania, przeł. Agnieszka Andrzejewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2007, ss. 620 We wstępie do swej książki Kate Fox, angielska antropolożka, z przekorą pisze, że nie kieruje jej do specjalistów, tylko do „inteligentnych laików" (s. 18). Twórcze podejście do opisu i wyjaś­ nienia natury „angielskości", zastosowane, często niekonwencjonalne, metody, wyróżniają tę publikację na tle innych, podejmujących podobną tematykę . Zyskała ona zresztą status świato­ wego bestsellera , co w przypadku pracy o naukowym charakterze jest niewątpliwie sukcesem. Książka ta jest znakomitą inspiracją dla antropologów kulturowych/etnologów, którym zależy na tym, aby ich opisy rzeczywistości były dynamiczne, barwne, przy jednoczesnym zachowaniu cech rzetelnej pracy badawczej. Autorka wyraźnie zaznacza swą obecność w tekście, co jest zgodne ze współczesnymi tendencjami w nauce. Wyjaśnia kolejne etapy budowania swej wiedzy 0 społeczeństwie, przybliża biografię, wylicza czynniki wpływające na jej rozumienie świata. Fox posługuje się prostym językiem, stroni od nadużywania naukowych terminów, a jedno¬ cześnie skrupulatnie wyjaśnia dobór metod badawczych i eksponuje założenia. Należy zaznaczyć, że czyni to w sposób humorystyczny i ironiczny, co sprawia, że treść przekazu jest łatwa do zrozu¬ mienia. Jej styl pisarski, używanie metafor, niejako dodatkowo przybliża nas do istoty problemu. Rezultatem badań jest ukazanie fundamentów kulturowych i społecznych typowych zachowań Anglików. Prowadzone przez kilkanaście lat obserwacje, rozmowy, ankiety, eksperymenty, zostały poddane skrupulatnej analizie ukazującej ukryte zasady „angielskości", czyli specyficznej men¬ talności ludzi, niekoniecznie powiązanych miejscem urodzenia, rasą czy wyznaniem religijnym. Zgłębianie tajników zachowań i zwyczajów społeczeństwa, które wydaje się nam bliskie, znane, może przynieść zdumiewające efekty. Odsłanianie ukrytych znaczeń codziennych kon¬ wersacji, sposobów korzystania ze środków komunikacji zbiorowej, spędzania wolnego czasu, popularności określonego typu telenowel itd., ukazuje nam złożoną siatkę powiązań społecz¬ nych, subtelnych odcieni klasowości, kulturowych wyznaczników tożsamości. „Angielskość" poznawana przez semiotyczne „łamanie" kodów kultury, jawi się jako rządzący się wewnętrzną logiką system. Jego cechy charakterystyczne ujawniają się na poziomie języka i zachowań. Książka, w związku z tym, co jest zabiegiem, ze względu na jasność wywodu, jak najbardziej słusznym, została podzielona na dwie części. W pierwszej, zatytułowanej: Kody konwersacyjne, autorka rozpatruje reguły codziennych rozmów. Zauważa, że wymiana opinii o pogodzie jest w istocie pozdrowieniem oraz informacją o wzajemnej akceptacji. Treść nie ma tu tak dużego znaczenia, jak oczekiwana reakcja. Ton, mimika, potakiwanie lub wspólne narzekanie w przy¬ padku każdorazowych mini dyskusji o kapryśnej aurze, utwierdzają jej uczestników o przynależ¬ ności do tego samego kręgu kulturowego. Fox twierdzi, że pogoda jest szyfrem, który pomaga odgadywać role społeczne (s. 45). Anglicy są narodem z wyraźnie zaznaczonym podziałem klaso¬ wym. Przynależność do określonej grupy zdradza wymowa, akcent, dobór słownictwa. Zakwalifi¬ kowanie kogoś na odpowiednim miejscu drabiny społecznej wiąże się jednak z wieloma niuansami 1 nie jest zadaniem prostym. Rezerwa i niedopowiedzenia będące podstawą kontaktów towarzyskich, sprawiają, że Anglicy postrzegani są przez obcokrajowców za „sztywnych" i „uprzedzająco grzecznych" (s. 213-214). 1 2 1 2 Za: Jeremy Paxman, Anglicy. Opis przypadku, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa, 2007. Za: www. sirc.org/about/kate_fox/html. �RECENZJE 249 Co ciekawe, często nawet im samym reguły utrudniają życie. Bywa tak, że przymus postępo­ wania zgodnego z etykietą i stosownymi wzorami, w pewnych okolicznościach odczuwają jako krepujące kulturowe jarzmo, jednak nie mogą dać temu wyrazu sprzeciwu. W jedynym miejscu, gdzie można bez nieprzewidzianych i niechcianych konsekwencji porozmawiać z obcymi - pubie - są również zobowiązani do przestrzegania niepisanych zasad. Egalitarna wspólnota współbiesiadników wymaga od członków poznania używanego przez nią kodu językowego, zrozumienia znaczenia odgrywanej pantomimy, umiejętnego dawania napiwków barmanowi (tak, aby nie poczuł się urażony). W drugiej, obszerniejszej, części książki: Kody zachowań, Fox poddaje wiwisekcji stosunki panujące w angielskich domach, pracy, miejscach rozrywki oraz normy związane z jedzeniem, ubiorem, seksem, obrzędami przejścia (religią). Dowiadujemy się między innymi, jakie są przy­ czyny i konsekwencje zasady my home is my castle. Brak umiejętności towarzyskich sprawia, że Anglicy najlepiej czują się przebywając we własnym domu. Miejsce zamieszkania jest ostoją prywatności, gdzie za fasadą poprawności społecznej, mogą oddawać się swym pasjom, jako, że „dom to [...] wyraz [ich - A.W.] tożsamości" (s. 168). Oczywiście style urządzania wnętrz i ogrodów są podporządkowane regułom klasowości, ale i tak skrawek własnego terytorium zapewnia poczucie wolności i swobody. Rygoryzm zasad powoduje, że spędzanie wolnego czasu także wiąże się z realizacją pewnych wzorców. Można oddać się zajęciom domowym, prywatnym, czynnościom towarzyskim (sporty, puby, kluby) lub znaleźć przyjemność w rozrywkach antyspołecznych (upijanie się, wywoły­ wanie burd) (s. 297). Oglądanie telewizji należy do stałych punktów schematu dnia. Odbiornik włączany w zaciszu domowym pełni różnorodne funkcje. Jest tłem dla prowadzonych rozmów, skarbnicą tematów. Służy też zachowaniu kulturowego i społecznego status quo. Najczęściej oglądane telenowele powielają bowiem preferowane modele rodzinne oraz normy społeczno-kulturowe. Dominujący w nich realizm i empiryzm pozwala wierzyć widzom w słuszność własnego postępowania. Bez wątpienia w środowisku, gdzie prywatność jest wartością podstawową, oferują przyjemność obserwowania z ukrycia życia obcych ludzi. To tłumaczy specyfikę najpopularniejszych angiel­ skich seriali, którym daleko do latynoamerykańskich czy północnoamerykańskich odpowiedni¬ ków, gdzie opowiada się raczej historie bliższe baśniom, niż rzeczywistości. Uprawianie sportów dostarcza sposobności do nawiązania kontaktów towarzyskich. Jako, że Anglicy potrzebują jasnych i precyzyjnych wskazówek przy zawieraniu znajomości, gry stanowią znakomitą podporę w takich sytuacjach. Są zrytualizowane, posiadają właściwą sobie etykietę, na której kanwie można znakomicie zbudować relacje z innymi uczestnikami zabawy. Pozwalają przemóc „naturalną nieśmiałość", niechęć do wtrącania się w sprawy innych. Znajomość reguł dodaje pewności siebie i daje pretekst do wejścia w interakcje z nieznanymi ludźmi. Poprawność i zasadę fair play doskonale egzemplifikują tak charakterystyczne dla angielskiego krajobrazu kolejki, także te samochodowe (tzw. korki uliczne). Autorka przytacza przykłady, które potwierdzają głębokie przekonanie o słuszności przymusowego podporządkowywania się regule pierwszeństwa przy ich formowaniu. Można powiedzieć, że jej przestrzeganie jest niemalże równoznaczne z zachowaniem ładu społecznego. W trakcie przeprowadzanych przez siebie ekspe¬ rymentów Fox była szczególnie sfrustrowana, kiedy musiała wpychać się do kolejki. Uznała, że ona i jej rodacy postrzegają tego typu zachowania za głęboko niemoralne. Inna sprawa, że jedyną sankcją dla łamiącego zasady są złowrogie pomruki i gesty wyrażające oburzenie. Większość osób mimowolnie poddaje się rygorom, gdyż przepełnia ich silne poczucie sprawiedliwości. Warto jeszcze przytoczyć uwagi Fox na temat stosunku Anglików do pracy. Jest to kwestia szczególnie drażliwa w kontaktach międzynarodowych. Świat biznesu oczekuje od współpracu­ jących ze sobą partnerów profesjonalizmu, otwartości i zrozumiałości. Gdy mają do czynienia z angielską ironią, niedomówieniami, a także zahamowaniami w dyskusjach o pieniądzach, do¬ starcza to niewątpliwie wielu kłopotliwych sytuacji. Autorka odnajduje jednak u współrodaków pozytywne aspekty zachowania, jak poszanowanie prawa, przywiązanie do porządkującej zasady fair play, które w większości przypadków wpływają na wyjaśnienie wszelkich nieporozumień. �250 RECENZJE To, co łączy poddanych królowej, to obsesja na punkcie prywatności i zakaz bycia „serio" (ironia i humor w każdym aspekcie życia). Wpływa to na treść i schematy codziennych dialogów. Klasowe zróżnicowanie oparte na wskaźnikach takich, jak słownictwo, maniery, gust i styl życia, choć istotne dla członków społeczeństwa nie jest postrzegane jako ograniczające swobodę. Przy¬ zwolenie na bycie ekscentrykiem, wypływające w pewnej mierze z hipokryzji społecznej, daje szansę realizacji, wybranych przez jednostki, scenariuszy życiowych. Rdzeniem, podstawą „angielskości" jest ułomność towarzyska wpływająca na poglądy, wartości, a co za tym idzie język i zachowania. Połączenie wszystkich tych elementów konstytuuje angielską tożsamość. Książka Przejrzeć Anglików stanowi cenną lekturę dla każdego, kto zajmuje się badaniami kultury w swym kraju ojczystym. Strategie badawcze, różnorodność stosowanych metod, połą¬ czone z wyobraźnią etnograficzną oraz humorem, stanowią o niezwykłości tego opracowania. Ukazuje ono złożoność, bogactwo form obyczajów i stylów życia społeczeństwa angielskiego. W rodzimym piśmiennictwie brakuje profesjonalnego, antropologicznego omówienia cech cha¬ rakteryzujących współczesnych Polaków. Sporządzenie listy zarówno słabości, jak i dobrych stron współżycia społecznego we własnym kraju, wymaga od badacza dużej samodyscypliny, zdystan¬ sowania oraz cierpliwości i dociekliwości. Aby móc kompetentnie wypowiadać się o współ¬ rodakach, jak udowadnia nam Fox, nie można zbyt pochopnie interpretować danych. Jeśli nawet wydaje się nam, że już poznaliśmy motywy postępowania ludzi, może się okazać, że prawda ukryta jest gdzie indziej, a my ulegliśmy wpływowi stereotypowych sądów na dany temat. Skru¬ pulatna, semiotyczna analiza kodów zachowań i języka, taka j a k ą prezentuje autorka Przejrzeć Anglików, stanowić może inspirację dla badaczy kultury. Tekst czyta się niczym dobrą powieść, ukazującą fascynujące tajemnice całego narodu. Kluczem dostępu do nich jest nauka. Antropo¬ log dzięki swym narzędziom badawczym odkrywa meandry kultury, niby znanej, a tak naprawdę pełnej niejasności i niespodzianek. Anna Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/879a1fb245032e05a4911f31dad5ea0a.pdf 004f41b288c1bcd05750f5eda9f56c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5272 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4894 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.159-175 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ KLONDER DROGI RÓWNOLEGŁE. REFLEKSJA HISTORYKA N A MARGINESIE PIERWSZEGO POLSKIEGO ANTROPOLOGICZNEGO ZARYSU ŚWIATA RZECZY 1 Wydana w ubiegłym roku praca Janusza Barańskiego, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, po­ winna wzbudzić szczególną uwagę historyków, zwłaszcza zaś badaczy kultury materialnej. Deklarowanym celem jej autora jest „próba przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi, niż się jej dotąd poświęca w dotychczasowej praktyce badawczej antropologii. Świat rzeczy to bowiem sfera ludzkiej codzienności i niecodzienności, bez której zgoła trudno sobie wyobrazić życie zbiorowości i jednostek" (s. 8). Za jedno ze swoich zadań Barański uznaje również: „unaocznienie zbyt małej wagi przykładanej do rzeczy, które z wszelkich wytworów najbardziej są obecne w życiu ludzi i na to życie wpływają" (s. 361). Zadania te wypełnił zapewne z nadwyżką, skoro recenzent książki Roch Sulima uznaje j ą za próbę ustanowienia nowej u nas dziedzi­ ny wiedzy - „antropologii rzeczy" [...] «od fundamentów)), które badacz wyznacza [...] w «polu pustym»". Jego zdaniem autor tworzy „metodologiczny fundament antropologii codzienności" (okładka). Wśród pojęć, które Barański definiuje i którymi operuje, miejsca kluczowe, obok wspomnia¬ nego już świata rzeczy, zajmują: „kultura materialna", „konsumpcja" i „kultura konsumpcyjna", „życie codzienne". Kultura materialna w ujęciu antropologicznym, co autor wyraźnie podkreśla (s. 21, przyp. 8), to sfera obejmująca przedmioty, obiekty, rzeczy, dobra, artefakty. W ostatnim przy¬ padku należałyby do niej jedynie wytwory rąk ludzkich. Biorąc pod uwagę trudności w rozgrani¬ czeniu tego co kulturowe od tego co naturalne, Barański abstrahuje od tego podziału i stwierdza za Jamesem Deetzem, że „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym kulturowym zamysłem" (s. 22). W tym kształtowaniu nie jest przy tym konieczna ingerencja techniki; także przypisanie obiektom naturalnym ludzkich wartości zamienia je w obiekty kultury materialnej. Przytacza też definicję Julesa Prowna: „Kultura materialna [...] jest tym właśnie, co stwierdza [...] przejawem kultury wyrażającej się poprzez obiekty materialne [...]. Przyjmuje się [...], iż rzeczy przez człowieka wytworzone wyrażają [...] przekonania jednostek, które je zamówiły, wyprodukowały i ich używały oraz [...] przekonania społeczności, do której jednostki owe należą". Badaniu podlega więc nie tylko młotek, stół, obraz, miasto, ale też plan ogrodu, posiłek, wytatuowane ciało (s. 23). W końcu dodaje od siebie, że kulturę materialną należy rozumieć nie tylko w kategorii obiektu, ale również nośnika: znaczeń, przekonań, wierzeń, wartości (s. 26). Zarysowuje także (a po części przypomina) cały rozległy obszar funkcji, znaczeń i ról rzeczy, które powinny być brane pod uwagę również przez konstruujących obrazy przeszłości historyków. Pytaniom o rzeczy użyteczność i wartość (nie tylko w wymiarze materialnym) powinna towarzyszyć analiza ich roli w przekazywaniu informacji, w budowaniu poczucia tożsamości jednostkowej i grupowej, w tworzeniu stylów życia, wreszcie rozważania nad sprawczą rolą rzeczy (s. 13). Pojęcie kultury konsumpcyjnej, według autora Zarysu, obejmuje nie tylko (nie tyle) „nabywa¬ nie [... ] dóbr w celu zaspokajania podstawowych potrzeb biologicznych, co kreowanie pewnych 1 Janusz Barański, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, ss. 376. �160 RECENZJE wizerunków, kultywowanie pewnych stylów życia [...] również dochodzenie do zbiorowych i jed­ nostkowych tożsamości z użyciem owych dóbr [...]. Konsumpcja zdaje się uchodzić za synonim współczesnej kultury materialnej" (s. 303), choć stanowi jedynie jej znacząca część (s. 305). Wreszcie codzienność to (za Henri Lefebvre): „najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i najbardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty" (s. 26). Barański stwierdza: „codzienność to rzeczywistość w najwyższym stopniu «antropologiczna»" i dalej: „codzienność [...] to nie tylko [...] praktyki religijne, ideały estetyczne, mody, style, przesądy, wartościowania czy uprzedzenia, ujęte w ich warstwie ideacyjnej jedynie. Nie sta¬ nowią one dostatecznie wyczerpującego przedmiotu badań, jeśli nie uwzględni się ich «materialnych nośników»" (s. 360), czyli rzeczy [dop. A . K ] . Ma przy tym pewien kłopot z oceną dotychczasowego dorobku badań w tej dziedzinie. Najpierw (s. 26) stwierdza, że badacze polscy [antropolodzy] za¬ czynają dopiero zauważać konieczność badań „tak zwanego życia codziennego". Później, że ludzka potoczność - codzienność „wydaje się wciąż nie docenianą dziedziną ludzkiego bycia w świecie", natychmiast dodaje jednak, że „właśnie codziennością przede wszystkim zajmowały się kolejne pokolenia antropologów i badaczy spoza tej dyscypliny" (s. 360, pogrubienie A.K.). Do tej ostat¬ niej kwestii powrócę niżej. Choć autor wielokrotnie podkreśla, że przedmiot swoich rozważań traktuje z punktu widzenia antropologii, ma świadomość możliwości i potrzeby interdyscyplinarnej analizy świata rzeczy. Stwierdza wręcz, że badanie kultury materialnej „nie może się obyć bez ujęcia z wielu punktów na raz" i dalej już, za Danielem Millerem, że nie stanowią one wyłącznej domeny etnografii, zaś równie ważne są podejścia: „historii, archeologii, geografii, designu i literatury". Od siebie dodaje do tej grupy filozofię i socjologię (s. 29). Za Peterem Borscheidem można by jeszcze dopisać tu: biologię, lingwistykę, medycynę i statystykę (Borscheid 1983, s. 12). Powołując się na Michaela Schiffera, wskazuje na archeologów jako twórców rekonstrukcji obrazu świata z resztek kultury materialnej wymarłych często ludów, „niemal zawsze bez możliwości konfrontacji ustaleń ze źródłami pisanymi" (s. 174). Barański zdaje sobie sprawę, że ludzka codzienność, „kultura rozumiana jako sposób życia czło¬ wieka" ma również wymiar historyczny. Chcąc zachować także taką perspektywę przyjmuje podział dziejów kultury i myśli człowieka na „przednowoczesność, nowoczesność i ponowoczesnosć" (s. 34). W kontekście tego podziału, ciągle dyskutowanego i po części kwestionowanego , zamierza lokować rozważania dotyczące przeszłości. Wspomnianej periodyzacji nie stosuje jednak konse¬ kwentnie. W tekście pojawiają się także feudalizm (brakuje kapitalizmu) oraz epoki konsumpcyjna i przedkonsumpcyjna. Co do historii, przywołuje też metodologiczną dyrektywę jednego z amerykańskich badaczy, Henryego Glassie. W początku lat 1990. zalecał on równoprawne traktowanie wszelkich rodzajów źródeł: materialnych, pisanych i ustnych (s. 188-189). Ta niewątpliwie słuszna rada nie stanowi jednak nowości, przynajmniej w kraju nad Wisłą, gdzie była znana, akceptowana i mniej lub bar¬ dziej skutecznie realizowana najpóźniej od połowy ubiegłego wieku. Barański zdaje się też podzie¬ lać i tu wypada się z nim zgodzić, pogląd Prowna na ograniczenia wiedzy historycznej: niemożność [pełnej - A.K.] rekonstrukcji faktu, wartości, uczuć i emocji składających się na kontekst rzeczy (s. 180). O historii kultury materialnej (w ścisłym tego słowa znaczeniu) wspomina jedynie w kon¬ tekście wymuszonej w Polsce lat 1950. i 1960. koncentracji badań etnograficznych nad kulturą ludową właśnie na jej aspektach materialnych. Przypomina kwestionariusz badawczy obejmujący: zajęcia rolnicze i hodowlane, przemysł domowy, rzemiosło, chałupnictwo, budownictwo, wyposa¬ żenie mieszkań, pożywienie, odzież, wymianę dóbr użytkowych, handel (Etnografia... 1976, s. 14). Całkowicie poza polem rozważań Barańskiego pozostały badania nad kulturą materialną podej¬ mowane przez polskich historyków. Formułowana przez nich definicja przedmiotu badań, miała istotne punkty styczne z obecnym rozumieniem kultury materialnej przez polskich antropologów. 2 2 Początek epoki nowoczesności niektórzy badacze umieszczają w wieku X V I , inni w XVII, więk­ szość na przełomie stuleci X V I I I - X I X ; podnoszone są wątpliwości co do istnienia ponowoczesności jako „stanu społeczeństwa". �RECENZJE 161 Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej pole badań określił Jan Rutkowski. Mieściła się w nim „działalność gospodarcza w materialnym tego słowa znaczeniu [...] zarówno [...] same przed­ mioty materialne zaspokajające ludzkie potrzeby" jak i ich produkcja, obieg i konsumpcja. Jego zdaniem rzeczy wraz z konsumpcją stanowią pełnoprawny element przedmiotu badań przede wszystkim ze względu na funkcje zaspokajania ludzkich potrzeb, nie ograniczonych jednak do podstawowych potrzeb biologicznych (Topolski 1980, s. 465, pogrubienia A.K.). Kultura ma¬ terialna w ujęciu Rutkowskiego obejmowała więc, choć nie na pierwszym planie, zagadnienia interesujące dzisiaj także antropologów. Lata powojenne przyniosły wyraźne załamanie względnej równowagi trzech głównych skład¬ ników kultury materialnej - produkcji, obiegu (wymiany) i konsumpcji dóbr materialnych. Pod wpływem narzucanej ideologii marksistowskiej a także bieżących potrzeb politycznych, podstawo¬ wym „postulatem stało się poznanie sposobu produkcji dóbr materialnych". Kazimierz Majewski w programowym artykule otwierającym pierwszy numer Kwartalnika Historii Kultury Materialnej pisał, że zgodnie z jednym z podstawowych założeń materializmu historycznego, „historia roz¬ woju społeczeństwa jest przede wszystkim historią rozwoju produkcji" (Majewski 1953, s. 4). Ten punkt widzenia na lat kilkanaście zaciążył na praktyce badawczej; historia kultury materialnej była wówczas przede wszystkim analizą różnych gałęzi produkcji (rolniczej, rzemieślniczej, prze¬ mysłowej). Jednak już w latach 1970., być może dzięki zmienionej atmosferze „gierkowskiej de¬ kady dobrobytu", badania z zakresu historii kultury materialnej obejmowały nie tylko kwestie produkcji, lecz także „materialnych warunków bytu społeczeństwa, zwłaszcza zaś szeroko pojętej konsumpcji" (Instytut... 1977, s. 450, pogrubienie A.K.). Ten ostatni kierunek zainteresowań z bie¬ giem lat zaczął dominować, usuwając w cień badania nad przemysłem, produkcją roślinną czy hodowlaną. Efektem tej ewolucji było między innymi zainteresowanie światem rzeczy otaczających jednostki oraz mniejsze lub większe grupy społeczne, stanowiących nie tylko o ich zamożności, warunkach życia, ale wręcz o tożsamości. Pionierami takiego podejścia byli: w latach 1970. Maria Bogucka, autorka prac o poziomie życia i codzienności w siedemnastowiecznych miastach (np. Bogucka 1967; 1973; 1976), zaś w latach 1980. Andrzej Pośpiech (np. 1989). Ten ostatni na podsta¬ wie pośmiertnych spisów majątkowych rekonstruował świat rzeczy siedemnastowiecznej szlachty wielkopolskiej (Pośpiech 1992). Interesowały go przy tym nie tylko relacje rzeczy i grup społecz¬ nych, lecz także rzeczy i jednostek. Szczególnie inspirujące były jego próby wykorzystania inwenta¬ rzy mienia do badań osobowości (Pośpiech 1989). Kolejni badacze zajęli się też „światem rzeczy" ziemiaństwa oraz inteligencji (np. Kowecka 1983; 1984; Molik 1999), mieszczaństwa (np. Klonder 2000) i duchowieństwa (Główka 2005). W latach 1990. w historiografii (zwłaszcza angielskiej i amerykańskiej) nastąpił inspirowany przez filozofię, antropologię i pokrewne dyscypliny humanistyczne nowy „zwrot ku rzeczom", „ku temu co nie-ludzkie". W Polsce stał się przedmiotem teoretycznej refleksji niektórych środowisk archeologów i historyków; wpłynął także na praktykę badawczą. Na przykład według Ewy Domań¬ skiej rzeczy, przede wszystkim wytworzone przez człowieka nieożywione przedmioty materialne (artefakty), ale również ekofakty - byty wytworzone przez procesy naturalne bez ingerencji czło¬ wieka (np. zwierzęta, góry, kamienie, drzewa) - zasługują na równoprawne, w stosunku do człowie¬ ka, potraktowanie w badaniach (Domańska 2005, s. 14). Ma sens konstruowanie biografii rzeczy, które, podobnie jak ludzie, „rodzą się, żyją i umierają, czasami dzieląc z ludźmi swój los". Warto śledzić jak, za pośrednictwem przedmiotów przechodzących różne stadia życiowe użyteczności, wyrażana jest tożsamość społeczna. Takim analizom towarzyszy jednak nieunikniona antropomorfizacja przedmiotu (Domańska 2005, s. 13-14). O drodze, jaką przebyli historycy w praktyce badawczej świadczy najnowsza praca Jarosława Dumanowskiego Świat rzeczy szlachty wielkopolskiej w XVIII w. (2006). Swój cel autor sformuło¬ wał jako próbę „przedstawienia tego, jak w związku z użyciem obiektów materialnych zmieniały się środki wyrazu i formy rywalizacji społecznej oraz sposoby konstruowania szlacheckiej tożsamości" (2006, s. 9). Temu miała służyć analiza rozpowszechnienia, liczebności, asortymentu przedmiotów tworzących szlachecki świat rzeczy. Te ostatnie interesowały Dumanowskiego „głównie jako noś¬ niki różnych wiązanych z nimi znaczeń i forma niewerbalnej komunikacji oraz jako narzędzia �162 RECENZJE społecznych i indywidualnych strategii, symbole statusu i wyraz szlacheckiej tożsamości" (tamże, s. 10). Za kluczowe uznał też problemy stosunku do tradycji oraz innowacji, międzypokoleniowy transfer rzeczy i wartości, różne sposoby wyrażania społecznej wyższości, mechanizmy społeczne­ go wyróżniania się, imitacji, sublimację gustu oraz ekonomiczne i kulturowe sposoby nadawania rzeczom wartości. Zdaniem Dumanowskiego „miejsce w społecznej hierarchii [...] nie sprowadza się do struktury majątkowej grupy czy utożsamienia kwestii społecznych ze zjawiskami ekonomicz­ nymi. Społeczne uznanie jednostki za kogoś i zaakceptowanie jej jako członka grupy to przede wszystkim efekt wrażenia wypływającego z użycia dóbr, przedmiotów i związanych z nimi zacho¬ wań" (tamże, s. 9-10). Wyjątkowo obszerny cytat pokazuje, w jak znacznym stopniu w przytaczanej pracy zostały zrealizowane metodologiczne propozycje i postulaty antropologii kulturowej. Bezpo­ średnim źródłem inspiracji autora, obok dorobku dziesięcioleci polskich badań historycznych oraz klasycznych prac Veblena czy Goffmana, były historiografia francuska i angielska lat 1980. i 1990. Także codzienność, uznana przez Barańskiego za ciągle niedocenianą dziedzinę ludzkiego bycia w świecie, stanowiła dla co najmniej kilku pokoleń historyków (również etnografów, etnologów, ludoznawców) przedmiot licznych studiów szczegółowych a zarazem gorących dyskusji metodolo¬ gicznych. Niezależnie od teoretycznych wątpliwości powstał odrębny, traktujący o życiu codzien¬ nym gatunek pisarstwa historycznego, wyrosły z ducha poświęconego historii społeczno gospodar¬ czej, francuskiego pisma Annales (wychodzi od 1929 r.). Klasyczne przykłady tej twórczości stanowią: zbliżająca się do 300 tomów seria wydawnictwa Hachette, rozpoczęta w roku 1938 pracą Abla Lefranca, La vie quotidienne au temps de la Renaissance oraz jej polski odpowiednik wyda­ wany przez PIW od roku 1960 (z górą 50 tomów). Alltag, everyday life stały się też przedmiotem setek publikacji (choć nie zebranych w odrębne serie) w całej niemal Europie i za oceanem (USA, Kanada). Zakres, definicja życia codziennego są przy tym ciągle dyskutowane. Czy życie codzienne to, jak twierdził Lefebvre, po prostu „wszystko"; czy rację ma Borscheid za istotę codzienności uważający powtarzalność? Poza „codziennością" umieszcza on wszystko co jednorazowe, niepow­ tarzalne. Na ów codzienny świat składają się przy tym trzy obszary: rzeczy, normy i język. Oczywiś¬ cie codzienność przynależy do historii długiego trwania nie zaś do świata pojedynczych zdarzeń (tu choćby polityka). Borscheid w formach w jakich rozgrywa się „codzienność" „widzi podstawowy wymiar ludzkiej cywilizacji"; uważa je za fundament rozwoju ludzkości (Borscheid 1983, s. 1, 5, 7, 11). Bardziej enumeratywną definicję codzienności sformułowała przed, z górą, 10 laty Maria Bogucka; jej zdaniem obejmuje ona „na pewno całą kulturę materialną, życie rodzinne, obszary pracy i wypoczynku, świat pojęć i wyobrażeń indywidualnych i grupowych" (Bogucka 1996, s. 252). Granice zakresu badań wytycza powtarzalność analizowanych zjawisk. Poruszając problematykę bardzo rozległą, do tego interesującą wiele dyscyplin i kierunków ba¬ dawczych, Barański (2007) nie mógł ustrzec się pewnych uproszczeń, niedomówień, niejasności. Do pierwszych zaliczyłbym np. uzasadnianie braku zainteresowań nauki w Polsce lat 1980. kulturą konsumpcyjną nieistnieniem tejże w kraju stanu wojennego, w przeciwieństwie do Zachodu, gdzie ówczesny boom gospodarczy sprzyjał gwałtownemu rozwojowi konsumpcji. U nas zaczęła ona rosnąć w latach 1990. i dopiero ta zmiana miała przyciągnąć uwagę badaczy do kwestii konsumpcji (tamże, s. 16). Przykład historyków, którzy pierwszego wyraźnego zwrotu ku problematyce kon¬ sumpcji dokonali w latach 1970. i 1980. (por. wyżej) wskazuje, że taki automatyzm powiązania zainteresowań badaczy z otaczająca ich rzeczywistością nie zawsze się sprawdza. Być może w isto¬ cie zainteresowanie te pobudziły pierwsze lata dekady gierkowskiej (hasło „aby Polska rosła w siłę a ludzie żyli dostatniej"), może jednak równie stymulujące było zestawienie przaśnej rzeczywistości realnego socjalizmu (później stanu wojennego) z powszechną przecież wiedzą o warunkach życia na Zachodzie. Mielibyśmy tu do czynienia ze zjawiskiem swoistej kompensacji. W ogólnych rozważa¬ niach nad kulturą materialną (tamże, s. 21-28). Barański w ogóle zresztą nie dostrzega refleksji polskich historyków dotyczących tego i bliskich mu pojęć. Tymczasem dyskusje teoretyczne, choć z malejącym natężeniem, trwały przez całe ostatnie półwiecze. Wątpliwości budzą też szczegóły zarysowanej przez Barańskiego sekwencji panowania w świe¬ cie rzeczy systemów „patyny" i „mody". W pierwszym rzeczy stare, cenione ze względu na pocho¬ dzenie, funkcjonowały głównie jako element dziedzictwa, ojcowizny, znak łączności z przodkami �RECENZJE 163 lub ojczyzną. W Europie feudalnej patyna była koniecznym elementem stylu życia klas wyższych. Jej brak obnażał nowobogactwo, w konsekwencji dyskwalifikował. Stulecia X I X - X X przyniosły, zdaniem autora, zdetronizowanie lub co najmniej marginalizację patyny i zastąpienie jej modą - rywalizacją w pogoni za nowościami. Zadomowienie się „na dobre" mody na Zachodzie Barański umieszcza jednak nieco wcześniej, w stuleciach X V I I I - X I X (tamże, s. 280). Dalej (s. 282) referuje poglądy Georga Simmela, uznającego modę za zjawisko charakterystyczne dla kultury już od wieku X V I w. a tworzące się od schyłku średniowiecza [w istocie jeszcze wcześniej - A . K . ] . Wszystkie opisane zjawiska przypadały przy tym na czasy feudalizmu. Widać w tym pewien brak konsekwen¬ cji. Równocześnie określenie „na dobre" osłania autora przed zarzutem nie dostrzegania znaczącej roli mody w budowaniu społecznych tożsamości już najpóźniej w wieku X V I i to nie tylko na za¬ chodzie Europy, lecz także w dawnej Rzeczypospolitej. Pogoń za modnymi nowinkami w ubiorze, jadle i napoju dostrzegali i potępiali już w stuleciach X V I - X V I I moraliści z Polski, Czech, krajów niemieckich. W środowisku szlacheckim w Wielkopolsce przejście od sytemu patyny do mody do¬ konało się w drugiej połowie X V I I I wieku (Dumanowski 2006, s. 326-328). Coraz szybciej poszczególne dobra traciły też status atrybutów luksusu, elitarności i były w tej roli zastępowane przez inne. Wspominany już Simmel wskazał przy tym słusznie na wymuszoną przez naśladownictwo grup niższych w hierarchii „ucieczkę" elit do rzeczy (dóbr) dla osób niższe¬ go stanu niedostępnych [na razie! - A . K . ] . W ten sposób działał mechanizm napędzający kolejne zmiany (Barański 2007, s. 282). Doskonałe przedstawienie tego zjawiska znajdujemy w pisanym u schyłku X V I I I w. dziele prekursora polskiej socjologii Jędrzeja Kitowicza, Opis obyczajów za panowania Augusta III (1985). Według niego jednym z atrybutów wielkopańskiego luksusu w Polsce Augusta I I I były zegarki. W początku jego panowania srebrne lub złote czasomierze „znaj¬ dowały się tylko u samych wielkich panów; znać, iż niedawno przyszły na świat. [... ] Powoli zaczęły się gęściej zegarki pokazywać, tak w szlacheckim, jako też miejskim stanie. Szlachcic majętny [... ] jurysta, [...] kupiec bogaty nosił zegarek i gdy nim błysnął między ludem pospolitym dla obaczenia godziny, był natychmiast poczytany za człowieka majętnego" (Kitowicz 1985, s. 290). Na końcu panowania Augusta I I I „[... ] zegarki [... ] dały się widzieć u lokajów i stangretów [... ] od panów i możniejszych osób wzgardzone, przeniosły się do sług i uboższych tak jak stare boty. Odpra¬ wiwszy panowie od siebie zegarki srebrne, jako pospolite, zaczęli się różnić zegarkami złotymi; a gdy i te zostały rozmnożone, zaczęli je kamelizować drogimi kamieniami, brylantami i innymi, w czym już ubożsi panów doścignąć nie mogli" (Kitowicz 1985, s. 291). Ale tylko do czasu, ponie¬ waż „pościg" i „ucieczka" trwały dalej. Barański zdaje się także nazbyt wierzyć w trwałość i statyczność struktur i różnic społecznych w przeszłości. Bez zaznaczenia dystansu, stwierdza za jednym z francuskich badaczy z lat 1970., że „w czasach przedkonsumpcyjnych [... ] nie było [... ] różnic ze względu na modę jedynie [... ] uświę¬ cone wielopokoleniową tradycją różnicowania klas i rang" (2007 s. 308). Nieco wcześniej czytamy, że utrwalaniu tych podziałów, w „feudalnym okresie kultury europejskiej" (zapewne utożsamianym z przedkonsumpcyjnym, przednowoczesnym) służyło „specjalne prawodawstwo zakazujące upra¬ wiania [... ] stylu życia zagwarantowanego dla klasy wyższej: mieszkania, ubierania się czy jadania [... ] Naruszanie takich zakazów było obłożone odpowiednimi karami" (tamże, s. 279). Tymczasem rzeczywistość była bardziej złożona. Choćby pisane w latach 1980. eseje Norberta Schindlera histo¬ ryka i antropologa kultury ukazują płynność granic społecznych, rozliczne strategie utrzymywania lub poprawiania społecznego statusu, sposoby podkreślania ale także zacierania różnic stanowych, majątkowych, zawodowych na południu i zachodzie Niemiec w X V I - X V I I w. (Schindler 2002). Rzeczową analizę praw antyzbytkowych a także ich egzekwowania w miastach zachodu i północy Rzeszy (hanzeatyckich) w okresie od X V I - X V I I I w. znajdujemy w pracy Edmunda Kizika. Choć w miastach przepisy owe rzeczywiście starano się egzekwować, to jednak samo ustawodawstwo prowokowało do „poszukiwania nowych form zachowań dystynktywnych" zaś „ludzka pycha i chęć wyróżnienia się znajdowały zaraz inną drogę [... ] ekspresji". To z kolei wymuszało nowelizację antyzbytkowego prawa. Nie brakowało też przypadków jego łamania (Kizik 2001, s. 309). O wielkim i po części skutecznym dążeniu plebejuszy do przełamywania prawnych barier na drodze awansu społecznego świadczy również, obejmujący z górą 2500 osób, rejestr bezprawnie �164 RECENZJE podających się za szlachtę, opracowany w początku X V I I w. przez Waleriana Nekanda Trepkę. Owi fałszywi szlachcice, oprócz posiadania lub przynajmniej dzierżawienia wiejskiej nieruchomości, sta¬ rali się demonstrować szlachecki styl życia, nosząc szaty jedwabne, futra rysie i sobolowe, zatrud¬ niając służbę, jeżdżąc powozami zaprzęganymi w czwórkę koni - ówczesny odpowiednik markowego samochodu z wieku X X - X X I (Trepka 1995, s. 424, 428, 430, 451). Nasuwa się przy tym analogia do wspominanych przez Barańskiego zestawów produktów w latach 1980. współtworzących tożsa¬ mość różnych grup zawodowych w USA. W przypadku np. prawników były to: rakieta tenisowa Pirnce, skórzana aktówka, samochód Cadillac El Dorado, piwo Michelob, papierosy Vantage, cygara, buty Johnston & Murphy (Barański 2007, s. 339). Po lekturze pisanej przed 300 laty księgi Trepki wydaje się, że żyjący po szlachecku plebejusz, po przeprowadzce w odległy od rodzinnego rejon Rzeczypospolitej i przejęciu odpowiednich zewnętrznych atrybutów trybu życia miał większe szanse funkcjonowania w szlacheckiej społeczności nowej okolicy niż robotnik wykwalifikowany, nawet z papierosem Vantage w ustach, wśród amerykańskich prawników przed dwudziestu laty. Praca Barańskiego ma wymiar zarówno teoretyczny jak i erudycyjny. Oba budzą szacunek, jednak, przynajmniej z uwagi na obecność w rozważaniach odniesień do historycznego kontekstu kultury materialnej i kultury konsumpcji, w ewentualnym kolejnym wydaniu, warto by wzbogacić bibliografię niektórymi nowszymi opracowaniami historycznymi. Wskazać by tu można choćby zbiór studiów nad kulturą konsumpcji w Europie lat 1650-1850 (Consumers and luxury, 1999) czy prace Daniela Roche, zwłaszcza jego historię rzeczy banalnych w X V I I - X I X w. (Histoire des choses banales. Naissance de la consommation XVII -XIX siècle, 1997). Warto by też sięgnąć do dorobku studiów nad kulturą rzeczową (Sachkulturforschung), uprawianych zresztą nie tylko w Niemczech. Skrótowa prezentacja dokonań ostatniego półwiecza w tej dziedzinie znalazła się przed kilku laty na łamach Kwartalnika Historii Kultury Materialnej (Mohrmann, 2002). Znanym w Europie ośrod¬ kiem badań nad realiami (Realienkunde) jest z kolei instytut w austriackim Krems. Kilkadziesiąt wydanych przez tą placówkę tomów materiałów konferencyjnych (od roku 1976) stanowi trwały zapis ewolucji badań prowadzonych przez historyków różnych specjalności (szczególnie sztuki), archeologów, etnografów-etnologów, filologów itd. z całej bez mała Europy. Właściwie wszystkie spotkania w Krems dotykały w znacznym (często w głównym) stopniu problematyki świata rzeczy, stosunku człowiek-przedmiot, różnych funkcji rzeczy . U historyka, od lat zajmującego się problemami kultury materialnej, lektura książki Janusza Barańskiego wywołuje uczucia mieszane. Przeważa zainteresowanie i satysfakcja z odnajdywania w sformułowanym przez antropologa zarysie całościowego programu badań świata rzeczy (przed¬ miotów), z rozlicznych możliwości jego analizy oraz interpretacji. Wiele z nich może znaleźć zasto¬ sowanie w budowaniu przez historyków kwestionariuszy badawczych, dalej zaś w konstruowaniu obrazu minionej rzeczywistości. Cieszy również, co widać zwłaszcza w praktyce badawczej ostat¬ nich lat, że liczne ze wskazywanych przez antropologię możliwości już wykorzystują historycy, także polscy. Inspiracje w kierunku odwrotnym odnotowuje sam Barański (np. analizując kwestie reglamentacji dóbr i szerzej - sposobu życia). Równocześnie rzut oka na pokaźny dorobek badań monograficznych różnych fragmentów (aspektów) kultury materialnej czy też codzienności, jak też refleksji metodologicznej i - w większym stopniu metodycznej - wywołuje poczucie niespeł¬ nienia. W przypadku polskiej antropologii i historii oraz ich podejścia do problematyki „świata rzeczy-kultury materialnej" mamy do czynienia z ewolucją przypominającą ruch w tym samym kierunku po dwóch równoległych, jednak nie zbiegających się drogach. Wzajemne przenikanie, wy¬ miana informacji oraz inspiracji występuje w stopniu minimalnym. Stan taki w naszej humanistyce nie jest czymś wyjątkowym. Świadomość dokonań innych zainteresowanych tym samym (lub zbli¬ żonym) przedmiotem kierunków badawczych (dyscyplin) zbyt często pojawia się dopiero wówczas (i jest to szczęście w nieszczęściu), gdy wspomniane drogi przekraczają granice państw, aby dopiero tam zbliżyć się do siebie wyraźnie. e e 3 3 Na przykład Mensch und Objekt im Mittelalter und in der frühen Neuzeit. Leben - Alltag-Kultur, red. Gerhard Jaritz, Wien 1990; Die Vielfalt der Dinge. Neue Wege zur Analyse mittelalterlicher Sachkul­ tur, red. Helmut Hundsbichler i inni, Wien 1998. �165 RECENZJE LITERATURA B o g u c k a M a r i a 1967, Życie codzienne Gdańska, PIW, Warszawa. - 1973, Z problematyki form życia „marginesu mieszczańskiego" w Gdańsku połowy X V I I w., Zapiski Historyczne, nr 4, s. 55-77. - 1976, Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorców ży­ cia szlacheckiego w X V I I w., [w:] Społeczeństwo staropolskie: studia i szkice, t. I , red. A. Wyczański, PWN, Warszawa, s. 185-200. - 1996, Życie codzienne - spory wokół profilu badań i definicji, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 3, s. 247-253. B o r s c h e i d P e t e r 1983, Pladoyer fur eine Geschichte des Altäglichen, [w:] Ehe, Liebe, Tod, red. P. Borscheid, H.J. Teuteberg, F. Coppenrath Verlag, Münster, s. 1-14. Consumers and luxury... 1999, Consumers and luxury. Consumer culture in Europe 1650-1850, red. M . Berg, I.H. Clifford, Manchester University Press, Manchester-New York. D o m a ń s k a E w a 2005, O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (Ku historii nieantropocentrycznej), Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. LXV, s. 7-23. D u m a n o w s k i J a r o s ł a w 2006, Świat rzeczy szlachty wielkopolskiej w XVIII wieku, Wydaw¬ nictwo U M K , Toruń. Etnografia... 1976, Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, red. M . Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław. G ł ó w k a D a r i u s z 2004, Majątek osobisty duchowieństwa katolickiego w Koronie w XVII i XVIII wieku, IAE PAN, Warszawa. Instytut... 1977, Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk 1953-1977, oprac. zbior., Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 4, s. 447-454. K i z i k E d m u n d 2001, Wesele, kilka chrztów i pogrzebów. Uroczystości rodzinne w mieście hanzeatyckim od XVI do XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego Officina Ferberiana, Gdańsk. K l o n d e r A n d r z e j 2000, „Wszystka spuścizna w Bogu spoczywającego". Majątek ruchomy zwyk­ łych mieszkańców Elbląga i Gdańska w XVII wieku, IAE PAN, Warszawa. K o w e c k a E l ż b i e t a 1983, Mieszkania warszawskie w XIX (do 1870 r), [w:] Wybrane proble­ my kultury materialnej miast polskich w XVIII i XIX w., Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 56, Ossolineum, Wrocław, s. 7-132. - 1984, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów pol­ skich w XIX w., PIW, Warszawa. M a j e w s k i K a z i m i e r z 1953, Historia kultury materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Mate¬ rialnej, nr 1-2, s. 3-27. M o l i k W i t o l d 1999, Życie codzienne ziemiaństwa w Wielkopolsce w XIX i na początku XXwieku. Kultura materialna, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. M o h r m a n n R u t h E. 2002, Volkskündliche Sachkulturforschung, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 3-4, s. 331-340. Nekanda Trepka Walerian 1995, Liber generationisplebeanorum („Liber chamorum"). Ossolineum, Wrocław. P o ś p i e c h A n d r z e j 1989, Majsterkowicz w kontuszu (szlachecki pośmiertny inwentarz mobiliów jako źródło do badań osobowości, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 61, Ossolineum, Wrocław, s. 177-190. - 1992 Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlachty wielkopolskiej z XVII w., IAE PAN, Warszawa R o c h e D a n i e l 1997, Histoire des choses banale. Naissance de la consommation XVll -XlX siècle, Fayard, Paris. S c h i n d l e r N o r b e r t 2002, Ludzie prości, ludzie niepokorni... Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, Wiedza Powszechna, Warszawa. T o p o l s k i J e r z y 1980, Jana Rutkowskiego koncepcja historii kultury materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 4, s. 461-467. e e �166 RECENZJE DAGNOSŁAW DEMSKI SŁOWACKIE MITOLOGIZACJE - TRADYCJA I UNIWERSALNE PROBLEMY W LOKALNYCH FORMACH Krekovicovä Eva, Mentalne obrazy, stereotypy a myty vo folklóre a vpolitike, Üstav etnologie SAV, Bratislava 2005. Kiliänovä Gabriela, Identita a pamät. DevinIThebenIDeveny ako pamätne miesto, Üstav etnologie SAV, Bratislava 2005. Myty nase slovenske, (red.) Eduard Krekovic, Elena Mannovä, Eva Krekovicovä, Academic Electronic Press, Bratislava 2005. Każda społeczność, a szczególnie naród, wykazują potrzebę stworzenia zbioru symboli toż­ samości zbiorowej, które będą łatwe do odczytania dla przedstawicieli mniejszych grup składają­ cych się na jego całość. Jest to zjawisko powszechne, wyłaniające się na pierwszy plan w chwilach przełomów politycznych, społecznych, ekonomicznych, gdy rzeczywistości ulega gwałtownym transformacjom. Taki przypadek dotyczy także Słowacji. Proces powstawania zbiorowej tożsamości i formowanie się symboli, charakterystycznych zarówno dla aktualnej sytuacji, jak i dla przeszłości tego narodu, możemy prześledzić dzięki trzem interesującym publikacjom, wydanym w tym samym okresie, tj. w 2005 roku. Warto zadać pytanie, co może w sposób syntetyczny obrazować naród tak, aby, z jednej strony, wyrazić uniwersalizm, czyli to, co łączy wszystkich członków narodu, a z drugiej - zarysować wszystkie różnice zachodzące wewnątrz społeczeństwa - z jego wewnętrznymi podziałami klaso­ wymi, społecznymi, politycznymi, czy też etnicznymi lub kulturowymi? W takich obrazach fakty, przypadki, czy ludzie funkcjonują zazwyczaj nie jako wydarzenia historyczne lub postacie, ale jako mity. W toku reinterpretacji rzeczywistości dochodzi do przekształcenia procesu upamiętniania. Większe znaczenie zdobywają elementy irracjonalne i mityczne, elementy narodowe natomiast powoli zyskują posłuch i zostają skierowane przeciwko innym społecznościom, uznawanym za zagrożenie dla grupy dominującej. Mają one za zadanie przemawiać do emocji odbiorców i do ich poczucia więzi z narodem. Mity i obrazy czerpią treść z przeszłości i współczesności, ale stanowią najczęściej wyraz napięć między uniwersalizmem a partykularnością. Przemawiają do warstw szerokich i niż¬ szych, a w wersji bardziej wyrafinowanej do elit. Nie są skierowane do jednostek, ale raczej do szerszych zbiorowości, których tożsamość jest modyfikowana podczas transformacji. Wnoszą rów¬ nież nowe odniesienia kulturowe obrazujące rzeczywistość po przełomie. Prezentuję trzy interesujące książki dotyczące problematyki słowackiej mitologii narodowej i stereotypizacji, głównie w folklorze, ale wykorzystywanej również współcześnie w polityce, w momentach głębokich przełomów politycznych w państwie. Wszystkie pozycje są szczególnie zajmujące dla czytelników zainteresowanych historią i kulturą krajów Europy środkowej, zróżnico¬ wanych pod względem etnicznym, kulturowym i religijnym. Różnice te są postrzegane i opisywane przez autorów książek, jako elementy konstruowania tożsamości narodowej. Pierwsza z publikacji, autorstwa Evy Krekovicovej (2005), prezentuje obrazy, stereotypy i mity funkcjonujące zarówno w dawnym folklorze słowackim, jak i w języku, jakim posługiwali się po¬ litycy okresu transformacji na Słowacji. W tym samym duchu napisana została książka Gabrieli Kilianovej (2005), poświęcona kwestiom tożsamości i pamięci jednego miejsca, jakim jest Devin. To niezwykłe miejsce, niegdyś odrębne miasto, położone u ujścia Morawy do Dunaju. Współcześnie stanowi część Bratysławy, a równocześnie leży na granicy Słowacji i Austrii. Trzecia książka, pod redakcją Eduarda Krekovica, Evy Krekovicovej i Eleny Mannovej (2005), jest zbiorem artykułów różnych autorów, poświęconych słowackim mitom narodowym, dawnym i nowszym. Charakte¬ rystyczne jest to, że wszystkie trzy pozycje korzystają z podobnych pojęć teoretycznych opisując treści słowackich mitów. �RECENZJE 167 Pierwsza z książek podejmuje problem pamięci zbiorowej, która jest wyrażana na kilka spo­ sobów, np. w formie obrazów i stereotypów w tekstach folkloru słowackiego. Stare wątki, obecne w tradycyjnym folklorze słowackim, były także wykorzystywane przez współczesną politykę (np. w latach 1989-1993). Dało to początek nowej mitologii narodowej, jak nazywa je autorka „nowostarej", czyli starej, ale dostosowanej do potrzeb współczesności. Publikacja przedstawia dodat¬ kowo zmiany zachodzące w języku polityki i publicystyki w okresie transformacji ustrojowej. Krekovicova nawiązuje do zjawiska konstruowania pamięci zbiorowej, koncepcji pochodzącej z francuskiej szkoły historycznej (Pierre Norra), jak również do późniejszych koncepcji Petera Connertona, Jana Assmanna i Moritza Csaky oraz Hansa Henninga Hahna. Posługując się pojęciem „wektora" pamięci, autorka uznaje folklor za jeden z wektorów zbiorowej pamięci. Stereotypy rozu¬ mie jako wielowarstwowe obrazy prezentujące osobiste wyobrażenia składające się na pamięć zbio­ rową. Takie mentalne obrazy występują w folklorze jako ucieleśnienie wyobrażeń w kontekście opozycji „swój" - „obcy" i jako takie są zjawiskiem dosyć trwałym. Na formowanie tożsamości składają się również proste schematy, służące zbieraniu informacji społecznych o innych ludach. Podczas budowania tożsamości zbiorowej stereotyp występuje jako czynnik integracji własnej grupy. Wspólnym motywem przewijającym się przez wszystkie poziomy stereotypizacji, tworzenia się mitów i wyobrażeń o obcych, zarówno w tradycyjnym folklorze jak i współcześnie, jest stereotypowy obraz 'złego pana', reprezentującego klasy wyższe. W folklorze funkcjonuje on w sposób ciągły aż do dnia dzisiejszego, a w okresie transformacji po upadku reżimu totalitarnego, obraz taki odnosił się do ogólnego stereotypu „polityka", jako postaci niemoralnej, skorumpowanej, wkraczającej w świat polityki z zamiarem odniesienia osobistych korzyści. Książka Krekovicovej jest analizą wielu pieśni ludowych, powiedzonek opowiadanych i zapisa¬ nych. Autorka uważa, że w dawnym folklorze rzadko występował autowizerunek Słowaków wyrażany w kategoriach etnicznych czy też narodowościowych. Równie niewiele było odniesień do innych grup etnicznych lub narodów. Były tylko dwie grupy etniczne definiowane jako „Oni" - Żydzi i Cyganie - w opozycji do „Nas" (Słowaków). Jak pisze autorka, najczęściej występowała zasada podziałów na klasy społeczne, a nie różnice etniczne - opozycja „chłop" kontra „właściciel ziemski". W folklorze funkcjonuje wizerunek Słowaków jako narodu chłopskiego, który zgodnie ze apologetycznym stereotypem, był istotną częścią słowackiej mitologii narodowej, głównie w 1993 roku w okresie formowania się suwerennego państwa słowackiego. Praca Gabrieli Kilianovej także jest poświęcona problematyce pamięci zbiorowej, ale przedsta¬ wionej przez pryzmat dziejów miasta Devin. Autorka opisuje w jaki sposób miasto stało się słowac¬ kim symbolem narodowym i „miastem pamięci". Historycznie miasto nie zostało założone przez Słowaków, budowały je inne narodowości (Niemcy i Węgrzy). Jest ono wyrazem pamięci, którą, jak pisze autorka, kondensowała, przedstawiała i krystalizowała pamięć zbiorowa narodu. To samo miasto stało się częścią pamięci zbiorowej nie tylko Słowaków, ale także Niemców i Węgrów. Miasto pamięci to przede wszystkim zabudowania, architektura, ale i inne wytwory ludzkiej działalności. Devin został przedstawiony w książce jako symbol wczesnosłowiańskiego państwa Wielkomorawskiego (z pocz. IX w., które rozpadło się na skutek najazdów Hunów na początku X w.) z centrum w dorzeczu Morawy i dolnego Wagu - jego władców Rastislava i Svatopluka, tradycji Cyryla i Metodego, a później wykorzystywany w zmitologizowanej prezentacji narodowych dziejów Słowacji. Devin to także część współczesnej Bratysławy. Pozostały ruiny grodu, który od lat 80-tych X I X w. na fali słowackiego odrodzenia narodowego, zaczęto wiązać z tradycją państwa Wielkomorawskiego jako państwa słowiańskiego (rozumianego jako słowackiego). Odrodzenie narodowe rozwijało się wśród elit (np. Ludovit Stur), bardziej masowy charakter zyskało dopiero przed I wojną świa¬ tową. Wart podkreślenia jest fakt, że od początku tworzenia nowoczesnego narodu słowackiego do tradycji państwa Wielkomorawskiego jako podstawy narodowej tożsamości odwoływały się inteli¬ gencja zarówno katolicka jak i ewangelicka. Devin stał się częścią narodowego dyskursu Słowaków, ale jak już wspomniałem funkcjonuje również w pamięci zbiorowej Niemców i Węgrów. Przez Węgrów Devin był traktowany jako za¬ chodnia granica Węgier. W roku 1896 odbyła się milenijna narodowa wystawa w Budapeszcie, upa¬ miętniająca tysiąc lat od przybycia Węgrów na terytorium środkowej Europy. Postawiono wówczas �168 RECENZJE siedem pomników na granicach państwa węgierskiego. Na skarpie devińskiej pojawił się słup, na którym stała postać jednego z mitycznych wojów Arpada. Rozpad państwa austriacko-węgierskiego i deklaracja słowackiej Rady Narodowej z 30 paździer­ nika 1918 roku dały początek Czechosłowacji. Granica słowacko-węgierska, aż do traktatu w Trianon (4 czerwiec 1920 r.), była świadkiem wielu niepokojów, rabunków, przemocy i zniszczeń. W pierw­ szych miesiącach panowała tam atmosfera strachu i niepewności. Niszczono wszelkie oznaki austrowęgierskiej dominacji, ofiarą padło wiele pomników, w tym również kolumna na górze w Devinie. Trzecia książka jest zbiorem tekstów poświęconych słowackim mitom narodowym, rozumianym jako uproszczone obrazy złożonej przeszłości, przywoływane w celu tworzenia jedności społecznej. W publikacji zostały przestawione główne mity Słowaków związane z państwem Wielkomorawskim przedstawianym jako „złoty wiek". Występują tam także postaci takie jak Matus Cak , Juraj Janosik, Ludovit Stur , Milan Stefanik , Andrej Hlinka , Jozef Tiso , a nawet bardziej współczese - Gustaw Husak . Charakterystyczne jest to, że mity te sięgają korzeniami do XIX-wiecznej tradycji ludowej, ale ich rozkwit i wzrost popularności przypada na lata po roku 1989. Państwo Wielkomorawskie podobnie jak księstwo nitrzańskie jest uznawane jako kolebka słowackości, jednak narodziny tego pojęcia przypadają na wiek X I X , o czym pisze Jan Steinhübel (Odkedy sa da hovorit o Slovensku a Slovakoch). Autorzy artykułów podkreślają, że niektóre mity słowackie dodatkowo dramatyzują autostereotypy narodowe, wprowadzając poczucie krzywdy - np. mit tysiącletniej okupacji, czy też mit plebejskości Słowaków. Wiele mitów narodowych przedstawia Słowację jako miejsce strategicznego skrzyżowania kultur, między Wschodem i Zachodem. Jak pisze Elena Mannovä we wstępie (Uvod) do trzeciej publikacji wśród mitów eksponujących krzywdy jakich doznał naród słowacki ze strony Węgrów znajduje się najbardziej znany mit o do¬ brym zbójniku - Janosiku. Niezbyt chlubne epizody słowackiej historii są wyjaśniane przy pomocy mitów tzw. „mniejszego zła". Jako mniejsze zło postrzega się np. kolaborujące z Niemcami państwo słowackie księdza Tiso lub działalność Gustawa Husaka w okresie zależności od Związku Radziec¬ kiego. Według autorki hierarchia mitów zmienia się wraz z przemianami politycznymi, ustrojowymi, ekonomicznymi. Znajduje nowy wyraz w kalendarzu świąt, w symbolice państwowej, w konstytu¬ cyjnych tekstach parlamentu, jak również w szkolnych czytankach. Kim jest Słowak - zadaje pytanie Eduard Krekovic (Kto sme a odkedy sme tu?). Czy ten kto posługuje się językiem słowackim, czy też ten, którego przodkami byli Słowacy? Częścią mitu Sło¬ waków jako plebejskiego narodu jest obraz słowackich murarzy, którzy wybudowali Budapeszt. Istnieje autoobraz Słowaka pasterza, biernego człowieka swoich czasów, a z drugiej strony - zbój¬ nika, rebelianta, bojownika o prawa społeczne, górskiego pasterza owiec, bacy. Prócz Juraja Janosika w ostatniej książce wymienia się wielu innych zbójników (34 postacie), o czym pisze Hana Hlöskovä (Narodny hrdina Juraj Janosik). 1 2 3 4 5 6 7 1 Matus Cak z Trencina - możnowładca słowacki/węgierski z przełomu XIII/XIV w. Prowadził nie­ zależną politykę wobec Węgier, co doprowadziło do konfliktu z królem. Zjednoczył część ziem, dzięki czemu stał się inspiracją dla ruchów patriotycznych na Słowacji. Ludovit Stur (L'udovit Stur 1815-1856) - poeta, uczestnik Wiosny Ludów, lider słowackiego ruchu narodowego. Opracował zasady języka słowackiego. Milan Stefanik (1880-1919) - inżynier, astronom, pilot wojskowy, badacz, podróżnik osiadły we Francji. Emigracyjny działacz i orędownik powstania niepodległej Czechosłowacji. Andrej Hlinka (1864-1938) - ks. katolicki, przywódca ruchu ludowo-narodowego, założyciel Sło¬ wackiej Partii Ludowej. Zabiegał o autonomię Słowacji w państwie Czechosłowackim. Jozef Tiso (1887-1947) - ks. katolicki, od śmierci Hlinki przywódca Słowackiej Partii Ludowej. Premier autonomicznej republiki Słowackiej, proklamowanej w Zilinie 6 października 1938 r., w 1939 r. ogłosił niepodległość i współpracował z Niemcami. Zorganizował lokalne wojsko słowackie - Gwardię Hlinkowską. Powieszony w 1947 r. Gustaw Husak (1913-1991) - komunista, pierwszy sekretarz partii (od 1969), a także prezydent Czechosłowacji (1975-1989). Pierwszym władcą był Pribina, a po upadku państwa Wielkomorawskiego księstwo nitrzańskie zostało włączone do ówczesnych Węgier (zlikwidowane na pocz. X I I w.). 2 3 4 5 6 7 �RECENZJE 169 Innym przykładem mityzacji postaci był Matus Cak, wielmoża żyjący w Trencinie w X I I I w., który powiększając swoje dobra znalazł się w konflikcie z królem Węgier. Jego obraz przekształcały kolejne pokolenia, a po I wojnie światowej znalazł swoje miejsce w słowackim panteonie narodo­ wym już jako jeden z wielu, walczących od niezależność Słowacji. Inną postacią był Ludovit Stur, żyjący w I połowie X I X w. kodyfikator literackiego języka słowackiego, organizator powstania przeciw Węgrom w 1862 r. Generał Milan Stefanik był dowódcą słowackich legionów, utworzonych we Francji i walczących podczas I wojny światowej oraz głównym oswobodzicielem ziem sło­ wackich spod władzy Węgrów. Stał się bohaterem Czechosłowacji. Odrębne postacie to księża Andrej Hlinka i Jozef Tiso, związani z ruchem narodowym po I wojnie światowej, zaangażowani we współpracę z niemieckimi faszystami. Rozpad Czechosłowacji i utworzenie niezależnego państwa słowackiego w roku 1993 dało impuls powstaniu nowych mitów i legend poświęconych przeszłości odległej i tej niedawnej. Wzrosło też zainteresowanie postacią Jozefa Tiso, założyciela pierwszego państwa słowackiego. Ivan Kamenec (Slovenska republika 1939-1945 a jej myty; Jozef Tiso - tvorca statu a martyr?), uważa, że nowy twór państwowy dał początek przekonaniu, że współczesna Słowacja odrodziła się z chęci Słowa¬ ków do posiadania własnego i niezależnego państwa. Do dzisiejszego dnia postać Tiso wywołuje różnorakie reakcje, od całkowitego potępienia, po starania o jego beatyfikację w Watykanie. Powoli powstawała legenda o jego męczeństwie. Według Lubomira Liptaka (Koniec mytov na Slovenska?) słowackie mity mają najczęściej obron­ ny charakter, powstają w sytuacji ochrony jakichś wartości, symbolicznie „kopią okopy" i „wznoszą mury", za którymi można przetrwać złe czasy. Dodaje również, że mitologia słowacka nie ma cha­ rakteru „masochistycznego" jak kosowska, ale i ona nie ma zbyt wiele pozytywów (s. 240). Wszystkie wymienione publikacje dają interesujący wgląd w najważniejsze elementy kultury słowackiej, ukazując sposób, w jaki tworzone są mity oraz w jaki sposób i w jakim przełomowym kontekście nadawane są im znaczenia. Wspólnym elementem wszystkich tych publikacji jest odwo¬ ływanie się do modelu konstruowania tożsamości zbiorowej. Wydaje się, że większość prezento¬ wanych mitów można zaliczyć jako składowe tożsamości zbiorowej, wprowadzane przez elity lub instytucje państwowe w celu integracji społeczeństwa, ale także utrwaleniu władzy elit nad resztą społeczeństwa. W mitach tych posługiwano się tradycyjnym podziałem na Słowaków i społeczność dominującą (Węgrów, elity miejskie, itp.) Z lektury książek wynika przeświadczenie o konwencjonalnym charakterze tożsamości zbioro¬ wych, budowanych przy wykorzystaniu mitów narodowych w momentach przełomów historycz¬ nych i w zależności od roli jaką miały spełniać. Przedstawione publikacje wydają się szczególnie cenne dla badaczy zajmujących się Słowacją (dawną i współczesną), a także wszystkich czytelników interesujących się problematyką narodowoś¬ ciową, szczególnie mitami narodowymi i pamięcią zbiorową w krajach Europy Środkowej. Maria Kamińska, Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005, ss. 283. Łódź zajmuje wyjątkowe miejsce nie tylko wśród wielkich miast Polski, ale i całej Europy. Obdarzona ponad pięćset lat temu prawami miejskimi aż do X I X stulecia przypominała raczej wieś. Jej mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, rzemieślników było tu bardzo niewielu - tylu tylko, ilu być musiało, by zaspokoić lokalne wymagania i potrzeby. Dopiero wiek pary i elektryczności przyniósł wyraźne zmiany w tym zakresie. Mała osada awansowała wówczas do rangi znaczącego, wielkoprzemysłowego centrum, spychając w cień pobliskie miasta o starych tradycjach historycznych, takie jak: Sieradz, Łask, Piotrków Trybunalski czy Brzeziny. Równolegle z rozwojem gospodarczym dokonała się ekspansja terytorialna Łodzi, która szybko włączyła w swoje granice okalające j ą wsie: Widzew, Chojny, Zarzew, Dąbrowę, Bałuty itd. Gwałtownym przeobraże¬ niom uległa zarazem jej struktura demograficzna - w krótkim czasie zyskała ona bowiem tysiące �170 RECENZJE nowych mieszkańców: przede wszystkim chłopów, przybywających tu z bliska i z daleka w poszu¬ kiwaniu pracy oraz cudzoziemców (przeważnie ze Śląska, Prus i Austrii), tworzących początki miejs¬ cowego przemysłu. Przytoczone fakty historyczne nie stanowią, rzecz jasna, żadnej osobliwości dziejowej. W bar¬ dzo wielu zakątkach świata w taki właśnie sposób przebiegał w X I X wieku rozrost aglomeracji miejskich. Tym, co odróżniało Łódź od innych, świeżo formujących się w owym czasie ośrodków, było jednak to, iż nie miała ona własnych, dobrze utrwalonych i okrzepłych tradycji kulturowych, które oddziaływać by mogły asymilująco na nowoprzybyłych, nie miała też - mimo długiego „sta¬ żu" w roli miasta - bogatego, wykształconego mieszczaństwa. Tutejsza inteligencja była wówczas (jak i wcześniej) nieliczna, a jej wpływ na świadomość i styl życia współmieszkańców - nader wątły i ograniczony. Wzmożony przyrost ludności chłopskiej w okresie najintensywniejszego rozwoju Łodzi umocnił więc dominację elementu wiejskiego w jej krajobrazie społecznym i kulturowym. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać dopiero po I I wojnie światowej - przede wszystkim dzięki powsta¬ niu uniwersytetu oraz zwiększeniu liczby instytucji kulturalno-oświatowych na tym obszarze . Omawiana przeze mnie książka Marii Kamińskiej jest próbą opisu społeczności łódzkiej pod kątem właściwych jej zachowań językowych. Została ona przygotowana z okazji jubileuszu siedem¬ dziesiątych piątych urodzin autorki i zawiera wybrane - z jej obfitego dorobku naukowego - publi¬ kacje na ten temat. O wyborze prac z tego właśnie kręgu tematycznego zadecydowało to, że Kamiń¬ ska była inicjatorką badań nad polszczyzną mieszkańców Łodzi i okolic - określiła ich założenia metodyczne, cele badawcze, koordynowała działalność naukową i terenową zespołu (tworzonego głównie przez pracowników Katedry Historii Języka Polskiego i Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Łódzkiego), spod jej pióra wyszła też zdecydowana większość analiz z tej dziedziny. Ze względu na wyjątkowy, bo rocznicowy, charakter prezentowanej pracy warto przypomnieć kilka istotnych faktów z życiorysu naukowego autorki. Otóż Maria Kamińska studia na kierunku filologii polskiej odbywała najpierw na łódzkim uniwersytecie (w latach 1950-1953), a następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim (w latach 1953-1955), gdzie napisała i obroniła pracę magisterską pod tytułem Nazwy osobowe ludności wieśniaczej w byłym Księstwie Łowickim. Swój dalszy rozwój naukowy związała z Łodzią. Tutaj powstała jej dysertacja doktorska Nazwy miejscowe dawnego województwa sandomierskiego (obroniona na tutejszym uniwersytecie w 1962 r.) oraz rozprawa habilitacyjna Gwary Polski Centralnej (pochodząca z 1968 r.). Od 1974 r. dotychczasowe - historycznojęzykowe, dialektologiczne i onomastyczne - zaintere¬ sowania Kamińskiej poszerzone zostały o prace nad polszczyzną mówioną Łodzi oraz miejscowości satelickich. Szczególnie dużo uwagi poświęciła ona opisowi języka łodzian okresu przedwojennego (sprzed 1939 r.), którego specyfika uwarunkowana była międzynarodowym charakterem miasta, two­ rzącego przestrzeń dla koegzystencji czterech narodów (Polaków, Niemców, Rosjan i Żydów). Jak już sygnalizowałam, tematem recenzowanej pracy jest język mówiony mieszkańców Łodzi i okolic, a dokładnie rzecz biorąc, język jednej wybranej kategorii owych mieszkańców, tzn. osób o najniższym poziomie wykształcenia (poniżej średniego), zatrudnionych w przemyśle włókienni¬ czym (w kilku artykułach polszczyzna tych osób poddawana jest analizie porównawczej poprzez skonfrontowanie jej z językiem młodszego pokolenia łodzian, zwykle już nieco lepiej wykształ¬ conych). Koncentracja uwagi na tej właśnie kategorii społeczno-demograficznej wynika z tego, iż w czasie, kiedy powstawały omawiane teksty (a więc między rokiem 1970 a 1996, głównie zaś w latach 1970. i 1980.) miejscowe tkaczki, prządki, dziewiarki oraz robotnicy pokrewnych zawodów stanowili najliczniejszą oraz najbardziej reprezentatywną grupę łódzkiej społeczności (podobnie jak górnicy w Katowicach). Tego rodzaju wybór podyktowany też został względami praktycznymi. Rzetelne przebadanie wszystkich grup zawodowych i socjalnych w obrębie wielkiego, prawie milio¬ nowego miasta jest wszak przedsięwzięciem z gruntu niewykonalnym. 1 1 Zobacz: Bohdan Baranowski, O dawnej Łodzi. Ogólny zarys dziejów miasta, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź 1976; Łódź: dzieje miasta, T. 1, red. B. Baranowski, J. Fijałek, R. Rosin, PWN, Warszawa -Łódź 1980; Henryk Stanisław Ditner, Dzieje wielkiej kariery. Łódź 1332-1860, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1965. �RECENZJE 171 Niemal wszystkie wypowiedzi informatorów pozyskane zostały drogą bezpośredniej eksploracji - poprzez rozmowę z badanym. Celem każdego z wywiadów było wywołanie spontanicznej i nie¬ skrępowanej narracji ze strony interlokutora - takiej zatem, którą można by uznać za odbicie jego codziennych nawyków i zwyczajów werbalnych. By wypowiedzi mogły być porównywane, zasto¬ sowano metodę rozmowy kierowanej, zogniskowanej wokół tego samego zestawu tematów, takich jak: dzieciństwo, dom rodzinny, praca zawodowa, rozrywki, wspomnienia o wojnie i okupacji, 0 sąsiadach i znajomych, o rodzinnym mieście. Rozległa tematyka zgromadzonych relacji pozwo¬ liła zorientować się zarówno w systemie gramatycznym opowiadających, jak i w rozmiarze oraz osobliwościach ich słownika. Wszystkie rozmowy zarejestrowane zostały na taśmie magnetofono¬ wej, a następnie przepisane pismem fonetycznym (o wiele precyzyjniej aniżeli pismo ortograficzne oddającym wszelkie niuanse i subtelności mowy). W kilku przypadkach podstawowe narzędzie badawcze stanowiła ankieta. Jeśli chodzi o układ zawartych w książce artykułów, to zostały one podzielone na pięć grup tematycznych, odpowiadających poszczególnym częściom pracy. Pierwsza z owych części pełni rolę wprowadzenia, w ramach którego autorka omawia najważniejsze problemy metodologiczne, cele 1 założenia badawcze oraz przedstawia stan badań nad interesującymi j ą zagadnieniami. Część druga dotyczy kwestii obecności cech gwarowych w mowie informatorów, trzecia podejmuje wątek języ¬ kowych wykładników niegdysiejszego wielonarodowego i wielokulturowego charakteru miasta, czwarta zbiera i porządkuje refleksje z zakresu leksyki i frazeologii, a piąta i zarazem ostatnia sta¬ nowi próbę ogólnej charakterystyki analizowanej odmiany polszczyzny. Wyniki przeprowadzonej eksploracji terenowej wskazują na to, iż język obserwowanej grupy cechuje silne nasycenie dialektyzmami, które - mimo stałego przebywania w środowisku wielko¬ miejskim - wyraźnie opierają się działaniu normy ogólnopolskiej. Ślady trwałych związków z wsią widoczne są zwłaszcza w generacji seniorów (często urodzonych i wychowanych jeszcze na wsi lub będących potomkami rodzin chłopskich). Co charakterystyczne, rozmówcy używają licznych wy¬ razów i form wyrazowych o ludowej proweniencji, a jednocześnie (odwrotnie niż na Śląsku czy na Kaszubach) starają się odciąć od wszystkiego, co się z gwarą kojarzy. W sytuacjach bardziej oficjalnych próbują stylizować swoje wypowiedzi na język literacki, co jednak nie zawsze osiąga zamierzony efekt, albowiem nie zdołali oni w wystarczającym stopniu przyswoić sobie poszczegól¬ nych reguł tego systemu. Ich wypowiedzi obfitują w związku z tym w sformułowania mimowolnie komiczne, sztucznie patetyczne, niedorzeczne oraz przesadnie zawiłe (a przy okazji często niepo¬ prawne) w swej konstrukcji. Za podstawowy czynnik sprzyjający utrzymywaniu się cech gwarowych w polszczyźnie bada¬ nej populacji uznać trzeba właściwe jej warunki życia. Zarówno w pracy, jak i poza nią ludzie ci przebywali wszak we własnym, wyizolowanym od innych i szczelnie zamkniętym środowisku. W godzinach aktywności zarobkowej łączyła ich, a zarazem odgradzała od innych grup społecznych, przestrzeń hali fabrycznej, w porze czasu wolnego - przestrzeń wspólnego osiedla, stancji, domu familijnego, korytarza. Jeśli oddawali się jakiejś rozrywce, to też we własnym gronie. Z literaturą i prasą mieli do czynienia z rzadka (o ile w ogóle), jedynym medium zdolnym oddziaływać eduka¬ cyjnie i normotwórczo na ich sposób porozumiewania się było więc radio, a później także telewizja. W przypadku młodszych pokoleń łodzian wywodzących się z rodzin robotniczych sytuacja przedstawia się nieco inaczej. Z reguły są to już bowiem osoby lepiej wykształcone, a często także wykonujące pozafabryczne profesje. Ich język wolny jest zatem na ogół od naleciałości gwarowych, przybliża się znacząco do wzorca literackiego. Warto przy tym odnotować, iż w regionie łódzkim nie występuje praktycznie zjawisko dwujęzyczności. Wynika to z tego, iż - jak już wspomniałam - wiejskie pochodzenie oraz wszelkie jego przejawy są tu oceniane negatywnie, uznawane za spo¬ łecznie i towarzysko kompromitujące, wstydliwe. Dlatego też po opanowaniu języka „miastowego" tutejsi mieszkańcy odchodzą całkowicie od posługiwania się gwarą (co najwyżej rezerwują użycie pewnych jej formuł i wyrażeń na okazje ściśle prywatne, by uniknąć skarg czy szyderstw najbliż¬ szych, że próbują „robić z siebie panów"). Podsumowując dotychczasowe uwagi stwierdzić należy, że książka Kamińskiej to pozycja na¬ der interesująca oraz odznaczająca się wieloma walorami. Jednym z nich jest to, iż przedmiotem �172 RECENZJE badawczego zainteresowania i namysłu jest w niej język „żywy", autentyczna, chwytana „na gorąco" mowa łódzkiej ulicy. Daje to czytelnikowi możliwość nadzwyczaj bliskiego, nieomal fizycznego kontaktu z ginącym bezpowrotnie światem Łodzi fabrycznej, pozwala odczuć jego specyfikę i nie¬ powtarzalny koloryt. Dużą zaletą pracy jest także jej syntetyczny charakter. Dzięki zebraniu w jedną zwartą całość artykułów autorki - rozproszonych po różnych, dziś trudno dostępnych czasopismach i monografiach - powstała obszerna i wielobarwna panorama życia codziennego mieszkańców Ło¬ dzi. W przytaczanych obficie wypowiedziach informatorów wyrazisty refleks znalazły rozmaite szczegóły ich powszedniej egzystencji, związane z obyczajowością, typem religijności, świato¬ poglądem, wrażliwością moralną, stosunkiem do innych wyznań i narodów, życiem rodzinnym, przy¬ jacielskim i zawodowym. Z tego też powodu książka ta stanowi znakomite źródło wiedzy nie tylko dla językoznawców, ale i dla przedstawicieli innych dziedzin humanistycznych: historyków kultury, etnografów oraz etnologów, zainteresowanych problematyką miejską, a zwłaszcza dziejami oraz obliczem społeczno-kulturowym Łodzi. Pewną trudność, jakiej może nastręczać nie-filologom lektura tej pozycji, stwarza posługiwanie się przez autorkę alfabetem fonetycznym dla transkrypcji tekstów ciągłych, jak również używanie przez nią specjalistycznych określeń z zakresu gramatyki opisowej i historycznej. Tego rodzaju prze¬ szkody są jednak rzeczą zrozumiałą - wszak każda dyscyplina naukowa dysponuje własnym, trudno czytelnym dla „niewtajemniczonych" w jej arkana językiem opisu i interpretacji. Nieco nużące dla odbiorcy może być także powtarzanie w kolejnych artykułach niektórych cyta¬ tów, materiałów z ekspedycji terenowych, podstawowych informacji faktograficznych, danych biblio¬ graficznych, stwierdzeń naukowych itp. Przy przedrukach publikacji, tworzonych w różnych latach i dla różnych celów, ciężko jednak (bez głębokiej ingerencji w ich strukturę) tego uniknąć. Na zakończenie tego krótkiego omówienia wypada jeszcze raz podkreślić wysoką wartość po¬ znawczą i intelektualną recenzowanej pracy: jej ogromną wszechstronność, gruntowne osadzenie w empirii i pełen profesjonalizm. Aleksandra Rzepkowska Krzysztof Gładkowski, Kanzel/ambona. Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008, ss. 386 Śląsku, Książka jest obszernym podsumowaniem kilkuletnich, systematycznych badań etnohistorycznych przeprowadzonych przez autora w górnośląskiej miejscowości Rozumice. Badaniami objęto również, aczkolwiek w znacznie mniejszym stopniu, Ściborzyce Wielkie i okoliczne wioski, znajdujące się na terenach ziemi opawskiej, karniowskiej i głubczyckiej (południowe pogranicze Górnego Śląska). Tereny te zamieszkałe były w różnych okresach przez ludność protestancką (w 1524 roku margrabia Jerzy Hohenzollern wprowadził protestantyzm w księstwie karniowskim), niewiele jednak było o niej dotychczas wiadomo. Wyznawcy protestantyzmu obecni są nadal na tych ziemiach, ich liczba zmniej¬ szyła się jednak znacznie na skutek powojennych, przymusowych wyjazdów ludności niemieckiej. Praca oparta jest na solidnych podstawach. Powołując się na różnego rodzaju źródła przechowy¬ wane w archiwach polskich, czeskich, niemieckich, austriackich i amerykańskich, na unikatowe rękopisy znajdujące się w zbiorach prywatnych oraz publikacje historyczne, K. Gładkowski odtworzył i szczegółowo opisał dzieje protestanckiej społeczności Rozumic. Poszczególne materiały zostały poddane wnikliwej analizie, stały się przedmiotem polemik i porównań. Sięgnięcie do źródeł informujących o różnych miejscowościach badanego pogranicza oraz od¬ wołanie się do szerokiego kontekstu historyczno-politycznego pozwoliło autorowi na ukazanie wyjątkowego miejsca i znaczenia Rozumic, w których najdłużej zachowały się najstarsze górno¬ śląskie tradycje ewangelickie. Mieszkańcy tej miejscowości wytrwali w swej wierze, nie poddając się procesowi rekatolizacji prowadzonemu w monarchii habsburskiej W Rozumicach istniała naj¬ silniejsza społeczność ewangelicka, wspierająca „powstanie i rozwój wielu ewangelickich gmin �RECENZJE 173 powiatu głubczyckiego i miejscowości położonych w dzisiejszej Republice Czeskiej" (s. 185). „Rozumiczanie pozostali przy wierze ojców i są symbolem trwania wiejskiej wspólnoty luterańskiej na Górnym Śląsku do 1946 r." (s. 322). Praca K. Gładkowskiego jest efektem interesującego połączenia różnych propozycji badawczych. Autor czerpie inspiracje m.in. z dorobku antropologii interpretatywnej, mikrohistorii, hermeneutyki, teorii transformacji, fenomenologii, prac z zakresu wielokulturowości, pogranicza kulturowego, kul­ tury symbolicznej, społeczności lokalnych, pamięci, historii codzienności. Wskazuje zarazem na pilną potrzebę „udokumentowania i zachowania dla potomnych ginących pozostałości i lokalnych odmian kultur etnicznych w Polsce [...]" (s. 39). Recenzowana praca znakomicie spełnia tę rolę. Postawione przez autora pytania dotyczą m.in. przyczyn „przywiązania [ludności protestanc­ kiej] do [...] innej niż dominujące wyznanie rzymskokatolickie wspólnoty wyznaniowej" oraz prze¬ trwania wiejskiej parafii luterańskiej, „mimo usilnych prób pozyskania jej dla wspólnoty Kościoła rzymskokatolickiego w czasach [...] monarchii habsburskiej" (s. 16). Powołując się na źródła historyczne autor dowodzi, że przetrwanie luteranizmu w badanej przez niego części Górnego Śląska „[...] było możliwe za sprawą oparcia w protestanckich władcach oraz intensywnej działalności pietystów, która wspierała istniejącą już religijną i historyczną świado¬ mość grupową tych luterańskich społeczności pogranicza" (s. 319). Wskazuje również na sukcesy ruchów prereformatorskich, podzielając przekonanie badaczy, którzy uważają, że tym właśnie ru¬ chom i ich duchowi „śląski protestantyzm zawdzięcza swoją specyfikę" (s. 131), że „przygotowały [one] górnośląskie społeczności na reformację" (s. 147). W książce zamieszczono obszerne infor¬ macje o ruchach uznanych za prereformatorskie, ich rozprzestrzenianiu się w księstwie karniowskim, stanowiącym górnośląskie centrum reformacji, oraz na innych obszarach Europy. Sięgając do czasów, których nie obejmuje pamięć współczesnych nam osób jesteśmy zawsze ograniczeni zawartością źródeł zastanych i zakresem podanych w nich informacji. Nie mamy możli¬ wości uzupełnienia ich o badania terenowe, które pozwalają spojrzeć na interesujące nas zjawiska z perspektywy ich uczestników, np. osób, które dokonały wyboru określonej religii i wytrwały w niej mimo różnego rodzaju trudności. Ograniczenia te dotyczą również książki K. Gładkowskiego, pozostawiając niezawinione przez niego poczucie niedosytu informacji. W recenzowanej pracy prezentowane są natomiast wyniki badań terenowych przeprowadzonych przez autora wśród byłych mieszkańców Rozumic, którzy po I I wojnie światowej wyjechali do Nie¬ miec oraz ich potomków w pierwszym pokoleniu. Na s. 43 znajdujemy informację o 25 wywiadach zrealizowanych w Westfalii, nie wiadomo jednak ile osób spoza tej grupy, mieszkających na innych obszarach Niemiec, uczestniczyło poza tym w badaniach. Zgromadzone materiały ukazują dramatyczne losy członków badanej zbiorowości, ich stosunek do rodzinnej miejscowości (określanej jako Heimat), pozwalają też na charakterystykę więzi łączą¬ cych ich z obecnymi mieszkańcami Rozumic. Autor informuje, że analizując zgromadzone przez siebie materiały terenowe, „korzystał z na¬ rzędzi badawczych wypracowanych przez metodę biograficzną" (s. 34). O tym, jakiego rodzaju były to narzędzia dowiadujemy się dopiero w końcowej części książki (s. 261). Jest tam mowa o wywia¬ dzie narracyjnym, wywiadzie wspomnieniowym oraz otwartym wywiadzie pogłębionym. Wspomniane tu techniki badawcze nie posłużyły zapewne autorowi jedynie do analizy wyników badań terenowych, lecz były również (a może przede wszystkim) pomocne na etapie gromadzenia materiałów. Byłabym ciekawa opinii badacza o przydatności zastosowania tych technik w etnogra¬ ficznych badaniach terenowych oraz opinii o użyteczności zgromadzonych przy ich pomocy mate¬ riałów. Refleksji na ten temat nie znalazłam w recenzowanej książce. Z dużą znajomością rzeczy K. Gładkowski ukazał proces kontrreformacji, prześladowań reli¬ gijnych, prób rekatolizacji badanych obszarów, wykorzystywania religii do celów politycznych. Zamieścił też informacje świadczące o obronie wiary ewangelickiej i silnym oporze przeciwko rekatolizacji. Służyło temu m.in. potajemne zatrudnianie teologów protestanckich, udawanie się na nabożeństwa do sąsiednich księstw, jawne opowiadanie się za protestantyzmem przez właścicieli ziemskich. Ogromne znaczenie miała także solidarność protestantów mieszkających na terenach mo¬ narchii habsburskiej. Znakomicie przedstawione zostały relacje między katolikami i protestantami, �174 RECENZJE konflikty o świątynie i przynależne do nich majątki, o możliwość sprawowania nabożeństw, wygła¬ szania kazań. Spory niejednokrotnie kończyły się procesami sądowymi. Chociaż autor podaje wiele przykładów konfliktów między wyznawcami katolicyzmu i religii protestanckiej oraz wspomnia¬ nych procesów, formułuje wniosek, że „codzienne życie miejscowej ludności nie znało silnych anta¬ gonizmów narodowościowo-wyznaniowych" (s. 178). Pisze również, że „nawet w okresie najwięk¬ szego kryzysu, jakim była rekatolizacja, [w Rozumicach] nie dochodziło [... ] do napięć i konfliktów między odmiennymi konfesyjnie mieszkańcami. Konflikt istniał jedynie między władzą reprezento¬ waną przez kontrreformacyjną misję jezuicką a lokalnymi społecznościami" (s. 320). Byłabym ostrożniejsza w formułowaniu tego rodzaju twierdzeń. Być może istotnie mieszkańcy Rozumic byli wolni od konfliktów na tle religijnym, może być jednak również i tak, że w źródłach nie odnotowa¬ no informacji na ten temat (poza wspomnianym konfliktem między misją jezuicką i lokalnymi spo¬ łecznościami). A może wzmianki o tym nie zachowały się do dziś? Nasuwa się też pytanie, czy rzeczywiście misja jezuicka nie miała żadnych zwolenników w Rozumicach i okolicznych miejsco¬ wościach? Być może i w tym przypadku należałoby stwierdzić, że źródła o tym nie informują. Niezwykle ciekawe, obfitujące w szczegółowe informacje, są fragmenty książki poświęcone historii lokalnych kościołów protestanckich znajdujących się na badanych terenach. Były one sym¬ bolem i świadectwem wiary, pełniły funkcje więziotwórcze, miały też wpływ na kształtowanie toż¬ samości religijnej wiernych. Powołując się na przypadek Rozumic, autor formułuje tezę, iż „w społecznościach lokalnych religia jest czynnikiem integrującym" (s. 320). Spostrzeżenie to nie jest niczym nowym. Można jedy¬ nie mówić o potwierdzeniu - na podstawie przeprowadzonych badań - dobrze znanego faktu, jakim jest integrująca funkcja religii. Trzeba jednak również pamiętać, że różnice konfesyjne są nierzadko źródłem podziałów społeczno-kulturowych i politycznych, religia pełni więc nie tylko funkcję integra¬ cyjną. Częste są również podziały wewnątrz zbiorowości złożonych z osób tego samego wyznania. Przykładem mogą być katolicy mieszkający na terenach dawnego Związku Radzieckiego. Identyfi¬ kacja z określoną grupą etniczną lub narodową bardzo często okazuje się tu silniejsza od przynależ¬ ności do tej samej wspólnoty wyznaniowej i jest przyczyną konfliktów między wiernymi. Prezentując wyniki własnych badań, autor polemizuje z poglądem, zgodnie z którym znaczne zróżnicowanie etno-polityczne pograniczy „powinno rodzić szczególnie silne antagonizmy" (s. 18), nie podaje jednak nazwisk zwolenników tego poglądu (spośród polskich naukowców na kwestię tę zwracali uwagę m.in.: Ryszard Kantor, Zbigniew Kurcz, Andrzej Sadowski, Tadeusz Popławski i Cezary Żołędowski). Słuszne jest natomiast spostrzeżenie, że badacze rzadko podejmują próby analizy różnic jako „bogactwa form życia kulturowego", koncentrując się z reguły na napięciach i konfliktach występujących na pograniczach kulturowych (s. 18-19). Za ogromnie ważne uważam wskazanie na wieloetniczny charakter badanych społeczności. Sciborzyce Wielkie np. były zamieszkałe przez ludność niemieckojęzyczną, morawską i polską. „Posługi¬ wano się trzema językami: niemieckim (dialekt frankoński), czeskim (dialekt morawski), polskim (dialekt śląski)" (s. 176). W recenzowanej książce - zgodnie z założeniami przyjętymi przez autora i nakreślonymi przez niego celami - znajdujemy przede wszystkim informacje o społeczności nie¬ mieckojęzycznej. Dla pełniejszego obrazu badanego pogranicza należałoby jednak, moim zdaniem, podać podstawowe dane na temat grupy morawskiej i polskiej, a także poświęcić nieco miejsca relacjom między osobami reprezentującymi poszczególne grupy językowe. Autor twierdzi, że na badanych terenach „różnice językowe nie pokrywały się [... ] z poczuciem etnicznej tożsamości" (s. 203, przyp. 104). Czy znaczy to, że mieszkali tu np. polskojęzyczni lub morawskojęzyczni Niemcy albo morawskojęzyczni Polacy? Jakie były relacje między językiem i religią jako wyznacznikami tożsamości etnicznej, narodowej i kulturowej poszczególnych grup? Który z tych wyznaczników miał większe znaczenie dla ich członków? O którym można powie¬ dzieć, że stanowił wartość rdzenną? Autor twierdzi, że „kwestia tożsamości narodowej morawskojęzycznej ludności Sciborzyc Wiel¬ kich" przedstawia się niejednoznacznie (s. 322). Zagadnieniu temu nie poświęca jednak większej uwagi. Wspomina jedynie, że ludność ta „z jednej strony nie akceptowała zmian politycznych w momencie powstawania Czechosłowacji [...] a z drugiej nie opowiedziała się z [sic!] niemieckością po zakończeniu I I wojny światowej, chociaż potem w większości wyemigrowała do RFN" (tamże). �RECENZJE 175 „Nie do utrzymania - zdaniem K. Gładkowskiego - jest teza o dwujęzyczności wiejskich społecz­ ności ewangelickich obszaru górnośląskiego. Obok języka polskiego (śląski dialekt) i niemieckiego (dialekty śląskie proweniencji niemieckiej) [...] [zachował] się tu bowiem dialekt morawski" (s. 319). Krzysztof Gładkowski podważa tezę sformułowaną przez Władysława Michejdę, mówiącą o tym, że „ludność ewangelicka na Sląsku była jednolita pod względem wyznaniowym (wszystkie zbory były luterskie)" (s. 202). Michejda twierdzi również, że w X V I - X V I I wieku ludność Sląska była „zupełnie polska" (tamże). Z badań przeprowadzonych przez K. Gładkowskiego wynika, że „ewangelicka społeczność Rozumic była niemiecka, podobnie jak sąsiednie Tfebom i Sudice (dziś w Republice Czeskiej) bądź Pilszcz (katolicki), czy inne miejscowości powiatu głubczyckiego, jak Mokre czy Pomorzowice" (tamże). W przypadku Rozumic i Sciborzyc Wielkich nie ma też - zda¬ niem K. Gładkowskiego - uzasadnienia twierdzenie, że „rekatolizacja na Górnym Sląsku napotkała na «znacznie słabszy opór»" (tamże). Podważona została również teza o wyłącznej katolickości Górnego Sląska. Przeczy temu obecność na tych terenach społeczności protestanckich „o etnicznej proweniencji morawskiej i niemieckiej, zjednoczon[ych] w jednym zborze ewangelickim, który od X V I I I stulecia był podstawą oddolnego renesansu luteranizmu i dalszego rozwoju społeczności protestanckich na ziemiach: głubczyckiej, karniowskiej i opawskiej" (s. 319). Jeden z podrozdziałów książki nosi tytuł „Rozumice we wspomnieniach dawnych mieszkań¬ ców" (s. 285-316). Zamieszczone w nim fragmenty wspomnień kilku osób dotyczą pojedynczych wydarzeń z ich życia, osobistych przeżyć i doświadczeń, związanych np. z obchodami Bożego Na¬ rodzenia i Wielkiej Nocy, religijnością, życiem rodzinnym, zwyczajami dorocznymi. W niektórych z nich jest mowa o historii wsi, jak też o spotkaniu z nią po latach rozłąki. Nie wiem, czym kierował się autor wybierając te, a nie inne wspomnienia do publikacji. Nie wiem też jak wyglądało prowa¬ dzenie badań. Czy rozmówcy sami decydowali czego ma dotyczyć narracja, czy też badacz informo¬ wał ich o tym, co jest dla niego szczególnie ważne, na jaki temat chciałby rozmawiać, zadawał szczegółowe pytania (jeśli tak - czego one dotyczyły?). Wiele mówiące są fragmenty pracy poświęcone konfrontacji wspomnień dawnych mieszkańców Rozumic z obecną rzeczywistością tej miejscowości, informujące o poszukiwaniu śladów przeszło¬ ści, śledzeniu i ocenianiu zmian. Wypowiedzi na ten temat przypominają mi wspomnienia osób zmuszonych do opuszczenia byłych Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej po I I wojnie światowej. Osoby te, powracając na krótko, często po kilkudziesięciu latach nieobecności, do miejsc swego dzieciństwa, szukając śladów minionego świata, przeżywały - podobnie jak rozumiczanie - ogromne rozczarowanie i żal, odkrywając, że świat ten przestał istnieć. W pracy omówione zostały wybrane publikacje etnograficzne dotyczące Górnego Sląska, wydane przed rokiem 1945, oraz prace na ten temat, które ukazały się po I I wojnie światowej na terenie Niemiec Zachodnich. Przedstawiono ponadto ważniejsze rozprawy historyczne poświęcone temu obszarowi. Autor zdaje sobie doskonale sprawę z uwarunkowań politycznych i ich wpływu na moż¬ liwości prowadzenia badań etnologicznych na Sląsku po I I wojnie światowej oraz ze znaczenia zmian, jakie nastąpiły w Europie Srodkowo-Wschodniej po roku 1989 dla badań naukowych. Umoż¬ liwiły one przede wszystkim podejmowanie tematów, które wcześniej stanowiły tabu. Nie mogę zgodzić się z twierdzeniem, że „Sląsk [...] uważany jest [przez kogo? - I.K.] za region mało zbadany i rażąco zaniedbany przez współczesnej [sic!] etnografów" (s. 51). Różne dziedziny śląskiej kultury, również problematyka tożsamości mieszkańców Sląska, są od dawna badane m.in. przez Irenę Bukowską-Floreńską, Halinę Rusek, Daniela Kadłubca, Halinę i Mariana Gerlichów, Eugeniusza Kłoska, Grzegorza Odoja, Renatę Hołdę, Teresę Smolińską, Dorotę Simonides, ks. Józefa Budnioka i in., nie można więc mówić o „rażących zaniedbaniach". Na s. 317 czytamy, że „antropologia potrzebuje nowego otwarcia na doświadczenie religijne człowieka". Chciałabym zauważyć, że w polskiej etnologii/antropologii kulturowej, podobnie jak na Zachodzie, nurt badań związanych z doświadczeniem religijnym obecny jest już od wielu lat (przykładem są prace Huberta Czachowskiego, Ingi Kuźmy i Magdaleny Zowczak). Autor pisze, że „religia posiada szczególnie narracyjny charakter, a przekaz ustny jest narzę¬ dziem przekazu religijnego" (s. 27). Należałoby, moim zdaniem, dodać, że Kościół w coraz większym stopniu korzysta również z możliwości ewangelizacji za pośrednictwem różnego typu publikacji, �176 RECENZJE muzyki, filmów, sztuk teatralnych, gier o tematyce religijnej, a także z Internetu, przekaz ustny jest więc jedynie jednym z wielu form przekazu religijnego. Krzysztof Gładkowski uważa, że religia „jest niezbywalnym elementem człowieczeństwa", sta­ nowi jego fundament (s. 38). Czy należy przyjąć, że ludzie niewierzący, nie mający związków z religią, są tego człowieczeństwa pozbawieni? Z takim sposobem myślenia trudno mi się zgodzić. Obszerna errata świadczy o niezbyt starannym przygotowaniu książki do druku. W pracy można również znaleźć błędy nieuwzględnione w erracie. Na s. 93 brak np. imienia Eggana (autora pracy opublikowanej w 1962 roku). Na s. 120 nie podano roku wydania pracy Fiebiga, cytowanego przez Gottfrieda M . Kremsera. Dość częste są ponadto błędy polegające na braku lub przestawieniu nie¬ których liter, użyciu niewłaściwej końcówki itp. W książce przeznaczonej dla czytelnika polskojęzycznego zbędne są, moim zdaniem, długie, cza¬ sem nawet kilkustronicowe, cytaty w języku niemieckim, zaczerpnięte z różnych źródeł, umieszczone przez autora w tekście lub w przypisach. Nie wiadomo przy tym dlaczego część cytowanych materia¬ łów została przetłumaczona na język polski, część natomiast, nierzadko mającą podobny charakter, pozostawiono w wersji oryginalnej. Większość wskazanych tu niedociągnięć wynika prawdopodobnie z pośpiechu w redagowaniu tek¬ stu i niezbyt uważnej korekty. Nie zmienia to faktu, że badania przeprowadzone przez K. Gładkowskiego w znaczący sposób uzupełniają wiedzę o protestanckich społecznościach Górnego Śląska, procesie reformacji, kontrreformacji i rekatolizacji tych terenów, ukazują wyjątkowość badanych społeczności (przede wszystkim Rozumic) i wyjaśniają - na ile to możliwe na podstawie dostępnych autorowi źródeł - przyczyny przetrwania wspólnot protestanckich, tworzących wyspy w morzu kato­ licyzmu. Pozwalają one także na podjęcie polemiki z wieloma obowiązującymi dotychczas w litera­ turze twierdzeniami, choćby o katolickim charakterze Górnego Śląska. Ukazują ponadto wewnętrzne zróżnicowanie badanych społeczności pod względem etnicznym, językowym, społecznym. W książce znajdziemy obszerną (choć niepełną) bibliografię, odniesienia do wielu nieznanych szerzej źródeł niepublikowanych, jak też do rozmaitych koncepcji badawczych, z których autor czer¬ pał inspiracje. Byłoby dobrze, gdyby recenzowana praca (po starannych poprawkach) została przetłumaczona w całości lub z niewielkimi skrótami na język niemiecki i angielski. Zamieszczone w niej streszczenia niewiele dadzą czytelnikowi nie znającemu polskiego; szczególnie ubogie jest streszczenie angielsko¬ języczne, nieco bogatsze w informacje - streszczenie w języku niemieckim. Jestem pewna, że książka zainteresowałaby środowiska protestanckie w różnych krajach świata, jak też naukowców badających relacje między protestantyzmem i katolicyzmem, stosunki polsko¬ -niemieckie w różnych okresach, losy przymusowych emigrantów. Zamieszczone tu wspomnienia, narracje, fragmenty biografii mogą służyć nie tylko do badań dziejów społeczności protestanckich Górnego Śląska, lecz są również cennym materiałem porównawczym. Iwona Kabzińska �Ryc. l . Mapa Europy (Borsszem Janko, l877) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b01770845f7d35f8eab9ee5fa9b7d7a.pdf 14f14c5f0262d65b55211c8ca9d57dc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1514 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.251-299 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. R E c E N z J E Lud, t. 61, 1977 Rudolf Ferdinandovic Its; Vvedenie v etnografiju, Universiteta, Leningrad 1974, ss. 159, tab. Izdatel'stvo Leningradskogo Można przypuszczać, że Wprowadzenie do etnografii mało znanego u nas radzieckiego etnografa, R. F. Itsa, spotka się z zainteresowaniem polskich etnografów. W okresie powojennego 3D-lecia powstało w Polsce zaledwie kilka prac o charakterze podręczników i choćby z tego powodu trzeba korzystać, w procesie uniwersyteckiego kształcenia, również z obcego dorobku. Szczególnie bogate doświadczenia w pracach nad podręcznikami posiada etnografia radziecka. Wprowadzenie do etnografii Itsa, przeznaczone dla studentów wydziałów historycznych, przy stosunkowo niewielkiej objętości, swoją złożonością problematyki wykracza poza ramy dotychczasowych opracowań. Stanowi równocześnie podsumowanie radzieckich osiągnięć w zakresie nauczania etnografii. Zamierzeniem autora było "ukazanie znaczenia etnografii w systemie nauk społecznych, przedmiotu jej badań, metod i terminologii. ważnych i odpowiedzialnych zadań podejmowanych przez nią dla ludzi i w imię ludzkości, zróżnicowania językowego i etnicznego, gospodarczej i kulturowej mapy świata ..." (s. 158). Tak szeroko nakreślony cel został w całości osiągnięty w kolejnych częściach pracy. Wprowadzenie do etnografii składa się z 8 rozdziałów. W rozdziale 1 autor określa miejsce etnografii w systemie nauk społecznych, definiuje naukę i jej przedmiot badań, zwraca uwagę na poznawcze i społeczne znaczenie etnografii oraz związane z nią problemy metodologiczne. Rozdział 2 jest przeglądem najważniejszych etnograficznych instytucji na świecie. Wskazuje na specyfikę sytuacji organizacyjnej etnografii w poszczególnych krajach i główne rodzaje publikacji. Rozdział 3 dotyczy aparatury pojęciowej etnografii i posiada charakter słownikowy. W 5 grupach problemowych (terminologia wspólna dla wielu nauk, terminy z zakresu życia społecznego, stosunków rodzinno-małżeńskich, kultury materialnej oraz kultury duchowej) Its analizuje znaczenie ponad 100 najważniejszych pojęć stosowanych w etnografii. W rozdziale 4 zatytułowanym "Źródła etnograficzne i klasyfikacja etnosów" autor omawia kolejno źródła etnograficzne, problem związków współczesnej etnografii z naukami humanistycznymi i przyrodniczymi, zagadnienie użyteczności klasyfikacji w etnografii, stosowaną systematyzację w językoznawstwie i przedstawia zasady lingwistycznej klasyfikacji ludów świata. Rozdziały 5 i 8 stanowią próbę systematyzacji przedmiotu badań etnografii. W rozdziale 5 Its wyodrębnia 3 typy gospodarczo-kulturowe ludów świata: 1) łowiectwo, zbieractwo, rybołówstwo; 2) kopieniactwo i pasterstwo; 3) rolnictwo oraz omawia ich przestrzenne występowanie. W rozdziale 8 ukazuje w układzie kontynentalnym etnolingwistyczne zróżnicowanie ludności świata. W rozdziale 6 i 7 Its zajmuje się metodologicznymi problemami etnografii i w historycznej kolejności analizuje najpierw główne ukierunkowania burżuazyjnej etnografii (ewolucjonizm, antyewolucjonizm. szkoła historyczno-kulturowa, socjologiczna i historyczna, funkcjonalizm, szkoła etnopsychologiczna, p..;ychorasizm i teoria wartości w amerykańskiej antropologii �252 RECENZJE oraz na zakończenie współczesLe tendencje w zachodniej etnografii - neoewolucjonizm i strukturalizm). Rozdział 7 dotyczy natomiast historii i współczesnego oblicza szkoły radzieckiej w etnografii. Już samo wymienienie tematyki poszczególnych rozdziałów wskazuje na obszerność i złożoność problematyki poruszanej przez autora Wprowadzenia do etnografii. Praca jako całość zwraca przede wszystkim uwagę umiejętnością bardzo syntetycznego spojrzenia na wieloaspektowość podstawowych zagadnień etnografii i umil'jętnym wykorzystaniem bogatego materiału faktograficznego. Pewne zastrzeżenia może budzić natomiast przejrzystość wykładu, a głównie konstrukcja pracy. Sztuczne wydaje się wydzielenie rozdziału 4. Jego poszczególne. wzajemnie niespójne części, bezpośrednio wiążą się z rozdziałem l i 8 i chyba tam powinny być dołączone. Trudne do uzasadnienia jest również przedzielenie rozdziału 5 i 8, dotyczących w istocie tego samego zagadnienia - klasyfikacji ludóvv' świata, dwoma rozdziałami poświęconymi głównym ukierunkowaniom metodologicznym w światowej etnografii. Pozostawiając na uboczu szczegółową analizę recenzyjną poszczególnych rozdziałów, warto zwrócić uwagę na podaną przez autora definicję etnografii. której treść wyraźnie implikuje zawartość problemową pracy. Its opierając się na sformułowaniach Tokareva i Bromleja definiuje etnografię jako "naukę historyczną a pochodzeniu i etnicznej historii ludów, formowaniu specyficznych cech ich kultury i bytu ..." (s. 7), Pisze dalej, iż "..,głównym obiektem badań etnograficznych są etnosy ...", a na następnej stronie ~twierdza, że "etnografia jest nauką historyczną, co oznacza badanie przez nią etnosów w ich historycznym rozwoju w całym ciągu historii ludzkości i całej ich różnorodności tak w przeszłości, jak i we współczesności" . Dwa elementy w tych sformułowaniach zdają się być istotne. Po pierwsze etnosy jako główny przedmiot badań etnografii, po drugie aspekt przeszłości i współczesności w badaniach etnograficznych. Zajmijmy się najpierw drugim elementem. Its wielokrotnie podkreśla z jednej strony szeroki czasowo i przestrzennie zasięg badaó etnograficznych, które z powodzeniem można prowadzić również w odniesieniu do zjawisk obecnie zachodzących, z drugiej autonomiczność etnografii jako dyscypliny naukowej. Wprawdzie wchodzi ona coraz częściej w związki z innymi dziedzinami, ale w szczególności etnografia radziecka jest metodologicznie przygotowana do samodzielnego prow,'\dzenia badań i ma wyraźnie określony przedmiot etnosy i ich przestrzenne zróżnicowanie. Stanowisko to. odmienne od niektórych zachodnioeuropejskich i amerykal1skich pesymistycznie patrzących na przyszłe losy etnografii, jest nie tylko charakterystyczne dla calej etnograLi radzieckiej, ale co ważniejsze, wyraźnie poparte jej dotychczasową działalnością. Etnografia (głównie radziecka) obok swoj('-j poznawczej roli posiada, zdaniem Iba, ważne znaczenie polityczno-społeczne, jest bowiem dz;edziną wiedzy, która ..uzb!·aja" pJstępowe siły w walce przeciwko rasizmowi, szowinizmowi i nacjonalizmoKi, Te najzupelniej słuszne uwagi autora Wpro'..vadzenia do etnografii pro\\'adzą nas bezpośrednio do drugiego elementu definicji etnografii - problemu jej przedmiotu badaó. Signum specificum etnografii radzieckiej, wyraźnie zresztą w pracy Iba \\'y_ stępującym, jest określanie przedmiotu badań etnografii poprzez pojęcie "etno,,". Jest ono traktowane nadrzędnie w stosunku do pojęcia "kultura", która np. w polskich definicjach etnografii wysuwa się na plan pierwszy. Wydaje się, że mniej ważne jest to, co w definicjach etnografii bardziej zaakcentujemy - etnos czy kulturę, bowiem trudno wyobrazić sobie badania etniczne bez uwzględniania cha- �253 RECENZJE rakteru poszczególnych etnosów, jak i sytuację odwrotną. Istotne jest natomia.:;t to. że nie można problemu kultury pominąć, bądź też potraktować go na równi z ir:nymi zagadnieniami, jak stało się w pracy Itsa. Nie zwraca on szerszej uwagi na kulturę zarówno w aspekcie kontrowersyjności definicyjnego jej określenia, jak i w aspekcie przedmiotu badań el.nografii. Autor Wprowadzenia do etnografii nie zaznaczył równocześnie wyraźnie określonej przez Bromleja (Etnos i etnograjija, Moskva 1973) różnicy między "obiektem" a .,przedmiotem" badań etnograficznych (potlieważ oba terminy w języku polskim brzmią tautologicznie, można je ewentualnie zastąpić terminami "podmiot" i ,.przedmiot"). Położenie nacisku raczej na podmiocie (etnos). a nie przedmiocie (kultura) badań etnografii spowodowało m. in., że w rozdziale dotyczącym podstawowej aparatury pojęciowej etnografii pominięto takie ściśle związanI? z terminem "kultura" określenia, jak cywilizacja, kultura ludowa. etno:', wzór kulturowy, środowisko kulturowe, instytucja i szereg innych. Z drugiej strony trzeba jednak zaznaczyć, że rozdział ten jest bardzo oryginalnym opracowaniem, a przedstawiony przez Itsa inwentarz terminologiczny, poza wyżej wspomnianą sferą terminów, całkowicie wyczerpujący. Interesującą częścią pracy są rozdziały 6 i 7. Its przeciwstawia w nich całok,;ztałt ukierunkowań zachodniej etnografii szkole radzieckiej, Takie postawienie problemu kryje w sobie głębokie merytoryczne racje. Reprezentowana bowiem przez etnografię radziecką metodologia marksistowska jest w istocie krytyką etnografii zachodniej jako takiej, a marksizmalternatywą dla wszystkich innych kierunkó\\' metodologicznych. Zdecydowanie krytyczna postawa autora w stosunku do całok,ztałtu dorobku etnografii zachodniej (poza morganizmem) spowodowała jed·· nako że jego własne sformułowanie, iż "radziecka szkoła w etnografii opierając się na t11ctodzie materializmu historycznego jest spadkobierczynią wszystkiego, co było pO.'tępowe w burżuazyjnej, a przede wszystkim rosyjskiej etnografii" (s. 118), nie zl1ajduj(' swojego uzasadnienia. Wydaje się również, że autor zbyt ogólnikowo potra;';tował ogromny dorobek radzi0ckiej etnografii i nie rozwinął problemu sto"o\\alności marksistowskiej metodologii do etnicznych badań (rozdział o etnografii radzieckiej zajmuje zaledwie 5 stron). :Y!ożna wreszcie na zakoóczenie zwrócić uwagę na prawie zupełne pominięcie prze' omawianiu głównych instytucji etnograficznych i wydawnictw, tych spośró:l nich. które są związane z badaniami europejskich kultur chłopskich oraz że roz .. dz:al R dotyczący etnicznej klasyfikacji ludów świata opiera się w zasadzie wyłąr:z"ie na danych zamieszczonych w Atlasie narodov -mira (poza ZSRR) i w całości wykorzystuje przyjętą w tej pracy klasyfikację. Zaznaczone wyżej niektóre krytyczne uwagi w niczym nie ummeJszają znaczel:ia pracy, którą przede wszystkim rozpatrywać należy jako podręcznik etnograLi. Dydaktyczne wartości tkwiące we Wprowadzeniu do etnografii są niezaprzeczalne. Jest to chyba naj pełniejsza praea o charakterze podręcznika z dotychczas opracowanych w krajach socjalistycznych. Z pewnością powinna być szeroko wykorzystywana jako rodzaj metodycznego przewodnika przy realizacji programu z zakresu przedmiotu "W:,tęp do etnografii". Jacek Bednarski �2::;4 RECENZJE Sigfrid Svensson, Einfiihrung in die europiiische europaischen Ethnologie, hrsg. von Gunter Wiegelmann, am Glan, 1973, ss. 206, 94 ił. w tekście i mapka. Texbucher zur VerI. A. Hain, Mei~enheim Ethnologie. Książka Svenssona, wybitnego szwedzkiego etnologa z Lundu, otwierać ma serię wydawnictw z zakresu "etnologii europejskiej". Wydawanie takiej serii zaproponował i stara się je realizować prof. dr G. Wiegelmann, dyrektor instytutu etnografii na uniwersytecie w Munster, prezes zachodnioniemieckiego Deut~che Gesellschaft fur Volkskunde oraz redaktor "Ethnologia Europaea". Może właśnie: dlatego w wydaniu niemieckim książka otrzymała taki właśnie tytuł, gdy oryginalne szwedzkie wydania (1966, 1969) są określone po prostu jako "wprowadzenie do etnografii" (ściśle: do badania kultury ludowej). Pozycja wydawnicza o tytule ,.Wstęp" czy "Wprowadzenie" - zwłaszcza jak omawiana, przeznaczona w swym szwedzkim wydaniu jako podręcznik dla studentów - kojarzy się zazwyczaj ze suchym, schematycznym i zsyntetyzowanym P,)daniem pojęć elementarnych oraz ze streszczeniem podstawowych osiągnięć poznawczych danej dyscypliny. Tymczasem napotykamy tutaj na inny typ opracowania - bardziej "czytelny" i metodyczny, gdyż nie stereotypowy, a problemowy. Może właśnie dlatego zostało ono wybrane jako pierwsza pozycja w serii "etnologii europejskiej", mimo, że w partii egzemplifikacyjnej dotyczy w zasadzie tylko szwedzkiej kultury ludowej. Opracowanie jest jednak tak ujęte, że regionalne zjawi~ka kulturowe podporządkowuje pojęciom, zjawiskom i prawidłowości,)m ogólnym. Tok wykladu jest zatem odwrotny od ~potykanego zazwyczaj w podręcznikach: wychodzenie nie od analizy pojęć ogólnych, by je potem ilustrować przykładami, ale wprost od przedstawienia wybranych zjawi~k i procesów kulturowych odzwierciedlających typowe mechanizmy funkcjonowania, rozwoju czy zróżnicowania kultury. Jest przy tym szczególne, że autor jakby niechętnie podaje ~formułowania syntetyczne, a raczej do tych ostatnich czytelnika tylko podprowadza. zostawiając mu możność wyciągania samemu wniosków ogólnych. Nic tu zatem niC' ma z "łopatologii", dużo zaś faktograficznego materiału analitycznego ustawionego metodycznie i składającego się na bardzo interesującą całość metodologiczną. Pierwsze dwa rozdziały, poświęcone przykładowym zestawieniom zjawisk z kultury ludowej, z kultur starożytnych i społeczeństw prymitywnych, mają jakby nR celu ukazanie czasowych i przestrzennych wymiarów kultury. Egzemplifikowane są one np. zestawieniem mitu Odys~eusza z treścią podania ludowego, genezą i historycznym rozwojem nart, kalendarzem lunarnym czy kultem niedżwiedzia. Przestrzenne zaś wymiary kultury ilust.ruje autor na przykładzie map zasięgów niE;których wytworów kulturowych (wiary w wilkołaka, typów cepów) na obszan:~ Szwecji, a nawet Europy. Stąd przejście do omówienia stopniowań regionóW i obszarów kulturowych oraz ich uwarunkowań zarówno naturalnych. jak i historycznych. Metodzie kartograficznej, znakomicie rozwiniętej w etnografii szwedzkiej. poświęca autor stosunkowo dużo miej~ca. Dalsze partie książki zawierają analizy wybranych podstawowych proce,ów kulturowych. Na przykładzie dud, radła i stroju ludowego autor omawia zjawiska reliktowe, mechanizmy ich utrzymywania się, zwłaszcza na terenach pogranicz. Następnie zagadnienie związku słowa z rzeczą, konserwatyzm słowa i wynikające: z tego możliwości interpretacyjne. Omówione zostały dalej proce~y przekazywania tradycji oraz zjawiska dyfuzji kulturowej na konkretnych przykładach. Ciekawym zagadnieniem jest wpływ dobrej koniunktury na kulturę ludową w poszczególnych okresach (renesans, barok. klasycyzm), a na tym tle zjawisko kullurov,··(:j �2;'5 RECENZJE stabilności (fiksacji). Innym wybranym problemem, to wpływ centralnego zarządzania państwowego na zmiany w kulturze ludowej, również uwidocznione na przykładach z historii Szwecji. Stąd mamy przejście do omówienia procesów kształtowania się sztuki ludowej w aspekcie wpływu na nią sztuki miejskiej. Na przykładzie wybranych obrzędów (maszkar, ogni obrzędowych) ukazuje tkwiący w nich podstawowy wzór i jego naśladowanie także w innych postawach i zachowaniach (opinie dotyczące hycla i kata). W rozdziale zatytułowanym "poezja i prawda" mamy znów analizę wybranych gatunków folkloru słownego (wątków opowiadaniowych. bajek, ballad) i jego związku z konkretnymi warunkami życia. W rozdziałach końcowych autor zajmuje się środowiskiem lokalnym - wsią od strony jego wytworów kulturowych i konieczności ich interpretacji nie tylko typologicznej, ale także środowiskowej, chroniącej od pomyłek interpretacyjnych. Środowisko lokalne traktuje jako całość, jako strukturę funkcjonalną i wykazuje, jak wprowadzone z zewnątrz określone nowości (gospodarcze, reformy gruntowe. urządzenia techniczne) wpływają na przemiany w układzie strukturalnym tego środowiska. Stąd śledzenie ogólnej linii rozwoju idącej ku postępującemu indywidualizmowi i przyjmowaniu się mieszczańskiego stylu życia. Wszystkie analizy oparte są o konkretne przykłady. Całość zamyka omówienie ogólnych linii rozwojowych i osiągnięć szwedzkiej etnografii jako nauki uniwersyteckiej i jako ,.europejskiej etnologii". Materiałowo omawiana praca nawiązuje do wydanego w 1961 r. zbiorowego dzieła Schwedische Volkskunde, wydanego ku uczczeniu 60-lecia prof. Svenssona, ukazuje jednak wspomnianą własną i odrębną konstrukcję wewnętrzną. Dzięki właśnie owej udanej konstrukcji i właściwościom wykładu, książka ma szereg zalet: wprowadza w sposób sugestywny w problematykę uprawianej w krajach skandynawskich etnografii. zwanej tam etnologią, na tle i w związku z ogólną problematyką etnograficzną; zapoznaje z charakterem szwedzkiej kultury ludowej, z historią. problematyką i osiągnięciami tamtejszej etnografii; ma zwłaszcza duże zalety dydaktyczne. Dobrze się stało, że w przekładzie niemieckim została ona udostępniona "etnologii europejskiej". Józef Problemy ferencji kultury Etnografów ludowej Słowiańskich, i narodowej. Materiały Burszw z II Międzynarodowej Kon- 11-12 X 1974, pod red. Jów Poznaniu, seria "Etnografia", t. 1. Poznań-Blażejewko, zefa Burszty. Polska Akademia Nauk, Oddział Warszawa-Poznałl 1976, ss. 244. Główny dorobek dwudniowej konferencji - 21 wygłoszonych referatów (obrady zob. w: ..Lud" 1975, t. 59, s. 303-301 i Przedmowa J. Burszty do Problemów ..., s. 5-8) - ukazał się pod powyższym tytułĘ'm staraniem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Komisji Slawistycznej Poznańskiego Oddziału PAN w osobnej pozycji. będącej pierwszym tomem etnograficznej serii wydawnictw PAN w Poznaniu. Referaty wydano w językach tzw. kongresowych (rosyjskim, angielskim i niemieckim) - 11 tekstów bez streszczeń i narodowych (bułgarskim, czeskim, macedońskim, polskim, serbochorwackim i słowackim) - 10 tekstów ze streszczeniami w językach kongresowych. �256 RECENZJE .Jak pisze w Przedmowie redaktor tomu, w treści referatów uwzględniono zasadnicze głosy w dyskusji uzupełniające zreferowane materiały i odnoszące się krytycznie do przedstawionych zagadnieil. Rozległą problematykę dotyczącą kultury ludowej i narodowej w poszczególnych grupach etnicznych przedstawiono w trzech aspektach: historycznym, współczesnym i teoretyczno-metodologicznym. Historyczne ujęcie, zwłaszcza związek obu nurtów kultury i społeczno-ekonomiczne uwarunkowania roli każdego z nich w rozwoju etnosu, podobieństwa i różnice w procesie historycznym społeczeństw oraz znaczenie wartości kultury ludowej w życiu kulturalnym i politycznym narodu omówiono w 11 referatach (tytuły podaję w kolejności wystąpień zachowanej w druku, w tłumaczeniu na język polski): Pawoł Nedo, Pawoł Nowotny, Znaczenie kultury ludowej w życiu społecznym i kulturalnym serbolużyckiej mniejszości narodowej; Jan Podolak, Znaczenie Richard kultury ludowej Jef1i.bek, Kultura Teoretyczne wą; aspekty :vliroslav narodowej ludowa stosunków Draskić, w w ksztaltowaniu przeszłości Rola w między narodu archaicznej Mirko narodu ludową kultury BeneŚ. a literaturą w Barjaktarović, slowackiego; Bohuslav czeskiego; czeską pieśnią wiejskiej i obecnie; się nowoczesnego życiu narodo- serbskiej Muzulmanie kulturze - nowy Blaze Ristovski, Afirmacja kultury ludowej w narodowej myśli macedońskiej; Tanas Vrażinovski, Kultura ludowa w asymilacji Macedończykóu.: LL' egejskiej części Macedonii; Stojan Gencev, BuŁqarska kultura ludowa i nurodmca (od początku okresu Odrodzenia do Wyzwolenia); Gabor Zsigmond, Lud kul.tura narodowość społeczeństwo. Alternatywy badań społecznych na Węgrzech od drugiej polowy XIX w.; Lasló Kósa, Związek między kulturą Ludou.:ą i kullUTą narodową Węgier (od XVIII w. po dzień dzisiejszy). Znaczenie tradycji ludowej we współczesnym życiu narodu. czy społeczeństwa wielonarodowego, jej roli w budowie socjalistycznej kultury, omawia 7 referatów: Olga A. Ganckaja, Ljudmila N. Terentieva, Etnos a rodzina w ZSRR .. (Z problematyki badawczej procesów etnicznych); Viktorija A. Malancuk. Elementy naronaród jugosłowiański; dou.:o-tTadycyjne Ukrainie; i nowe Andrej społeczno-etnicznych we V. Orlov, wnętrzu współczesnego Podstawowe w Ukraińskiej SSR; Erhard wlaścilcościach pojęć: "lud", "naród" i "kultura", lizmu u: Niemieckiej Republice Demokratycznej; tura t"dou.:a" słowiaitsldej Bulgarii. i "kultura nauce Wzajemne narodowa' socjalistycznej; stosunki mieszkania tendencje wc od okresu niektórych na procesach specyficznych towarzyszących Christo oraz i.ch praktyczne Tatiana a John, kołchoźników wspólczesnych A. Koleva, \;I,Tyzwolenia budowie socjaVakarelski, Pojęcia: .,!{ul- zastosowanie Kultura ludowa (1878) do chwili wc wspólnej i narodowa obecnej. Sprawom teoretycznym i metodologicznym, takim jak zakres i pojęcie przcdmiotJ..i l:iadań, kultura ludowa a klasa chłopska, funkcje etniczne kultury, scmal1tyczr:;; zgodność stosowanej terminologii, metody analiz materiału etnograficznego itp.. poświęcili swe wystąpienia głównie 4 referenci: Józef Burszta, Kultura ludou.·a kultura narodowa. Zarys problematyki; Julian V. Bromle,i. Kultura jako przedmiot badań etnograficznych; Slavko Kremenśek, Kultura ludowa w aspekcie klasoH:ym; Veselin Hadzinikolov, a niektórych zagadnieniach badań etnograficznych kultury ludowej i narodowej. Sprawy te poruszyli w swych referatach również M. Draskić, E. John, L. Kósa, Ch. Vakarelski i in . . Wydanie powyższych materiałów jest ważnym wkładem strony polskiej do międzynarodowych badań nad kulturą ludową i narodową, kontynuowanych aktualnie już przez wiele krajów pozasłowiańskich. Wkład ten polega głównie na uświadomieniu głębiej przedtem nie badanej problematyki dotyczącej historycznych �257 RECENZJF procesów etniczno-kulturowych w poszczególnych społeczeństwach Europy, stosunku kultur ludowych do kultur narodowych w ciągu dziejów, roli tradycji ludowych w kształtowaniu i podtrzymywaniu świadomości odrębnośd narodowej, potrzeby ujednolicenia melod pracy, terminologii itp. [Jr(Jblemy ~ultury ludowej i narodowej przyczynią się niewątpliwie do ukie· runkowania i przyspieszenia badań źródłowych oraz prac analitycznych w tej dziedzinie. co dla etnografii słowiańskiej i powszechnej oraz dla praktyki budownictwa socjalistycznego ma obecnie duże znaczenie. Medard S. S. Coon, The Hunting Brow?~ and Company, Boston Peoples. Toronto Tarko An Atlantic oMnthly Press Book 1971, ss. XXI, 413, ryc., mapy. Little, ,Jakkolwiek dzieło C. S. Coone'a zasłużonego amerykańskiego antropologa kultw'o\vego, wybitnego badacza terenowego i teoretyka - stanowi dla niego, jak sam podkreśla, podsumowanie prawie półwiekowego zainteresowania ludami zbieracko-łowieckimi, to nasuwa się raczej przypuszczenie, że napisane zostało przez natchnionego moralistę, krytyka n'lszej cywilizacji, a nie przez chłodnego badacza. wiell)krotnie prowadzącego eksploracje wśród opisywanych ludów. Praca jest tematycznym przeglądem wszystkich aspektów życia współczesnych ludów łowieckich, z tym, że autor - choć w mniejszym stopniu - pesiłkował się w swoich rozważaniach relacjami dot.yczącymi ludów już dziś wymarłych. Przegląd ten. rzetelny i bazujący na wyczerpującej literaturze dawnej i najnowszej, mimo skromne~o określenia autora, bynajmniej nie stanowi jedynie ogólnych wypisów do etnografii społeczeristw zbieracko-łowieckich. Na wszystkich stronach dzieła przewija ,;ię określona koncepcja filozoficzna, łatwa do odczytania, choć nigdzie nie formułowana otwarcie. . Coon uważa mianowicie i daje temu jasno wyraz, że droga, którą poszła znaczna część ludności świata i której efektem jest cywilizacja euroamerykańska, preferująca techniczne aspekty rozwoju, jest nie tylko zaledwie jedną z możliwych. to oczy ...;iście od dawna wiadomo. ale wręcz najbardziej nieszczęśliwą dla jednostki i dla całej społeczności. Wychodząc z takiego założenia stara się autor pokazać nam inną z możliwych dróg, unikającą eksploatacji przyrody i człowieka, wolną od wszelkiej alienacji i ;;tres3ów, polegającą na harmonijnej koegzystencji środowiska i człowieka. Środo".-isko wyznacza tu i niejako kontroluje granice rozwoju grupy ludzkiej, która inwencję swoją wykazać może - i to jest najbardziej optymalne działanie z punktu widzenia ekonomii i psychologii - w całkowitym stopieniu się z otoczeniem przyrodniczym., Egzempllfikację tej, nie formułowanej bliżej koncepcji egzystencji, stanowić mają opisywane przez autora ludy łowieckie, znajdujące się, jego zdaniem. w postulowanej harmonii ze światem przyrody. Autor omawia kolejno: podstawowe wyposażenie materialne łowców, sposoby transportu lądowego i wodnego. formy zdobywania pożywienia, organizację społeczną i poszczególne dziedziny życia duchowego. Sposób przedstawienia działów kultury nie odbiega od powszechnie stosowanego, jeśli oczywiście nie liczyć tego szczególnego nastroju podziwu dla opisywanych zjawisk oraz ich pewnej idealizacji, polegającej na niedostrzeganiu dysharmonii, istniejącej przecież w każdej spoleczności. Opisy przedstawione przez autora mogą imponować niezwykłą plastycznością, ich 17 - Lud. tom LXI �258 RECENZJE: dobór, mimo że nie miał na celu wydobycia spektakularnych fragmentów. może zainteresować nawet słabo przygotowanego czytelnika. W tej warstwie praca Coone'a stanowi znakomity podręcznik. kompendium naszej dotychczasowej wiedzy o zbieraczach i łowcach. Podręcznik ten może być niezwykle przydatny do nauczania studentów etnografii i archeologii, a dzięki talentowi literackiemu autora może także liczyć na szerokie zainteresowanie poza kręgami naukowymi. Ambicją autora było także, jak już wspomniałem, poza przekazaniem określonej wiedzy, uświadomienie czytelnikowi za pomocą ogromnej erudycji, że prezentowane kultury zdecydowanie górują moralnie nad naszą. Na każdym nieomai miejscu podkreśla autor wyższość myśliwych. Ich kultura materialna jest dla niego znakomitym przykładem wykorzystania do maksimum tkwiących wokół nas możliwości bez zakłócenia środowiska. Tu następuje oczywiście przytyk do fabryk zatruwających atmosferę, do broni masowej zagłady, do bezsensownego wyjaławiania ziemi, niszczenia zieleni itd. Omówienie kultury społecznej zbieraczy-łowców służy podkreśleniu harmonii. mającej jakoby panować wśród członków tej społeczności. Na tym tle sugestia, że my zrobiliśmy wszystko, aby stworzyć między ludżmi nieprzebytą przepaść, jes'. już tylko naturalną konsekwencją przyjętego sposobu argumentowania. Opis kultury duchowej łowców, to dla autora okazja do uświadomienia nam, iż rozpętaliśmy ogromne i zgubne siły fizyczne (vide energia atomowa), a wykorzystanie sił mentalnych jest nam zupełnie obce, choć tkwią one w nas. Umieją tu robić szamani i czarownicy w społecznościach będących na niższym stopniu rozwoju i to stanowi jeszcze jeden dowód - zdaniem autora - ich lepszego przystosowanió się do środowiska. Kiedy już zmiażdżeni moralnie odkładamy pracę Coone'a gotowi odpowiedzieć na pytanie zawarte w jej konkluzji (What can we learn from hunters?), zaczynają nas ogarniać istotne wątpliwości. Wiwisekcja naszej cywilizacji, dokonana przez autora na marginesie prezentowania kultury łowców, jest naj zupełniej słuszna. choć może niezbyt głęboka. W mniejszym lub większym stopniu niedostatki tu podkreślane występują istotnie, a ostrzeżenie przed grożącym nam kataklizmem, ostateczną zagładą gatunku, bynajmniej nie stanowi oratorskiego chwytu autora. Czy jednak to, czego możemy nauczyć się od łowców, a nauczyć możemy się istotnie niejednego, pozwoli nam przetrwać okres kryzysowy? Wątpliwe. Gdybyśmy poszli śladem propozycji autora, to albo udalibyśmy się wszyscy na niekończący się biwak (dokąd ?), albo poczęlibyśmy ćwiczyć telekinezę i inne modne obecnie sztuki zwane zjawiskami para psychicznymi. Czy dałoby to wyzwolenie i ukojenie naszych cierpień, abstrahując już od technicznej strony przedsięwzięcia? Bardzo mało prawdopodobne. Wydaje się, że Coon zupełnie niepotrzebnie, w zapale moralisty, pomieszał dwa z gruntu słuszne przedsięwzięcia. Analiza wad współczesnego społeczeństw2 naszego kręgu kulturowego i próba szukania wyjścia ze ślepego zaułka naszycll poczynań - to jedno zadanie; przedstawienie w formie alternatywnej innego modelu życia, modelu dla nas nie do zrealizowania, to rzecz inna. Model kultury łowców (tu można podkreślić chyba niedostateczne uwypuklenie w pracy zróżnicowania omawianych ludów), jest dlatego taki, że kultura ta jest marginesem, jest - niezależnie od sentymentów badaczy - jedynie przeżytkiem. Traktowanie jej jako alternatywy dla naszej cywilizacji stanowi absolutną utopię· Próby wyjścia z trudnych momentów dziejowych bazować muszą na analizie naszej własnej kultury, rad winniśmy szukać w naszej historii i teraźniejszości. �2.59 RECENZJE Kultura łowców, choćby najbardziej harmonijna (czy istotnie?) nie może być dla nas realnym punktem oparcia. Trudno przypuścić, aby Coon nie zdawał sobie z tego sprawy. Bez wątpienia jego tezy można uznać za prowokację intelektualną. I jeśli taki był istotnie zamiar autora, powiódł się on znakomicie. Praca Conne'a zawiera dziesiątki stron najsłuszniejszych myśli. godnych dysku·· sji, ale ma także nieco fragmentów drażniących, rozmyślnie prowokujących. Pierwsze powodują, że uznać ją można za solidny i cenny podręcznik, drugie czynią z niej lekturę fascynującą, myślowo zapładniającą i polemiczną niekiedy do granic rozsądku. Czegóż więcej trzeba od pracy naukowej z ambicjami popularyzatorskimi? A pytanie - czego mo~my nauczyć się od łowców i nie tylko od nich, od wszystkich kultur znajdujących się w zaniku, pozostaje aktualne i oczekuje na dalsze odpowiedzi. Ryszard KantaT Daniela i Stanisław Tałajowie, Dziwy świata roślin. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974, ss. 278, liczne rysunki, 32 barwne fotografie. Książka D. i S. Tałałajów powstała jako rezultat prawie czteroletniego pobytu autorów w Afryce Zachodniej, gdzie mieli okazję zetknąć się z florą tego kontynentu. Pracując na Uniwersytecie w Kumasi (Ghana), położonym w sercu tropikalnej dżunglii, mieli nie tylko okazję ob,erwować egzotyczną roślinność, ale również co ciekawsze okazy sami uprawiali. Uzupełnieniem wiedzy autorów stały się liczne wyprawy terenowe, które przedsięwzięli do Kenii, Ugandy, Sudanu, Etiopii, Tunezji i Włoch południowych. Przy omawianiu roślin z innych kontynentów autorzy korzystali z literatury, głównie obcojęzycznej. Zaprezentowana praca - jak podkreślają jej autorzy - ma charakter popularyzatorski. Wychodząc z jak najsłuszniejszego założenia', że egzotycznymi roślinami interesują się nie tylko przyrodnicy, lecz także szersze kręgi czytelników, nadali Tałałajowie pracy łatwą gawędziarską formę. Obok swoich zalet ma to jednak także złe strony. Próżno szukamy na przykład jakiegokolwiek wyboru literatury, z której korzystali Tałałajowie przy podawaniu takich czy innych właściwości prezentowanych roślin, sposobów ich wykorzystania, czy anegdotek z nimi związanych. Ze względu na fakt, iż w literaturze polskiej jest niewiele pozycji na ten temat, a piśmiennictwo obce jest słabo znane i trudno dostępne, podani~ naj krótszej nawet bibliografii tematu bez wątpienia ułatwiłoby poszukiwania. Książka omawiana, nawet w swej popularnej formie stanowi dla etnografa ciekawą pozycję, szczególnie te jej fragmenty, które mówią o florze Afryki, znanej autorom z wieloletnich badań i obserwacji. Nie warto nawet podkreślać, jest to tak oczywiste, jakie znaczenie dla społeczności ludzkich miało i ma obecnie wykorzystanie roślin. Klasyczne już przecież są określenia niektórych kultur na podstawie wykorzystywanych w nich gatunków roślin: bambusa, palmy, kukurydzy, prosa itd. Uprawiana roślina niejednokrotnie wpływa w istotny sposób na całokształt kultury, kreuje jej cechy wyróżniające. O znaczeniu badań nad wpływem uprawianych roślin na poszczególne zbiorowości ludzkie, ich obyczaje, obrzędy religijne, lecznictwo, magię itd. świadczyć �260 RECENZJE może wyodrębnienie się nowej specjalności - etnobotaniki - w obrębie etnologii gospodarczej. Bez wyników jej badań wiele aspektów kultury badanych ludów nie znalazłoby pełniejszego wytłumaczenia. Aby jednak etnobotanika miała materiał do swoich analiz potrzebne jest jak najpełniejsze poznanie gatunków i właściwości roślin tropikalnych. Nie trzeba dodawać, iż nie chodzi tu jedynie o rośliny egzotyczne. W kulturze ludu polskieg,) wykorzystanie roślin było również znaczne, a przecież nie do końca poznane. Poznanie gatunków i właściwości roślin należy do zadań niezwykle trudnych. Trud wielu pokoleń badaczy, od czasów starożytnych do najnowszych, dał w efekcie dość dobre poznanie flory obszarów łatwiej dostępnych. Trudniej przychodzi natomiast systematyczne jej opisywanie na obszarach np. Amazonii, Afryki Równikowej, czy niektórych obszarów Australii. Jak wiele jeszcze w tej dziedzinie jest do zbadania może świadczyć fakt, iż nie ma roku, aby nie było głośno o nowej egzotycznej roślinie lub ciekawej odmianie rośliny znanej uprzednio. Wielokrotnie zdarza się, że odkrywane właściwości jakiejś rośliny w istotny sposób wpływają np. na produkcję barwników, czy wyrobów farmaceutycznych. W przedstawionej pracy zagadnienia wchodzące w skład zainteresowań etnobotanika są zaledwie sygnalizowane. Autorzy nie tają, że wybór opisywanych roślin jest wynikiem ich dziwności, oryginalności raczej, niż wartości gospodarczej czy roli kulturowej. Tendencja ta wyraźnie jest widoczna już w tytułach poszczególnych rozdziałów: "Przedziwne drzewa", "Olbrzymy i karły wód". "Osobliwe grzyby i porosty", "Przedziwne owoce i nasiona" itd. Oczywiście także funkcja kulturowa poszczególnych roślin, a zatem to, co etnografa może najbardziej interesować, znajduje swoje odbicie w pracy. Możemy na przykład dowiedzieć się, które rośliny uważane były przez tubylców za święte, które odgrywały istotną rolę w mitach, które uznawano za siedzibę złego ducha. Niestety, nie zawsze informacje te są dostatecznie skonkretyzowane, niekiedy nie wiemy jakiego plemienia lub terenu dotyczą. Cieka wie brzmią wzmianki o używaniu tych czy innych roślin do wyrobu sprzętów, broni, dzieł artystycznych, instrumentów muzycznych, ubiorów. na poszczególnych obszarach Afryki, Ameryk i Azji. I tu także budzi niedosyt lakoniczność informacji, ich często niedostateczne zlokalizowanie. Bardzo wyraźnie podkreślają autorzy wykorzystanie poszcze:gólnych gatunków roślin w medycynie, także ludowej. Wielokrotnie powołują się tu nie tylko na fragmenty Biblii, opisów podróży, ale także na prace etnograficzne. Sensacyjnie wręcz brzmią informacje dotyczące roślin trujących, ich mocy, sposobów wykonywania trucizn i ich wykorzystywania, a także przeciwjadów. Wiele interesujących fragmentów zawiera także rozdział o używkach i roślinach korzennych. Znaczną część prezentowanych gatunków stanowią rośliny uprawne, mające doniosłe znaczenie dh\ gospodarki wielu terenów świata. Etnografa mogą tu zainteresować np.: drzewo chlebowe, maniok, patat, czy mlekowiec. Lakoniczność poszczególnych haseł budzi niedosyt i chęć uzupełnienia informacji. co - jak się wydaje - jest dość charakterystyczne dla wydawnictw popularnych. Uznać należy za wskazane. aby tego rodzaju publikacje ukazywały się częściej i lepiej niż dotychczas zaspokajały głód informacji o roślinach egzotycznych. Praca Tałałajów, której wartość podwyższa staranne wydanie, liczne rysunki i kiikadziesiąt kolorowych zdjęć, zrobiła dobry początek. Ryszard Kantor �2Ul RECENZJE Dou!:'las Fraser, Warszawa 1976. Sztuka prymitywna, Wydawnictwa Artystyczne Filmowe, W cenionej serii "Kultury starożytne i cywilizacje pozaeuropejskie" Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe wydały pracę amerykańskiego historyka sztuki, Douglasa Frasera, pl. Sztuka prymitywna. Fraser, uczeń Paula Wingerta. Meye!"a Schapiro i Rudolfa Wittkowera. pozostający pod wpływem antropologów społecznych z Raymondem Firthem na czele. stara się w swej książce łączyć doświadczenia wielu metod badawczych; główne znaczenie ma jednak analiza z punktu widzenia historyka sztuki. Przed przystąpieniem do analizy stylów w sztuce ludów i kultur poszczegóinych kontynentów. autor daje teoretyczne wprowadzenie do problemu ..sztuki prymitywnej", starając się ukazać istotę badań nad tą dziedziną sztuki i specyficzne podejście, jakiego wymaga. Pozostała część książki, to systematyczny przegląd sztuki prymitywnej, przy czym - jeśli to tylko było możliwe - autor, oprócz ukazania zjawisk lokalnych, wprowadza uogólnienia dotyczące powiązań artystycznych różnych regionów. Dużą zaletą tej książki jest spora liczba ilustracji, w tym, co ważne, także kolorowych. W. Rudolf Weinbaus. Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturgeschchite des Weines und Edition Leipzig 1975. ss. 228. ilustr. 219, w tym 50 wielobarwnych. B. des Weinhold zajmuje się od wielu lat winiarstwem jako zagadnieniem historyczryczno-kulturowym. Po kilku publikRcjach wycinkowych wydał w 1973 r. historyczno-etnograficzne studium o warunkach uprawy winnej latorośli w Turyngii i Saksonii (Winzerarbeit an Elbe, Saale und Unstrut). I oto w dwa lata po tamtej książce ukazuje się jego Vivat Bacchus, pięknie wydana praca ukazująca uprawę winorośli i wyrób wina już nie tylko na dobrze mu znanym obszarze jego badań terenowych, lecz w skali światowej. Tak obszernie przestrzennie i czasowo zakrojoną rzecz zawarł w czterech częściach. W pierw:izej przedstawia dzieje uprawy krzewu winnego, który w uszlachetnionej odmianie znany był już Sumerom, a opiekowała się nim tam bogini Gestin. W Egipcie bogiem wina był sam Ozyry~, który pełnił tę funkcję obok innych boskich obowiązków. W Indiach uprawa winorośli miała być znana już \V I tysiącleciu p.n.e., chińska zaś legenda głosi, że cesarz Yil zwalczając wyrób alkoholu 'I. ryżu zapoznał swych poddanych z uprawą winnego krzewu - co miało mieć miejsce około 2200 lat p.n.e. Z Chin do Japonii dotarła natomiast winorośl dopiero w I tysiącleciu n.e. Po tych informacjach omawia Weinhold szczegółowiej kult Dionizosa. który z trackiego bóstwa flory i fauny leśnej przeradzał się na gruncie greckim w boga rolników, wreszcie winiarstwa ~- w miarę jak uprawa winorośli upowszechniała się. Gdy zaś stała się ona ważnym czynnikiem gospodarczym dla miast greckich, wtedy dopiero. zdaniem Weinholda, kult Dionizosa przybrał ów ekstatyczno-orgiastyczny wyraz kultu wegetatywnego. Szczególnie uroczyśeie i z przepychem obcho- �262 RECENZJE dzono zatem święta wiosennego powrotu Dionizosa na ziemię. Jego zobrazowanemu ingresowi do miasta towarzyszył upojony winem tłum, wyprzedzany przez chór śpiewający dytyramby, zalążek dramatu i komedii. Kult Dionizosa wraz z wpływami kultury greckiej rozpowszechnił się w Rzymie. Zwano go tu póżniej Bacchusem. Stał się on bogiem zmartwychwstania, usymbolizowanym w winogronie. Symbol ten przejęło następnie chrześcijaństwo i rozwijało w rozmaitych plastycznych ujęciach, jak np. mistyczne wydeptywanie winogron przez Chrystusa, symbolizujące jego ofiarę. Weinhold zwraca uwagę na to, że cała ta kultura winiarska rozwijała się 'A: związku z coraz doskonalszą uprawą winorośli szlachetnej, decydującej o typie gospodarki. Wyhodowano ją na wschodzie z dziko rosnących leśnych krzewów winnych i stamtąd przejęli ją Grecy. W sposobie uprawy zasadniczego kroku naprzód dokonali w Azji Mniejszej koloniści jońscy. Od Greków przejęły tę umiejętność inne ludy śródziemnomorskie, w tym Rzymianie, którzy przyczynili się do jej upowszechnienia w Galii aż po Ren. Wędrówki ludów zahamowały rozprzestrzenianie się hodowli winorośli i częściowo ją wyniszczyły. Począwszy jednak od Karola Wielkiego winiarstwo znowu zaczęło się rozwijać w Europie wszędzie tam, gdzie poprzednio zdołało dotrzeć, nawet w Anglii. Na przełomie VII i VIII wieku uprawia się winorośl już i na wschód od Renu, głównie w związku z chrystianizacją. W drugiej poł. XII w. pojawia się, jak podaje autor, nawet nad Łabą i dalej na Śląsku i Pomorzu, w następnych wiekach nawet na północy - aż w Danii. Ponieważ jednak powyżej 52 równoleżnika wino rzadko dojrzewało, dlatego od drugiej pol. XVI wieku cofa się uprawa. W tym jednak czasie zaprowadza się ją w Meksyku, Peru i Boliwii, a w XVII w. w Kalifornii i Afryce południowej, w końcu zaś XVIII w. nawet w Australii. W części drugiej autor przedstawia rozwój techniki uprawy winorośli. Podkreśla zasadnicze znaczenie, jakie dla wzrostu plonów miało przycinanie winnej latorośli przez Greków i hodowanie jej na tyczkach. W przeciwieństwie do Greków Etruskowie np. sadzili winorośl między wysokimi drzewami, na które wino się pięło, przechodząc często malowniczymi girlandami na sąsiednie drzewa. Ten sposób przetrwał tam wieki. Jeszcze w drugiej pał. XVIII stulecia dokumentuje to krajobraz z okolic Sorrento, namalowany przez J. Th. Hacherta, reprodukowany w pracy Weinholda. Rzymianie dzięki przejęciu od Greków techniki uprawy roz·· winęli hodowlę winorośli do tego stopnia, że przekształcili Italię z kraju pól zbożowych w krainę winnic. U nich też w jeszcze większym stopniu niż u Greków uprawa winorośli była tematem licznych prac, których celem było zwiększeniE: plonów. Wśród wielu autorów owych dzieł wymienia Weinhold tak znane nazwisko, jak ,VI. Porcjusza Cato, śmiertelnego wroga Kartaginczyków, od których jednak nic wahał się przejmować wiedzę o doskonalszej niż w Rzymie hodowli winorośli. W średniowieczu ośrodkami wiedzy winiarskiej były głÓwnie klasztory. Dzięki nim stopniowo się upowszechniała, a wiedza ta była potrzebna nie tylko dla uzyskania zadowalających plonów przez stosowanie odpowiednich zabiegów przy uprawie, ale również do walki ze szkodnikami. Owa tradycyjna wiedza nie była jednak doskonała. Odczuli to właściciele winnic w XIX w., kiedy mącznik i wesz winna, przywleczone z Ameryki, doprowadziły do ruiny europejskie winiarstwo. Owym da\vnym, bezsilnym wtedy praktykom, poświęca Weinhold sporo uwagi jako zjawiskom kulturowym. Były to przeważnie zabiegi apotropeiczne powiązane z kulte~n świętych patronów od winiarstwa. Wśród owych patronów nie brak tak popularnych świętych, jak Wincenty, Maurycy, Urban, Wit, Medard, Sykstus, Roch, Sebastian, Bartłomiej czy Marcin. Kulty te wiązały się z rozmaitymi etapami wegetacji, �RECENZJE 263 z okresem zbiorów, wreszcie przetwórstwa winnego. Za najwazmeJszą patronkę winiarstwa uchodziła jednak zawsze Matka Boska - owa Winna Macierz, która urodziła naj wspanialsze grono - Chrystusa. Część trzecią poświęcił Weinhold winobraniu i przerobowi winogron. Dowiadujemy się tu m. in., że już Rzymianie nauczyli się od Kartaginczyków wyrobu win podobnych do tokaja, a to z winogron przywiędłych, pozostawionych do późnej jesieni. Interesujące są uwagi o sposobach wyciskania winogron. Starszy sposób. \\'ydeptywanie, dokumentuje autor licznymi ilustracjami dzieł egipskich i greckich. Te przekazy ikonograficzne ujawniają też, że już Egipcjanie stosowali, obok jeszcze innych sposobów, również prasę. Wydeptywanie było powszechne do niedawna jeszcze w Europie, głównie wschodniej. W krajach natomiast o żywszej tradycji kultury klasycznej przeważała prasa, w której już Rzymianie zastosowali śruby. Większość zbiorów zawsze przeznaczona jest na wino. W krajach mahometańskich jednak zakaz picia wina spowodował, że wyhodowano tam takie odmiany winorośli, których owoc przeznaczony jest tylko do spożycia na świeżo lub w po,taci rodzynków. W części czwartej autor omawia praktyki związane z fermentacją i stabilizacją wina. Starożytni stabilizowali je przez dodawanie żywicy, smoły, a nawet wody morskiej. Różne te sposoby stosowane były przez długie wieki jeszcze w Europie. Szeroko zapoznaje nas też autor z praktyką przyprawiania win ziołami, znaną już w świecie antycznym, a rozwijaną szczególnie w średniowieczu, które może ,;ię wykazać zaskakująco rozległym rejestrem dodatków - od piołunu do krwawnika. lubczyku i pieprzu włącznie. Wiele też w tej części znajdujemy wiadomości o różnych gatunkach win, ich produkcji, pielęgnacji i przechowywaniu, wreszcie o destylacji, której wynikiem jest uzyskanie z wina alkoholu, owej "wody życia" (pierwszy raz w Salerno w XII w.), którą wnet aptekarze przyprawiać zaczęli ziołami i zalecali jako lekarstwo. W trzy wieki później "wody życia", zwanej też aqua Qrdens, nie piło się już w Europie tylko jako lekarstwo. Na dobre zaś rozpiła ~ię Europa, jak twierdzi Weinhold, od czasu, gdy w XVI w. zaczęto pędzić spirytus już ze zboża. Po tej dygresji kończy autor rozdział uwagami o naczyniach do przechowywania i transportu wina. często artystycznie zdobionych, wreszcie o etykietowaniu, związanym już z butelkowaniem wina rozpowszechniającym się \\. XIX wieku. Swe pracowite dzieło, nabrzmiałe erudycją, zamyka Weinhold obszernym wykazem literatury i rejestrem rzeczowo-imiennym. Mankamentem jest brak spisu ilustracji, które tu stanowią składnik tak samo ważny, jak tekst. Ilustracje są znakomite, dobrze dobrane i objaśnione. odznaczają się graficzną doskonałością. Praca, poza własnymi badaniami autora, oparta Jest na publikacjach autorów wywodzących się z krajów o starej kulturze winiarskiej, głównie jednak na literaturze niemieckiej, co jest zrozumiałe. Pozostawiło to jednak w tej pracy osobliwy ślad, z czego zapewne sam autor nie zdaje sobie sprawy. Mianowicie w skąpych przypadkach, kiedy wypadało mu mówić o winiarstwie na naszych ziemiach. ani razu nie figuruje nazwa Polska. Jest tylko Sląsk, Wschodnie i Zachodnie Prusy - no i są wymienieni Krzyżacy jako hodowcy winorośli i winiarze (s. 39). Mimochodem tylko wspomina Weinhold o przesławnej piwnicy warszawskich Fukierów i jej bezcennej do 1939 r. zawartości. Niedostatek polskich publikacji jest zapewne jedną z przyczyn, że w pracy Weinholda daremnie szukamy wieści a tym, że w Gnieźnie i Poznaniu archeolodzy w warstwach z X i XI w. znaleźlI pestki winogron i że liczne osady służebne wokół grodów książęcych noszą nazwy takie, jak Winiary, Winogrady, Winnogóra (sprawy toponomastyczne zupełnie po .. �26J RECENZJE mija) i że motywy winorośli występują na dobrze mu znanych drzwiach gmeznieńskich, nie mówiąc już o motywach winiarskich w zdobnictwie ceramiki (Pruszków, Potylicz), czy nawet w ludowym hafcie' zachodniej Wielkopolski. Te nasze żale muszą jednak pozostać notatką na marginesie książki Weinholda. Monografia ta jest bowiem pozycją budzącą podziw dla wszechstronności zainteresowań badawczych autora, dla jego erudycji i gruntownej znajomości przedmiotu z literatury i autopsji. Do tej publikacji, zrodzonej w rzetelnym trudzie badawczym, ni£' przystaje tylko tytuł, zapowiadający raczej lekkie, szampańskie ujęcie tematu. a nie uczone, historyczno-etnograficzne studium, napisane bez dionizyjskiej weny czy bacchusowego upojnego tchnienia. Stanislaw Drevnieje nlb. żili§ce vostocnoj Evropy. Praca zbiorowa. Moskva Blas~('zyk 1975, ;i'. 300, 3, ilustr. Nowa praca zbiorowa wydana przez Instytut Etnografii im. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR w Moskwie dotyczy form rozwojowych pomi~szczeń ludzkich Europy Wschodniej na przestrzeni dziejów. Autorzy prac, \'" naszym rozumieniu historycy kultury materialnej. w oparciu o dane archeologii. źródła pisane i ikonografię, dokonali rekonstrukcji domostw i osiedli ludów zami(:;:zkujących w przeszłości europejską część Związku Radzieckiego. Zagadnienie genezy typów domostw narodów tej części kraju, o czym mowa we wstępie, zostało między innymi opracowane w przygotowywanym aktualnie Atlasie historyczno-etnograficznym; ukazały się już zeszyty dotyczące Rosji, Ukrainy. Białorusi. krajów nadbałtyckich, Mołdawii. Artykuły siedmiu autorów zawierają następujące tytuły: L. G. Niecaje'.'a. Domostwa koczowników poludniowo-wschodniej Europy w epoce żelaza (I tys. p.n.e.I pol. II tys. n.e.); E. K. Rikman, Domostwa plemion kulturjJ czerniachol('skiej międzyrzecza Dniestru i Prutu; L G. Chynku, Domostwa Mołdawii X-XV II ww.; P. A. Rappoport, Domostwa staroruskie VI-XIII ww.; M. G. Rabinovic. R~!skie domostwa XIII-XVII ww.; N. P. Prichod'ko, Niektóre zagadnienia genezy domostwa na Ukrainie; V. V. Siedov, Domostwa południowo-wschodnich wybrzeży Baltyku (I tys. - pocz. II tys. n.e.), Retrospekcja omawianych zagadnień nie przekracza w zasadzie I tYoiąclecia p.n.e., co na obszarach wschodnioeuropejskich, ogólnie biorąc odpowiada schyłkowi brązu i początkom epoki żelaza. W odniesieniu np. do Słowiańszczyz:1Y jest to okres wyodrębniania się Prasłowian i Prabałtów ze wspólnego pnia i"doeuropejskiego w otoczeniu wielu grup etnicznych wywodzących się z innych pni. !j. Finów. ludów irańskich, a także okres oddziaływania wysoko zorganizowanych kultur i cywilizacji świata antycznego. Złożone procesy etniczne tej części Europy w okresie kilku ostalnich tysiącleci wywarły olbrzymi wpływ także na kształtowanie się typów domostw. Artykuły E. A. Rikmana, P. A. Rappoporta, M. G. Rabinovica i N. P. Prichod'ki dają obraz ewolucji form domostwa i osiedla wschodniosłowial'lskiego od �RECENZJE 265 wczesnosłowiańskiej doby kultury czerniachowskiej Kijowszczyzny, po domostwa rosyjskie i ukraińskie XIX w. Najstarsze formy domostw wschodniosłowiańskich przedstawiają się jako ziemianki i półziemianki z otwartym paleniskiem. Ten typ domostwa z rozwiniętą konstrukcją ścian i dachu oraz paleniska utrzymywał się w strefie stepu i lasostepu powszechnie do XIII w., a sporadycznie aż po wiek XVIII. Ślady ziemianek, jako osad słowiańskich, stwierdzają autorzy (1. G. Chynku) w Mołdawii, a poza tym w basenie dolnego Dunaju i pa Bałkanach, w kierunku zaś zachodnim, w południowym paśmie Polski i Niemiec. Na północy Rusi, w leśnej i chłodniejszej strefie rozwinął się dom naziemny zrębowy, dominujący również u Bałtów, przy czym dom zrębowy naziemny wskazuje na kierunek rozprzestrzeniania się go z zachodu. Linię podziału na "północny" i "południowy" typ budownictwa wyznacza Prypeć, znamienna granica kulturowa i klimatyczna. W okolicach Odessy, oraz między Dniestrem a Prutem, gdzie wymieszało się wiele etnosów i kultur pod wpływem oddziaływania kultur wschodu, a przede wszystkim Bizancjum, stwierdza się duże domy naziemne, niekiedy budowane z kamienia i urządzone z komfortem. Osobne zagadnienie stanowią konstrukcje ścian i dachu, formy palenisk i pieców. Autorzy określili ich typy i zasięgi terytorialne w postaci mapek. Mołdawia, gdzie różne et nosy i kultury przemieszały się bodajże najbardziej, znamienne przeobrażenia przeszła jako siedziba tatarskiego chanatu Złotej Ordy. Typy budowli tego terytorium z XIV-XVIII w. charakteryzuje 1. G. Chynku. Poszczególne kultury pozostawiły tu ślady swojego bytowania w typach budownictwa. Współistniały obok siebie ziemianki strefy wschodniosłowiańskiej. domy naziemne drewniane i murowane jako oddziaływanie kultur naddunajskich i państwa bizantyńskiego. ZłoŁa Orda pozostawiła nie tylko rozwiniętą formę jurty, ale i zorganizowane miasta, przyjmując wiele cech kultury z Bizancjum. Domostwa bałtyckie scharakteryzowane przez V. V. Siedova noszą wiele cech budownictwa linii Dniepru. Mieszkania zwykle naziemne, dużych rozmiarów, o wielu paleniskach, konstrukcji "przysłupowej", wznoszono na toku z kamieni i gliny. Półziemianka jest tu zjawiskiem rzadkim. Budownictwo wschodniobałtyckie zwraca w ogóle uwagę swą odmiennością na terytorium wschodnioeuropejskim. Prusowie we wczesnym średniowieczu, zapewne nie bez wpływu substratu, na jaki się nawarstwili. rozwinęli budownictwo, które możnaby nazwać prototypem "szachulcowego", łącząc drewno z kamieniem. Finowie nadbałtyccy, którzy jak określa się zajęli swoje historyczne siedziby w pocz. I tys. p.n.e., nie zrywając nadal łączności z Powołżem, kontynuowali swój pierwotny sposób budowania oparty na konstrukcji szałasu i jurty. Pierwotne ich mieszkania były półziemiankami o wertykalnych ścianach i stożkowym dachu z otwartym paleniskiem pośrodku. Około III-IV w. n.e. Finowie zaczynają budować domostwa naziemne zrębowe, o planie prostokąta, z otwartym paleniskiem, podobne w typie do północnoruskich. L. G. Niecajeva (praca w kolejności pierwsza), na podstawie licznych wykopalisk ze stepów i wczesnego piśmiennictwa ruskiego, przeprowadziła rekonstrukcjE; jurt i kibitek koczowników nadczarnomorskich, plemion irańskiego pochodzenia i pojawiających się później koczowników turecko-mongolskich. Bezpośrednio bliski c w przeszłości kontakty Scytów, Sarmatów, a szczególnie Alanów ze Słowianami w dorzeczu Dniepru i Dniestru wywarły duży wpływ nie tylko na sferę wierzeniową i obrzędową Słowian, ale też na rozwój rzemiosł artystycznych i w ogóle ich kultury materialnej. Elementy sarmackie i al ań ski e ujawniają się m. in. we �2n6 RECENZJE wspomnianej już kulturze czerniachowskiej. Wnikający najbardziej w kullury słowiańskie Alanowie, w pierwszych wiekach n.e. przyjmują z kolei od Słowian wschodnich, sporadycznie zresztą, niektóre formy budownictwa, jak półziemianka, piec gliniany kopułko wy itp. Nowa interpretacja tzw. "złotych cmentarzysk" alańskich z II-III w. n.e. nad Donem i Kubaniem, prowadzi autorkę do konkluzji. iż Alanowie rozpoczęli w tym czasie proces stałego osiedlania się. Miejsca zimowisk z bydłem wykazały natomiast fragmenty budownictwa murowanego obronncgo. Najście Hunów ok. połowy IV w. n.e. przerwało ten proces. Wylewanie się ze wschodu, w ślad za Hunami, Awarów, a następnie Węgrów, Bułgarów, Pieczy ngów i Połowców, zmienia zasadniczo obraz Europy środkowo-wschodniej. Stepowcy działają przede wszystkim niszczycielsko na zastane przez siebie kultury i cywilizacje, a równocześnie bardzo szybko asymilują zdobycze tych kullur. W zakresie budownictwa ludy te osiedlając się w Europie w bardzo krótkim czasie przeszły od jurty i kibitki do wysoko zorganizowanego budownictwa grodowego. Prace poszczególnych autorów mają charakter materiałowy. szczegółowej interpretacji wielu danych faktograficznych. Lecz właśnie ten sposób postępowania naukowego prowadzi do całościowego, rzetelnego spojrzenia na całość zagadnienia. Alicja Alexander Fenton, Scottish 1976, ss. IX, 255, ilustr. 85 . Country Life. John Donald Bednarczuk Publishers, Edinburgh Prof. A. Fenton, kierownik Szkockiego Muzeum Starożytności w Edynburgu, znany jest w literaturze etnograficznej z wielu prac zamieszczanych w różnych czasopismach europejskich. Głównym przedmiotem jego zainteresowań jest kultura ludowa Szkocji zarówno w jej postaciach dawnych, jak i w nowszych przeobrażeniach. Specjalną uwagę zwrócił na kulturę materialną Opracował m. in.: dawne i nowsze kultury rolne i inne rodzaje gospodarki, narzędzia pracy ze szczególnym uwzględnieniem rolniczych, transport. budownictwo i pożywienie. Cechą studiów Fentona jest wychodzenie od źródeł historycznych i wiązanie tych danych z obiektami muzealnymi oraz ze śladami materialnymi w terenie i danymi z pamięci ludzkiej. W analizie zroś wszystkie te i inne dziedziny kultury wiąże z całością życia wiejskiego i z gospodarującym człowiekiem. Tak jest też i w omawianej publikacji stanowiącej, jak się wydaje, pierwszy pełniejszy zarys "szkockiego życia wiejskiego". Na uwagę zasługuje sposób ujęcia zagadnienia. Chodzi nie tyle o wykorzystanie bogactwa źródeł historycznych, w tym także ikonograficznych, oraz śladów terenowych i zabytków materialnych, co o postawę metodologiczną autora, ujawniającą się w sposobie analizy "życia wiejskiego" - sposób, który ani nie ujawnia się w tytule, ani w obszernym spisie treści. Z tytułu możnaby wnosić, że praca zawiera jak to często w monografiach etnograficznych bywa - rekonstrukcję naukową stanu .,tradycyjnego" życia wiejskiego, jego dawny obraz synchroniczny; zaś spis treści wskazuje, że chodzić będzie o kulturę materialną, ściślej .- o narzędzia, sposoby i prace dające podstawę materialnej egzystencji ludności wiejskiej: prace rolne, sprzęt zboża, omłoty i przemiał, gromadzenie paszy, przerób mleka, pożywienie, zagroda, dom i mieszkanie oraz transport. Taki zatem podział rzeczowy, jaki jest najczęściej stosowany w monografiach etnograficznych, w których opisy poszczególnych dziedzin stanowią �2()7 iiECENZJE często odrębnc, izolowane od siebie partie, a ich suma ma składać się na obraz danego działu kultury wsi. Wczytanie się w tekst książki ujawnia nam funkcjonalną metodę analizy i otwiera interesujące przebiegi zjawisk. Autor nie ukazuje obrazu statycznego. Wręcz przeciwnie. Pragnie przedstawić zmiany zachodzące w używanych narzędziach i stosowanych sposobach gospodarowania na roli w okresie od XVII po XIX wiek. Analizuje je według wspomnianego wyżej podziału rzeczowego, z tym jednak, że śledzi wzajemne związki zależności i konsekwencje "funkcjonalne wprowadzania nowości w technikach i sposobach gospodarowania. Właśnie owe fU!1kcjonalne związki zależności i zmiany wywołane przez zastosowanie nowości technicznych należą do najbardziej intere-.;ujących i wartościowych aspektów książki. Można więc na przykład śledzić, jakie konsekwencje wynikły z zastąpienia .,,;tarego pługa szkockiego" (notabene o różnych odmianach stosownych do różnic \\" warunkach terenowych) pługiem ulepsz.onym (już z końcem XVIII w.!), a na.>tępnie całkiem żelaznym. Gdy pierwszy wymagał obsługi dwóch ludzi i zaprzęgu od 6 do 12 wołów, drugi już jednego człowieka i pary koni. Zmiany powyższe związane były ściśle z zaprowadzeniem drenowania pól (również od końca XVIII w.), a odbiły się nie tylko w zmianie krajobrazu, ale także w życiu społeczności wiejskiej oraz w organizacji społecznej rodziny. Gdy znów w miejsce koszenia zbóż ko~ą wprowadzono żniwiarki (początek XIX w.), a młockę cepami zastąpiono :nłocarniami mechanicznymi, zanikł najerr, robotników sezonowych. Zaprowadzenie nowych kultur rolnych wywarło wpływ na metody hodowli bydła (np. okresowy wypas letni) oraz zrewolucjonizowało zupełnie sposób życia, a zwłaszcza odżywiania .·dę. To znów miało swój wpływ na powiększenie się liczby mieszkańców, których część stała się na wsi zbędna wskutek ulepszeń technicznych w pracy. Rozwój miast i ośrodków przemysłowych sprawił znów, że część ludności wiejskiej mogla emigrować, stąd nastąpiły zmiany w strukturze społeczeństwa: gdy w końcu X\'III w. 62% ludności mieszkało na wsi, to w końcu omawianego okresu już tylko 25"/0. Tego rodzaju funkcjonalno-strukturalne zmiany w siłach produkcyjnych, a stąd i w stosunkach międzyludzkich, można śledzić w ciągu całego tekstu. Lekturę i zrozumienie zmian i współzależności ułatwia znakomity dobór fotografii (większość a~'chiwalnych), rysunków wyjaśniaj.ących techniczne niuanse oraz odpowiednich map i szkiców sytuacyjnych. Z lektury nasuwają się też interesujące porównania zarówno z innymi typami etnograficznych monografii na temat "życia wiejskiego", jak też z sytuacją w zakresie kultury materialnej wsi polskiej w tym samym okresie czasu. Józef Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne ciaukowe Uniwersytetu Jagicllońskiego" ków 1975, s. 162, it 16. Ktokolwiek zajmował musiał gromadzić mozolnie periodyków, jednodniówek, 413, w Polsce Prace (do roku Etnograficzne, BUTszta 1939). zeszyt "Zeszyty 8, Kra- się historią polskiego muzealnictwa etnograficznego, materiały "na własną rękę" z przeróżnych czasopism, folderów, przewodników, katalogów itd. Ale poszu- �268 RECENZJE kiwania często zawodziły, bo nie zawsze publikowano informacje o zbiorach tu czy tam gromadzonych, a pamięć o nich przepadała razem ze zbiorami. Trzeba też podnieść fakt, że organizatorzy owych placówek raczej skromnie informo\\'al~ ogń! społeczeństwa o swoich trudach kolekcjop.erskich i nierzadko - jak Karłowicz nie lubili rozgłosu. Z tych przyczyn nakreślenie całościowego obrazu pohkiego muzealnictwa etnograficznego uznać trzeba za zadanie niezmiernie trudne. Bujak jednak, zajmujący się od wielu lat muzeologią i poszukiwaniem źródeł do dz.iejów polskiego muzealnictwa etnograficznego, zdołał zadanie to wykonać. Rezultatem tych wytrwale i cierpliwie prowadzonych badań jest omawiana tu książka. Publikacja ta jest nie tylko pierwszym syntetycznym ujęciem i przedstawienierr, wysiłków i dokonań na polu materialnej dokumentacji etnograficznej w Polsce. ale jest zarazem pierwszym tego typu syntetycznym ujęciem w Europie. Dla jej nakreślenia autor wykorzystał róźne wycinkowe publikacje i materiały archiwaln<!. a ponadto zebrał sporo informacji przy pomocy ankiet i drogą wywiadów wśród pracowników muzeów. W ten sposób zdołał ukazać w miarę pełny obraz pol.okiego muzealnictwa etnograficznego od I połowy XIX w. aż do 1939 roku. W pracy swej omawia najpierw początki zbiorów muzealnych w Polsce '.'.' postaci eksponatów wiejskiego przemysłu domowego, jak garncarstwo czy tkactwo. na organizowanych od r. 1821 wystawach przemysłowo-rolniczych czy późnie}."zych wystawach o charakterze polityczno-kulturalnym, podkreślając szczególne znaczenie wystaw galicyjskich, jak we Lwow'c (1877), Kołomyi (1880), Przemyślu (lAR2), Tarnopolu i Krakowie (1887) i powtórnie we Lwowie (1894), jak też '.\:y;;taw organizowanych w Królestwie (Warszawa 1fl85 i Lublin 1901). Dalej naświetla działalność zbieraczą organizatorów muzeów przemysłu i rolnictwa uwzględnia;ących materiały etnograficzne i przechodzi do omówienia głównych muzeów etnograficznych, do których zalicza Muzeum Etnograficzne w Warszawie i Krakowie. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i powstałe d0pierr; w 1930 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi. W dalszej części swej pracy charakteryzuje zbiory etnograficzne w muzeach regionalnych tworzone na fali rCJzwijającego się regionalizmu i ruchu krajoznawczego. Przedstawia zasługi \\' t:.m zakresie Polskiego Towarzystwo Krajoznawczego i jego Komisji Muzealnej. t:lórcj działalność przypada już na okres międzywojenny, dalej próby tworzeni" zbiorów etnograficznych przez Towarzystwa Szkoły Ludowej (w b. Galicji) i Towa:'zy,:;wa Czytelni Ludowych (w b. zaborze pruskim), wreszcie regionalnych towarzystw naukowych, poświęcając najwięcej uwagi Towarzystwu Muzeum Tatrzarl"Ki('go i załoźeniom programowym zakopiańskiego muzeum, opracowanym przcz Bronisława Piłsudskiego. Tu omawia też dorobek etnograficzny Muzeum Sląskiego v: Katowicach i muzeum Gulgowskich we Wdzydzach, wreszcie muzea i zbiory dr,ogr,ificzne przeróżnych regionalnych towarzystw i instytucji - jak w Rabce, Za~·.Gsciu, Sanoku, Rzeszowie czy Żywcu. Interesujące są szczególnie końcowe ustępy książki, w klórych aulor 23-tanawia się nad zasadniczymi osiągnięciami w ówczesnych warunkach poi;'kicgo muzealnictwa etnograficznego. Słusznie zauważa Bujak, że wprawdzie pd . ;kie kolekcjonerstwo etnograficzne rozwinęło się później niż na Zachodzie z powodu znanych warunków politycznych, ale uniknęło tym samym niebezpiecznego eii!pu. gdy muzea etnograficzne - szczególnie k,ajów posiadających kolonie - pre:zcntowały osobliwe wytwory społeczeństw "dzikich", wywołując niezdrowe fa~cyr.acjc swymi zbiorami. W przeciwieństwie do t('go polskie muzea etnograficzne. kierowały zainteresowania społeczeństwa ku własnej kulturze ludowej i dokumer.lując ją spełniały ważne zadanie narodowo-polityczne w czasach zaboru, a w dobić' ro- �RECENZ.JE 269 snących zainteresował'! regionalnych stały się placówkami o doniosłej roli kulturotwórczej. Powstanie swe zaś zawdzięczają inicjatywie jednostek czy organizacji społecznych przez zaborców często zwalczanych. Rozwój tych placówek był dlatego utrudniony. Większość z nich walczyła stale z trudnościami materialnymi i to nie tylko w czasie zaborów, ale również w czasach międzywojennych. Dopiero pod koniec tego okresu doczekały się nabrzmiałe sprawy muzeów regulujących pań-:·,.,-owych aktów prawnych, ale nie poprawiło to wyraźnie ich sytuacji finansowe! czy lokalowej. Z tej przyczyny większość muzeów, szczególnie regionalnych o wielokierunkowych zadaniach, nie mogła się właściwie rozwijać. Brakowało teź środkó,',- na zatrudnianie fachowców. Rzutowało to na rodzaj zbiorów, gromadzonych najczęściej po amatorsku. a nie w powiązaniu z naukowymi wymogami etnografii. Takir.1 wymogom odpowiadały, zdaniem Bujaka, w pełni tylko dwa muzea: warszaw,kie i wileł'!skie. Mimo tych niedomogów muzea etnograficzne, w tym regionalne -- z reguły o przewadze zbiorów etnograficznych zgromadziły do r. 1939 łącz:lie około 140000 eksponatów. Z tego, jak wylicza Bujak, aż 60% znajdowało się \,; muzeach regionalnych. Dokumentowały one jednak kulturę ludową nierównI), najpcłniej w zakresie strojów, obrzędów, ceramiki i plastyki. Wiadomo, że z dot'f)bku tego niewiele po ckupacji pozostało. Rok 1~39 stał się zatem kresem tego kolekcjonerstwa etnograficznego, które w zasadniczy sposób różni się cd etnograficznego muzealnictwa tworzonego na nowo po 1945 roku. :>iasuwa się pytanie, czy nakreślony przez Bujaka obraz polskiego muzealnictwa etnegraficznego nic wykazuje jednak luk. W odniesieniu do b. zaboru pruskiego -niewątpliwie. Bujak sądzi np., że na całym niemal Pomorzu i w Wielkopolsce nie było '.\' omawianym czasie kolekcjonerów (s. 106). Tymczasem kolekcjonerzy działali, głównie księża, rzadziej nauczyciele polscy, których było tu mało. Spośród księży wymienić można choćby trzech, zbierających elementy stroju i obrazki na szkle. Są to ks. Z. Zakrzewski z Golcjewka pod Rawiczem, ks. F. Forecki z Wilkowa Polskiego k. Smigla i ks. E. Majkowski z Kopanicy pod Wolsztynem. Ostatni przekazał sporo egzemplarzy stroju wielkopolskiego Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Zabytki etnograficzne, obok archeologicznych, kolekcjonował nauczyciel Kutzner z Bucza pod Kościanem. To on przekazał muzeum poznańskiemu unikalny okaz rodzimego malarstwa na szkle. W Przyprostyni zaś pod Zbąszyniem nauczyciele Jan Tomiński i Antonina Woźna zorganizowali w dobie międzywojennej ze zgromadzonych przez siebie zabytków zasobne muzeum regionalne w tamtejszej ,.,zkole. W tym czasie również w Wielkopolsce wschodniej - poza wspomnianym przez Bujaka Kaliszem zasługuje na uwagę pokaźna kolekcja etnograficzna nauczyciela Ignacego Ziębowicza z Dzieraw pod Kołem (jej ocalałe resztki znalazły siQ w muzeum poznańskim). Godne odnotowania są też zabiegi ks. W. Blizil1.,kiega, który zbierał eksponaty głównie z dziedziny kultury materialnej dl<.l projektowanego, zapewne z inspiracji Kazimierza Witkiewicza, Muzeum Wsi Kaliskiej w sławnym wtedy Liskowi". Część z nich pokazał w r. 1937 na tamtejszej wystawie. Pomagał mu ks. Kwiatkowski. przewidziany na kierownika tego muzeum. Zbiory okupanci zniszczyli. Warto też wspomnieć że Działyńscy około 1845 i'. ustawili w swym muzeum kórnickim manekiny ze strojami ludowymi z okolic Kórnika, przypuszczalnie z inicjatywy Kielisińskiego, ucznia Piwarskiego. W tymże zamku kórnickim zasługuje na uwagę nie wzmiankowana przez Bujaka kolekcja eksponatów etnograficznych z Australii i Polinezji, zebranych w latach 1879-1880 przez Władysława Zamoyskiego, wreszcie liczący ponad 200 pozycji inwentarzo\\'ych zbiór nowogwinejski ofiarowany Muzeum Wielkopolskiemu w 1922 r. przez pochodzącego z Krobi JÓzcI<.l Zwierzyckiego. Prawie cały ten zbiór znajduje się �270 RECENZJE od 1950 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, przekazany tam razem ze zbiorem kongolańskim Stanleya (około 200 obiektów), pozyskanym krótko przed r. 1939 dla Muzeum Wielkopolskiego przez wspomnianego już ks. E. Majkowskiego i to od wdowy po słynnym podróżniku afrykańskim. Przytoczone fakty niech służą jako ilustracja, że niejedno jeszcze zapewne trzeba będzie dodać do już zebranych przez autora informacji dla dopełnienia obrazu kolekcjonerstwa i muzealnictwa etnograficznego. Przeoczeniem zaś zap~ne jest pominięcie przez Bujaka działu sztuki ludowej w Rapperswilu. który istniał tam w latach 1936-1951. Mimo widocznych jeszcze luk, nieuchronnych w pracy pionierskiej. mamy nareszcie dobrą syntezę dziejów naszeg·o muzealnictwa etnograficznego. Stanisław Blaszczyk W. Gaj-Piotrowski, Kultura materialna ludu z okolic Rozwadowa. Cz. l, Prace i materiały z badań etnograficznych. Rozwadowskie. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1975, ss. 382. W ubiegłych latach wśród wydawnictw Muzeum rzeszowskiego ukazały się zeszyty podejmujące próbę monograficznego ujęcia problematyki etnograficznej wydzielonych na obszarze byłego województwa rzeszowskiego mikroregionów: Tarnobrzeskiego i Mieleckiego 1. Ostatnio wydany zeszyt tej serii zawiera wspomniane w tytule opracowanie, któremu pragniemy właśnie poświęcić nieco uwagi. O ile poprzednie tomy były pracami zbiorowymi, to Rozwadowskie jest dziełem jednego autora, z wykształcenia historyka, który ma już istotne osiągnięcia w zakresie badań etnograficznych. Jeszcze w 1967 r. opublikował on rzetelne studium pt. Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, stanowiące cenny przyczynek do poznania mikroregionu nad dolnym Sanem. Obecnie wydane opracowanie poszerza znajomość tego terenu o wiedzę z zakresu kultury materialnej. Badacz wspomina we wstępie, że zamierza w przyszłości uzupełnić obraz kultury ludowej mikroregionu o następujące tematy: osadnictwo, układ pól i ich wpływ na kształtowanie wsi, jej rozbudowa, forma zagród, ciesiołka, konstrukcje budowlane. rozplanowanie wnętrza i wyposażenie izb mieszkalnych, zagadnienia dotyczące ubioru i związanego z tym rzemiosła. Omawiana praca, obok części wstępnej, w której zawarto charakterystykę regionu (położenie geograficzne, klimat, stosunki hydrograficzne, glebowe i leśne, przemysł i komunikacja, handel, zagadnienia demograficzne i administracyjne), jest podzielona na cztery działy: Zdobywanie surowców konsumpcyjnych; Konserwacja i przetwórstwo artykułów żywnościowych oraz przyrządzanie pokarmów i napojów; Obróbka surowców; Tradycyjne środki i sposoby transportu i komunikacji. Już sam układ pracy wskazuje zatem, że mimo pewnych modyfikacji mamy tu do czynienia z tradycyjnym modelem opracowania etnograficznego, w układzie wyprar )wanym w sposób najdoskonalszy przez K. Moszyńskiego w jego KultuTze l Prace I materia/II z badań etnoDraflcznych Ośrodka. Mokrzyszowsko-Grębowsklego w powiecie tarnobrzeskim, Rzeszów 1968; Prace ł materia/li z badań etnograficznych w Mletecklem, Rzeszów 1970. �271 RECENZJI;; Slowian. Ale stwierdzenie. iż antor posłużył się tradycyjnym modelem opracowania etnograficznego, nie powinno być uznane za podstawę wartościowania pracy. We współcześnie opracowywanych monografiach etnograficznych tradycyjny lub inaczej mówiąc - klasyczny ich model bywa równie często wykorzystywany, jak i model funkcjonalno-strukturalny, wynikający z współczesnych poszukiwań teoretycznych i metodologicznych. Jednak w wielu amatorskich opracowaniach dominuje wciąż jeszcze owo tradycyjne podejście. Jak zwrócił uwagę J. Burszta 2, u źródeł tego modelu leżą teoretyczne założenia ewolucjonizmu schematycznego, łącznie z wypracowanym wówczas podziałem kultury na działy i inne pomniejsze kategorie oraz ich logicznym układem na zasadzie rosnącej złożoności, którą interpretowano jako rozwój całej kultury. Takie stanowisko teoretyczne umożliwia badaczowi, opisującemu wybraną społeczność, odpowiednie zakwalifikowanie merytoryczne każdego z dostrzeżonych aspektów kultury, po uprzednim wyodrębnieniu go z kontekstu, w którym występował i dokładnym opisie formalnym. Ponadto umożliwia traktowanie każdego z wydzielonych elementów kultury równorzędnie, bez względu na rolę spełnianą w życiu danej społeczności. Swoje ambicje poznawcze W. Gaj-Piotrowski wyraził we wstępie: "W oparciu o zebrany w terenie materiał autor nie dąży do tworzenia syntez, ani nawet hipotecznych analogii do innych regionów. Aby nie wprowadzić zamieszania w podawanym materiale etnograficznym, ograniczył się do możliwie dokładnego zarejestrowania faktów kulturowych i usystematyzowania ieh w logiczną całość. Podobnie więc jak Kultura społeczna ..., tak i ten tom, dotyczący kultury materialnej, jest pracą wybitnie materiałową". W. Gaj-Piotrowski tylko w nieznacznym stopniu - jak już wspomniano zmodyfikował tradycyjny układ monografii. Modyfikacja polega głównie na przestawieniu kolejności opisu poszczególnych sposobów zdobywania surowców konsumpcyjnych. W miejsce najczęściej stosowanego układu, tradycyjnie rozpoczynanego od tzw. pierwotnych sposobów gospodarowania, tj. zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa, na czoło rozdziału wysunął rolnictwo i hodowlę jako podstawowe sposoby zdobywania surowców konsumpcyjnych w okolicach Rozwadowa. Warto zwrócić uwagę na źródła materiałów prezentowanych przez autora. Są to zapisy sporządzone w trakcie badań prowadzonych w 1968 r. we wsiach w okolicach Rozwadowa. Materiał to cenny i poprawnie wydany. Pewne zastrzeżenia budzi kwalifikacja obszaru, na którym prowadzono badania, określanego przez autora mianem regionu. Można zapytać o uzasadnienie tego określenia, o którym mówi autor we wstępie: "Omawiany region wykazuje dużą jednolitość kulturową, która jest rezultatem długotrwałego oddziaływania kilku czynników odgrywających istotną rolę w formowaniu obyczajowości ludowej". Do czynników tych zaliczono wpływ Rozwadowa jako ośrodka miejskiego z jego administracją, handlem i władzami kościelnymi, związanymi 7. miastem i okolicą choćby przez istniejący tu od XVIII w. klasztor kapucynów. Lecz na wymienieniu jedynie tych czynników autor poprzestaje, uznając je widocznie za zasadnicze, wywierające - jak pisze decydujący wpływ na kształtowanie się kultury ludowej w badanym regionie \V ciągu ostatnich dwóch stuleci. Takie uzasadnienie traktowania okolic Rozwadowa jako regionu kulturalnego należy jednak uznać za niewystarczające. Wspomniane okoliczności mogą wskazywać, iż mamy tu do czynienia tylko ze specyficznym mikroregionem o cechach przejściowych, ukształtowanym na obrzeżach większego regionu kulturowego, jakim niewątpliwie są widły Wisły i Sanu. Ponadto \V pracy ludowej I J. Burszta, Dwa modele etnooraflczne; monograftl wsi. "Lud" 1969, t. 53, s. 153. �272 RECENZJE zabrakło uwag ogólnych na temat pod~tawowych determinantów szeroko rozumianego podłoża historycznego kształtowania się kultury ludowej na badanym terenie decydujących o jego pełnym wyrazie regionalnym, którego ślady mogły do chwili obecnej pozostać w świadomości własnej odrębności wśród mieszkańców. Fakt, że W. Gaj-Piotrowski prowadzU badania we wsiach będących jego stronami rodzinnymi, niewątpliwie ułatwił mu nawiązanie kontaktu z informatorami i dotarcie do różnego typu materiałów lokalnych. Autor wykorzystał również bogaty zasób źródeł archiwalnych pieczołowicie gromadzonych w trakcie wieloletnich kwerend w polskich archiwach, dotyczących przejawów kultury ludowej okolic Rozwadowa w odległej nieraz przeszłości, ukazujących ich genezę i rozwój, w sposób istotny ułatwiających zrozumienie specyfiki wielu form. Owa umiejętność wiązania tradycji z przekazem archiwalnym jest mocną stroną oprac:>wania. M. in. materiały archiwalne wykorzystał autor przy opisie rolnictwa, warzywnictwa i sadownictwa, hodowli zwierząt, bartnictwa. łowiectwa, rybołówstwa i zbieractwa. Niezwykle bogato udokumentował tradycje młynarstwa w okolicach Rozwadowa, ustalając istnienie na tym terenie w czasach historycznych ponad 25 młynów, w tyrr. 6 już w okresie od XIV do XVI w. Do opracowania dołączył w formie aneksu tekst przywileju z lat 1515 i 1523 wydanego przez króla Zygmunta Starego dla rudnicy w Jastkowicach, jak również tekst dokumentu Stefana Batorego z 1578 r. przekazującego tę rudnicę Stanisławowi Zwolskiemu. Z jak różnorodnych materiałów autor korzystał może świadczyć fakt, iż przy charakterystyce współczesnego uprzemysłowienia mikroregionu oparł się na danych zawartych w Spisie telefonów województwa rzeszowskiego z lat 1968/69, wybierając hasła Rozwadów, Stalowa Wola i Turbia. Całą pracę wyposażył W. Gaj-Piotrowski w bogaty materiał ilustracyjny. na który składa się 95 zdjęć fotograficznych, 20 plansz z rysunkami oraz 10 map. Rysunki odznaczają się wysoką jakością wykonania. Pewne wątpliwości budzą r:odpisy pod fotografiami, gdyż podane tam daty wykonania zdjęć ~ugerują, że w danym roku określone narzędzie było w powszechnym użyciu. 2harakte:' tY2h zdjęć wskazuje jednak, że były one wykonywane w trakcie demonstrowania badaczowi funkcji danego narzędzia, które albo wyszło z użycia. albo też bywa używane sporadycznie, jak np. skrzynka do rżnięcia sieczki fot. 17. żarna 33. stępa nożna 35, kobylica 45, międlica 52 itp. Jakkolwiek autor próbuje w swojej pracy łączyć opisy najstarszych form kultury materialnej okolic Rozwadowa z opisami tych, których metryka jest stosunkowo niedawna, to nieprzemijającą wartością opracowania pozostanie be"? wątpienia wierna rejestracja wszelkich reiiktowych jej przejawów, Z dużym uznaniem należy odnieść się do autora. który na terenie, gdzie związane z wcześniejszym uprzemysłowieniem (Stalowa Wola, Tarnobrzeg) tempo przeobrażeń i zaniku kultury ludowej było znacznie s:cycsze aniżeli na pozostałych obszarach wideł Wisły i Sanu, zdolał zarejestrować takie bogactwo odchodzącej w niepamięć tradycji. Krzysztof S. Kovacevicova. ilustr. 168. wej, Lidove vytvarne umeni. Slovensko, Praha Ruszel 1974, ss. 213. Znana badaczka słowacka, autorka wielu publikacji z zakresu plastyki ludoopublikowała pracę adresowaną do szerokiego kręgu czytelników: pedago- �RECENZJE 273 gów. studentów średnich i wyższych szkół artystycznych, pracowników oświatowych itp. Jednak mimo wyraźl1ie popularnego charakteru publikacja ta zasługuje na dużą uwagę, gdyż jest pierwszą od wielu lat pracą syntetyzującą wiedzę o słowackiej sztuce ludowej. Specyfiką słowackiej sztuki ludowej - co podkreśla autorka - w odróżnieniu na przykład od sztuki ludu czeskiego, jest jej żywotność. Do dzisiaj wiele jej dziedzin przeżywa rozkwit, gdy tymczasem na terenie Czech i Moraw można ją badać jedynie jako zjawisko historyczne, na podstawie archiwów i zbiorów muzealnych. Zasadnicze rozważania poprzedza autorka krótkim zarysem dotychczasowych badań nad ludową sztuką Słowacji, poc?:ynając od charakterystyki okresu przednaukowego, kiedy lo spojrzenie na te zagadnienia nacechowane było romantyzmem, aby następnie ustąpić bardziej metodycznemu, chłodniejszemu stanowisku pozytywizmu. Badania sztuki ludowej na Słowacji są ściśle związane z powstaniem i działalnością Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie, które kilka lat temu obchodziło swoje stulecie. Autorka przypomina, w zarysie jedynie, poglądy i osiągnięcia badawcze takich m. in. badaczy sztuki ludowej, jak: R. Bednarik, A. Vaclavik, J. VYdra. Przystępując do omówienia poszczególnych działów sztuki autorka wyjaśnia zasadę, według której dzieli przedstawione w pracy wytwory. Odrzuca ona dawne podziały dokonywane na zasadzie techniki wykonania czy rodzaju materiału, gdyż jej zdaniem nadaje to pracom przesadny nacisk na technologie, które są dość podobne na dużych obszarach i niezbyt wiele z ich analizy wynika. Podstawowe różnice między wytworami zależą - zdaniem autorki - od funkcji spełnianych przez nic w życiu zbiorowości. Wychodząc z tego założenia, dzieli autorka omawiane gałęzie sztuki ludowej i zdobnictwa na cztery grupy: aj do pierwszej grupy zalicza te wytwory, które tworzą środowisko, w którym człowiek mieszka, pracuje, odpoczywa, bawi się, myśli i uczestniczy w obrzędach i zwyczajach; na'leżą tu: budownictwo mieszkalne i gospodarcze, budownictwo kultowe. wyposażenie wnętrza itd.; b) druga grupa to narzędzia i naczynia, których człowiek używa przy wykonywaniu różnych prac, jak .0wnież przy przygotowywaniu, przechowywaniu i konsumpcji potraw. W tej właśnie grupie mamy do czynienia z tak charakterystycznym dla twórczości ludowej łączeniem materiału, techniki, formy, zdobnictwa i celu: c) trzecią grupę stanowi odzież i jeJ poszczególne elementy: hafty, wyszywki, koronki. aplikacjc, dodRtki ze skóry, futra itd.; d) czwarta grupa zawiera w sobie wszystkie te elementy, które stanowią rekwizyty obrzędów. zwyczajów, kultu; należą tu: plastyka sakralna, plastyka obrzędowa. nagrobki, modlitewniki itd. Autorka przedstawia kolejno, niestety w niesłychanie lakonicznej formie, cztery wymienione powyżej grupy wytworów człowieka, starając się wytłumaczyć różnice między nimi, zachod:--ące w poszczególnych regionach Słowacji, typem zajęcia ludności, jej potrzebamt ; możliwościami, warunkami przyrodniczymi i dostępnymi surowcami, a także rodzajem i kierunkiem historycznych wpływów. Oczywiście tego typu wyjaśnienia są do przyjęcia, ale gdy prezentowane są lakonicznie brzmią niekiedy niezbyt przekonywująco. Widać to na przykład bardzo wyraźnie przy omawianiu przez autorkę budownictwa ludowego, tak przecież na terenie Słowacji bogatego i zróżnicowanego. Kilkanaście stron tekstu na wy18 - Lud. tom LXI �274 RECENZJE Jasmenie przyczyn zrozmcowania i przedstawienie chociażby najważniejszych typów regionalnych budownictwa, to zbyt mało. Ten fragment pracy pozostawia nicdosyt, którego nie rekompensuje ciekawy i dobrze dobrany zestaw zdjęć. Część druga, dotycząca zdobnictwa narzędzi i naczyń, wydaje się bardziE:j udana od poprzedniej. Wynika to zapewne z faktu, iż prezentowane przcz autork~ wyroby z drewna, gliny i szkła oraz przedmioty kowalskiej roboty, dadzą się kOl> kretniej umiejscowić, zbadane zostały dokładniej centra ich występowania, a także rozszyfrowano splot przyczyn, wpływających na powstanie ośrodków wytwórczości ludowej. Trudnc zadanie oczekiwało autorkę przy omawianiu odzieży i jej poszczcgólnych dodatków. Temat ogromny, częściowo tylko zbadany, niełatwy do lakonicznego przedstawienia, nic więc dziwnego, że praca w tej części również jedY!lJc sygnalizuje zagadnienia i problemy. Podobnie jest zresztą i w następnyrr. fragmencie pracy, prezentującym plastykę obrzędową oraz wszystkie te działy sztuki, które stanowią według terminologii autorki, rekwizyty zwyczajów i kultu. Więcej tu jednak uwag własny<:h S. Kovacevicovej, będących efektem jej badań terenowych. Jest to zrozumiale, gdyż autorka właśnie tym zagadnieniom w swoich badaniach najwięcej poświęca miejsca. Ostatnie dwa rozdziały książki dotyczą harmonii i stylowości słowackiej sztuki ludowej oraz dają rozważania ilutorki na temat roli sztuki ludowej w tworzeniu nowych kulturowych wartości. Myśli tu prezentowane, choć niewątpliwie słuszne. nie zostały szerzej rozwinięte. Wydaje się, że praca S. Kovacevicovej dzieli wszystkie zalety i wady prac popularnonaukowych, mających szeroki zakres tematyczny. Jest to rzecz napisana potoczyście i jasno, znakomicie ilustrowana, lecz z racji lakony;zności sprawia wrażenie powierzchownej. Zbyt wiele tematów w niej poruszono, zbyt wielu problemów dotknięto. Zapewne część czytelników poczuje głód dodatkowej informacji i ci sięgną do dodatkowej lektury, inni natomiast, niestety, zadowolą się ogólnikami, nie do uniknięcia w publikacjach popularnych. Ryszard Stanislaw Błaszczyk, ss. 218, Bustr. 97. Ludowa plastyka kuturowa w Wielkopolsce, Kantor Poznań 1975, W serii Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu, jako kolejny już tom XIV, ukazało się interesujące studium traktujące o wielkopolskiej sztuce ludowej. Autor publikacji od czterdziestu z górą lat zajmuje się tą problematyką. Można zatem śmiało powiedzieć, że jest osobą, która na temat wielkopolskiej sztuki ludowej może wypowiadać się w sposób najbardziej kompetentny i pełny. Skupiwszy się na ludowej plastyce figuralnej o charakterze kultowym, trafił Błaszczyk w najistotniejsze pokłady wykreślające oblicze wielkopolskiej ludowej plastyki figuralnej w ogólności. Wiadomo bowiem, że polska ludowa sztuka plastyczna w swoich trzech zasadniczych działach, jak grafika, malarstwo i rzeźba, rozwijała się w ścisłym związku z rerigią katolicką. Generalnym założeniem autora było prześledzenie różnorakich procesów i uwarunkowań historycznych, mających wpływ na wykształcenie się swoistego charakte- �RECENZJE ll-'~ _'la ru regionalnego plastyki kultowej w ści~łym związku z polską plastyką ludową· Ponadto zamierzeniem autora było ukazanie miejsca, jakie ten rodzaj wielkopolskiej sztuki zajmuje w ogólnopolskim dorobku artystycznym, tym samym - przyczynić się do jej właściwego wartościowania. Celem omawianej pracy było również pokazanie wewnętrznych zróżnicowań pod względem treści, formy i stylu pomiędzy Poznańskiem a Wielkopolską wschodnią. Z rozważań na temat sposobów badania sztuki ludowej daje się odczytać stanowisko metodologiczne autora. Błaszczyk traktuje sztukę ludową wieloaspektowo zarówno pod względem formy, funkcji, jak i tzw. "momentu historycznego". Ludowa plastyka figuralna ma przeto dla niego charakter dynamiczny. Autor jest przeciwnikiem schematów formalnych, co najlepiej daje się zauważyć w negatyvv'nym stosunku do takiego pojęcia, jak ,.styl ludowy", ponieważ jak słusznie zauważa - "sztuka ludowa jest zmienna w swoim wyrazie plastycznym i dopóki jest żywa, stawia nas przed koniecznością dokonywania ustawicznej rewizji naszych o niej pojęć" (s, 147). W układzie treściowym pozostał autor wierny tradycyjnemu podziałowi plastyki figuralnej na trzy zasadnicze działy: drzeworyt, malarstwo, rzeźbę. Wnikliwa analiza materiału dotyczącego grafiki dewocyjnej pozwoliła autorowi wprowadzić modyfikujące treści na temat polskiego drzeworytu ludowego. W oparciu o materiał z Wielkopolski odrzucił Błaszczyk koncepcję J. Grabowskiego o jednorodnej genezie stylu polskiego drzeworytu. Głęboko uzasadnił także, iż udział w produkcji drzeworytniczej miały zarówno warsztaty kołtryniarskie, jak i inne rzemieślnicze warsztaty trudniące się wycinaniem w drzewie, czy to pieczęci. form piernikarskich, czy klocków do drukowania tkanin. W tej produkcji, zdaniem Blaszczyka, ważną rolę odgrywały warsztaty przyklasztorne, pracujące dla głównych ośrodków pątniczych. W Wielkopolsce były to ośrodki kultu maryjnego ze Zdzieszem, Borkiem, Rokitnem i Turskiem na czele. Grafika dewocyjna, jak wykazał autor, z czasem poprzez masową wytwórczość wyspecjalizowanych producentów nabierała cech sztuki ludowej. Trudniejsza jest sprawa z wielkopolskim drzeworytem. Wedle stwierdzeń autora, brak jest dostatecznego materiału, aby pokusić się o wydzielenie go pod względem formalnym w odrębną grupę regionalną. Istniejące egzemplarze drzeworytów o tematyce wielkopolskiej niczym nie wyróżniają się z ogólnopolskiego zespołu. Jeśli chodzi o ramy czasowe polskiego drzeworytu, to i tu Błaszczyk również różni się od Grabowskiego. Sugeruje mianowicie, iż ludowa działalność drzeworytnicza zamyka się dwoma stuleciami, poczynając od połowy XVII w., gdy Grabowski skłonny jest zamknąć ją w jednym stuleciu (od końca XVIII w.). Oryginalne malarstwo wielkopolskie reprezentują niewątpliwie obrazy z litografiami. Pojawienie się ich około połowy XIX w. w zachodniej Wielkopoh:ce związane jest z podażą rynkową wieloformatowych litografii. Błaszczyk nie wyklucza możliwości produkcji w Skulsku obrazów z naklejonymi litografiami. Wydać się to musi nieco dziwne, chociażby ze względu na geografię tego zjawiska. Wiadomo przecież, że handlarze skulscy wykazywali silną ekspansję w kierunku wschodnim i południowo-wschodnim, gdzie podobnych obrazów się nie spotyka. Swoistych cech regionalnych dostarcza przede wszystkim jednak rzeźba. W niej najpełniej wypowiedziana została twórczość ludu wielkopolskiego. Ten rodzaj dzia·· łalności artystycznej jest autorowi omawianej pracy szczególnie bliski. To głównie dzięki jego wcześniejszym pracom badawczym ukazane zostało właściwe oblicl(; wielkopolskie rzeźby figuralnej. Błaszczyk doskonale zna wielkopolską rzeźbę, jej �27G RECENZJE rodowód i twórców, pisze o mej przeto ze swadą, prostuje błędne OplnIe, dyskutuje. stawia hipotezy. Trzeba jednakże podkreślić, iż w polu zainteresowań autora pozo~taJe przede wszystkim rzeźba w drewnie. Aź trudno uwierzyć, aby jedynym znanym mu kamiennym obiektem była figura św. Jana Nepomucena z kaplicy przydrożnej w Wijewie, mimo, że rzeźb kamiennych w Wielkopolsce, zwłaszcza zaś w jej części zachodnio-północnej, występuje jeszcze sporo. Mówiąc o wielkopolskiej rzeżbie ludowej może zbyt mało autor akcentuje lokalność tego zjawiska. To bowiem, co typowe w rzeźbie Wielkopolski południowej, nie da się w żaden sposób sprowadzić do całości tego regionu. Takie znane dziś nazwiska rzeźbiarzy, jak Walenty z Grabonoga, Paweł Bryliński czy Franciszek Nowak, związane są ściśle z jednolitym historycznie i gospodarczo terenem Wielkopolski południowej. Właśnie na tym terenie mamy do czynienia z tzw. rzeźbą słupową. która uznana jest za typowe zjawisko, decydujące o regionalnej odrębności. Mówiąc o odmiennościach lokalnych ludowej plastyki kultowej trzeba stwierdzić, że zagadnienie to, aczkolwiek postawione przez autora we wstępie, w dalszej partii pracy uległo rozmyciu. Zabrakło więc w pracy jakiegoś, chociażby sumującego ujęcia tego problemu. Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce jest publikacją, na którą czekano od dawna. Brakowało bowiem syntetycznego, a równocześnie pełnego opracowania tej dziedziny wielkopolskiej twórczości ludowej, która w przeszłości spełniała niezwykle ważną funkcję społeczną. Cenne studium Błaszczyka uzupełnia wiedzę o kulturze ludowej Wielkopolski i jednocześnie osadza ją w ogólnopolskim dorobku artystycznym. Książka posiada obszerne streszczenie w języku francuskim i niemieckim oraz. obok zestawienia bibliograficznego, zawkra także indeksy osób i nazw geograficznych. Cenną stroną pracy jest obszerny i ciekawy materiał ilustracyjny. Bolesław 1974. Sona Kovacevicova. Kniźny clrevorez v l'udovej ss. 220, ilust1'. 201, streszcz. ros. i niem. tradicii. Januszkiewicz Tatran, Bratysława Studium poświęcone drzeworytniczej ilustracji książkowej w ludowej słowackiej tradycji jest interesującą próbą s'pojrzenia na wieloraką funkcję jaką drze\voryt pełnił w ciągu swego rozwoju, w szczególności na przestrzeń czterech wieków rozwoju w Słowacji, to jest od ('hwili wydania tam w 1573 1'. pierwszej książki drukowanej. Materiały, na których oparła się auto:ka, pochodzą z bibliotek i muzeów oraz z poszukiwań terenowych, w czasie których okazało się, że sporo ich pozostało jeszcze między ludem i to różnorodnych - jak śpiewniki, biblie, katechizmy, kalendarze, romanse awanturnicze i fanta~t.yczne, literatura humorystyczna, popularne książki fachowe, podręczniki, czasopisma, pieśni kramarskie, ulotki i wiele innych. Nie znaleziono już - rzecz znamienna - żadnych luźnych drzeworytów. Te zachowały j;ię już tylko w muzeach. Publikacja Kovaćevicovej składa się z trzech części. W części pierwszej znajdują się informacje wprowadzające oraz rozważania o dawnych drukarzach i drze- �RECENZJE 277 worytach, którymi się posługiwali, dalej o drukach dla ludu i o tym, co ,ię z nich z2chowało, o drukarniach w Słowacji, o kramarzach rozprowadzających druki, o tym, jak obrazki drzeworytnicze "żyły i umierały", jak drzeworyty obcego pochodzenia stały się ludowymi obrazkami i wreszcie co w obrazkach owych jest najcenniejszego, naj piękniejszego, co stanowi o ich trwałej wartości. W części drugiej autorka omawia kolejno drzeworyty, którymi ilustrowane były najstarsze książki, następnie drzeworyty naścienne, czyli luźne obrazy drzeworytnicze, z reguły treści religijnej, wyjątkowo świeckiej, dalej literaturę kramarską, XIX-wieczne "grajcarowe romanse", karty do gry i osobne karty do wróżenia z rysunkiem i tekstem, książki pouczające (fachowe, podręczniki. senniki), wreszcie kalendarze. Po tekście wprowadzającym do poszczególnych zagadnień daje autorka w tej części każdorazowo bogaty wybór materiału ilustracyjnego, często powiększone fragmenty drzeworytów, pozwalające bliżej poznać ich formalny i techniczny charakter. Książkę zamykają "przypisy" do materiału obrazowego zamieszczonego w CZęSCI drugiej. Jest to raczej szczegółowa dokumentacja każdego reprodukowanego obiektu (z ilustracją całego drzeworytu. jeśli w części drugiej był reprodukowany tylko jego wycinek). W studium swym autorka stwierdza, że na obszarze Słowacji występują w kulturze ludowej synchronicznie takie zjawiska, które rodziły się w różnych krajach europejskich w różnych czasach, a drzeworytnicza ilustracja książkowa jest tego przekonującym przykładem. Prześledziła więc drzeworyt na przestrzeni czterech stuleci, od owego 1573 roku poczynając i ustaliła trzy fazy jego rozwoju. Pierwsza faza jest związana z pojawieniem się druków doby Reformacji. Te wydawane są po czesku szwabachą (frakturą) i pochodzą z drukarń czeskich. morawskich i polskich (z Leszna) 'Jraz z kilku drukarń miejscowych (Bardiów. Lewocza, Trenczyn, Bytca, Żylina, Bratysława, Trnawa i in.), zakładanych w XVII wieku często przez wypędzonych z Czech innowierców. Oni też przywozili stare klocki drzeworytnicze z krajów zach.1dnich, Czech i Niemiec, które tam już przestały służy c do ilustracji Książek. Owe renesansowe drzeworyty były już szrafowane dla iluzjonistycznego zaznaczenia głębi i światłocienia. Druga faza wiąże się z Oświecenien,. Wtedy czytel;,ictwo stało się powszech· niejsze, głównie jednak w miastach, szczególnie górniczych. Książki wydawane w językach czeskim. niemieckim, ruskim, węgierskim a nawet hebrajskim - tak jak się tam wówczas różnie mówiło. Zainteresowanie w owych czasach budziła literatura podróżnicza, nowinki, romanse awanturnicze - obok dawnych tematów. Ilustrowane były te książki w duchu realistycznym, ale też starymi klockami. często o cechach barokowych, ze szrafowaniem, które stało się raczej orname:1tem niż sposobem modelowania rysunku. Trzecia faza, która rozpoczyna się w II połowie XIX w. pozostaje w związku z kształtowaniem się poczucia odrębności narodowej Słowaków, głównie za sprawą ,.;zturowców. Drukuje się wtedy liczne wydawnictwa po słowacku i już nie szwabachą, a literami łacińskimi, dla szerokich kręgów czytelników, z licznymi ilustracjami, a także obrazki rozpowszechnione masowo zarówno treści religijnej, jak i świeckiej (portrety ludzi zasłużonych, ilustracje historyczne, widoki miasL krajobrazy swojskie). Obok naj nowszych technik, którymi luźne obrazy, jak i ilustracje książkowe były drukowane, posługiwali się drukarze, szczególnie liczne biedniejsze oficyny, jeszcze starym materiałem drzeworytniczym, często przetwarzanym przez snycerzy, albo nawet dawnymi oryginalnymi klockami, jeśli do ilustrowania nowej treści z jakichkolwiek względów się nadawały, na przykład jako winiety, czy na- �278 RECENZJE wet karty tytułowe. Lud umiejący już czytać sięga też skwapliwie po literaturę fantastyczną, moralizatorską czy po legendy i bajki, a wydawcy wznawiający owe niegdyś popularne w wyższych kręgach społecznych dzieła, jak np. powieści o Tristanie i Izoldzie czy Meluzynie, wyposażają je w ilustracje drzeworytnicze starego typu, odpowiadające swą formą owym płodom literackim, nierzadko dowolnie przetwarzanym i dopasowywanym do charakteru nowych czytelników. Slużący do ilustrowania materiał drzeworytniczy ulegał też przekształceniu dlatego, że stare klocki trzeba było dawać snycerzom jako wzory do ich odnawiania. Te nowe wykonywane zachowały zasadnicze cechy klasycznego drzeworytu, wyrazistego w rysunku, okunturowanego, płaskiego, jednoznacznego w wyrazie dzięki prostocie i skoncentrowaniu się na zasadniczych formach, z pominięciem detali, drzeworytu pełnego ekspresji. Te cechy plastyczne pozwalały jasno i dobitnie przedstawiać treść czytanych dzieł. Wyraz artystyczny tego materiału drzeworytniczego jest zatem wynikiem długotrwałego i złożonego procesu. W jego formie tkwią wartości tworzone na przestrzeni wieków przez różne narody. Na gruncie ludowej kultury slowackiej przetrwały one w osobliwej symbiozie i wzbogacone zostały nowymi treściami. Stanislaw iHacedonian gelina Krsteva, Folk Embroidery. wyd. Makedonska (Ludowy haft Kniga, Skopje macedoński). 1975. Tekst Blaszczyk wybór AIl- Z inicjatywy Instytutu Folkloru w Skopje wydano w latach ubiegłych dwa albumy ludowych haftów macedońskich, które cieszyły się wielkim zainteresowaniem. Sukces wydawniczy skłonił inicjatorów do kontynuowania poczynań, czego efektem jest prezentowana pozycja. Wydany w nakładzie 10 tys. egzemplarzy album przedstawia zbiory haftów Muzeum Etnologicznego Macedonii, Muzeum Miejskiego w Skopje, Instytutu Folkloru oraz kolekcje prywatne. Bogaty zestaw wyłącznie kolorowych fotografii (125) haftów i rysunków fragmentów haftowanych strojów (11) wykonany jest. jeśli chodzi o stronę techniczną, bez zarzutu. Plansze zaopatrzono w wyczerpujące informacje dotyczące miejsca i czasu wykonania haftu, uzupełniających danych technicznych itd. Szczególnie wartościowe są rysunki (20), które w przejrzysty sposób obrazują techniki hafciarskie, dając jednoznaczny materiał porównawczy. Słowo wstępne przynosi jedynie szereg ogólnych uwag na temat genezy macedońskich haftów, wpływów jakim podlegały, charakterystykę formalną itd. Jest to zrozumiałe, gdyż publikacja przeznaczona jest głównie dla laików. Nastawia się zatem na demonstrację haftów w takim wyborze, aby był on w stanic zaprezentować całe ich bogactwo i piękno. Natomiast dla czytelnika-fachowca wybór ilustracji i ich jakość stanowić może doskonały materiał do porównań i uogólnień. Haft macedoński stanowi kontynuację i rozwinięcie umiejętności znanej Słowianom co najmniej od czasów wędrówek ludów. Choć historyczny rozwój haftu macedońskiego da się obserwować, z braku materiałów, w ograniczonym zakresie, to jednak da się stwierdzić na jego gruncie wyraźne wpływy rzymskie i bizantyjskie. a także późniejsze tureckie. Doprowadziły one do wielkiego bogactwa formalnego i wysokiego poziomu technicznego tej dziedziny twórczości. �279 RECENZJE Przeważają \'1 macedońskim hafcie motywy geometryczne, występujące zarówno w formach prostych jak i wielolinearnych, rzadziej występują motywy roślinne, zoomorficzne i antropomorficzne. Dominuje cała gama czerwieni, do najgłębszych odcieni, niekiedy dominantę stanowi biel. Specjalne efekty osiągano dzięki użyciu kolorów uzupełniających: zieleni, niebieskiego i żółtego. Wiele motywów. a także poszczególne barwy i ich zestawy, miały swoje symboliczne i magiczne znaczenie, dziś już trudne do precyzyjnego określenia, często zupełnie nieznane. Wiąże się to, oczywiście, z zanikiem obrzędowych funkcji strojów ludowych zdobionych haftem. Rzuca się w oczy znaczne regionalne zróżnicowanie macedońskiego haftu. Nieomal każda część tego niewielkiego skądinąd kraju posiadała specyficzne dla siebie formy i ornamenty, własne cechy stylistyczne, odrębną kolorystykę i różne kompozycje. Niekiedy różnice występowały nawet w obrębie poszczególnych wsi, co wiązało się ze skomplikowanymi procesami etnicznymi i kulturowymi zachodzącymi na przestrzeni wieków na Półwyspie Bałkańskim. W swojej różnorodności i bogactwie form jest jednak haft macedoński jak twierdzi autorka wstępu - pewną całością, wyraźnie odrębną od przeja\\'ów tego samego rodzaju twórczości ludowej narodów sąsiednich. Haft macedoński w tradycyjnej formie wśród ludu zanika, podobnie jak i inne, niegdyś bardzo żywotne działy twórczości ludowej. Staje się jednak źródłem in._piracji dla nowych dokonań artystycznych, już w sztuce ogólnonarodowej i cieoiZYoiię wielkim zainteresowaniem, czego dowodem mogą być szybko rozchodzące ,ię wysokie nakłady albumów, takich jak prezentowany. Polskiemu miłośnikowi dawnej twórczości ludowej nasunie się zapewne przy przeglądaniu tego wspaniałego, zarówno merytorycznie, jak i technicznie wydawnictwa, smutna refleksja. Dlaczego bogate - a znane jedynie nielicznym - muzealne zbiory haftów z terenu Polski ni~ doczekały się dotychczas popularyzacji? Czynione próby, nieliczne i na niskim technicznie poziomie, nie odzwierciedlają bogactwa i piękna naszego ludowego haftu, który w swoich szczytowych przejawach może przecież śmiało równać się z haftem Słowian południowych. Takie wydawnictwa, jak omawiany album, uświadamiają nam jak wiele jeszcze jest do zrobienia, aby przybliżyć współczesnym Polakom dokonania przeszłych pokoleń, dzieła nieuczonych wiejskich artystów. Ryszard Kantor Emma Markova, Slovenske l'udove tkaniny. Veda. Vydavatel'stvo Slovenskej Akademie Vied. Klenotnica Slove.1skej l'udovej Kul'tury, tom 9, Bratislava 1976. s.'. 289, 20 tab!. barwnych, 212 Hustr. pOla tekstem. Od r. 1967 ukazują się w ramach serii "Klejnoty słowackiej kultury ludowej", wydawanej przez Instytut Etnografii S AV, kolejne tomy poświęcone wybranym dziedzinom kultury ludowej. Wydano uprzednio: pasterstwo w Wysokich Tatrach (Podol<ik), ludowe ballady (Burlasoval, hafty (Holeczyova) i inne. Markova opracowała ludowy wyrób tkanin na Słowacji. Badaniami (od r. 1948) objęto całą Słowację i w oparciu o nie oraz a pełną literaturę przedmiotu autorka przedstawiła woizystkie strony tej wytwórczości, wykorzystującej wełnę, len, konopie i ostatnio �2~O RECENZJE bawełnę: obróbkę włókna, wyrób nici (tu dwa sposoby przędzenia), przygotowywanie osnowy, całą złożoną technikę tkania z wyczerpującym omówieniem zdobienia tkanin oraz ich apretury. Zajmuje się też zastosowaniem tkanin we wszystkich sytuacjach życia ludności wiejskiej, \V końcu także typami regionalnymi zarówno z punktu widzenia techniki, jak i zdobienia (istnieją różnice między SłO\•... acją zachodnią a środkową i wschodnią). Opracowanie ma charakter raczej popularny, z pełną jednak dokumentacją żródłową. Daje znakomity pogląd na tak świetnie rozwiniętą właśnie na Slcm'acji tę dziedzinę kultury. Obszerne streszczenia rosyjskie i niemieckie oraz znakomity zestaw ilustracji dopełniają to piękne i pożyteczne wydawnictwo. .l. B. Kliment Ondrejka, Tradićna hry deti a m!cideze na S!ovensku. demia Vied. Klenotnica Slovenskej L'udovej Ku1'tury, t. 10, ss. 322 + 98 fot. + 24 ilustr. barwnych poza tekstem. Slovenska Bratislava Aka1976, Jest to już lO-ty tom wspomnianej wyżej serii wydawniczej Instytutu Etnografii Słowackiej Akademii Nauk pod redakcją dra Adama Prandy. Autor jest pracownikiem tegoż Instytutu i od lat zajmuje się zjawiskiem gier i zabaw dzieci i młodzieży. Praca jest pierwszym w literaturze słowackiej pełnym ujęciem zagadnienia. Opiera się o wyczerpującą literaturę słowacką z tego zakresu, po części porównawczą europejską. Przeprowadzono też badania terenowe potwierdzające częściowo zachowanie tej tradycji. Autor dokonał wyboru gier i zabaw w liczoi(' 212. Omawia odnośną literaturę, dotychczasowych badaczy, analizuje istotę gier i zabaw oraz przeprowadza dokładną klasyfikację tej dziedziny podkultury dziecięcej i młodzieżowej. Przy zastosowaniu 14 kryteriów wydziela tyleż rodzai gier i te łączy następnie w odpowiednie grupy z punktu widzenia ich formy i funkcji. której to funkcji poświęca specjalną uwagę. Znakomita, choć raczej popularnie ujęta książka. Poza świetną analizą ; systematyką jej walor powiększa zestaw pięknych fotografii, po części barwnych, czynionych w okresie 1960-1972, a także zamieszczone melodie. Całość zaopatrzona w obszerne streszczenia rosyjskie i niemieckie. Można Słowakom pozazdrościć takiej pięknej serii "Skarbnicy" kultury ludowej. .l. B. Milica Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński i słowiańska pieśń ludowa. Acta Universitatis Wratislaviensis No 262. Slavica Wratislaviensia V. WarszawaWrocław 1975, ss. 170. Książka ta jest kontynuacją studiów Milicy Jakóbiec-Semkowowej nad li terackim i naukowym dorobkiem Kazimierza Brodzińskiego od strony jego znaczenia dla folklorystyki i słowianoznawstwa. Poprzednia praca tej autorki: Kazimierz Brodziński pionier folklorystyki słowiańskiej w Polsce (Acta Univer.-itatis Wratislaviensis. Prace Literackie XV) ukazała się w 1973 r. �RECENZ,TE 281 Szeroka wiedza, kultura literacka, patriotyzm, wyrazaJący się m. in. przez głębokie zaangażowanie w sprawę kształtowania postaw młodego pokolenia Polaków, sprawiły, że Kazimierz Brodziński był w swej epoce jednym z najwyżej cenionych autorytetów, a jego wykłady uniwersyteckie, prace historyczne i krytyczno-literackie, wreszcie własna twórczość poetycka, odegrały poważną rolę w rozwoju naszej folklorystyki romantycznej. Praca tu omawiana zajmuje się dwoma zasadniczymi problemami: trzy pierwsze rozdziały poświęcone są pogląd0!TI Brodziń ski ego na dzieje Słowian i ich twórczość ludową, a także słowianofilskiemu programowi poety, rozdział czwarty, równy tamtym objętościowo, zawiera analizę i ocenę przekładów pieśni dokonanych przez Brodzińskiego. Dzieje Słowiańszczyzny były przedmiotem dwu wykładów na Uniwersytecie Warszawskim w 1822 r. Analiza ich treści wykazuje dużą zależność poglądów Brodzińskiego od teorii współczesnych mu badaczy polskich, zwłaszcza 1. B. Rakowieckiego, W. Surowieckiego, S. Lindego i J. S. Bandtkiego. Stan ten jest zrozumiały, ponieważ głównym przedmiotem wykładów był kurs historii literatury, a te dwa miały za zadanie wprowadzić słuchaczy w złożoność problematyki i możliwie obiektywnie zreferować aktualny stan wiedzy. Przedstawiając kolejne zagadnienia etnogenezę Słowian, ich rozmieszczenie terytorialne, mitologię, języki - wykazuje Brodziński dobrą znajomość żródeł, orientację w naj nowszych odkryciach i teoriach historyków i lingwistów, a także w miarę trafną, z naszego punktu widzenia, ocenę tych teorii. Widoczne jest również emocjonalne zaangażowanie Brodzińskiego i wpływ, jaki na niego wywarły koncepcje historiozoficzne Herdera. One też odegrały decydującą rolę w przyjęciu przez poetę idei słowianofilskich. Źródła i charakter słowianofilskiego programu Brodzińskiego, a następnie gwałtowny w nim przełom po wybuchu powstania listopadowego, przedstawione są przez autorkę na tle genezy i ewolucji idei słowianofilskich w zaborze rosyjskim, gdzie skrajny odłam ich głosicieli dopuszczał nawet zjednoczenie Słowian pod przywództwem carów rosyjskich. Poglądy Brodzińskiego na słowiańskie pieśni ludowe zaprezentowane zostały w ścisłym powiązaniu z całością jego programu historyczno-literackiego i na tle ówczesnego dorobku folklorystyki słowiańskiej. Brodziński traktował literaturę przede w5zystkim jako odbicie dziejów j charakteru narodu. Najwyższe wartości estetyczne przyznawał poezji ściśle związanej z życiem narodu. Poglądy takie, w powiązaniu z wypływającą od Herdera koncepcją sielskiego charakteru Słowian, prowadziły do dostrzegania w folklorze prawie wyłącznie gatunków i \vątków o tematyce historycznej, bohaterskiej i rodzinnej. Najwyższą ocenę zyskiwały u niego prostota i naturalność, wyrażające się : w treści i w formie pieśni. Przedstawia też autorka szczegółowe rozwa~ania Brodzińskiego na temat pieśni słowiańskich, dotyczące ich zróżnicowania narodowego, bogactwa i wielotematyczności oraz charakterystyki poszczególnych gatunków. Zwraca przy tym uwagę na błąd popełniony przez poetę w ocenie folkloru polskiego. Brodziński mianowicie wysoko stawiał lirykę ukraińską, pieśni serbskie, autentyczne i nieautentyczne zabytki, tj. Słowo o wyprawie Igora i Rękopis Królodworski i Zielonogórski, ale surowo i mylnie ocenił polskie pieśni ludowe. Sam nie gromadził zapisów terenowych i poza okresem wczesnej młodości nie szukał kontaktów z żywym folklorem. Swą znajomość twórczości ludowej opierał na zbiorach wydanych drukiem, a publikacji polskich w tym okresie praktycznie jeszcze nie było. Dlatego na prośbę Celakowskiego o przykłady polskie do zbioru pieśni słowiańskich odpowiedział, że są one rzadkie ubogie i zalecił zamiast tekstów ludowych fragment Zeńców Szymonowicza. Popularność Brodzińskiego jako znawcy pieśni słowiańskich tłumaczy autorka �282 RECENZJE głównie jego działalnością translatorską. Dorobek przekładowy Brodzińskiego w zakresie literatury ludowej składa się ze 114 pieśni serbskich. czeskich, morawskich, słowackich, rosyjskich i ukraińskich oraz fragmentów Słowa o wyprawie Igora i Rękopisu Królodworskiego. Przekłady te, uporządkowane na końcu książki w specjalnym indeksie, poddała autorka szczegółowej analizie w obrębie każdej grupy językowej, porównując teksty Brodzińskiego z oryginałami, a także z przekładami dokonanymi przez innych poetów. Dodać należy, że Brodziilski nie odnotowywał sam źródeł tekstów i odszukanie ich było pracochłonne. czasem bardzo trudne lub wręcz niemożliwe. Prace serbskich poprzedników M. ,Jakóbiec-Semkowowej nad tym zagadnieniem doprowadziły w jednym przypadku do połączenia tekstu Brodziilskiego z serbskim oryginałem tak odległym, że uznanie go za żródło budzi duże zdziwienie (s. 107-108). Stosunkowo najbliższe oryginałom są tłumaczenie> pieśni czeskich, słowackich i morawskich, czego przyczyny autorka przekonywująco wyjaśnia. Z nielicznych wypowiedzi teoretycznych Brodzińskiego na temat tłumaczenia. a zwłaszcza tłumaczenia poezji ludowej, wynika, że w pracy tej za najważniejsze uwaźał wierne oddanie ducha oryginału. Analiza jego praktyki translatorskiej prowadzi do stwierdzenia, że był tym wierniejszy oryginałowi im bardziej oryginał ten potwierdzał sielski obraz Słowiańszczyzny, tkwiący tak silnie w świadomości poety. Przyswojenie słowiańskich pieśni ludowych polskiej kulturze uznała autorka za największą zasługę Brodzińskiego. Rozprawy Millcy Jakóbiec-Semkowowej, przynoszące szczegółowe analizy tych publikacji poety, które dotyczą słowiańskiej literatury ludowej i dziejów Słowiańszczyzny, a także analizy przekładów tekstów ludowych, pozwalają dokładniej i właściwiej ocenić znaczenie Brodzińskiego dla rozwoju polskiej folklorystyki romantycznej i jego wpływ na niektórych przedstawicieli następnego pokolenia literackiego (m. in. Mickiewicza, Zmorskiego, Zale"kiego). Dowodzą one także, że choć okres romantyzmu w dziejach naszej folklorystyki jest w porównaniu z okresami następnymi - stosunkowo dobrze poznany, konieczne są dalsze studia szczegółowe pogłębiające i uściślające naszą wiedzę o tym okresie. Agata Sarodno Stvaralaśtvo - Folklor, godina VIII, sveska 29-32, Skrukwa Beograd 1969. ss. 434. Do ciekawszych czasopism, jakie dziś ukazują się na świecie, należy niewątpliwie organ Związku Towarzystw Folklorystycznych Jugosławii "Narodno Stvaralash'o - Folklor". Czasopismo to, założone w styczniu 1962 r. z inicjatywy serbskiego aKademika, Dusana Nedeljkovicia, wychodzi regularnie jako kwartalnik. Omawiany VIII rocznik tego czasopisma poświęcono właśnie D. Nedcljkoviciowi kilkuletniemu przewodniczącemu Związku Towarzystw Folklorystycznych .Jugclsławii oraz przewodniczącemu Związku Folklorystycznego Serbii od 1963 1'. w 70 rocznicę jego urodzin. D. Nedeljković, urodzony w rodzinie biednego nauczyciela wiejskiego we wsi Isakowo (wschodnia Serbia), pod koniec pierwszej wojny światowej po ukończeniu szkoły średniej udał się na studia do Francji, gdzie po uzyskaniu dyplomu obronił pracę doktorską w Sorbonie. Nedeljković jest znanym filozofem, krytykiem literackim oraz świetnym badaczem rodzimego folkloru. Z ogłoszonych przezeil do �RECENZJE 283 :', 1969 720 prac naukowych, 170 dotyczy folkloru serbskiego, macedońskiego innych narodów jugosłowiańskich, W omawianym roczniku Ljubica S. Janković pisze o dorobku naukowym jubilata, który poza pracą naukową i dydaktyczną na Uniwersytecie Belgradzkim l<ieruje Sekcją Folklorystyczną Instytutu Etnograficznego SerbskiEj Akademii Nauk i Cmiejętności oraz redakcją naczelną ~erii "Narodno Stvaralastvo Folklor", Autorka zwraca uwagę na postawę jubilata, który chętnie udziela cennych wskazówek każdemu, kto doń się zgłosi. Dzięki Nedeljkoviciowi wychodzą regularnie Zllane czasopisma etnograficzne Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności: "Glas nik Etnografskog Instituta SANU" oraz .,Zbornik Radova Etnografskog Instituta". W poprzednich latach Nedeljković zorganizował akcję zbierania pieśni ludowych poświęconych partyzantce i budowie socjalizmu w Jugosławii (zebrano ponad 20000 pieśni). Często ze swoimi współpracownikami przeprowadza dalsze badania terenowe, odkrywając wciąż nowych informatorów, nowe pieśni oraz inne utwory ludowe na terenie Serbii i Czarnogóry, Piszący te słowa był zaproszony na wieczór serbskich i czarnogórskich gęślarzy, który odbył się w Belgradzie w Domu Młodzieżowym II: 196R r, z inicjatywy prof. Nedeljkovicia. Wystąpili wówczas gęślarze w wieku 200-70 lat wywodzący się z 'południowej i centralnej Serb'ii oraz z Czarnogóry, \I'śród których była jedna starsza kobieta. Widowisko było imponujące. Gęślarze grając na tradycyjnych jednostrunowych gęślach śpiewali długie starodawne i nowsze utwory, związane z postaciami epickimi serbskiego średniowiecza oraz z drugą wojną światową. W tych ostatnich utworach bohaterskich jest mowa o masowych mordach ludności serbskiej dokonanych przez niemieckie i bułgarskie faszystowskie '.\'oj:;ka okupacyjne. Svetozar Ciulibrk pisze o problemach socjologicznych poruszanych w pracach naukowo-badawczych Nedeljkovicia. Większość tych prac poświęcona jest folklo:'o\",i macedońskiemu, Nedeljković napisał je w latach 1929-1933, kiedy był doce!1lem Uniwersytetu w Skopje. W roczniku ogłoszono list znanego folklorysty radzieckiego, profesora Uniwersytetu Leningradzkiego Borysa N. Putiłowa, zaadresowany do Nedeljkovicia. W liście tym Putilow zwraca uwagę na strukturę epiki ludowej, która jest ulubionym tematem jubilata. Zachodnioniemiecki zaś nieżyjący już folklorysta, Alois Schmaus, zajął się wątkiem o śmierci Momczila, opierając się wyłącznie na serbskich i bułgarskich utworach epickich o tym bohaterze z pierwszej połowy wieku XIV, Znany folklorysta z NRD, akademik Herbert Peukert z Jeny, pisze o Fatimie z Górskiego wieńca Petra Njegosa, opiewanej także w folklorze serbskim. Autor zwraca szczególną uwagę na poetykę ludowych tekstów pieśniowych, Folklorysta ,'o'yj:;ki. Wiktor Gusicw z Uniwersytetu Leningradzkiego, podaje tezy o kompleksoIl'ym badaniu folkloru zaznaczając, że w naszych czasach coraz częściej można usły"zeć głosy badaczy literatury ludowej o potrzebie kompleksowego jej badania. Gu,;iew nie wyklucza prac poruszających poszczególne zagadnienia związane z twórczością ludową, niemniej jednak widzi Oli konieczność rozwoju dwóch kierunków, które obejmowałyby kompleksowe badania: 1) językowe, muzyczne, taneczne, dramatyczne i 2) nad kulturą ludową, bytem ludu. Charles Hyart z Liege zajmuje się analizą pieśni o pracy Milutina Vukovicia, ogłoszonej w 12 zeszycie czasopisma "Narodno Stvaralastvo Folklor" z roku 1964, szukając paralel u Vuka Karadźicia. Henryka Czajka pisze o mitach w południowosłowiańskiej epice ludowej - problemie, który zawsze nurtował badaczy bohaterskiego eposu Słowian bałkańskich, Dość ciekawy jest artykuł Oldficha SirOI',itki z Brna o tematyce historycznej w powieści i balladzie. �RECENZJE Z innych prac warto wymienić artyku! Petra Vlahovicia omawiający zainten:sowania Oskara Kolberga folklorem jugosłowiańskim. Prace polskiego folklory'ty zawarte są w t. 59 i 63 jego Dziel wszystkich. Milos Slijepcević pisze o gęślarzu ludowym, Jovanie Kovai'u z Gacka. poecie i władcy Czarnogóry w czasach Petra N,iegosa i Vuka Karadzicia. Interesujące informacje podaje Miodrąg Maticki o poecie slawońskim. Luce Oriovi'aninie, znanym również jako zbieracz utworów ludowych. Zbiór zapisa::ych przez Oriovcanina pieśni ludowych ukazał się w 1874 r. Ponadto drukował o:, cC utwory ludowe na łamach czasopism wychodzących w Zagrzebiu. Naj\\'i~K,za wszakże część jego zapisów, jak pisze M. Maticki, przechowywana jest w dziale rękopisów Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Zagrzebiu. Ciekawe są również materiały podane przez Nenada Ljubinkovicia, dotyczące surowej kary stosowanej przez Turków wobec chrześcijan, mianowicie zdejmowanie skóry z człowieka żywego, aby raję w ten' sposób przestraszyć. Savo Orović, po dokonaniu podziału serbskiej epiki ludowej na 13 cykli, usiłuje postawić granicę między tymi cyklami. Sprawa klasyfikacji, zwłaszcza odkrycia wieku epiki ludowej narodu serbskiego, jak i pozostałych Słowian południo·.':y<:h. zawsze wywoływała spory i dyskusje wśród badaczy, Ustalenie wieku jest ;~'m trudniejsze, iż brak starych zapisów. Autor odnosi początki serbskiego ludowego eposu bohaterskiego do XI wieku. Pieśniom powstałym w latach wojny 1941-1943 poświęca swój artykul Ante Nazor, a Rados Trebjesanin omawia dziecięcy folklor partyzantki jugosłowiaiJ~Kiej z terenów południowej Serbii - Jablanicy i Pustej Reki. Ponadto w omawianym tomie Ilija Nirl:olić pisze o recepcji w Bułgarii pier'.\·,zego zbioru pieśni zebranych przez Vuka Karadzicia, Cvjetko Rihtman zajmuje ,ię niektórymi czynnikami struktury poetycko-melodyjnej (twierdzi on. że arty"la ludowy nie szuka nowych środków wyrazu, lecz bazuje na starych, utartych tradycjach). Melodii ludowej poświęcili swe artykuły także Radoslav Hrovatin oraz Aleksander Linin. Nieco inny charakter ma artykuł Izalija Zemcowskiego z Le:-;:ngradu nt. etnogenezy utworu w świetle folkloru muzycznego. Emilia Comi~el z Bukaresztu omawia rodzaje rumuńskiej muzyki ludowej, nawiązując do wsp6l:1Ylh cech folkloru rumuńskiego i pozostałych ludów bałkańskich. Jelana Dopudja poświęca swój artykuł niektórym zabawom ludowym w Bośni i Hercegowinie, ulc-glym zmianie w ostatnich latach w warunkach współczesnego życia na wsi. Dopudja wspomina przede wszystkim obyczaje związane z wigilią, których młodzież już nil: zna. Wiera Sokołowa w artykule o historycznej prozie ustnej i rzeczywistości przytacza legendy krążące wśród Słowian południowych o Kr61ewiczu Marku oraz w Rosji o Iwanie Groźnym i o Riazinie, a także słowackie legendy ludowe o .Ja~10siku. Do powstawania legend ludowych, według autorki, służy obraz histo:·,.uny danej postaci, pojęcia o' niej, o jej działalności oraz stosunek tych bohateró·.': do współczesnego im społeczeństwa. Jovan Vukmanović również pisze o legendach ludowych, lecz tylko r. :\'ch, które poświęcone są Crnojeviciovi. Scfcet PIana porusza sprawy związane z ,,')yczajem "Buzmi" wśród ludności albańskiej Malesii .i Kosowa. Obyczaj ten Z\\':2~":1:; jest z chrześcijańskim świętem, wigilią "Ba<lnik", i to nie tylko wśród wyzn2·.':C'J\\' religii prawosławnej, ale także wśród Albańczyków-muzułmanów. u których ;r:" on ten sam charakter, co u Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Jest on zWiąZZ,:lY z życiem chłopa, a więc ma charakter czysto agrarny; na pewno przeniknął do .-\1bańczyków-muzułmanów z terenów Macedonii i Serbii. Mirko Barjaktarović pisze o grupach etnicznych Jugosławii. Poza pod.-:,,'.':o- �RECENZ.TE wymi dużymi grupami narodowymi -- Serbami, Chorwatami, Słoweńcami, Macedoriczykami, Bośniakami, Hercegowincami i Czarnogórcami, wymienia on mieszkających w Jugosławii Albańczyków, Węgrów, Turków, Rumunów, Włochów, Cyganów, Bułgarów, Słowaków, Czechów, Rusinów oraz wysepki grup etnicznych zamieszkałych w różnych republikach związkowych, np. Torbeszów w Macedonii (Słowianie wyznający religię mahometańską), Szopów - w południowo-wschodniej Serbii i północno-wschodniej Macedonii oraz Wołochów - rozproszonych po całym kr3ju, Omawiany tom zamyka wywiad z jubilatem, przeprowadzony przez jego uczniów. Przedstawiona jest tu dotychczasowa działalność etnograficzna i folklorystyczna Nedeljkovicia. W całości cenna lektura dla znawców i miłośników tak popularnej dziś w świecie literatury ludowej. Kole Vojisla Dzjurić, Antologija narodnih junackih Simiczijew pesamaż Sedmo izdanje, Beograd 1973, ss, 774. Jugosławia należy dziś do nidicznych krajów Europy, w których twórczość ludowa jeszcze żyje, W wielu regionach można usłyszeć bohaterskie pieśni ludowe opiewającc dawniejsze i nowsze dzieje oraz utwory liryczne towarzyszące różnym obrzędom, zwyczajom i obyczajom, nierczłącznie związane z życiem kulturalnym chlopa jugosłowiańskiego. Nierzadko też można spotkać we wsiach, leżących w pobliżu dużych miast, starsze i młodsze osoby ubrane w oryginalne stroje ludowe. O tym, że epika ludowa cieszy się tu dużą i niesłabnącą popularnością świadczyć może m. in. właśnie omawiana antologia serbskich i chorwackich pieśni junackich, która jest siódmym już z kolei wydaniem. Książkę wydało wydawnictwo "Srpska Knjiźevna Zadruga", założona w Belgradzie w roku 1892, a zredagował ją i zaopatrzył w obszerny wstęp, uzupełniony głosami o stanie badań nad epiką ludową Serbów i Chorwatów znany badacz folkloru serbskiego, Vojislav Dźjurić. Autor dostarcza czytelnikowi wyczerpujące informacje o powstaniu, rozwoju i właściwości serbskiej i chorwackiej epiki ludowej, która od czasu jej odkrycia przez Vuka Karadźicia jest przedmiotem iicznych badań nie tylko jugosłowiańskich, ale i zagranicznych folklorystów. Dźjurić podkreśla, iż pierwotnie pieśń epicka była utworem choralnym, potem stała się indywidualnym, by z chwilą pojawienia się społeczeństw klasowych stać się już przedmiotem zainteresowań śpiewaków zawodowych. Odtąd pieśń epicka była związana z melodią, później zaś była ona recytov:ana bez towarzyszenia jej melodii ludowej. Autor omawia także różnice istniejące \': liryce i epice ludowej polegające m. in. na tym, że w liryce przeważa emocja, a w epice nacisk kładzie się na wydarzenia. Niezależnie jednak od tych zasad-o niczych różnic, często w obydwóch rodzajach poezji ustnej występują elementy dramatyczne. Inne zagadnieclie poruszane przez autora, to związek wydarzeń historycznych z epiką ludową. Słusznie zaznacza on, iż serbska i chorwacka epika ludowa jest ciągłym wzywaniem do walki przeciwko gwałtom, niewoli i nieludzkim postępowaniom, że w utworach epickich clDonimowy autor wzywa lud do składania ofiar, aby nastąpiło lepsze życic. Rozumie się, że taki charakter ma również epika ludowa innych narodów słowiańskich -- Rosjan, Ukraińców, Macedończyków i Bułgarów, a także ludowy epos bohaterski Greków i Albańczyków. �28(; RECENZJE Dzjurić porusza też zagadnienie budowy wersu serbskich i chorwackich utworów epickich, które, jak wiadomo, dzielą się na tzw. bugarsziyce (istniejące w XVI i XVII w. w Dalmacji i innych regionach zachodniej Chorwacji) i na utwory o krótkim wersu. Istnienie tych dwóch grup o różnej długości wersu, jak wiadomo, wywoływało niemało sporów i dyskusji wśród badaczy, którzy przy pomocy wersu usiłowali odkryć wiek tekstów pieśniowych. Autor pozostawia otwartą dyskusję na ten temat twierdząc, że niewiadomo który z tych wersów można przyjąć za najstarszy - bugarsztycę, czy też krótki wers. Wiadomo, że pier\\"~zc informacje o serbo-chorwackim eposie ludowym wspominają o bugarsztycach, lecz właściwości krótkiego wersu wskazują ~akże na to, iż może on być starszy od bugarsztycy. Z kolei Dzjurić omawia utwory niehistoryczne, w których przeważają elementy religijne i opiewana jest ciężka sytuacja kobiety serbskiej. Stąd w pieśniach tych przeważa głęboki smutek. Przechodząc do cyklu przedkosowskiego autor daje obszerny przegląd dziejów historycznych, związanych z głównymi bohaterami: Nemanjiciami (Nemal1jia, Sava, Du.san, Uros) oraz Mrnjavceviciami (Vukaśin, Ugleśa i Gojko). Do tego cyklu wchodzi także Wojewoda Momczil. Potem daje on ogólną charakterystykę pieśni poświęconych bitwie na Kosowym Polu, która przynioO'13 tragedię narodowi serbskiemu. Przechodząc do cyklu o Królewiczu Marku - wspóinym bohaterze epiki Słowian południowych, autor twierdzi, że \V utworach jemu poświęconych zawarto poglądy pieśniarzy ludowych i stosunek do pa!'lstwa i religii, które to poglądy dziś są "anachroniczne i wsteczne". Bliżej jednak Dzjurić nil> określa tych poglądów. Następnie przedstawia cykle pieśni o Brankoviciach, Jakśiciach, Crnojeviciach, Ugriciciach i o banach chorwackich. Utwory te, jak wiad:Jmo, opiewają walkę wspomnianych bohaterów przeciwko Turkom w XV wieku. Utwory hajduckie, wśród których spotkać można, jak w utworach o Mrnja\"ceviciach, Królewiczu Marku i Momczile wiele wspólnych wątków i motywów także w macedońskiej i bułgarskiej epice ludowej, są rozpatrywane osobno. Do podobieństw spotykanych w pieśniach hajduckich pozostałych ludów bałkańskich autor nie nawiązuje. Typową grupę serbskiej epiki ludowej stanowią pieśni o uskokaCh - bojownikach, którzy pojawili się po upadku Bośni (1463) i Hercegowiny (l4!l2). Uskocy, nie zgadzając się żyć pod jarzmem tureckim, uciekali do Chorwacji i Sławonii, skąd napadali na Tur,,:ów z regionów leżącyt,h wzdłuż granicy rozdzielającej ziemie znajdujące się pod panowaniem Turcji i te, nad którymi panowała Austria. Ostatni cykl, który omawia autor, to pieśni poświęcone walkom wyzwoleńczym Czarnogóry i Serbii w XVIII i na początku XIX wieku. Dzjurić nie ominął poetyki epickich utworów ludowych podkreślając siłę tradycji ludu serbskiego. Pieśniarz ludowy, zdaniem autora, gdy układa nową pieśń epicką wzoruje się zawsze na starych utworach, skąd zapożycza epitety, porównania, opisy, różne ustalone wyrazy itp., co nadaje tej epice swoiste cechy i walory artystyczne. Serbskie pieśni epickie porównuje on z utworem Homera. Autor porusza także bardzo ważny problem nurtujący wielu badaczy, mianowicie, czy można mówić o oddzielnym eposie bohaterskm Serbów i Chorwatów? Prawdą jest, że wśród wielu folklorystów panuje przekonanie, iż istnieje tylko serbska epika ludowa, a utwory powstałe na ziemiach chorwackich uważane są przez nich za serbskie. Tak było w przeszłości, ale zdarza się także i po drugitj wojnie światowej nie przyznawanie Chorwatom eposu bohaterskiego. Jakkolwiek większość utworów epickich pochodzi z ziem serbskich, jednak Dzjurić broni tezy o niepodzielności serbochorwackiej literatury ludowej. �287 RECENZJE O~tatnia część wstępu zawiera ciekawy materiał dotyczący teorii o feudalnym pochodzeniu serbskiej i chorwackiej epiki ludowej. Autor polemizuje z wyznawcami tego poglądu i odrzuca kalegorycznie teorię o arystokratycznym pochodzeniu ludowej epiki. Zwolennicy tej teorii, jak wiadomo, głoszą, iż w serbochorwackiej epice ludowej odbito ideologię i sposób życia wyższych warstw społeczeństwa feudalnego. Przy okazji warto dodać, że i w Polsce po drugiej wojnie światowej byli tacy, którzy negowali twórczą rolę ludu serbskiego w układaniu utworów epickich. a uważali, iż serbochorwacka epika ludowa powstała w zamkach władców feudalnych. Pierwsze wydanie omawianej antologii ukazało się w roku 1954. W ciągu 19 lal doczekała ~ię ona już siódmego wydania, co świadczy o dużej popularności. jaką cieszy się epika ludowa w ojczyźnie Vuka Karadzida i L}udevita Gaja. W skład antologii tej weszły 93 utwory epickie pochodzące ze zbiorów; Vuka Karadiicia (Srpske narodne pjesme. Skupio ich i na svijet izdao Vuk Stefanović Karadźić, Beograd 1969), V. Bogisicia (Na rodne pjesme iz starijih najvise primorgkih zapisa, t. 1, 1878), B. Petranovicia (Srpske narodne pjesme iz Bosne i HeTregovine, 1867), B. Vodnika (Narodne pjesme srpskohrvatske, t. 1, 1938), N. Andricia (Zenske pjesme, sveska II, izdaje Matica Hrvatska), Hrvatske narodne pjesme (knjiga 4, 1914) oraz Marijana Śrinjaka (Narodne junacke pjesme iz Bosne i Hercegovine, 1925). Ponadto Dźjurić umieścił na końcu obszerne komentarze, gdzie prócz informacji o wydarzeniach historycznych i danych o opiewanych bohaterach znajdujemy jego wypowiedzi na temat znaczenia literatury ludowej dla kultury narodowej i jej stanu badań, motywów internacjonalnych, śpiewaków ludowych, zbieraczy recepcji serbochorwackiej epiki w krajach europejskich oraz zaopatrzył w słownik mało znanych wyrazów, nazw historycznych i geograficznych. Niewątpliwie jest to ciekawa pozycja dla badaczy serbochorwackiej epiki ludowej w szczególności i słowiańskiego eposu bohaterskiego w ogóle. Kole Simiczijeu' Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu. Praca zbiorowa pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej, J. P. Dekowskiego. PTL. Literatura Ludowa R. XII-XV, Wrocław 1976, ss. 250. W 1972 r. Oddział Łódzki PTL wraz z innymi łódzkimi placówkami naukowymi, kulturalnymi i społecznymi ogłosił po raz pierwszy konkurs folkloru robotniczego Łodzi, którego zakończenie i podsumowanie przypadło na jubileuszowy rok 1975 (Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków, 550-lecie nadania praw miejskich Łodzi i 150-lecie Łodzi przemysłowej). Konkurs przyniósł plon obfity; materiały opisowe, eksponaty etnograficzne, nagrania pieśni. wspomnienia, fotografie. Próbę usystematyzowania zbioru konkursowego podjęli o.ganizatorzy w obszernej publikacji Folklor robotniczej Łodzi. W świetle omawianej książki całość tego dokumentalnego zbioru stanowi niejako ilustrację przejawów codziennego źycia społecznego robotniczej Łodzi na dość szerokim odcinku czasowym. Znajdą się tu więc i materiały tyczące ostatnich lat XIX stulecia, i amatorska twórczość literacko-muzyczna z lat siedemdziesiątych (np. okazjonalna pieśń utworzona na konkurs). Najwięcej jednakże informacji �288 RECENz.JF. sięga okresu międzywojennego i dotyczy przede wszystkim życia rodzinno-obyczajowego środowiska robotniczego. Całość tego heterogenicznego (pod względem treściowym i gatunkowym) materiału zaprezentowali autorzy w pięciu odrębnych rozdziahch: I. Wnętrze (Elżbieta Wladykowa), II. Wesele (Jan Piotr Dekowski), III. Swięta (Irena Lechowa). IV. Odpoczynek (Jadwiga Kucharska), V. Pieśni (Ewa Kabat j Joanna Grzelakówna). W rozdziale pierwszym (Wnętrze) E. Władykowa opisuje (na podstawie relacji, fotografii i eksponatów uzyskanych drogą konkursu) wygląd wnętrza typowego mieszkania robotniczego w latach 1900-1939. Biorąc za podstawę kryterium zamożności związane z pozycją zawodową, autorka wyróżnia trzy najbardziej charakterystyczne typy wnętrz: mieszkanie robotnika niewykwalifikowanego, mie~zkanie robotnika wykwalifikowanego i mieszkanie majstra. Robotnicze wnętrze mieszkalne odtworzyła autorka poprzez zamieszczenie rzutów kondygnacji domów robotniczych oraz planów sytuacyjnych wyposażenia izb, dodając do tego bogaty materiał ilustracyjny. Całość zagadnienia omówiono na tle informacji o zabudowie miasta i jego rozwoju historycznym. Krótkie te uwagi są tym cenniejsze, iż rekompensują brak rozdziału wstępnego prezentującego specyfikę rozwoju historyczno-społecznego Łodzi przemysłowej. Jest to bowiem jedyne w swoim rodzaju miasto przemysłowe, które w ciągu stulecia tysiąckrotnie powiększyło liczbę ludności, a fakt ten implikował z kolei żywiołową imigrację chłopską i napływową (Niemcy, Rosjanie, Żydzi), co nie pozostało bez wpływu na specyficznie ukształtowaną tradycję miasta i jego folklor. Rozdział drugi poświęcono zwyczajom i obrzędom weselnym łódzkich rodzin robotniczych. J. P. Dekowski dokonuje statycznego opisu obrzędu weselnego, omawiając kolejno: kojarzenie małżeństw, uczestników wesela, ważniejsze momenty weselne, stół biesiadny i rozrywki weselne. Opis we~ela odtworzył autor z relacji uczestników konkursu i zakończył go aneksem z repertuarem pieśniowym towarzyszącym obrzędowi. Repertuar ów jest o tyle interesujący, iż większość pieśni (łącznie ze słynnym "chmielem") świadczy o ich ludowej proweniencji. W rozdziale trzecim (Swięta) omówiono święta zimowe rodzin robotniczych w świetle wspomnień starszej generacji mieszkańców Łodzi. I. Lechowa dokonuje prezentacji zwyczajów zimowych od adwentu poczynając i na ostatkach kończąc, przy czym materiał informacyjny (relacje) przeplatany jest fragmentami utworów pieśniowych i cennym zapisem widowiska jasełkowego (tekst tzw. herodów). Całość zagadnienia ujęła autorka w nas:<;pujących podrozdziałach: 1) Nadchodzą święta. 2) Przy wigilijnym stole, 3) Jak świętowano, 4) Z szopką po kolędzie, 5) Herody idą!, 6) Pożegnanie karnawału. Wykorzystane w tych rozdziałach materiały z zakresu tradycyjnej obrzędowości ilustrują zasadę wybiorczego stosunku robotników względem tradycji chłopskich przenoszonych do miasta oraz ich roli w formowaniu się nowych uwarunkm.vań współżycia w mieście i powiązall ze wsią. Rozdział czwarty nosi tytuł: Odpoczynek . .T. Kucharska rozpatruje interesujący problem czasu wolnego robotników w okresie przed I wojną światową i w dwudziestoleciu międzywojennym. Zagadnienie to ujmuje autorka w następujących kategoriach funkcjonalnych: A. Wyznaczniki czasu wolneg~ 1) długość dnia roboczego, 2) miejsce wypoczynku. 3) warunki materialne; B. Rodzaje zajęć podejmowanych w wolnym czasie - 1) pogawędki sąsiedzkie, 2) gry towarzyskie i zabawy sportowe, imprezy, 3) sport i turystyka, 4) kontakty towarzyskie, wizyty okazjonalne. W tym najciekawszym rozdziale książki mamy do czynienia z funkcjonalnym ujęciem problemu w aspekcie przemian i przeobrażeń społecznych i historycznych: rozdział ten wreszcie głęboko tkwi w specyfice łódzkiej. Tym bar- �289 RECENZJE dziej należy żałować, iż relacje konkursowe w tym dziale zagadnień nie pozwoliły na wydobycic kilku istotnych dla tematu zagadnień, że wymienimy: rolę teatrów ogródkrJviych (zwłaszcza przed I wojną) czy zabaw (sobotnio-niedzielnych) w tzw. :iaIacr. tańca (okres międzywojenny) i świetlicach przyfabrycznych. Wspomnienia teatl'aine dotyczą tylko "Paradyża", a przecież pierwszy teatr dla robotników aa ziemiach polskich powstał w Łodzi w 1898 r. i związany był z wielkimi zakładami Scheiblera, zatrudniającymi wówczas ok. 10 tys. robotników. Teatr ten dał początek >cenie robotniczej i łódzkiej tradycji teatralnej w ogóle (Wołowski, Janowski, Mielew:iki. Zelwerowicz); w Łodzi wreszcie Witold Wandurski realizował koncepcję rewolucyjnego teatru robotniczego. Ostatni rozdział książki stanowi antologię pieśni nagranych w czasie trwania konkuL-;u. Wybór pieśni poprzedzono słowem wstępnym (E, Kabat) i analizą tekstów muzycznych (J. Grzelakówna), Wyboru pieśni dokonano wedle schematu treściowego, opat~u;ąc każdą pieśń komentarzem o charakterze genetycznym lub porównawczogenetycznym. Nie wszystkie pieśni udało się autorkom rozszyfrować, że zwrócimy uwagę na pieśń "Kazia" (incipit: Zwano ją Kazią (piękno-bladolicą ...), przypominając, iż jest to ballada autorstwa Kazimierza Brzeskiego znana pt. "Tajemnica przy,-tanku tramwajowego" (Tajemnica przystanku. Zbiór ulubionych piosenek i deklamacji. Zebrał i wydał Ka-Be. Warszawa (brw) Zob. "Trubadur Polski" z 11 III 1923) i śpiewana na nutę "Czarnej Mańki" lub "Czajki". Pieśń ta oparta była na autcr.tycznym wydarzeniu, które stało się kanwą filmu z J. Smosarską oraz kilku straganowych romansów; nic tedy dziwnego, że wariant pieśniowy cieszył się ogromną popularnością. W sumie antologia picśni jest ciekawym uzupełnieniem obszernego studium na ten t",nat dokonanego przez W. L. Karwackiego (zob. Polska klasa robotnicza. Studia his:oryczne pod red. S. Kalabińskiego, t. 5-6 Warszawa 1973-1974), R('kapitulując, tom Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu jest pierwszą zbiorczą publikacją tego rodzaju i stanowi ważny przyczynek do dalszych badali nad tc!'natem. Tom ten wreszcie jest pierwszym obszerniejszym zbiorem autentycznych materiałów i w tym tkwi jego główny walor. Nadto publikacja ta stanowi istotną w . ;kazówkę metodyczną w dziedzinie zbieractwa folkloru w dużych skupi:ikach społecznych. Pokazuje bowiem, jak trudne i nieco anachroniczne jest przenoszenie etnograficznych metod zbieractwa terenowego stosowanych w badaniach wsi lwędrówka zbieracza od domu do domu) do wielkich aglomeracji miejskich. Zasto,.;o\\'ana tu metoda konkursu (szeroko rozpropagowanego przez środki masowego przekazu) wydaje się być najskuteczniejszą i najbardziej realną w chwili obecnej, Na zakończenie przypomnijmy, iż między innymi dzięki konkursom Fińskie Archiwum Folklorystyczne posiada ok. 2 mln pozycji. Violetta J. Cieślikowski, Literatura K. Pisarkowa, Wyliczanki i podkultura polskie, Krawczyk Ossol-i.neum 1975, ss. 300, 19'75, s. 123, dziecięca, Ossolineum Z prawdziwą satysfakcją należy powitać dwie nowe pozycje wydawnicze dotyczące folkloru dzieci. Satysfakcja tym większa, że czasopismo "Lud" ma w tym także pewne zasługi. Na ogół współcześni folkloryści polscy mało lub wcale nie zajmują się folklo19 ~ L'Jd, tom LXI �290 RECENZJE rem dziecięcym, uwazaJąc, iż nie jest to przedmiot do badań naukowych. Zapomina się o bardzo wielkiej i ważnej dyskusji naukowej, jaka toczyła się w latach 80-tych XIX wieku wokół dziecięcych rymowanek. Właśnie wtedy folklorem dzieci zajmowali się najwybitniejsi etnolodzy, tacy jak: Tylor, Lang, Hartland, Grimmowie. Mannhardt, a u nas: J. Karłowicz, L. Krzywicki, L. Malinowski, A. Fischer, J. S. Bystroń i wielu innych. W folklorze dzieci widziano ostatni bastion chroniący przed zapomnieniem stare rytualne zaklęcia-rymowanki czy resztki daw:oych obrzędów. Toteż gdy na Zachodzie zaczęły się pojawiać pierwsze zbiory folkloru dzieci\:;cego, również i nasi folkloryści rozpoczęli pracę nad zbieraniem tych mikroform dziecięcych. Po kilku apelach w "Wiśle" do pracy nad folklorem dzieci włączyła się także redakcja "Ludu". Już w 1899 r. J. Witek i M. Udziela omówili wysiłki zachodnioeuropejskie w dziedzinie twórczości dzieci i zwrócili się z prośbą do czytelników "Ludu" o współpracę nad dziecięcymi rymowankami, zagadkami, zabelwami. To właśnie na łamach "Ludu" w 1900 r. F. Krcek opublikował za czeskim filologiem Fejfalikiem pierwszą próbę systematyki dziecięcych rymowanek, ukazując grupy, według których należy zbierać i porządkować dziecięce teksty. Współcześnie folklor dzieci został całkowicie nobilitowany, czego wyrazem jeot wyodrębnienie go jako oddzielnego działu w międzynarodowym przeglądzie bibliograficznym "Demos". W Polsce brak było jednak prac, które zajmowałyby się folklorem dzieci nie od strony etnografów i folklorystów, ale poprzez pryzmat dziecięcy. Toteż 'yr:'l większa jest satysfakcja, iż obie omawiane tu książki zapełniły tę lukę. Pierwsza wyszła spod pióra historyka literatury, druga językoznawcy. J. Cieślikowski należy do nielicznych historyków literatury zajmujących sit; literaturą dla dzieci. Zainteresowania te zaprowadziły go do początków literatury dziecięcej, a _więc do folkloru. Już w swej pierwszej książce, wydanej w 1967 1'.. w Wielkiej zabawie zawarł trzy aspekty problemowe, takie jak: folklor dziecięcy. wyobraźnia dziecka i wiersze dla dzieci. Do folkloru dziecięcego nawiązuje i w swej ostatniej książce, 'vVzbogacając to pojęcie o nowy aspekt, a mianowicie o :',Ą-'ory dziecka, a nie tylko twory przeznaczone dla dziecka. Ta nowa książka J. Cieślikowskiego jest kolejną próbą określenia zarówno folkloru dzieci, jak i podkultury dziecięcej. Przy czym określenie "dziecięca" nie jest według autora jednoznaczne. "Utworem dziecięcym może być również utwór napisany niekoniecznie dla dzieci, ale i taki, który realizuje określoną intencję i strukturę bycia ludycznegu i postawę świadomie infantylizowaną" (s. 5). Jeśli określenie "dziecięcy" przenieść w dziedzinę folkloru, to konsekwentnie folklorem dziecięcym musielibyśmy uznać wszystko to, co wśród dzieci żyje na zasadzie ich obiegowego repertuaru. Cieślikowski nie precyzuje tego pojęcia dalej, gdyż wierny zasadzie łączenia literatury dziecięcej z folklorem dziecięcym eksponuje głównie pole relacji. Dlatego np. brak nam bardziej szczegółowych danych o grupach wiekowych dzieci, względnie o zmil'nności ich repertuaru. Wiadomo wszak, że każda grupa wiekowa dzieci posiada inne upodobania i inny własny, spontaniczny repertuar. Braki te są jednak wynikiem innego spojrzenia na folklor dzieci. Dla J. Cieślikowskiego zarówno teks~ literacki, jak i tekst folklorystyczny nie są tekstami konkretnego dziecka, lecz dziecka w ogóle. Stąd np. folklor wydaje się tu być statyczny, niezmienny, o przewadze treści wiejskich. Ogromny obszar zainteresowań Cieślikowskiego musiał z konieczności doprowadzić do zagubienia w polu widzenia tyrh właśnie mechanizmów zmian zarówno trcści, jak i funkcji konkretnego repertuaru obiegowego. Książka składa się bo- �RECENZJE 2!H wiem z 8 szkiców poświęconych róż~1yrn z2gadnieniom, które jednak w sumie prezentują drogę rozwojową literatury dziecięcej. Droga ta prowadzi od folkloru do poezji. Ponieważ zaś charakter poezji dla dzieci uzależniony jest w dużej mierze od różnorakich treści mieszczących się w pojęciu subkultury dziecięcej, stąd tak duże zainteresowanie spontaniczną twórczością dzieci. Cieślikowski zaprezentował tu nowe, oryginalne i interesujące spojrzenie na folklor dzieci poprzez estetyczne i psychofizyczne potrzeby dzieci. Ten ostatni aspekt spojrzenia został nieco przytłumiony poprzez estetyczną i literacką argumentację twórczości dziecięcej. W sumie książka Cieślikowskiego stanowi wyrażny krok naprzód w badaniach nad światem dziecka, jego spontaniczną i żywiołową twórczością, stanowi zarazem pewną syntezę relacji folklor-literatura dla dzieci, ukazując co frapuje w folklorze nie tylko dzieci, ale i tych, którzy do tego świata sięgają celem znalezienia drogi do dzieci. Druga książka, K. Pisarkowej, dedykowana jest polskim dzieciom i ich przyjaciołom. Ukazała się nakładem Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Należy zaraz na wstępie powiedzieć, że rzadko kiedy czytelnik polski ma do czynienia z dziełem o wysokich walorach naukowych, napisanym jednak w sposób wysoce oryginalny, dający poznać ciekawą indywidualność autora, a będącym zarazem prezentacją autorytatywną wyłożonych tu poglądów. Krystyna Pisarkowa jest językoznawcą, profesorem Akademii Nauk. Książka Wyliczanki polskie napisana jasno, przejrzyście, z klarownym tokiem dowodzenia, skrząca dowcipem i przepojona poczuciem humoru - jest w zasadzie książką dla wszystkich. Czytelnik biorący tę książkę do ręki zostaje wciągnięty w wielką przygodę. Przygodą jest zwiedzanie muzeum folkloru dzieci, muzeum, które autorka zakłada na łamach swej książki, biorąc na siebie rolę przewodnika. Wyliczanki polskie nazywa K. Pisafkowa ,.małymi klejnocikami, które pochodzą ze skarbca i liczą sobie ponad sto lat·,. Dzieci są tymi, którzy je chronią. Książka-muzeum składa się z kilku sal, w których są wystawione różne zespoły tematyczne polskich wyliczanek. Na najbardziej eksponowanym miejscu znajduje się tablica ku czci pierwszych Polaków, którzy zasłużyli się na polu zbieractwa dziecięcych mętowań. Mimo, że praca napisana jest przez językoznawcę, autorka nic ogranicza się wyłącznie do rozważań językowych wchodzących w zakres jej specjalności, lecz każde zagadnienie naświetla wszechstronnie, ukazując różne aspekty dziecięcych wyliczanek. Przedstawia więc zarazem genezę, funkcję. a także charakterystykę tematyczną wyliczanek, dając każdorazowo ich językowy rodowód. Styl, w jakim książka jest napi8ana, może stanowić wzór godny naśladowania i rozpowszechnienia. Zajmując się językową stroną zagadnienia autorka potrafi dostrzec czar i uro;': małych formuł językowych, ich niesłychaną zmienność, różnorodność, tendencję do rozkwitania etc. W sumie mała ta książka zawiera aż 18 zagadnień zaprezentowanych w sposób, który zainteresować musi nie tylko dorosłego czytelnika. ale i dziecięcego odbiorcę. Czytelnik dowiaduje się, że wyliczanki polskich dzieci znane są w zasadzie dzieciom całej Europy. że ich pierwotna funkcja była bardzo poważna i decydowała o śmierci czy życiu człowieka, że wiele polskich wyliczanek posiada żródła europejskie; wreszcie może on zapoznać się z genezą wyliczanek tzw. cygańskich, żydowskich, węgierskich znanych w repertuarze dzieci po dziś dzień. Niewątpliwie naj trudniejszym zagadnieniem w folklorze dzieci jest zagadnienie systematyki i kryteriów uporządkowania wyliczanek. Każdy, kto się tymi zagadnie- �292 RECENZJE niami zajmował, musiał po czasie przyznać, iż przerasta to często możliwości jednej specjalności. Dla psychologii rozwojowej byłoby niewątpliwie ciekawe uporządkowanie' materiału według grup wiekowych dzieci, dla folklorysty - według wieku i chronologii treści folklorystycznych, dla historyka literatury - według stopnia zależności od tworów literackich. K. Pisarkowa, jako językoznawca, uporządkowała wyliczanki polskie według incipitów. I tak np., wszystkie teksty rozpoczynające się orzeczeniem "siedzi" czy "płynie" itp. są zgrupowane razem: "Siedzi baba na cmentarzu", "Siedzi dudek na kościele", ,,Siedzi misiu na kanapie", "Siedzi diabeł na drabinie" itp. Znając różnorodne i czę·,;to bardzo daleko idące skojarzenia tematyczne dzieci, wydaje się, iż podział ten i ład jest tu bardzo przydatny. W każdym razie sprawdza się w każdej większej grupie tekstów. Dla większej jasności, całość polskich wyliczanek autorka podzieliła na dwie grupy: wyliczanki "liczące", rozpoczynające się od liczenia i wyliczanki czysto polskie, pełniące funkcje wyliczania. W grupie pierwszcj znajdujemy przeto teksty typu: Raz, dwa. trzy, nasza pani patrzy lub: Entliczek, pentliczek, czerwony stoliczek. W grupie drugiej natomiast teksty takie, jak: Siedzi baba na cmentarzu, trzyma nogi w kałamarzu. W obrębie tych dwóch grup znajdują się różne działy, których jest w sumie dziesięć. Interesujące jest szczególnie jedno z zagadnień, ukazujące na konkretnej wyliczance losy naj rozmaitszych tekstów, przeróbek, adaptacji i w efekcie powstanic pochodnych tekstów. Zagadnienie zatytułowane jest w myśl konwencji utworów dziecięcych niemal bajkowo: "Naj dłuższa i najdziwniejsza historia, jaka się przydarzyła wyliczance". Aby wykazać znajdujące się tu wpływy zachodnio-europejskie, poddano językowej analizie każde słowo wyliczanki, brzmiącej współcześnie nicmai magicznie: Angieł, wan gieł, wuksy, weje, muzykante, muzykeje, elfe, belie, traje us. cukier, bakier aus. Od angieła, rzyly tekst: wangieła dzieci przeszły do "Engel-Bengel", zaś z tcj pary utwo- Aniołek. fijołek, roza, bez. Z obliczeń Pisarkowej wynika, iż dzieci polskie posiadają około 200 tekstów wyliczanek (nie licząc pochodnych od każdego jednostkowego tekstu). Dotarła do nich autorka poprzez apele w prasie polskiej, poprzez kwerendę w czasopismach dawnych. Słowo jeszcze o ilustracjach w książce: są one dziełem autorki i znakomicie korelują z tekstem. W sumie więc czytelnik otrzymuje dwie książki uzupełniające się nawzajem, gdyż J. Cieślikowski bazuje głównie na źródłach tradycyjnych, a K. Pisarkow<'. �2!13 RECENZJE eksponuje starzenie się i odmładzanie rymowanek, dając przykłady zmiany tekstów i ich aktualne, współczesne brzmienie. Obie te książki są przeto nie tylko dowodem naukowego zainteresowania &ię folklorem dzieci, ale zawierają nadto kilka cennych postulatów badawczych, które mogą być realizowane przez inne dyscypliny naukowe zajmujące się światem dziecka. Dorota Włodzimierz Wnuk, 1975, ss. 226, 32 fot. Na góralską nutę, Instytut Wydawniczy Simonides PAX, Warszawa W. Wnuk, znany działacz Związku Podhalan, pisarz i popularyzator wiedzy a najnowszych dziejach i kulturze Podhala. przyzwyczaił swoich czytelnikó\v do pozycji, gdzie rzetelność informacjjna idzie w parze z pięknem formy literackiej, a obiektywizm w przedstawianiu faktów nie koliduje z pełnym często sentymentu do nich stosunkiem. Tom przedstawianych szkiców, z których jedynie dwa były publikowane uprzednio na łamach prasy kulturalno-społecznej, jest doskonałym tego dowodem. W zbiorze wyróżnia się, także objętością, szkic dotyczący dziejów podhalańskiego ruchu regionalnego. Na kilkudziesięciu stronach zawarł autor ogromną ilość informacji, przewijają się tu dziesiątki postaci, omawiane są rozmaite poglądy. mniej lub więcej istotne zdarzenia itd. I zdumiewające, w tym nagromadzeniu faktów nie odczuwa się w najmniejszym stopniu chaosu, ani na moment nie ginie myśl przewodnia. Szkic sprawia wrażenie konsekwentnie realizowanego konspektu do wielkiej pracy, pracy na którą od dawna czekają miłośnicy Podhala. Sądzę, że W. Wnuk udowodnił jeszcze raz, i'ż do napisania takiego dzieła - historii regionalnego ruchu podhalańskiego - jest powołany. Kolejnie zamieszczone w pracy szkice dotyczą bardziej znanych podhalańskich gawędziarzy, poetów i pisarzy ludowych. Niektórzy z nich już nie żyją, inni pomnażają jeszcze swój dorobek, lecz wszyscy zapisali się na stałe w historii fenomenu, jakim jest twórczość literacka podhalańskiego ludu. Omawiając działalność Stanisława Krzeptowskiego-Białego, Anieli StapińskiejGut, Stanisława Nędzy-Kubińca, Hanki Nowobielskiej, czy zmarłego niedawno Andrzeja Skupienia-Florka nie ogranicza się W. Wnuk do prezentowania ich twórczości; przedstawia raczej, na ile to możliwe, pełne osobowości twórcze, dla których ich literacka działalność jest stanem bycia, niejako ukoronowaniem rozwoju świadomości. Zapewne, szkice W. Wnuka odbiegają znacznie od przyjętych w krytyce literackiej form. Wiele w nich odwoływania się do osobistych przeżyć i odczuć, nie ukrywanych zauroczeń, zdarzają się reminiscencje z dzieciństwa, czasem stają się jakby kroniką rodzinną. Niekiedy także ocena wart0ści poszczególnych, bogato cytowanych utworów zdaje się zawierać pewną przesadę, lecz to, co w oczach surowego krytyka może stać się wadą analizy, w odczuciu czytelnika o innym nastawieniu łatwo staje się zaletą. Klimat głębokiego umiłowania własnej tradycji, zatopienia się w niej, lecz jednocześnie wbrew jakby naturalnemu odruchowi pewnego krytycznego dystansu w stawianych ocenach, urzeka czytelnika i sprawia, że pełniej i jaśniej zaczyna dostrzegać podłoże i sens działalności nie tylko prezentowanych postaci. ale także, a może nawet przede wszystkim, autora. �2f.H RECENZJE Dwa ostatnie szkice, drukowane uprzednio, są rodzajem epitafium dla z pozoru różnych, ale jakże ciekawych i w istocie podobnych do siebie postaci: ks. Ferdynanda Machaya - bojownika o polskość Orawy i Michała Pawlikowskiego zbieracza i poety. Niewielkie rozmiary szkiców, zwłaszcza w przypadku pierwszego z nich, nie pozwoliły oddać w pełni bogactwa osobowości, zasług i roli postaci; lecz sądzić można, iż W. Wnuk jeszcze do nich powróci. Omawiana publikacja odznacza się rzadkimi w piśmiennictwie walorami, łączy wiele cech pozornie sprzecznych: erudycję, emocjonalny stosunek do opisywanych spraw, obiektywizm i rzetelność. Już to każe zwrócić na nią szczególną uwagę. Pozostaje także, istotna przecież, satysfakcja z obcowania z dobrą literaturą, literaturą jakiej chciałoby się widzieć na półkach księgarskich jak najwięcej. Ryszard Tadeusz piśmiennictwa dzielnia Oracki, Rozmówiłbym regionalnego Wydawnicza, kamień. Warmii Warszawa i Mazur Z dziejów w XIX literatury i XX wieku, Kantor ludowej oraz Ludowa Spół- 1976. Książka Tadeusza Orackiego jest ciekawą próbą całościowego spojrzenia na problematykę folkloru słownego, literatury ludowej i piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur. Te właśnie regiony Polski, w odróżnieniu np. od Podhala i Śląska, zajmowały mniej miejsca w pracach folklorystyczno-literackich, chociaż posiadają swą długą tradycję literacką i piśmienniczą oraz specyficzne cechy wynikające z historycznych uwarunkowań. Pierwszą część pracy zajmuje folklor słowny pieśni, bajki, teatr ludowy. Pominięto przysłowia i inne formy twórczości (ukażą się osobno w zbiorze Orackiego Mqdrzejszy Mazur niż diabeł). Tę część pracy zamyka rozdział poświęcony najstarszym zabytkom i dokumentom kultury ludowej - kaflom mazurskim. Druga część pracy to chronologiczne i podzielo!le na regiony dzieje piśmiennictwa ludowego i regionalnego Mazur i Warmii. Osobne rozdziały poświęcono wybitnym przedstawicielom poezji i piśmiennictwa, oprócz tak znanych nazwisk, jak Antoni Gąsiorowski, Gustaw Gizewiusz i Michał Kajka, znajdują się tam postacie mniej znane, zasługujące na uwagę· W sumie ta raczej popularnonaukowa pozycja może być użyteczna dla folklorystów i teoretyków literatury ludowej, a przede wszystkim dla działaczy kulturalnych Mazur i Warmii. W. B. Werner Cohn, The Gypsies, Massachusetts 19'72,ss. 85, n. Autor książki jest socjologiem i zajmuje się badaniem społeczności żydowskich i cygańskich. Za przedmiot szczegółowych badań obrał liczną grupę Cyganów zamieszkujących jedną z dzielnic Vancouver. Są to Cyganie, których przodkowie przez czas dłuższy przebywali na terenach Serbii. Autor odwiedził również inne skupiska Cyganów w Ameryce Północnej, a w latach 1969 i 1970 odbył podróż po �RECENZJE 295 Europie, podczas której spotkał się z Cyganami i cyganologami w prawie wszystkich europejskich krajach. Zebrany materiał posłużył mu do napisania kilku prac. Prezentowana tu niewielka praca jest podsumowaniem wyników badań nad strukturą pokrewieństwa Cyganów z Vancouver. Wychodząc z założeń metody strukturalnej, autor badał zależność terminologii dotyczącej pokrewieństwa od jego struktury. Stwierdził przy tym mocną tendencję do zachowania tradycyjnej terminologii, ,odmiennie niż w innych sferach kultury, w których terminologia cygańska w stosunkowo dużym tempie zmienia się na rzecz pożyczek z innych języków. Cohn zebrał szczegółowe dane o blisko 500 osobnikach i około 200 małżeństwach. Dane były analizowane przez komputer i w związku z tym opracowano specjalny system podawania informacji. W wyniku analizy otrzymano obraz związków rodzinnych każdego osobnika z innymi członkami grupy. Na sporządzonych potem schematach szczególnie plastycznie uwidoczniły się zasady doboru partnerów w małżeństwie oraz związana z tym terminologia. W grupie badanych Cyganów do dziś obowiązuje zasada okupu za żonę i aktualnie (około 1970 r.) wynosił on przeciętnie 2000 dolarów, a dochodził i do 8000. Okup wypłaca ojcu dziewczyny ojciec chłopca. Aby uniknąć tak wielkiego wydatku, a jednocześnie zadość uczynić obowiązującym zwyczajom, czyni się starania, aby wymienić partnerów w rodzinach nawzajem, bez konieczności wymiany pieniężnej. Stąd spora stosunkowo ilość małżeństw z kuzynami pierwszego stopnia, chociaż oficjalna norma zwyczajowa bardzo taki związek potępia. Stąd też niemało związków z niecygańskimi kobietami, za które przecież nie trzeba było płacić. Ten ostatni fakt stoi zresztą w sprzeczności ze spostrzeżeniem autora o absolutnej niemal izolacji grupowej Cyganów i unikaniu bliższych kontaktów z nie-Cyganami. Interesujące byłoby prześledzenie innych motywów (pozafinansowych) warunkujących powstawanie takich związków. Przy wymienionych zasadach zawierania małżeństw, w nowe związki wchodzą cale rodziny, a zwłaszcza ojcowie młodych. których związek wynikający (m. in.) z zależności finansowych, jest szczególnie mocny. W języku cygańskim istnieje na określenie tego związku specjalny termin - xanamik. Szczególną rolę w wymianie zajmują synowa i bratowa; to ich rodziny biorą od rodziny chłopca pieniądze. Widoczne jest to w terminologii, zarówno synowa jak i bratowa określane są wspólnym terminem - bori. Mąż sIOstry (zamutro) jest tym, od którego rodziny rodzina chłopca pozyska pieniądze. Ale już brat małżonki nazywa się inaczej (kumnato), bo zależność finan~owa jest tu odwrotna. Rozróżnienia terminologicznego między bratem żony i mężem siostry nie znają języki społeczeństw, w których pozycja tych osób jest równorzędna w stosunku do ego (np. polskie szwagier). Za mutro przy tym oznacza nie tylko męża siostry lecz też zięcia, to znaczy osoby. które "zabierają kobiety z mojej rodziny". Ego wchodzi w szczególny związek z mężem siostry swojej żony (zwanym paso), obaj bowiem mają wspólnego teścia, człowieka, któremu rodziny obu paso płacą za żony. Na podstawie schematu można przewidzieć, które osoby w najbliższym czasie wejdą w związki małżeńskie, które związki z punktu widzenia przedstawionych tu zasad będą naj korzystniejsze dla obu stron. Niespotykana jest bowiem wymiana partnerów między niespokrewnionymi rodzinami cygańskimi (wyłączając przypadki małżeństw z niecygańskimi partnerami, którym to przypadkom autor niestety nie poświęcił wiele uwagi). Na zakończenie - kilka spostrzeżeń natury ogólniejszej. Autor, podobnie jak �29n RECENZJE l mni niecygańscy badacze Cyganów, mocno podkreśla niemożliwość pozyskania ich całkowitego zaufania. Choć znał ich prZf'Z kilka lat, bywał u nich na rodzinnych uroczystościach, zawsze czuł się outsiderem. Wydaje się, że tym razem badacz ()cz€'kiwał zbyt wiele ze strony badanego środowiska. Znał je bowiem głównie (poza wymienionymi oficjalnymi spotkaniami) z relacji dwu Cyganów, których podejmował w domu regularnie przez kilka lat, płacąc im za każde spotkanie. :'Jagrywając rozmowy. opowiadania i ucząc się w ten sposób języka. Okazało się, że kontakt z nie-Cyganami traktują Cyganie wyłącznie w kategoriach interesu. w czym zresztą są zupełnie szczerzy. Integracja wewnątrzgl'upowa jest szczególni" silna w Ameryce, gdzie nie ma jakichkolwiek odgórnych dążeń do ich zasymilowania, a ponadto istnieje ogromny dystans kulturowy między Cyganami a społeczeństwem amerykańskim. Zachowaniu tej integracji pomaga fakt, że Cyganie w niektórych miastach (tak właśnie jest w Vancouver) stanowią w całości grupę spójną, nic rozbitą na mniejsze jednostki szczepowe. Znamienna dla wielu badaczy Cyganów jest sympatia, jaką otaczają S\\'ój "obiekt badań" i dążność do zaszczepienia choć części tej sympatii czytelnikom swych prac. W. Cohn kończy swoją książkę taką charakterystyką Cyganów: ..Chuć są znani jako złodzieje kur, oszuści w sp,'zedaży samochodów, nie wywołali wojny. nie prześladowali innych, nie skonstruowali bomby. nie ich udziałem jest p,zemysłowc skażenie środowiska". Adam Milena Hiibschmannova, Ztiklady romstiny, vyd. Academia, Praha Bartosz 1974, ss. 120. Niewielka książeczka M. Hiibschmannovej wypełniła lukę, jaką stanowił dotychczas dla interesujących się Cyganami brak odpowiedniego podręcznika do nauki języka cygańskiego. Dotąd wydane opracowania słownikowe rzadko poda .. \vały podstawowe reguły gramatyczne, najczęściej zaś usiłowania autorów szły \v kierunku podania właściwej etymologii słów. Ztiklady romstin1l to krótki kurs języka cygańskiego, opracowany w formit; 10 lekcji. W każdej z nich podano kolejny zbiór zasad gramatycznych, kilka ćwiczell kontrolnych wraz z właściwymi rozwiązaniami oraz słowniczek. Podręcznik - w wersji czeskiej - opracowano na bazie dialektu wschodniosłowackiego, którym posługuje się największy odsetek Cyganów w CSRS. Jako przykłady dobrano między innymi oryginalne teksty piosenek i przysłów cygańskich. Pisownia cygańska została przystosowana do pisowni czeskiej. Należy zaznaczyć, że w całej książeczce nie zostało ani raz użyte określenie Cygan, od' kilku lat zastąpione w czechosłowackiej literaturze cyganologicznej (również w prasie) cygańskim odpowiednikiem Rom, romski, romstina. A. B. �297 RECENZJI:: Brno-Poznań. Kniha pi'titelstvi V Brne 1973. ss. 252, tabl. jihomoravskeho kraje a poznańskeho vojvodstvi. 88, stres zez. Publikacja pod tym skromnym tytułem jest piękną księgą przyjaźni dwu współpracujących z sobą regionów: okręgu południowomorawskiego ze stolicą w Brnie i województwa poznańskiego. Wzajemne przyjazne kontakty między obydwoma okręgami mają długą tradycję, nawiązującą do dawnych jeszcze, przedwojennych i wcześniejszych kontaktów między naszymi narodami. Pierwotnie łączyła nas wspólna myśl słowiańska, idea pokrewieństwa, która potęgowała się przez nieustannie grożące nam niebezpieczeństwo ze strony zachodniego sąsiada. Przyjaźń tę cementowała wspólnie przelana krew w walkach klasowych proletariatu czeskiego, słowackiego i polskiego. jak równieź walka przeciwko faszystowskim okupantom w czasie drugiej wojny światowej. Wyzwolenie naszych krajów spod obcego jarzma stworzyło warunki po temu, by jeszcze bardziej wzmocnić przyjaźń i współpracę między naszymi narodami na bazie juź socjalistycznej. Współpraca ta obchodziła swój jubileusz w związku ze znamiennymi rocznicami XXX-lecia trwania naszych państw. I niebawem będzie obchodzić inne swoje trzydziestolecie. przypadające na rok 1977, kiedy to mija trzydzieści lat do podpisania umowy o przyjaźni i wZ3jemnej współpracy między CSRS i PRL. Z tych tradycji i ideowych przesłanek zrodziła się teź szlachetna myśl rozwijania "druźby" - przyjaźni i współpracy między poszczególnymi regionami, województwami, miastami w Czechosłowacji i w Polsce. Braterska współpraca łączy dziś wiele miast i regionów Polski i Czechosłowacji, np. Ostrawskie rozwija braterskie stosunki z Katowickiem, Brneńskir' z Poznańskiem, Wrocławskie z Kralovohradeckiem itd. Niejako bilansem dotychczasowych osiągnięć na polu przyjacielskiej współpracy między instytucjami gospodarczymi, naukowymi, kulturalnymi, radami narodowymi. zakładami pracy, szkołami itd. jest "almanach przyjaźni" (bo tak powinna się księga Brno-Poznań nazywać) gospodarnej Wielkopolski z. niemniej gospodarną i pracowitą ziemią brneńską· Powiemy: Brno i każdy sobie skojarzy Międzynarodowe Targi; powiemy: Poznań - i ten sam szlak zaprowadzi nas tam na Targi. Powiemy: przemysł maszynowy i tekstylny a moźemy właściwie spierać się a to, czy mamy na myśli Brno, czy teź Poznań. Wieś wielkopolska i wieś poludniowomorawska, mimo przecież duźej odległości, odznacza się gospodarnością, pięknem architektury oraz swoistym, oryginalnym folklorem. Piękne tego dowody znajdujemy w etnograficznych muzeach obu miast, jak to przypomina również almanach Brno-Poznań. Księga przytacza wiele konkretnych dowodów współpracy wyźszych uczelni, ośrodków akademickich, placówek naukowych i kulturalnych, zespołów teatralnych zawodowych i amatorskich itd. Księga bilansuje to wszystko, a jednocześnie ukazuje perspektywy jeszcze bardziej pogłębionej przyjaźni, ponieważ idea współpracy na nowej, socjalistycznej bazie znajduje poparcie u najwyższych czynników partyjnych i państwowych obu krajów. Chodzi o współpracę twórczą, dynamiczną, z ledwością dającą się zamknąć w samych tylko statystykach i przeglądach, choć popartych wieloma zdjęciami i dokumentami. W przyjaźń tę wlewa się stale nowa treść, nieustannie poszerza się jej zakres, czynem napełniają się nieustannie wzajemne kontakty czy to gospodarcze, czy kulturalne, sportowe itp. Nowy rozwojowy etap w podziale pracy między krajami członkowskimi RWPG w pięcioleciu 1976-1980 jeszcze bardziej wzbogaca nasze wzajemne kontakty, wytwarzając nowe formy współpracy i dynamizując już istniejące. �298 RECENZJE Książka o podobnej treści ukazuje się po raz pierwszy zarówno w Czechosłowacji. jak i w Polsce, stąd warto wspomnieć o niej na tym miejscu, jako o wyrazie wspólnych usiłowań zmierzających do jeszcze większego wzmocnienia łączących nas więzów i pogłębienia przyjaźni czechosłowacko-polskiej. Jii'i Regiony. Kwartalnik Damborsky społeczno-kulturalny. Ten zreorganizowany kwartalnik, którego pierwszy numer ukazał się w 1975 roku, redaguje zespół młodych publicystów i naukowców pod redakcją Wiesława Myśliwskiego, wydaje zaś Młodzieżowa Agencja Wydawnicza w Warszawie w nakładzie 5000 egzemplarzy. Po kilkuletnich poszukiwaniach ostatecznej formy i profilu powstało pismo mające za ambicję utożsamiać się ze społecznymi i kulturowymi zmianami zaistniałymi w powojennej historii naszego kraju. Stąd też zainteresowanie szczególnie problemami kultury chłopskiej i robotniczej. Artykuły; Bronisława Gołębiowskiego Klasa robotnicza a kultura w soejaliźmie (nr 1/1975), Włodzimierza Pawluezuka Perspektywy kultury ludowej (nr 2/1975) i Włodzimierza Kaczochy Kultura ludowa w kulturze socjalistycznej (nr 4/1975), są zapowiedzią kontynuacji tej problematyki na łamach "Regionów". Sporo miejsca w piśmie zajmuje twórczość literacka i publicystyczna, w większości wyrosła z tradycji plebejskich i rejestrująca przeszłość i teraźniejszość właśnie z tego punktu widzenia. W. B. Zaolziański "Kalendarz Sląski na rok 1976". Red. H. Jasiczek, Ostrava 1975. \Vydany po raz piętnasty przez ostrawskie wydawnictwo "Profil" pod auspicjami Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji "Kalendarz Sląski na rok 1976" jest obszerną, bogato i żywo ilustrowaną księgą wiadomości dla wszystkich czytelników zamieszkujących Sląsk Cieszyński, a przede wszystkim, jak przystało na publikację tego rodzaju. jest książką o Polakach \V Cieszyńskiem, o pięknej Ziemi Zaolziańskiej, o kraju i ludziach pod Beskidami. Część tekstową, poprzedzoną przez "Kalendarium", w którym przypomina się ważne rocznice wybitnych Polaków oraz doniosłych wydarzeń politycznych i historycznych w CSRS i Polsce, otwiera artykuł Emila Sztabli Za nami kolejny erap, przed nami ambitne perspektywy, oceniający działalność PZKO między XI i XII Zjazdem, czyli w latach 1971-1975. ,.Kalendarz" podejmuje istotne dla regionu i jego obywateli problemy. Zainteresowany czytelnik dowie się o twórczości zmałego w 1974 1'. poety Gustawa Przeczka, wybitnego działacza i organizatora życia polonijnego w CSRS. Wystawę kulturalno-oświatową w Czeskim Cieszynie przypomina na jej 50 jubileusz (miała �RECENZJE ona mlCJscc w 1926 r.) L. Brożek. Na pewno wielu czytelników zaciekawią dwa przyczynki "podróżnicze", a mianowicie: Bronisława Firli Szlakiem Marco Polo oraz Jerzego Slizińskiego Reminiscencje dalekowschodnie. Uważny czytelnik dowie się dalej o próbach literackich cieszyńskich nauczycieli pióra E. Rosnera. Tak samo interesującej lektury dostarcza pięknie napisane wspomnienie Stanisława Hadyny pt. Wioska jedyna na świecie. Dla miłośników piękna Beskidów przeznaczony jest również wspomnieniowy artykuł W. Oszeldy o praojcu beskidzkiego krajoznawstwa, Ludwiku Zejsznerze. W. Oszelda dzieli się też uwagami o tym, jak dożyć stu lat. O dorobku repertuarowym teatru amatorskiego na Sląsku Cieszyńskim pisze O. Matuszek. Sporo jest w "Kalendarzu" przyczynków literackich. Obok prozy (również w gwarze) opublikowali tu swoje poezje cieszyńscy autorzy: G. Sajdok, K. Kamil, T. Wantuła i in. Setną rocznicę urodzin "piewcy Podhala", Władysława Orkana, przypomina lA' swoim artykule Jan Korzenny. Z myślą nie tylko o etnografach i folklorystach napisany został przyczynek D.' Kadłubca pt. Notatki z dawnych kalendarzy. Szkoda, że to zaledwie pierwsza część tego niewątpliwie interesującego studium; na dalsze trzeba będzie niestety zaczekać do ukazania się następnych "Kalendarzy". Emilia Wantuła publikuje wyniki swojej pracy dialektologicznej pt. Ludowe nazwy grzybów w czeskiej części Stqska Cieszyńskiego. O tematykę gwarową i etnograficzną zahacza także przyczynek Józefa Łyska Chałupniczy wyrób płótna na Podbeskidziu. Podobnie lingwistyczny charakter ma przyczynek R. Ochamna Stare i nowe nazwy kopalń naszego Zagłębia. Nie zabrakło typowo kalendarzowej wkładki, a mianowicie humoru śląskiego (choć nie wszystko w tym dziale jest humorystyczne). Na pewno z zainteresowaniem przeczytają go również miłośnicy pięknej gwary zachodniocieszyńskiej. Co powiedzieć w podsumowaniu? Regularność wydawania "Kalendarza Sląskiego" oraz stosunkowo duży nakład (ponad 7500 egz.) świadczą o tym, że chodzi o publikację potrzebną i czytaną. Tym bardziej więc warto zadbać o to, by podejmowana tematyka w szerszym stopniu uwzględniała ciekawe i jednocześnie istotne dla współczesnych Polaków na terenie Sląska Cieszyńskiego problemy, by redakcja zdecydowanie odrzuciła materiał mający ożywić przestarzały kult swojszczyzny i odrębności kulturowej społeczności polskiej na terenie CSRS. Potrzeba więcej artykułów, które pokazywałyby Sląsk takim, jakim on jest z jednej i drugiej strony Olzy w siedemdziesiątych latach. Potrzeba coraz więcej dobrej, zabawnej, pouczającej lektury kalendarzowej. Jifi Damborsky � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0d389861f49d59751eae12251dc5953.pdf a3e92365c077ef7f502bf3e46c61402c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1880 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1744 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.273-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 IV. RECENZJE l'cijeko:atutó bibliografia a varosok neprajz.i-antropolofjiai kutatasahoz et1Wgrafi.czno-aniropologiczna Z. Fejos, P. N iedermUlJ.er), (W siępna bibliografia dcni nad miastem) BLlJdapeSJt1982, S·S. 128. (red. ba- IV znanej .serii Folklor, Ta~·sa'daj.om MUve.sz,et (Fol'klor, Społecz'eń's:two, Sztuika) il/ydawa!wj przez In"tytut Ku.l 'ury ,i Oświaty w BUJdalPeslZcie,ukazała się ~1Jiezwykle cenna ws,tc;p:1a bibJog,rioafia etnograficzno-antropologicznych badań nad miasle:11. Jest to w ,pe'wnym sensie wY'ra'z dających się o:sta'tll1iiozaulważyć 'na IVę.g.rzech \w mniejszY'l'n s'to,pniu niestety w Polsce) zainteresowałl .dziejami 'kultury miejskiej jej pnemianami i Ws.pó!cz·esnym 'kształtem. Je.s't to wyjście dal'eko poza ramy ba'Jc.ń s(Jcjo-logii miasta i wla;;ciwym wydaje .się opatrzenie zainteresowań tY'ch nowym terminem. Urban. antropolog y bądź Grosstadtvolskunde to pojęci,a nie mają:e jeszcze odpowiednika w języku po,hskiJm, choć badania z zakresu tej problematyki były \\" Polsce już prowadzone, o czym między innymi Śiwiadczyć może prezento'vana bibliografia, która je przytacza. Choć genezy anLropoiogii miasta (czy etnog,rafii mia'sta, jak 'kto woli) możnaby szukać w literaturze dziewiętnastowiecznej (np. znamienne prace Engelsa na temat 'kultury kla'sy ro'bo'[niczej w Anglii), a za jej ojca uznać Maxa Webera, to jej rozwój dał się zauważyć dopiero w drugiej połowie wieku XX. Dopiero wtedy okre~lija 's'iq wyrażni·ej wobec socjol0,giJi miasta, demoogTafii czy h~s'to,r'ii, uja'wniając poje swoich zainteres'Gwar'1 i metody na tyl,e p'recyzyjne, aby być uznaną za odrę oną dyscyplinę nauk historyczno-społecznych. Autorzy wpruwadzającej bibiiografii węgierskiej dali wyraz w niej ,dwom co najmniej tendencjom. Po pi'erwszc, jak ,naj słuszniej uznali, ż,e kTZepnąca dyscyplina wydala jU7. wicIe owoców, które należy zebrać i u'porządkować. Po drugie, widZi\C genetyczny związek dyscypliny z i,nnymi (zwłaszcza historią, demografią i socjologią miasta) nie ograniczyli się do przedstawienia wyłącznie prac z zakresu ~Intropologji miasta, lecz ukazali j·e na He boga,tej Iiteratutfy wielO'dys'cyplinarnej. Stanowisko takie ma jedna:k nie tyJlko dobre strol:1y, ale i złe. Otóż można zadclćsobie pytanie, ja'kic względy decydowaly o przedstawieniu w biłYlio.grafii takich a nie innych pozycji sCJcjo,logicznych czy historycznych. Wybór jest dość arbitralny, a brak prac wspomnia,nego już Enge~sa, czy Webera, a także Molesa, Zrr'aniecki ego i wielu innych badaczy budzi zastrzeżenia. Wydaje siG, że autorzy zdecyciowa.jj siG gl6wnie na prezentację prac najnowszych, które istotnie występują "c! bibliografii w pelnym zestawie. Dla p~J.Jskjego użytkownika bibl'iOlgra,fii in'taresujące jeSJt, że alU'tmzy, wychod~ąc niejako od światowego dorobku, zwłaszcza amerykalls'kicgo. staraią s:ę wie1(0: uwagi zwrócić na prace nie tylko węgierskie (to oczywiste), ale także czeskie, slowackie, rumuń.ske i radzieckie (te ostatnie w zbyt wąskim, jak sądzę, wyb)rze). J <.IŻ Z przytoczonego zestawu prac wynika, że o's'iągnięcia (przynajmniej i!O'ściowoj badaczy z Europy środkowo-wscho·dniej nie są bagatelne. 18 Lud. t. LXVIII �274 Recenzje Oczywiście - jak to podkreślają autorzy - ich bibliografia ma b,l1~d'zo-,I'ótępny chaJl'a'kter. Uzupebni·ona, poprawiona i aktualizowana slta-nowić może cenrą pomoc warsztatową dla badacza, gdyż nie są jej w stanie zastąpić zachodnie bibliograf'ie, które nie uwzględniają, bądź uwzględniają w ograniczonym stopniu, doroł)ek badaczy naszego obszaru. Omówi€nie biblio·grafii węgi€rskiej chciałbym zamknąć sz,erszą refleksją. Wydaje mi się, że na'tul'a1>ną konsekwencją rozwoju po,l'slkiej etno,gl'afii, konsekwencją przekształcania się jej przedmiotu badail i metod, będzie -- podobnie ja,k ma to miejsce w wielu innych krajach ,śwaita - więk'sze niż dotychczas zainteresowCJllie problematyką miejską. W oparciu o wciąż ,doskonalony wa·rsztat pracy etnograf polski jest w s'tanie, a nawet ma obowiqzek, śmiało wejść na ob,szaT wciąż je~,zcze pomijany. Obszar nie całkiem dziewiczy, znany już nieco z badail innych dyscypI:!1, lecz fas·cynujący i wiele obiecujący. W podobnych wyprawach pomocne będą bibli-o,grafje, a w ich rzędzie ,takźe bibliografia węgierska. Bachti-n. Dialog. Język. Literatura, antolo~ia tek,tów w i c z a i E. K a.s p e r.s k i e g o, Warszawa 1983, ss. 609, :pod red. E. C z a p; e e- Czyt-eInik w Polsce byłsukce.sywnie zaznajamiany z poszcze.gólnymi p;'<icamJ ;liczwykłego badacza, jakim był niewątpliwie lVI. M. Bacbtin (lB9" - 1975). Przeklady różnych artykułów, fragmenty 'książek (a z czasem i one same) ukazY'.liać się poczęly od roku 1966. Dotąd trudno był·o jednak ogarnąć, choćby ~zkicowo. calokształt myśli Bachtinowskiej. Omawiana tutaj antol-ogia Jll~1 tt; lukt; wype!n:ć i ukazać problemy, którymi badacz ten zajmował się w ci'lgu swcgodlu,giego 7.ycia - - zwykle bowiem o-dból' Bach-tina do·ko1nywany jest od kątem jego idl'i krytycz:.0- i his,(.r)fycznoliterackich (jego koncepcja polifoniczności powieści, dialogu, czasoprzestrzeni itd.). Jest faktem, że literatura i problemy z "llią związane domiu: ..;ą 1\' pismach uczonego, ale nig,dy nie stanowiły teTenu aut.onomicznego, wpleciol:e sa w całokształt wizji kultury, ku której s-kłanial się Bachtin. "Nie należy (... \ wyobrażać so)ie dziedziny kultury jako pewnej całOŚCi przestrzennej, mającej granice, ale po'siadającej także wewnętrzne terytorium. Dziedzi,na kulturalna nic ma wewnętrznego terytorium: cała sytuuje się w granicach. (· .. l Jedynie p:'prze7 .. wJo.ią konkretnąsystemo'Wość, to jes't bezpośl'ednie odniesienie i usy-tuowanie w całości iu:Jtury, zjawisko ,przestaje być faktem, nabiera ważności, sensu, staje się jakby pewną mona·dą, -która odbija w sobi'e wszystko,sama się wc Wszys,tkim odbijają:"· Powyższy cytat oddaj e chyba dobrze to, o co BacMinowi chodzilo, stąd nazywa się go badaczem "na granicach" lub "integralnym". Jest zarówno literaturozn"wcą, jak estetykiem, filozofem i językoznawcą, a-ntropologiem filozoficznym i folklorydą, socjologiem i badaczem os'obowO'ści - hi:SJtory'kiem kultury i etnologiem wreszC!C. Dodać trzeba, źe na każdym z tych pól badawczych odznacza się orygInalnośc;ą rozwiązail i niezwykle wnikliwym i krytycznym po·dejściem do zastanych teorii. Odpowiedź na pytanie o podstawowe rysy teorii Bachtinowskiej utrudnia uodatk-owo fakt, iż część prac u'kazała się pod nazwis,kami dwóch przyjaciół uczo- �Recenzje 275 nego: Wołoszyllowa Miedwiediewa nie zo's.1a10 O's'ta'tecznie ,rozstrzygnięte ja;kim sitopniu są to oryginalne prace Bachtina, w jakim zaś zakresie jest 0Il1 jc>dynie ich wspólautorem. Ostatnio z,daje się dominować pogląd przypisujący je jednak Bachtinowi. Antologia, która została podzielona na dziesięć problematyzowanych rozdziałów, zawiera mniejsze l'ub większe fragmenty wszys'tkich ,podstawowych prac twórcy koncepcji dialogu: wydanej pod nazwiskiem Wołoszynowa ro,zprawy Freudyzm o;az (równ.ież pod tym nazwiskiem) Marksi~m i filozofia języka, dalej bal'dzo 7.nallej książki Twórczość FranCiszka Rabelais'go a ludowa kult'ura średniow1Ccza i renesansu, Problemy Literatury i estetyki, Problem tekstu. Próba analizy filozoW' ficznej. W :niniej.szych rozważaniach nie można, rzecz: jasna, dokonać przeglądu i omó'.vienia caloksz:tabtu myśli Bachtina (do tego nie upoważnia równi,eż znajomość samej antologii); proponuję zatem skupić się na tych problemach, 'które bliskie są etnologii, szczególnie traktowanej w persrpektywi,e semiotyczno-strukturalnej. Dotyczy to trzech pierwszy{:h rOndziałów: "Założenia wyjściowe", "W kręgu filozofii języka" oraz "KuHura. karnawał, l-it€óra,tu"a". Bach-tin traktował maki jako "osobny świat", który istnieje samoistnie obok zjawisk przyrodnIczych, przedmiotów techniki i produktów spożycia. Swiat znaków, świat kultury zatem, utożcamiał z ko,jei z rodzajami ideologii (właściwości'l tego, co ideologiczne, jest znaczenie znakowe), Pos,tulował ścisły związek między mową CI ideologą - związek dwustroli!ny: ideolo-gia nie istnieje poza materiałem znakuwym i żadell pro-ces mowy nie jest neutra'lny i-deolo'gicznie. Stąd wspólnota językowa je~-t pojęl:iem szerszym o·d pojęcia -kla-sy społecznej - w zna,ku ~low:J.Y'ffi krzyżują się różne ideologie i to nadaje mu poli'semiczny cha.akie,r a w ramach wspólnoty językowej wytwarzają się zjawisk dialogowe. Wszy,-;tkic znaki ideologiczne opa'rte są na słowie, mimo iż kai:da z dziedzin twórczości ideologicznej .,kszt<ll"tuje swoje &pecyficzne znaki i syml>o,le, n'ie dające się s-lo'sować \V innych c1ziedzinach. Znak wytwarza tutaj :swoista fu·akcja ideologiczna, z którą z:na-k wiąże się nil:ro:dącz:lie" . .J-e-dynie wiec słowo .posiada walor .uniwersalny, towarzyszy dowolnym systemom ideo-lHgicznym \Vszys-Vkie inne systemy są wobec niego wtórne. E,C!;zemplifikacją ogólnych założet'J badawczych Bachtina jest pra,ca Twórc~osC Francis~ka HabeLais'f/o, której fragmenty znajdujemy w antolo'giL Uczony sprzeciwia się tutaj wą,kiej konce.pcji ludowości i foJklo-ru i pro-ponuj'e rozszerzyć ją u kulturę ludowo-jarmarczną i ludowy śmiech w całym bogactwie ich przejawów. O"\'ą "ludow:) kultu,rę ';miechu" wywo'dzi ze średniowiecza i renesansu, kiedy to kulturze tzw. wyż.'izej "przeciwstawiał się oto cały niezmierzony świat form i przejawów śm'echu". Kultura śmiechu przybierała trojakie formy: (1) obrzc;dowo-widowiskowe (karnawał). (2) językOWe utwory komiczne (ustne i pisane) i (3) rÓżne formy i gatunki mowy jarmarczno-familiarnej (wyzwiska, klątwy). Formy powyższe są ze sobą powiązane i wzajemnie się krzyżują. Następnie przechodzi Bachtin do charakterystyki poszczególnych form śmiechu. Karnawał stał w pewnej opozycji do całej oficjalnej, kościelnej i feudalno-paI1.stwowej wizji świata, co szczegól:-lie widoczne było w średniowieczu, choć taki dwoisty aspekt doświadczenia widać już w naj wcześniejszych stadiach rozwoju ku-\itury. Karnawał więc "to drugie życ:e ludu. zorganizowane w opa'rciu o pierwias!tek śmiechu", Jest to życie św;ąteczne, ale szczególnego rodzaju. W przeciwień.stwie do święta oficjalnego karnawał nie miał na celu sankcjonowania U\s'talonego po'rządku świata, ale odwracał go. 18' �276 Recenzje W okr'esie 'ka,rnawalowej :kultury śmiechu "rządziła szczególna fo'rma swobodnego, familia'mego kontaktu między ludźmi, których w zwykłym (. .. ) życiu dzieliły nieprzek-raczaok1e bariery sytuacji s'tano,wej, mają t.k,owej, ro.dzinncj, ba,]"Jery \vieku i fLln'kcji społecznych". T,o czas·owe zniesiene hierarchii spolecznych pocią.gało za 5c,bą two·rzenie się szczególnego typu więzi,swoistego języka karnawałowych fonD i symboli. Tworzył się właśnie wówczas świat ,,na odwrót". Bachtin sta'ra s,ię zre'kons'ITuowaĆ ten swoisty system semiotyczny "znakó\IT ka,n:awalowych": zarówno werbalnych, jak i pozawerbalnych. Uważa, że twórczość Franciszka Rabelais'g,o nadaje się najlepiej do ulkazania zło'żo;ności kal'l1awału i kultury śmiechu w ogóle. Problemy to do tej pory mało zbadLme, Bachlin pruponuje badać j-e poprzez pryzmat znak.u. Jedna'kżc funkcja semiotyczna danego tekstu lub zespołu zachowań s:kła,da się u niego na funkcję społeczną, g.dyż poprzez ,-kreśłone prakty'ki łub teks'ty (,to drugi'e pojęcie ma sens zbliż'ony do tego, \IT jełkim używają go wspó1cz'eśnie semio,tycy z Tart'll) zaspo'kaja s'ię w danej kulturze okreśłone potrzeby społeczne. I tak n.p. ohrzędowe koronowanie błazna oznacza p0 niżanie prestiżu króla, co sltanowil.o jeden z punktów karnawału i poza funkcją .semiotyczną pełniło funkcję społeczną -- wesułego buntu, karnawałuwej walki z oficjah;ą ideołogią itp. Wydaje się, że au-torzy omawianej tutaj antologii pism Bachtina zby-t skromnie po'traktowali ten obszar jego zaiLteres·owań, który określić możemy jako teorię kultury teksty są zbyt wycinkowe i mni'ej zoriento'wanemu czytelnikowi nie pczwolą raczej uchwycić nici przewodnich łączących jego rozważania nadkultUTą jako taką z analizami poszczególnych jej dziedzlll. Uwaga taka nie odnosi się jpdnak do tych fragmentów, w któ'rych Bachtin analizuje krytyczmie różne kOllcepcje filozoficzne, estetyczne, językoznawcze - tutaj mamy bogaty wybóT wyp':'wiedzi polemicznych tego badacza; podobnie rzecz ma s'ię w stosunku do rozważaJ1 Bachtina nad marksizmem. Dobrym dopełnieniem wybo,ru orygrnalnych dzieł Bachtina jes;t druga część antologii, poświęcona rozważaniom nad jego dorohkiem. Szczególnie w.lróżnia się artY'kuł W. Iwanowa, który umiejscawia znaczenie myśli M. Bachtina dla współczesnej semio,tyki o'raz T. Todorova, ustosunkowującegO siC; z kolei do filozofic;:,nej .stro·ny "bachtinizmu". Z prac pols·kich auiorów o Bachtinie wymieniłbym artykuł E. K?Jspers:kiego ,Marksizm kultura dialog", który prezentuje najogólniejsze s'pojrzenie na konc-epcję hum-anis,tj'lki, jaką można wyczytać z ;pra:: Bachtina, Miedwiediewa i Wołoszynowa. Czy zatem antologia spełnia swój cel? Uważam, że istnieje jednak rozziew między częścią "tekstową" a "interpretacyjną". Jeśli w tej drugiej różni badacze powta'rzają nieu'stannie zdanie o po'trzebie calościoweg,o oglądu dorobku Bachtina, snują rozważania o drogach myślowych tego badaCza itd., o tyle dobór tekstów ·oryginalnych pozostawia ,spory niedosyt - nadal istnieje tendencja "p..ltrzcnia" na Bachtina jako na literaturoznawcę stąd og,romna przewa,ga teiulów z tego zakresu a zbyt mało materiału "integral-nego" Bachtina, co byłoby dla teoretyków kultury (etnologów, socjologów, ku!turoznc>.wcÓw i filozofów) niezmiernie cenne. Pocieszający Jest jedynie fakt, że dwaj badacze radzieccy, S. Bocza·row i W. Kożynow, dysponują sporym jeszcze zbiorem rękopisów M. Bachtina i, być może, l czasem uda się ułożyć spójrą antoJo,ię uwzględniającą 'rZeczywiście w odtpowiedmch proporcjach wszechs,tronność myśli tego uczonego. 1 Wojciech Burs;:-ta �277 Recenzje N. A. Er e ,ga -d z e, Oezerki po agroetnograHi Gruzji, Tbilisi 1982. Problema!tj'lka agrarna stanowi integralną część zainteresowail badawczych etnografii, zwłaszcza dotyczących 'tra,dycyjnej kultury lu·dowej, ~groe'tno'grafia tra.ktuje ją jednak ze swoistego punktu widzenia, który w pewnej mierze występował u nas w badaniach K. Moszyń;skioego na,d dawną kulturą Słowian. Zadalni'l agroetnografii przedis,tawiają się w ujęciu aUitofiki omawian.ej ksiąŻJki, j~k i innych eLtlografów g,ruziiJskich, ba'rdzo szeroko. Należy do nich ba,danie umiejętności i sposobów goslpo.darowania 'na r'oH w obrębie określonych zbio,rowO>ści einkznych lub regionów (obszarów kulturowych), a więc badanie ludowej wiedzy rolniczej, ludowej agrobio,logii i agrotec,hniki, narzędzi i sysiemów 1.lipraw, ~posobów pracy, J. także wiążących się z gospodarką rolną zWylczajów, wierzeil i obrzędów - przy uwzględnieniu wa'runków natural'nych: g1ebowych, klimatycznych. IroślLruny'ch i'U!. \vi'lże się z tym konieczność wykorzys\tywania różnych metod badawczych i ź;ródeł, korzystania takż·e z pomocy -innych ~lauk, zarówno hurnaniJstycznych jak przyrodniczych, jednym zdaniem integralneg{) traktowania badanej pr·obIematyki. Tematem książki Nelli Bregadze są wybrane zagadnienia z dziejów uprawy p.szenicy w Gruzj i, 7Jwiąza;nej z tylm wiedzy ludowej ora·z starego kalendarza agrarnego, obejmującego też określone zwycza.j'e i -obrzędy. Jes1t to praca w jakiejś mierze reprezel1tatywnad1a etnografiJi .gruziń'skied, która chętnie sięg,a w badaniach nad kul,turą swego narodu także do bardzo odległej przeszłości. Uwy'datniła to a..ltol'ka wc wstępie i w dalszych częściach książki, powołując się na dOl'obek sędziwego dziś promotora g'ruzińskiej 'radziec'kiejetnog,rafi'i, aikademiJka G. S. Czi1aja oraz j0g0 uczniów i współpracowników, .do który'ch sama też n,l'leży. Dla badati swych wykorzYSltała więc źródła -i OIPracowania historyczne. archeologiczno i lingwistyczne, o'P·r'lcowania i materiały dOItyczące geoekolo.gii i botaniki, a nawet. cntomO'logii różnych obszarów Gruzji. Stosowała wypracowane już przed kil:kudzioe~jęciu laty przez wybi,tnego hi'Storyka .gruzińskiego 1. A. Dżawachiszwilego za'sady badał'l komplckso'wych o'raz metodę kompleks'owo-historycznyoh .badali. tereulowy'~h G. S. Czitaji. Rolnictwo Gruzji ma długą historię. Najstarsze znalezisk,\ śladów pszenicy po(;hodzą z Vl tys-iąclccia p.n.e. i obejmują aż 8 z naj.dawniejszych jej odmian. co 'ys'kazuje na jeszcze bardziej odle,gle początki jej uprawy. W Gruzji wY'stąpiŁa ,eż najwiGksza ze znanych rozmaitość odmian tego zboża, które o-dograło tak po'.vainą rolG w historii cywilizacji. W toku selekcji dokonywanej przez tysiące lat 'sytwo:rzono różne, wartościowe odmiany, dostosowane do naj rozmaitszych wa'runkow naturalnych, od nizinnych do górskich. Aż 6 z tych odmian ma cha'ra'kter cndemiczny, wystąpiło tylko w Gruzji (np. Triticum palaeo-cokhicum). Nic więc dzi'Nnego, że ogromlla dawność iciągło'ść rozwo:jowa gruzińskiego rolnictwa jest dla badaczy gruziilskich pOT'Gtnym pOlIem badań, 'S'tanowiącym ważną część badań nad genezą i rozwojem gruziils'kiej kul,t-ury ludowej i narodowej. Btno,grafia, a w tym przypadku agroebno.grafia, pragnie przy tym :s.pełniać jakby ro-lę nauki scalającej wyniki badań także innych nauk Omawiana książka ~tanowi rodzaj podsumowania wieloletnich (o'd :1956 do 1981) badail żr6dłozna:wczych i terenOWYCh autorki, ,pr'owa,dz'onych w różnych regionach Gruzji, uzupełnioinych także danymi 'Z badań terenowych innych etnog~"afów. Rozdział 1. zawiera zwięzłe omówienie rozmai,tyIC:h u:praw pszenicy w Gruzji, wsrkazujc na uwa'runkowani'e tych upraw, spo'sooby wylkorzys.tywania zia,rna i slomy, na zalety i słabe s'trony ró~nych odmian ,pszenicy, zlllanych pod dzies:iątkami nazw. Przeds-tawia też ogólnie niektóre zabiegialgrotechniczne. Uwagę zwracfi: �278 Recenzje wielkiebo.gadwo IOI'm narzędzi orac:kich w Gr,uzjl, z,wiązanych m,in, z u.prawą pszenicy, których po<nad 30 zo.stało przedstawionych w J'ysunku na 2 'tabli:.:ach. Kolejny, II. 'rozdział został poświęcony .słownictwu związanCil11u z uprawą pszenicy. Jes't ono w Gruzji wyjątkowo bogaJte, a naj.starsZ€ nazwy pszenicy zostały zanotowane jeszcze 'U schyłku sta·roży'lnośCi (w tłumaczeniu Biblii ·do,konanym w V w.). Kalendarz ag'rarny oraz związane z nim niektórel.wyczaje i obrzqdy to temat dość obszernego, III. rozdziału. Bardzo duż·c zróŻ!nic<Ywaniegeockologiczne Gruzj; sprawia, że kalendarz ten wykazuje poważne odchylenia w cZ:lsie i różnice nawet w ohrębie poszcz'ególnych regionów. Autorka wskazuje na ogólne. wspólne c('{~hy tego kalendarza, 'który u:ks'ZJtaHował się jesz.:.:zc w odległych czas;lch pogailsk ich. Wykorzysituje też boga;tą literaburę ,po'równawczą, gruzillską. j'osyjską i wyjątktJ\Vll inną (francuską i angiel'Skąl. Przytacza dzie~iąbki nan •.. róż.nych terminów prac, sezonów, miesięcy związanych z cyklem ;prac w nllnict wie. Odnotować 'Lu warto interes'ujący i dla na's f,lkt, że .gruz iilsk i kalcnda'rz świąt agrarnych otwierała kiedyś data 4 grudnia, dzier'l poświecony starogruzióskicj bogini słor'lca, 'opiekuncl~ ludzi i zwierząt domowych - (Barbar). którą póżniej zastąpiła św. Barbara, pochodząca zresztą z Bli.s·kiego Wschvdu. Podo;.tawowe znaczenie dla kalendarza ;lgrarne.go miały m.in. fazy księżyca, a szereg prac zaczynano z koilcem pierwszej 'kwadry; w związku z ity;m au'to'rka \.vs·kaz·uje na możliwości ·racjonalnego ·t!umaczenia niektórych pozornie przesądnych zwycz,~jów rQlniczych. Obszernie omawia Z'\vią7.ki między agrarnym a staro-g'ruzińskim, ,po'gairs'!<imkalendarzem, wykorzystując te:i bogatą literaturq porównawczą. KaJendm'z starogruziils'ki przetrwał aż do ś'redniowiecza i zasl'łpiony został ostatecznie przez .kalendarz juliailski dopiero w XIV \v. Foczątek dawnego ,kalendu'TZaprzYJpadał na dziell 23 sica-pnia (według obecnego kalendarza) j określał początek prac przy przygotowywaniu pola po-d siew ozimej pszenicy. Warto zauważyć, że da:ta ta \ovykazujc za6'tanawiającą zbieżność ze znaną w naszym kal-endarzu rolniczym podoob'ną -datą przypadającą na dzidl św. Barilon'lieja, 24 sierpnia. Istnieje jednak hi,potcza, że ka!end;u:z s'tarogruzills.ki rtJZpoczynal si~ niegdyś, u swych początków, od innej daty, o,d Ic'tnicgQ przesilenia s!oneC7.nego, a uległ przesuniqciu na skutek swej niedokładno:;ci. Ob:iLel'llie i również na tle porównawczym omav,;ia auto·rka przypadający ,na początek roku ubrzęd Buika(lba, ·po.~·",vięcony u:mierającelnu i Znli..Lct\vychstaj~ccn:u bÓstv..,'u \·ve·gct~łcyjJ1ClnU, \V :"Lórym ważną ro·h: odgrywają przebierailcy (beT!':.,). podobni do ,;Jo\\'inl'lskic!l rodLlżników, Calość kOllCZY krótki IV. !'OLdL:al () gcc.gl'alicznej juk,111L<lcj: pi{'c'wotnych tlgnjsk rolniet.\va w Gruzji i genezie njc:r:~ór.Y<:h Odn1i:ln p . .;zełl~cy oraz z\vi~zie zakończenie. Istotne wydaje się podkrełlenie tu przez autor'kq wagi ;ćródd idoclekal\ t'tDograficznych dla wyjaśnienia genezydawl;ycho-dmian p.,ze:licy oraz ognis), iclI PO):I."':ienia się i uprawy. Z analizy kalendarza agrarnego i związanych z -nimI ,;;b;:Zl;dów wyprowa·dza dowody w.'ikazuj'łce na pierwotność odmian oL;:nycit. ::-.Ja oso!:ną uwagI; zasługuje metodol'ogiclllCl strona tej ciekawej ksiąLki. na'i.;wająca pewne refleksje i pytania wiąż,)cc ;;ię ze s'pecyficznym traktowa:1icTll etnografii, przypominają~ym ujęcia ewO'lu('jonis'i:yczne. E"nografia występuje tu IV ści,slej ~ymbiozjc L archeOlogią i hi:s'torią kultury. W książce nie starczyło niesLety miejsca na osobne zestawienie lite1'atury, w indei,sic za.;, ja'k i \v tekście, brak orygi;na!nego wpisu licll1ycn słów gruzilłskich, po'danych tylko w transkrypcji mIędzynarodowej i w alfabecie rosyjskim, choć .dołączono objaśnienie calego gruz.iils'kie-go alfabetu. Książki po'świt;cone etnografii Gruzji rzadko {jo nas docierają i TZad:ko są czytane (wyjąwszy jedynego jej znawcę 'U nas, dr A. Wożniaka z IHKM PAN, który �279 Recenzje przygo,towuje rozprawę o kultU'rze 1Juddowej Gruzji w XIX w.). Wal't<l więc pomy~leć <l wy,daniu po poisIku ,przynaJmnIeJ .tomu studiów z etnog.rafii tego kraju. kt61'y sItanowi! tak ważne ogni~ko ku~tury 'na pogran:i.czu Azji i Eu,~opy. Edward hYCI( G. 1'. S 11 e s a r i e v, Chorezmskije legendy kak istocznik ~:ll.ltOW Srednej Azii, Moskwa 1983, wyd. "Nauka", ss. 216. Piet raszek po isiorH religio=:- G1E'D Pawlowicz Snesariew, jak zapowiada tytuł, podejmuje temat legend o ~wjt;tych islamu w Chorez.mie, jako źródle poZll1ania kultu muzułmańskich świętych, .iego miejsc, 'związanych z nimi rY'~ualów Ooraz ich :s~ołeczneg<l znaczenia. Uwaga autora koncentruje się wokół historycznych prawidłowości formowania s'ię kultu "ci :1l0mcntu "kanonizacji" picrws·zych świętych środkowoazjatyckie.go muzulmall<kiego panteonu, po czasy n.iemal wspÓłcze<;ne. Caly folklorystyczny materiał mówiący o najbaTdziej charakterys:tycznych rrzedAawicielach tej grulpy świętych auto,!, zg'roma.dzil w latach 1950 - 1960 w Ob\\'odzie Chorezmskim Re!pubJi.ki Uzbeckiej oraz wśród ludności uzbeckiej sąs'ied!l'cj TurKmenii. Wyko-rzys'tal także bogaty materiał lliteracki. \\: trakcie 'prac terenowych autor opi.sał 135 miejs'c kultu, tzw. "mazarów", ]~otuj<F: przy 'tym związane z nimi przekazy lokalnej tra'dycji. Terminem "mazar" chorezmska s:polecz'ność ok,reśla pomnik-grobowiec, który zwykle posiadał charak:cryst~·C?I:ą formę kopca-mauzoleum. Mogła (o być skr·omna budowla z u·bitej glIny lub drewna. przypominająca dom mieszlkalny. Jednakże najba·rdziej rozprze~trz(',::onYll1 typem .,mazuru" w Cho·rezmie byłaczworkątna lub kolista je'dnoicbO',\-~1budowla jXlkryta ,kopułą, posia.dająca mniej lub ba'l'dziej udekoro·",'any portaL Randze o p;Jpu!arności świętego odpowiadała wielkość "mazuru" i jego bc.gacL\·o. Toteż zdarzało siG, że niejednokrotnie "mazar" przybiera l rozmiary "grl.·:n~lC-.i,!dadającej s'iq z l,icznych pomieszczeó <różnorakiego przeznaczenia. ,\ul<)" podkre;;la, iż szczególnie trudno bylo mu wyluskać spośród zebranego mat«~łu fakty hi~"toryczne, o wiele trudniej niż 'Z takich gatwnków literatury idei"'::": .. b~ pod:1l1ie historyczne czy byUna. Trudność tę, zdaniem G. P. SnesarieWGL >.c':<lj)iiku,je fakt pOWiąw'llia le,gend, na bazie których pracowal, z tak irracjonalny:,) ob.;zarem świadomości ludzkiej jak przesiąknięty mistyką i L:lJltazją kuE ŚWlq~.''C::.Zwraca jednak uwagG, że pod mistyczną skorupą ukryte są realia historycz:,('. pozwalające sąd7.ić o przyczynach 'i punktach wyjściowych po,szczególnych post,,,:: ''Jkalncj tradycji. a przy wątpliwej moż1'lwośCi schronologizowalllia tych zjaw~;ii:, prześledzić ich kolejne losy. Zadanie to, według G. P. Snesariewa, jes'~ c"udnić. ale realne .. JednakŻe uda je się z'realizo'Wać do'piero wówczas, gdy prze;;rr)''.\,(1(.iz:się szczcgólowe porównani'e treści legend, a przy tym 'Zesitawi 'się dane folklu:'ystyczne z faktami historycznymi, o ile takie w ogóle znaleźć można w Lle:·a~lI:·!.(' przedmiotu. ,JednakŻJe takie porównanie i zestawienie legend u,trudnia ,'ealizacjt; z~tloż(}nego celu. Legendy bowiem, jako źródło wiedzy o świętych Chorezmu, bardzo częs·(o ,powtarzają trzeciorzędne wątki, nigdy zaś nie podają zasadniczych tematów \v cal,ości. Takie to ,porównania, zdani.em Snesariewa, "naruszają logik~ budowy każ'dego obr.azu, wielo:kr'otnie pozbawiają -go indywi.dualnych �280 Recenzje znacznie niwelują zestaw ha,giologii. Cały skład motywów i temalów można uznać za »'koczujący« z jednej legendy do dxugiej" (s. 47). Bardzo często w legendach o świętych Chorezmu powtarzają się opowiadania, które wyjaśniają oko!icz;ności śmierci i opisują pogrzeb togo I'ub innego sufijskiego szejka. Mówi się w nich, że ciało zmarłe,go; po uprzednim przekazaniu uczniom lub krewnym, ukła,dane jes1t na specjalnym wozie, ,tzw. "arbu", zaprzężonym w byka a,lbo na grzbiecie wielbłąda, po czym pogrzebową prcJcesję kieruje się w dowolną stronę. Tam, gdzie zatrzymają się zwierzęta, g,rzebie się zwłoki i wznosI 6lE~ "mazar". W grUlpie legend taikich świętych chorezmskiego panteonu jak Ali, Kłycz, Burhaczeddii, których pro'totypami są poslta'Cie z OpOISUheroicznego, !popularne są Gpowiadania a lch bohaterskich czynach ('np. walka Z'(~ smokiem). Wówczas, gdy jedna legenda opowiada dwóch lub trzech świętych-cudoltwórcach, bardzo często pojawia się motyw ,swego rodzaju współzawodnictwa w dzieje tworzenia cudów. Kiedy indziej powstaje między nimi ostry konflikt, jak np. w legendzie o sulejma!t1ie Bakirgani i jego synu Hubbi, który mus'i uciekać z ,rodzinnego domu, Temat ten podejmuje cały szereg legend w różnych waTiantach. Ulubi>onym i często powta-rzającYm się m01tywem są opowiadania cudownych sennych widzeniach. \Vielu J;uctziom, najczęściej zamożmym, ukazują się Vie śnie zmaTli święci, informują i'cho miejscu swojego spoczynku (CZę1S1to za:pomniar:ym) i nakazują im w tymże miejscu wznieść kopiec, by ludzie zjawili ,się przy nim ze s'woimi biedami i prośbami. W legendach święci Chorezmu bardzo czę'5to wiązani S'l z lokalną .sieci'l 'kanałów irygacyjnych, które w cudowny spO;sób z'ostały zbudowane przy pumoLy świętej laski "pO'sochu-aso". O.sobna grupa legend wyodrębniona przez G. P. Snesal'iewa opowiada ,,"wit;tych z dynastii ir;zańsikiej, k,tórych działalność przy:pa,dła na Oikres od początku do poł'owy naszego tysiąclecia. Jednakże ich cudotwórcze do,konania. zdaniem autora. ~a nieznaczne, niezbyt orginalne, ograniczają się przede wszy:i'tkim do "sLatania różnych niemocy, a ich cele osobiste górują nad społecznymi. Legendy chorezmskie dają możHwOiśĆ, jak tWIerdzi G. P. Snesarie\\/,,;porzącjLe~ nia pełnej charakterystyki świętych, jakich dotyczą, a których trudno z uwagi na indywidualne rysy pomylić z innymi. Na przykład Jusuf Ham~ldeni wczasil' llOLnego święta "sajlja", podczas gdy w pobliżu jeg'o kopca ludzie śpiewają i we,elą s'ę, wychodzi niepostrzeżenie z mogiły i z uśmiechem obserwuje radujących ,;ię· Zaś Keczirmas-bobo tzn. "nie'Poże~nany", jest balrdzo surowy i okrutnie rozprawia s;ę z młodymi dżygitami, jeśli ośmielają się jechać na "arbu" w pobli?iu jeg') kopca. P'odobnych przykładów w pracy G. P, Snesariewa znaj dujemy bardm iużo. Zasadniczy trzon omawianej 'pracy s,tanowi dziesi<;ć analiz wątków Jegenda'rnych 'Związanych 'Ze świętymi Cho-rezmu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że autor nie przyitacza tu całych zapisanych przez siebie teksItów, a jedynie ich f~'algmenty, co niewątpliwi'e zubaża pracę, a czytelnika 'zmusza do przyjęciarozstrzygnięć G. P. Snesariewa za obowiązujące. Praca G. P. Snesariewa jest jednak cie'kawa, a to ze względu na metodę \vidz,enia literatury ludowej przez pryzmat warsztatu historyka i religioznawcy, mimo że, jak z zaskakującą dumą podkreśla autor: ",zapisane (... ) relikty [,,:uHu mazarów świadczą o praktycznym znaczeniu badania tego problemu dla szybszego zwalczania (sic!) 'tego archaicznego zjawiska" (s. 4). l:ySÓW ° ° ° Wojciech Łysiak �281 Recenzje N. A. L a won lia", ss. 144. e n, Kare1skie narodnyje .zagadki, P:etrozawo,dsk 1982, wyd. ,.Kare- powyżslza praca Niny Aleksandrownej Lawo'nen uka'zała się w cy1klu opracowail folklorys1lycznych pt. "Pomniki f'Olkloru KareIii". Omawiana książJka jesrt c!o,skonałymdorkume'lltem zagadki ludowej, kltórą częS'to:kroć można spotkać zarówno w północnej, jaki południowej części KarEJI:ii jeszcze do dnia dzisiej szclgo. Opapta jes't o olbrzymi materiał archiwaJny, :tj. ręk'Olpiśmicnnyzbió'r przechowywany w Karelskiej FLlii A. N. ZSRR, maJteriały A,rchriwum Fińskiej Litemturyoraz źródła publikowane ta,I,;je jak, między innymi, "Słownik języka kare:lskiego" ("Karja,lan kielen sanakrija"). Materiał został wzbo:ga'cony o wyni:ki prac fO'lklorystycz1nych, prowadzonych w la'tach 1936 - 1940 {yraz w latach 'siedemdzies:iątych. Jak informuje aUltorka zbioru, ,głębakie zmiany, zachodzące we wSlPółczesnej wsi ka1relskiej, WpłYllqły, między innymi, na malejącą ·obecność zagadek w pe:pertu arze współczesnej IHeraolury ludowej. P.odczas gdy jeszclze w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku były one bardzo popularne, to dzisiaj już tylko nieiktó're spośród sitarszych ,kobiet pamiętają ich zmacz:ne ilości, chociaż o-becni'e ich s;ię !lie zadaje. Wiele zresztą follklorys'tycznych gatunków przetrwało na wsi ka'relsikiej do naszych dni. Oprócz zagadek w 'tradycji 'Us'tnej zachowały ,s:ię ba,jki, przysłowia, piosenki dziecięce itp. AutOTka zwraca uwagę, że dawny tra,dyCYljlly sposób przekazu zaga:dek ustną drogą odchodzi w przeszłość i nawet w północnej części Karelii, gdz.ie wśród starSL.ego pokolenia tradycja wciąż je-slt bardzo żywa, dzieci nie znają już za;ga'dek. W rezultacie terenowych ekspedYcJi udało się uS'talić ni·e tylko współczesny stanrep2,rtu,lrowy literatury lu.dowej, ale i ujawnić interesujące deta'Ie, ważne momenty, które towarzyszyły procesowi rozwiązywania zagadek w p,·ze.szloścL Zadawanie i odgadywanie zgadek bylo, z,daniem N. A. Lawonen, ogTa'l1iczone w czasie i odbywało siG, wręcz jako prawidłowość, zimą - przede \"rozyS't'kim W czasie świąt. Swiat zagadak jest swoisty i za'dziwiający, wiele w nim niespodzianek i paradoksów, Tylko w zagadkach spotkać można zjawiska i sformułowania, jak np. "morze w izbic", "oko byka na ścianie", "niedźwiedzia łapa w piwnicy" itp. Ponieważ, jak twierdzi autorka opracowania, nie ,i9tnieją ogóllne naukowe krY'teria klaoyfikacji zagadek, materiał usytuowany został według regionów, z,godn;e z tematyką ich odpowiedzi. Łącznie pracaOlbejmuj.e 1601 'tekstów zalgadeK. Wszystkie zositaly pO'dane w formie uproszcz:cmej transkrypcji ugro-fiils1kiej, obok =.aś przedstawia siG ich rosyjski.e tłumaczenia. Praca zawiera obszerne k()lmenta.rze, a ponadto każdy tek-st opatrzony jest szczegółową informacją źródłową. Ksi'lżka N. A. Lawonen, która jest pierwszym naukowym zbiorem północno- i połu:dni·o'Wo-karelskich zagadek ludowych, z pewnością zasługuje na uwagę, już choćby tylko ze wzglGdu na swój dokumentacyjny charakter, a też jako wzór do ]laśladowania. Wojciech Łysiak �282 Recenzje I<usskije epic::eskije piesni Karelii. hdanije Pietrozawodsk, "Ka,rel'ia", 1981, ss. 310. podgo'towiła N. G. C z er n i a j e w a, Zbi6'r N. G. Czernia.jewej stanowi bogaty zeslaw ro'syjsikiej epiki ~udowej: bylin, ballad J wierszy religijnych, z bardzo obs.zernego teryto-rium północnego ZSRR - Kare.hi z podziałem na jej historyczne regiony: Zaoneżje, Pudoż i Karol,,;koje Pomorje. O bu'dowie zbiJOrku, chara'kte:rze i ·kla·syiikacji _publikmvanych w nim materiałów, ilnformuje !krótka notka wstępna i obszerniejszy wstępny a[1lykuł Obylinnych ~kazitieliach KareW. "Rosyjska S'vkoła" f·ol.klo-rystyki wypracowała klasyczną formę wydal'! antolog.ii bylin według ,piewców lu,dowych ze słowem wpro'wadzającym o nich i z charakterystyką nie tylko wątków, ale i różnych wariantów. Typ takiego wydania został przyjęty jako WZlXI:COWy.Było to spowodowane tym, iż twórczość piewców lucto'wych 'Sitala się tra'dycją u·o.syjs.kich badań byli'l1nych. W artykule ws-tępnym N. G. Czerniajewa, chcąc dokonać prawidłowej ,systematyki prezCiIllowanych utworów foLklo-rystycznych, powołuje siG na róź.nych zbieraczy: XIX wieku, poczynając od P. N. Rybi;kowa .i A. F. Hilferdinga ooraz radZleckich folklQrystów - B. Tv!. i Ju. M. Sokołowyeh, A. M. Astachową, W. !. Cziczcrowa i illny';::-h. P,rzy rzym dla pa1,;r.zebs'woje:go :z.bio'rku a:u-tu.rka wyikorzystala najbardziej proste i produktywne wersje analizy wariantów, które zaproponowała .\. M. A-stacho'Wa w swoim wstępie do I tomu Bylin Siewiera, gdzie konfrontacja tekS't6w była przeprowadz.o:na wedłu,g wąUk6w kompozycyjnych i w aspekcie funkcjonowania -różmych styłów. A. M. Astach-owa dok-onała klasyfikacji 1u,dowych pIeWCÓW ,bylinnych według tego, jak oni przyjmują byliny i przekazują je, co w konsekwencji spowo·dowało .podział na trzy ·gru'py piewców: 1) piewcy - odtwórcy, którzy przejęli teks1y całkiem lub prawie dosłownie w ta'kiej wersji je odr\.waifZają; 2) piewcy, którzy opanowali og6lny schemat i w procesie wykonywalJia wypracowali swój lekst; 3) piewcy - .improwizato·rzy. Po'wyź.szy "po'sób dzielenia byVinnych wykoll<J;\vCÓW znalazł oW wiG'ks:wści .zastosowanie w badaniach nad bylinnym materiałem Zao'llcżja. Pudoża, Pieczary i Zimnego Bieriega. Wykorzystując to wszystko, N. G. Czerniajcwa pos·ta-nowiła rozpracować mechanizm przekazu ,i bytQwania teks'lów epicki,ch ja'ko tekstów folklo,..y~tyczllych, rÓżniących siQ s:t!'u k,tu1'alnie: i spos'obem fUll'kcjQnowania od z.llilnych nam zwykłych tekstów literackich i autors'kich. \VYCZLlW:ljąC w po'glądach A. M. Astachowej inercję literackiego poclcjscia do ioJo:d,-,:'u, ,\;. G. CzerHiaje\\'a "zuka w:;opa.roia u amelykal'ls-kieoh badaczy M. Pic:"riego oj A. B. Lo,da, którzy pos,ługują s'iG 'b;\'l·.d~iej v,;yraźllymi meoloda·tni lillgwi"tycznym" przy analizie 'lck<tów c,pici<.ich, łącząc je jed'r~oczcStlie z 'ril'zv,";ąz<wiami tradycyjny,mi. B.iorąc 'po'd U".va~ę ogólne poło,żenie s'truktu,ra!'nej _leorili tekstu, :'oJ. G. Czerniujewa p;'zopro'\\,<1oc!';ć:1a!,o-rcktq me,lo'dyk'i A. M. Astacho'w('j i M. Perrif'go A. B. Lorda ,i w ce1u "'KonfrO'rl'towunia róż!lY'ch bylinnych war'iantów zaproponowała ~woją wła.sną lypologię, roz.szerzając tym samym 'kqg chLlr;lkterystycznych cech, według ,których -różnicują się 'vc<ks,ty.Wykazała ona, że aby o'kreślić typ wY'kollawcy, należy przyjąć za pUlnkt wy,jścia nie 'tylko rozpięlośći różnorodność form zmienności 'ickslu,ale także 'materiał 'Po,dlegający afi,rmacji. ,Zbiorek zawiern 5-1 ,teksty; 36 bylin, 18 ballad -i 10 wierszy rełigijnyc-h. \Vszys'Vkie ,t.eks,ty z'os.tały o'puhlikowane po raz pierwszy, 7. celem przod!>tawienia r:1aksymallnej lkzby wątków wy$tępujących w Karelii, bio'rąc pod UWagq jakość pos'Zczegó;lnych wariantów. Przy wyhoorze 1,e'k'stów ,kierQwano siG także chęcią 1 �283 Recenzje wprowadzeni:< do :l<luki nazwisk nowych piewców ludowych. kt6rzy zasługują 11<1 UW,lgę dzięki swemu repertuarowi i swoiLS,tej interpreta'cji, Chodzi ,tu zwłaszcza o 1. A. Stiopanową, A. A. Po'rtnia,gina, K. Je. Remizową .i A. S. Ła,ginowa. Nowym wykona ',"com poświęcono wiele uwagi, dokonując analizy typolo,giclnej niektólfych tekstów epickich przez nich odtwarz2J!1ych, przy czym teks,ty dobrano talk, aby obrazowały różne kategor'e, wyszczególniDne na skaH :typa·logicznej przez N. G. CZl'!·.nia-jl'wą Prczento'wa'ne utwnry wYlPosażono w 11'iezbędne i.nfo~·macje, (,rkic ja·le 'nazwisko zbieraczu. przybliżony okres, w którym teks,t zapisano, nazwisko i imię prewcy iudowego, jego wiek, okoliczności w ja'kich ,p!l'z,ekazano u:twór, miejsce zapisu: :·egion. a ta,kże miej.<;ce stałego zamiesz.kania, Cały material rozbdo na trzy rozdziały, grupując teksty epickie wolkół 'reg;ionow hi<orycznych Kareli'i: Zaoneżja, Pudoża i Karelskogo Pomo-rja, a na!>tępnie przypiwjąc je poszczególnym wykonaw·com. Wszystkie prezentowalIle teksty opatl'lane są indywidualnymi przy'pisami, przed,<;t<iwiającymi krótki opis wą,tku, dotychczasowy stan badań nad nim oraz wykaz o,publi'kowanych wariantów. Cennym je.,t fak!, iż. przy 'każdym utwO'l'Ze za.chowaino nazwę dal'ą mu prze,z 'de;go piewcę. Jeżeli jednak nazwy nie spos6b było się doszu1kać, 'lub z jej treści nie można było wskazać co to za bylina, to \'1 nawia'sach po,dajes.ię jej !nazwę us'ta'loną prZJez nauk!;. Ci :akże uwypukla ~.it; elementy kontaminacji, jeżeli jest ollla niewielka. :-iowo~cją jest wprowadzenie literki "F", kt6,rą owaCZOil1a jest fonoiteka Instytutu Języka Literatury i Histo'rii Filii K,m~ls'bej A T ZSRR, co odgrywa dużą .rolę przy (1;,;.,zy;:h badaniach nad tymi utworami. Oprócz tego znajdujemy w 'zbioTku \·.'y,k"c .:,kró~ów, indeks piewców ludowych, wyszczególnienie ws'Zyst.kich wykorzyscanych tC'K,tów epickich oraz słowniczek wys'tępujących w tekstach dialektów, co pmw:,1:l :'<Jzpatl'ywać omawianą publikację jako kwalifikowane wydawnichvo p;~uko·\vt.', Wybór t ck s.(ów epickich do publikacji w zasadzie nie wywołuje wątpliwO'ści, p~Len:ysiany i tchnie dużą znajomością materiału. Niekiedy jednak 'poWSltaje t:-a()v(':"::2 py:anie, CiY jest to czysto orginalny .przekaz ludowego tekstu epiC'kie[O': \\' p;·zedrewolucy.i!lych dokumentach spo'tyka .się niezbyt ·dokładną f'iksację lit',WitÓW ludo\,,'yc:h, dlatego często publikuje się teksty fo·rmall/1ie opracowane i l1ZUpc);::O:1c. N()woprZC'kazanc zapisy tekstów należałoby 'traktować z ni,ewiclką dozą :::'ytyki. Kiedy dzisiaj zbieracz zac'Zyna rozpa,trywaĆ o byliiny, ballady iub ':meg.:. . .,i2aju twórczość folklo·rystyczną. informato'rzy próbują opowiadać przec~yta::y :ek<.l i d'o·p<:'lniaj<jgo zaslyszanymi wiadomościami, uzupełniają go. I tak na przykiatl Ksenia Jcgorowna RemizfJwa, wdowa po znanym piewcy N. :\. RemiZOW".', 'i:" Z!::!jąca ::lfab(':u, opowiadając lub ~piewając, stale pDwoł)"\vala się na mc;ż3.:;::O ela p:erw<;zc źródło. Ten z kolei znał wiele 'róLnych historii, z ,których ,""Fll ::~hdał byliny. \Nide też p!'Zejął od ,Jegora Siemina, którego Ksenia .Jegorow·· '18 :-:' ~dy n;e słyszała. Agrypina Fiod:)rOWlla Tr:.Jchawaja, znan:, ze zbioru A. M. Astachowcj Rytmu SiC'lclO'ru, ~Ó\\"l;CŻ nic zllaj'lca a1fa!;ctu, 'llauczyła się śpiewać od wuja Jelizarkowa ;\1L';';'cic',<, LlkowIcwicza, który będąc piśmiennym, C'Zytał byliny z książek. Ta c,oo:1<. :',icścisło.;ć w żadnym sto.pniu -nie pomni.ejsza wiel1ki€lgo znaczenia dla )'uu;;;: recenzowancj publikacji. Przeciwnie, ksiązka otwiera no'wy etap w zbierach-je rosyjskich pieśni epickich i należałoby tylko .sobie życzyć, aby i w innych reg>':;ac:n były publikowane podobne wydawni.ctwa, ;które staną się przyczynkiem Ula (,gó;':·.I1'osyjs'kiego zbioru pieśni epicki'ch. ;to< Zbigniew Kubiak �284 Recenzje S. N A 'Z be l e w, Istorizm byt,in i specifika folkloru, Leningrad 198~, ss. 328. Praca Siergieja Nikołajewicza Azbełewa stawia .sobie za cel własne :.lkazanie problemu hiJS'torycz'!1>ościro'syjskiego epos'u ludowego, tzw. bylin. Autor, w przeciw~eństwie do swych pOiprz.edników (.dys,k'usja na te'malt byl·in w rosyjskiej i ,ra·dzicckiej folklorys'tyoe trwa z górą sto lat), st-osuje w swojej pracy metodę histo·ryczną· Zdecydowanie odrzuca tezy zwolenników kierunku przeciwneg{) (np. Rybakowa), tj. tyc.h badaczy, !których za'sadniczym celem jest z'głębi,mie myśh ,przew(,dnie], zawartej w ,eposach. W rozumi'enilu howietrn tych naUlko'Wców byliny odzwierciedlają nie jednostkowe wydarzenia h ist,oQ"ii, lecz odwieczne ideały narodu. Azbelew natomiast uważa, że znakomita większość średniowiecznego eposu pozo,;taje \v ścisłym związku z realiami histO'fyelmymi; dlatego też pracę z jednej strony opiera l~a bogatym material'e histo'rycz'!1ytrn, z drugiej zaś fo1'klorystycznym, odw"lIując się czę.sto celem porównania do południowosłowiańskich pieśni historycznych. Zarówno fakty historyczne, jak też fakty folklorystyczne w pracy Azbelcwa nil' podlegają jednostkowej ocenie. Au10r zestawia j'e grupowo, uwzględniając s\\'oi,;tą zmienność historycznych wyda'rzeó w transmisji ustnej oraz ich transformacji w bylinach. Zdaniem Azbelewa, ludowa patrnięć hislto'ryczna funkcjonowała ',\' c,stnym eposi'e nie według prawa "e,pickiej świadomości", a ogólnejd'la fo·j'kloru '''pC'cyfiki twórcz.ego procesu. Prawie każda byhna skupiała Ipoprz·ez wieki jedynie ludowe ruzumienie wydarz'eń histoTycznych. Dlatego nie w.,;zys-tkic wydarzenia I'Zl'czywl',tc znalazły odbicie w byhnach, a tyl·ko te, IktóTych wyjątkow(}~ć Ultwierdziła sj~ \\' świadomości współczesnych, pow,stawiając w ,ten spo'sób ślad w zbioTowej !p~\mięci l~du.. "Byliinny epo's" jest zatem - uważa Azhel€w - efektem upamiętnienia \\'la~me i ty1'ko ta'kkh wyda,rzeń. Ludową świadomością i ludową ideą his·torii o·kreslor:y jes't wybór faktów odzwierciedlonych w "bylinnym eposie". W większej czy mni.ejsz'ej częś.ci przechował on hi.sto'ryczne i geograficzne realia w pL'wllym s\\'oi5ty;m zniekształceniu, wynikającym z ust:nej transmisji, t,O'1.e~zwykle Jego te~,1 "mieni się od stopu poetyzowanych oddźwięków realnych wyd<trzell i l,radycyjl~}TI1 poetyckich motywów" - jak pisze autor. Azhelew przypomina, że niejedllCJikrolni·e w ~amej ,dziejowej l'Zcczyxi,tuSCl bywały fakty !"'ozdzielonechronologiczniei .geograficznie, zbieżne jedn<t" ',,' ';\"')~ej ilSŁode na tyle, że - ,uogólniając - te.go lub innego motywu !lic 1l10ż;;a .•d'!lOsić Ik,u jednemu konkret.ll1cmu wydarzeniu. To wlaśni,e pozwalało ludowym ~)i("A'C'Dm wykonystać epickie dziedzictwo w nowej his1toryczllej rzcczywistosc:, cI ponad1to stosować znane już byliny przy budQwie osnowy 'nowo.powstających eposów. Ten wła~nie mechanizm sprawił, .że wiele "bylinnych" tematów może mheĆl'i)Zmaitedatowamia (czasem killka) 'Zależnie od liczby podobnych ,przeróbek. Ba,dając tematy bylin (53 tematy 'o ogórr'nej ;l:iczbic ponad trzech l.ysi<;cy \,'::\1'iantó\v) Azbelew dochodzi do wniosku, że fakty z historili nie od razu 'Zo,ta!y odzwierciedlone w byli:nach. P'rzeszło~ć ,początkowo naj pełniej wyrażona była ",\' rclacja<:h naocznych świadków wyda·rz,eń w formie liryc'Zno-epicokich pie~ni 'j opowiadall oraz hi~toTycznych podań i pic9n'i. Część tClgO, :u~runtowującego ,;i~ tradycją materiału przenikania do nowotwo'rzoll1ego byJoinnego eposu. nierzadko za opośTedl1'ic,twem :koIlltaminacji ,pOlprzedll1i'Clistniejących motywów i temató·,',. Pozostała zaś część .stużyla 'tyTko ,stymUilacji O'biek!tywizacj i i przeróbek wcześ-nicj po\"'stałych bylin. Azhelew stwierdza, że bylina wyikorzyJStywała motywy ,,'Posiro,nnych" fa;;:tow. Nie!ko'l1ie c'znie :musi.ala za·ś wiązać s'ię ściśl'e z wyjściowym dla ,tema,tu -..vydarze1 �285 Recenzje niem. Tym to wyjaśnia aut{}r 'Częstą współzależno,ść m,iędzy jednym tematem 'byliny a niezliczonymi wydarzeniami ,dziejowymi, potraktowalnymi marginalnie. Azbelew próbu}e także znależć przyczynę częs'tych przeróbek "bylinnych" tematów. Jogo zdaniem to z oddziaływania nowych wydarzeń historycz:nych t'resci stale aktualne. Takie wła,ściowości bylin, tj. zmiany funkcji w zależności od pot:-zeb audytorium, uzyskiwane przez akcentowanie 'czy to myśli przewod:niej, czy h rozmaitych dygrosji, cą skutkiem powszechni'e spoty:kanych i uznawanychosob!iwości procesu twórczego. To te wła,śnie zabiegi pozwalały przez wieki odtwórcom bylin pozostawiać prawie niezmiennymi same idee ,eposu, osnowę jego tematu i główne motywy. Dodajmy jeszcze, żle Azbelew zes'tawia w swojej pracy "fakty historyczne" przedsta wione w bylinach z fa,ktami latopisów. Pozwala to na wy1kaz.anie związku i współzależno'ści motywów bylin z epiw,dami latopi:sów. J'edinak osobliwość narracj i w bylinie jest taka, że jej analogie z lato1pisami mogą być tyl1ko przybliżone. Bylina bowiem w żadnym wypadku nie moż'e być 'traktowana jako bezpośredni,e odzwierciedlenie czy nawet odpowiednik faktów historycznych opisanych w latop;.sach. W rozumieniu a.utora - z Ipunktu widzenia ludowej etyki - w byl.inach odkładać siQ musiały wspomnienia o wydarzeniach najważniej'szych. Trudno zatem dzilvić się, że na wspomniane z górą trzy tysiąc'e wa'riantów, istnienie prawie każdej by!i',]y lączyćsię musi z faktami ro,syjslkiej historii. Azbelew zauważa zatem, podsumowując, że byliny w ogóle traktują o wy'darzeniach, które wycis:nęły wyraźny ślad na ŻyClU i świadomości ludu, a ponadto odnoszą się z zaufaniem do ll.ldowej pamięci, wzmocnionej przekonaniem samego ludu o 'konieczności utorzymania eposu. Ostatecznie powj,c'dzmy, że omówiona pra'ca Azb-elewa nie przynosi definitywnych roz.,trzygniGć w kwc.stiach sobie postawionych. Nie dowiadujemy się np., czy wI'im'ki, jakie wyeiąc;a autor na temat specyfiki folkloru mają być ObOWlą-:U.Jącymi clia wszystkich gatunków literatury ludowej, brak nam tu odpowiedzi na wiele pytaiJ, kórych jednakże samo postawi,enie uznać należy za istotne i waŻ/ne. Tak też możnaby siG zas'tanawiać, czy rozważan.ia ni. "poetyzacji faktu historycznego w ludowym epJsie", omówione przez Azbelewa (w rozdz. II pracy) na konkretnym przykładzie (pieśni i byliny o Michaile Skopinie) odnieść należy do arsenału wc;zystkich 53 tenutów bylin. Sam a,utor nie daje odpowiedzi kategorycznej, ale choć chciałoby się takej wyczytać, calą pracę Azbelewa uznać wypada za interesujące :lapl'owadzenie dla mlodych (szczególnie) badaczy na właściwy tor biegnący ku (Jslalecznym rozstrzygniGciom wpo'djętych przez AzheJ.ewa kwestiach. Wojciech Narodnaja kultura byt Belarusau. Tezisy dakladau. "Nawuka Łysiak Technika", ::'\'liiJsk 1982, s's. 40. 30 marca 1982 1', W Instytucie Sztuki, Etnografii i FolokJ.oTu Białoruskiej Akademii Nauk w MiiJsku odbyla się konferencja naukowa poświęcona ,kulturze luduwej i bytowi Bialorusirów. Tezy wygło'szcnych w czas·ie niej referatów zostały r,astępnie wydane w osobnej bro'szurze. Przytoczmy jej treść. �286 Recenzje We wstępie jeden 'z czolowy<:h dziś folkl·o'rystów białO'rm~kich, Anatol Flauu';;" podkreślił wagę badań na,d zabytkami ludowej kuHury materialnej, które os1a,(nimi czasy już niszczeją i giną. PO'dobnie ma się rzecz z zabytkami 'ku1tu'ry duchowej, za.nikającymi wraz z wymieraniem ich nOlsicieli. Dowiadujemy "iq, iż m1l1ski Instytut Etnografii i Foliklo[U ,przygotował 7-tomową edycję zabyl"ów his,tor~; i kultury białoruskiej i że dobiega końca 30-tomowe wydani,e tekstów folklorystycznych w serii Biełaruskaja N arodnaja Tworczaść, w której ukazały siq już 23 tomy, Zos'tało też utwoTZone muzeum kultury starobiałoruslkiej, Autor z,lznaczył, że kadycyjny folJkło,r jeszcze tu i ówdzie jest ku.ltywowany, szczególnie .piesllL Za.kończył swe wystąpienie postulatem utwo'rzenia cC-'I1'tral'llego archiwum z:,b~anych tekstów i zapisów muzycznych, z zadaniem nuwoczC'-~nej !chkl'l.')7."'kacjj j :kata!'ogowania. Wśród następnych ·referatów H, PiotTowslka omówiła dzialal11O'ść folki,'Ty~lyczną Oddz,iału Północ·no-Zacho.donieg·o Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego :l. siedzibą w Wi,lnie, rozwijaną w latach 1910 - 1'914, Sekcją l'tnografii i aTchee>logii teg!l oddziału kierował Eudakim Romanow, Autorka wyrniu! Ila główniejsze artyi<uly 7.amie,zczone w o'rganie oddziału pt. "Zapiski SiewicTo-Z<1parJnogo Otdieb Impieratol'skogo Russkogo Gieograficzeskogo Obszczes1wa", Okazuje się, że ·dzialalnosć Oddziału była ograniczona przez władze carskie, cenzura zabraniała dl'llKowa'nia tekstów białoruskich. Kolejn.o A, Akuńkowa scharakteryzowała niektóre prace znanego fol'klorysty bialoTU'S;kie·go Włodzimierza Dobl''O'wo-lskiego. Przypomin,\ jcgo) s.postrzeżenia na temat odrębności folkloru białopuskieogo od roc<;yjo;kiego, Róż:!\~! si~ on m, in. bogactwem swych pieśni i obrzędów kolędniczych, chudzeniem z 1!;',I':azclą i szopką, w której po'kazywano misterium bożonarodzeniowe, z postaciami Rodziny $więtej, Trzech Króli, Heroda i in, Poza tym folklor bialuru.,;ki rużn'l sil; ()ci rosyjs!kieg,o słabo rozbudowanymdzialem pieśni zapus'tnych, Z'l to prz·,,·,';y:!.szał go bo.gaclwem pieśni wielkanocnych (woloczebnych). W, Skida,n 'zaprezentował dO'l'obe:k folklorystyczny Grigorija Kaluzyl'';;':;L'go, działającego w drugiej połowie XIX w. Zbieracz tell, Rosjanin pracujący lla Białorusi jako nauczyciel, za naczelną cechę pieśni biało'ruskich uważal smuCl'k, wynikający z ciężkiej doli tutejszego ludu, sądził jednak, że dzięki carowi i jego ,.świętej woh" ta dola powinna się niedługo odmienić (pisał to 14 'k',vietnia 1869 r.), Jednakże mimo tych wiernopoddańczych akcen tów zapisane przez !\:,;łużyr'lskiego teksty pieśni wraz z melodią mają dużą wartość, L. Barbanowa zajęla się baśnią r:o\velistyczną w zapisach współczesnych. Zapisano dotąd penael 40 takich baśni. Są wśród nich wątki znane także u nas i na Zachodzie, np, (1 dz:cwczynie która trafiła do zbójców. I Kruk pokazał rolę b,]jarzy w zachJwarliu tradycji epickich w czasach dzisiejszych. Autor akcentuje świadomf~ v,prowadzanie przez nich elementów wychowawczych, Pytanie tylko, czy jest to autenty<:zny fo[Jklor. c-zy też preparacj,a t.r·adycyjnych tekstów wc·h<;ci s·po,doban,ia ",il; zbiL'raczom? A. Jankous'ki okr·eślił właściwości gatunkowo-fabularne ludowych anegdot białoru.skich, Lija Saławiej zreferowała 'Stan badań nad folkJoTem swego kraju prowadzo,nych po wojnie w Polsce. Wspomina o wydaniu tomu V - VIII Ludu bialoT'<.Lskiego Michała Federowsk.iego, {) publikacji tekstów ludowych w białosiockim tygodniku "Niwa" oraz w almanachach i kalendarzach białoruskich, wydawanych przez działające -u nas Biało-r'uskie TowarzY'stwo Kullu-ralno-Spolecz'ne, Schara,kteryzowała też artykuły pis,ząceg.o te słowa, ogłaszane na łamach "Ludu", StudIÓW polono-slavica-orientalia i w "Slavica Wratislaviensia". A, Litwinowicz do,kolIlał �Recenzje 287 przeglądu Iprac f()1!klory~tYC:D11ychMścisława Kamińskiego (l839 - 1868), zamieszczanych w czasopismach warsza wskich ,.Ty·g.odn~k Ilu,strowany", "Opiekun Domowy". "Bibli'otcka Warszawska", "Kłosy", "Prz'egląJd Tygodniowy", "Przyjaciol Dzieci". "ZQrza" i in. Prace te zostały tu ocenilcne wysoko. Z artykułu T. Cia,pkowej zapoznajemy.siG z wynilkami ~kspedycji folklorystów białorus'kich ·do przygranicznego obwodu pskowskiego, organizowa'nej w latach 1978 i 1981. Zapisano tam tek,ty ,dawnych pieŚlni weselnych, chociaż obrzędy !którym one t'owarzyszyły już w w;Gkszośei zani.kły. Kształt słowny ,tych ópieśni jest w pewnym stopniu białoruski, :n wet z polonizmami (np. "kochanka"). Część .drugą broszury stanowią referaty na tematy etno'zraficzne. 1. Czawkin ,kreślił północną ·g,ranicę Polesia wedle dan~h Cltnon~mii i historiografii. Biegnie (ma U1a linii miejscowości Lubań - Sal·iho·l's'k - N.acz Krzywo''>'Lyn - Dobromyśl __ Iwacewicze - Bereza - Prużany - Szerszowa. Ciekawe, że ludność: zamlCSZkująca na pólnoc o'd linii Dohromyśl - Szer·swwa nazywa siebie "Lićwinami", czyl'i Litwinami, ale to tyl,ko w przcciw-;tawieniu ·do Poleszwków, bo jako swą narodo'\vo,ść zaorów,no Poleszucy jak teT. ciż "Litwinowie" podają białoruską. W w. XV - XVII tNony dzisiejszego Polesia nazywano Podlasiem. Dopiero pod koniec XVIII w. us,talila .się nazwa Polesie. Tematyka po.]e.ska występuje też w referacie ~. Burakows.kiej, która zajęla się wyjawi'enit'l111 tradyc:yjny,ch elementów we współczesnym .poIcS'kim transporcie rzecznym. W. Bielawina przed.'itawiła kultur<~ duchową .ludności miejskiej Białorusi na przełomie XIX i XX stulecia. Stwierdziła, iż liczba Bialorusinów w miast.ach tutejszych nie była duża, stąd panował w nich język rosyjski. Wedk spi5u przeprowadzonego w 1897 r. w mia.-;tach guberni rnohylewskiej Białorusini u.sLlnJwili 19,7010, witebskiej -- 15,3, mińskiej 11,7, grodziel1skiej 9,0 w wiieńskiej -- 7,60/0 ogółu rnieszkaóców (.-;zkoda, że nie podano liczebnośc:i innych narodowości). Cechą charakterystycZllą tych miast był wysoki odsetek analfabetów, wyno.szący 40,10/0. głównie wśród micszkańców ludności miejskiej, na trzymanie się osobno pCJszczenie narodowościowe ludności miejskiej, na trzymanie .się osobno poszczególnych grup etnicznych w ich życiu kultural:no-roz.rywkowym. Szkoda, że ten ciekawy iemat nie zcst~lł pokazany konkretniej. Pw~lemami etnosocjołogicznymi miast białorU's!kich, ale \If odniesicmiu do Cz<!~cw dzisiejszych, zajęła się L. Rakawa. Pokazała mianowicie stosunki towarzys'kie wśród mlo·dzieży ,pracującej w mińskiej SJloczni, na podst~wie przeprowadzo'llych przez siebie wywiadów i ankiet. Ujawt~iła, że młodzież w większości wypadków g;'omadzi się w małych grupach przyjacielskich niezależnie od przyna,]eŻlno,;ci narodowuściowej czy zawodowej, Większo{;ć takich grup czas wolny spędza \If sposób kuIoturalny, zdarzają się je·dnak i takie, w których częstą rO'zrywką są pijatyki. AutorkC1 akcentuje fakt, że mlo·dzież miesz.kająca w miast.ach białoruskich nie s'tosuje kryte,rium narodowościowego w doborze swyc:h przyjnciół. Znowuż s'zkoda, że nie uzys<kaliśmy tu wskażników procentowych odnośnie owych narodowości. P. Rud wskazał na sir;ganie do tradycji ludowych we w5półczesnych "świębch p!O'nów", o'rganiz'owanych przez etatowych pracowników kulturnlno-o'światowych, nawiązujących do dawnych do·żynek o·raz kiermaszów dożyn:kowych, mających tradycję. ni·eslusznie zarzuconą w latach dwudZIestych naszeg'o wieku w ramach ówczcscnej walki ze "star'l obyczajowością". W. Fadziejewa zajęła się hisir.rią wyszywania ludowego b.awełnianymi nićmi, skupiając m~ in. uwagę na kolorach oraz 'nazwach nici. I w referacie osta:tnim T. Kucharonak porównał obrzędcrwość ra,rodzinowo-chrzcieJną sprawowaną we wsi Kłinok czerwiet1s'kiego rejonu obwo'du mińs.kiego na przełOl111ieXIX i XX w. oraz współcześnie. Dziś, obok �288 Recenzje zwykłego zapisu ,noworodków w urzędach stanu cywilnego, coraz częściej są stosowane 'zapisy UTO'czysJte,tzw. "oktiabryny" (od rosyjskiej ,nazwy "oktiabr''', czyli październi:k, miesiąc Rewolucji Październikowej). Przybrani kumowie "kładają \V czasie ni'ch śl,ubowanie sprawowania opieki na,d dan)"mdzieckiem. W całości swej ,omówiona tu pokrótce bro·szura zaznaj.amia nas z probl'ernatyką badań podejmowanych ostatnio przez białoruskich folklwys'tów i etnografów. Jak -twierdzili5my, jest to problematy;ka ciekawa i pożyteczna. Francis:ck Belaruski i Technika", teatr. Opr. M. Minsk 1983, ss. 512. narodny A. Ka l a d z i n s k i. Minsk 1983, SieLicki .,Nawuka W 'sygnalizowanej juź parOikrQlbni,ena 'tych łamac'h 'serii "Bicłarus1kaja Narodn<Jja Two'rc.zasć" (Białoru 'ka Twórcz'ość Ludowa) ukazał s.ię t'om :poświęcony teat:-owi I'udowemu. Zgodni,c z przyjętą w 'tej serii formą teksty poprzedzone są s2,kicem analitycznym, pió-ra M. A. Kaładzińs,kiego. Zasłu2ą autora jeS'~ m. -in. zarcjes'trowan;e wszelkich wzmianek a 'skomo'rochach, czyli bialo'ruskich a>ktora<:h ludowych, wymienianych w doikumelntachi księgaeh inwentarz'owych, sądowych, podatkowych itp., łącznie z'e znaną Metryką Litewską. Uwzględniono tu także materiał t'oponimicz.ny - nazwy osiedli, ulic, czaosem mogił, związanych ze s,komorochami. 1\azywano ich obocmie niedżwiedn.ikami, 'dudarzami, 's,krzyp'kami. Dokumenty pozwalają wnosić a istnieniu szkół skomorosznych w Siemi;lżowic na Mińszczyżnie i w s.morgoniach, gdzie tresowano ta'kże niedźwiedzic. Okazuje się, że skomO'ro'si 'uczyli ,niedźwiedzi nie tylko tańczenia i "przedstawiania", ale tf'Ż robót użytecznych: mielenia na żarnach, łowienia ryb, czerpania wo,dy. Niedźwiednicy białorus'cy zapuszczali się również na ziemi,e rosyjskie, p,'us-k:e, bawarskie i innych k'rajów europej-skich. Ich przed's'tawienia byly późil1iej naśladoVlane prZ'el młodzież. P.oza wi'dowiskami pokazywanymi w karclmach, na placach targowych czy wygonach wiejskich, skomor3i rozwe.sclali ludność w czasie kolędowania .na Boże NarD-dzenie i iPowinszowai1 wiel'kLunQcnych, a także na weselach, gdzie byli mile widziani. Sz.kic M. A. Kaładzii1sikiego w spa'sób zwięzły zapoz'naje ze wszystkimi form:lmi bialoruskiej te,atralności ludowej, mianowi'cie z elementami teatru WYSi(GPU.Jącymi w obrzędach ludowych, w intel'mediach sztuik granych w teatrzykach s7:kolnych, w przed.s'tawieniach teatrzyków kUlki,ełkowych (tzw. batlejkach) i \V sztuk~ch wystawianych przez domorosłe zespoły ludowe. Stanowi on syntezę dotychcza·sowych oopracowal1 i jest prz'ez to interesujący i wazny. Właściwy materiał tekSJt,owy Q.twierają obrzędowe pieś'll'i -kalendarzowe i rodzinne, któryoh wykonywaoJliu towarzyszyły elementy teatralne. Są to pieśni dialogowe, śpiewane podczas obrzędu na jpierw przywoływania, a pOltcm żegnania wiosny. W tym ostatl1lm cyklu znajdujemy wariant bJllady MickicwicZl Pani pana zabiła (s. 57 - 58), Po,dano też wybrane teksty z nadzwyczaj na Białorusi b02atei'o działu pieśni wiel'kanocnych (woloczebnych), O dawnym czasie ich powstania świadC7ą m. in. wspomniane w nich talary. W b. guberni mohylcwskiej wołoczebnicy no'sil i ze sotą skrzynkę .z figurkami ko:ni'ków, {)sadzonymi na kałeez'kach. N3 �Recenzje 289 L koników siedziała figurka jeźdźca. W czasie poruszania .skrz)'nki figurki obraca!y się. Było to więc podobiel1stwo polskich "kurków", z którymi chodzono na WielKanoc. Pieś'ni następne dotyczą póżniejs'zych świąt okresu wiO'sennego, lctniego i zimowego. Szczególnie pieśni kolędnicze powiązane były z akcj'1 typu widowis;kowego _ w;Jdzel1iem ,;kozy" i "nicd7.wi·edzia". Da-ny j.est o!pis "kozy" - sposobu przebIerania się za nią, a także "niedźwiedzia" i innej postaci. Wśród pieśni kolędniczyth spotyk;uny też wer~ję białorus'ką znanej polskiej pios,enki zabawowej .•GdzieŻeś ty byvial. tz.arny baranie" (s. 90 - 91), 'którą w 1920 'r. wykonywano -na Po!occzyźnie jako kolędniczą. Dalej podane są e'lementy te(utrall~e w obrzędach swatów i wesel, a więc po-sługiwanie sit: 'o,racjami., przebi-erani'e się .głównie za ,('(.wy;l' Cyganó,,'.". O<obny Tozdział stanowią zabawy i pieśTli k'oTowodowe, z elementami i;nscel!!z:1cji śpiewanych tek,tów, Obok oryginalnych, białoruskich, są tu pieśni zbliżone do po:,ckich, np. "Oj ty udaj .-dę, udaj się len", "JuwoTowi ludzie". Są też pie,śni wyrażnie poch,ldzenia rmyj;;kiego. Dalej p3dano opisy różnych zabaw domowych, ('partych :la di,tlogach recytowanych bądź śpiewanych, w -których występują określnne role, grane przez ·uczestników zabawy. W części drugiej tomu zgrupowane '"j scenki in<termedyjne z tekstem białoruskim. grane w teatrzykach szkolnych, mianowlci-e Czart Osmolejko, z pierwszej pe:łowy XVI! W., gr~lny w szkole jezuickiej w Krożach. Tu ehło'll biaIorusiki występuje w pozytywnym świetle. Następne intermedia pochodzą z połowy XVII i poczqtku XVIII w. Zebrane i podane ich pełne -teksty ułatwią s,tudia nad nimi. :-Jaj:otarsze z zapisanych tekstów szopkowych (Batrejki) pochodzą z lat 1880-:yó, Z;;uważmy tu dużą ewolucję języka białoruskiego w porównaniu z Lntermediami XV - XVIII w., widzimy mianowicie w nim silny nalot języka .rosyjskiego, m. in. i ,dlatego, że tekstysz'opkowe zdradzają proweniencję li,teracką. zapew(.c były pisane przez osoby duchowne, prawdopodobni,e przez wykładowców semi{cariów duchownych, a mo,że szkół bazyliailslkieh, jeszcze w czasie przed likwid,lcją unii, bo występująca tu os,oba duchowna nazywana jest księdzem. Nalot rusycyzmów wys,tępuje także w intermediach szopkowych, m. in. w dziedzinie musztry woj~kowej. Występują także elementy satyry, wyśmiany jest np. szlachcie rosyj3ki ("Wołski dwaranin"). W jeg.o majątku na osiem domów pal1szczyźnianyeh była tylko je,dna siekiera. W tekst~ch szopkowych zapisanych na Mohylewszczyżnie i Witebszczyź.ni~ elementów polskich ~potY'kamy ,na ogół mało. Czasem padają słowa 'z dawnych p:eśni wojskowych ("Prys'tall, prystal1 da wiarbunku, bendziem jes'ci z masłem kclrki" s, 286), Natomiast .kompozycja począbkowej części rel"i.gijno-<biblijnej, 7. udziałem Adama i Ewy, pastuszków, Heroda, Racheli, Trzech Króli, Anioła, Śmierci i Diabla podobna jest do jasełek pols;kich i niewątlpliwie ma genezę polską. Zostala widocznie przejęta z jasełe.k wystawialnych na tych ziemiach przez szkoły polskie, niewątpliwie za pośrednictwem Slzkół unickich, gdzie uzy~k.ały białoruską sza tę słowrą, W teokście szopki zapisanej przez Pawła Sz'ejna w Mińsku na początku XX w. śpiewana była knJęda polska "Ani-oł -pasterzom mówił" oraz "Trzej Króle j-adą z wio];,ą gromadą" i "W żłobie ]-eży". Ułaln z Uhmką śpiewają wa'fiant znanej piosf'nki l·udowej·o dzi·ewczynie hodującej gołębia, a Kupiec Wols'kii Frant śpiewają pols'kie pl"Zyśpiewki taneczne. Na scenę wchodzi także Krakowiak z Krakowianką i śpiewają kilka ku'pletów "kra,kowia'ka". Dabki pieniężne za przeds,tawienie zawiera tu ksiądz bernardyn. Cała ta szopka, jak widać, bytowała w środOwisku J9 Lud, t. LXVIII �290 Recenzje Bialol'usinów-.katolitków. W jej wariancie dru·.gim ułan spiewa znaną iPieśt1 woj.;okov;ą "Uł,ani, ułani, malowane dzieci". Również teksty "batlejki" apisane na początku XX w. na Nowogródczyźnie zawi'erają -tek~ty pie:iJni .polsIkich. W wariancie drugim większość postaci, w tym też i Herod, mówi po polsku, z akceIJJtem b ialo:1"ustk im. Cena kozy wyrażona IV talanich wskazuj,c, iż glówne patrtie tego tek9tu musiały powstać jeszcze w XVIII w., również w środowisku Białorusinów-katolików, może wśród szlachty zagrodowej. Jedtną z :takich "ba'tlejek", oglądaną w okolicach W:ołkowyska, opisał Miehul Federowsiki, a NaIPo'!eon Czarno,wslki ,zanQlto:wał teks.t z powia:tu nicświc.,k iCE!o.Pierwsza :ma genezę po,lską, druga stanowi mieszaninę języka po}skiego i rus'kiego, ale leż wywodzi się z 'pierwoVnego tekstu ·po'lskiego z tym, że zawiera także 'kol1'taruinacje z innych t€lkosttów wspomnianych wyż·ej. Podobnie inne zapisa·ne bądź zrelacjonowane teksty "batlejek" posiadają pos;:cególne epizody bi1dź zwr·oty. powta'l1zające się w utworach po.danych u.przednio. W jednym wypadku mianowicie w Doszycach b. powiatu borysowsk:eg,o "batlejka" miał.a charakter "talego tea'irzyku 'kukiełkowego, wys'tawia'l1(~go pra;klycznie przez ukrągly rok. l. przedstawieniami o l'óżnorakiej tematyce, z elemerutami sat)',y na stosu niki m]{:j,;cowe. Teksty szo,pkowe przedstawia.li ·teoŻ"żywi" ak,loT'zy. Były to jasełka., grane po polsk,u (z a'kcent'em białoruskim), bądź świ'eckie sceruki o'byczajowe. Jest jeden przcdl'iulk opis'u jasełek z "Wisły" (1901), z powiatu ·jjdz\k,ieogo. Opisanie ja<;dek w pow. słonimskim wydobyto z archiwum Michała Federow,<;kiego. Dział ostatni antologii zawiera warianty sztuki Car Maksymiliall, przedstawianej przezakto'rów ludowych, z pochodzenia rusyjsJkiej, <która w XIX i 'na początku XX w. zys'kała dużą po:pula-f!ność 'na terenie biał'O'l'uskim. "'a 'prz}'klad,zic ~£j sztufki obserwujemy pro'ces przejmowania prZ:e'z lud białolfuski elementów 1'0;;yjs'kiej !kultury ludowej, za ,pośrednictwem sluŻiby w woj'siku carskim, pracy w miastach rosy}sbch. a talkże 'kontaktu z Rosjanami,mie,<;zkającymi na tych ;:iemiach. Opracowana ,starannie przez M. A. Kała,dzit'ls'ki'ego an1to!ogia biało-ruskiego teatru ludowego będzie bardzo użyteczna przy ba'daniach 'komparatystycznych, podejmowanych przez folklorystów zarówno białorus:kich, jak też ukraińskicsh. 1'0f,yjskich i polskich, zajmujących się genezą i rozwojem poszczególnych form i motywów widowisk ludowych. Franciszek Legendy ti padanni. Skl. nika"., Mińs<k 1983, SiS, 544. M. H T Yn b ł a ol i A. H'u 'l".S Sielicki k i. "Na wuka i Tech- W dwukrotnie już omawianej na Itych łamach 30-tomowej serii "Bieła:fuskaja Narodnaj,a Tworczasć" ("Lud" t. 65 i 67) ukazał się tom zawierający teksty biab'ruski:ch legend i podań ludowych, opracowany przez dwu znanych folklorystów Michała Hrynbłata (zm. 1983) i Antoniego Hurskiego. Pierwszy z nich napisał �Hecenzje 291 wstęp charakteryzujący oba te gatunki, tym cenmeJszy, iż jest to pierwsza na gruncie białoruskim poważniejsza ich charakterystyka, oparta na tak kompletnym zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana antoolgia. Hrynblat poinformował tak~e o polskich zbimaczach podań ej legend biał'Oru:s'kiclh, m. in. o Ka,zi,mierzu W. Wójcickim, k,tóry zamieścił ich kilka w znarnym zbiorz'e Klechdy, starożytne poclania i powieści luclv. polskiego i Rusi (1837), wspomniał :O korzystaniu z rtych gatunków przez Adama Micki,ewicza (w Swite.::iancc, Swite.::i, Grażynie i Panu TarJeus:u), Władysława SyrQlkomlę, Elizę Onzeszkową, a 'z pomniejszych pisarzy ,prz€z .T cll1a Barczews'kiego (Szlachcic Zawalnia). Legendy zostały umieszcz-one w trzech 'rozdziałach: Q ,pochodzeniu wszech-;-.viata, ziemi, człowieka, zwier,ząt i ro~lin; o ,po'chodzeniu plemion, narodów, klas i różnych zjawisk socjalnych; o Bogu, świGtych, wierzeniach i stnchJch. Już z tych niektórych nazw widać, że układacze tomu potraktowali gatunek legendy szerzej niż je.,t to na ogół przyjęte, włączając tu teksty nie zawierające elemenwstęp charakteryzujący oba te gtunki, tym cenniejszy, iż jest to pierwsza na zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana anto10gia. Hrynblat poinformował taki różnych zjawisk .,ucjalnych; o Bogu, świGtych, wierzeniach i strachach. Już zaś do anegdot. Wprawdzie zastosowany tu klucz ma też swoją dobrą stronę, gdyż mamy zgrupowane wszystkie znane teksty na temat poch::>dzenia np. ptaków czy zwierząt, mimo że mają atrybuty forma,lne różnych gatunków, jednakże okresl:el:ie ich jako legend :przychodzi nam z trudno~cią, bowiem wy;różmikiem Itego gatunLu jest prz(~ieżnie tylko sam motyw, leaz także s,posób jego po'dania oraz przy'wiecająca mu idea. Wartość zamieszczonych tekstów jes-t o:C'zywi'~cic:niejednaikowa, zdarzają się \vśród nich utwory jawnie publicysltyczne, autorskie, a nie ludowe. szczególnie te. które powstaly w czasaoh nowszych, już po I wojnie światowej. Mo'żna by je [1azwać najwyżej gawędami czy anegdotami, lecz w żadnej mierrze legendami. Sądząc 7. Imio!1 święlych wy:'1tępujących W legendach (czy też quasi-legenda,chJ, jak też z innej nomenklatury, większość tego rodzaju tekstów powstawała w środowisku Białorusinów prawosławnych. W jednym z nich (nr 153) katolicy są nazwani "lach'\lmi" (w zdaniu: "bo sil'radu lachi sausi'm nie posciać"); 'można sltąd v:nioskować, iż powstała on po roku 1863, ,g,dy nasyłani na Biało'ru~ z Rosji popi zaczęli slzerzyć wśród wiernych nieprzyjaźń do katolicyzmu. Ale dużo też jest tok,tów z nomenklaturą białorus1ko-kato,lic:ką. Wiele z przylo'clOnych tu legend (właściwiej by było określić je jednak ja1ko lpodania) jesJt barodzo interesJujących, np. " rusałkach. Ciekawy jest też cykl opowiadań o wilk'olakach, który ws:zakże na·leży zal'iczyć do po,dań demonologicznych, a nie do legend. Podobnie ma "ię rzecz z opowiadaniami o czarownikach, wiedźmach, rzaczarowanych przedmiota,ch. Spotykamy tu także teksty przedrukowane z powojennej biało'stockiej "Niwy". Część druga tomu, zatytułow~na Podania, składa się również z trzlech rozdziałów: o zdarzeniach i o'sobach hi,SJtorycznych; o pochodzeniu m'iast, miasteczek, wiosek, uroozysrk, rzek, jezior oraz ich nazw; o s:ka:rbach zakłętych. Tu już nie mamy zastrzeżeń co do za1szeregowania ,gatunkowego podanYch tekstów. Wśród podań znajdujemy także polonica. Włodzimierz DobrowolsJki zapisał w końcu lat osiemdziesiątych XIX w. podanie o tym, skąd :się wzięły bunty w Pohce. Oto .po śmierci "króla-bohatyra" starszyzna polska pOJstanowiła, by nowego władcę wynalazł koń tamtego. Ten wybrał st.arca Wi'to'Lda (s'tarął przed nim na kolana). Witold dO'brze rządził pańs,twem polskim, a prz'cd śmiercią powiedział, aby w razie '1iebez.pieczeń~twa dla ojczymy - zagrać na'd jego mogiłą, a on ws'tanie i okaże 1~· �292 Recenzje pomoc. Po pewnym czasie zagrano - na pr6b~, bez przyczyny. Witold, przywołany z tamteg·o świata na próżno, rozgniewał się i prz'cklął przywołujących, slkazując Polaków na wieczne bunty. Zarówno to podanie jak też wick innych dowouli, iż układali je ludJZ.ie z pewnym wykształceniem i że zas'ięg ic:h twnrów był duży. W jednym z podail spo·tykamy Telacj~ z pojedyn,kl\l 'k;ról;l SteLm::! Ba turcgo z Katarzyną II, k·i6ra zwycięża w nim. Powstalo to ;po<lanie w XIX .'1.. W śr-rxlowisku pro rosyjskim. Podania o Piota-1ze I .po·siadają prawdopodohnie genezę l'osy}sk'l. Opowiadania {) wojnie ze Szwedami ,prz'edrukow:lino m. in. ta,kżt! z zapisów Michala Federowskieg'o. Podania o wojs'kach napoleońs'kich wyrażają ujemny stosunek do Francu.zÓw. Osohny dzial stanowią podalnia o m,l'gnatach - Ba-rwrzc R.adziwJ!łow~nw. Radziwiłle-Sierotce i "Panie Kochanku" o·raz o innych dziedzicach, przeds'lawionych pl'lzeważnie ujemnie za ucisk poddanych. WśrÓd po,dań {) powstaniu różnych miejscowości o-raz ich· nazw dość często przejawia się królowa Bona. Mickiewiczo' lo.g6w zainteresuje 9 podań o jeziorze Świteź, KOllCZą:y tom cyikl podal'\ {) ska·rb"ch w wielu wypadkach przypomina po-dobJle po.dania polskie. Antologia została 'WY'Posa.żona w imdeks motywów jak też o'sób hiS1tO-rycznycll i 'mito,logicznych, co :ułatwi studia :porÓw;1awcz,e nad legondami i ,podaniami, Szkoda tyl·ko, że nazwy osobowe i niek:tóre inne zG.'ltały ,umif'szczone nie w jednolitym systemic a!fabetycz;n)"m, lecz v': grupach tematycznych, co wymaga poszukiwań dodatkowych. Ale mimo tych wszystkich drobnych z,as>t.rzeżeń wydany starannie .tom 'legend i :podań .białorusIbch 'I1a:leży uznać .za ba,rdzo wartościowy. F'ranc'is:::ek BYLGi1RSKI dawnktwo: NJ1RODNI PESNI NAUKA I IZKUSTWO, OT BHATJA MILADINUWI, 1981, ss. 51+VIII+539. SYBRANI SOFIA Sielicki Wy- Z okazji 120 rocznicy ukazania się w Zagrzebiu zbioru braci MiladinowÓw ze Strugi wydano ten zbi6r w Sofii po raz już czwarty, JeSlt to fotokopia wydania zagrzebskiego. Redaktorem i autorem wstępu omawidnego zbioru s·ofij5kiego jest znany fol1kl'O'rysla bułgarski, a'ka·dem1k Petyr Dinekow {zredagował im ja1k wiadomo i trzecie wydanie sofijskie, które ukazało się w 1961 r.). KomCll1tarzc do tego wart~ściowego zbioru przygotowała Milka Miladinowa. Brasia Dymitr i Konstanty Miladinowowie nie zdążyli swego zbioru, jak wiadomo z'obaczyć, ponieważ gdy był on jeszcze w druku, zostali przez wladze tu1""c'kie aresztowani za "WYWfO'tOWą", "antypaństwową" i "sz.picgowską dzialal.nosć" na "rzecz Rosji" i zginęli w więzieniu w Konstantynopolu w styczniu 1852 roku. Zbiór braci Mila1dinowów traktowany jest prz·ez folklorystów jako wiarygodne źr6dło archaicznych wątków macedońskiej poezji lu·do·wej oraz czę~ciowo i bulgarskiej, bowiem z 674 tekstów pieśniowych, szósta część to lltwMy bułgaTskie, Te ostatnie teksty dostarczyli młodszemL! bratu, Konstantemu, gdy pobierał naukę na Uniwersytecie Moskiewskim, jego koledzy bulgarscySawa Filaretów, Wasyl Cwła'kow i K. Gerow. Utwory bułgarskie. pocho'dzą~e z terenÓw wschodnich Bułgarii, zebrali Ne·sz.o Bonczeworaz Marian Drinow. Macedońskie pieśni ludowe epickie, hajduckie oraz liryczne pochodzą �293 Recenzje głównie z rodzinnych stron 'z.bieraczy, ,tj, ze Strugi i OChrydu, a częsc 1: Frilepu i Kukll"zu, gdzie Dymitr Miladinow pracował jako n.auczyci'el. W mniejszym stopniu reprezentowane są i inne regiony Macedonii. Do zbi-oru bracia Miladinowowie włączyli także obyczaje weselne, zwyczaje i obyczaje kalendarzowe z terenów Strugi i Kukuszu, a ta'kże wier'Lenia lu,dowe, ~ry i zabawy, prz)'lSlowia i zagadlk1. Zrozumiałe jest wi~ ,duże zainteresov,"an1e tym C'iekawszym i warto';'ciowym z.biorem etnograf6w, folkl-oryst6w, filol'og6w i hi.~toryków, gdyż zawiera on wiele cennych informacji o 'kultu.rze duchowej Macedończyków i Bułgarów, ja'kich nie można znależć w p6imiejszych zbi<>rach. Był ,to pieIWSIZyzbi6r odsłaniający skarbiec kwitną~ej poezji ustnej, żyjącej przez <ClłUJgie wieki w eg'Zotycznych wsiach : miastach, gdzie szkół w języlku ojczystym nie bylo, a rolę nauczyciela i wychowawcy spelni,al folklor. Zasługi dwóch braci ze SiI;r1u.gisą nieza:przl'{,'Zalne, a:loowiem ich .działalność zbieracka utorowała drogę lkzmym le,h naśladowcom w 2 połowie XIX w, Zbieracze ci poTównan\ są z VUlkem Ka'ra'Ciziciem, :który ,dla świata odkrył bogaty foł~lor serbski. :'oJ ic więc d'Ziwnego, że nie ma pracy ll1aukowo-badawc'Zej t'raktującej o poezji ludowej Macedończyków i pozostałych ludów słJowiańskich Bałkanów, która nie czerpałaby 'Z tego oog,a,tego arsenabu ()Iry,ginalnych i uni.ka!Jnych wątków opiewających czyny ooha,ter's'kie głównych ooh<lJter6w epiokich średniowiecza orar. barwnych tekst6w pieśni lirycznych - obrzędowych i o s'!OSJU,rl'kachmiędzy.lu<:lzkich. Zbiór jest wciąż żywym archiwum, w kt6rym za'rejestirowanych zostało dużo motywów, często samorodnyc.h, nie s,po'tY'ka'l1ych 'l.l inll1ych późniejs'Zych ,z;bicraczy. Dużą wa'!'lość posiada omawiany zbiór jeszcze ze względu na t,o. _że zawarto w nim także sporo utwor6w ludowych, które nie zanikły dotąd z repertu;:.rów utalento'wGnych pieśniarzy ludowyeh w r6żnych regionach Macedonii. Jest to zaga,dnienie bardzo ważne dla etnografów i fol,klorystów, k!tónzy mn'gą ::iledzić l uzwój i wqdrówkę pewnych motywów poezji ustnej. Pona,dto zbiór braci Miladinowów dowiódł, że przez dŁug,ie wieki ikrążyły wśród ludności słowiailS'kiej, \-toczonej przez inne nGrody, przekazywan-e z pokolenia na po-kole.nie wiele archaicznych utworów, świadczących o bogatych tradycjach lud<Jwych, klóre mimo nacisku innych kultur ludów ościennych nie zanikły, Folklor był pancerzem, bror.ią2ym M.acedończyków przed wyna.r'odowieniem. Twórczość ludowa s.prawiła, że ten niewielki lud słowiailski zachował swój język, zwyczaje i obyczaje, tra,dycje i obrzędy oraz ::iwiadomość n<lJro'dową. OmaWiGllY zbi6r ,ruż przeszło 120 lat służy badaczom folkloru s łowiat'J.>kiego. Wiele utworów z tego zbioru .przełożono na ,różne języki europejskie, w tym na jqzyk polski, 00 świadczy {) jego Wa'l·tości i z(1aczeniu oraz o nieshl'bnącyc.h ~ail1'tl'resowa!1iach mjl(}~nik6w słowiańskiej literatury ludowej, .\L'IKEDONSKI PECZALBARSKI LOR "MARKO CEPENKO", SKOPJE NARODNI PESNI, Kole Simic.:ijew INSTITUT ZA FOLK- 1979, ss. 277, Wstęp i komentGTze do omawianej 'ksiąŻ'ki :napisał La'ZQ Karowski, którry jest zarazem jej redaktorem, natomiaSlt Trpko Bicewski o'Prarował oprawę muzyczną wwartvch ,tu 200 'tekl>t6w pieśn!:owYOCh,Na kOI'lCU'zbioru !podane sa nazwiSlka 54 �294 Recenzje zbieraczy tych pieśni ludowych, wśr6d których jest 9 pracowników Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii. W przeważającej części zbieracze -- to nauczyciele. Ciekawy jest indeks 187 pieśniarzy ludowych, od których zapi.,ano zawarte w tym zbiorze utwory. Teksty pieśniowe pochodzą z SR Maced-onii, Macedonii Egejskiej Qraz z ziem macedońskich, wchodzących w skład Albanii. Nie j<'.,t reprezenlow<lI1<l natomiast część Macedonii Pirińskiej należącej do Bułgarii. Macedońskie pieśni ludo'we o emi,gra!I1!lach za'r,oibkowych powstaly :pod ,koniec XIX w.,kiedyfa,laemigr.a'cyjna zaczęła nabierać masowego charakteru, szczegolnie zaś po powstaniu Ilindeńskim (2 VIII 1903 T.) i 'po wojnach bałkań.sk ich. Młodzież emigrowała :POczątko'\Vlo<do RUJmunii, Serbii i Bul-garii, a ,p<>tem,do USA, Kanady. Australii i .innych kr,aj6w Europy zachodniej. Po 1912 r. Maced-o:nia nadal była krajem ni·esrpokojnym. Podczas wojon bałkańskich i l wojny świa-towej ziemie rnac:edoń.<;ikiebyły areną !krwawych walik. Do armii :kr6les'twa Jugosławii, Grecji i Bułgarii p<>wolano Macedończyków, !kt6nzy '0dda-li ~wojeżycie za cudze im:ter~y. K.raj ;pusto·szał, nędza zak·orzeniła się w każdym dom'u, licZJba wdów 'i sieroc rosła. a .poza prymitywllly:m rol'nictwem nie było ża,dnej innej pracy zarobkowej. Walka IU'MOk'i o swe prawa nar·odowe, o lepsze życic nabierała co'raz tu bardziej zorganizowanego chara1k,teru, a co za tym idzie, Izma'gały się prze~ladowania ludIlości ze strony władz 'zaibo'rczych. Z ;tej ciężkiej :sytuacji, w :jaikiej znal,az! się nar6·d n:acedońSiki aż do II wojny światowej, jedynym wyjściem była emigracja zarobkowa. Zawarte w 'Olffiawi.any:m Z}biOlrze,pie:ini 'ludowe '''l wz.ru.szający;rIl rejestrem ci"żkich przeżyć emigrantów i ich rodzin. Najczęściej Clffiig'ranci rekI'U:towali się 5p<>śród młodzieży, 'która do.piero co :zało'żyła rodzinę. Ile t-ra,gedii przeżywały ich żony, starzy wdzice i ich małe dzieci! Wiadomo bowiem, że wielu z tych mlodych ludzi nigdy -nie wracał<o, umierali na obczyźnie -!'UJbniektónzy 7.aikła·dali nowe -rodziny. Zma'rtwiellia, smutek, tęsknota - oto myśl pr.zewodnia tych pesymistycznych, utkanych przenikniętym cichym bólem, zma,ntwieniami, 'zgryzotą <kłopotami i :g'oryczą pi·eśni. Ta!ki'e oto uCZJucia ~ą :PO,dstawowym motywem tych wątkow. Wiele z nich przechodzi do b(liHad. KaŻ!dy z tych utworów jest c!cgiq !tragiozną. D'0 pows'tania Ins't)"tutu Folklorystycznego SR Macedonii (1950 r.) Ipie~lli o cmigra:ntach za'robkowych, tzw. pec,zalbarskie {peczalba w jGzy1k'u macedońskim oznacza zarobek), Itrafiały s,pOr.a,dYCZiI1ie w zapisach ,zbieraczy. Dopiero po 1950 r. <Cj 'one zbierane systematycznie, jak i pozostale gatunki i rodzaje macedońskie] twórczości ludowej. Świadec!twem tego jes't omawiany zbiór, :zawierający jedynie garść tych arcyciekawych i oryginalnych p'eśni ludowych, ktore powsLlj'l i \'.. naszych czasach, zasilając bo.gatą I'iteratur!; J.udową Mace-dolllii. Warto .z:1Znaczyć iż utwory te są nieznane u Ser,bów. Chorw.atów. Czarnogórc6w, Slowcóców i Bulg(l.[Ó\v. Każdy z tych utwo'r6w, których auto,rami sq matki, żony i sioe,tl y 'lJpiewanych. bohaterów, jest zamkniętą histo,rią ich przeżyć osobi's,tych. Zadell z tych te-ks161\' pieśniowych nk jest wykolnywany w nas1traju pogodnym, lecz ze sercem złamanym i pełnymi łez oczami. Piszący te 'Slowa był niera:z liwiadkiem, gdy na wbawach, na kt6rych uczestniczyli emigranci ·z USA, Kanady czy Australii, odwiedzający swói kraj po długoletniej nieobecności, gdy zabrzmiewała pieśń.,pcczalbarska" nil' magI; zatrzymać łez. Są ,to lamenty olpla'k'Ujących osób na,d swoim ciężkim losem, osobo k~6re zoS'tały -podyawione radości, a ich życie jest ,pełne trosk, trw6g 'i smutku. ł<helicz·ne wątki o za'sięgu ogólnokrajowym posiadają warianty. a większość - to samorodne wątki w IM6rych jest opi'C'\v<łUm cięi!ka dola emig.ralllta i emocjonalne pr:zeżycia członk6w jego To·d~iny. �Recenzje 295 W niektóryoh tc.k-'>ltachopowiada ·się :o iSlpotJkaniumęża lżony, gdy 'OJ1po kilku btach wraca do domu. Zo;,a nierozpozna'je go. Nieraz :mąż uspokaja małżonkę, że wróci ,po 10-ciu laltach i !pyta jaiki prez·ent 'sohi'e życzy by j'ej :przytl1iósł. Zona :jednak wo-li, by on ,z·ostał .przy ni-ej, Ulawet 'namawiago, żeby spr!zedał jedYlne:go rumaka i nie jechał do -dalckiego kraju (nr 10). Innym razem mąż jedzie do Am·eryki ; pyta żonę, czego .sobie życzy - by wY'sylał listy, pieniądrze allbo pr~~nie, żeby Ot! \l'I'ócildo Iniej. Zona bez wahania odpowia'da; nie chce l~s,tów, bo się drą, także nie chce pieniędzy, po·nieważ ro'Zchodzą się. a pragni'e j'edY'nie by on wrócił (nr !li' 166. 167, 168). Cieka'wa i'est interpretacja anonimowego pieśniarza IuD-owego, który przc'kazuj,e dialog między mężem ażemą. która nie chce go puścić same'go, lecz pragnie z nim. ;pojechać. Maż us'iluje pr.zekonać ją, że Ikraj, .dOlkąd się udaje, znajduje s·ię daleko, trzeba będ1Zie pr-zeplynąć .glęboką wodę. Zona od:powiada., że zmieni .się w rybę i /poplynie do ni'ego. On wymienia inlne przesZ/kody. Znajdują cię gęste lasy, przez k!tóre trudno się przedrzeć. K'ochającążonę i Ito nie odstrasza. Oznajmia, że ,zmieni ·się w leśnego ptalka i tP'0f.rUll'lie,do nieg-o. Ami silne i ,groźne wo.j.:ilkJo,które znajduje ~iG w kraju gdzie przebywać ma jej mąż, nie mo"Że zmienić jej dccyzji, a'!bowiem stanie się ona "jadowitą ŻJmiją" i przejdzie przez ;0 wojsko (nr 14), Często jedn~k żona przeżywa .tragedię,g,dy ,się 'dowia'Cliulje,że !'I1ążnie zyje (Inr 156; lubieni się z inną kobietą (nr 143). Czasami na O'bc,zyŻJ!1ie maż ciężko ch{)J'uje i nie ma -tam ani matki, ani rodzeństwa, ani też u1koQchanej, i:cby mu olpa'trzyli rany. nie O'tr;zymuje naw~t depesz i .listów (nr 41). Tęs<kr.otą żony poeta ludowy złagodzi czasami wiadomo,ś·cią, jaką dostaje ona za pośrednictwem gołębi, które ka1flmi "białą pszenicą", ż'e widziały one jej męża ~iedzącC'go nad Czarnym MO'f<zem,pis'zącego hs!t i liczącego peIne wiadra pieniądzy (nr 51). Wśród omawianych utworów I,udowych spotykamy kUka ba~lad () wybrednej n',a-tce, która zab'ija 'Syna w ubawi.e, że :przekaże wiadomość o dej nierrno:ralnym i.achowuniu się. Występuje tu tażc znany i winnyc.h Ikrajach motyw ballady - powrót bogaliego SY~la emigrail1lta zarobkoweg,o ,do domu, któ'rego matka nic ,poznaje i gdy on ::..lsrął, siekierą odrąbała mu .glowę, by zrabować mu złoto. TragicZlly 'koniec ,spotyka także .dwóch braci, którzy wracają już zamożni dl) domu, Kupują sobie 'rumaka oraz "ostrą szablę", Gdy zbliżali się do wio's<ki,Izapragl~ęli trochę odpocząć w pobliżu źródełka. znajdującego się pod wysokim drzewem. Tu podzielili z<lrobione pieniądze, z rumakiem też nie było kłopotu kto ma go wziąć, lecz szabla .,tala się "kością niezgody" i starszy uciął nią głowę bratu. Wówczas o·ctenvała 'się ścięta głowa, "matce możesz powiedzieć co zTobileś, 'ale gdy przyjdzie mój sy,nck, usiądzie ci na kolana i zapyta c·o wtedy mu po'wiesz? Brat-:nurdcn:a uszłyszawszy ,to bez zastanowi'enLa targa się na własne życie i umiera, Inna ballada opowiada o mężu. Móry wracając do domu zastaje żoml z <ko'chankiemi zabija ich 'oboje, Często niektóre pieśni ilustrują zażyłe, do;brc 'stosunki w 'rodzinie, SzczegóLnic plastycznie jest przedstawiona miłość matki, !która lnie choe źadnego majątku, żadnych bogactw, a jedynie pragnie, by jej syn pozostal w domu oj nie wyjeż,dżaJ. Nieraz ostrzega ona syna wybierającego się do ,pracy we Francji, że ".dzi'ewczęta francu~kie są diabel"kie i go oszukają" (nn' 7). Pieśni te. poza .problemami soQcjolo~kznymi i stosunkami rodz1nnYlffi'i ja!kie poTuczają, zbudowane są na t,rwałych fundamentach estetycznych, są żywą hi:storią naj nowszych, cię2:kich 'i tragicznych dziejów ludu macedo·ń'skiego, /kltóry 'rzad!ko przeżywal chwil'e 'szczęścia, radości 'i -spokoju, �296 Recenzje Poza ws;pomni,,"nymi wstępami Law KarowsIkiego i Trpko Bicewskiego. utwmy Ie nie są dotąd przedmiotem 'SIpecjalnych badall folklorystów jugosłowiańskich. Znaleźć można jedynie skąpe wypowiedzi na ic:h temat (V. La'tković, Nuroe/na knijiżevnost, I, Beo.grad 1967, s. 151; K. PenuszliSiki, wSltQP do: TTlldowi . .)emejni humoristiczni pesni, Skopje 1973, s. 11 - 12). Kole MAKEDONSKI .JE 1980, INSTITUT PESNI ZA NARODNO-OSLOBODUTEL.VATA ZA FOLKLOR "MARKO CEPENKOW", Simic.:ijew EOItHA, SKOP- s's. 445. Insttyut Folklorystyczny SR Macedonii wydał ·omawiany zbiór j.lko trze·ci,! po.zycję z serii "Macedońska twórczość ludowa". Wybór tekstów, wstęp oraz komentarze przygotował redakt'0-r tego zbioru, Law Karowski, natomiast Gjorgi Gjorgi.;ew jeslt autorem opracowalI1'ia muzycznego. Lazo Karows!ki we ws,tępie podkreśla nJ.lę 'ira.dycjj lu·dowej w pov;~ta\\'all!U tych utwo-rów podczas II wojny światowej, ·kj,edy lud maccdolISIki walozył pTzeciw~o okupantom faszystowskim. Czę·Ść .pieśni, opiewających tę wal'kę, układali U1talonfcowani pieśniarrze ludowi, rekrurtujący się wśród partyzantów na wz&r poezji pisanej oraz kadycji ludowej, zwłaszcza lPi'eśni hajduckiej i poezji rewolucyjnej ruchu NJbot.niczego. Zawarte w omawianym e.biorze teksty pieśniowe pochodzą w zasadzie z ziem SR Maeedonoii oraz z Macedonii Egejskiej. Utwory z terconów tej ·ostartniej częsci kraju zebrane były od Ma·cedończyków zamieszkałych w JUJg·os!awii. Słabo l'l'prezentow.ana jest natomiast Macedonia Pirińska (4 pieśni) oraz część "'lace-doni!. należącej do Albanii (3 utwory). Teks,ty z omawianego zbioru powstały w latachl'941 - 1945. Jedynie ;w z;clniach Macedonii Egejskiej, gdzie WS p6'lna walika Macedoóc.zyków i Greków prz(~ciwk'o mona.rchii Grecji i anglo-amerY'kanskim interwentom trwała do 15 -ierpnia )949 •.oku, lPi'eśni () wa.lc·e narodowo-wyzwoleńczej ,powstawały ·dłużej. Sipora ezęść tych wątków źyje wśród emigrantów politycznych z Macedonii Egejskiej. przebywających w .Polsce, Czecho:słowacji, Związ-ku Radzi.eckim, Rumunii, ·!\a Węgrzech i Bułgarii. La:zo Kar-ows'ki podak info·rmacje o .pie'l'\'v'szych zbiNac'zach j ba·daczach ,tych popularnych pieśni ludowych, które ISą najnowszymi tworami macedollskicj poezji ustnej zaznaczając przy tym, że i obecnie powstają wątk'i opiewające pOS/laC'ie i wydarzenia, związane z ·ruchem oporu lPo,dczas II wojny światowej. GłÓW!llymi hohaterami, których imiona przewijają się w tych pieśniach, są Tilto. general Aipos'lolski o-raJz 'Partyzantki i partyzanc'i, bO'haterowie narodowi, któr,zy własne życie oddali za wol11!nść kraju. Ka'f'O'Ws'ki ,poza analizą u;twarów zajmujc ",ię : ich poetyoką· S'zczególnie w~Tusza-ją :słuchacz.a za'kodo·wane w .pamięci Iwdu bcs,tiaLskic czyny (okupantów: W wielu utworac,h jes't m·owa o tym, :be młodzież chwyta za broó by walczyc z 'WI'Qogiemi oorwać kajdany niewoli. Znalazły się także pieśni hwmorysltyczne i saJtyryczne, w których "Niemcy znależli swój grób w Ras·ji" (II1T 2~8) lub, że "Niemców i Włoc'h&w nie ma j-uź w Afryce", "Dziadek Iwan (znaczy Rosjanin) faszystów 1 �297 Recenzje P.1iotlą zamiata" (nr ~.)91. Pic,;niarz ludowy kpi ta'kże z exkróla Ju.gosławii, Petra (nr nr 260, 261). Co ~ię lyczy meło'dii tyC'h pieśni, to według Ziwko Firfowa, kló'rego cyttuje Gjorgi Gjorgijew, pieśniarze, stosowali stare melodie, oryginalne lub zmodyfikowanr". Ulwory le, ja:k i we wszystkich poz'ostałych 'krajach Europy okupowanych przez fa'szystow~kich I i'emców, były zarbronione., dlate.go wykonywali je paT'tyzanci • lud na -s'potkaniach IOwaorzy:.kich i wyc·ieczkach. Część ·tych utworów przeznaczona jest do tailea. Omawiany zbiór zawiera 280 pieŚ!ni, 'które są iy1k·o częścią bo,g'atego repertuaru utworów parlyz<lrnC'kich, jakie pow,<;ltaly ,podcza~ II wojny światowej. Duża część zapisów spoczywa w a·rchiwum Instytutu FO'likl<JIrystyczne~oSR M'acedonii. Akcja •.bierania tyeh wątków w Ju'gosławii trwa, a iema,tem ,powaiŹJrl'iejszychprac naukowo-badawczych jeszcze one nie są nie ylko w J'Uigoslawii, lecz i w !PQzos:tałych krajach słowiailsk ich. Kole NARODN1:: VIC, KNJIGA 32+XIX+324. PESME MAKEDONSKI PRVA. ZENSKE PESME, Simic.::ijew SKUPIO STEFAN 1. VERKOBYLGARSKI PISATEL, SOFIA 1980, s's. BUGARA. Oma'wiana ksi'lżka ukazala się 120 lal po wydaniu w Belg1'a'dzie powyżlSzego zbioru Bośryiaka Slcfa;na Verkovicia, którego imię wywołało ożywioną dysku-sję po wydan'u \V Belgra·dzie w 1874 I tomu, a w PetershmglU w 1881 r. II ·tomu .głośnej mistyfi,kacji Veda Slovena. ZasłUigi jednilJk jego jako zbieracza i ,popu<laryzatora folkloru macedoń.>kiego .są niewątpliwe. On pierw.szy przedstawił złoty snop kultury duchowej nieznanego przedtem, nielicz:nego, zniewol'on€lgQ ludu słowial1skiego. Verković odkrył dla folklorys'tów bo.ga'te .pokłady orgLnalnej i bo'gatej pO€lzji i prozy ludowej Macedończyków. Wypa'da t,u wspomnieć, że t,en dyletant i zagorzały zwo!enni,k ruchu ilirskiOgD wy,dał jeszcz·e ·dwic ci'ekawe prace €'tl1'o.g'rafi'cZll1e: Opisanie by ta Bolgar, nasie!jajuszczych M akiedoniju, Moskwa 1868 oraz Typograficzeskoetnograjiczeskij oczerk Makiedonii, Pietier.sburg 1889. W roku 1920 natomiast z jt-go spuści;zny Rosjanin Piotr Ław,f'Ow wydał w Piol-rog'ro,dzi'e ,zbiór, zawierający 200 tckstów pie0niowych, o których wspominał ich wydawca jeszcze w 1908 rorku. \V rOiku 1932 zaś ltonże Ławrow wspólnie ze znanym folklorystą czeskim Jifim Folivką wydał w Pradzie obs1zerny zbiór bajek macedoiLs:kkh, zebranych przez Verkovicia. WszysItko to świadozy, jak bardzo był on 'zaangażowany w zbieraniu folklorystycznych i elnograficZlnych malteriałów na ziemiach macedoli:s:kicłf. Po·d koniec swego życia 7Jbieracz ów doznał, jak wiadom'o, du.żo rozczarowan z powodu wspomnianej mi.<;tyfikacji Veda Stovena. J.ego tragedia ponadto p:Jlegała : na tym, Ż'C iZ>di"adzilchlebodawców Belgradu i .prze-szedł na służbę rządu nowowy'ZW'olOlnejwtedy Bułgarii, inteligencja której wY'korzysltala umiejętnie stanowisko Veu1<ovicia, trarktującego MaeedończYków za Buł,garów. W -ten SjpO'sóbzaognił stosun'ki dwóch rywałów - Serbów i Bułgarów, włączając k.ultU'rę macedoń~ką dio bułganslkiej. Spór ten ,toczy :S'ię nada'I, jakkolwi€1k z'eh-ranc ,przezeń ma,t.eriały nie mają nic WSpól11egoani z Buł,gacr-ami,ani z SeI1baani. �298 Recenzje P'olza tymi ikłolpotami, jaikie J)rzeżył V€T1ković, ,nikt nie ,kwestionuje jego dorobku jaik,o z,bierac,za utwo·rów l'udowych, Swia,dectwem -tego jesot m.in. ·omawiany zbiór. On pierwszy wśród ZJbieraczy ,trafił na utalentowaną pieśnia'rkę ludową Dafiną, od której zapisał 270 t'ekstów ~do zbioDU włączYł 235 pieśni z jej repertIla'ru). Informatorka owa :p11zekalzałaVerkovicioWi :pieŚiJ1.io trcśc'i mitycz;nej, obrzędowo-kalendarzowe, ballady, miłosne, pr.zeznaczone do tallca, epickie i obyczajowe, zawndowe. wY'konywane ,przy p'racac'h polowych, hajduckie, weselne oraz hies:adne. Zbiór podzielił Ver.ković na ,dwa rozdziały. Do ·rozdziału pierwszego, któremu dał tytuł Pieśn.i żeńskie (Ctzyli hrYCZine) dał cały n~pertua'r Dariny, a do rozdq;ialu drUigiego włączył uslyszan.e utwory od innych .pie.~niarzy ludowych, wywodzących ,'ię z różnych stron MacedanE. Omawiany ,zbiór Stef.ana Velikovicia jest cennym ź-ródlcm macedoi1ski·cj :po·czji ludowej prizełomu 1. ,i 2. połowy XIX 'w., umożhwiający I.prześledzc.l1iieJ'lO<ZlITlJieszczenia pewnych ogólnoslowiall'slkich motywów na tych ziemiacharael zapoznanie ~ię z samo-r,odnY'mi wątkami,istniejącymi wylącz,nic tu, na ,poludniowo-wf;chodniej częścikraj'u. Kole MOMĆILO ZLATANOVIC, NARODNO PESNISTWO NARODNI MUZEJ U VRANJU VRANJE 19&2, SS, 330. Simiczijew JU2NE SRBIJE. W:s.półczesny follk!laryst.a }u'gosłowiallski, Momcilo Zlaianović, profesor Wyi..";ze,i Szkoly Peda.gogićznej w m, W1ranje, jest -znany nie tyl'ko ja:ko namiętny zbieracl. runa Hteratury ,ludowej na terenach 'Pofuooi'owcj Serbii, lecz Itakże i ja,ko ceniony badacz. Wyni,ki'em jego wieloletniej opra,cy ;poza licz.nymi artY'kulami, ogloszonymi na lamach różnych czasQpism na,uikowych Jugoslawii, jc~i omawiana książka. Wnosi ona 'dużo nowego do wciąż jes'zcze żywej iwórcz{)ściludowej w ojczyźnie Vuka Karadzicia, St'ojana Novaikovicia i SVe'tozara Markovicia. Polu·dniowa Serbia, to dekawy .skrawek Ju.gO'sławii. Niewola turecka trwala i.ldlużej niż na pozostalych ,ziemi'ach Serbii. P'oiożcnic geograficzne zaś sprzyjało utrzymywaniu kontaktów kulturowych z sąsiednimi mjast~ll11i maccdl1ll.c;ki:ni Skopje, Bitoia i Saloniki, W średniowieczu istniały tu male feudalne ,paóstewka scrbs:kic tzw. zupy P'reszewa, Wranja 'i Inogoszta aż do 1454 r. Niektóre regiony tego obszaru znaj· dawały się pod panowaniem Turcji aż do 1912 r., tj, do wybuchu I wojny balkal'lskiej. Podczas wojny a u:striacko-·tur-ecikiej w XVII w, ,duża cz<;ść !u-ti>llo'ścitych lerenów byla z:mu's'Zonao.puścić !kraj, :ponieważ 'były 'one teatrem oSltrych wa-i'k. Omawiana rksiąż1ka srkJ.ada :się z 'dwóch części. PieTws1zą część (s. 9 - 181) autor po,święea liryce ,ludowej ,okręgu W.ranje. Omawia tu pieśni obrzędowe tzw. łnars.koie, poświęcone ,O'bchodom święta Lazar.za, wiel'kanocne zabawy ludowe, pieŚd1i gjurgJjcwdeńslki-c czyli u'twory liryczne,poświęcone obchodom ,święta Jerzego, pakona p6;] uprawnych i zwierząt domowych, foIkl'or psz,czelarski orarz obrzę·dowe piśni wcse'lne Serbii poludniowej w porównaniu zodpowiedinikami macedońslki:mi, �Recenzje 299 !:'i,;zc :'ci ;,a';"'ŻC.0 obrzędach pieśniach pogrzebowych okręgu Wranje O!faz o żrliwiaT;.;kich z okolic Pczyni i ich wit;zi z macedońskimi. Os·obny rozdział przeznaczył ludowym pieśniom miłosnym pochodzenia miejskiego z południowej S€rbii. Pisze on ta,kżc IJ obecnym s'ta'nie -twórczoŚCi ludowej na ziemiach Inogoszta, obejmujących tereny między Wra.nje, południowej M(}<rawy, Gr,deli·cy. KUJkawicy i górami Obl'i'ka : Gro:;\. :,;) i< órych znajduje sięoLl<oło 40 wio·sek. W urna wianej książce 7Jna.jdujemy też cielkawy roz.ct-zi,ał o wpływaclh l~rY'ki !.ldo\\'ej :la twórczo'ść ·li'teracką pisarza serbsikiego, Stewana Sremca. Słus;znie lVI. Zlat<1I~G\·:Ć.podkreśla że w 'Pieśnia~h miejs!k.ich ,poludniowej Serbii zaw-apto wiele eJemC!ltÓ\\' z patriarchalnego sIPoleczno-ekono.micznego i ikulturowego życia. Właś!Iie ~e cec:hy poezji ludowej WY'korzYSltal autor Kasztany Stewan Soremac w :iego <twórczości literackiej. Zlaianović podaj.e daine z żyC'iorysu i działalności tego pisar~a ~.erbskiego, ,kt6ry m:in. 'iJlteres-owa-ł s'ię ,gwarami lu,dowYill1i >regionów pJłudl1:o\n~j Serbii i .znal dosikonale twórczość ludową ;tych terenów. Autor omawianej książki dQlkonuje po-r6wnania utwo--r6w literackich Sre·mca 1 mo'tywów pleśni ];<;'ycznych, które były jego inslpiracją. Zlaltanović 'po'daje talkże, że duży wpływ wywarła serbska liryka ludowa z ter'Bnów południ'owych na twórczość h 1.eraC'1\ąinne/go pi.';o,rza serbs1k,ieg-o, Bo,r'isava Sta-nkovicia. CZG~ć druga omawianc;j książJki jes't poświęcona 'S erb:>kiej Cipice ludowejpołudniov:ych obszarów kraj-u. Zademonstrował A'Uitoruu swoją el"udycję i dosikonałą znajomość tego gatun'ku po,ezji ludowej. Zajął sit; _r€lpertuarem niektórych ,gęśl.a'rzy. PLszc o warian,tach epickich utwo·rów I'u,dowych, żyjących i dziś w olk'ręgu W'ranje, v:ys:tqpu.J'jcych tkaże w ,z:bi·orach Vu'ka Karadziea i innyoh 7Jbieraczy serbsikich, co może s\\':adczyć o łąc'zJllośc-iżyda ku'Hurowego Serbii, niezależnie od różnych losów historycZ!lych., w jakich znajdowały się niektóre regiony IkTajlu na .przestrzeni 'ylic;ków. Ponadto au'tor dokonuj·e analizy pieśni epickich, w których .opiewani są bohaterowie średni-owiecza, m. in. król Stefan Dusan, junacy bitwy na Kosowym PoJu n'1! czele z carem Lazarem i caricą Milicą, chory Dojczyn, główny ·bohater serbskiej, macedońskiej, chorwackiej, hercegowi6.skiej, czarnogórskiej i bułgarskiej epiki ludowej - legendarny królewicz Marko, pochodzący z dynasti Mrnjavceviciów. wywodzącej sit; z Hercegowiny i panującej w lVI·acedonii. Obszernie omawia cykl tego władcy, jego czyny bohaterskie, przygody, życie .osobiste i walki z rywalami i wrogami narod·owymi - Turkami. Aulo:' CZt:sto nawiązuje do odpowiedników macedońskich, co świadczy o ścisłych więziach ;.;u ltUTowych sąsiadujących terenów !poludniowej Serb.ii i Macedonii. Utwory ('pic:<il', wedlug lVI. Zlatanovicia, pamiętają dzi.ś najlClpiej starsze o'soby, chociaż :liL' zawsrzc dokładnie. :\o\\-y;n ogniwem bohaterstkiegoeposu -serbskiego są pieśn:i opiewające wa,l-kę '.\·YZW,.'1el·lc:ząprzl'ciw'ko Turkom. Momcilo Zla,tanović poświęca tym ciekawym ,erb.i'ri.in1 pieśniom ludowym o dużym zabarwieniu lirycz'llo-cpick'im szczeg6lne miejsce .. Ogranicza -,'j(; 011 tyllko do utwolr6w, k,tórepowstały właśnie tu., na południu Serb;:' w jego ro>dizimych :stro'nach. Zaznacza, że wielu z tych boj.owniików 9CJczątku XIX w" biorących U'dział w pie-rws'zy.m Ipows'taniu 'ser·bSlk1m pod dowództwem Karadjodjevicia (1804), śpieszyło z pomocą także i powstańcom serbskim w Szumadii. Tereny IPołudniowo-scrbs'be, jak zaznaczono wyżej z'ostawały ·pod panowaniem TurcE dłu,gie lata po wyzwoleniu powstałych .ziem Serbii. Działalność bOjO\Uli;';:ó-·.\·sc-rbskich 'z tych połu,d:ni-owyc;h ten~nów była opiew.ana w licznych pieśniach ludowych. Tym właśnie utworom poświęca autoT specjaJny rOlz-dział. Osobny roz·dział poświęc·ono pieśniom hajduckim, zebranym przez Zlatanovicia '.'.- la:ach 70-ch. Autor analizuje hczne motywy tych utwor6w, iktó·l'e mają chaT'alk- �300 Recenzje ter lokalny. Z kolei rozpatruje nowsze plesm, opIewające walkę p 'zeeiwk" TU~'kom \V lata~h 1878- 1912, ,pochodzące rzJZiem Pn~szetWa, Bujanowca ,i PczYll1i. Omawi'aną ksiąiJke zamyka rozdział poświęcony pieśniom partyzall1:ckLm. powstałym w latach 1941 -1945. Omawiana książka po's:iada dużą warto'ść przede WSzyEtkim dlatego, że autor opiera Eię na własny~h hadaniach terenow~h. Wsztystkie teksIty pieśni ludowych z,ebrał sam wędI'u.jąc po wsiach ·Okręgów po1uduliowej Serbii, tak malo ]'('preze.ntovlanej w ?Jbio'rach i pracach folklorystów serbskich. Momcilo Zlatanović jeSlt dZli'św Jugosławii jednym '7. najpoważniejszych znawców i ba,daczy rodJzimego f'Oi1klo.I'u. W omawianej mono,grafii autor zademonstrował doskonaly, no'Watol~; ',\'arsztat naukowo-badawczy. Twórczość ludową nie zamyka w szczelnych ramach lokalny~h, lecz rozpatruje ją wnikliwie we wzajemnych powiązaniach temaltycznych i gatunkowych odkrywając zarówno cechy og6,lnoserbsikie, jak też i 'indy-,ddualne, właściwie tyllko ,ludności 7.amieszkałej na terenach ,połu'dnioW'€'j Socbii. _ adto autor często podkreśla więzi duchowe łączące Serbów pDludnia i Maced''>!1czyków, tak hogato i plastycznie odbite w ich fO'lkJmze. HATIDŻA KRNJEVIC, ŻIVI "\óOLIT, BEOGRAD 1980, ss. 309. PALIMPSESTI ILI O USMENOJ I'OEZIJI, Au/Lorka omawianej ks.iążki, HatidiŻa Krnj€vić, urodzi/a się w 1936 ;'. x F'CJJ1:icy (Bośnia i Herc,egowi·na). Jest absolwel1'tJką Wydzi.alu Filowficznego U:n;',\'l,'rsy·tet'J S",rajewskiego. Studia z zakresu lit€'l'atu.ry jugoslo'Niańskiej i fLlozo.fiiu~;o!lczyla w 1961 roku, .po czym została zatrudni'ona na stanowisku asys'ten1ta przy ';,atedrzl: li;eratU!r jugo.słowiailsk'ich w Sarajewie, w 1971 mku obroniła pracę dokjurską w Belg'radzie, g-dlziepracuje w I;n'Sty;tucie LiteratUry i SZ1tuki. OgJo-s·iła dotąd .:lasto:;pujące 'prace: L Muzulmaitskie pieśni ;:: Rękopisu crlangen, wydaną .przez Serbs;ką Akademię Nauk i Umiejętności w1969 r., 2. Jest wspóau-torem pracy I)leraturn ludowa, wydanej w 1972 r. w Sarajewie, 3. Ballady ludowe Bośni i II crco{lowiny, która się U'kazała w 1!ł73 r. w Sarajewie i za kotórą o't-rzymaJa nag'fodo:; ..Svjetlo:;li". 4. Pieśni ludo·we, wydane w Sa,rajewie w 1~73 r.i 5. l\.n.tolo(7ia ballad l l:<iowyclt, wydana w Belg'radz'ie w 1978 r. Wszystkie prac,e Hatidży Krnjević cechuje wnikliwa analiza nauikowa. Stosuje ona iprzy ,tym nowoczesną metodę ba,dar'!, polegającą na gruntownej in!erpretacj; ll]awis.k socjool'Ogicznych i history~znych, o·dbitych w folklorze ojczystym. Pierwszy z ;rQ'zdział6w po'święoony jest ba.Jladom ludowym i no, i tytuł O na[;,.:ych balladach ludowych. Autorka zaznacz'a, że Lem gatunek poel.ji ludowej nie doczekaj s'ię w Jugosławii jeszcze ipoważniej'Slz'ego o,pra·cowania monograriczJl1ego czy synt€tyczmego. ROZłPal\lrujeona tu źródła ba'llad ludowych, omawia dotychczasowy stan zbieraotwa a takŻ'e cechy -i artyzm tych Uitworów. Słusznie twierdzi, iż ba.lla-da nie opiewa junaka, jak to czy.ni pi~śi1 hoha·ens'ka, lecz opowiada ona oJ człowi,eku, który nie zwycięża, lCCiZ!przegrywa. Ballada, według Krnjević, uczy, że człowiek jeslt najwi~ks'zą tajemnicą, nos.zący wsohie i raj, i pieklo. W T()zpięwści międrzy rajem a świat'em podz'iemnym znajduje s.ię caly śwj'u.t ludzkiego istnienia, �Recenzje 301 .:;kąci 'J~'.vierają siG wlizyst.kie drogi ·do różnych kierumików działania. Boha·terowiJe ballad \'.',liczą więc sercem i duszą przeciwko .nielud;zikim i niena'turalnym poczyna· n:om. przeciwko wszystkiemu Co przynośi hanbę, ws.tyd i poniżenie.. Stąd Wy!płYWi' wniosek, i.e pos'lacie wystt:;pujące w bana·da'c:h lud'O\vych, to o60by uozuciowc, nosiciele zarówno dohrych, ja'k ,też i złych cech l-udz'kich, pl':5tacie o kra!'lcowo odmiennych char,I'!,'terach i mDra].ności. W roz·d,'Ziale tj"m 'przC'lWija .stię slu'szna myśl .'\uturki, Żt' bohalerowie ballad gO'lowi są po.nieść oharę moral'ną i że są nastawle!!i cluchrm'o cierpieć .i zginąć. SenJ.~ballad ludowych Is,poc'Zywa na nagromadzonych wiekam; du,św.jaclczeniach ludzkich. Utwory te ilus,trują sl-osumek człowieka wobec życia. mi.luści ,i śmierci. Są, inny'mi slowy, z'wierciadłem historii rozwoju uczUĆ ludzkich wo!.iec wszyst.bego 'co dobre i zle, uczą, iż prawda ujawnia .sif; nawet wtedy. gdy boha'lersrkłada w ofierze własne życic. Swoją treścią ball.ada .ujawnia c;c:,pien;<l. \ragic,z.'ą wizję życia ludzkie.g{), a śmierć inlerpreto">vana jest jako 1'0:l/aj waH,i przeciwko humanistycZJnym pO'Sjtaw'O'mczłowieka. Temat ballady ludowej przewija się także w rozdziale Stosunek Vuka !':aradżicia do pieśni "na mied~y". HaHdża Krnjević pisze tu, że zbieracz ten zalirzał balla'dy ludowe do utworów ,poś'rednkh między lirycznymi a bohaterskImi (;tąd i używany tmmin "na miedzy"). Według Karadzicia, utwory :te nie są wykO'!lywa:1e jak bohaterskie, tj. przy akompaniamencie gęśli, ani też śpiewane są jak pic-.;Ili liryczne, a są 'lylko recytowa,ne. Ballada zawiera elem,enty :zarówno liryczne jak i epickie. Krnjević naliczyła w z.bi,o'rach Karadzicia o!k'Oło 200 ballad ludowych. W kolejnym rozdzi.ale 1\uto'l'ka omawia poopulail'ną balladę Hasanaginica. Jaj.; v\'jadomo, utwór len ogłosi! po raz pierwSlzy Włoch Ałber'to Forti's w 1774 T. w I tomie swojej książki Viaggio in Dalmacia", wydanej w Wenecji i odtąd ballada ta siuż.yła jako wizytówka Serbskiej poezji ludowej w wielu krajach europejskich. Hasanaginica dcczckała się licznych przekładów, a Adam Mi~kiewicz w swoich prelekcjach paryskich podkreślał, że była ·ona jednym z najleps.zych przełożonych utworów ludowych, z którym zap:nnała się Europa. BaHadą tą zachwycali s·ię m. i'1. Goethe, F·r, Mi'klosic, Vatroslav Jagić, Matia MUI'ko, Gerhard Gesemamn i wielu innych badaczy ok,resu międzywojennego i powojennego. Krnjević ust'osunkowuje sit; krytycznie do wypowiedzi niektórych badaczy i analizując warianty balł·.•dy JIasanauinica podkreśla ciężki los mMki, jej czułe serce do dzieci, które musi opuśc:ć. MacierzyJiska miłość w tej balladzie jest subtelna, głęboka. Jest to utwór, w którym rozbrzmiewają oddzwięki cięż:kich pTZeżyć ludz.kich. ~as[(~pny l'odział omawianej ksiąŻJki llos:i tytuł Smierć Gmera ·i Merimc 1,Lubienica La:::a Kosticia. Pisarz s'erbs'ki, Laza Kostić, porównywał bohaiterów lej ballady o Omerze i Me-rime z hoh:a'terami szek s,pirow,sikim i; Bracia Moriciowic historia i poezja to kolejny rozdział ksiąiJki. Moriciowie, to pC)s,tacic his,torycz:ne XVIII którzy jako stali bywalcy karczm i obierży Rośni. prowadzą2 życie pełne gwałtu i przemocy, zostali s'tr<leeni. Ich działalność jednak weszła do poezji i legend ludowych, podobnie jak zbójnika J -ln;)3ika. Krnjević słusznie zazr acza, iż historia nie wie, czym bracia Mariciowie zasłużyJli na takie przl'dłuż.'one życie. His,toria nic wyjaśnia, dlacwgo tylko ,oni wśró,d po'zos·tałych straconych za podobne czyny ·slali s'ię po,pul<1'fnymi bohaterami w po,ezji ludo\Vt'j BoŚini. Na pCW!O zawdzięczają lo jakiemuś ll,tałenlowanemu pieśniarzowi ludowemu. kóry był ich zW'olenni,kiem. Do poezji ludowej zostały przetrans.portowane wydarzenia z ich działalności. Zachowąło się doląd kilkadziesiąt ballad, w których jest mowa o ich tragicznej śmierci. Szlcavierka dzieckiem Adama to następny omawiany utwór ludowy. BalL.lda o szwagi.erce Koviljce należy do rzadkich motywów, [ja które nie natwf:il \v., �302 Recenzje Vuk Karadźić. Utkana treścią religijną ballada owa opowiada o pojęciu życia Judzkie.g{) i jego wa,rtości. Utwó.r ten 'zapisał Milovan Ja,nković i ogłosił na łamach czasopisma "Danica" w 1865 roiku, 'Po śmierci Kar,a,dźicia ("Danica", broj 19, 1865. 5.450 - 451). Drugi zapis teg'o utworu dokonał Pero Djordjević, który ,znal pierwszy zalPis i pozwolił sobie ma pewne zmiany. Boaillaida'o:powiacta o slpo'Lka'n'iu Koviljki z siero'tą Mir'ki'em, od którego dDwia,duje się o ,ś'mien:i jej ;;yna Ma.r1.nka. Krnjcvic po,ró'Wlnuje oba wall'o.ia'DltyJal!1(;v.icia i Djoor,djeviC1ii do-chodzi do wnios!ku, że drugi za,pis zmienia a'rchaiczność niektórych form, poetyczność starych wyrazów, a rJajważniej sz.e, i.e zlJ1i,eksz'ta!ca ,pojęcie ludowe o tragic7.l1ym łosk ;:"\'i~\z;I:!ym :ć cierpieniami wojennymi. 11.:0 Andrić o Vuku Karadziciu - io na"tępn,y roz'dzia·! Ol1W,Wi<lllej ksi.ąi;K'.i.Autopka podkre.~la duży wlPlyw jatki wy'war!y Z!biory Ka.ra,d:'6lcia na twórczo~ć htel'~lcką Andric-ia. K'olejny 'rozdział opowiada () bohaterze epi'ckim Aliji Djerze'lezu z XV w., o'plewa'nym w folklorze Bośni i w powieściach Iva Andricia. Następnie Krnjcvić pisze a bohaterze epic'kim Tale Licaninie, z.nanym przywód2y us'K<)'kóv.;OTaz 'Jbszl'fllic zajmu'je się zb.iorem Rękopis Ernalgen. Rękopis .ten .był dotqd przedmi'o'C'm licznych ba,dań, ale nie j'est on jeszcze dokładnie zbadaJ1Y. Zawarte w nim ,pomad 200 tekstów pieśniowych są różne pod względem treści, ;-;lylu, j(;zyka, :ndryki i ar-tyzmu. Jak wiadomo, Rękopis Erlangen pochodzi z XVIII w., a wydany .zastal do,piero w 19125 r. przez Gerharda Ges·ema'J1ona. JC'sl tD pam'iG'tni'k autC:lTlyc,znych norm żyeia pa-Lriacr-chałnego ludów jugoslowiat'lski-ch. Anonimowy zbic~·acz. jak pisze Krnjvić, nie wyb1erał tekstów, w~ród których spo'ra c.zęŚć - lo pic,,!!: otres(;j erotycznej i frywolnej. Ta os'tatnia grupa utworów ludowych nie weszła dl) wydanegD przez Ges·emanna zbioTu, ,poll'ieważ uwaiał. że ·nic na,dają siG do druku. Krnjević pJdkreśla, i.e zbi'eracz Rękopisu Erlanfien zebrał te utwo'ry, które żyły wówczas wśród loud'll, 'są więc to wątki zapisane 'przed ,ukresem l'omanytzmu. Krnjević zwraca szzcególną uwagę na florę i faunę, które tak b,)ga[p p,'zclł;ij:lją l'ię w u'tWD·rach ze zb1or,u Erlangen, odgrywając ważną palę artys'[ycz·ną ja.kD symbole. Podaje Dna taokżes!owa pochodzenia o'rientalnego. zawarte \V tych u\"';(Jrach ludowych. Hatidza Krnjević pisze taUde 'o Ji.rycznych ,pieśniach ludowych z Rękopisu Erlangen, wśród których zabrakło obrzędowych. Przeważają na tomia ..;, wory miłosne oralZ teksty pieśni'oWoe o stosunkach międzyludzkkh. Omawiana k'siąŻJka jes,t pOlzycją wartościową, ciekawą, i na pewno jest dobrą wizy-tówką bogaiteg'odorohku ambitnej badacZJki ,rodz'~mej twórczości lud,owej. Jest to ogniwo prężnej folklorystY'k.idzis'iejs,zej Jug{)s!awii, która rozwija się bujnie 'UzYislkującl~ympatyków na calym świecie. u, Kole "Culture Populaire Simicijeu; Albanaise" oW 198:1 1[. zacząłs,ię ukazywać pod powyższym 'tytułem nowy albański rocznik etnograficzny, z;awi-era'jący tłumaczony na j. francuski wybór a'rtykułów publikowanych w p6łroczniku "Kultura Popullore", wydawanym od 1980 r. przez Instytu't KulitUTY Ludvwej Akademii Nauk L8R Albanii. Fo.rma obYldwu tych czasopL~m �303 Recen.zje Iwi'elko~ć. ok la;dlka, układ treśd, ilus'trade, rodzajPaJpieru) }estj.d~n:tyczna. Akademia Nau;k LSR Alhanii w)'dajeo'd 196,2 r. ,tak,ie znany już rocznik (do 1'980 r. ukazywał siC; z :przerwami) "EJtnografia Shqilp1a,re" ("Etnografia Albańska"), który ma od 1976 'l". również swą wersję fra:ncusko,ję·zyczną: "Ethnographie AlbaU1aise". W wydanych do 1982 r. 12 tomach "Etnografia Shqiptare" .ogloszono razem H2 artykulów, obejmujących ,prO'blemat)'kę r·od-ziny, Zwyczajów, umiejętno·ś,ci, sZltuki hlGOwej. mieszkania, ubioru. rolnictwa, (prawa Zwyc,zajowego, gier i zabaw lu·dowych, mitologii ,i wierzcń itd. Część z nich 'Z'OlSItał.a pÓŻ!Il·iej prz,edruikowana w "E'thnog,raphie Alb'lIllaise". Wydawanie ·teraz równolegle 2 e'bnografk,znych roczIlLków w języku obcym jest zjawis,kiem raczej ni'ezwykłym w praktyce wydawniczej ir.nyc.h 'krajów Europy i może świadczyć zarówno Q ,pragni€ln-iu szera1kiego :'.::JOpularyzowania alba ils'kiej etnografii oraz wi'eidzy o ku-lturzc ludowej A·lba:nii !.a.granicą (choć f.ranc·uski nie jest 's'zeToiko 'znalny), ja.k i a wysokiej ,randze c tnagraJii w Albanii. Przedmowa do I tomu "Cu1'ture Potpulairc AJbana'us:e" zawiera m.1Jn. zwięzlą c!laraklcrys.ly,kC; dolychczasowefo r.ozwojua,lbańsikiej e-L'llograHi i jej programu, którą warto w s,krócie przytoczyć. Etnografia i fol'klorys tyka a,lbań.sika ukształtowaia się dapier·opo wyzwoloniu kraju i utrwaJeniu władzy luodow,ej. Oddzielne placówki r.a.u'kowc dla ob'll tychdyscyp!'!n powstały w 19'47 r. przy dawnym InS'tytucie Nauk. W 1943 r. otwarto ,pierwsze w :kraju muz,eu'm archeoiolgicz:n-e i etnograficz.J1{~.Póżniej elnografi<J znajdowala się oT.gatnizacyjnic o-d 1962 T. W Ins:tytucic Historii j Językoznawstwa AN, po podziale zaś togo ins1tybutu w 1972 r. w IJ1.S/tylUcie Hi.9tOrili, natomiast f'oJ.klorystyka mieściła się w Instytucie Folkloru, który pYNsta! jeszcze w 1960 I'. W 1979 II'. 'utWOTW'lly z·ostał IIl151tytut Kultury Ludowcc) :\N, który obj,j! rozdzielone .dO'tąd zakłady etnografii i folklorys,tyki. Wieloletnie b<\dan.ia ,pozwoliły I'a ;zgromadzenie bo·galych m a!teria łów , st.anowiących pods1tawę dla coraz liczniejszych publikacji. Oprócz artykułów w "Etnografia Shqiptare" opublikowall1-o do 19-81 r. 6 tomów prac ·do'tyczących siZtoUlkii rzernio.sla ludowego, folkloryści zaś opub}i-kowal,i 50 t·omów pro.zy i ,poezji ludowej oraz 16 tomów llcelo'dii i ,tariców ludowych. Obecnie w Instytuc·ic Kultu~'y Ludowej pr'zyg'oitowuje <ę wielotc.mowe wydawnictwo pt. Dziedzictwo kuLturowe ludu albańskiego, które objąć ma także a'Has etno,grafic,zny Albanii. Badaniom kultury ludowej w szerokim z'akresie, od f'ol'kloru po sztukę &toso\'ia·r.ą i rzomiosla ludowe, przyznaje się szczególne z;na'czenie .z·e względu na rolę dziedzictwa ludowego w działaniach na rzecz konsDlidowania narodu albańskiego i jego socjalistycznej kultury. Przeciwstawia się je "agresji kulturalnej mocarstw" oraz zewnętrznym, obcym naciskom ide·ologicznym. Upowszechnianie w najszerszym, możliwym zakresie tradycji i wartości dzedzictwa kulturowego .ludu stanowi "czc;ść skladową walki lu·du albańskiego w ·obronie i umacnianiu niezależności narodowej, w budowaniu socjalizmu i doskonaleniu życia .socjalistycznegon arodu" (s. 4). Podkreśla siC; w związku z tym, że etnografia i folklorystyka albańska opierają się na gruncie marksizm-leninimu, dlatego ich zadaniem jest nie tylko określone poznawanie naukowe, lecz takżc rewolucyjne przekształcanie rzeczywistości. Uwzględnia się mocno podł{)że historyczne, bada się prawidłowości rozwoju kultury .ludowej, dążąc do formulowania wniosków dła praktyki kulturalnego i społecznego życia ludu Albanii. 1 Celom ,tym ma służyć także Inowe czasopi:smo. "W centrum je!!:Q uwal.!!: i znajdują się dawne tradycje kultury ludowej, ich znaczenie dla naszych czasów, ich ewolucja, wzboga'canie i perspektywy", uwzględll1iać będzie ono talkie dorobek kulturowy AlbańczY'kówżyjących poza granicami kraju, świadczący 'O oJ'y.ginalności �304 Recenzje l ;sile twórozej ludu a1hańskiego. Angaż,J\vać s'ię bc;dzie 'W wal!kc; ,.przeciw duchowi kosmopoHtyzmu i ,5zowinizmu su!permoc<\rs!tw, które dezawuują postępowe wartosc; kultur 'na,rodowych" (s. 5). Publi'kować będzie artykuły na tematy teoretyczne j metodolo,giczne, dążąc m. in. do uo.gólniania dO.świadc,zeó albańskich. Uwzględlllana będz'Ie his,to,ia folklOTystyki 'i ·etnografii albal'Lsikiej, a talkżc obce badania i badacze ludowej kultury Albanii. Redakcja zaprasza także zl:gran!cmych albani,tów do pubHkowalnia artykułów, s.prawozda11 i materiałów 'naukowych dotycz,jcych albańsikiej kultury ludowej. W nowym czasopiśmie będzie też miejsce na pu .. blikawanie materiałów z za.sobów archiwalnych, recenzji, bibliografii oraz informacji ·0 ważniejszych wydarz.en:ach z życia naukowl'gQ kraju. Zawartość pierwszeg.o tomu oma wianego czaso'pisma ,po'twicrJ.w za.pcl\viedz: Redakcji. Zawiera on 9 artykułów o d·oŚć rozległej tematyce, dział materiałów folklorystycznych, 'recenzje i informacje bieżące. Ze względu na trudną dmtr;p:~ość tt'go czas'c;pisma (jes't w bibliotece ZG PTL) jak i bardzo rzadkie dotą.d pojawianie .,;e j;nformacji () etno·grafi.i albaIlskiej, wa.rto niC';:.()bliżej zapoznać $lię z jego tresc;ą, zaczynając od prz'edstawienia a'l'tykułów. Alfred UC'i, Narodowy festiwal folklorystyc:::ny 1978 r. a aktlwine:ayadnienit; T.aul<. etnografic:nych i folklorystycznYch (s. 7 - 24). Ogól:nD'krajowc festiwale folkJorystyczne są 'or,ganizow.ane w Albanii CD 5 lat, w3 etapach (wieś - region kraj) z finałem w Gjirokaster, gdzie uczestniczy 26 reprezentacji okrt;gowych liczących :po 60 - 70 osób. Autor zwraca uwagę na występowanie [aBdoI'u czystego i ara,nżowanego, a następnie przedstawiaoib.szernc rozważania na temat sytuacji j prz'robrażeil' f;ol'Kloru w waru;nkach szybkiego l'ozwoju gos·podar.ki i techniki. Hivzi Is.lami, Albańczycy na świecie (s. 25 - 43). Jest to oparta <ldo·Ść ·boga<tą r6żnojęzYCową litera'turę przedmiotu char<:llkterys-tyka ro.zmi.eszczenia Albaflczyków, głównie poza obecnymi granicami ,państwa, ze siwzegMnym uwzględnieniem .Jugosławii. Artykuł zawiera sporo rz'eczowych ,danych histo'l·ycz.nych i statystycznych. Beniamin KI'uta, Zarys polifonii albańskiej i niektóre zagadnienia jej genezy (s. 45 - 75). Do artykułu dołączonych jes't 5 teKs'tów pieśni z nutami. Qemal Haxhihasani, Wkład prof. Eqrema c;abeja do badania ludowej kultury albańskiej (s. 77 - 86). Iinteresująca charakterys'ty.ka dorobku naukowego wybitnego a'bańskiego historylka kultury i fol!klorysty (ur. 1908), .który !puhlikował ,kilka prac rćwn.iei 'Zagranicą w jęz. niemieckim i francus'kim. Emin Riza, Miejska architektura ludowa Albanii w XV III i XIX w. (s. 87- 111). Au,tor przedstawia m. in. typologię tradycyjnego budownictwa miast alhańskich, 'załącza 1 mapkę i 11 ·ilus'tracji. .Jorgo .Janajoti, Korelacje między zbiorowym a jednostkow)lm wkladem w tworzenie rapsodu ludowego (s. 113 - 132). Analityczny artykuł zawieraj<.jcy liczne fragmenty nowszych tek.stów folklorystycznych w tłumaczeniu na jr;z. fLll1cuski. Pirro Miso, Sharkie instrument mu::yczny i jcoo funkcje (s. 133 - 151). AutoT omawia s>pecyfiozny, a I:bańs!ki '~nstTument s'trunowy -o różnej liczbie sotI'un, od 3 do 12, podaje liczne zapisy molodii i akordów granych na tym instrumencie oraz 2 fotografie. Andromaqi Gjergji, O pochodzeniu i dawnOŚCi niektórych elpmentów ubioru l'.ldowego (s. 153 - 169;. W opa'reiu o porównawczą analizę niektórych elementów l"oldowej odzieży albańskiej ze starożytnymi zabytkami ikono,graficznymi .przedstawia autor tezę o iliryjskim pochodzeniu tych elementów. Rrok ZOjzi, Shtjefen Konstantin Gjec;;ov wybitny patriota i badacz kultury �Recenzje • 305 /"uLowej. W pięćdziesiqtq rocznicę śmierci (s. 171 - 184). Ze względu iIla nikłą u nas znaiomość hiSitorii albailskiej etnografii warto nieco szerzej streścić informacje autora o tym uczonym i działaczu, wybitnie zasłużonym w walce o odrodzenie narodowe Albal1cz)"ków na przełomie XIX i XX w. Urodzony w 1874 To na terenie Kosowa, UkOllczył w 18n 1'. szkołę średnią, a w 1B96 r. s,tudi,a duchowne i został i-;:o,[{;dzem,franciszkaniniem. Na szereg lat oddał się nauczaniu dzieci alballS'kici1 IW prowincji, ucząc różmych przedmiotów. Wcześnie zanął dz.iałalność I'iteracką pl,ząc utwory poetyckie, dramatyczne i powieści, .tłumaczą~obcedzieła na j. alball~(,i. wśród nich Quo vadis? H. Sienkiewicza (prawdopdobnie ·z j. włoskiego). W 1900 ~'. napi,sał utwór poetycki zwrócony do narodu albańskiego, naśladujący :VTarsyliankę. Pisał prace historycznedO'tyczące .s;1;aroży't,noś'cii późnego średniowiecza, interesow~lł się dziełami mistrzów sztuki albailskiej. Czynił poszukiwania w archiwach, w ,tym włoskich, prowadził badania archeologiczne. Ważne znaczenie ".\' jego zainteresowaniach badawczych miała ,kultura ludowa. Swe badania etnog:'aficz!le zap')czqtkował około 1900 r. badając zwyczaje pOIgrzebowe. a później we.selne oraz .szeroko kulturę społeczną ludu. Pozo.sta wił z tego zakresu 5 nie wydanych tomów prac i niewiele drobnych publikacji. Interesował się etnogenezą Alb,u·lczY'ków. Najwiękme uznanie zyskały jego s·tudia nad albań~kim prawem ~..vyczajowym, w 'których kontynuował wcześniejsz'e badania G. von Hahna. Jego dzieło Zwyczaje prawne z Lek Dukagjine miało istotne z:naczenie dla poznaniE'. rozwoju prawa albaI"lskiego o,d starożytności z uwz,g,lędnieniem elementów rodzimych i obcych, a 'także .ct'lapoznalllia struktury s.połeczeils1twa albańskiego, zagad'l:el1 \vła:mości i dziedziczenia, prawa rodzinnego itd. Dzieło to wys'zło w całości pl) śmierci S. K. Gje<;ova (w tym również w tłumaczeniu na jęz)"ki obce); o,n sam zginął w 1929 r. na terenie Kosowa, dokąd przenió3ł się w 1924 r., by pracować wśród .swych rodaków za granicą p.tilstwa. W dziale "Materiały" (s. 185 - 200) zostałyogslo",zOine w tłumaczeniu na j. franclIski fragmenty ludowego utworu balladowego Constantin i Duruntine 'Oraz 2 informacje dotyczące ognia w tradycji ludowej, Dział "Krytyka i bibliografia" zawiera 3 recenzje (w tym po,ch1ebną recenzję ,,:siqżi\i aulora greekic,go J. P. Guikasa o greckich A1bailczykach i ich pieśniach) oraz zć,ta wienie 82 publikacji z :zakres'u etnografii i folkJ.orys,tyki aJbailskiej, ogło'i:Ollych w 1979 r. W dziale "Życie nauikowe" !znajdują się stosiun'kowoobszerne informacje na tem,) t: a) udziału delegacji albailskiej (z 10 refera1tami) w IV Kongresie Międzynar'oci(,wcgo S'lowarzyszonia Studiów nad Europą P.ołudniowo-Wschodnią (13 - 18.8. l S7::, c\nkaraJ, b) nowo otwartego muzeum historycznego w Librazhd, c) nowo c,twClrlego muzeum ~redniowiecznej sztuki albahSikiej w Kor<;y, d) działalności In.,tylulu Kullury Ludowej w okres'ie 1976 - 1D80, e) II Międzynarodowego Kongresu Folklol'u Tureckiego (Bursa, 22 - 28.0.19'81), f) IV Tygodnia Kultury A1ballslkiej we Wło'zf'ch (11 -18.8.1981), g) IV Festiwalu Gier Ludowych (9 -11.10.1931, Shkoder), h) ek:;pedycji badawc!zej Akademii Nauk RLS Albanii na terenach zamieszkałych przez Albahczyków na KalClbrii (lato 1981 r.), i otwarcia krajowej wystawy kultuy ludowcj w Shkodeor. Kronika infmmuje o krajowej konferencji nt. budowniC'twa socjalisItycznego, o uroczystym posiedzeniu zorganizowanym przez Akademię Nauk dla uezczeni1a :iO rocznicy śmierci S. K. Gje<;ova, o sympozjum nt. krajowego festiwalu iol'klorystycznego 1978, o uroczys'tym posiedzeniu dla uczczenia stulecia śmierci Zefa Jubani (hisItOTyk, ekonomista i foLklorysta albailsild XIX w.), o konferencji naukowej 211 Lud. t. LXVII[ �306 Hecenzje w stulecie urodzin prof. A. Xhuvani (pedagog i jt:;zykoznawca), daje też ob<;zeme [nfo'rmacje o 7 rozprawach kandydackich z zak-rcsu etnog.rafii i fol-klo.rystY'ki 1 oraz 9 'dwbU1YCihinformaocji o wizytach obcych uczonych i artys'tÓw. Przedstawiony po.krótce pro·gram nowego czas·opi.sma i przegląd trcki jegi) pierws'Zego tomu 'lJdaje s'ię wskazywać, 'że etnografia i fo·l'klory&tyka albar\s'k:t o'ó'iąg\l1'ęly SPOlro w c'iągu minio'nych 35 lat, 'Zwlas'zc'Za w dzi·odzinie groma'ozcnia mat'erialów ,i liczby publika'cji, w tym obcojęzycznych. ArtY'kuly publikowane \IiC francuski·ej wersji są prZlejrzys'te, rzecz·owe, cpapLe 'na konkretnych danych. zasługują niewątpl.iwie na uwa,gę bada,clzy zainteresowanych kulturą ludową Albanii jak Fólwys:pu Bałkańs,kiego. Edward l'i('tras~ek lon Vladutiu,Creatori populari contemporani din Homania, Bucuresti i 981, ~.;. :i czarno-rbialych i'J.ustracji. St'reszcwllia w języku allgi(;[o>·:-im. francus'k im i ·niem ieckim. 2;14, 129 kolorowych Roz.patryw.<l'nie ws,pólczesnej twórczości ludowej w opa·rciu II nauliwwe met-ody i ka·tego-rię wartosc'i tradycji ma poważne zlla·czc-ni-e w żyC'iu w"'PÓłCZL\'mym i .!u przys·zl·o.ść. Chodzi o odpowi·edż na pytanie, jak zachować tra·dycyj'ną kullun; : ;ukie pl'lzewidywać db niej perspektywy, a także, ja,ka jest jc-j warto'ść \'1 0gólaonarodowej 'kulturze. I:s'totne przy tym jest poznanic motywów powstawania w;'p6!czesnej twórczości, jej roli w dzies'iejszymspolecz€óstwie, nadto pOlllOC.... v popuia·· ryzach SlJtu·ki ludowej, w jej propct'go'Waniu i zbyciu. Dlatego zachodzi k0'!1i{~2L,loŚt zdobycia wiedzy poprzez badanie ,tych zjawisk i ·odpowiednie ich wy:K-o:-:: y,; ta nie. Auto·r uważa, że pozna,nie przyczyn tworzenia ma większe znaczenie, aniżeli poznanie samej twórczośc·i. Również ważne dla niego je,; t po'zna'Jl'ic relacj i III :ędzy twórcą a konsumentem oraz znacz·e-nia fUJn!kc'jii wartości estctycznych \\')'1":01'6','1. Jeg.o zdaiem' pro·ce.s wórczej aktywno';ci w Rumunii nadal jes powszcchny ; żywy IV kilku dziedzinach 'i uczeslllliczy w nim wielu ludzi. A'utor pragnie .zatem nie tylko bliżej zapoznać czytelnika .z obecnymS'tanem ludowej d'zialalno'ści twórczej na te'fenie Rumuniii, -ale także dać odpowiedź :la JY.>stawione uprzednio pytania. Całość więc swego opracowania p:'ezcntujc w dwóch częściach, które poprzedza obszerny ws'lęp, Omawia w nim aktualne z<1'da':liaHau,ki w badaniach etnograficznych nad wspóleze.'mą działalności,) twórców ludowych oraz zastanawia się, jakie są źródła jej użyteczności. Wy.'iuwa przy tym podsta- lato tytuły tych rozpr·aw: S. Shkurti, Aspekty sposobu życia chłopstwa regionu Vrug; A. Dojaka, Małżeństwo UJ .l!banU; A. Gjergji, Albańskie stroje ludou;e; S. Selimi, Liryka w ludowej choreografii albańskiej; A. Muka, Mieszkanie u;iejskle Maless!e k. Tirany i jego mIejsce w typologII albańskiego mieszkalnictwa ludowego; A. Onussi, Tradycje garncarskie w Alban!!; P. Thoma. Mieszkanie wiejskie w Albanii północnej. Warto dodać, że rozprawa A'. Gjergji a strojach ludowych została ocenia tak pozytywnie, iż przedstawiono wniosck a uzname jej za podstawę dla przyznania jej autorowi stopnia wyższego, doktora nauk. Oparta na obszernej literaturze i materiale dokumentacyjnym, obejmuje ona problematykę stroju ludowego Albanii od XIV do XX w., przedstawioną na 291 s. tekstu i 115 s. ilustracji. �Recenzje 307 \\'OWC problemy odnoŚonie ewol'ucji w,s'Półczesnej rzeżby, wyrobów z d·rewna, malars:'wa i tekstyliów, porównując z wyniikami badań europejskich N!1o~rafów, na których powołuje .się w licznych przypisach. Czę~ć pierwsza, którą z;a'tytułował "lu.dow,a twÓircz·oŚć pla.styczna oW czasach współcze.mych", dzieli się na 5 rozdziałów. Uwzględniają one takie kwestie, jak: współcz,e:;,lle kadry twó-rców ludowych plastyki w Rumunii, możliwości utrzymania ludowej twórczości, proces k:;ztałtowania ludowej plastyki, statut twórców .ludowych we w.;półzcesnym pań:;twie rumuńskim oraz aktualne formy twórczości ludowej różnych rzemieślników i rękodzielników, np. pracujących w drewnie, tkających, ha1tuj'lcych, zajmuji.lcych się wyrobem ceramiki, obróbką metalu, rogu, kości, kamien ia oraz wyrabiających obrzędowe maski. Rumul1scy twórcy uprawiają swoją działalność sami lub przy pomocy rodziny, w swoich \varsztatach, w domu lub w obl'l;bie zagrody. Inni współpracują ze spólazielnią UCECOM .. bądź podobnymi j€dmEtkami. Pracujcic w domu, w procesie tworzenia maj,} wiele swobJdy .. kszcze w niektórych rejonach produkuje się wylącznie na użytek rodziny i najbliższych. Są to takie wytwory, jak: stroje, tkaniny, przedmioty z drewna, którc wykorzystuje :;ię także dla celów dekoracyjnych we własnym środowisku. W innych okolicach wyruby twórców rozchodzą siG znacznie szerzej. W wielu przypadkach ujawnlają one nieprzeciGtne talenty i wówczas wyroby nabierają swoistego cho.ra.kteru. który wyróżnia je od podobnego lego typu przykło.dów. Spóld7.ielnia UCECOM odgrywa ważcą ro'lę w procC'.si-e r07A\io.iu ws,pólcze:mej twórczości lu'dowej stawiając przed ,nią określone zada'l1'hl oraz. 'inspirując 3'~tywność twórców niektórych re.gionó,,:,. Zbyt wyrobów odbywa siC; albo za jej po'śr;)dnictwem, albo bezpośrednio w domu, albo przez organizacje turystyczne, czy inne in'itytucje kulturalne. Najlcpszą prcz£ntacj'l wyrobów ;;ą wystawy mc,z"",dne. konkursy, fc.'itiwale. :\Iiemale znaczenie w tym względzic mają wystawy międzyI'ClI'odow-l'o·raz fesltiwa·l "Ci:ntarea Romaniei". Autor uw'lża, Ż1.' wytwory sztu'ki ijludowej winny być ",vzważane łlie 5'1:ko obiekty . ;ame w subie, lecz jako odbicie st'usunków między ludźmi. Chudzi mu r;rzedc ws:zYSitkim () relacje .pomiędzy wytwórca'mi ku!'turo'wych wartości ~ ich u.i.ytkownikami, a także w obrębie całej ,groma,dy. Ważnym nośnikiem jpst tutaj tradycja. TradY'cja w ludowej kulturze je~,t wykła:dnj'kiem nie ty/'ko samego śr,,~d{)wis'ka, ale dziedzictwa przekazanegu przez przodków w postaci przej'lWÓW materialnego i duchowego życia. Wzbogaca ją zjawLslko nowej twórczości, która wzmacnia i za· pewnia nicprzerwaną eiąglQść :kreacji. Tra,dycja jest ważnym środkiem komunika·· \','ania .siC;pomiędzy minionymi pou<Oll'eniami a obecnymi w ich pracy i podni·eta'ch. Zdall1icm autora siła tworzenia jes't częśc'ią 'i bagaż,em tra·dycji. J,ej permanentność zmusza do uwzglc;dniania i.s~:niejących pierwiastków pDzeszlości i 'terażniejsz{)'ści, Dzięki niej współczeSni 'twórcy ludowiwyrakSltają ponad T,zcmieślników i nie mO' gą być z nimi identyfikowani. Ich dziedzicllne .skłonności zawarte są w wyrtwo,rach, które 'odpowiadają potrzebom śTodowisu<ai zdobn:iczym J}rawom rumuńsibej sztuki ludowej. Tcndencje naślaldownic-twa są widoczne, ale przeprowadzeni.e HnE granicwejpomiędzy 'tWODzC'niem a imi'tacją jest 'trudne. Jednak iprosta kOiPia tTadycyjnego wytworu UI'Le może być uważan'a za dziełu twórcze. Wiolc u:-zemiosl w R'umunii zostalo 'l,dominowanych iPl'lIez oddawanie pieT\':szeńJstwa lokalnym tra,dycjom i oibecnie s:ię je [pOnawia, .-\utor ;)Ikcentuje waia1e mi ej sc·e, jCllkie zajmują we w$lpÓłcze5nym s:połeczet\stwie rumuIL9kim 1'U'Clowitwórcy. Wyras,tają oni pou1ad dotychczasowych a,no'l1'i:mowych i dzięki t€omu ,pra.ce ich .zn.ane 'są szerszem'U ogółowi. Na !pil'."l'Wl<;'Ze m-iei'sce 20* �308 Recenzje wysuwają się tutaj przy'Jdaody malaT:stwa, rzeźby, ,grafiki i plastyki ,}brzędowej, dalej wyroby z ·drewna, ceramLka, wyroby z me{alu, rogu, kości oraz kamienia, ti;:aniny i odzież, hafty na $Ikórze i suknie, na,dto akcesoria 'używane w zwyczajowych obreędach (.np. kras·zanki). Druga część :książrki ,po·;więco·na jest wSlpółczesnym twórc'om ludowym Rumunii. Wymieniani są 'oni tutaj z 'imieniai nazw1s1ka, po-dany jcs'Ł ich życiorys i dziedziny twórczo,ści ,o,raz fo,w'grafie samych {)'Sób i ich wyrobów. Auto'r prezentuje ich kolej,no według dziedzin twórczości. Sil ,to: twórcy ,pracujący w drewnie (12 osób). 'twórcy zajmujący ::dę z'do::J:niotwem i 'S'zyc'i'em~trojów ludowych (15 o<.:ób), ludzie zajmujący się haftami i apliJkacjami na 'Slkórze (10 osób), ,gamcarze (16 osób), '.vytwó-rcy mas·ek o'brzędnwych (3 osoby). Aur1;Qrw,lkazuje na ich kulturowy wklad w śro<1o·wisko, w którym -żyją. Udało mu się to ,uchwycićd7.ięki osobistej znajomości l wórców. Przez wiele lat ohsenvowal ich Jjrzy pra'cy, p,;'zy sprzedaży, przy wyjazdach na ,targ, na d'oroc'zne pr,ze,glądy, a jego ,kontakty osobiste znajdują wyraz w odpowi'ednich ilus.tracjach twórców. Xa ko,niec warto po-dkr·eślić. że oma-,\ria:na 'praca uw,zglę-dnia bogatą biblio.graHę w zakresi'e s!Z'tu:ki luduwej ni·e tyl.ko opracowal1 rumul'ls'kich, a.te zagranicznych. z różnych k,rajów europejs'kic!h. Barbara Polsko-rosyjskie pod red. Mariana zwiqzki Leczyka, spo!eczno-kuituralne Warszawa na pr~el(Jmi(' XIX Bazielich i XX wieku, 1980, ss. 398. Hist'oria .po:lsiko-rosyjslkiJc.h 'kon>taiktów ISlpole-c'zno-'kul't'ural'nych jest ·tą dzie-dzi;ną wiedzy, -która stanowi tema.tyczne sYIlTlpD'Zj,a naukuwe i k'onferencje organi,Z'Owane na przemian w Pohce i w Związku Radzi-ec,kim od ro,ku 1965, tj. od chwili powola,nia Pols'ko-Ra,dziec'kiej Komisji His'tO'I'ycznej. Ja,koby na uboczu głównego nurtu tych prac podejmowanych prz·ez ·tę Komisję organizuje się również innesympozja polslko-ra-dziec1kie ;poświęcone pro-blematycc pols'kich ba·da"1 etnograficznych na Sybetii czy kOl1't;:uktom polsko-ro,syjskim w dzi,edzinic geo.!o.gii ·i gen.graiii I. Ta~ ~'ię bowiem s;kła.da, że w historii obu narodów mamy wi'ele ,przy.kładów wszech~lronnej lączno~ci społecznej, kulturalnej, ,politycz.nej i 'naukowej, a ,każde sympozjum z {ej dziedziny w znaczący 5po<sób wzbogaca :naszą wledz(~ o tych kOHta!l\.tach. Talk jest również w przypadku omawianego tutaj tomu wydanego przez KS"i<:jż,kęi Wiedzę, zawierającego artykuly dwudzies,tu jeden polskich i radzieckIch :1utorów 2. Ks·iążka je-srI.pokłosi.em konie;,encji wl'gallizolVa,nej IV roku 1076 w Kra- 'w dniach 28 wrześni,a do 6 października 1969 roku odbyło ~i(: w Polsce Sympozjum Pol~.ko-Radzieckie poswi~cone historii rosyj~ko-polskich1<ont"kt6w w ciziccizinie geografii j geologii. Materiały tego spotkRnia naukowego opublikow'ane zo~tały w 5pecjalnym tomie ·pt. Hts.orla kontaktów POlsko-rosyjskich w dziedzinie geologii t geografii, stanowi'lcym 82 numer "Monografii z Dziej6w Nauki i Techniki", Wrocław 1972. Poclobna konferencja odbyła ~ię w 1972 roku w Leningr'ac\zie o czym ~zczeg6lowo zobacz w: Jlussko-polsl<ie su.jazi ill oblasti nauk o ziemIe, Moskwa 1975. W odniesieniu do hi~torii kOnLoktów polsko-ro~yj,kich w zakresie badań etnogr'aficznych zobacz: His:orta kollta"tów poIsko-l"Osyjskicl! UJ dziedzinie etnografii, "Monografie z Dziej6w Nauki i Teehniki", t. 103: 1976. " Tematyka tych referat6w jest nast~pująca: Wladyslaw A. Serczyk, Polltyczne, gospodarcze t spoleczne przesłanki polsko-rosyjskiej wspólpracy na przelomie XIX i XX w.; Wiwlanna Witt, Zwiqzki mi"dzy polskq a rosyjską .literaturq na poczqtku XX stuleCia; Iness-a �Recenzje 309 kGwie prz.ez w'spomnianą ]UZ Polsko-Radzi,ec'ką Komisję His,torycrzną, 'działają'cą rod patronatem Akademii Nauk ZSRR i polskiej Akademii Nauk. Konferencja pod nazwą "Polsko-rosyjs,kie związki kulturalne drugiej połowy 19-1ego i począt<ku 20-te,go wieku ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń rewolucyjnych w latach 1905 - 1907", wniosła wiele nowego do problema<tY'ki po'lslko-I'osyjsikich zwiąZJkow ~połeczno-kulturalnych będąc jednocze~nieodzwiercioedlcniem lUlk jakie w tym temacie posiada nasza hislto'fla. Ową lukę wypeł.niły w pewnym stopniu zamieszczone w recenzowanej 'książce o;prac·owania takich znanych uezonych pol:skich i radzieckich, jak: Władysław A. Serczyk, Wiwiana Witt, Juliusz Bardach, Władimir Djakow, Ma,rian Jakóbi,ec, Nikołaj Bucharin i innych. Książkę poprzedz,a wstęp profes'ora Ludwika Bazylowa, ,który wprowadza Czytelnika w 'i:s'tQltęproblemu pod-' kreślając, że jes't ona rezultatem reaInej, ściskj i wieloletniej już współpracy hi~toryków polskich i radzieckich, ws,półpracy, która "ni.e istniejąca w dawniejszym okresie, przybierać zac:zęła różne, lecz konkretne formy niemal bezp()lśre,dnio po za'kończeniu drugiej wojny światowej, Nowe s'to:sun'ki polityczne otworzyły niewyczerpane ż'ródło nowych możliwości w dziedzinie nauki - mogliśmy wreszcie oderwać się od 'tendencji poznawczych przenikniętyc'h na wskroś uprzedzeniami i - wyk'or.zystując nieporównanie szetrszą niż kie~y'kolwielk przeditom płaszczyznę badawczą, przys<tąpić do obiektywnych badal\ nad dziejami narodu rosyjskiego i innych, przede wszys'Vkłim są3'iadujących 'z na·mi na'rodów ZSRR (... l. Największe o::iągnięci<a oS'tatnich dziesięcioleci - prawdziwa przyjaźń między narodami musi opiera'ć się także na znajomości ich historii, Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma ,niepowtarzalne znaczenie. Z -takimi intencjami pracujemy) one też przyświecały nam przy oddawaniu tego zbio'ru do druku". Tak więc w wyniku połączonych wysiłków specjalistów polskich i radzieckich otrzymaliśmy interesujące kompendium wiedzy, a tematykCl zamieszcz:mych w k.siążceopracowań jest wielopłaszczyznowa. Najogólniej rzecz biorąc, problematyka książki da się ująć w trzy grupy problemowe. Pierwszą z nich, o charakterze społeczno-politycznym, tworzą referaty poświęcone problematyce polsko-rosyjskich związków rewolucyjnych. A że związki te były dość ścisłe, przeto i treść poszcze- J ażborowska, Problem rosyjsko-poLskiego sojuszu rewolucyjnego w postępowej myśli spolecznej Hosjl i Polski w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 - 1907 r.; Jerzy Ochmailski, Rola Feliksa Dzierżyńskiego w rozwijaniu rewolucyjnej wspólpracy mi<;dzy SDKPiL a SDPPR na poez.I(ku XX w.; Jan Sobczak. Rewolucyjne zwiazki polsko-roS'ljskie w latach 1905 - 1907; Nikolaj Bucharin. Hosyjska post<;powa myśl spoleczna a ksztaltowanie się koncepcji polskiego ruchu u yzuoleńczcgo na etapie prole:ariackim; Wladimir Diakow, Tematyka polska a historiografia rosyjska na przelomie XIX i XX wieku; Juliusz Bardach. Problematyka polska w 1ibera:ncj his oriografli rosyjskiej schylku- XIX początku XX wie:<u; N. L Kariejew, Margarita Byczkowa, Polskie źródloznau:stwo w Petersburgu w końcu XIX w.; Władysław Bortno'A'ski. Aleksander Pogodin - przyjaciei Polaków i popuiaryza_or historii po:ski u; Rosji; Jerzy Róziewicz, l'o:skie środowisko naukowe w Petersburgu wiatach 1905 - 1918; Swietlana Falkowicz, Ze studiów nad rosyjs <o-polskimi zwiqzkami kulturalnymi 1905 - 1914; Marian J·akóbicc, Spoteczeńs,uo polskie uobcc lLeratury rosyjskiej w czasie rewolucji 1905 - 1907; Bazyli Bialokozowicz. Polska w pOezji rosyjskiej na przelomie XIX i XX w.; Artur Kijas, Dramat rosyjski na scenach polskich na przelomie XIX i XX w.; Anna Czekanowska-Kukliilska, Muzyka w polsce i w Rosji na przelomie XIX i XX w. Zarys problematyki; Gregorij Stiernin. Niektóre problemy rosyjskiej kultury plastycznej na przeŁomie XIX i XX w.; Maria Lewańska, Ba'et rosyjski i polski. Sceny pe,ersburska i 1Larszawska na przelomie 1Lie.<óu;; Zygmunt Luk,awski, Rola polskiej i rosyjskiej prasy spoleczno-polltycznej w ostatnim dwudziestoleciu XIX w.; Gerard Zeberek, Polskie organizacje akademickie i gimnazjalne w Kijou.ie na przełomie XIX i XX w.; Stanislaw Alexandrowicz, PoLacy w rozwoju awiacjt rosyjsk.iej do 1914 rok.u. �310 Recenzje g61nych oprac'owań jest intresująca. Dotyczy ona np. różnic zachodzących pomiędzy polskimi koncepcjami ruchu narodowo-wyzwoleńczego, a rosyjską myślą rewolucyjną na etapie prolt:tari.ac'kim, które omówił historyk moskiewski Nikołaj Bucharin. W jego konkluzji polski ruch socjalistyczny na pierwszym etapie swojego rozwoju w szerokim zakreSie wykorzystywał doświadczenia rewolucyjnego narojnictwa rosyjskiego. OdbIciem tego jest, zdaniem autora, program ideowo-plllityczny ,proletariatu, w któ.rym odnajdujemy istotne związki z pewnymi koncepcjolmi walki rewolucyjnej Narodnej Woli. Jest to temat sam w sobie interesujący, wiemy bl'wiem dobrze jolk bardzo przenikała się wzajemnie ,działalność spiskowo-rewolucyjna w Polsce i Rosji i jak ścisłe były związkjosobowe rewo.]ucjcmistów poL'ik:ch i rosy jsk;ch. Ponadto ciekawie rysują się ~akże konstatacje dotycz'lce polsko-rosy j,kich związków rewolucyjnych w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 rdku, stanowiące przedmiot rozważań lnessy Jażborowskiej z Moskwy i polskiego historyka Jana Sobczaka. Wówczas to, jak nigdy ,do tej pory, nawiąz-ane zv:stały szerokie wzajemne kontakty rosyjskiego i polskiego proletariatu, które w latach późnicj.szych zaowocowały między innymi tak znacznym udziałem Polaków w Rewolucji Pażdzierni!kowej i obwll1lie jej ZJdoby'czy. PoQIstac:iąpowSizechnie 'znaną w dz,i,ejach tej walki jest Feliko; Dzierżyński. Pewnemu fragrr.ent9wi tej działalności puświt;cony je.st też w książce szkic Jerzego Ochmańskiego traktujący o roli Dzierżyńskiego w rozwijaniu rewolucyjnej współpracy między SDKPiL a SDPPR na początku 20-tego wieku 3. Nie najnowsze jednak ustalenia Ochmańskiego złożyły się na treść tego szkicu j myślę, żeo jego opublikowaniu zadecydowały raczej względy nośności politycznej tematu, aniżeli jego nowatorstwo. W sumie jest to artykuł bt;dący powtórzeniem znanych już z biografii Dzierżyńskiego faktów rzuconych na tło współpracy rewolucyjnej między wspomnianymi już powyżej plrtiami. Tak mniej wiGcej rysuje się problematyka artykułów, które za1iczyć można do nie wydzielonej wprawdzie wyraźnie w książce części, którą tworz,! artykuły traktujące 'O połsko-ro.syjskich kontaktach rewolucyjnych. W sumie ·stworzony został interesujący p.rzyczynek dotyczący polsko-rosyjskich związków rewolucyjnych, uzupełniający w istotny sposób naszą wiedzę o tym wycinku rzeczywistości hi3t:Jrycznej. Wydaje się, że z-awarte w tych opracowaniach fakty i ustalenia będą mogły być jeszcze wykorzystywane w dalszych analizach tego problemu przy pisaniu Szcz€gółowej monografii wzajemnego przenikania się ideologicznego rosyj.;kJego i polskiego ruchu rewolucyjnego końca 19-tego i początków 20-tego wieku. Gorąco zachęcałbym autorów do szerszego rozwinięcia w przyszłości wł<lśnie tych problemów, na pewno interesujących i dających szansę uzupełnienia bi<lłych plam. Jest w tej k.siążce także interesujący zestaw artykułów poświęconych zagadnieniom z pogranicza historii nauki. Temat to ,do dzisiaj mało znany, a w dziejach kontaktów polsko-wsyjskich rozciągający się na wiele dziedzin. Wielu bowie'TI Polaków pracowala do roku 1918 w różnych instytucjach naukowych ówczesnej Rosji, a już wr<;,cz fascynujący jest wkład Polaków do wiedzy o geologii i gcogn[ii Syberii. Wnieśli też Polacy duży wkład do badań etnograficznych za Uralem, temat to 8 W roku 1979 ukazała slo:; Interesujaca publikacja poświl'cona F, Dzlerżyi\skiemu, której redaktorem naukowym był prof. dr Jarosław Ła~osz. Ksi'lżka ta pt. Ff'~t"(,. Dzlf'rż"ńs',i życie I praca, Wrocław 1979 zawiera interesujpce opracowania ukazuj'lce F. Dzicrżyńskiego jako d7iałacza gospodarcze"o, organizatora aparatu walki z kontrrewolucJ'l, działacza party jnego I inlernacjonalistp. Mimo bogactwa materiałów i nowatorskiego spojrzenia na postać F. f1zierżyńskier,o, książka ta nie wywołała wirk,zego rezonansu w literaturze przeń miotu. Należy wire odnotować tutaj jej ukazanie się I zwrócić na nią uwag.; badaczy polskiego ruchu robotniczego i jego związków z rosyjskim ruchem rewolucyjnym. �]{ecenzje 3Il jednak rozległy ~ posi,adający już swoją lekturę przedmiotu.Wpra,wdzie jest to literatura, która podkreśla w większości znaczenie tego dorobku, nabomiast sprawa syntezy tego zjawiska czeka nadal na opracowanie 4. O tym jeunak brak je.>t informacji w omawianej książce. Natomiast sprawy, o których traktują artykuły zaliczOlle do grupy tematycznej z pogranicza historii nauki, dotyczą historiografii, źródłoznawstwa, poł6kiego śradowi5ka naukowego w Petel'sburgu, a także działalności wybitnych hi.>toryków rosyjskich Nikołaja Kariejew.a i A'leksandra Pog-adina. Każdy z tych tematów opracowany naprawdę interesująco poszerza panoramę połsko-rosyj.;kich związków kulturalnych. Na pochwałę wręcz zasługuje artykuł Juliusza Bardacha poświęcony problematyce polskiej w łiberalnej historiografii r06yjskiej schyłku 19-tego i pocz'ltków 20-tego wieku będący wł,aściwie charakterystyką życia i działalności naukowej znanego historyka rosyj.>kiega, Nikołaja Iwanowieza Kariejewa, który przez pewien czas był pwfesorem Car6kiego Uniwersytetu Warszawskiego. Równocześnie Wło,dzimierz Bortnowski kreśli interesująco portret popularyzatora historii Polski w Rosji, Aleksandra Pogodina. Jest to interesująca opowieść l) tym niedostrzeganym na ogół w dotychczas·owych dziejach kontaktów p31.'iko-rosyjskich, hi5toryku rosyjskim. który zrobił przecież tak wiele dla wzajemnego poznaniasi(~ dwu sąsiadujących naro,dów słowiańskich. Ba niezależnie od wieloletniej niewoli i określonej polityki carskiej wobec tzw. Prywiślańskiego Kraju, historia kulturałnych związków polsko-rosyjskich jest znaczana pOostawami postępowych warstw ówczesnego społeczeń.,;twa rosyj.skieg,o i określ-onymi tendencjami, jakie w środowi.skach tych tkwiły i realiz.owały się na rzecz Polski i spraw pCJllskich. Znajduje ta między innymi swoje odbicie w artykule Jerzego Róziewicza traktującym opolskim środowisku naukowym w Petersburgu w latach 1905 - 1918. Ten znany już współcześnie badacz stosunków polsko-rosyjskich wprowadził nlS tym razem w atmosferę polskich spraw naukowych w Petersburgu 5. I przyznać trzeba, że nagromadzone w artykule fakty składają się na fa.,cynujący obraz pr;)blemu tułaczej nauki polskiej. Nakazuje to .'inuć pewne refleksje i nad tym, dlaczego do tej pory tak mało wiemy z tego zakresu. Dlaczego, tak jakoś się składa, że dzieje polsko-rosyj,kiej współpracy n~jczGściej ujmowane są przez badaczy w kontekście współpracy rewolucyjnej. Wiemy bawiem dzisiaj, że w.spółpraca ta rozciągała SIę na wiele dziedzin i o niej należałoby też pisać szerzej, jeśli nawet tu i ówdzie "idealna współpr,aca rewol ucyjna" która najczęściej wyziera z dotychensowycn artykułów - przyćmiona z'ostanie niewolą, zesłaniami na Sybir i katorgą. Myślę, że temat to również ciekawy i nie chodzi mi '0 eksponowanie martyrołogii naro~łowej. powinniśmy bCJlwiem zw.aźyć i ten fakt, że za caratu tak samo jak Polacy, cierpieli również rdzenni miesz.kańcy Rosji, a każde wy.,;tąpienie przeci w carskiemu samodzierżawiu karane bylo z całą surowością. I chociaż w historii kontaktów polska-ro.>yjskich sprawa współpracy rewolucyjnej posiada określony wy· mia:". wydaje siG jednak słuszne, aby kosztem tego rodzaju badań nie zanie ibywaĆ innych ciekawych spraw jakie w dziejach n~szych naro·dów występowały. Problemów clI) zba,dania powstało nada.) wiełe i przyjmując za wskazanie wypawiedziane , Zobacz m\Pdzy innymi: A. Kuczyński. S1Jberujskie szlaki. ,"Vroclaw 1972; tenże, Udział Po'akóu; w poznawanill S1jberti w XVII u:ie'<u na tle staropolskich wiadomości o 11ldach Rosi!. •.F:tnof!rafj~ Polsk~". t. 23: 1979, z. 1; W. Armon, Polsc" badacze kultUT" Jaklltów • .•Monol'ra'ie z Dzi<:j6w Nauki i Techniki". t. 1J2: 1977; Z. Lukawski, Ludność polska w Rosji 186,1- 1914. Wrocław 1978. , l1ndacz ten ma bogaty ,'oroloek dotyczący kontaktów polsko-rosyjskIch l po'sko-r~dzieckich w dziedzinie badań naukowych. Zobacz mipdzy innymi: .T. Róziewicz. PO'sko-Tadzi~ckie stoslLnki 7lall!Wll;C u' latach 1918 - 1939. Wrocław 1979 gdzie zest~wiona jest ważniejsza bibliografia prac tego autora. �312 Recenzje we wstępie do recenzowanej książki stwierdzenie L. Bazy10wa potwierdzić należy, że istotnie no,we stosunki społeczno-po,Jityczne z naszym wschodnim sąsiadem, jakie zaistniały po roku 1945, "otworzyły niewyczerpane źródło nowych możliwości w dziedzinie nauki (. .. ) prawdziwa przyjaźń między narodami - musi opierać się także na znajomości ich historii. Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma niepowtarzalne znaczenie". O tym, że są to sprawy ciekawe i warte prześledzenia, przekonuje nas np. pomieszczony w omawianym tomie ·artykuł J. Róziewicza. Wiele jest jeszcze innych ciekawych artykułów w omawianej tutaj książce. Należą do nich między innymi opracowania tworzące trzecią warstwę tematyczną, którą jest problematyka związków literackich w prozie, dramaturgii i poezji. Związki te rozciągały się również na inne dziedziny życia kulturalnego, tj. na balet, muzykę i plastykę. Zajmująco o tych sprawach piszą: Marian Jakóbiec, Bazyli Białokozowicz, Artur Kijas, Griegorij Stiernin, Anna Czekanowska-Kukliń.ska i Swietlana Falkowicz. Siłą tych artykułów jest, oprócz dokumentacji naukowej, wywołanie u czy t elnilk a ref.le:ksji, tej jednej chwil:i zasta,nowienia nad tym wS'zystkim, co kształtowało te tak ścISłe związki kulturalne polsko-rosyjskie, nad potrzebą badania tego procesu i uświadomieniem sobie, jak bardzo mało jest on do dZisiaj znany. Wiedzao tych polsko-rosyjskich kontaktach jest jeszcze nadal ·skromna. J cj zdlążków szukać należy w końcu wieku XIX oraz początkach XX, w rozproszonych po różnych czasopismach artykułach i paru zaledwie książkach autorów polskich jak i rosyj.skich. ,l',ie negując absolutnie wartości tego, co do wiedzy tej wniosły epoki poprzednie, trzeba jednak stwierdzić, że właśnie dopief'o w Polsce Ludowej penetracje tej dziedziny stały się częstsze i nabrały charakteru działalności systematycznej. I nawet wtedy, gdy oceniając aktualny stan badań nad przedmiotem skłonni jesteśmy przede wszystkim skrupulatnie wynotować, częste jeszcze niestety -białe plamy, trudno nie dostrzec tego, co do tej pory już zrobiono. I ch:Jciaż omawiana książka w przyjętej formule prohlemowej, określonej jako pOilsko-msyjskie związki społeczno-kulturalne, traktuje o tak różnorodnych sprawach -od sp:'a w ruchu rewolucyjnego, poprzez balet, muzykę, literaturę i rozwój lotnictwa - mimo tego swoistego silva rerum pozostanie ona poważną czą.stką naszej wiedzy o polsko-rosyjskich kontaktach. Przedstawiona tu książka jest z całą pewnością pożyteczna dla profesjonalistów i amatorów. Pierwsi mogą czerpać z niej przekonanie a potrzebie dalszych studiów nad tym szerokim problemem, drudzy natomiast wzbogacą swoj,) wiedzę w tym temacie. Wydaje się wszakże, że jest to temat interesujący ogół naszego społeczeństwa,a obszerność zakresu problemowego sprawia, że konieczne 5<) dalsze ~tudia w tym względzie. Antoni K a z i m i e r D o p i e r a ł a, Adampol-Polonezkoy. Poznań 1983, ss. 157, i1. Z dziejów Kuczyński Polaków w Turcji, Nie da się zaprzeczyć, że Adampol, osada założona w 1842 roku z inicjatywy ks. Adama Czartoryskiego jest fenomenem. Pisano o niej już wiele. nie przypadkowo też 'W ostatnich latach ukazały się na jej temat dwie książki. Pierwsza to re- �Recenzje 3B porterska relacja J. S. Łątki (Adampol. Polska wieś nad Bosforem, Kraków 1981), druga 'to prelca przed.;tawian.a poniżej. Pisząc o książc'e K. Dopierały nie sposób odwoływać siG do refleksji z lektury książki Łątki Obaj autorzy korzystają z tych samych źró.Jeł, lecz jakże inny robią z nich .użytek. Do ,spraw tych wrócę jednak po pewnej dygresji. K. Do'piera1d pisze (s. 19), iż Adampol był "pierwszą polską wsią, osadą powstałą poza granicami nie i.:;tniejącego państwa polskiego". Jest to, w świetle infOl'macji, jakie posiadam, twierdzenie nieścisłe. Polske wsie, których mie'Szkańcy w całJści lub w znacznym procencie pochodzili z terenu Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, bądź z terenów rdzennie polskich pod. zaborami, ~stniały już w XVIII wieku na terenie WGgier. Wszelkie źródła potwierdzają podaną jeszcz·e przez J. Rechmana wiadomość, iż wieś Derenk zasiedlona lOstala na początku XVIII wieku przez 'osadników z terenu Polski. Obecnie jesteśmy w stanie sprecyzow3ć tę datę. Miału to miejsce dokładnie w 1717 roku, co. odbiera paLmę pierwszeństwa Adampolowi. Ale -oczywiście fenomen Adampola nie polega na tym, że jest to, czy nie jest, pierwsza polska wieś poza terenem etnicznie polskim. Fenomenem jest tu utrzymywanie siG polskości w warunkach najzupełniej temu nie sprzyjających. po'wiedziałbym nawet, że były to warunki, w których ,owa "paiskość" nie powinna się była wytworzyć. Wróćmy jednak do porównania prac Łątki i Dopierały. Obie traktują głównie o -dziejach Adampola. Gdy jednak K. Dopieola analizuje zastane źródła' hi.:;tJryczne oardzoostrożnie , to Łątka dzieje "p::>lskiej wsi na·d BO'sforem" pisał częściej sercem niż umysłem. Zdaję s'obie sprawę, że cel obu prac był różny. Rozprawa Dop:erały to solidne dzieło historyka (ale nakł3d 5 tys. egz. 0, znakomi,cle udokumentowane, choć nic czyta się go zbyt łatwo. Łątka napi'>ał reportaż, a:le z ambicjami naukowymi. Dopiero dziś, po ukazaniu się pracy K. Dopierały widać,że zbyt cZGsto ponosila go fantazja, że ni,ejeden raz zabrnął w mało przekonywujące interpretacje. Można powiedzieć, że Łątka w swojej książce utrwalał mit AdampJla, gdy tymczClsem Dopierała. jak sam pisze, chciał "wyjaśnić wiele ni-epJTozumień, które nagromadziły siG w literaturze przedmiotu". I zrobił to w moim przek:maniu znakomicie. Jeg'O T'ozprawa ma ·ogromny walor w sferze faktu historycznego. Mniej in'ponująciJ natomiast wygląda ona w sferze przekazu i interpretacji zj3wisk kultury. Sądzę, niezależ;nie od wyrażonych już braków pracy Łątki, że autor ten lepiej niż Dopierala "czuł" Adampol, lepiej rozumiał jeg:J kulturową specyfikG, trafniej zarysował ową opiewaną przez tylu piszących "polskość" tej osady. Z racji swoich etnograf;cznych zainteresowań z wielką intuicją wyodrębnił ową sferę problematyki kulturowej, którą bardzo mało zajął się z kolei Dopierała. Chodzi tu, dokładniej mówiąc, o sferG życia codziennego, sferę obyczaju, życia rodzinnego i towarzyskiego, sferę etosu grupy. Źródła historyczne niewiele o tym mówią, konieczne bylo zatem sięgnąć do tradycji ustnej. Oddzielenie ziarn.a od plew wymagało zastosowania .aparatu krytycznego, którego nie posiadał, jak się zd3je, żaden z autorów. Można powie·dzieć, że z pewnego punktu widzenia obie prace, chJĆ b,k różne, uzupelniaj,! siQ. K. Dopierała dal wzorowy zarys dziejów Adampola, Łątka zaś nakreślił szerok:e pole problematyki kultury jego mieszkańców. Ale tylko n1kreślił. Konieczne jest pogłębienie badań kulturyadampolan, ch::>ć wcale nie jest pewne. że b.ldacz, konkretnie etnograf, będzie dziś w stanie, wykorzystując na wet wszystkie techniki badawcze właściwe swojej dyscyplinie, na tyl~ poszerzyć bazę źród- �314 Recenzje łQwą, aby w ()lparciu o nią nakreślić obr,az specyficznej kuHury Adampola, Widzę spare trudności takiego przedsięwzięcia, ale wy·daje mi się, że powinno być podjęte jak naj.;zybciej. Czas wyjść poza stereotyp, poza pisane do znudzenia reportaże o "polskiej wsi", poza peany nad zachowaną w niej polskością. Trzeba ukazać k.;ztaltowania s':ę owej Jpo'bJku~ci we wsi, która,' będąc tWOlfCmpewnej koncep2ji pO!litycz.ncj, s{aJa się fenomenem kulturowym. Stała się wręcz wyzwaniem dla badaczy życia spolecznego i kultury. Dziś Ada,mpol, jak wynika zarówno z uwag Dopieraly jak i Łątki, ~Jaje się gwaltownie tracić swój osobliwy charakter. Uświadamia ndm to jeszcze raz, że podjęcie intensywnych badal1 etnografi'cznych w tej wsi nie może być odkładane na CZilS nieokreślony. Chyba, że chcemy .aby Adampol powstal tym czym je-st, tj. legendą· Ryszard I z a b e II a J o oS t, Osadnictwo kaszubskie Lubel.;ki, Lublin 1983, ss. 147, iI., mapy. w Ontario. Katolicki Kantor Uniwersytet O początkach osadnictwa kaszubskiego w Kanadzie, w prowincji Ontario, pojawialy się, jak dotąd, artykuly jedynie o charakterze przyczynkarskim. Dopiero recenzowana praca przedstawia zagadnienie całościowo; przynos·i nowe fakty, stare zaś przejstawia w nowym świetle, prostując wiele blędnych przekonal1. A o'to fakty. W powiecie Renfrew i jego najbliż.szym sąsiejztwie znajduje się do dziś zwarte skupisko ludności polskiego pochodzenia (czwilrte już p:J'k-llen:e potomków osadników-rolników z Polski), glównie kaszubskiego, zachowujące język i obyczaj ojczysty. Skupisko to liczy ok. 7 tys. ,osób na ob.szarze nicco 'Ponad 10 tys. km2. Obszar osadnictwa kaszubskiego zajmuje skraj zasiedlonych terenów tej części Kanady, tj. północno-wschodniej części prowincji Ontari,o. Ka.'iz·ubi byli tu nie tylko pierwszą grupą osadniczą wśród imigrantów europejskich, ale w ogóle pierwszymi oso·dnikami tych obszarów, niegdyś ZJmieszkiwanych przez indiańskie plemiona nierolnicze. Kiedy w latach pięćdziesiątych ubieglego wieku postanowiono zasJiedlić te tereny, na wysłane do Niemi·ec oferty (bezpłatny przydZlai ziem'i!) odljXJwiedzieli kaszubscy mieszkal1cy okalic Bytowa. Emigracja kaszub.;ka miala charakter polityczno-ekonomiczny. Niedostatek Kaszubów był wynikiem ucisku i wywłaszcz€11 na kO'fzyść kolo':llisltów niemieckich. Ponadto ludno~ć ta bvła prześladowana i wy;naradawia'l"a; odbierarno jej ję:zy1k 'i wiarę przod1k6w. Emigranci .szukaJi mi;ej's'C'a,gd'zie rcs'PC'ktrwano by ich pr3Jwa ,do w)--lnan:ia, mowy i tradycyj:nego styl<1lżyci']. Miejscem takim byla Kanada. W roku 1859 przydzielono ziemię w prowincji Ontario pierwszym 14 osadnikom z Polski. Był to początek kaszubskiego (głównie, ale nie wyl<jcznie) o.sadnJctwa polskiego na tym terenie. P:Jczątek istn'enh zbiorowości, która trwLl do dziś. Książka Inbeli Jost jest znakomitym, niezwykle sZ'eroko udokumentowanym studium dziejów osadnictwa k:łszubskiego w p"lwiecie Renfrew. rozwoju owego osadn'ctwa, jego obecnego stanu. Autorkę najbardziej interesowa! okres n'ljwcześniejszy, najmniej znany; okres, wokół którego narosło wiele nieparozumień i nie- �315 Recenzje j.asności. Jednakże, obok informacji o początkach osadnictwa, w .pracy I. J'ost można znależć wiele kapitalnych wiadomości o kulturze osadników, jej przemianach i obecnym kształcie. "Kaszubska grupa k:.wadyj"ka - pisze autorka - choć przywiązana do ziemi i tradycji, ulega p'lwszechnie istniejącym tendencjom ·do przeno'szenia się młodych lu·dz·i do wic'kich metropolii mi'ejs,k1ich. Znaj.dują tam 'p1'<J.cę,Lepsze wa,runki bytu. a zo,ww'iają poza sobą karni{~n,is-tą Zliem'ę ,i u'o-dzinne zagpo·dy". Prnces ten z,J.peWJle je'",t ,nieuC'hr'o,nny. Powiat Renfrew staje się .r,eklfe.acyjny:m zapleczem dla rosnącego Tor'onto. Po w;:;ta ją tu ośrodki wypoczynkowe, ze.społy domków campingowych, tereny myśliwskie i coraz liczniejsze zajazdy. Wszystko to przeznaczone je.st dla mieszka!'lców miast. Rulnictwo na tym terenie, mało korzystnym pod uprawy. dawno już ustąpiło gospodarce leśnej. Dziś turystyka staje się jednym z pod . ,;Ławowych źródeł utrzymania malejącej liczby stałej l'udności. Nie trzeba wiel'kiego daru przewidywania, aby wy'obrazić sobie dalsze lo'sy tego obszaru, do niedawna zapóżnionego cywilizacyjnie, co bez wątpienia miało wielkie znaczenie dla utrzymywana się tożsamości etnicznej i kulturowej zamieszkujących tu Kaszubów. Jest rzeczą niezbędną, aby przed nieuchronnym końcem istnienia kaszubskiej twiedzy kulturowej w Renfrew, zebrać jak naj.szer.sze materiały na jej temat. Materiały nie ograniczające się jedynie do problematyki o05,adniczej, ale wiążące się z całokształtem kultury. Wydaje się, że czas najwyższy, aby przeprowa,dzić szerokie bJdania językowe (obecna gwar'a osadników!), fol:klorystyczne i etnograficzne. Wiele już zresztą z tego zakresu zrobiono (np. J. L. Perkowski, Z. K.:Jmorowski, J. Kucharska), trzeba jednak Zf0-bić znacznie więcej, aby ja.k najpełniej udokumentować ,dzieje kultury polskich Kaszubów na terenie Kanady, zanim grupa ta rozpłynie się w plural.istycznym społeczeństwie tego kraju. Książka I. Jost nie:iie kapitalny 111aterial dla dalszych studiów. Należy żałować, że inne z'.V.arle zbio·rowości potomków osadników .z Pol.ski J1.ied-oczekały .się poóoobnie rzeczowych i kompC't,crl'tmych oprac'owa!'l. Mam bu na myśl~ m. in. osa,dni<C'iwD p:JIsi-::e w 'okol,ic.ach Stevent Point w SJtal:'li'eWisconsin (USA), polskie osadnictwo rolnicze w M.i,s.iones (AI'gentyna), bra,zyl'ij,Sikiej Pa.ranie. Sąd7ę, że s'zeroko zakrojone badania nad trwaniem i przemianami kultury polskiej czy polonijnej zbiorowości emigraCYjnych należy wzpuczynać od podo,bnych przedsięwzięć. Ale, to oczywi.,;te, na nich poprzestać nie można. Ryszard Dzieje Polonii 1983, ss. 500. w Ameryce Łacińskiej, Praca zbio,r. pod red. M. Kuli, Kantor Wrocław Ukazała siG już dziesiąta pozycja Biblioteki Polonijnej wychodzącej pod egidą Komitetu B.lctania Po,lonii PAN zatytułowana Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej pod red. Marci:la Kuli, potwierdzając renomę .serii. Praca jest zbiorem artykułów, któ~c mogą zainteresować nie tylko historyków, ale także przed.o;tawicieli innych dyscvplin biorqcych udział w tzw. badaniach polonijnych. Tum powstał jako rezultat studiów przeprowadzonych w lat3ch 1976 - 1980 w rilmach prob),cmu ,międzyre-sorto'wego "Przemiany P.o-lonii' /MR/IIIIIO okoor'dy- �316 Recenzje nowanego przez Instytut Badań P.olonijnych Uniwersytetu Jagielloń.<;kiego. Prowadziła je grupa młodych historyków .pod kierunkiem redaktora prezentowanego tomu. Działalność grupy zaowocowała dziełem, któr'e po,sz.erz.a znacznie naszą wiedzę o dziejach Pol·onil w Ameryce Łacińskiej. Jak łatwo się zorientować, znajduje to wyraz w uwagach wstępnych redaktora, ambicją autorów było ·oczyszczenie wieJzy 'o Polonii Latyno-ameryk'll·Ls.kiej z wieloletniego nalotu nienaukowości, polegającego na uporczywym i nieobiektywnym po,akreślaniu pozytywnych stron egzystencji emigrantów, raczej ich sukcesów niż porażek. W licznej stosunkowo literaturz·e na tem.at P.olonii P.ołudniowoamerykańskiej - przeje wszy.stkim - ·dominował publicy.-;tyczny optymizm. Braklo obiektywnego spojrzenia, wyważonych sądów opartych na wiurygodnym materiale, odpowiednio zweryfikowanym. Spojrzenie takie przynos.i dopiero omawiany tom. Pierwsze w dziejach nauki opracowanie całościowe problematyki pojawienia s.ię i two<l'Zenia Iprze'z P.o,]alków w Ameryce LaciiJskiej z.bi(How(}ś~i polollli.j'llych stanowi doskonałą bazę dla dalszych studiów nad kulturą owych zbi'uf-Qwości, ni~ stanowi zaś ich uwieńczenia. I o tym trzeba pamic;tJć poJcza,s lektury po•. ;zczególnych szkiców zamieszczonych w tomie. Ko·ncentrują siG one przede w.szystkim na zagadnieniach demograficznych, .przy pewnym upośledzeniu mimo deklaracji a!ltorów - zaga,d"l~·er1:k,ultury' i j.ej przemian. ·Ograniczen.iem pracy je:9t również fakt, iż prezentowane w niej wnioski ·oparte są niemul wylącznie nu archiwaliach znajdujących się w kraju i materiałach publikowanych zarówno u na3, jJ,k i w innych krajach. Być moż'e, po·sze.rzenie bazy materiałowej a zwlac';zcza przeprowadzenie badań wspólezesnych (trzeba tu d~dać, że szkice ukazują sytu<Jcjc: do cZ<Jsów drugiej wojny światowej) zmieniłoby lub bardziej Upwwo!11ocniloby pewne dość ostre sądy na temat miej.sca P.olonii w strukturze ekonomicznej i kultu;'ze poszczególnych krajów Ameryki Łacińskiej. Zgadzając się z więbzością sądów autorów, ,a zwlaszcza z ogólnymi Z'l1()żen i·ami bad,ań prezentowanymi przez redaktora tomu, mam jednak wątpliwości, czy twierdzenie, iż "generalnie grupy polonijne rysują siG ja.ko sku.pi.sk~ sLd:>e, u.,;yLIowane nisko -na skalach dorobku. materialnego i prestiżu (s. 22)" nie jest nadto radykalne w świetle dość jednak wąskiego i jednostronnego materiału, j"kim po.służyl·i się badacze. W ogóle sklonność do pospiesznego i zbyt łatwego fer,lwania sąC:ó·w zdaje się, w moim przekonaniu, nieco obniżać wartość publikacji, skądinąd świadczącej o niesłychanej pracowitości autorów. Na szczGście nie .';'jdy, lecz zgromadzone fakty głównie zainteresować mogą czytelnik<J. Credo autora wstępu i jednocześnie reda.ktJra tomu zd<Jje siG być wyr<Jź;nie określone w następujących slowach: "Nie podzielam n<Jcj.Jnalistycznej p')stawy, którą często są obciążone badania etniczne. Z mojego punktu widzenia ważne jest, jak było i dlaczego tak było. Ważne są prawidlowości procesów migracyjnych ... Interesuje mnie przede wszystkim dramat ludzi, polegdj<.jcy na tym, że wyniki hemicznych nieraz wysilków nie okazały się do tych wys.il'ków adekwatne. Ze wzglę,du na ~dram.atyzm "ytuacji, którą przeżyli, ci ludzie zasługują na 'Szacunek nie mniejszy, niż gdyby osiągnęli niebotyczne szczyty". Slowa, którym można tylko przyklasnąć. Jednakże w dążeniu do obiektywizmu za wszelką cenę można latwo popaść w skrajności. Aby nie nazwać czarneg3 białym, łatwo można n'e dostrzec szarego koloru i wszystko mieć za cnrnp.. Wydaje mi się, że dobrze zr'obiłoby badaniom Polonią brazylij3ką czy argentyńską dOplSZczenie do głosu zainteresowanych. Wciąż zbyt malo wiemy o życiu i kulturze, świadomości wspólczesnych przedstawicieli owej Polonii. Być może ich spojrzenie na własne dzieje, ich refleksje przyczyniłyby się do wyważeni.;> sądów, które efeme- �317 Recenzje ryczne i optymistyczne niegdyś, dziś zastąpione zOiStały nader pesymistycznymi i ponurymi. Czy prawdG a dziejach i sytuacji socjalnej Polonii da się Q,dczytać jedynie z materialu źródlowego? Dotychczasowe doświadczenia zdają się temu przeczyć. Wśród artykułów na szczególną uwagę etnografa zasługują zwłaszcza rozważania D. Łukasz i R. Stemp10wskiego o polskim ·osadnictwie chłopskim w argentyńsk'm Mis'iones od końca XIX wieku do lat trzydziestych wieku XX oraz art y'kul E. Anu,zew'k;ej o ?o"podarowa1niu PCJ'lon;'ihrazy'lijskiej. Rówll'iież uwagli M. A. Ignatowicz przynasz,\, j.ak i poprzednio wymienione szkice, kapita'lny materiał dla etnografa, a także uświadamiają mu co najmniej dwie prawdy. Po pierwsze, że źródła archiwalne mogą stanowić doskonaly materiał dla analiz stanu kultury zbioL)wo";ci polonijnych (także chlapskich) i jej przemiallo.raz, po drugie, że analiza historyczna -- prezentowana przez autorów zbioru - nie wyczerpuje treści źródel, że przydałoby się tu także analiza stricte etnograficzna. Nie uwlaczając nic hi.iturykom, niektóre interpretacje zagadnień ocierających siG a problematykę etnograficzn,! brzmi'l cza.sami dość za.skakująco, a nawet P,) prostu nai'wnie. Nie jestem przel:o:{:uy. aby .,tradycyjny" konflikt wieś-dwór przerodził się istO'tnie w wa·runkach brazyLijskich w konflikt chi op-inteligent (s. 407). Również teza, iż obrzędowość narodowa zaczGła nabierać nadrzędnego wobec innych typów obrzędowości charakte"LI i że w ,niej syntetyzował siG kulturowy bagaż wniesiony przez emigrantów (s. 410) choć bez wątpienia interesująca, w 'pracy brzmi mało przekonywująco, gdyż nie jest poparta żadnymi argumentami. No, ale w ten sposób ujawnia się pole badawcze dla innych dyscyplin. Dobrz'"' .sie .sblo, że powsLlla praca o niez,miernie szer(JIkim zakresie i ambicjach 'syk;'aczających poza możliwości jednej dyscypliny badawczej, praca obejmująCd nrówno uZleJ'e Polo·nil Poludniowoamerykań.skiej, jak i kulturę i jej przemiany . .Jakn etnograf widzG kontynuację podobnej pr::lcy jako wspólne działanie historybl. socjc}loga i etnografa. Perspektywa historyczna, choć niewątpliwie cenna i niejako po,dstawo\va. wydaje się w pewnym momencie zbyt wąska i ograniczona. R1fszarcl G a br i lici.·L·ilej: l' i 13r z ę k, Benedykt DUbowoki - żucie i dzicl.o, Lublin Kantor 1981, ss. 445, 66 . .Już we wstępie należy zauwazyc, ż·e recenzyjnej rekomendacji nic potrzebują zarów:]') bohakr k.,j'jżki, którym jest znakomity polski przyrodnik i badacz Syberii, Beiledykt Dyb,)wski, a także jej autor, w tym przypadku Gabriel Brl!ięk, profc.'o;· zwycujny, zoolog i hydrobiolog, który napisał wiele prac z dzieJziny hist."ii nauk: ·przyrodniczych. Tak wiGc ·otrzymaliśmy rzecz ciekawą, pisaną ładnym jGzykicm, wncJSzilcą wiele nowych faktów i uściśleń do biograf1i tego uczonego. Dzialaluość naukowa Dybowskiego jako przyrodnika r'ozciągala s.ię bJ'Wiem na wiele dziedzin i dorobek ten jest należycie udokumentowany przez historyków nauk przyrodniczych. Najpelniej informuje o tym praca Krystyny Kowa-lskiej i Anny Miklaszewskiej-Mroczkowskiej pl. Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibUog 'aficzne. CZGŚć I (Memorabilia Zoologic.a 1960, z. 5, ss. 99), zawierająca wykaz 343prac B. Dybowskiego oraz 208 'O nim. Ale mamy również l inne książki po- �318 Recenzje święcone tej postaci J 'aż -dziwić się należy, że tak mal,o do o Benedykcie Dybowskim jako badaczu ludów Syberii. Na ten towo pisałem w .swoich Syberyjskich szlakach, ale etnograficzne bowskiego winny doczekać się wreszcie rzetelnego i nal~żytego tej pory napisano tem:lt bardz,l skródokoniania B. Dyim opracowania. Z całą pewnością bowiem nie może zadowolić etnografa takie tylko stwierdzen.ie na łamac'h ks';ążki, że: "Ba!rdzo pow,ażne ;zasłu,~i położy! Dybow;;,kiw dz·;edzi'::lie et.nologii i etnografii. Podróżując po Azji styka! sic: z wieloma narodami, plemionami i rasami LudZJkimi, .któJ'e bardz'o .szczegółowo O'pi;suł w swym Pamiętni!;I", oraz w ,ks,iążce o Syberii i Kamczatce. Najwięcej umania wyrażal uczony dla licznego, prężnego i zarajnego narodu dauryjskich Buri<ltów, najwięc'ej uczucia żywił dla nieszczęśliwych, żyjących wśród wielkiego ucisku i wyzysku, a bardzo szlachetnych wymierających Kamczadali, najgłębiej z.aś przejmował się dol,! bc:dącyci1 już u schyłku swej egzystencji Ajnów. Dybowski za.służy! soię również na polu językoznawstwa. Jako lekarz okręgowy na Kamczatce i Wyspach Komandors.kich dociera! niekiedy w celach lekarskich lub przyrodniczych także na wyspy s<!siednie, należące do archipelagów Aleuckiego i Kurylski,ego, gdzie stykał się z róż,;ymi ludami i plemionami (... ). G!ę'00!kO ubolewając nad 'l,!'.agedi·ą Kamnad:ll.i, Dyb:->\\'s:":i postanowił ocalić prz'ed zapomnieniem chociażby wied:.':£;o jego wymarlym j(;zy,ku i opracować słOWnIk ludów kamczuckich". Nolens volens to zamarkowanie etnograficznych 'zainteres'owań B, Dybowskiego jest wyzwaniem dla etnografów, którzy kreś'iąc udział Polaków w poznawaniu kultur ludowych i pierwotnych świata, powinni w historii tych badań utrwalić ten dorobek poddając go wnikli wej ocenie. Zanim jedtLlk to nastąpi - a z zamiarem takim nosi się ,autor tej recenzji prześl'eJżmy należycie udokumentowan,! na kartach książki 'drogę naukową naszego bohatera, która zak,)ńcwna w OJLldz'lllej P'O'bce w 1930 roku (data śmierci B. Dybowskiego), .rozpoczęła . ,ię po,dcns zeslania syberyjskiego w roku 1"364, póżniej natomia~t wiodła pJoprzcz Kamczatkę, od r~k;J 1884 aż do chwili śmierci koncentrowała się wc Lwowie. Skoro n,t pZJcz,!li{Utej recenzji eksponowaliśmy w książce ,,;zerzej brak oceny etnograficzncg,) dell'obku nauko'wego B. Dybowskiego, wspomnieć zatem najeży, że je,-;t on wartościowy dLI wspólczesnych rekonstrukcji katalogu kulturowego ludów sybcryj3'kich. Bo oto oprócz tego, ŻJe tu i ówdzie na łam,ach książek wspomnieniowych B. Dyb;,wskicgo znajdujemy interesujące informacje etnograficzne dotycz<lce ludów sybery j.skich, to cenna w dniu dzisiejszym jest jego kołekcja etn,lgraficzna przywieziona z Kamczatki, która -aż dziw bIerze - nie doczekała się do dzisiaj należytego jej opracowania. Kolekcja ta, stanowiąca własność Muzeum Etnograficznego w Krakowie, składa się z :]jcznych wytworów kultury materialnej i w naja,gólniej.-;zych zarysach informuje o sposobie żyei,a Itelmenów ,j Koriaków pod koniec XIX stulecia. Ponadto Dybowski zgroma,dził również bogaty mater.iał językowy doty'czący narzeczy ludów kJmczackich - Helmenówi Koriaków - 'Oraz Ajnów zamieszkujących wyspc: SZC:mszu wchodzącą w skł,ad archipelagu Wysp Kurylskich. Zamarkowany tutaj wkład B. Dybowskiego w poznanie języka i kultury ludów Syberii jest wystarczającym dowodem uzasadniającym koniecz:no,ść systematycznego 'Opracowania teg~J dorobku. Na tzw. skrzydełku -obwo.luty recenzowanej książki znajduje się taka jej rekomendacja dla Czytelnika: "Książka przedstawia koleje życia oraz działalnf)ść patriotyczną, naukową, pedagogiczną i społeczną Benedykta DybowStkiego (1833 - 1930), jednego z największych uczcmych polskich przełomu XIX i XX w., żarliwego patrioty, zesłańca sybirskiego, odkrywcy tajemniczej f.auny Bajkału, reformatora poglądów na jej i misy jez,iornej pochodzenie, badacza :przyrody i ludów Kamczatki. �319 Recenzje wreszcie wieloletniego i wielce zasłużonego profesora Uniwersytetu Lwowskiego Człowieka, który do wielu dziedzin wiedzy przyrodniczej wniósł nieprzemijające wartości. Był on w owym czasie jednym z najwazniej.;zych autorytetów naukowych i moralnych w Polsce". Tyle krótkieg() tekstu anonsującego problematykę książki i charakteryzującego jej bohatera. A czytając jLj raz po raz znajdujemy potwierdzenie tych osobistych przymiotów B. Dybowskiego. Ksi'lżka liczy siedem rozdzialów, które stanowią odbicie pewnych znacz'lcych okresów w życiu B. Dybowskiego. Rozpoczynają ją opisy młodości, tj. lat górnych i chmurnych, a dalej idą na.stępujące po sobie etapy życia, takie jak powstallcza służba w latach 1862- 1864, pobyt na Syberii Ii bada[La Bajkału przypadają:e na la'ta 1864 - 1877,pobyt w kra,inie Kamczadal>i w l,a,ta,ch 1878- 1883 i wreszcie okres lwowski obejmujący lata 1834 - 1930, 'k1i,edyto praca naukowa łączyła siG w żyoiu B. Dy'bc'w,,'kiogo z gexą:ą pasją społeczniik:astwa, dzięki którcmu w całej rozciągłości podkreślić należy zawarty w VI roz:.lziale ks,iążki podtytuł "szermierz post<;pu". Takim był rzeczywiście ten Wielki Uczony, który tępił zło, indolencjG władzi znieczulicę społeczną, stawiając w życiu ludzkim na pierwszym miej.icu zdrowie fizyczne i psychiczne oraz uczciwą pracę, niezależnie od tego, jaki ona Ibl'sila char<;kter. Pisał o tym z pasją w swoich artykułach publicystycznych, ganił ,i chłostał brak rzeczowego zainteresowania się władz różnymi spra wami, ważnymi z punktu widzenia społecznego. Był zdania, że zaniedbuje się wychowywanie mlodzieży i dowodził, że naj..-;kuteczniej można na nią oddziaływać po,vzez osobisty przykład starszych, dla których "sanktuanium stanowią: ojczyzna i rodzina razem wziGte". Wiele możnaby tutaj przywoływać aktualnych po dziell dzisiej,;zy polemicznych sporów i publicystycznych wystąpień B. Dybowskiego i żałować należy, ;~e obecnie w tak skGimercjonalizowanych czasach wspólcześni uczeni nie wł;jczaj,j .sic; do naprawy Rzeczypospolitej, a jeśli już to czynią, to często na 'Op3k. W ksiqżcc, któr'l tu omawiam, jest wiele rzeczy pic;knych i udanych. Autorowi należą siG słowa uznania ZG podjc;ty trud i osiągnięte rezultaty. Tak napisać książkę o Wielkim Uczonym może tylko człowiek o niepoślednim wymiarze i głębokiej 'osobowości. Ze takim jest zacny autor, osobiście nie wątpic;, bowiem nie tylko z notki na obwolucie prezentującej go znam jego ważkii udział w oddziałach partyzanckich Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie, a później po roku 1944 jako organizatora życia n:wkowego w wyzwolonym Lublinie. Kto wie, czy te kraj,)brazy własnej młodości, zakorzenione w pamięci autora, dramaty poważne, doświadczenia rzeczy niepojGtych - śmierć, wojna, głód, nie tworzyły wewnGtrznej motywacji przy tworzeniu tej z pasją napisanej książki. Trud autora doceniony przez wydawcę, który po.starał się o ładną szatę graficzną i staranne doprowadzenie dzieła do końca. A już przekonywującym dowodem na to, że kSiążka jest udana niech świadczy fakt, że zniknęła ona z półek księgarskich j.ak przysłowiowa kamfora. Antoni A n n a Łaj m i n g, Młodość - Wspomnienia, Gdańsk Kuczyński 1980, ss. 175, tablic 2. Po ukazaniu się pierwszej książki wspOlffinieniowej Anny Łajmillg zatytuło,watlej Dzieciństwo można siG było spodziewać, że następna książka będzie równie frapująca. Tak też się stało, gdy na rynku księgarskim pojawiła się niejako drug,a �320 Recenzje c.zęsć wSIPo,mniet'1,za'tytułowana Młodość. ·K,sliąŻ:kata ma ,Szanse; stać s.if; b~~t,,€'lere:n p3mię'bn,i.kar'sk,im, 11a mialrę tych jaJkie przed l!aty .stanowily w":pomn'i'e.nia Karola .Małłka czy Augusta Necl,a ukazujące ;przebo·gaty obraz codz;ie<l~ności za,boru prusskiego. A.uto:rk,awslpc,mn:.eń jes ikaslZ.uhską pj'sarką ludowę, IklÓH~jlos o,d dz.ieciń-s·twa związany byl z tą ziemią. Tutaj wychowała sir; bacząc pilnie na w,'zystkie sprawy miejs:c-a i czals'u,- Zafascynowa'r1a ,z.ioemią rodz,;'Ilną, jej historią, ludźmi i spo'scbem żyo1a, kreśl,i ",zel"o'ką panoramę s'wsunków ';;>polccznych, Ipolilycznych ~ go."po'darczych Kaszubs.zczyzny, jej dziec,it'1'slwa i młodości, kiedy Lo s7jukałaswe~<) m:ejsca na tej ziemi. Pisaa-ska swob-Gda, w,spoma"<lnazdo!nośc-ią s.p()st.rzegaJ~ia, czym i tekst 'wO"pomll'ień bardzo żywym. Aźycie to nie należało do la·twych, podobnie jak jej ws.pólzio,mrków. Na życ,i.owej ,dro,dize autorki d7Jia!-(J·s:':: b-ar·dzo dużo. Spadalv ,la n'ą różne przykre dośw-iadcz·enia. I chooiaż wko1mp8lI1·owanc są one w tekst ws'pomnień, nie .stano-w.ią jednak czegoś szczególnie ekspon-(Jwanego. Ot pJ prostu zda wuloby się, że autorka stwierdza fakt: taki mój 1'05. Ta ·opowidć {l wla,;nym życiu utrzymana jest w tonie ogromnego wewnętrznego zrównoważenia i dużej p;Jgody duch'l. Ale ten jednostkowy los nie odbijał się znaCZclCo {}d losu inych pr'o!stych Kaszubów osiudlych na tej ziemi i podlegał tym samym prawidIom wynikajc\cym z p'lnujących tu warunków geo.gr.aficznych i ,pruskiej niewo·li. Ożywienie historii Kaszubszczyzny poprzez zapisane we ws.pomnieniach f.akty i z·darzcnia jc.';t zi:l!pewn€ tą ideą, która zr·odzila się w umyśle au tDI'ki świadomej ważno~ci tego zapisu. Autorka praktykuje niejednokrotnie w tej książce zapis bezpośrednich do·świadczeń życiowych, które rezonują w tych partiach tekstu, gdz.ie pojawiają się pewne ogólniejsze sądy i opll1ie. Jest to j,akby szereg okrążeń tego samego tematu po różnych turach pisars!kiego 'tralktu, w którym zawiera :się analiza re,lliów historycznych i kompc'zycyjny opis kD-ntelks.tów kulturowy'ch, l'osy czlowieka i je'!o wspólbraci. V.~'siPół!braćmitymi są dla auto~;ki jej pobratymcy, Kaszubi, :naród twardy, aml}i1tny i przywiąza.ny d() \Swego ma·tecznika. I tu ,przy okazji przywi,\,zania do tej ziemi wa'rW wS'Pom~lieć o tym, co bardz·o wyraźnie wyzi·era 'Z tekslu wspomnieil. Jest to z'Jrysowana - wy'raźniej wprawdz'ie w Dzieciństwie - jakaś odległa wilZja państwa polskiego,oczekiwania na to pańshvoi wyrastające z tego oczekiwania anlyprus1kie przekonania. Trzeba Lurtaj jednak wspomnieć, że w ujęciu auto·roki ,.Prusa·k" to przede 'W'szycs!lk'i1m urzędnik, nu'uc.zycie! w s·zlko,le, po.siudacz Z!ieI11S'ki,zwany junk-rem. wójt lub policj-ant. To byli przeds'tawicielc władzy.uosu'Jiający silę i przyslowiowy ,,pruski p05łuch". Prosty lud. ni.emiecki współżyjący rz. Kaszubami, to 'po 'pnJ-SJtu są~i€dzi, w ·O'dniesieniu do których aU\(J-rka nic formuluje os'trych sądów :i opinii. To tacy sami ludz'ie, którzy orzą zic-mię, sieją i zbiNają pl'Ony. W tym małym tyglu etnicznym nie l'ysiują -się ja,kieś ,szczególnie \vażne konf!i'kty społeczne. Wprawdzie na len temat niewiele jest i!1Jo'rmac}i wc w-,Ipomnieniach ; jeśli już o nich mowa, to oscyl'ują one wokół ro'dziny' Heringów. Nielatwo jest w grun6e rzeczy ująć w :zwięzłych zda.niaeh charakter i problematykę ksią±ki, prz.ejść p:)prze:z wszystkie warAwy opisywanej rz~~zywislo~ci. .Bo.gactw-o na·gromadz·onych fa·któw c·zy;ni cało.~ć niezmiernie z'ljmuj<jc<j. A.c nuleży \\·spo·mnieć a jednej zasadniczej wa-rs-lwie tej oks'iąLJki,dZ'ięki klórej u·znana ona została za ważny dokument dla etno'grafów zajmującYch siG Kas,zubami. Wa·rstwą lą jesit ,rozciągujący się w tekście obraz życia wsi k;\szubskiej i w gruncie rzeczy :0mu wszys,tJkiem-u poświęcona je-slt cala książ1ka. a czym więc pisze Anna Łajming? Pr.zedewszYSltkim osobie, eo wia,domo; ale i o domu, zwłaszcza o wsi ka·s7.uhskiej, którą :zna, iPi:s:ze też a ISentymencJ'e do 'rzeczy ii SJpraw, które odeszly i które nie wrócą. Niera,z są to obrazy naprawdę fascynujące -nie tyJ,ko z uwagi na ko-ns,tlru!kcję l,iteracką olpisu. Czytając je widzi ~)jr; 'Slpo!ecwośćka'szub:sk'l, jej �321 Recenzje ~prawy j ,problemy. Dobrze pamięta ·autoo1ka rreezy wydawałoby się ·drobne i to zarówno te, które dotyczą jej ·osobi·ście, jak też ·i te, k'tóre odno.szą się ,do ogółu ,połeczności kaszubs:kiej. Oto .np. 'pisze, że raz w tygodniu zjawiał się we wsi "wÓ:z Wirowiós.bego z Bru's po g,rzy'by, przechodzili żebracy, pOlgor,ze,lcy, s'zikla'rze ze szklem na plecach dOtPY'tując się oSItan 'c}kien,domokrążca Knyba, Móre:go kobiety. jak zaws'ze, obstępowały, bo to, co z sobą DosH na plecach, W'szys'tko by im s'ię przydało. ale cóż, (kiedy nie miały pieniędzy. Najpierw wysłuchać musiał, jak "ten agent od tego ognia" ,sromotnie ich osz'li!kal. Knyba często wstawiał u nas połowę towaru i wracał, by prz,enocować, a lpotem r-ustZał w inną5ltronę". Podobn)"Ch obrazów wsi i j,ej życia mamy w k!siążee więcej. BaI'dz·o ,to w.szysit;';0 'ban\',nc, .real,istyclJtle 'i .dzisiaj j.uż ·odległ'e. Stąd 'biJerlJe sw.e ttworzywo 1,i:t€Jf'ackie autorKa, wY'koorzysluje cały dOT{Jhek obserwacyjny .swojego życ'ia i jawi się na,m j,)ko wytrawny 'kronikarz. Uka'za11a przez nią wieś kaszubsIka ,to wieś, w której na każdym Il,ieoma,] kroku ocieramy s.i·ę o ,dziewiięt,nastow.ieczne j-eszcze fOTn1Y go~lPodarowania, zwyczaje i 'obyczaje. Na .szczegółną uwa.gę za'sługuje :podkreślenia maJej Q1twC1I'tościI~ej ,społeczności na "nowe", pochodzące z s'zerok1ego świ'ata. Rzecz to zrozumitała. To ,nowe najczękiej n06<iło pJ.1u;s'kąprowienliencję. a co ,pr'U'skie, to liie Ia'hvo bylo aikceptowa.ne przez Kaszubów, Lepsze ;było wła:SJne, 'pochodzące od dziada 'pra,dziada z wła5'nego go's'poda-rstwa i roO'ZJumia'nego bu .nie tyJko jako z,agroda, ale Kas'zubszc:zy'zna. Wieś Kaszubska rządziła się więc własnymi IPT<1wami, zwyczajami, w której ,gr-omada Ikaszubska rOZJsądzała'>kwestie Slpomne i wyrokowała zgodnie z uświęconymi przez ogół normami postępowania. Ten autentyzm joest1;najcenniej'Slzą warstwą Iksiązki. HOLiCiąga się ()In nie ,tyliko na tZjawiska kultUTy matel"ialncj, ale obejmuje również s,wyom zasięgiem życie Slpołecz,no-duchowe wsi. A poliadto niektó're partie tc'kstu okraszone są .piękną mową 'ka6zubską, tą, która przet:'wala do dzisiaj mimo różnych zawieruch dziejowych, a już wręcz fantaSityczne s<1 listy, !które pi'sane ,były do aultor'ki ,przez jej matkę. Jeslt więc to książka autentyczna swym tematem. Stro,ną '1uteracką tego pisaro:t"liazajrnowaćliiq nie będę. Podkreślić nat'omialst chcę, że nowa iksiążka jec;t wymownym świadectwem, jak teg,o rOodzaju li,teraot,urla ws'pomniemiowa w.zbogaca !i<iSZą wiedzę () złożonych proces,ach 'kulturowych dzi,ejących 'się na wsi .polskiej. \V 'książce lej mamy bowiem przebogaty obraz tej kultury i dobrze s'ię Sl!.ało, że <,trzymaliśmy jeszcze jedC'Jl obraz Ka'lizubszc,zYZJny tohnący awtopsją. Owa m'oz:aika spra iii .j pro'blemów zawa'J1tych w omawia rej 't·u Młodości Ultkanej z własnych '.\i~pl)mlliCI1, może się wydać komu.; malo 'efektowną - 'zwłaszcza jeśli idzi·e a lite,'<icką ",,'artość k'siąż.ki. W każdym bądż razie otrzymaliśmy wariościowy ,za,pb pilm;(;C:l człowieka. 'którego udziałem było to wszyst'k-o co opisał. Z -recenzyj'Jlego obowią";·;u Wlą"ZilITl wiliC tę ksiąi:kę do interesującej literatury trak,tują;:ych I) Ka-szubach Ci) dZ;C'j,l(:h. zwlao;zcza. że do dzisiaj nic mamy syntetycznej książ,k,i lU ;ten temat. Antoni I Z b i g Jl i e iii W Ó j c i k, Aleksander Czekanowski. Szkice na Syberii, Lublin 1982, SiS. 314, ilustracji 57. Kuczyński a ludziach, nauce przYfJorl:ie Przypuszczać należy, że ·nowa seria Wydawnictwa Lubels1kiego poświęcona szikic.Jm a !udziaol:h, na'uce i przyg,o-dzie będz.i-e miała wielu cZY'telni,ków. Ukazały się jUl '.v :yrn cytkludwie !książki ,obrazujące życ'ie i twórczość wybitnych polsikich 21 Lud, t, LXVIII �322 Recenzje badaczy SybeTii. Ni·e:;łabnąc.e zainteres'owa:nie owymi publi'kacjami swi.adczy o tym, jak wiele znaczy dla czytelników poznawanie losów polskich badaczy Syberd i warunków w jakieh k.ształtowały się ich dolkonania lI<l'ukowe. Nie bez znaczeni,a jes't .tu.taj rzetelna analiza tego całego dorobku, której Z· całą pewnością nie zastąpią i.nfo'rmacje ·encyklopedyczne, populan1e artY'kuły czy opracowani.a pos'więccne pewnym wycinkom dzi:ała.lno·śc.i naukowej określonych postaci. Ola refleksje, jakie na'SlUwająs.ię w Zlwiązku z wydaniem kolejnej monografii "-'i ramach tej serii. Jest to ksążka o Aleksandrze CZJokanows:kim pióra Zbigniewa Wójcika. Awtoil" reprezentuje tych sposród ludzi na.uki, którzy, posiadając wniikliwą wiedzę o danym t·emac,ie, po,trafią popu.la"ni.e o nLm pil3ać. ZhLgniew Wojci;;: jes't praeowni'kiem n'3'u1kowym Muzeum Ziemi POlskiej Aka.demii Nauk '\\. Wa,rszawie. Z zawodu jest geologiem i umiejęt:nie łączy badania geologiczne z 'histurycznymi. Napisał wiele prac naukowych i popularno-naukowych z dziedziny geologii, a za'jmowanie się historią .nauki :stano'wi jego pasję równą tej, jaki) je"l dla ,l:ego c ho·dzeni'Cpo gmtach i ta.ternicotwo. Dobrze więc się stal0, Le Ig.eolo,g'zpa'Sją hisrtoTy1ka, a 'przy tym 'grotołaz i taternik, zo'Stał autorem monografii o A. C.zekanowsk im, zes'łal'lcu z ro-ku 1863, .który l;zięki tzl'l.en1tOWi,niezwykłej praeowito ś'ci i .przyjadołom z.umieszkałym w Rosji zapisał się trwale w dziejach nauki światowej. Pomijając w tym przypadku wiedzę gcolo·gic;ZJI~ąa,utor.a,Która pomogła mu należycie ocenić doroobek naukowy A. CzekanO'i.\'sJkiego,myślę, że w:>.pomniane już "chodzenie po grotach i gÓl'u'Ch" miało leż ;,ieba,gatel;ne znaczenie dla oddania .atmosfery w jakiej doro·bek tell kczialtował się. Chodzi tutaj .przede wszys.t'kim o warutI'!Jki geo,grafi'Czne panując'e na Syberii, \\' których baodaez nasz prowadził swe pionierskie .prace. Najugólnicj rzecz biorąc, mamy ,t,u do czynienia z czymś w .rodzaju dos'konalego rozumienia co to Z;llaC .y 'HI-'Sto'pniowy m.róz i :pr'owadzenie w tych warwJ1Ikach okreś'lo,nych badali \\'SI'6(1 dzj.kiej tajgi, z daLa od osa,d ludzkich, bez &rodków lącz.noŚC-i i ;komunLkacji. Tutaj iqeba było być ,zdanym wyłącznie ll1a siebie, na ws.półtowal'zy·s.zy 'Ila .'wojąpasię i upór. Dzięki temu ro'zumieniu tr-eśćk:siąi:ki staje s.ię mni·cj przegad:l!la, ,': ~tórej nieraz jedno ,krótJkie zdani'e, charak,teryzuji)ce wa'runk,i terenowe, daje c,v:ęcej aniżeli spotykane tu i ówdzi'e ubogie opisywactwa aulo'rów tzw. ksiilŻl\k populamo--1l3u;kowych. Obraz ,ty'Ch waruników jest bardzo .pojemny. W jego ·obn;b'e mieSeI "ię zarówno cała his'toTLa pojedyncz·ego życia bohatera ksi']i;ki, ja'k 'też i dzieje podo-bnej mu społeczności sybirackiej, która za zesłanie placiła tej zi'emi j carowi jej p:>znani'em i przybliżeniem społecznośc'i ludzkiej, dzis'iaj, rzec by można, zhumanizo\\~ani,em. Droga do takiego ujęoiatemaiu nie była prosta, a,ni ła'tw3. PrzygC)'towywał się autor przez wiele lat, bowiem już wc:ześniej w licz;nych artykułach zctjmował się osiągnięciami badawczymi ludzi ,pracujących w szczególnie trudnych wa"unumch po1i<tycz;nyc,hj terenowych, 'ZwY'kle n.a wygna!liu. Książ.ka Z. Wójc.~ka jest :petna ocirnies'ień, lpełna ,głębokiej zależności myślowej od jego ro'zJ.egłej 'vied:zy w temacie, prostuje ona pewne mity-l<ege.ndy związane z Syberią i osobą boha-tera ,książki W.5'zys,tkie tezaJety książ.ki powstały w opa'rciu oneteIn)" war3?Łat n.au,k<O'wyo 'dosikonałą ori'entację w literaturze, zarówno polskiej, jak i obcej. Otr,zymaliiŚill1y więc mon01graj'ię, której walory ,pozllawcz'e i !\vychowawczc "ą ogTomne. 7 -Przejdźmy zatem do falktów. Otóż już na w:s!tępie obala Z. Wójcik mit - :pod którym powstawał kiedyś i autor rt;'ej recenzji ja1koby wIadze Oddziału Syberyjskiego Rosyj's!k,iego Ce:sarskiieg'O Towa.rzystwa Geograficznego w lrk,uc:ku wnosiły og,romny wkład IW organizację badań przyrodniczych i elnograficZil1ych :prowa,dzonyC!h :przez !POlsilóch Izesłańców na Syoorii. Okazuje s'ię, że jest to ".yliko �Recenzje 323 pól prawda. Owszem, Towarzyslt\v·o interesowało się tymi badaniami, nieraz je inspi'i·owalo. Ale np. w odniesei:niu do osoby A. C:zekanowskiego uściśla autor ten lakt, pisząc, że tenże w więks.rości wlasną pracą za'rabiał na życ:ie i możność prowa·dzenia działalności na'ukowej. Rzeczą naturalną j€'S't, że Towa;rzyslwo w Q!kre:~lony SipOsób iinte'resowalo się tymi lu,dź,mi wi,d;ząc w tym także i interes dla s'iebie. :\'i·e tn-eba jedn<.ok przec.eniJać r.oiZITli,aa-6w tej ;pom,o.cy. Jej char;<.lIkler był j'OOL"'akbardziej o·s·obowy, aniżeli instytucjonalny. To wlaśnie osoby .związane uczesitnictwem wc wladzach Towarzystwa, C'zęs'to b,łl'dzo wplywvwe oz racji pełnionych wówczas s'!anowis.k w u'I'zędach syberyjs!kkh i instytucjach wojskowych, pomo'c taką o'rgan1zowały, co ożywiało życie na Syberi!i, za co Moskwa da·rzyla ich należytymi względami. Konkretyzując, pomoc ta wynikała '7A1pewne częściej ze względów natury pralktycznej aniżeli humanitarnej. Wiadomo bowiem, ja.k bardz·o 7ie-mie syberyj.slkic .pozbawiQ'ne były :in'Leli.gencji, nie mówiąc jlUż iD ludziach pr:zygotow;<\!nyC'h do had,\)'[ na'U1kowych. Skoro więc w gronie zesłańców znajdowali SIt'; taocy, ·którzy zdolni byli do prowadz·enia talkich badań, dlac:zego więc nie mi,ano im poma'gać. :;,kor·o i tak ich wiedza w konsekwencji przynosiła korzyś,ci tej władzy, która 7;eslania te (jekretowala. Powróćmy jednak do głównej tematyki ksiązki, sikładająciej się zdwLizasaodćliczych części. Pierwsza dotyczy kompleksowej bi·(),grafii A. CZekaJl'O'.vski'ego, w której spro·sl')'Wa.no wiele mylnych sądów i opinii zaikonenionyc.h ',t; ,dotychczasowej litera,turze jemu poświęconej, Jak w zwierciadle odbijają się VI niej ,,'szys'tkk etapy życia tego badacza, który poło'żył niepodważalne zasługi do wiedzy o ,geolo·gii pewnych obszarów syberyjsIkich. Na ma'rgine5'ie tychza.s<\,dni'czych badali pvczynił także A. Czekanow~ki pewne 'obserwaocje etnogrlafic'z,ne j języ:k{)'we, a 'ich OCC'lly do'k,cnał G. M. Wasdewkz w arty,ku!e Etnografis::eskie nabljudenija i lin0wisticzeskie zapiski .1. L. Czekanowskiego, wchodzącym 'VI slkład pracy zbi·o.rowej 7atytułowanej li. L. C::ekanowskij. Sb.ornik nieopublikowannyc/t materialow A. L. C'::c!;anowskij. Sbornik nieopublikowannych materiałow A. L. Czekanowskiego. Stati o e[jo nauc::.noj rabatnie, pod red. S. W. Obrucziewa wydanej w Irkucku w 1!162 roku. O sprawach tych m~urkuje tylko Z. Wójcik W swojej książce, a szk·oda, bc·wiem ich pełniejsze omówienie s·tanowiłoby jakże wa:r!ościowe dopelni.enie do llau.kowej biografii tego badacza. SądzG, że ki·edyś trzeba będziJe przybliżyć czy1elllikowi p0!'Skiemu .te elnograficz.ne spostrzeżenia A. CZelkanows:kiego, podobnie jak ;cla'cje dotyczące kultury .J.a'ku,tÓw zawa.rte we Wspomnieniach o podróży !ll.eksandra Czekanowskiego na rzece Olenek w 1875 roku, pióra Zygmullrta Węg!o.wSlkiego, który uc'zeSltniczył w tej wy.prawie. Wspomni€lniia te ·a:ru'kowane są w całości w omawiDnej książce. a ba:rd'zo pobieżnie potra!kto'W,ał je Wito,Jod A.rmon w s'\\'oim opraeowaniu pl. Polscy badacze kultury Jakutów, w którym to aa'bilralni:e roz"trzygał pewne :-lprawy, na co wska:zywał,em w recenzji tej pra'cy 1. Tutaj przy okazji podnieść należy jeszc.ze jeden błąd za,warty w pra,cy W. AI1mo:na. tym razem dotyczą(~y rękopisu Z. Węgłowskie,go. Błąd ten .prostuje Z. Wójcik n<1 łamach ~'.vojej książki. Chodzi tu między innymi o lekst tych Wspomnie71" przedrukowanych przez W. DyhowsJkiego w jeg'o wspomnieniowej 'książce pt. O Syberii i Kamaatce, Lwów 1900, które zdaniem W. Armolna są pełniejS'ze o'd rękopisu .znajdującego się w zbil()'l'ach O=łineum we W·rocławiu. "Po po·daniu przyikła,dów dQtyczących ;różnic w tekście Armon uz.nał - pis'Ze Z. WójciJk - że wersj.a Dybow~kiego jest ,pełniejsza i głównte na jej ,pod<;ltawie ;przeprowadził .aIllalizę interesującyrch go l A. Kuczyński. reeenzja z pracy: W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. CXII, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk. publikowana na lamach "Ludu". t. 61, 1979. 21' (w serii:) 1971 �324 Recenzje lre~cj. W .pewnym stopniu zatem, będąc bardzo hlb'ko od ustalenia prawdy o rzekomych ,dwóch wersjach, auto'r ten zOSlt.ał.zwiedziony - podk'reśleni'e m'oj-e - autorytetem obu n azwis'k. Zupełnie nieoczekiw.a.nie źle odczyta] date; na n;ko:pis'ie, przesuwając jego .powS'tanie o pięć la!t. A 7Jatem jego uwagi {) pracy W. Si'cros'zew"kie,go 2straeiły zU'Peł!I1iemoc a·r~um€'ntu". Ty1e lnajogólniejszyc·h uwag o monografii poświęc·onej A. Czeka.nowskiemu. ze ,zcz,ególnym zwróceniem uw,,)~gina pewne waTto.:iciowe dla etnografa nowe u,iwlenia Z. vV6jciika dO'tyczą~e Wspomnień Z. Węg]ows'kiego, które są ka.p~talnYlffi źródłem tra'k,tująeym o e'tni{)lgrafii Ja.kutów. Aby jedna,k możl'iwie pelnie za,re,kc:melndować ją czy'lelni:k,om wSIpomnieć jes'zcze należy o części dru.giej, gdzie zes;tawione zostały sZikice biografie,me badaczy Syberii ,po'dąż.ający'ch szlakami A. Czekanowslkie:go. Jcs't więc w .niej ·umowa o Janie CZJCTsk:iJm, Leonardzje Jac-zewslkim, K.arolu Bohda!no,wilczu, Ko.nstantym W'OIosowicz'u, Wł'Od:zimiefZ;u Oborucziewie i Edwardzie VQln To,lIiu. Oni w.szyscy bylipr.wde w:szY.''!kiom kon tynua,toram i d zticla g.eo·lo.g,icznE::gona Syberi'i roz:po·częl-ego przez bohatera omawU'nej k.siążJki. I IW konicc rzc::zą właściwą je:S1tstwi,erdze~1:ie. że 'silą 'tej ks,iąLki, oprócz szeregu uś'ciślcń i spoS/trzeżeń sprostowan lub Zig-ol.anowych fakJtów z bio~ra,fj.j A. CZClkanowslkiego, jes1 wywoła'nie re.fleksji. To wszys:tko bez wą'tlpi'Cnia decydu.ie o .iej wartości Antoni Księga liuSltrował humoru ludowego. A ,n·d r z e j C;z e c 7. Kuczyń.ski Pod reda'kci<l n,mkową D o r·o t y S i m o n id e s. o ,t. Warszawa 1981. 8° ss. 292. Niczwylkle lżywe W o.slal.nich lataoh ba,dania folkl'l>rys·(yczne owocują WCląZ .nowymi dokona,ni,ami i to zarówno w poslaci rozpraw m(:<llograficznych, s'!udiów ja';':; .i ,różr:ego rodzaju edycji tcks,tów ludowych. Poważne ,osiągniqcia w zakresie przygotowywania talkich edycji pos'ia,da opD;!siki o 'rodClk naukowY,stworz:ony przez prof. Dor.o,tę Simonides, wybitnego ba.dacza folkloru w",pólczesnogo, autorkę S'zen:gu. zillaczących dla nau'ki prac naU'kowyeh oraz '<lntnlogiitek:i'tów ludowych, m. jn. Benl śmieszne i ucies:ne, Gadka :::a gadką. 300 poduA i o)Jowie:;ei :: Górnego Slqską, Skarb [Jarncu. 10 Humor lue/owy Słowian .::uchodniell. N~lj!10WSZa, do'syć ,,.pękata", bo licząca 'okoł,o 30 arkuszy wydawni,czych antologia przygo·lowana podrcda'kcją Doroty Simonide's, u'kazal<l'le; nakbdL'm Ludowej Spółdzielni Wydawnicz:c>j w nakła-dZCi 40000 egzemplarzy. a wiqc ja.k na nasze 'm·oŻJiwoŚci wcale :porzyz"\''v'oi,tym.Gndzi się w tym miejs<:u zazIK1C'zyC.że dzię'ki li:"ilonym s:ta'raniom j s er-dcc-z'!1cj trosec W Sipamniarnej firmy wydawniczej ,otrzymaliśmy ju<: szereg zrna'komiC'ie przygotowanych anto]·ogii;oI0 ki·]:!.;:l tytulów: Strachy na smugu. Bajki. opoc::yńskic (1974); A. NC2'€'k. Demony. ]Jurtal; i i stolem!!. B(tEnie kas~ubskie lcu:skiej, dania (19,7). Niewyc::erpany (1975); r;rod:iel-lskiej tatr:::ańskic KS1ięUll (1976). humol'u Kumotry ludowego (a'ut'noka ws>tę<pu,.koJmentarzy, 'Chodzi tutaj 1,canlja, Pctersbu.rg dzbań. i Polesia o pracG 1896. W. (1976); Baśnie Zbójnicki diobla. ::iemi dar. OpowieŚCi miilskiej, Polskie ludowe smoleń.skiej i słowackie Slqska mohyopowia- Opolskiego jes;( dZ'1ełem zes:pol,u\v s'kla dz:ie: D'Jroo!.a Simonide.'i pi·ec,za ,na,d całością edycji), Janina Haj.dou'k-NijakmvSieroszewskiego pL .Jakuty. Opyt ctnograflczeskogo lssledo- �Recenzje 325 s'ka, TerCl:>a Smol,ir'!Slk,a. Zawier;a ona 427 'tekstów Ir'e!pT€:zen'bującyoh, Igdy ,idZ!.1eo wyznaczni'ki gatunkowe, struktury ,proza1tof;Slkie umownie nazywane aneg,doiami, facecjami, kawałami oraz szeroko pojętymi ,opowiadaniami. Spoiwem, który łączy ('we toks'ty w jednącało~ć, jesot tutaj humo'r, "spo,ntanic:ziJ1a, żywiołowa i nie ikClll-' trolowana dz·ic-dz'in.a twórczości ustnej". Humor ten, jak trafnie zaluwa~a Dorota Simo,ni,des, "najczęściej i .najdQob~tni'ej dmorLSltJ'u;jesię w Ikawałaoh, f.acecja;ch, a.ne'gdotach, dłuższych humoresikiach czy dykteryj:kach" (s. 5). Wi·'lidomo powszechnie, iż stosunek zbieraczy -czy .bad-aczy Jolkl'oru do opowiadal1 komicznych był przez d~wg'i czas ,niechętny; posta'wa talka wywodz,iła się z okresu romantyzmu, 'kiedy to w folklorze szuikano przede wszystkim w arlto.sci irleowo-mol1alnych, patriotycznych i narodowych, w -k,tóre humor'csJm była T,aczej ubo,ga. W t,ej sytuacji, jak ,ni'ec·o ironicznie zauważa r.eda,ktoTika :ks'ią2lki, "opowieść komiczna ;;.t·a,nowiła wówc.za.s ,podziemie fo.l'klolfu". Gdy l.i<ięma Ina uwa,dze p~:rwyżS7e s·twierdzen.ie, dochodzi się d<l przek<lnanba, iż Dorota Siunoni<des wyratnie dowarlościoowuje opowiaod-ail1'iehwmorystyczne, anegdotę, która jeSit dla niej "gatumki,em wyją,~:koW() podatnym na uws-półcześl1Jienie, aiktualizacje i dopasowywanie się do każdej apolki, środowilSlk,a i sytuacji" (s. 9). Doro1ta Simonides, jak to wynika z uwag wstępnych do Iks'ią;ijki, postawiła przed sobą .nLczwy'kle trudne i ambitne zadanie: ,dać czytelIJJi'koWli w m,iarę typowe tCtksty z wSlzystkich regionów PoLs'ki, ·i to teksty dawniejs'ze jak i wSlpólcze.sne. Gdy j·dzie o "dawność", au torika nie wykracza poza wiek XIX, wychodząc ze slu:szr:ego chy'ba założenia, że tekSltys;ta:r,sze wSlkutek bariery jęzY'kowej, arch3lizmów kulturowY'ch i do~ć zawiłej fonmy, są dla ws,pólczesoneg'O·czytel'nika "ma~o !komiczne lub ,zgoŁa niezr,ozumiale". Przelkonalni'e to wydaje się słuszne gdy się weżmi.e pod uwagę fakt, iż książka wyda,na ,zlostala z myś.lą o ma:so'wym odbiorcy, a nie badaczu-folkloryście. W poszukiwaniu oclip<JIWiedniego dla oa11:t-ologii"materaIu" sięgnię<to do wielu zlódel, m. 'illl. do zbiorów Kolberga, "Materiałów Antrqpo,logic:zno-A,r·cheo'}ogic-zmych i Etnro·grafi.cznych", "WisIy", wyzy:slka.n<l niektóre tek >ty za.pisane .prZJez L. Maliw)wSlkiego, J. S. Bysotronia, K. Nitscha, S. Bą.ka, A. Saloniego i wielu 'iruny.ch. W C'ntologii zdecydowa'nie dominuje humor ws(półczesl!lY, co .s,tanowi kolejną zale,tę ks;ążki. Dorota Simonides dążylado 'Slpr-o,stania w alntologii trzem wymogom, wysuwall1.ym,przez wielu współczesnych foliklo.rystów: a) by prezentow.ane teksty pochodZJiły z ,n.Lebwdzą:ych wą':'Pliw-ośCi ź,ródeł; 'b) by cechowały je "koffiii.zm i aortysltyc:zne walory przekazu"; c) by uw.zlędnić w.szystkie regio'l1y kraju. Realizacja owych za.mier.zer'! nie zawsze okazala :się możl'iwa, bowiem nie każdy te'ks.t dał :slię "podporządikować" wSlpomni·alllym .klrytedom. Niektóre tek'Sity kaszlubs'kie czy inne, jak s'lwimd:za au-lork.a an:to,lo,g,ii, okazały 's'ię mało komiczne Lub mlalo komunilka,tywne. W tej sytuacji zdecydowała się ona, i chyba slus,znie,na "pre.ierowani1e względów estetycznych przed tOp0graficznymi" (s. 8). Okaza~o się, iż dwa pierws:ze wymagania naj pełniej real'izuje humor śląski i <ln też został w antologii wyra żnie uprzywlejowa.ny. Na szczegóLne podkreślene zasluguje f.akt, ż bardzo wiele tekstów ś.ląskich ukaZJuje :się po ł'<1Z pierwszy w druku. Zos.tały on€ z.ap·isane w latach sześćd:z~e.s,ią~ych ,i .s.iede.mdZlies'iątych. W:ś.ród za,mLes:zczonY'C'h tekstów śląski,ch pJI:CIa.d 150, co łatwo 'Sprawdzić w wylka,zi-e Źiródel, z.ostało utrwallonych przez DOT'otę Si:ffioniaes. Wohręhie 'alntolog.ii za.sltO'sowano ,llIumerację teksitów według z.asady numerous currens, jednalkże ,ulkladają .Si;ę {)Ine w .pewne z.espoły wyznaczo'ne p~z.ez motyw (wątek) i zo;s'tają ws.pa'rte -o ni-ezastąpioną jaik dotąd systematykę Aarnego Thom- �326 Recenzje psona. Zbiór otwierają opowiadania (1 - 9), które D. Sima-nides zaHczyla do bajki komicznej mającej l-:iezwykle odległy mdowód, bo sięgającej czasów antycznych. Dru£ą grupę twolrzą wys'tępujące często w folklorze po,J,skim tzw. bajk:i ,o głupim Ix.tworze (11 - 24), niekiedy diable. Szczjeg6l:nie często pojawia s'ię tutaj wątek zawodów chIopa z diabłem; w opowiadania,ch ze Sląska w miejsce diabla wprowa(hony zostaje górnik. Są to opowiadania wyrażające odwiecmy konfli'kt "dobra" ze "złem". Kolejny zespół (25 - 79) to opowiadania osnute na k:1l1wie pewnych opozycji, napięć czy sporów społecznych, ro'dzą2ych Siię z odmienności postaw, zachowań i ty;pów umysłowoŚCi ("my" i ,;oni"). Tutaj dosyć wyraźnie slychać echa ':ąsiedzkich :sporów, wc1Ś!ni,wzajemnych a'l1'imoz.i'i i megalomanii dzielnicowej czy ,.parafialnej". Do'Syć liczną grupę tworzą opowiadania humorystyczne zgrupowane wokół mo,ty'wu par rnalżeńsrkich (78 - 145) z niezwykle ciekawym tekstem nr 148 o dobrej żonie. Następny zespół (146 - 165) to kawały o głupiej babie, niezwykle żywotne w całej Europie. Kolejne g'rupy tematyczne: złodzieje i oszuści (164 - 229), s.:częśliwe przypadki (231 - 250), kawały o głupcach (251 - 267). duchowni i służ.ba YCJścielna (268 - 324), łgarze i łgarstwa (325 - 338). Konstrukcja werbalna zadecydowała o wyróżll1iiern:iubajek łańc'UsZikowych (339 - 352). Osta'tnią glrupę opowiadait 1worzą teksty ·tematycznie róż.ne, nie dają2e ,się zamklnąć w klasyfikacyjnych sehem", tach. Tutaj m. in. znalazły się 3Jnegdoty (kawały) z życia górniczego, reprezenr,ujące f'olklor robo,tniczy. Książkę uzupełniają: wykaz źródeł, indeks motywów i wątków, słowniczek trudniejszych wyrazów. Lektura opowiadań humorysrtyc;znych zamieszczonych w antologii Dorroty Sin1a-nides inspiruje do "l'ielu przemyśleń na tema'tistoty komizmu ludowego, jego różnych odmia,n, typów, jego zróżnic.'owania .ś-Todowiskoweg,o i regionalnego. Prezentowane czy'telni,kowi opowiadania i humoreski rreprezerntują sobą modele pewr.ych sytuacji społecznych, w których śmi,ech jest formą poznawania, odkrywarnia i opanowywania rz·eczywis,tośd. Ludowe, humorystyczne spojrzenie na świat często odbieg,a od uta,rtych schematów i stereoltypów my'ślowych, proponuje irnne rozwiązania wielu sytuacji, zaskakująco odkrywcze. Humor l'udowy ma przeważnie cha.rakter pra,l§matyczny, zmierza do konkretnych rozwiązań, r'a,d i przestróg, rzadko natomia'Sit bywa zabawą dla zabawy. Niesie też z sobą głębokie przekonanie, iż mądrość ludzka, spryt, dowcip, inteligencja to narzędzia, dzięki Iktórym człowiek jest w s'tanie pokonać wszelkie przeciwnośC'i Iosu. I wreszcie uwaga ostatnia. Trudno nie podnieść faktu, iż omawiana tutaj ksiązka posiada lniezwykle staranną szatę g.raficzną, zlnakomicie wkomponowane w tekst ilustracje ko,lorowei rysunki oraz ba,rdzo interesujące rozwiązania typograficzne. Trudno się przeto dziwić, iż jeslt to już "pozycja" praktycznie nicos:iągalna J:<: rynku wydawniczym. Władysław E d war nad polityką d Koł o d z i e j, Wychodźstwo zarobkowe z Polski emigracyjną II Rzeczypospolitej, Warszawa 1982, Hendze! 1918 - 1939. ss. 291, Studia ił. W okreslie od 1871 do 1913 roku z terenów, z których z czasem powstało Odrodzone Parlstwo Polslkie, wyemigrowało na stałe ()k. 3,5 mI. ludności. s.zacuje się, że z zaboru pruskiego wyemig.r·owało 20% ludności, z zaboru austriaekiego 13"/0, a �Recenzje 327 z zaboru rosyj'sikiego prawie 110/0. Są t'o l:iczby ogromne. Masowe ruchy Jn'Lgracyjlne na przełomie XIX i XX wieku były pOI:ężnym i brzemiennym w skutki zjaw~skiem społecznym. Nic więc dziwneg'o, że rządy klraj6w, z kt6rych wyjeżdżali emi,g'ran('; craz tych do 'k'tórych zmierzali, musiały prohlemom migTacji poświęcić wieje vNagi. przyjąć w solo'Sunkudo nich okn'eś)one s.tall1'owislko. Przykładowo, do pierws:zej wojny światowej rząd amerykański, mimo pewnych f,ucisków wewm;trznych, ułatwiał emig,rantom osiedlanie się na swoim terell1ie, Polityka USA wzglGdcm emi,gracji była niezmiernie liberalna, a :pęd ,do tego kraju h;dności europej-slkiej wręcz żywiołowy. Kr,aje emigracyj,ne (m. in. Roosja, Au'S'tria i :-';iemcy) mialy do zjawiskacmigrracji zaTohkowej stosunek C1mabiwaJentny. Z jed:'ej ~troł1Y emigra'cja rozwiązywała wieje pr,oblemów. z 'któryani od dawna OOry!ka110 się hcz;;iku·tecz.n-ie (przeludnienie 'Wsi i jej postępują<:a ra,dykalizacja), zdr'u,giej jednak żyvviolowe ruchy emigra,cyjne de:zor.ganizowały ,gO'siPOdarkę, pozbawi.ały państwo rekruta i1tlP. Pal1stwa z,a!borcze w za'Sa.dz:i.enie zdobyły się na prawne wregulowan,ie zj.<lIW,islkaem.i,gmcj.i. Em.iglf'Cl'wano, w zaJ.e:żmości od c,zasu i miejsca, Ie~;alnie (to dość rzadko), bądź ,półlegalnie, al,OO i w ogóle nielegaln:ie. Opinia s-połecze11slwa pol:s1kiego wohec emigracji była podzielona. Widziano w niej sza1nsę dla przeJ.udnio.nych obsz,,,"r6w np. GaHcji, ale także lękano się osłabienia polskiego żywiołu na terenie np. zaboru rprus1kiego. Pol.itycy Ireprez,entujący interesy obszarni,ków byli przeciwni odpływowi taniej siły roboczej, 'kręgi postępowe natomias't uznawaly emig'rację z,a zło konieczne i w,zywały do alkcji roz,tacza11'iaepicki nad emigrantami. W istocie, -pows,tawały or.gani'Za<::je zajmujące s'ię tyml problemami, uchwa.].ono akty prawne biorące emigranta w obronę przed nadużyóami, ukazywały się pisma adresowane do ka·ndydat6w na emigra'nt6w, pełne dobrych 'rad i zaleceil. Wybuch pierwsz'ej wojny śWliatowej odsulrął na k,jjka la't zagadnienie emigracji na plan dalszy, ale przecież s,am pr'oblem pozos'tał. Z nową sJłą, w innych już jednak w.aI"U'l'1'k,achpo,litycznych, ujawnił .się w Odrodzonej Pols,ce. Ks:ążka Edwarda Kołodz,ieja stanowi niezmierni:e pasjonujące studium emigracyjnej -polityki wła,dz II RzeczY'Po"spo\iltej, .na przestrzeni ponad 20 lat. Polityka ta. choćkształ'towala się róż·nie w rÓŻll1ych o!kresa<::h, miała jeden trwały element. Trafia w sedono autor pisząc: "kolejne rządy II Rzeczyposp01itej, nie będąc w ,stanie zapewnić wszyslLk,irn swym obyw.atelom pracy i chleba, widr-dały rozwiązanie 'problemów względnego pn-eludnienia 'kraju w masowej emigracj,i". To ,dążenie n.u!b·afiiał,o na zmien.ione już jed,pa'k c,ta·no'W,i!s.kork.rajów uilTIlirgracyj,ny'ch.JeŚl1'i '11'iCd:z]ysię one .na przyjmowanie emig'rantów, to w i'lośoiach ,ograniczonych, dalekich o,d nadziei tych. którzy wemig.racji widzieli możl,jlwość f01zw;iązal1JiaweWlnętrznych problem6w Polski. Jakkolwiek emigra'cja z z'iem ,polsiki<::h w okresie ,ffi'iędzywojennym była o wiele niższa niż życzyłyby sobie tego kolejne rządy, to przecież i ta,k w tym czasie na emigra<::ję za,rorbkową udało się pOlna,d 2,2 mI. obywateli, z czego ok. 610/0 do krajów europejskich i ok. 3£% ·000 krajów zamors'ldch. Nawet uwz.ględmają::: reemigrację. dość z,pacz:ną, straty migraocyj1ne PO'Lsk,iwyniosły 'oik. 1 mln, osób. Ozna('1.a to, że II Rzeczpo,spolita wyzbyła się tylu właśnie obywateli, na ogół najbardziej ~rężnych, cZYl'nych zawodowo. Miało to określone konsekwencje społeczne. R7ądy II Rzeczypospolitej, z powodu npieszale przebie~ającej reformy rolnej. borykały się z przeludnieniem wsi pols,kiej, jej postępują('ą proleta'ryzacją. MiliollÓW zbędnych rąk do pracy nie można było skoncentrować w słabo rozwijają-:ym ,,;~ przemyśle. Powstawały zatem fantastyczne plamy kolCl'nizacyjne pols'kim elerr:entem chłc,ps'kim obszarów Ameryki Południowej (BrazyHa, Argentyna, Parag- �328 Recenzje waj), czy Afryki (Ang'ola, LiJbcnia). Obok ni'ch, niemo':iJliwyCh do zrealizowania, trwały niemal codzienne S!po'ry z krajami 'iffi'igll'acyjnymi, które miały ,na celu uzyskani,e ffi'iejsc pracy dla tysięcy cm~g'rantów polskich we Francji, Ni'emczech, czy Kanadzie. Rządy II Rze·c-zypospol,itej mi,ewały osiągnięcia, a'le po,nos'iły ~..akże Iklę:.ki witych bOja,C'h,,g'dyż 'syt'ua'cj,a ,po,Lsk'i,ego'emig'ranta .z'lileiał,a sci,;le od ,s\\'ia'lo'Nej koniunktury, a ta była w okresie rn:iędzyW'Ojennym zmienna. N~e waham ~ię nazwać kS'iążki E. Kołodzieja pas.}onującą, choć jes't ,przy tym solidnym,dOlsikonale podbudowanym materiałem. naulkowym s,tudium. P:rzynosi ona ogroffilną i'lo:ść materiałów faklograficzJDych, i:nformacj i mało lub wręcz z:upelnIe njeZJnanych, wygrzebanych z archiwów ambalsa,d i m'in:icstenstw. Awtor chętn;e p:m;łu'guje się tabelami, ,których uważ,ne sbudiowanie ,daje doda:\ikowc infoJl"macje. Uważam pracę E. Kołodzieja za jedną z IPodlS1awowych oll"ktur .mo"gących posłużyć do zrozumienia dz,iejów s.polec.z,eństwa pO'ls'k;j,egoII Rz:eczY'PoSiPoIHcj.,a zwlaszcza polSlkiej wsi, klónadawala ok. 60% em~grantów w tym o"kres'ie. Opi'erając się ,głównie na urzędowY'ch SItatystykach autolr niic mial pełniejszej moż!oiwości ustosunkowania slię do problemu :niere.jcstT'owanej ,emigracji nielegalnej, :Lp. do Niemiec czy Stanów Zjedr.oczonych. Zdaje mi iS'ię, 'i'e jesli ,chodzi o te ostatnie, 'to ~stnieje możliwo'ść o'kreś,lenia - przynajmniej w przybl,iż.e.llJiu- 'ilosci Po!a;ków, którzy .przybywali do USA :nielegal'nie. Otóż, wyjeżdżający w okTesie międzywojennym do Ka,na·dy emigranci (;poJliotykaoi'ffi'~gr.acyj,na teg·o kraju była ·bardziej liberalna), niemal na~m~nnioe pr:t'elkraczaH .nie'l'egalnie gnanicę Sta.nów Zj'edlloc~.onych. Wielu z nich zostało w USA :SlChwytany'ch ,i deopDrtowany<:h ,do P{)łski. Ślady tych zdarrzeń bez wątpienia ZJnaj.dowa,ć się muszą w -dokumentach za'rów'lo pols'kich, jalk ·i amerykańslkich. Wa,rto temu zaga,dnieniu poswięcić więcej uwag:. Wydaje mi się również, mimo c,ałe~o uznani.a ,dla ,pracy E. Kolodzieja, iż z~rzytem było zamykanie jej naS'tępują:ym, nieprawdz'i'wym w świetle empirii twie'rdzeniem: "Złikwi,dow.an~ wychodżstwa za'r'ob'kowego, tergo bolesnego pl"'Oblemu spole='J:igo, możliw,e było jedyni·e 'W ,dr'odz·e zasaiCllniczy.chzmian Uostl'ojowych w polsce". Sądzę, ,że 'wychodiź'S'lJwio,z.a'robkQ'we,legal.ne, 'bądź jeśli iPaó'stwo pl'a'gl1'ie problem "rozwiązać" adminilstracyjnie poprzez zakazy - nie.legalne. je-srtzjawi:stkiem bardzo 'SlkomplikQw,au1ymi trwalYm niezależnie o'd ustrojów. Istnieią liczne teorie na'Uikowe mające na celu wyj'<lJśnieni.e, dlaczego ludzie miogrują. Godne uwagi są zwła,szcz:a Iteo<ri'e pullpush (przyciągania-wypychania), 'teoTia de:: yz:ji czy socjaLnej równowag'i. Teorie te, lącząc motywacje ekonomiczne z Ipsycho'logicznymi, 'zdarzają $oię aowodZJić,że w.gad.n.i'enjom em,igracj'iz.arobkowej n"llU'ka sw.iaLow.a, a ,i iPoJska bez wąLpienia ,także, ,poświęDi w p.rzy;szłośc-i c'o ,najmniej równie duż5 .\1'\\;1<\,'."i. Ci) dcłychczas, a może nawet 00 wiele więcej. Zagadnienie to ma ·dziś, ZWhlJSZc~aw świetle helsińskich us'taleń, wymi.a'r ·równie pohty.cz:ny, co i ekonomiczny. W ka,żdym razi'e pr'oblemu m~gracji ,zarOlbkowych, w s>ka1i świaltowej, nie dia I~ię zbyć sloganem. Są to jednakże zag,adnienia wyJkr,a'czające .po'la problematykę podjętą IV znak'omi,tym i godnym .poleeeni'a stud'ium E. K'orodizieja. Ryszard Kantor Wspomnie,nia chłopów powstańców 1863 roku, Opracował, przedmową i komentarzem oIPa1trzył El i g i u s ,z K o z ł o w:s:k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków _ 'Wrocław 19'83,ss. 285, ·PolSlkie powstania narodowowyzwoleńcze za'owocowały 'dziesiąVkami, ,tysiącami Eawet :pamięt.ników, 's-pisanych przez uc=tników histOlrycZil1ych wydarzeń. Stano- �Recenzje 329 wią one w;l'żne źró,dlo ba,dawcze, wydane nieJkie,dy w Ispoil"ych na'kla<C!,achs1tanowią intereslującą lekture dlla szerokich ,rzesz czyte1Jniików. Pamięini1ki chlopów-ucz€'stników XIX-wieczmych wal'k 7Jbroj:nych o wolność naszego ,kraju należą do rzad!kości. .'~ie o'ZJlacza iooc'zywiście, że chlopi w w<l'1ikach tych nie ucz:cstn~czyli, cihoć wiadomo, że utracona Rzecz.posp:Jlita bardziej była im ,ma'cO'chą niż matiką· Zarówno p.ows1tanie LiSitO'pa,dowe j,aJk i Styczmiowe upadło 'głównie z !powodu nie 'rozwiąza'nia przez jL'gO organizat,cil"ów 'najwa,żniej.s'zej kweS11:iiSlpołeczll1ej ub:egłego wi€'k,u na tereni'e zaborów;kwestb chłopsl!l:'iej. P'ows.tal1li,e LisiolPa'dowe prz,esz!l) dl) hist()lri'i j,alko zryw szlacheClki, który nie prZlC'wdził się z powodJu hraJku rozwiązań slpolec.z.noprawnych w wojlnę ludową. Ni,e s!iało się nią również PoWS'tan-ie Styczniowe, choć radY'kalne ug,rupowanie "czerwonych" z,dalwa~o liobie Slprawę ze znacZlen'ie ,reJ.mm agran1ych dla przycią,gnięcia do ,powstania ,mas chłOipsikich. Bo.IeSlily prohl,em upO'śledzenia ch ł<Jipów, potencjalnych obrońców .ojczyzny, Ich llls'ka śWlia,domość 'n.arO'dowa ujawniały się najiba,r,dziej podcZlas wa.,llk na.rodowowyl.woleńc.zych. "Ko,rdii'aln 'i cham", g,orz/kie dai gahcyjsikiie.j ,irabacjoi", 'po,lsiki chłolP na uslu.gach r1o,syjs'kiegociemiężyciela, od<z!ierająy IPoleglych powstat'1ców, dono<S'zący {) ,'clcha,ch poW'siahczych oddziałów. J,alkżesz to bO'II€:sne.Tralgioczne konsekwencje egoizmu klas1owego ;polskliejszla1chty, ,która ':;miala .s,ię uważać ona i tylko ona za naród. Wspomnienia chłopów powstańców 1863 roku w o-praocowaniu E. Kozlowlsik,i.eg'o są l'ek>l;u'rągodną uwa.gi i reneks<ii, malte'rialem Ido ZlI'ozum'ioenia zło'żoności procesu nabywania przez pO'I~ki lud świaldo'mol;~cina1rodowej. Zawierają ,one wszystkie znane chłopsJbe lpam.iętniki z o'k,resu PowsILania, Stycznilowego. W-szys.t:kie cztery, z czego dwa w 'ogóle przez chl'Opów nie pisane. Autorem ,króLkiego ws<pomnienk\ o,bej:mUJją0ego kiUka epizodów z <czasów pow,tanu,a jest Jall1 Ci'sz,e'k, chłop z Czarn€lg'o Dunaj,ca. Mając 16 lat opuścił gimnazjum bochcńsikic i udał 'się do wojsik :pows.ta !'l czych. Odbyl krótką kam:.panię, a po 'f ozpros'Zel1Ji,uoddz:iału ,przeikroC'zył granicę ,CliUJSltTiadką. ZapoZiI1a1 się z więzieniem,slką,d uciekł, ,by znów walc'zyć. Ranny dostał s!ię do 11liewo1i i (wst.al wywieZliony na Syb:or. Wrócił !po ,k'i·lk·u !'aJla'eh - j,ako pod'danyau's'ta'lj,a~'ki - w Ifamach am,nestii. Był znanym dZliała'czem 1"uchu ludowego na Poodha-lu. Z ko'l'ei w tomie umies1zczony Z'O:siałwłasm{),ręczn:i,e napj,s.a.ny życiorys Ma:rcina Remibacza, urodzonego w Szczurowej 'kolo Brzesika. Część tego ży.c'iolrysu 'Z'3wiClra i:1.teresują~e informacje 'z pobytu autora w GOSdZCZY, obozie Lu'dwilka Lang>ieWlicz<l Ol'az ~pizody buteWlne. Trreci 'pamięllni<k, cihyba najbardziej interesujący, jC':;;t relacją Ignaeego Jana Dry,gas,a, paif'o':Jka ze ws'i Zimna Wo,da w pow. krO'loszyt'1S1k.imw Wi'ellkLm Ks-ięsltwie F-oznat'1slbm, s,pisa,ną przez W. Zakrz,ews;kiego. Ukazuje ona działania wojenne pOldczas powstania widziane oczyma s'zeregą:weg,o uczestnika, ,a także okres więz.lt'i1ia Dryga,sa w Cytadel,i, ,mi,es,iące ślectzt'wa ,i katOlfIgę. Dzięki :intehge:lcj,i tego nieuc!ZO\l1egochł'opa, jego zmysłowi oohserwacji, pOwstal,o dZlieło godne uwagi, ciekawo zarówno jako dokumenthi'SJtoryczny, jalk i pasj-o<J1ująCa Iektura. Pra'ca zawi'era wiele szczegółów o !kulturze ludów syberyjskich, wśród których Drygas przebywał wieje Jat. OSlialinie opracowanlie, którego bohaterem jest Bartloo<mi,ej Nowak, zwany potocznie BapUkoioem,chłop z Jaksic w pow.i1nowroclawsJkiq, 'olfgall1izato'l'chłopsikiego po's,pc,Jitego 'rusz'E'II1iana tym o:szarze, budzi sporo wątpliwQlŚci. Nie jest to p:rmjętnik, lecz opis -dzialalności Ba'rtka .na ile prawdziwy? dany prrez Mail"celego Kuj.awę (Połczyhskiegol. Zawiera interesują~e fragmel1Jty obr.a'Zuią-e 'st<o6'Unekchłop6w ctopowSllani,a, ale też strony peIne nudnych i mętnych wywodów, niez:byt wią- �330 Recenzje żące się z głównym bohaterem. E. Kozłow5lk,i <:hyba zjbyt zawierzył warto'śei oopracrowania, nie dokonał s!krMów, w wyrl-~kuczego teks't ten, sta,nowiący .połowę tomu, \\'J1Taź-nie zawodzi czyt,e1nrka. Choć uczestniczyło w Powstaniu StyC'zlniowym wielu chłopów, t·o udział ich uie o:dlpo,wiadał .rzeczywistej .siłe, Jatką stanowili. Prz.eważali hcz·ebnie wśród warstw zamiesz'kują.cych .zabory, lecz ni,c czuli się częścią na,rodu. Byli s:tol,,;,rn:kowo łatwym materiałem ·dla zaborczych mani,pu1acji. PowS'tanie Styczniowe upadło, gdyż .nie przeprowadzHo siG w ruch rz,eczyv.riście narodowy. Miało jednak ogromne znaczeni,e dla dalszych losów zarówno chlopstwa jaki reszty narodu. Było wielkim krokiem na drodze bu,dowania chl«ĄPSlkiejświadomnśoi na·ro.dowej. PosuniGda Rządu Narodowego' w kwestii agra.rnej, choć nie z.<l'<;ialyzrcalizowane,:mdY'kalizm "czerwonych", a.gitacja wśród chłopów, wszystko to złożyło ,"ię na ·ważne dla przyszłości doświadczenia. Mógł n.api'Sać .po 1864roiku bohaterski generał Ha'U'ke-Bosa-k: "Teraz jest Polska, ojezy.z.na nasza, nV'·dy nie zginie! Teraz - .są Palacy! Nowych 5 mWonów! A więc Polska jest i będzie!". ]\;;:i:ał na myśli falkt, iż 'Oto .nastąpił czas ,przeł,omu, po:ruszyły się masy ludT:Je, poznały swoją sHę i one to w przy'S'złośc'i przejmą na swe b~U'lk,iwalkG o niepodl~glość ojczyzny. To.m ,pamię1:mJiików chlopSikich z Powstania Styczniowego uświadamia na.m, j.akie siły tkwiły w n:aro'dz'Le, lecz ujawnia ·nam ta'kŻJe f.alk;t, jak 1mudno było je U!Duchomić w ówcz,esnych wal'unikach SIPOłeczno-polityc.znych. Ryszard Wspomnienia o Ignacym Solarzu "Chrzestnym", wybór i opracowanie Ni'ierzwińska-Szybka, przedmowa opatrzył J. Chałas,iilski, szawa 1983, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, ss. 426 Kantor Zo fia War- "Ohraz Uniwersytetu IJud-oweg·o Sola:rza - ·pisze w przed:mowi€ do omawianego tomu wspomnień i artytkułów J. ChałaSlińs'ki - dalek,o ·odhiega od dzis'iejszego pc,tO'cznego rozumienia uniwersytetu ludowego utożs.amianego z ~nstytucjami upowszechniania wIedzy, szerzenia oświaty wśród dOf'Olsłych, zwalczania analiabety:zmu i popularyzowania O's:ią.gnięć .nauki. Te e],eme:nt y, w mniej,szym lub więk's'zym zakres;e, występo.wały również w UL Solarz-a. Idea uniwersytetu ludowego w pojmowaniu Solarza była jednak bliższa koncepcji uniwe.rsytetu - uni1)ersitas - jdko '.vspólnoty umysłowej niż jakiejko1wi'ek ~ns'tytucji sZJkolnej nauczającej [... J. W koneepcji uniwersY'tetu ludowego Solarza zawierała się i·dea polączcnia pracy fizycznej i pracy umysłowej, idea przeciwdziałania utrzymywani,u się 'i umacnianiu :nte!'igencji jako osobnej e1i,tarnej warstwy społecznej". Pi'erwsze uniwersytety ludowe powstały w polow:ie XIX wieku w Dani'i a pncsl.czepioll1'o je na po'lski grunt w roku 1900. Były to instytucje preferujące dZlat:Jność wychowawczą; ioch celem bylo k.sztaliowanie ludz.kiej O!sobownści, a nie dO'starc7anie ~nf()rmacji. ZnaJkon;'icioe i.deę ·uniwersytetu l'udowego, w warunkach polsIkieh, ~'(;haraktery:zował sam Ignacy Solarz pisząc: "Wiejski uniwersytet ludowy chce uczynić z chłolpa czławieka samo,dzielnej myśli indywi,dualne.i, pragnie by chlop pOZJbył się duszy pańszczyżnianej, a obudził w sobie tę da-ut:.ą, drzemiącą, uczYl1lł �331 Recenzje ja \v{jjną, czującą "wą go'dność, rrówność :s,połecz:ną, świadomą swych wartości chłops'klch i zadań", Wiejski Uniwersytet Ludowy w Szycach pod Krakowem, .z którego nazw,} ~ojaJ'7.Y się działalność Ignacego Solarza, został powołany do życia w 1924 rOiku przez Zw,jązek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Do jego pows'tania przyczynili sIię główni·e Aleksander Patkowski - 'pedagog i społecznik OiI'azEUlstachy NO\vickL zn,nvca dUllskłch uniwersytetów ludowych i tłumacz słynnej książki .'\, Hollmanna pL Uniwersytet ludowy i duchowe podstawy demokracji. Na dyrelztora uniwersytetu powołano inżyniera agronoma Ignacego Solarza, syna chł,;pa 7 okolic Jasła, Okazał ~ię on właściwym człowiekiem 'na właściwym miejscu. Uniwersytet w Szycach istniał do 1932 f'oku i ze względu na radykalizm glro"la pedagogicznego uległ lilkiwdacjL Nie załamało to Solarza. Założył w oparciu o młodzieżowy ruch ludowy (Wid) uniwersytet w Gad, w powiecire przewo1rskim, który stanowił kontynuację poprzedniej ,placówki, Dopief'O woj,na ,i 'olkupa<:ja [olożyła kres is,tnieniu ~Tip.i,kiego Uniwersytetu Orkanowego. Niedługo później, bo na początku 1940 r()(;L:, 'stil ł Sol'arz wezwany Ina przesłuchanie w siedzibie g'cstapo w Jarosławiu. Do u,;·; nit' :pst znane ani miejos'ce, ani data joego śmierci. Na prezentowany tom składa się bardzo zr6żnicow'any materiał. Mamy tu wybór pism Ignacego Solar:za, które dają wyobrażenie o jego ideach, o celu je:go pracy i o meto,dach. Obok tego zamie:sZJczone zos:tały wspomnieni-a bliskich ws.p6łpracowniJków "Chrzestnego", w tym także jego żony, Zofii Solarzowe:j, org:lllIlato"id zajqć kulturalnych w Szycach i Gaci, autorki słów do szeregu pieśni śpiewilnych podczas okupacji przez zbrojne oddziały chłopskie (BCh). O placówce prowadzonej pl zez Solarz.a, o metodach dydaktycznych tam stosowanych, a przede wszY9nkim o nie:powtarzalnej atmosferze, jalko tam panowała, wiele dowiedzieć się m·ożna z licwych i serdecwych wypowiedzi wychowanków. Uzupełnieniem pracy są wspomnienia ga.clkich ludowców oraz wybór wypowiedzi pis<arzy, pedagogów i spółdz:ielców na temat działalności Solarza. Mamy tu m.in. wnilkliwe uwa,gi Aleksandra Kamińskiego, Leona Kruczkowskiego, J3IU Wiktora, Hal,ilny Górski'ej :i wielu inny.ch zJllanych pos,taci międzywojPrll''''5'o życia kulturalnego, Pracę zamyka z,est.aw Hstów adresowanych do IgaaccF(o i Zofii 801anów oraz KandeIarium życia i dzialallności Ignacelgo Sola:rza, autorstwa Tadeusza Pilcha. Ten wszechstronny mater'iał stanowi kaipitalne źródło do z['ozumienia roli, jaką odegrał VI proceslie emancypa'cji polskieg'o chł,opa I.gnacy Solarz i jego uniwer'sytet. Ic.ea, aby "wprowadzić masę ludową do czynnej i głównej roli twórczej w nowej historii" stanowiła w koncepcji Solarz'a :i innych działaczy ludowych po-dstawę budowy prawdziwej demokracji. I dziś, po wiełu doświa,dczeniach hilstorycznych, nie straciła ona nic na wartośc,i. Omawiana pra,ca nie tylko stanowi i~totne źródło do poznania idealogii kulturalnego ruchu ludowego; stanowi także gotowy zestaw wz'orów konkretnych dzi:ałań, ukazuje dobitnie, jak należy wychować świadomeg'o swoich zadań, swoich możliwości i ograniczeń działacza społecznego. Ukazuje także, jaką rolę w kształtowaniu współczesnej kultury wsi winna odgrywać przeszłość i tradycja, w odpnwiedni sposób adaptowana w procesie ksz:tałto,wania świadomej i niezawi'słejo'soboVlości ludzkiej. Wspomnienia o Ignacym Solarzu są hołdem złożonym pamięci i czynom wybitne«n działacza Iudowego ruchu kulturalnego. Treści w tym zbiorze zawarte me straciły nic na aktualności, przeciwnie, zdają się nabierać nowego wymiaru, stają siG. a może po prostu zawsze były, treściami wspó!cze.snymi. l. Ryszard Kantor �332 Recenzje J a n'u (lraticzny, IS z Z d e b' 'k i, Cmentar.~ zasłużonych WarsZ'awa-Kr,a!ków 1983, ss. 92. iI. w Zakopanem. Przewodnik bio- Parafię w Zarkopan€'m utworz'oJ:1J()w roku 1845, a jej pierwszym probil6ZCZ"lrl zO."tał 'ks. Jó:z;e!' Sl'ol.arzczy'k, "ĄPQ'3Wł Podhala". On -to w rO<ku 1848 na -gru,n-cic of,iarowaJ!1ym -przez Jana Pęksę załJożył pierwszy cmeI1itaQ',zw Zakopamem, ,:mzywany często "Pękslowym Brzyzrkiem". Na c:mentatrz'U tym spoczywa kil/kuset 'stalych mi,eszkańców ZaikopaI1i~go oraz kiJlkudzies'iędu przybyszów, którzy zaurocz'Bni Tatrami s,pędzHi lata u lich ,,;'tóp, :by w !końcu ."poc-ząć ,Sł11C1m wie:::z,nym ·w ,ich bliSlkości. J·eS't w Polsce -tysiące eomen'lauzy, niektóre z n-ic-h sta'ly 'się .na'rodo wymi satl~tu:lriami, a ioch :z;uaczeJl!iepodkreśl'one z'ostało falktem 'Uzrnanlia je za zaby,tki ,kultury. Od 1931 roku za;by'tki'em !kultu.ry jest talkie Istary c,mentarz zaJko'p'iańslkli.,lilia;k'torym od dawna chowa się wyłącz,niJe ludzi 'zasłużonych dla tregionu. Istnieje pouadlto drugi cmenliarz w Zakopanem, zalo-iony w ,roku 1908 'i tam rÓWlnież nie brak grobów lud'z,i wybiitnych (KIlimek Bachleda, Mieczyslaw .swiC'fz ,i in,), ludzizwiązanych z d'z,i'ejami Zakopanego. Wa-rtoby również opracować .przewodl1ilki po tym cmentatrlJu. Jaik w1laldomo, z zamiarem .opm.cowa<ni'a ffiOlllJografili sta're:go z.u;kopiui1's·k;e,go (:rnentarza -nasriI s:ię dł-ugoletni dyr-ek'Lor Muzeu.m Tai:rzaJisk:iego. niezapomniany .Tulius·z Zbolfowsli{i. Z,erbrał om wiele i:nleres'ujących mat,erialów biogl'afkznych i choć 'swojej pra'cy ni'e ukończył, ,to prz,eclież ZJOst'awił Inastępoom przetarty sz]:a,k. S'kifomna objętościowo l'ecz bogalta w ltreść Ik.s:iąika Janusza Zdc.bosikicog,:stanowiąc'a rodzaj pr-zewo<dn~ka biog-raficZlnogo, upierając srię na dolk,on;a.nj'achJ. Z;bo,rowo;lkiiego. W. Paryslk,iego, R. Tal.ews1kiego i wielu ,inu1ych zJIlawców dz.iejów kUlIlury Zalkopar:-ego, stanowi waŻiny kpok na drod:'"e do 'Opracowania wyczerpują2ej monografi,i zabytku tak ważnego dla ;po,l~kl~ej!klul,tury. Aut'or ujął w 'kil<ku-dlJiesięciu bi'o<grr·amalc'h, :pOiPI"z~d'zollly·ch królik'l 'his-t-(Jiriącsam:2go cmentarza, około j.edrną trze.;::ią Złl1.anych,nam -dzJi:śz n-azwi's:Ka i dolkonail ~m.urłych, ,po'2howanych na sta,rym -cmentarzu w Zlafkonanem. Są wŚTód nich 1PO'.sta<:ic bik :znaUlle, ja!k Stanisł'aw Witkiew,ilcz, Wła,dysław Orkan czy Tyt,UJs Chał'urb:iils1ki; Ind7Jie, którzy trwale zapiSlClli sóę w ,d.zJiej.ach!kuLtury -ogóIno nalwduwe-j. Są także postacie o lroan-dzeregionalnej, bądż nawet talki'e, które ZJlia;nesą jedynie wytrawnym s,z,pera<:zom miłośnikom ,dzi'ejów Za!kotPanego. Na -cmenta'l'zu ,pochuw:.mo wybitnych artys1tów, śmiałych przlewocbJl!iików ;gólrrsli{i'ch,praoowi<tych lUld~JZ<l1awcow, \V ybri-tnych~pO<TtO'wców, skrommych l-erkairzy,dzialaczy towarzystw rc-gionalnyc'h, ,1 także oia'ry gór. Wszy,,<:y oni, choć w rówym stopni'u, tWOJrzyllidzieje Zarko.pa,nego, tPJ w pewnym oikresie ·kruHura.llnej stolicy PO.l::;Jk.i, zwanej .nie bez przyczyny "Polsi;{imi AternamJi". Zarkorpane pr-z'eżylo w -ciągu stu I,at oszałamiający awans. Stało SIę Z z.abitej deskami, ubogiej góralskiej "diiedzliny" mekką a,rtystów, by w na'szych już <:zasa.ch stać się chyba il1ajchętniej ,i najl<i.cznriejodwied.zarnym let,n,isik,iemfi zimowisk'em w P,uls<:e. OczywiiŚcie można 'się "S'P1i,eraćczy ruiekierdy zbyt s1króbowy .sposób ,prcZ!entowania przez au,tora pClszcz,ególny<:h po.st.wi da czytelnrikowi wy'oibrażeni,e o ich ,roli w ży~iu kultuI'3illnym i spolecznym da.neg'o okresu. W :molim przekona'niou autor na ogół, co nie bylo z wielu względów pr'o.s'te, prawidłowo rozmieścił akcenty, .najwięcej miejs<:a pośWlięeając tym, którzy byli rzeczywistymi budownriczymi legendy i 'Wielkości Zakopanego (Chałubińs'ki, Witkiewicz, -ks. Sto'l-arczyk); lnie .zapominając jednaik o wybitniejszych przedstawiCiiela<:h gÓimlslkkh rOldów - soli tej zie·mi. J. Z,debsiki ;zręczmi,e pOisł,użył s,ię cytatami z Htemocrk.ich·dzieł przybl<iżając w ten �333 Recenzje :,posób czyteln'i'kow:swoisly na'slr6j, :ni,epoiwlat'zalną .aln1o;s·ferę s,ba,re:goZ:a1bolpanego, kt6rego enkklwą po dziś dZli·el'ljest cmen,tu'rz na Pęk'sowy;m Br:zyŻ1ku. Dzięki omawianej :,siążeezc'e,za.wieTającejtaikże iplaJl cm€~"tarza oraz 'Sizereg Uuslracji Iprz'edsta\Viają~yeh n3'grobk i (nie<któf€ z >D,ich.~ą prawJd:d'Wymi dziełarmii 'S'ZtUlki),c,zyteJnik będzie mógł lepiej pOl'us:zać się po tym, lak drogim sercu miłośnika Zakopanego miej'cu. Oczekując na wyczerp'ującą monOigrraf:ię ,sta,r-ego za'k'opiańSJkiego cment,arza z wiejkim uz.naniem. także zasrzatę edytorsiką, ,powi1tać nałeży jej Z1\viarstu'lla,biog":lficZlly przewodni;k JaniU's'ZklZdebs:ki,ego. Ryszard Kaplic:ki, fiuury i krzyże pr:ydrożne tyzm Diecezji Ta'l1DOWiskiej19,83, t. r na terenie diecezji tarnowskiej: Kantor Schema- tek!st, 's, 789,1. II ilu:stracj~ 11477, Kapj,lez.ki ,i ik'l'zyżc przydrollllc 'S;} wY'marZ'Onym tematem zali.n>teresO'w.ańws:zy>St;;:ich milo~nnków tnłdycyjnej kultury lu,doowej. JednaikŻ<e 'wZO!l1O'WO opracowanych materiałów jest w ,Ht'era'turze tego przedmiotu ba,rdzo niewiele. Wciąż [1!ie za:stą.pio.na ks'iąż:~a Tadeus-z.a SewerYll1a, Kapliczki i krzyże przydrożne, 1958., jest w .lej dziedZ2irti'e:prawdz.i'Wym wyjąVkiem. Cały szereg o,gólnych o:pra,cowań pojaw.iający'ch ;;;ę glównie w "Polskiej Sztuce Ludowej", zarysowuje jedynie to .z.a,gadnieJJJie!i to do'~ć JragmentarycZJn.ie. Zdecydowany bralk olpraeowail 'obszerniejszych o większej szczegół()wo~cii niż chociażby Katalog Zabytków, powoduje duże trudnośc,j w poznaniu tego temaitu. Na tym tle oma'Wia.rua 'pozycja jest publiJk.acją zUlpełll1iewyjątkową i bez wą1.pie,nia Slul':1iesię wielkim wyd.aJI",z,eniemw 'tej idZli'edz:i:nie. Dwutomowe o!pra.cowanie jest wym:iJk:i·em's:zel'oilw :przepr'owa,dzonej a!k,cj.i,inwentaryzacyjnej, no i przede wszY'stkim w'ielik.i'ej pas'ji ikrs. Jana Rzepy. Dostrzegł on l doccnił przydroż,lIe kaplicz:k i jako: n'ierozerwa,1nc ,elementy pol's'kj'ego :krajoprazu. cdhicie :'.\'órczego ducha i upodcbail aTtyl'itycznych ludu Ol'az wyra'z jego żarliwej 1':ialY. CaL :it;C'ja .ilnwe'lltaryzacyjna z3,pob:iec ·miała bez,powro1inemu n,i,;zczen.iu wielu obiek tÓ\\' i uwrażJ'iwić ,;zerOlkic 'rzesze spoleczeós'twa oraz :księży, pracujących na terenie diecezji, aby swojącp.j'eką objęli ró'Wnież !i te "." pomniki wiary, sztUfki 'i hIsturi:". lmventa,ryzacja pnzwolila dotrzeć niemał do wszystkich ·ohic!któw 'UsY'tu'cwanych l:a tc·renie diecczj.i .i uzys'kać mak;Jimum 'Od nich !imJorma-cj.i. Roz,poZJlano s',:ereg nieznanych dotąd zabytków oraz wiele nazwi!srk twórców ludowych, Zwrócoj'C uwagę :la z::p::mnialne. 'opuszczone .i Tliiszczejące niekiedy pamiątki 'ku'lt,u. Zebra:1C materiały. ,które wydano w dWÓCihczęściach tekst ,i 'ilustracje, uporząd;;'Jwano i przygotowano 'Wedlug nast<,'pujLlcego schemat,u: -- pod \\'Zglqdem t.opograficznym z alfabelyeznym podz.iałem dekal1'ató'\",', .- pod \\'zglqdem rzeczowym wyodl'ębn'iając różne :kategDTie ohiektów: Ika,plic·e, kapliczki murowane w ksztalc-ie slU!pa, ,kap !'iezki 'drewn'ia'lle w kS'zt<aJci~ 'slup'l. k:lp'.:Cz;,jszaJ'kmvc, 'ka,pUcziki ina po,stument,a'ch, ,k,alpliczki w skale, kapliczki groty. figury, krzyże, 'krzy:że-fi,gury. Czę~ć opisowa 'zakol'lcZ'CJ'Il;ljest ,dodaVkO'wym'i i:n,formacjamli na temat w~z,e!l'iunków Trójcy :iw., Chrys'tu;~a, Matkii BQ,;k,iej 'i 'Pos'zcz.eg6lnych świ'ę'tyeh, które ma}duje: siq przy 'dwga'ch j .polachdiecezji ta.l1now~k'iej, a nie uwzg>lędn:iornych w poprze- �334 Recenzje dnim podZia1e. iRoz,pai,rz,ono tu :posągi, hgurkli, ;płasko.rz·eżby ,i obrazy, nieinóre 'ilustrując, co daje możłiwość poiZ!l1atnia.najczęściej slpoty:kanych przedstawień i.konog.raf1cznych. Tabela prezentuje również zestawienie statystyczne występowania po-szczegó-lnych form. SkoiI"O'widzartystów 'i ifz·emieśl.nikÓw :wwie'rający ok. 800 ;l<1Zwisk or-a'z skorowidz miejscowości kończą 10m L Część iluSltracyjna popr;zedzou1a jest ws1ępem dr Mariana Kou'nC{:'kiego ,)raz l;ctą bi:bliograficz,ną. Zaprezentowana ,dokumen'tacja iilu:si,racyjna - 1477 fotografii, obrazowo uzmysławia og.ro1mzebral1ego mMe'riału. W hist'ari'i naszych za'inlereSJOwail tym 7.:I.gadn.itniem nie było dotąd tak bogai,ej poZycji. Mowa więc śmiało pow-iedzie6, że pra-c.a 'ta,wY'oana alalkia'd<..'IITI KUirji DiecezJalnej w Tarnolwie,zważywszy na minimalny nalkład 1800 egz., jest zupełnym "białym ,k,r-uk,i·em"na pólkach tych srzczęśliwców, 'którzy ją posia,dają. Imponujące bo·gaciwo mater.ialów dos'kona.le opra,cowanYCih 'i wyda'nych ,q,Uir)wić może wspaniały, godny naśladowania przykla·d ,j dla innych diecezji, a na pewno -dla istniejących, dysponujących ,s:z.erszy.l11i śr·odka'mi ,i możlliJw·ości,,~' i'lSlyiucji naukoIwych. Wito/d PrZeW0?1l1,i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38f723ddd686206db3e354afd9f06389.pdf ca7404afc5bd53e29bc333e9f8a60acb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1919 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1781 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.251-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198G IV. RECENZJE PUBLIKACJE AMERYKANISTYCZNE Z WĘGIER I CZECHOSŁOWACJI Przed dwudziestoma z górą laty na lamach "Etnografii Polskiej" ukazała si'; ... Aka notatka o tadaniach amerykanistycznych na Węgrzech'. Jej autor, Lajes ?,' gl;:lI". przed'e wszystkim sygnalizował sam fakt podjęcia po 1945 roku etnolG,"., znych studiów nad Ameryką w kraju ,nie mającym dotąd tradycji naukowych tej dz'iedzinie. Informował Ql1 także o głównych kierunkach prowadzonych ('wczas prac: opracowywaniu z:bi·orów istniejących w węgierskich muzeach, Sll;-' ·;.ch naci udzialem \Vęgów w poznawa:1iu Ameryki w minionych stulec:ach or".~ '.: ,daniach nad współcz2sną kulturą Indian południowoamerykańskich. W tym ostat.C '11 przypadku, oprócz literatury przedmiotu, wykorzystywano materiały zgroma..:r>]lC podczas wyprawy do Brazylii, zorganizowanej przez Lajosa BogIara. Lako.:zn~j nota~Ce towarzyszył wykaz kilkunastu pozycji bibliograf';cznych z lat 1950- ] goO. \.vśród których Zidecydowaną większość stanowiły prace autora nadesła".' do ,.Et::ografii Polskiej" informacji. O ile mi wiadomo, od tego czasu nie pojawiła się w polskic.h pubkkacjaLł1 .ograficznych żadna inna informacja o węgierskiej amerykanistyce, chociaż r.i·e ,,;;:o,v'1lo oznak świadczących zarówno o kontynuow2niu wymienionych kierur:" "N badań. jak też o stopniowym poszerzaniu się pola zainteresowań ameryka:''''LYCZ:lych .Z jednej strol'lY były to kolejne prace poświęcone wybranym aspekC· :11 współcL::snej kultury Indian z Ameryki Południowej. \v części nadal oparte na " ;iteriaiach pochodzących z badań tereno,wych L. BogIara ~, a także studia ·dot~··'.",ce XVIII-wiecznego opisu misj-j peruwiańskich sporządzonego przez \.vęgierskie"'. jezuitę Ferenca Xav·era Ed-era 3. Z drugiej strony pojawiać się zaczęiy prace ,_"~'uszaj'lCe .:10W'1 problematykę ,i pisane - przynajmniej częściowo prZiez n(1.~,-ch autorów. Do nich należaly publikacje poświęcone przekształceniom dawnt-j . ,;.ologii pcruwiańsk'ej" oraz r·ekonstrukcji struktur politycznych w przedazteck:e1 -,>ksyku i przedinkaskim Peru 5. , L. B a g l li r, Węgierskie badania Ameryki, "Etnografia Polska", t. VII: 1963, s. 491 - 4sl. , L. B a g l li r, Contributions to the sociology of Nambicuara Indians. "Acta Ethnograpl1l' Acaclemiae Scientlial'um Hungaricae", t. 18: 1969, fasc. 1-3, s. 237 - ~41;; t e n ż e, Chieftatn·. '.:p and Uw Religious Leader. A Venezuelan Example, "Acta Ethnographica Academiae ~,:entiarum Hungaricae", t. 20: 1971. fasc. :J - 4, s. 331 - 337; 1. H a l m o s. The Musie Of tlw >mbicuara Indians (Mato Grosso, Brazil), "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hun~-;·ricae!l, t. 28; 1979. fase. 1 - 4, s. 205 - 350 (artykuł ten napisany zostal n(=ł ?od:::;:tawie InaterLc.,<.v zebranych przez L, Boglara) . .1 Por. dwie publikacje Lajosa Bogiara i Andrasa Bognara nosl.,!ce identyczny tytuŁ: Eder's Description Of Peruvian Missions front the 18:h CcnLdry. zamieszczon~ ., .,Acta EtlJnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 22: 1973. rase. 1'~, s. l - H . : oz t. 30: 19111, lase. 1·2, s. 111 - 141. t A. L a m rn e 1. Historical C/łanges as Tejlected in South-American Indian Myths, .,Act'} : ";'lOographica Acadcm'iae Soicntiarum Hungaricae", t. 30: 1981, fasc. 1·2. s. 14:1- 158. Zasac;· ... cze tczy tej pracy przedstawione zostały w referacie wygłoszonym podczas sympozjum : ;[\ i Historia". Budapeszt, 27· 29.IX.1978 r.; por. A. L a m m "l. Chcnges in History alld ··.ilh. [WIJ Myth ';ld Hi,e,tol'll. A SympOsium, edited l)y M. Hoppal, Budapest 1979, s. 48 - SI!. 7~ tenc X, �252 RECENZJE Nie są to bynajmniej wszystkie prace jakie powstały w węgierskim środo\\< sku amerykanistycznym po roku 1'960; ,nie są to nawet wszystkie prace ba.cJacl." reprezentujących zai!1teresowania etnolog,iczne czy et:lohistoryczne, o których w pie;wszym rzędzi'e jest tu mowa, Podałem jedyni." przykłady zaczerpniętoe z paru CZilwpis m naukowych i to tych tylko, których zawartość dostępna jcst czytchiko\\": n';e znającemu języka węgierskiego ,Znacznie więcej publikacji, w tym takż2 książ.kowych, ukazało się natomiast po węg'iersku, W aktualnym stanic amerykanistyki na Węgrzech pozwa!a zorie:ltować siC; sp:cjalny numer czasopisma "Artes Populares" wydawanego przez Kat~drc; Folkl()t'l.1 Uniwersytetu im. Lorando Eotvosa w Budapeszcie, którą kieruje prof. Vilmos Vo:gt, Z'lany folklorysta. et:lOlog i semiotyk, będący jednocześnie redaktori~m Y' acz21nyn' czasopisma, Ten stale wychodzący w języku węg'iersk,im periodyk, tym razen' przełamał tarierc; językową. Powodem odstępstwa od przyjętej zasady było poświęcenie całości dziewiątego tomu .,Artes Populares" problematyce amel'ykanistycz~ej, co stanowi niewątpliwą nicspodziankc; z uwagi na profil czasopisma oraz illRtytucji, która je wydaje. Wyjaśnie!J'i~ tego faktu poda}e w otwierającym tOJ]) ,.Wstępie" jeden z współredaktorów numeru specjalnego, Luiz Bogiar, określają'. opublikowany w trzech językach - hiszpańskim, angielskim i portugalskim - zbiÓt prac jako prezentację nowopowstałej Grupy Roboczej do Badań Latynoarnerykani stycznych, której on sam jest kierownikiem naukowym, Grupa Robocza utworzona została w lutym 1982 roku w Katedrze Folkloru jako pierwszy tego rodzaju ośrodek badań amerykanistycznych ,na Węgrzech, Celem przyświ,ecającym organizatorom było stworzeni,e forum, które skupiałoby ni: tylko specjalistów z dziedziny folklorystyki i etnologii, lecz także badaczy wszelkich innyc,h specjalności zainteresowanych Ameryką Łaci:lską. Zauważyć od razu wypada, że mimo operowania pojęciem Ameryki Łaciilsk,icj czy Latynoameryki w kręgu zainteresowań Grupy Roboczej znajdują się równie~ społeczności i:1diańskie z terenu USA i Kanady (por. niXej). Ta drobna niespójność nie ma oczywiście większego znaczenia, jest j.ednak dość znamienna. Podobm\ sytuację znamy z doświadcz211 polskich i - jak się wydaje - wynika ona ze specyfiki rozwoju studiów amerykanistycznych w krajach, w których ni'e istnieją odn;bne instytucje wyspecjaJ:zowane w takich badaniach, Studia amerykanistyczne są z reguly inicjowane i prowadzone przez stosunkowo nieliczną grupę ludz' pracujących najczęściej indywidualnie i niejako poza ustalonymi strukturami organizacyjnymi nauki. W momencie, ki'edy pojawia siC; naturalne i oelowe dąż e:l.ic do integracji wysiików badawczych, czy choćby tylko do integracjj grupy ludzi o zbieżnych zainteresowaniach. zazwyczaj w grę wchodz<] dwa hasla Ok!'2slają,ce "deficytowe" sfery nauki, a zarazem wyznaczające wspólną dla dane l grupy płaszczyznę. Pierwszym hasłem je-st "Latynoameryka", Stw<1rza ono rn8ż~:wość zintegrowania przedstawicieli najróżniejszych clyscypLn i spccj,,';,()~ci, których wspólną cec;'ą jest zainteresowanie tym rejonem św;ata. W ran',ach takiej W tym samym zbiorze, zawierającym streszczenia wszystkim wygłoszonych na sympozjum referatów i wydanym jako dodatek do 3 tomu "EWmunkalatok a Magyars;'" Neprajz;,hoz" 'serii Instytutu Etnograficznego Węgierskiej Akademii Nauk), znajdujemy też tezy referatu Lajosa BogIara pl, Myth and Ethno-history An Example from Uw AmaZOn (s. 47 - -18) poświęconego mitologizacji przestrzeni u Indian Piaroa, W sympozjum uczestniczył równi':' niemiecki amerykanista Lothar Drager z refe-ratem zatytułowanym Mythische Dal'stellull{) ,,,,,d, historische Realitiit in den Vberlienfel'ungen der Shawnce-I.ndianer (s. 52 - 60), , Z. P a u l i Y t, Capitals In pre-Aztec Central Mexico, "Acta Or'ientalia Academiac Scicn, tiarum Hungaricae", t, 35: i19&1,fasc.2 - 3, s, 315 - 350; L. B o g l a r, The Formation ot Pre-Columbian Arc/""i' Civilizations: Chavin, t a m że, s. 351 - 363. �RECENZJE 253 t,upy, jeśli jej liczebność będzie dostatecznie duża, następO\vać może z czaS'eL1 ,.yodrębnianie się wyspecjalizowanych podgrup. Przykładem integracji wokół haćła Latynoameryka" są krótkJie jeszcze dzieje Polskiego Towarzystwa Studiów Lat y"amerykańskich, prz'CŻywającego obecnie fazę wyłaniania się komisji regionalnycb. Drug;ł płaszczyz-'lq, na której dokonuje się integracja ludzi zajmujących s:(~ obiema mi amerykanistycznymi, wyznacza hasło "kultury indiańskie". Pojawia się <lO przede wszystkim w środowisku etnologicznym, ale przyciąga także historyków, , rcheologów, folklorystów, językoznawców i in. W tym wypadku zainteresowan:a :;,'zeszłości;j i współczesności;j ludności indiańskiej, jakkolwiek bardzo często dotyC/'l spo!cczności żyjących w granicach Ameryki Łacińskiej, niejako ex deJiniti.on! . 'wjmować: mUSZel także Indian z obszaru USA i Kanady. Tej płaszczyźnie inLgracyjm'j odpowiadają spotykane nieraz pojęcia - lindoamerykanistyka i Ameryka 'lhliLska. W Polsce przykładem intcgracji na płaszczyźnie indoamerykanistyki były niezależnie od swej nazwy - wczesne Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczodbywane w Krakowie i Poznaniu w łatach 60-tych. Późniejszy rozwój studióv: •";uykanistycz:JYch w środowisku etnologicznym v,lykazal jednak, że hasło ,.kul':.' inch1l1ski2" wyznacza zbyt wąskie pole działania, poza którym pozostać by dsiały studia I'ad kulturami afro-amerykańskimi cz:y też kulturami i!l'lych. nie.ciiańskich społeczności obu Ameryk. Najbardziej stosownym okazało się więc ,.zostanie przy terminie amerykanistyka, najbardziej ogólnym i nie impLkujilcym du"ć' sz:tucznych ogr a'lieze!'l geograficznych czy etniczno-kulturowych. Ma on ZE~SZl.,. co warto przypomnieć, bardzo długą - bo sięgającą XIX wieku -' tradycj(-~ "/ szeroko pojętych naukach antropologicznych zarówno w Europie, jak i w Am2'yCl' (por. np. J azw(~ francuski,ego tow'arzystwa naukow2go zawart'l w .i'ego ce; onym czasopiśmie ..Journal de la Socićte des Americanistes". a takż2 nazwĘ L.'gu]arnie odb)'wających się spotkań badaczy Ameryki reprezentuj'lcych zW'ykle choć w różnych proporcjach -- wi(~kszość nauk humanistycznych i spolecznyeh, <óra brzmi Mil;dzynarodowe Kongresy Amerykanistów). Ta przydługa być może dygresja, sprowokowana nazwą węgierskiej Grup}' R.boczej do Badań Latynoamerykanistycznych, wskazuje na podobne dyl£maty tw'l'"zy.,z'jce formowaniu Sil; amerykanistyki w krajach Europy środkowej po II \,,,,jnie światowej. Pewne analogie dostrzec zresztą można i w irll1ych zjawiskach, ., d przykład w uporczywym dąż'eniu uprawiających amerykanistykę ludzi do ins',y!.;cjonalizacji w takiej lub innej formie swych zainten;sowań. co znacznie ułatwia, a czasem wn;cz umożliwia prowadzenie prac badawczych. Jak informuje we "Wstępie" do dziewiątego tomu "Artes Popułares" LUiZ :2g1;1r, inicjatywa powołania do życia Grupy Roboczej nie stanowiła dla nikogo) ,askocze:lia. Potrzebę taką odczuwano od dawna, o czym świadczyły podobr;'2 '.,u:jatywy wysuwane przez różne środowiska zawodowe, Powstanie zaś interdyscyl:::!arncgo oŚl'odka studiów amerykanistycznych właśnie w Katedrze Folkloru bui..;)e"z\alLskiego uniwersytetu było wynikiem tyleż sprzyjających warunkóN i ok(:.uno:3c'. ile wyj;łtkowej prężności tamtejszego środowiska, która znalazla wyraz "'.' f<Jkcie nie mającym precedellsu w historii badań w Nowym Świeci2, a miano'., ..cie w przeprowadzeniu badań terenowych w trzech krajach amerykallskich przez 1l""jc etnologów wqgiers~ich. Comiesięczne zebrania naukowe, podczas których prezentowane Sij i dy skuto'.,,;me wyniki badań oraz rezultaty studiów gabinetowych. odbywają się projekcje fdmów zrealizowanych w terenie lub prnesłuchiwane są nagrania magnetofonowe, c"'Jj)['owadziły w ef€kcie do pierwszej prezentacji dorobku Grupy Roboczej w po,Lc; zbioru artykułów opublikowanych w specjalnym numerze "Artes Populal'cs', Zbiór tpn obejmuje 13 prac podzielonych na cztery grupy: "Spra\vozda~lia z ba- �254 RECENZJE dali. terenowych", "Krytyki ~ studia", "Publikacje mater:ałów muzealnych" i .,K,;, nika". W dziale sprawozdań z badań terenowych znajdujcmy publikacje dwojga 5""" ś;'ód wspomnianych etnologów, którzy mieli możliwość pracować wśród IncL,. A~1l"'amaria Lammel przebywała \-v 1982 roku w Meksyku prowadząc badan'a WŚI',' Totonaków z Plan cle Hidalgo w stanie Veracruz. ZbieraJa pn\2de w:"zystklm tL'1~';. Jlklorys(ycz!",e, L'-E'ÓW'~O r,rozę, jak i poezj~. Gromadziła też l:agrania muzyki, t'TCSUjąC siG jednocześnie miejscem i rolą obu rodzajów folkloru Vi życiu spo!r.cćLOści chłopów ind'al1skich. Wstępne wy,:liki swych badal1 prezentuj" ora w art.l;ule Plan de Hidalgo: un ejido tradicionuL de indios totonacas (plan de El ida/c;(: .tmdycyjne ejido lndi:m Totonaków), będącym -ogólną i wieloaspcktową charakter,," styką wspólnoty, oraz \v drugim artykule, poświęconym już samym zapisom n','.zycznym zebranym w terenie, pt, Musica de danza de los Indios totonacas (Muzy! : trJH;arzyszqca taJicom u Indian Totonaków), Z kolei Luiz Bogiar, dwukrotnie przebywając w Brazylii w latach 1979 i 19< p-owadził badania etnograficzne wśród Guarani z okolic Sao Paulo. Dluższe i po' tarzające się kontakty z mieszkali.cami wybranych w,iosek umożliw:ły mu zebra)", interesujących materiałów dotyczących procesu akulturacji tej grupy Indian. 0:;serwac~e i wstępr~e refleksje ogólniejszej ~~atury omówione zostaly wartyku".: Pt'squisa entre os Guarani (Nhandeva) de Sao Paulo - relatorio )Jreliminar iB.'uiJnia wśród Guarani (Nhandeva), z Sao Paulo - sprawozdanie wstępne). TrZ2cim etnołogiem, który prowadził badania wśród Indian - tym razem wśr ',; 1\'avajo w USA - był Laszłó Borsanyi. On jednak n:e zaprezentował w omawia:l}": tOl~1ie rezultatów swych prac w terenie, lecz problemowy artykuł ea t~mat p"~' latchu. Wśród sprawozdań z badali. terenowych pomi'eszczone zostaly patomiC\< uwie jeszcze prace, których autorzy pie są Węgrami li trudno docicc na jak:'ej z ',~:?dzie wlączono je do zbioru. Irma Aguero w artykule Estudio de una comurtid' : J'digiosa en La Habona (Studium wS)Jólr.oty religijnej z Hawany) obszerni c ch.'!'2.kteryzujc jC'dną z kubaI1skich religii synkretycznych, zwaną regla c/,c )Jolo al> wspólnotami pale ras, wyrosłą na gruncie tradycji niewolników Bantu. Dn''', autor, Emilio Ar'as, opisuje w sposób raczej gawędz'arski zwyczaje związane z z',V';'c'ra:1iem małżeństwa kultywowane w Kostaryce. T"kst nosi tytuł Un ?noirirl' IUO en el Valle Central de Costa Rica (Maiżeństwo w środkowej dolinic Kostaryk' VV dziale mieszczącym krytyki i studia znajdujemy cztery, dość zróżnlcowa L ll':alyczn'e prace. W pierwszej !'oszącej tytuł Potlatch Problems Art li nthr, r""!ogical Colt'ary (Problemy zwiqzane z )Jotl:JJtchem - antropologiczna kalwar Laszló Borsanyi przypomina spory i kontrowersje wokół interpretacji zjawis: p<Jtlatchu u India:1 z Połud,:1iowo-Zachodniego Wybrzeża. Autor dowodzi, że jed',r~ym sposobem rozstrzygnięcia licznych probl'cmów jest historycz' a anaLza cało.:: rLateriału źródlowego, która pi'owadzi do wniosku, iż różne zaskakujące badac cfchy potlatc:hu stanowiły lokalne, uwarunkowane europejskimi wpływami zl11ia:"'w .jnstytucji będącej organiczną częścią kultury 'indiańskiej. Drugi krytyczny tekst dotyczy słynrlych wyobrażel1 z płaskowyż a Nazca w P,,l'U. Attila Csaba, Janos Gyarmati, Geza Kezdi Nagy, Csaba Nemes i Jeno P€lsi:i' :, w artykule Different Look about the Nazca Enigma (Odmienne spojrzenie na f .... j"'mnicę Nazca) koncentrują się na interpretacji zaproponowanej prz·ez wc:gicrsk;·g) geografa Zoltfma Zelkó, według której na płaskowyżu Nazca wyob, ażona zos~·l;) mapa jeziora T-iticaca i okolic w skali l : 16. Autorzy ukazują s.abe punkty ••• hipotezy i w końcu odrzucają ją jako nieuzasadnioną. Dwa pozostałe artykuły w omawianym dziale są studiami poświc:eonymi \','- �255 n;:li,oll1 to\\'arzy~z,!cyll1 IhlCZ"t!ww: up:'a\\'y I'oslin w północnym Chik oraz stref""" ekologicZl\ym \\' Brazylii, S,) tll prace' Heleny Horta 1nl('io dcl cultiro de plan' er; los Andes J.c;\,ana tli"a/ ,\1ericitolwlcs i Csaby BO:ld~ll' Geography n;l1 geohistorii Jl'cl:iym k-l:listyczll~ of IljJrGU'y rosiin Gl'ohistorical, mul (l'oc:qtck Nemes Brasil /h'ograJii (Zarys ~. ,,'-' omaw:a:lym rl'iacjl' osób tomie ..Artl's wieków, wchodzą Pllpu!arL"" bllowallC1 de Hndapest IUlei!a zbiol'Y p:'óbq sprccyzo\\'ania ich g!inian,~ i Fig1uillas szer,zej figurki ze <lnykllł wzgl.:;du VilnlO,a 'A~ród nich II' cL1il'ryka 11 /ll/lIga badan iacll' Swiatem obszl'rniej badania SlllŻYl' [<lm m;·.)- gUnia,nych w kowz1;'J- potiejrl1l.,j',! kulturowy:n; ceramiki, grobowego. L'chniki pJJl'C) w Budap",z;;' grupy wyposażenia tradycji OkT'·:<JJ. TeotiiJ.ul1cc<n), Etnograficznym szczególnej skład roku 1978 autony z z inWCllt.'lrl. z centrami (Figurki te'otihuacaóskich. ich Teotihuacan ~ ja~q Aulorl::a wytwarza:":>, w tej ,lmeryk w ,woim kontakty przez nad mogą jako źródeł PC\\'ne tay Jziedzi:':~ il, w którym autor daje w<:;gi'~rskich, SWl'gC1 ,'odzaju przewodnik po natom "- ,~ Stud-ie.~ (W <;gl""- zarys historii począwszy od oraz główne Znaczące Hozbudowane kulturo,;.;,: posiada Arncri.can kraju. a nastGpnie -Wl;grów z Ameryki) \\'<;gierską, tradycje k['(>11ika rskie in przez [';jeśli chor:(zi Manuel Antonio Or'~z (Mu.sica folk/ririca d,? zasadnicze cechy ria It Ethnography l'tnoh)gó\\' emigl'<lcj;) ton1u, nazwanym przynaj;nniej nil" bGd,jcego W.:;gn'm, muzyk.; folklory,tytzną lC'Ż,jcl' u jej pt, podejmo\\'ane tykulu za'n! > XIX w ;problct:.'.:' miejsce przypi~y węgierskiej 7.ajm:J,ią do 'tego ~:'- b:bliogrc.ii' istyczncj, KOl1cząc G.-upy na i a fry kaó"k,!, Voigta I'C'OWClll Nowym ku omawia badawcze !y,uzcak...:, wsponmia:;". zawiera zabytków POWiąZ,lll zamieszczonych \\' o~tatllim dzia'~~ nie ,it'st bynajmniej kronikarski, Cli ropejsk;) etnoo rafia Si;CI już Znaiazly która opisu tej oddziai,\'\\'an:e ,; krótki artykuł kolejlH'go auto:'a charakt.eryzujebowiem we:lezuebk'l V,'nezl/c!a) \\' jak kulturowe, Charaktl'r prac c!aktorów ..Kronikq". ir,d;all~k'l, Prócz analizy figurek oraz Meksyku, :\leksyku. Teotilwacan \vchoclz'1ce genl'tycz:1l' symbolikl; osrodki do n',,,al!)l) material,:'-,\' koh:~kcje fi.gurek siG w Muzeum znajduj;)Cl' rodzaj-e oraz' muzealnych, : ustalenia dl' dwa Buclapeszci.e), W muzeum, studia aml','yjest wydole - Gyarmati i Gl'Zy Ke:>:cli Na~~y, ZC1~."1llexicanas prccicisi(;us, en (;;;. Mu,'.'o srodkm,v-c'go w srodkowym \\'yjścia zwi,)Zki r:l inne ze chre<no!ogii eksponaty punkt fl."lkcje IVa- u'id?':- i stanowić mogą P",li jego \\i:',:.'ru:lkicm \\' zo,;tala, meksykańskich El1lOgra,iic:llego buclapesztct1skiege< A~nc,.; P, Nagy, materialów (Fragl1lclICy figurek oKrC'su prC'kla~yczn('go W drllgil'j pracy S~:l;lO\\'i,) publik.1cji :: Mu<:clOn fragmentów O;llaw'a Ut~ to wsz·elkiego rodzaju amerykanistycznych, reguly wydzielo~la prace, Pil'l'wsza, autC)l'>'twa J:ll1osa Fragmcnlo-, ell' figurinos ell' arcilla :l':l:lOW;ą -f, o;"z z punk.tu in'cjujiłc,l' czy Polska. Amerytc \V eZl:Ś(' POSw:l;cona prcklasyc;:nego z przeby\\'aj'1tych sI"c'cjalna 70 Summary Ameryką w danym kraju wiedzy o Nowym Swiecic !Ś',\';adomosci społecznej na przestrzeni W pierwszym wYP<ldku \\' grL; lekcji Po'uclniowy(;h) Bra;::ylii opracuwanie i upowszechnianie wartosć żródlową dla badall też są świadectwem za:nteresowail ,;taw.:; do badal'l ,:!,ld rozwojt'm Ei1lOgni.fico Climrttic przyrodniczej zud'lI\. j;lkie' ,la\\'jają sobie ludz:e takich jak W.:;gry. Czechosłowacja tj',' Z zapomni·l'nia. naukuwe tC;'ia!ów, które albo maj;) ~,c,' dwie Andach i k.limatH). z ist(}tllych \\' krajach ir'1dlowych w prczcntacit:; Roboczej do Seldall Z;l\\';lr:.osl'i p:t'rw:szej zbiorowej Ll:YiH1"ml'!'y~anistycznych, 1<-,::n dalszych intl'l'l'''lj~)cych p,',le lW,lz<pc1nienia ''.lire. .. \Vst(,;'pi~·' do spC'cjal~1cgo \\;~'drtnict .. :\rtes publikacji moi;,l;', tylko budape3ztal1sk':; ż.YC7.yć jej sil: {)c?C:'kh\,~il, {) których PopularC's" Lu·~z Bogltł:.~: czk tak pi>' ' "Zró'żniL:''':''- �256 RECENZJE "';ana tematyka tego tomu jest wyrazem !1aSz2j nadziei, cjalności pracować bqd<l wspólnie w celu zdobywa:lia o ziemiach Nowego Swiata i jego ludach", ~2 badacze ró~nych spei pl'Ll'kazy\\',mia wiedzy W porównaniu z Węgrami, sytuację anwrykanistyk: \'; CZl'choslowacji uznać :T)iJ~na za korzystniejsz'l i to z dwóch powodow, Po pierwsze dlatego, ~l' tradycje ,·tudiów nad ludami Ameryki sięgają tam pocziltko\\' XX wieku \pomijam XIX-wiecznych podróżników, których działalnosć owoeowala wyhlcznie kolekcjami ,·t')ograficznymi) i kontynuowane były w okresie międzywojennym, Wprawdzie badania amerykanistyczne prowadz:Jy nieliczne tylko jednostki, lecz pozostal po nich niemaly .i zna'czilcy dowbek w tej dziedz:,nie, Wyst~lrczy przypomnieć' tylko podróżnika i badacza społeczności indiańskieh z Ameryki Południowej Alberta Vojleeha Frica", etnologa i znawcq język0w indiańskich Cestmira LClUkotkę;, czy Frntiska PospiSUa, morawskiego etnologa, cho;'eograia badacza kultury Indian l południowego zachodu USA 8, Faktem zasługujc1cym na podkreślenie są stosunkowo liczne badania terenowe etnologów czechoshm'ackich realizowane tak~l' po 1945 roku 9, Innym powodem decydującym o wzglc;dnie korzystniejszej sytuacji amerykanistyki w Czechosłowacji jest istnienie wyspecjaLzuwanyeh ośrodków naukowye:l. Pierwszym kgo rodzaju oś\'odkielll stało siq ju~ w XIX stuleciu Nilprstko\'e l\lu1:\ io Syl\vetkę 1,/ojtech i dorobek ['ric - tego Centenary badaczA of his przedstawił Birth, ostatnio "Annal,:" of Josef Kandcrt \\' art)'kull': the Napr-.;tck .t\'luscurn", t. ii[lJ8t- 11: lOO~$, 111 - 161, podając m, in, pelną bibliografię jego prac, 7 D\vie główne publikacje tego badacza, wydane przed II \v()jn~! świaU>Wd, to: .Nciboźenstvi Jnd'Uinu, Praha 19'26 oraz Indiuni sev8roa1nericti, Pralla 19,;n. Po\vojenne prace C. Loukotkl, Jn.in. te, które powstały "V \\iyniku blisko rocznego pobytu \\' Braz~~..lii w latach 1957 - 19t}R., znaleźć można w blibliograEii opraco\vancj przez Katerinc: KU.pstov;1 __ BrbUogrn]J1ty Oj ~.;w o S"cienttfic and Populari,zinp Literature Concenling Amcrican lr:dians, published in Czech in tile Period of 1945 - 1974, "Annals of the Naprstek 'Vrllseum" t. 10: 1981, s, 21 - 71. 'Pierwszą CZf:~ŚĆwyników sv.,rych badarl prowadzonych \\' 18tach 19:1O- 19J1 opubhkov'J'al F, Pospisil v,rłasnyn1 nakładem \v Brnie w 1902 roku pl, Etnologickć materidl1e :: jihoz(ipadH U ..~'. A. (,1 ntropo-geogra[icke hodnoceni studijni ce8t~' k S"'l-] ;zdici rui Hl na podk!ade prirodol-'i;!deckem). W książce tej zapowiadał opublikowanie \\' pl'zy::-:zł.osci sei'ii rnoIlograficznych ~tudiuw. pomyślanych jako druga część wymienionej prac;.-', nie udało lni sit~ jednak stwi,~,t·d:.::.l.ć~, czy zamiar ten doczekał się realizacji. Przypoolinając tę postal' z dziejó\v czecho~l,)·'.'i.f;lckiej amerykanistyki \varto na nl3.rginesie dodać, L~e pOb; ..t F. Po:--;pisila \\' USA przy-'<usl w ef2kcie nie tyllco jego własne .publikacje. lecz także irrlponuj<1cy materiał badawczy. \\r przedmo\v'ie do swej ksic!żki autor inforrnujcD1ian:nvicic, że wysłał do kraju 24 skrzyn:,,:, i::ł 16 spośród nich, które dotarły już \v chv .•rili pisania "Słowa \\"stt~pnt.'go". zav ..icralo: 'k. 10l]0 publikacji książkc\vych o Indjanach północnej, środkowej i południ()\\/cj Ameryki, r 'o; 1000 nadbitek artykułów o tematyce etnologicznej z USA, ol.:::. 1400 rysunkó\v illdiaóski;:'~l d:.óeci. ok. 2600 fotografii, 1 skrzynię znalezisk archeologiczny eh z Nowego lVfeksyku l Arizur:y, ~':..k'iclety z grobóvl Indian Zuni, zielnik indiai1skich roślin lecznicz)'ch. zbiór rnillCralo\\' gJówni~ ,!Jlubionych przez Indian turkusó\v, kolpkcjG -1::2 dywanów Inciian NavCłjo i PUt'b~(), rcine ozdoby i \\ryroby Z "velny, kolekcję ceramiki \\'sz)"stkich plLlnion z południo\vego-zaci·'.J) u~. USA, instrumenty muzyczne, ozdoby taneczne, kolekcję wyrobów plecionkarskich, figurki I"( Hgijnc Hopi i Zuni, kolekcjq biżuterii, pałeczki ITIocllitcwne, obrz(;dowC' rck\vizyty i Hl. }-"'czostawiając ten w'ykaz bez komentarza, pragl1t:; w tyn1 miejscu podzi(~kJ\\'dĆ dr J\ndn'ji"Nl S'.JJitce z Brna za odszukanie ,i ofiaro\vanie mi l.:::si£~żkiF, PospiSi13. 9 Por. m. in. odnotowaną hibliografJę K. Klapsto\"c'.i. \\'spom.nian;1 w przyp, j oraz put>~i~~ó,i.:.i~ "dądies, O. Kaspara, Foreign Ethnogral-'/Qj PhiLosa-phical FacuLty" Charles l!H~ - 1978), "Annals of the Naprstek at Ule UniversltU Museum", t, Department Prague Of Etnography (B~blio9rap}2.t1 11. 1\18~'. s, 10,;- l6g, Of llnd deIL'ncied FolkL:.H(' t/'U'Si]s �RECENZJE 257 ; ..um \V Pradze, od pocziltku gromadzące zbiory wyłącznie z obszaru Azj;, Afryki wlaśnie Aml'ry ki. Od Jat 50-tych naszego stulecia muzeum to wydaje rocz:k zatytulowany ,.Annals of the Naprstek Museum", gdzie ukazują się zarówno '.imicowania materiałów muzealnych, jak też studia o charakterze ogólniejszym, >,swięcone m.in. kulturom społeczności indiańskich 10. Oprócz praskiego muzeum, od szeregu lat działają ponadto dwa inne ośrodki ludiów amcrykanistycz!lych: Zaklad Ameryki Łacińskiej w Instytucie Or,;entali. iycznym Czechoslowackiej Akademii Nauk (Orientalni Ustav CSA V) oraz Ośrodek :. ~ucliów Latynoamerykar'tskich w Katedrze Et.nografii i FQlklorysty.ki Uni wersytct'l .'·:;,j'ola Vi Pradze (Katedra etnografie a folkloristiky FF UK). Każdy z tych ośrDd" '··-x dyspDnujc własnym czasopismem. W pierwszym wypadku jest to "Arch: 'I ');·;cnta1ni. Quarterly JOUl'nal Df African, Asian and Latin American Studies", drugim zaś rocznik poświęcony wyłącznie problematyce laty.noamerykaI1skiej .j ::oszący ~yi,ul .,1 bero-Amcrica:la Pragensia" II. Proolematyka podejmowana przez naukowców skupionych w wymienionych ··;<:·odkach jest dość zróżnicowa:la. Ponieważ }ednak ramy niniejszego omówienia ·.·.yznaczajil wy-branc publikacje z ostatnich lat, dlat'ego też ograniczyć się v,;ypadnie ,.( zasygnalizowania jL'dnego i,ylko kierunku badaI1, który określić można mianel~'l ,; ·,;diów nad recepcją Nowego Swiata w spoleczcI1stwie czeskim od XVI do XIX <eku, Badania o podobnym profilu realizowane są w wielu krajach europejskich • .... m. w Polsce '". \"1 Czechosłowacj,i od lat zajmuje się nimi spora grupa histo;·:.'.ków j ct.\ohist(J!·yków, na czele z prof. Josdem Polisenskym, kierownikiem Ośroc\'" Stud;(J\v LatYllUamerykarlskich w Katedrze Etnografii i F'olkIQrystY:ki w Pradz" j 'J'O!Jij wide" zaslużoni\ ella rozwoju amerykanistyki w tym kraju. Na uwag'.; .'"dugujc fakt, że poza kWl:l'cndą rodzimych żródeł zaw1ierających różnego 1'0':."'3jU ini'ormac:e dotyczilce Ameryki, część badaczy prowadzi także systematycz. " inwcni,aryzacj<; wszelkich hispaników i americanów znajdujących się w z1)'o. ;:ch czechoslowae!<ich bibliDtek. Ta żmudna i obliczona na wiele lat .praca przy.,.,~. :mponuj~\ce (zwlaszcza z polskiej perspektywy 13) WY:liki, zarówno jeśli cll0·- (, .•aL l1J lA' cztt.'I'':.:-'ch o~talnieh tornach dostępnych mi podczas pisania tego tekstu. oprócz pu',: ::j{acji wymienionych \V przyp. G, 7 i 9, ukazały się ponadto: studium Vaclava Solca, będqce " zullalem bada,', terenowych w północnym Chile w latach 1968 - ·1969, pl. Casa aymara en En· ;... 2Iga •.. Annals ol the N,\prstek Museum", t. 8: 197;;, s. III - 146, oraz artykuł Vaclava Ku .. Les flutes de Pan en .'lmerit/ue du Sud, t a m ż e, t. 10: 1981, s. 1~9 - 137. Omawi"nic prac Ośrodka Studiów Latynoamerykańskich i zawartości poszczególnych '.' ,:-,aw "Ibero-Americana Pragnesia" przedstawione zostało w artykule Oldi'icha Kaspara i ,.rantiśka Vrhela, Vc"ecko-pcdugogickci <'innost Katedry etnografie a tolkLoristiky FiLozofieke h.kulty Un;v2l'zity ](arlovy, "Cc;,ky Lid", R. 72: 198;;, s. 41- 43. l~ POf. prace JLinUsza Tazbira, Hornualcta "\Vróblewskiego, Marii Paradowskiej i in. \Vart'J .::'I.ypomnieć, że obrozowi Ameryki Łae-it'1skiej w Europie w XIX - XX wieku poświęcone '; ';!o V Zgromadzenie Europejskich Historyków Latynoamerykanistów, które odbyło s-;" 1971Jrnku \V Toruniu. Materiały ogło~zone zostały w )'Estudios Latlnoamericanos" t. 6 (ez. ""y, 11 l II): 198U. O ile In1 wiadomo, \V Polsce tego rodzajU inwentaryzacja nie była prą.ez nikogo prowa';_{:!},'] lub teł' .. lL'j wyniki nic zostały ogłoszone d-rukiem. ,Jedynym znanym mi \vyj:ltkie~:l .; wykaz wczesnych Wydall Bartololll<': de Las CaCiasa znajdujących się w r;olskich bjblio· '.{,:ach, por . .l. T •..•. /·bir. Sz~a('llta fI konkwistadorzy. Opinia staropolska Icobec podboju AnH?r;;ki przez l-fiS?lll,;ld.G.vV~n;ZdW(l 196H, s. 51 - 52. Jednakże na p'lcl~ta\vie informacji podav:.:;.,·':ch przez b<:Hl:lczy reecpC':ji No\vego S\viata vV Polsce \V XVI - XVIII \Ą.~icku. można podeJ~.·u:\,vae. iż N r'dszyC'h ~bi()ra<..:h starod:ruków przetrwało (było '!) znacznie mniej \vczesn;ych :-;\~panoamc) jlOap i>w llii. \': Czechosłowacji. j 1·; !7 "r.ucl" - t. 70 �258 RECENZJE dzi o poznanie społecznego zasic;gu zainteresowall Ameryką w minionych sll~.· leciach i źródeł wiedzy o odległym lądzie i jego mieszkańcach, jak też zc wzglc;ciu r;a ujawnianie wielu źródeł historycznych mogących służyć jako podstawa (F· badań nad problemami związanymi z dziejami i kulturą sam2j Ameryki Łaci,":' skiej 1'. W tym nurcie zainteresowal'l amerykanistycznych mieści siC; wydana w 198:; Toku pra,ca Oldficha Kas-pa,a, pracownika Katedry Etnografii i Folklorystyki Un;· wersytetu Karola w Pradze, zatytułowana Novy Svet w ćeske a evropske literatur" 16. - 19. stoleti 1,. Jest to pierwsza w Czechosłowacjii monografia, której autor sU,_· wia sobie za cel przedstawienie obrazu iberyjskiej części Ameryki w literatu~ rze europ2jskiej, zwłaszcza środkowoeuropejskiej i w szczególności czeskiej, pr;_ cząwszy od wypraw Kolumba aż po lata 30-te XIX wieku. Autor koncentruj-uwagę na dwóch zasadniczych problemach: na stosunku Europejczyków do odkrycia i kolonizacji Nowego Świata oraz do jego pierwotnych mieszkallców (uwzglęclniając przy tym różnorakie czynniki społeczne, ekonomiczne i polityczn~, które: wpływały na różnice i zmiany w poglądach) oraz na kolejach zainteresowań Am~ryką w społeczeństwie czeskim w poszczególnych okresach historycznych. Praca ma układ chronologiczny i składa się z sześciu rozdziałów, których tytuły odzwierciedlają dobrze poruszane w nich zagadnienia: "Odkrycie Nowegc) Świata i jego echa", ,.Wielka dyskusja o statusie Indian", "Obraz Nowego Swiat;·, i jego mieszkańców w 2 połowie XVI wieku", "Echa zamorskich odkryc la z.i·em~ach czeskich w XVI i na początku XVII wieku", "Barokowy obraz mieszkallcÓ\': Nowego Swiata", "Ameryka w spojrzeniu oświeceniowym". Jest rzeczą godną odnotowania, że cenna i doskonale napisana monografi;' O. Kaspara powstała w d·ecydującej mierze w oparciu o bogate zasoby starodr'uków przechowywanych w czechosłowackich bibliotekach. Jej naukowe znaczenie wykracza zresztą poza granice Czechosłowacji, ponieważ badania· autora rzucają równ:eż nowe światło na pewne kwestie związane z rozwojem wiedzy o Ameryce w Polsce (czemu daje wyraz O. Kaspar podejmując w zakończeniu pracy dyskusj,,? z J. Tazbirem), niezależnie od tego, iż zarówno monografia. jak i 1:czn,· wcześniejsze publikacje czeskiego badacza stwarzają możl'iwość dokonania interesujących porównań między obu krajami. Szereg publikacji, które ukazały się już po wydaniu wspomnianej mOclografii 1". pozwala oczekiwać, iż O. Ka,spar będzie nadal kontynuował studia w tym kie-. runku. Nie jest to wszakże jedyne pole jego działalności. W Jatac.h 1978 - 1984 opracował on - wraz z Frantiśkiem Vrhelem - trzytomową antolog:C; literatury i folkloru Indian z obszaru Ameryki Łacińskiej pt. Texty nativni Iberoameriky '1. wy~' daną \,; formie skryptu i przeznaczoną przede wszystkim dla studentów etnografii " Co jest szczególnie istotne w krajach środko· ••• ·oeuropejskich, gdzie dostępność materiałów żródłowych stanowi problem pi2TW""lcj wagi. 15 O. Kaspar, Novy Svet v ccske a eVTopske Literature 15. - 19. stoleti, Univerzita Karlova. Praha 1980 (Acta Universitatis Carolinae Phi!osoph'ica et Historica. Monographia LXXXIV). Mimo podania na karcie tytułowej roku wydania 1980, praca ukazała się druk·iem dopier" w 1983 roku. 16 Np. O. Kaspar, Latinskci Amerika v dHe Jana Amose Komenskeho, "Studia Comeniana et Histcrica", t. 14: '1984, C. 27, s. 58 - 64; t e n ż e, AcUvidades franceses en Brasil a med-iados deI siglo XVI Y su repercusión en Bohemia, "Caravel1e. Ca-hiers du Monde Hispanique et Luso-Bnisillen". I 43: 1984, s. 3;j - 42. 11 F. Vrhel, O. Kaspar, Texty nativni Iberoamertky. 1. Predkolumbovske literatury. Praha 1978; O. KClSPaf', Te:rty nativni Iberoamertky. 1'1. SlOvesnost Indtanu Jizni Amertky, Praha 1982; F. Vrlt"" Q. Kaspar, Texty nativni IberoameTiky. III. Folk!6r Mezoamertky. Praha 1984. �RECENZJE 259 Opublikowane w skro:11I12j szacie graficznej, techniką offsetową i w niewl:elkim nakładzie tomiki godne są polecenia wszystkim osotom odpowi·edzialnym 2:s. kształcenie etnografów w Polsce, gdzie od lat odczuwa się poważne braki per';o~ naIne i "mater,iałowe" w nauczaniu et:1ologii powszechnej. Tego rodzaju wydawnictwa, jak czeska antologia, powiny być pierwszym i podstawowym sposo~m rozsz2rzenia horyzontów i częściov,;ego choćby zaradzenia sytuacji, która w dającej się przewidzieć przyszłości nie ma chyba wiQkszych szans na radykalną poprawę· Pozostawmy jednak na boku rady, aby poświęcić k.ilka słów zawartości a.ntologi i. Tom pierwszy, obejmujący Ji.teratu,'y przedkolumbijskie, zawiera wybór tet~stów powstałych w kręgu trzech wielkich cywilizacji amerindiańskich Majów'. Azteków oraz Inków. Teksty poprzedzone są wstępem pióra Franhska Vr.hela· w którym autor podaje w skondensowanej, ale :i wyczerpującej postaci charakterystykę literackich tradycji Majów, Azt·eków i Inków, zarys histor·ii badań ora;o: r.ajważniejsze problemy do dziś nurtujące międzynarodową społeczn03ć uczonyd' zajmujących się tą tematyką. Dodatkowe informacje dotyczące już kO:1kretnych tekstów indiańskich (ich pochodzenia, źródeł, wydań, a także objaśnienia t·erminó"." i;p.) zamieszczone są w kohcowej części tomu. Tam też podar~a została podstawGwa literatura przedmiotu. Analogiczn,] konstrukcję mają pozostałe tomy. Drugi, poświęcony twórczoś::: L:."t:lej Indian Ameryki Południowej i opracowany tym razem samodzielnie prYc'Z: O. Kaśpara. prezentuje mity, bajki, legendy i inne opowieści społeczności india'1skich Ze wszystkich regionów kontynentu. Oprócz wstępu, not do poszczególnych. teksców, wykazu źródeł oraz literatury, autor opatrzył dodatkowo zbiór tekstów i:1d.eksem postaci mitologicznych i gatunków folklorystycznych reprezentowanyd, w zbiorze. Tom trzeci, zatytułowany Folklor Mezoameryki, zawiera z kolei wybór z nad'er bogatej i dobrze udokumentowanej "twórczości literackiej" ludów zamieszkujących głównie Meksyk, ale w kilku przypadkach także inne kraje objęte termiLem Mezoameryka, a nawet nie wlicza:1e w obręb Mezoameryki (Indiani·e Curta z Panamy). Wprowadzenie do tego tomu, napisane ponownie przez F. Vrhela, Z3z~ajamia czytelnika z niektórymi teoretycznymi problemami folklorystyki i mito;c.r.awstwa, z pojęciem Mezoameryki oraz ze zróżnicowarui,em językowym i etniczco-kulturowym tego obszaru. Dodajmy. że dzięki współpracy O. Kaiipara i F. Vrhela niebawem siud?"c' prascy otrzymają nową trzytomową publikację pl. Etnografia Ameryki. Tom pien\!fZY, poświęcony etnografii Ameryki Poludniowej, złożony został do druku .. 1984 roku 10. Trudno dążyć do jakiegokolwiek ogólniejszego podsumowania po omówieniu. raru zaledwie publikacji, które w ostatnim czasie dotarły do piszącego te slowa. Poprzestafllny zatem na refleksji. Otóż wydaje się rzeczą niewątpliwą, że inten,:,wny rozwój studiów amerykanistycznych tak w Czechosłowacji, jak na Węgrzech. ~.asługuje na żywsz·e zainteresowanie ze strony polskiego środowuska amerykanistycznego. Postulaty nawiązania bliższej współpracy z obu blljskimi nam krajami pojawiły się podczas ostatniego walnego zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych w kwietnriu 1985 roku. Moba żywić lCadziej:;. i "Jest on autor"m Apuntes tipo!ógicos szych prac. " O. Kaspar, 17" książek: Ovod do studia natlvnlch jazyku de las lenguas natiVas del Paraguay (Praha F. Vrhel, "'edecKo-pedagogicku ćinnost ... , s. 43. lberoamerlk.y (Praha 19,'" 1981) oraz innych mniej- �260 RECENZJE ie inicjatywom tym towarzyszyć ,będzie częstsze niż dotąd prezento\\'anie dorotku ,2:"'1erykan:stów znad Wełtawy i Dunaju, a także z innych rejonów Europy, w po[<-cich czasopisrr:ach naukowych, nie wyłączając etnologicznych, Ryszard SKANDYNAWSCY Tomicki ANTROPOLODZY O TRADYCYJNEJ GOSPODARCE SKIEJ I JEJ ASPEKCIE EKOLOGICZNYM PASTER- Pasterscy ,nomadzi od przeszło 100 Jat są przedmiotem niesłabnąeego zaintere~"wan:a uczonych. To nie klęski suszy, których ofiar'l w ostatnim dziesięcioleCCi padaly w pierwszym rzędzie tysiące pasterzy afrykańskiego Sahdu czy Etiopli zwrócily uwagę w jakiś szczególny sposób na tę właśnie kategorit.; ludności Trzec:"go Swiata. W rzeczywistości fascyr:acja ludami koczowniczymi żyjącynll z wyp;łSU stad trwa w nauce europejskiej od dawna, Pasterzom, którzy zawsze ,[2:1owliJj zdecydowaną mniejszość w porównaniu z {)s.iadł,! na roli ludnością Ziemi, poświęcono zadziwiająco wiele uwagi. Można to zr'esztą zaobserwować także i w jX!lskich badaniach powojennych nastawionych na spoleczności pozaeuropejsk:",. Kajpoważniejszą, wieloletnią akcję eksploracyjną prowadzono przecie l. w Mo.:goli i. Różne cele przyświecały uczonym analizującym kulturę prymitywnych ko<:zoKn:ków pasterskich i nader rozmaite bywały efekty tych obserwacji. N,e zaWSL' zdawano sobie sprawę, ż,e system stadnego chowu zwierząt, stanowiący podstawt.; b:,-tu pasterza. jest tylko z powru prosty i łatwy do zr,ozumienia dla przybywajqcego z Europy badacza kultury, Przez długi czas nie zdawano sobie sprawy z szeregu czynników natury gospodarczej determinujących takie a ni,e anne po",t:powanie pierwotnych hodowców zwierząt. Nie pojmowano faktu, iż koczowniczy pasterze byli czc;ścią układu sił skazanych niejako na współdziałanie, W uklaclzie tym znajdowały siC; grupy rolniczej ludności osiadłej i osady typu miejskiego Hownie prz2sadni.e co naiwnie podkreślano zatem kontrasty już nie tylko w gc'5podarce, ale i obyczajowo-charakterologiczne, istniejące mit.;dzy wojowniczymi i drapieżnymi, lecz rycerskimi nomadami a gnuśnymi, przebiegłymi i tchórzliwyr"j mieszkańcami kupieckich miast, oraz biernymi godz'lcym się na status lli,;'\\Glników rolnikami z oaz, DZJiś dość pochopni'e z kołei zwykło sit.; obarczuć pi",'wat,nych pasterzy odpowiedzialnością za kłęski ekologiczne, których zrcsztą pudają ofiarą oni sami w pj,erwszym rzędzie. Coraz częściej jednak pojawiają si~ również uczeni polemizujący z szeregiem utartych, nieaktualnych łub nawet właściwie zawsze nieprawdziwych pogląc'ów na kultury pa~terskie, Weryfikacja tyC;1 ]'Joglądów u badaczy zjawisk kulturowych nastąpiła - jak się wydaje - dzi,:,' uwzględnieniu obserwacji dokonanych przez przedstawicieli dyscypłin przyrodniczych. Należy podejrzewać, iż w tym wzgłędzie nauki spoleczne były zapóźl1io;:t: w interpretowaniu działalności człowieka. Mechanizm l awet bardzo pierwotn':E=(J c:--.owu zwi'erząt stadnych ma swoje prawa biolog';czne, których po prostu ,c·tno::vafowie czy antropolodzy społeczni nie znali i nawet nie usiłowali częstokroć poznać, LH1a sprawa, iż z kolei przedstawiciele dyscyplin przyrodniczo-ro!r.iezyc:l :',i~ zawsze i nie od razu podejmowali trud at:alizy funkcjonowania form gospoc'arki "prymitywnej", "ekstensywnej i zacofanej", skupia,"lc swojej uwagc; raez"j ra próbach przeszczepienia 'Europejskit'j techr:ologii rołnej l~a grunt ko!oniaJ.:lyeh a Pć,z- �261 RECENZJE r.jcj nicpodL~glych krajów Trzeciego Świata. Także WŚ~'óc1ckOllomistóv •.' ro'ny:h VII,:z;ltkowo dzi cdzi r a:ndywidl:alnego gospodarstwa pastrzerzCl-nomady, lub na wc: osiadłego w:cśniaka oazy czy sawanny, była dzi€dzlną trudną do dociekań, ni_atrakcyjną i rajchGtniej pomijaną I. Dziś sytuacja w nauce św;atowej ulega zmiał:ie i wystarcza zapoznać siG z progran:ami badań wielkich centrów zajmujący'c;: si<; Trzecim Światem. by zauważyć, że problematyka współczesnego gospoc1arstv •.·a indywidualnego znajduje siC; tu La pierwszym miejscu. Nie oznacza to jedllak wc"-Ie. by dla i,:1dywicłualnego gospodarstwa rodzinnego w Afryc€ czy Azji nastala cł·z;'.; era życzliwości. W praktyce bowi'em indywidualne rolnictwo osiadłe, a w je:;zci."' większym stopniu wędrowne pasterstwo znajdują siG w Trzecim Świecie pod pre'.':,] co najmniej dwu siL skrajnie pojmowanego i prymitywnie realizowanego przez n:-:które z niepodległych rządów centralizmu gospodarczego, lub też nowych na tYT tereni€ lccz agresyv,!:lych ~'ł kapitalistycznych, określanych m'anem Clgrobl<:;il~esSU. Węclrowni pasterz2 nie cieszą siC; dobrą opinią w sferach rządzących mlodY:::l patlStw Trzeciego Świata. Oficjalnie nazywa się ich sposób życia zacofanym, n'~produktywnym, chociaż niejednokrotnie to właśnie tylko plemiona pasterskie '21 w danym kraju jedynymi producentami mic;sa, mleka i skór, co wstrzy mujc adm::listracyjne zapqdy likwidatorskie. Ale sezonowe wGdrówki pasterzy, wynikają':2 z kO:Jieczności gospodarczej, komplikują stosunki w regionach przygran:cznyd~. Ri.1ChliwoŚć nomadów utrudnia pobór podatków i rekruta, k{)mpiikuje pati5twa,v~ programy oświatowe, Faktycznie zaś nomadzi nie użytkują dziś wcale ol.Jszal'l'Ji.':" marginalnych dla rolnictwa osiadłego. Ich tereny wypasów były nimi niegdyś. w cu~;ach prymitywnych mctod uprawy roślin. Obecnie, dla nowoczesnych farm towlI'o'",;ych i kapitalistycznych projektów uprawy l:awadnianych plantacji, pastwisin koczowników stają się terenami nader cennymi. Doc:ajmy wreszci'e, że w każd",,, raz:e w Afryce, gdzie przez kilkaset lat pasterscy nomadzi tworzyli uplzywi1L;;)\'.at:ą \\'arstwG rządzącą na rozległych obszarach, obecnie role się odwróciły. W o~~1',"S:~ władzy kolonialnej do szkól misyjnych uczęszczali przede wsz.ystkim ,y,:,,}w:! pogardzanego przez pasterską arystokrację rolniczego pospólstwa p;emion ni> gdyś zdominowanych. To oni z kolei przejęli rządy w Afryce po odejściu koloniz},tora i wcale nie musz,l pa:ać sympatii! dla c'awnych pasterskich plemion, ktÓl'YC::l pogardę znosili ich ojcowie. Nowe elity władzy coraz częściej wchodzą w bliskie p3rozumienie z kapitalistycznymi spółkami rolnymi lub też na wlas:lą n;kę orga>iz;,;ją prz2dsiębiorstwa rolne, wywłaszczając zarówno prym:tywną ludność rolniczą jak i pasterską z najatrakcyjniejszych rolniczo terenów, w dodatku pod plaszczi:l',iem postępu i krzewienia cywilizacji. Stosując w istocie wyzysk gospodarczy W';bec swoich pobratymców chętnie zresztą wykorzystują fraz'2010gię naukową. jak,< c'ostarczai'l ·:m angażowani do projektów rozwojowych zagranicz:1i eksperci. Para szwedzkich antropologów spolecznych, Anders Hjo:t i Gudrun Da',L ~;)(;dzEa w latach 70-tych rok w ~ercu sawanny kenijskiej, publikując w roku 197:-J dwie osobne książki stanowiące uzupełniajc1cy się plon obsen\'acji. NiezależF'ć od nich jednak wspólnie wydali drukiiem już w roku 1976 studium !la tcmat Pl.:i- t Pamiętan1 ogólnopolską konferencję na temat [rozwoju Trzec.iego Świata, zorganiZO\v.l~:.ą latach 70-tych przez Polsk', Akademię .Nauk pod Warszawą, gdzie jed"n z referując::~" problematykę rolnictwa kraju afrykańskiego z całą powagą dowodził, iż indy"'idualnc gos;,>,darstwo Afrykanina nie może być zupełnie przedmiotem naukowych badań ekonomiczny":_'. z uwagi na niemożność dokonania w nim jakichkolwiek wyliczeń. Autur referatu widzIał .ie, d:'nie możliwości w korzystaniu ze statystyk dostarczanych przez miejscowe par:stwowe g,'\s.i'-)tlfi"fstwa rolne, nader zresztą \.v tynl kraju nieliczne. '.I! �RECENZJE 262 T!~jtY\V:1egopasterstwa koczowniczego Afryki i Azji". Wykorzy,;tano w nim zaró\\':,o '.'}Jasne doświadczenia zebrane pośród kenijskich Somalisów i plemienia Wasa ęanma, jak również i obsz·erne piśmiennictwo obejmujące przeszlo 300 pozycji, W}',lanych \V ciągu ostatnich 25 lat. Badania nad pasterstwem przyniosly Szweclo:n 'j:·01'Y rozgłos j wzbudzily szacunek środowiska naukowego. W roku 198,3 Andc's H)ort stan,!ł na czele dużego, międzynarodowego ośrodka naukowego, Skandy::aw~j,ego Centrum Studiów Afrykanistycznych w Uppsali. Książka szwedzkich badaczy ma ilustrować ekonomiczne aspekty wspó!czesn;.:j g:.spodarki past<:rskiej z punktu wlidzenia samego pasterza. Próbują w niej odpo\',JC'clzicć, w jaki sposób wielkie stada zwierząt mają zapewnić byt rodzinie pas';'.,'sk:ego nomady przez cały rok, chronione przed skutkami suszy, epidemi<lmi lub re.bunku, Dahl i Hjort celowo starają się ograniczać do tradycyjnej gospodarki i nie rozpraszają się na kO:lt.ekst obyczajowy, charakterystyczny dla rozmaitych j:>:mioll i r·egionów omawianego obszaru. Czynią tak świadomie, podkreślając julnak, że nie lekceważij owego kontekstu. Tym ni'emniej obyczajowość pierwot:-.:y.:h pasterzy stawala się zbyt często powierzchownym pretekstem do dezaw'..I0':.;m'a poczynań ludów pasterskich, bez rzetelnych prób zrozumic!:ia mechanizmu c;;:ala:,ia ich gospodarki or2,Z czynników biologicznych i ekologicznych, które (k:'in11inowały ich poczynania. Do takich charakterystycznych, a jednak najcz<;3(':,'j z gruntu fałszywych tłumaczeń faktu powiqkszania siG stad przez pastern )C;,]ł.:Ża! oel dziesiątków lat "chód uczuciowy" zwierząt, rzekomo :rracjr)liaJna d"ż;~r;:ić do posiadania jak naj liczniejszych stad wyłclcznie z przyczY:l prestiżowych. ;'-,:glądy te ugruntwaly sit; szczególnie po roku 1926, kiedy to amerykański antro:>;()g społeczny M, Herskovitz sformułował na wet pojqcie ,..East African cat:l;~ vmpkx'·. Autorzy szwedzcy dowodzą, że mechanizm biologii stad bycHa. ow:cc, ;;"z. a tym bardziej wielbłądów, jakie trzymają nomadzi, był do niedawna o v:i2:~ n1:1jcj zna:1Y uczonym, niż mieli się oni ochotq do tego przy:mawai:, Doch')" ~'::.;;} niejednokrotnie' do zupełnie naiwnych rozważa!'l na temat nieprodukty\o'.>':c: opaso'wej ezy mlecznej bydła tubylców Afryki Wschodni2j w porówI~an:u ciz' j';'jizyjskiego bydła europejskiego. Przy czym zupełnie nie brano pod u\\ag:; :·;:.:~tu, że ow~' szlac.hetne oc!mia,ny z klimatu umiarkowanego nie mog!} by żyć ';; warunkach stad w si,epj'e czy sawanni2 tropiku. l\ nadto - gdyby nawet przc.:',.'y ,=,zokklimatyczny - ich produktywność zmalałaby gwałtownie. Wreszcie stada ',n;ymane prz.ez ludy koczownicze służą im do innych celów produkcyjnych LeŻ Lo:en:<;ta Z euro~jskich lub ameryk.a11skich ferm, Pierwsze 4 rodziały studium Dahł i Hjorta na temat ekonomicznych aspek;,: .• ;'J nomaelycz:1cj gospodarki pasterskiej korzystają z dotychczasowego piśmil':1,::ctwa w celu Zbudowania modeli ewolucji stada. Autorom chodzi o ;':akr~,,~,l1ie minimalnych i maksymałnych ograniczeri. i możliwości tradcyjnej gospo(,<'ki pasterskiej, Ilustrują także faktami konieczność uzyskiwania danych możii:,vie dokładnych w analizach funkcjonowania tej gospodarki. Nawet :1iewielk::~ ;"~2n'ce śmi·ertelności i plodności stad mogą zupełnie, zdani~m Dahl i Hjor1.a, ZJYJil'nić' obraz, Uczeni rozpatrują kolejno najpienv ogólne możliwości wzrostu ~:iida bydła \V kilku wariantach, następnie stada wielbłądów. owiec i kóz. Wszę .... (;;"1' opi.erają się głównie na danYch dotyczących zwierząt chowanych w Afryc:, '1,\' , G. Dahl i A. Hjort, Having Herds. Pastoral Herd Grou;th nnd HOllsellOld Economy, f','ckho!m 1976, Zob. też A. Hjort, Savanna Town. Rural Ttes and Crban Opportunitics til ::,,·thern Kenya, Stockholm 1979 oraz G. Dahl, S"ffenng Grass. S"bsistence and society oJ ",','"so BO'rana, Stockholm 1979. Obie książki stanowią plon badan kenijskich i z uwagi c.1l .hoje bogactwo problematyki zasługUją na odrębne omówienie. �RECE~ZJE 263 ~Vschodnicj, a także najpopularniejszych odmian bliskowschodnich. W początko·.'''.ych rozdziałach celowo Szwedzi rozpatrują wzrost stad wyłącznie na pod3taw:.~ ijologii zwierząt, gdyż dopiero w dalszych partiach książki zajmą siG innymi >zyczynami powiększania się ilości trzymanych przez pasterza sztuk, a miano''>;icie zjawiskiem redystrybucji, bardzo charakterystycznej dla kultur pasterskich. ::arazil' autorzy próbują w sposób modelowy zastanowić się nad tworzeniern <t; od podstaw ;;tada, którego przeznaczeniem będzie \vyżywienie jednej redziny ,-:asterskiej. Wiadomo, iż wśród plemion nomadów żyjących na pograniczu Ker.:i j Etiopj,j dziecko płci męskiej w momencie urodzenia otrzymuje "na własność" l jałówkt;. Nast<.:pną dostaje w wieku czterech lat przy okazji pierwszych postrzy;:Cyn i nadania imienia. Ten sam chłopiec mając lat 14 podlega obrzezaniu otrzyP,ując daJszą jałówkG. Gdy weźmi·emy pod uwagę przeciętne możliwości rozrod<:L,' micj,;cowych zwierząt, uwzględniając typowe warunki losowe, a nie klęsk~, r:lszcząC'l dobytek nomadów, to okaże sit;, że młody przedstawiciel społeczności ,;iJst-crskiej w wi·eku Jat 24. a więc wtedy, gdy pragnie założyć własną rodzinę, '""dzie posiadaczem od 35 do 57 sztuk bydła, w tym od 10 do 17 krów mleczny c:\. ':.:ado zatl!m znajduje Sil; dopiero na granicy wyżywienia dwu lub trzech os<>'1. "lus; ono dalej wzrosnąć by jego właściciel uS'amodzielnił się i zapewnił sobi'e, żo·."e i dzieciom względnie pewną egzystencję. Moment ó-.v miał z pewnością istotne ,naczenie w rytmie życia młodzidy ludów pasterskich. Wiadomo przec'eż, że do""śli młodzieńcy z koczowniczych plemion wschodnioafrykańskich nie zawierali ;·'.ałżeństw. przć'z kilka lat należąc do klasy "moran", wojowników, żyjących w ,'<dym pogotowiu zaczepno-odpornym. Następnie Dahli H j.or,t analizują skutki klęsk, jakie dotykają społeczności ;~",sterskie, przede wszystkim w postaci suszy i epidemii. Lokalne katastrofy, ni,:cZ;jce pogłowie, odczuwa pasterz mniej drastycznie, gdyż w takim wypadku za('LYna działać mechanizm powiązail społecznych, umożliwający redystrybucję zwi€,':'-'lt. Prawdziwą kl\;ską jest katastrofa regionalna, niszcząca stada na rozległym "szarzt'. l\utorzy :-;tud:urn drogą skomplikowanych wy!iczel'! i tworzenia różnych ,'"odeli hipotl'tycz!1ych kh;sk dochodzą do wniosku, że wschodnioafrykańsk;e stado ;;ydła nie powinno ulegać redukcji wiGkszej ni o 2SO/o w warunkach normlanych. ··V !Jl'aktyce jednak musi ono być przygotowane l'a katastl'Ofy i wobec tego każdy 'Cladycyjny hodowca będzie je powiększał na ile tylko może. Granicą górną stai ie sil: brak sily roboczej i wówczas rastąpi rozdział siad. czasowe przekazywan:e J\vic,t'z<lt in'lym rodzinom. Nie znając skomplikowanych obliczel'! demograficznyc:" :~:('fwotni pasterze posługuj;] si\; wiedzą nagromadzoną przez pokolenia, która ra'.:azuje im pow:\;kszanie stad, gdyż n:eszczęścia są praktycznie nieuniknione i nieu;)!aganie cz\;ste. El·ement uczuciowy, prestiżowy, obyczajowy. jest wtórny. Pasterz n1a na u wadze konieczn,ość utrzymania 'swej rodziny przy życiu. :\'aturalnie. jegO) typ gospodarowania różni siG od nowoczesnych rancz kapitalistycznych czy :".'1'111 hodowlanych, lecz, powtórzmy, inne są także cele jakim służą owe stada i \~Vie l' Ze} t. Z kole: autorzy studium zajmują się indywidualnym gospodarstwem roclzinnym f)a.sterza, najmniejszą samoclzidną jednostką gospodarczą. W tym celu tworz<:j mo<it] rodziJ1Y, z!OŻO!wj z 30-letniego ojca, matki lat 25, która jest \v ciąży. dwojga dzieci w wi<:ku trzech i ośmiu lat, a nadto l5-letniej dziewczyny i 18-letniego chłopca mieszkających przy owej rodzinie i spełn:ających powinności służebne. nahł i Hjort wyliczają hipotetycznie zapotrzebowania na kalorie dla owej rodziny" 'tarając SiG jak zwykle wypośrodkować swoje stanowiSKO z dostęp!~ej im literatury. ;.;westionują przy tej okazji stereotyp pasterza "aktywnego, lecz nie wykonują-: ,~go ciężkiej pracy fizycZ!Il'j", jaki od lat spopularyzował się w literaturze nauko- �264 RECENZJE wej. Dowodzą nych z wlasnych hodowców wet podczas musi obserwacji pracować długich terenowych, ciężko marszów na przy upale, o jakim nie śniło. Kwestionują zatem rzekomo da'lych przez nich społecznościach. Stada tutaj dostarczają mleko, zwierząt. a pasterzowi krew Mięso, spożywane faktycznie dla pasterzy ków produkty roślinne, IMleczność ropejskich, łorów bydła lecz kszości trzymaneg.o się, mleko pasterzy jakoby roślinne za:lO\vyeh ogrodów. które niemal mieli l\Tasajowie. Rzecz ciekawa, zdrowsza dla Jeszcze i obfitsza utrzymania W okresie cluższą suszy metę cyjnego jest o'zczędne. samców Poza gij!lymi, p:'erwszej gdy zdrowe zabija A kolejności, a pasterz pasterskich, mięso (bak że wlaśnie nie Ow rozdział nic zabija w w niszczy między zwierzGta które i nie inne. w padły, muzułmańskich, kl~ski pali, głodu, lecz mięsa to w rzecz niejako rna okresie kozły ja"!1a, dla serow, cele zupdnie •. . pasterzy. za ni- czy reL- braku lub raczej ofiamc. podziału ó:adnianie argumentem. iż duż:l ilość mięsa może siG łatwo strony ustalone obyczajem systemy kolejności urządzania ma"' produktów" mlek,;, barany \': wy jat .. że S;',('reg nienlL l- trad>- Wiadomo, padłych uczty nom sytuacje to regułq. obrzędowych rodziny jest rodzinnymi epidemii. dokonuj'le 'l to na z - powszechnie raczej jest dl'. dzi~dz:na tych jest zwierz'1t uczt Są nie w ci'lgu żywnościowym groźby chociaż spożywa zaprzyjaźniane Bywaj'l, szereg'..! 15, a w cza" suszonej, wszystkim obliczu rytmie formie siG j na.stGP' rzutuje n'e z obrzędami zabija duże. mleko uważane przede wówczas by, o konieczności uzup~" "tad nie upilnuj,] ,t, produktem spożycia się i obyczajowym okresie mleku Li~"''' masajoika podajq uwzglQdnicnia w diec niccałe mogil konserwowania związanymi zwierzęta zwierzęta, szczególnie Interesujące. po uroczystymi, głodem. się nieraz do codziennego przed się świeże pozostaje możliwości drugim dla i surowe, możli \' wyliczenia strony świadczy kolosalnych rzecz J ale i z"',, O niezbGdnY' 10 do od Z jednej w'> Afar", jest tu którzy ich e \v.- codzien'lej dieta mlekiem potrzeba mlecznych gorqcym okazjami zwierzęta broniąc Nadto - świadczą wykarmić do 3iO sztuk, produktów oczywiście zabijanie niech Szwedów, jednak dobitnie sąsiadów. Tak pasterskie W klimacie bydła suchej wzrośnie pożywieniem. przechowalnictwa iVIięso kow2, ich pory to w - s~ac1a" plemienia osiadłych. przez 1 człowieka okresie społeczności klarownego itp. zawsze są duże. sumuje w liczba wyłącznym lecz deszczowej już wielkich stad. Z drugiej swojej diety u rolniczych sadność niania dów pory ilościach z ferm sit.: w stanowiły rolniczych, lO'l rol' past(~rzowi tylko uczonym .i' ; wzglQcicm waha mleka roślinne wierzyć przytaczane ta gdy w h ,- od bydla pod dostarcza udział .ich ludów pasterza jakość uprawiaj,!, duży jeśli otaczających Wschodniej Ale uporczywej niż - niż z afrykw'lsldego 1963 produkty rezultacie podstaw'l W diecie pasterzy, figuruj'l tylko z handlu wymiL'lmego chętnie szczegółnie w roku rodziny badaczy Afryki jcwe liczby: 2 - 3 krowy. nomadzi czasów iż w MężczY7Jl1a 4 litry mleka. pochodzące nie niższa że że wymic'niaj'l przewyższa Mleko kalorie ccremonalnych, który jest roku. a n·- kOl'lCZy siQ lakt<lC..,; okazjach za mleka pory opalu, na tym, których przy Dodajmy, od pokarmowych. dziennie produkty ostatnich tego europejskie. konsumuje sna. także Do w pasterzy jakość zależnie 'składników wszystkim przez że cZQŚć tradycyj- noszeniu Z i miQsa. okr'esy, raczej charakter towaru, uzupełniające dietę. uważa odżywczych tradycyjnych przede najmniej zapotrzebowanie krwi przetrwać co bydła, przcciQtnemuEuropejczykowi.; mniejsze mleka, pozwala żc pojeniu km'· pIemirF; l1:e jad, k')l1oicli1:ujL' ,': ~'jiC;sa sic micdzy V·· ;"1"iadov, praktyczne uz.;,· zepsuć. Z drugiej jedn;,', wspólnych uczt mięsnyó.-h �HECENZJE 265 Śi."i.;)dczy!yb,\' może o l11L'chanizmie kulturowym dy,;trybucji tego ważnego ,;kb:!n:ka pokarmowego mit:dzy ca;,! spokcznością lokalną, Krew jest trzecim ,;l<ladnikicm tradycyjnej diety pastcrskiej, Hoclowcy pu,;zcn.j,) krt.'w tylko n:cktórym kategoriom zwierząt, przede wszystkim hyc!lu, nickiec<y td~że wielbiądom, Zacho\\'uj'1 przy tym szereg środków ostrożności, hy zlVierzt;·:., ~adm:ernie nie osIabić i nie narazić na padnięcie. Krew konsumowana jest w okteoSil' ,u.-;zy. w braku ojpowiednich ilości mleka. lVIusi być spożywana llatychm:ao;t. hy nie uległa zepsuciu. Oparta na produktach z\\'jcrzqcych dieta pasterska niejednokrotnic bywa uzupc!niona !labywan'l żywności,,) od rolników. Na ogól jednak wyraźne odchodzet1:·~ od tradycyjnych sposobów odżywiania s·ię na rzecz produktów rcś::nnych na:ot~ruje u pasterzy w sytuacjach kryzysowych. Uczeni szwedzcy twiercizą, ŻC w normalnych warunkach pa,;terz wyzbywa się zaledwie aUlo swojego stada, przeZl','~czając je na ubój lub sprzedaż. Dodać należy, iż pewna ilość zwierząt na u!:ój niezbędna jest rodzinom pasterskim do zorganizowania tradycyjnych przyjt;ć, SpDtkill'! i negocjacji, na których zasadzają siG stosunk'i społeczne, przyjaźni"" sojueZ,: i ogólna. nieodzowna w tym systemie gospodarki zasada przyjacielskiej redystry·bucji zwierz,!t. RodziJ'a pasterza nic mOże sobie pozwolić na życie w izola::jl wzglt;dem S<jsiadów. Dlatego też zjawiska wyprzedawania wiGkszych niż zWY'::·" i}ości zwierz'lt nie należy l'lczyĆ ze zwyciGstwem nowoczesnej id\:i "utowal'owie:1j'} chowu stadnego, propagow<!'\ego przez lokalną służbę rolną, lecz po prostu pooejrzewal' w nim przejaw narastająccgo kryzysu gospodarczego, ekologicznego {:zy politycznego. Zjawisko dywersyfikacji chowanych stad wyjaśniają Dahl i Hjort przyczynan,' b'ologicZllo-ekonomicznymi, Tak :lp, stada kóz i owiec łatwiej padają ofiarą chG1'0-1).lecz szybciej je można i mniejszym nakładem kosztów odbudować. Sta::", bydla i wiclblijdów co prawda bywają odporniejsze, lecz gdy padną ich odbudow,< b'wa dłużej. Obserwuje siG. że slabsi ekonomicznie nomadz.i poprzesta',,\'ali 11(2jednokrotnie na trzyman:u o\\,'('c i kóz. Grupy moc:1iejsze, jak np. hodowcy wi:-i,ł::łądów w Arabii, cieszyły sit: posród swojaków większym autorytetem. Najcz:;śc:ej łączono w gospodarce pasterskiej parę gatunków zwierząt. których rytm biologiczny uzupc!niał sit;. dająe właścicielowi korzyści już chociażby w postac'i dlużs~·ego okresu laktacji w ciągu roku, Para szwedzkich antropologów zadala sohi', trud zbadania rytmu eksploatacji kilku podstawowych gatunków zwierząt w ,,({mianach trzymanych przez pasterzy Afryki i Azj-i Zachodniej, Chowanie paru gatunków zwierząt narzuca jednak rodzinie pasterskiej osobT= systemy wypasów i komplikuje zabiegi wokół stad. Wynika to już chociażby z faktu. że wil'lbłijdy i bydło rogate wymagaj'! rzadszych wodopojów niż owce i kozy, Stada małych zwierz;)t muszą zatem przebywać o wiele bliżej wodopojów, nit inne, sz-czególnie w porze suchej. Ale i bydło nie może być puszczone samopas, gdyż. wó\vczas wypasłoby trawt; najobfitszą. rosnącą wokół studni i miejsc pojenia. )}{)świadczeni nomadzi pasterscy zmuszają zatem swe stada do przebywania w oktcSlC de,ączów na dalekich. lich,:zych pastwiskach, póki zwierzęta są silne i mag", z,:licść dalekie wl;drówki do wodopojów .Atrakcyjne tereny w pobliżu wodopoj,'h',i t.:żytkuje się natomiast \\' okre.,ie suszy, naturalnie przez stada zwierząt duży:". Obszar wypasu bydła rogatego przypomina kształtem kolo lub elipsę, przy cz:(tn punktem centralnym jest tu obozowisko i wodopój. Natomiast t-8reny wypasów w>'blądów tworz,! wielką p<;t1t: wokól stud::.i czy wodopoju. Po linii owej pętli pn:2sliwa sit; stopniowo obozowisko. znacz:1ie oddalone od źródła wody. Wielbłądy wytrzymują o wiele Icp'ej upal. nic'dostatek wody i przemarsz-e na wielkie odleglo.~c;. ,>,' pa<;ie ~i(: ich z bydh'm nigdy już chociażby dlatego, ponieważ zwicrz<;ta t·, �266 RECENLIE lJ'Jruszają się na pastwiskach o wiele szybciej. Zreszt'l jest szereg innych powodów izolowanta wielbłądów od bydła, jak mniejsza odporność tych pierwszych na pewne pasożyty czy niechęć wielbłądów do zbyt wilgotnego dla nich środowIska. Pojenie wielbłądów ze studni na sawannach, polegające na dobywaniu wody z dużych glębokości, wymaga liczniejszej siły roboczej niż analogiczna czynność przy stadz:·e bydła, zużywającego zaledwie połowę ilości płynu, którego wymaga wielbłąd. Zdywersyf.ikowane stada wymagają skomplikowanego podziału pracy w rodzinach pasterskich. Tak np. niekiedy owce i kozy wypasane S4 przcz kobiey dzieci, jako ż·e te zwi·erzęta muszą przebywać bliżej obozowiska i wody. ZwieI'z,:~a d ",że powierza się opiece dorosłych mężczyzn. Nie jest tD zresztą regułą, gdyż c/.asem .stada dużych i małych zwierząt Sćlwypasane przez mężczyzn dorosłych i pd.;lg.sprawnych, pełniących zarazem ro](~ straży przed rabusiami. Na Bliskim Wsch()~ d;tie, gdzie przeważają liczne stada owk·c i kóz. opiekę nad nimi sprawują naJc":ściej pasteI've wyspecjalizowani. Osobnym problemem w dzieleniu stad i organizacji pracy jest system, w wyniku któr'ego grupa zwierz4t mlecznych musi paść się nieco bliżej obozowiska. by c/')starczyła pożywienia na co dziel\, a reszta sztuk pasie się dalej. Wreszcie wzmiankowany system rozdzielania zwierz'lt między czlonków rodu i przyjaciół w zamian za zezwolenie im na korzystanie z mleka wypasanych sztuk, to znany w Afryce i Azji sposób zabezpieczania się przed rabunkiem. epidl'lm~ i calkowitą klęską gospodarczą. Zresztą te rodziny, które nie są IV stanie zapeviIuć ')pieki stadom we własnym zakresie, muszą korzystać' albo z najemnych pastuchów', oJbo też "wypożyczać" stada innym, które obfituj'l w silę robocz'l. Owym probk~ mem sily roboczej w tradycyjnych społecznościach pasterskich, przede wszystkim afrykańskich, elerpiących na klęski suszy, zajmuje s:ę w,pomniana para szwedzk:ch badaczy w osobnym raporcie dla SAREC, czyli szwedzkiej agencji d:a '.',spólpracy badawczej z krajami rozwijającymi się". Zdaniem Dahl i Hjorta gos:' podarcze zjawisko "wypychania" nadwyżek pasterskiej sily roboczej na skutek coraz częstszych kryzysów przeżywanych przez nomadów tylko pozornie może' być lOzwiązaniem trudnej sytuacji. Są bowiem ludzie, którzy pojmuj'l sprawy nad"r [(..',chaniczn:e rozumując, że im mniej nomadów, tym mniej stad zwierz,!t i ty,:l 'amym mniejszy nacisk na ekologiczne zasoby pastwisk. \V rzeczywi;;tości natom)ast zaobserwowano zjaWiska odwrotne. W miarę jak setki rcdz,in pasterskich U',)·· G!' swój dobytek. wielu mlodych ludzi, energicznych, a zarazem stanowi'lcych no,'realnie trzon plemienej siły roboczej, szuka pracy emigruj'lc do miast i miastecz'c'k. Zmienia się struktura sily roboczej w okręgach pa;;terskich. Emigruje bo·· w:em mlodzież nie tylko z rodzin i obozowisk. które utraciły dobytek, lecz takzc itaka, która utraci la wiarę w dotychczasowy styl życia i pracy. Opiekę na,! ,tad<jmi przejmują stopniowo kobiety, dzieci i starcy. DorosIa młodzież znajduje ~,(: d<;lleko poza rodzinnym obozowiskiem. Teraz już nie ma komu organizować wielkid1 przepędów stad na dalekie pastwiska w sezonowym rytmie. Z konieczności kurczy się tym samym również areal, na którym operuj4 stada, gdyż brak siiy 1'01",czej do właściwej !lad nimi opieki. Nie pozostaje to bez wplywu na "tan za',)bow naturalnych. Nadmiernie eksploatowane tereny wypasów zmieniaj,! ;;it; w pustynię i zdeptane klepisko, a odleglejsze obszary leż'1 odlogiem. Złudzeniem byłoby także mniemać, że raz wypchnięta czych siła robocza powróci do nich po zdobyciu pieniędzy 'G. Dahl I A. 1~79, Stockholm. Hjort, Pastoral Change and Tile Role oj z obozowisk koczll\\<" w miastach i Lintcnsy- Dl'Ouyht. SAREC Report. R a: �267 RECENZJE !'\kujc lub nawet zracjonalizuje gospodarkc; pasterską. Ludz:e ci raczej decydują "ię lla łączeni~ posad rządowych (jeśli je zdobyli) z udziałem w interesach ha;l':;lowych, w czym pomaga im status pracowników administracji i uzyskiwane '·.'meksje urzędowe. Chętnie inwestują w nieruchomości, np. domy czynszowe pu· ,'nia·stach. Ewentualni~ partycypują w popieranych przez rządy "rozwojowyci:' i~~ojektach organizowania rancz kapitalistycznych, czy rozmaitych niby to przed"ęwzięć spółdzielczych. SpolecznoSci pasterskie zawsze były, zdaniem uczonych szwedzkich, rozwa:'.l.wione majątkowo i społecznie, al·e ostatnio przeżywają zjawisko łączenia siC; daw·.ych, tradycyjnych €lit starszyzny plemiennej z nowoczesnymi, wpływowymi sfe'! <lmi administracj i państwowej i rodzimego businessu. Na pewnych obszarach Afry~ to właśnie tacy ludzie biorą udział w tworzeniu owych rancz kapitali.styczl.ych. Na ,innych ten sam typ zamożnego pasterza posługuje się tradycyjnym ,;;y.. ,lemem patron - klient wobec swoich ubogich i coraz bardziej proletaryzowanych ,'.)bratymców, by umacnjać .swoją pozycję go&pcdarczą. Czy tradycyjni pasterze, p'l..ii)bn:e jak zreszt'l i konkurujący z .nimi dziś o tereny użytków rolnych ubodzy, ('.-obni rolnicy. są obiektem rzetelnych zabiegów rozwojowych, czy też raczej "a ogół niezbyt uczciwej gry ze strony obcego kapitału i rodzimych elit władzy'! !~,ropkę nad "i" wydaje się stawiać kolejne studium na ten temat, opracowam~ i,'zez inny międzynarodowy zespół badaczy zjawisk rozwojowych i kulturowych i. Zwracaj<j oni uwagc; na fakt, że tradycyjne grupy drobnych rolników afrykańskic'l ,l'mwane są przez wielkie przedsiębiorstwa rolne z atrakcyjnych terenów, prz(;·;";Cluanych pod uprawy towar{)we. Rolnicy ci wdzierają się na dotychczaso·.\,'~ ;1;1stwisk<J nomadów, zmuszając ich do nadmie:rn~go użytkowania pastwisk marg:','·sowych. Powstak więc reakcja łańcuchowa, która może nieść klęski ckologicz::i:. ale trudno obarczać' winą za nic pasterzy. Czy jednak proponowany przez obcc.~.~agencje i spółki model hodowli opasowej bydła leży w interesie setek tys;<;cy :,'madów'! 'Czy w ogóJ.e ich uwzględnia? Zespół uczonych twierdzi, że tradycyjna g'••.;poci<Jrka pastersk<J typu wędrownego nastawiona byla przede wszystkim na i'fodukcjl: mlek<J dla wlasnych potrzeb obozowisk pasterskich. Obecny natomiast ,,:erunek zapotrzebowania państw afrykańskich zmierza ku illtensyf;kacji _produkcji Jr'·ięsa. Powstałe w ciągu kilkudziesięciu lat wielkie skupiska miejskie i porty, :idogodnier~ia techniczne transportu i sieć koneksji handlowych z całym światem l' 'iwoduj'l wzrost owego zapotrzebowania na mięso. Inna sprawa, dla kogo będz,ie '.··,vo mięso przeznaczone. Autorzy opracowania dowodzą, że większość tego produktu !>iwędruje na rynki światowe, a zysk z jego sprzedaży trafi do kieszen: przed"awlcieIi wpływowych elit rządowych ,albo nawet i do międzynarodowych kon'. ·rcjów. I jedne i drugi,e zainteresowane są prymitywną i tanią siłą roboczą afry:'-;-'I1skich okręgów rolniczych. Zmiana profilu produkcji zwierzęcej z mi;,;eznego "<1 mięsny może natomiast uderzyć w podstawy egzystencji setek tysięcy rodzin isterskich dotąd nastawionych na gospodarkę żywieni'ową. Trudności organiz<l;:..jne i finansowe na drod"e do pełnej i pojrnowanej demokratycz::i2 modernizac;i "i • R.L. Me Cown. C. de Hahn, G. Haaland, The Interaction B.?tLGeen CulLivatior, and Live .. .';'}cl< Production in Semi-Arid Africa (w:) A. E. Hall. G. H. Carmell, H. W. Lawton (eeL,) .-1;]riculture in Seml-Ar!d Env!ronments, "Ecologlical Studies", vol. 34. pp. 397 - 3.12, Berlin-Het .. ';dberg~New York 1979. Warto dodać, że jeden ze wspólautorów. nor.weski antropolog z B~r .. f"n, Gunnar Haaland, opublikował sze,reg innych prac na temat współczesnych pasterzy afry .. ';·""'lS.kich, a pośród nich studium antropologiczno-ekonomiczne Pastoral DevelOpment Prog' . •,mmes and Anthropologlcal Info"matlon Feedback (w:) East Af-rican Pastoralism - Anth'·o .. ,,"logical Pe-rspectives and Development Needs, International Livestock Centre for Africa, ".'ldi" Ababa 1977, pp. J - 27. / �268 RECENZ.JE gO.ij)odarki rolnej Afryki są znane. Uczeni wyrażają obawy, Że w najbiższYJ1' ezase pauperyzacja i kontrasty majątkowe \V afrykailskich okręeach wiejsk~~!, b~dą się powiększały. Utrwali się model lan:ej siły roboczej, która pod2jmowCl" będzi2 w miastach proste prace, licho piatne, uzupełniane zacofaną, podlegaja'.·o, kryzysom ekologicznym gospodarką rodzinną w stepie i buszu. Elitom rZ'ldz')rym wcale nie musi znleżeć na owej deklarowanej modernizacji i rozwoju g(,,p::Jdar,czym. Zncofanic i powtarzające się lokalne katastrofy ekologiczne mogą pr7.:'czyniać się do trwania owego rezerwatu taniej siły roboczej. Rozważania uczonych, zarówno ekonomistów jak i antropologów, etnografó,'. czy socjologów na temat funkcjonowania tradycyjnych systemów gospodarczyc' ich przydatności w świecie współczesnym i ich ewentualnej obrony przed nieuZ'.~ad:lionymi zabiegami likwidatorskimi, są dla połskich badaczy kultur pozacu['!·pejskich nader pożyteczn,! lekturą, o ile naturalnie wypływają z rzetelnej znajr"mości rzeczywistości opisywanej w tych analizach. Od szeregu lat skazani jc'ste';my na fragme:ltarycznie tylko docierającą do naszych bibliotek literatun~ przedmiotu. Nie pozwala ram taki stan na wyrobi,enie sobie w miarę pelnego obra":l; sytuacji i poglądu ra to, co się w tej dziedzinie badań za granicą dzieje. Tyn' bardzi2j, że Polacy prawie zupełnie nie mogą prowadzić systematycznych badań t··· r'cr:o\\yeh ra temat wsi i społeczeństw agro-pasterskich Trzeciego Świata. Z ty!' ' wszystkimi zastrzeżeniami możemy jednak od siebie zaryzykować przYPuszczeni ,. że \IV ciągu najbliż:ozych 15 - 20 Jat koczown;cz'e pastcrstwo obszarówopisywanyf'!: przez prez·entowane tu zespoły uczonych przekształci się w różne formy tra!~"bun:ancji i osiadłego rolnictwa miesza::e[,). Należy powątpiewać, czy problem k,,ezowniczego i półkoczown.iczeg·o pasterstwa doczeka się w w.iększośc.i krajów A~i Zack,dn;ej i Afryk.iszybkiego j optymalnego rozwiązania. To znaczy t,akiego, któ:.:: tysiącom dotychczasowych koczowników zapewniłoby godziwe warunki życia i pnley w zmieniającej się dziś sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wśród państw Afry\; i Azji Zachodniej istnieją, rzecz jasna, wieLkie różnice w możli wościach dok-· uy'kania przeobrażeń swojego rolnictwa. Kra}e naftowe dysponują na to środkan: Kraje ubogie mogą co rajwyżej liczyć na obcą pomoc. Tak w jednych ~ak i w dn.· gich zwracało się óotychczas prz'ede wszystk.im uwagę :na p,rojekty nawadniania. P'" zwalające na spektakularne i zyskowne uprawy towarow~. Mniej zaintereso\van:; budzily sprawy obszarów pół.suchych, być może dlatego, ponieważ tu o w:e',c trudniej o rozwiązanie. Zamożne kraje naftowe, jak Libia, już w końcu lat 70-ty,ch zaczynały inter.'so\vać się unowocześnianiem pasterstwa i przekształcaniem go w zmodcrnizowar"l gałąź go,;;.po-darki. Być może również i dlatego, poniew.aż trzon d7..isicj.szych Lib: iczyków to do niedawna przedstawiciele plemion pasterskich i pastersko-rolniczyelo Rozbudowa miast i wzrost potrzeb bogacącego się społeczeństwa krajów naft.·· wyeh powoduje większe niż dawniej zapotrzebowanie na produkty zw~·erzęce. St<'!ó .np. nie ma już dziś mO\\'Y o wielkim eksporcie zwierząt z obszarów Iraku r , wzór tego, jaki notowano tam w ubiegłym stuleciu. Przeciwnie, bogac,!ce SI; kraje naftowe importują obecnie mięso. W ubogich państwach omawianych obsz.:rów. szczególnie w Afryce, może przez czas pewien istnieć eksport mięsa i i'lny{'produktów zwi'erzęcych, przy braku zaspokojenia potrzeb ubogich grup ludno';',:: rodzimej, tak jak się to działo przed 100 laty na Bliskim Wschodz'c. O ile jedn<d: nie zostanie w tych krajach stworzona nowoczesna baza produkcji zwierzęcej, d,,· tychczasowa produkcja eksportowa może nabrać charakteru eksploatacji rabunkl.'v.ej. Opierała się będzie bowiem głównie na malejących i ogarniętych kryzys!'''obszarach koczownictwa i półkoczownictwa pasterskiego. powodując ich ponadto c,·raz szybsze wygłodzenie. Mocno już dziś wyjałowione terytoria pasterskie jCSZC,(.: �269 nEC"~NZJE (" prawda produkują, ale coraz m.niej. Na niektórych z nich dochodzi do coraz ,·.r:ważniejszych klęsk ekologicznych, zmuszających do udzielania ludności pomocy ( •.J"aźnej. W obecnym stanie bardzo rozległe tereny tradycyjnego chowu ekstensyw··'go nie nadajq siC; do gospodarki ranczerskiej. Wymagałyby zbyt wielklch na:ldów picniężnych i prac organizacyjnych, które znajdujq się poza zasięgiem mo" 'wości miejscowych rządów. Trudno oczckiwać po rzędach młodych państw Trzeciego Świa',a umiejętJ~ości ;'spektywiczncgo planowania i gotowości do rezygracji z doraźnych efektów rzecz ochrony potencjału ekologicznego i gospodarczego kraju. Ekipy rZcidzcwe 'c' mają doświadczeń w tym względzie. Działajq w warunkach o wielc trudniej.ych pod względem także i przyrodniczym niż te kraje, które leżą w rasie klimatu '''~,iarkowanego Europy i Azji. Nie mają nawet przykładów właściwego działania, 2c:'Yż o wiele bogatsze i pozornie bardziej doświadczone państwa naszego globu ;me doprowadzały u siebic do klęsk ekologicznych. Nauka współczesna dziś do','1'0 usilujc wypracowywać metody ochrony zasobów produkcyjnych środowiska ',' "piku i subtropiku, zarówno w dziedzinie produkcji roślinnej, jak zwierzl;cc'j. .two jest utyskiwać z jednej strony na cynizm i obJjętność elit rządzących, z drugi~j na konserwatyzm hodowców wieJ.błądów czy drobnych produc2ntów Gsa lub orzeszków ziemnych. Trudn;ej natomiast dostarczyć im konkretnych i wy:1Cllnych prQgramów działania, ratujących z impasu. Gdyby proces wyniszczania potencjału hodowlanego i roślinnego bardzo 1'0:,głych połaci Afryki i Azji Zachodniej nie miał ulec zahamowaniu, to w naj",ższych dckadach należałoby oczekiwać, że kraje te będą wymagały importu . vmości. już chociażby z uwagi na trwającą w nich eksplozję demograficzną. ,:=~ść· z nich, dysponująca śrQdkami płynącymi z eksplQatacji ropy naftowej i in, :.ch zas08ów mineralnych, przez co najmniej jakiś czas będzie sobie mogła po;)lić na {}płacanie importu. Reszta wszakże może się stać terenem :klęsk głodu 't:oraz poważniejszych wstrząsów społecznych, którym kolejne zmiany ekip rq':,;.,)cych nie zdołają zaradzić. Będzie chyba ·coraz częściej wymagała doraźnych form . mocy mic;dzynarod;]wej, co w rezultacie może w dalszej przyszłości doprowac;zić ;;topn:-owego ponownego ubezwłasnowolnienia tych terenów. Koczownicze paste:'".\'O tych obszarów i jego losy są tylko fagmentem ewoluGji gospodarczej i poL'...cznej Azj i i Afryki u schyłku naszego stulecia. T Leszek Dzięgiel BADANIA NAD IDEAŁEM PIĘKNA ŻYDOW EUROPY WSCHODNIEJ ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM CHASYDYZMU Tamar S o m o g y i; Die Schejnen und clie Prosten. Untersuchungen Zllm ,',;honheitsideol del' Ostjuden in Bezug auf Korper unci Kleicllmg unter besonderc1' F· rucksichtigung cles Chossiclismus. Berlin 1982 Pl'Zedstawiana ksiqżka to opublikowana praca doktorskc1 Tomar Somogyi m'"ana w Instytucie Etllol'ogicznym Uniwersytetu w Kolonii u prof. dr Ulli JOh<łll.,;J. Sk~ada się ona z 8 rozdziałó\\i. �270 RECENZJE \'1 rozdziale p'erwszym autorka omawia temat, cele badawcze, historyczne ra~ my czasowe, źródła i problemy badawcze oraz sposób ich opracowania. SZCZ2gólnie interesujący wydaje się dokonany przez T. Somogyi wybór źródeł. Korzysl.~, bowiem zarówno ze źródeł pośrednich (historyczne dokumenty, literatura rabinioLa, wspomnienia, fachowa literatura etnologiczna, źydowska beletrystyka, ludoVie piosenki, anegdoty i powiedzenia, literatura podróźnicza, ikonograficzne przecie stawienia postaci Zydów - głównie reprodukcje dzieł A. Rubensa), jak i bezp('~:!'ednich (wykona:lych przez siebie zdjęć strojów źydowskich znajdujących s' ~ zbiorach Wiedeńskiego Muzeum Historycznego oraz mu"eów izraelskich, osobiśc.·c przeprowadzonej i opracowanej ankiety wspomnieniowej). Podczas korzyslama z ta,: różnych metod i źródeł wyłoniło się szereg problemów, które autorka równie? częściowo omówiła i wyjaśniła jak je rozwiązała (na przykład: problemy tłumaczeń, transkrypcji obcych czytelnikowi niemieckiemu alfabetów polskieg·o i n1i'rnieckiego). W rozdziale drugim zostały sprecyzowane poszczególne terminy, które autorkt wprowadza (Volkstiirnlich - łudowy, Ideal - ideał, Schónheit - piękno), a takL zostały omówione wszelkie psychiczne, społeczne i kulturowe aspekty ideału piękl12' które w wiekach od XVI do początku XX panowały wśród Zydów wschodnic!' j je determinowały. Wymienia tu między innymi społeczne i psychiczne det€fm;nanty ubioru, motywy, którymi kierowano się przy wykonywaniu, wybieraniu i no,;:cniu poszczególnych części garderoby (ochrona ciala, moralny aspekt ubioru, po· laryzacja płciowa, różnice ubioru w zależności od wieku, przynależności do dan~J warstwy żydowskiej społeczności, moźliwości identyfikacji z całym narodem źydow· ~kim, motyw współzawodnictwa i potrzeby podkreślania swojego prestiżu poprz·:· noszenie dodatk'Owo biżuterii). Jednak i tutaj specyficzne żydowskie zjawiska, tZokie jak: brak róźnic między strojem dorosłych i dzieci ,(szczególnie dla płci n:ę~kiej), silne aspekty moralno-religijne ubioru - zostały przez autorkę zasygnaliz(', \vane i częściowo wyjaśnione. Ponadto w tej części autorka pozwoliła sobie n,', szereg wyjaśnień natury ogólnoludzkiej odnoszących się do sprawy ubrania w ogólć \',1 kulturze człowieka. Następny rozdział książki stanowi ogólny rys historyczny Europy wschodniej ze szczególnym uwzględnieniem terenów polskich od XVI do początków XX w Okresy świetności i upadku Polski dotykały, pisze autorka, nie tylko ~amycf Polaków, ale również Zydów zamieszkujących jej tereny, Z dużą wnikliwością i uczciwością Tamar Somogyi śledzi historyczne determinanty wpływające na sytuacj·; Zydów polskich omawianego okresu. Autorka pisze o wspaniałych czasach panowania Piastów i Jagiellonów - czasach tolerancji wyznaniowej i narDdowościow~j otwartego czerpania przez Polaków ze źródeł i dorobku każdej kultury, z którA dynastowie polscy się zetknęli. Podkreśla, ż·e właśnie' w Polsce Piastów i Jagiellonów Zydzi posiadali autonomię i prawa nieznane w ż"dnym il':lym kraj'.' tych czasów. Z zakresu instytucji najróżniejsze gminy, sY:lOdy krajowe. sejmiki żydowskie nie miały żadnych odpowiedników poza granicami polskimi i powodowały, że właśnie w Polsce do XVIII w. społeczność żydowska często stanowiL jakby państwo w państwie. Ponieważ korzystała ona z kultury polskiej i tworzy· la własną, daje się według autorki jasno rozpoznać społeczne struktury i inn' aspekty oddziaływujące na kształtowanie się żydowskiego ideału piękna. 'MI rozdziale czwartym Tamar Somogyi omówiła przyczyny, ogólne założcn id. przejawy i znaczenie ruchu chasydystycznego. Tutaj autorka podkreśla. że właśni:, w kręgu Chasydów w pełni wykształcił się model "pięknego Zyda i pit:;knej Zydówki" panujący do dziś wśród Ortodoksów. W tym rozdziale autorka, w sposób obiektywny choć dość pobieżny omawia powstania kozackie i ich tragiczne �RECENZJE 271 skutki dla ludności żydo\\·skiej. Rozbiory państwa pobkiego, zagarnięcie przez Turków Podola - te czynniki. zdaniem autorki, mialy ogromny wpływ na utwr,rzenie s:q jedynego w swoim rodzaju fe,lOmenu kulturowego - CHASYDYZI'vlU To właśnie w upadku paóstwa polskiego, zuboż~miu jego mieszkaóców, rosnącej ni'cufności i zawiści pomiqdzy poszczególnymi grupami spoleczności zamieszkujacym: Polskę. autorka dopatruje się przyczyn powrotu Zydów do "getta" ,i ich coraz to wiqksze odchodzenie od konsumpcyjnych aspektów życia na rzecz reIig" i przynajmniej zev.'!1ętrznie afiszowanej skromności, jeśli wręcz nie ui:>óstwa. Autorka podkreśla, że właśnie pobożni Chasydzi stworzyli jednolity i tak specyficzny model piękna. jego określenia i potrzebne atrybuty. Omówieniem tychże atrybLltÓW i wszelkich oznak żydowskiego piękna T. Somogyi zajęła się w rozdziałac,~ piątym, szóstym i siódmym. Ponie\\'aż już wcześniej zauważyła i zasygnalizowac" i~tniellie w kulturze żydowskiej ostrej opozycji między kobietą a mężczyzną, \\'iV~ i omówienie ideału piękna podzieliła na dwie odrębne części. I tak w piątym i szóstym rozdziale śledzi wszelkie przejawy istnienia ideałó',': r:ękna w życiu spolccznym, religijnym i rodzinnym mężczyzny. Autorka podkreśl;:., Że' mężczyzna był tym, który mial wszelkie prawa i był już wyróżniony pl'Z';Z sam fakt urodzenia się mężczyzną W kryteriach męskiego piękna zaznacza, że naj'-"ainiejszą byla "trona duchowa. Mądry. uczony (w Piśmie) Zyd mógł być nawd niezbyt majętny i nie pochodzić ze znamienitej rodziny. ani t'eż piękny ciałem Mądry, uczony człowiek (mężczyzna) mial najwyższy status w życiu społecznym i religijnym Zydów. Oczywiście dobrze było jeśli do tego był człowiekiem za mol.n~'m, z dobrej rodziny, o pięknej. bladej uduchowionej twarzy w pełnym zarości.::. wypielęgnowanych, -bialych dłoniach. ładnej posturze. Taki wybrani,ec losu b:" uważany za super pic;kno Zyda i nazywa'1y ..Schejner Jid". Bardzo ważną cechć! pięknego Zyda, oprócz wiedzy i ciąglego zapału do jej zdobywania, byla do'::c> czynność, o ile oczywiście mógl sobie 11ato pozwolić. Strój Zyda XVIII i XIX:XX wieku musiał podkreślać jego uduchowienie, pOWClgę i oczywiście prestiż majątkowy. Jednak ten ostatni atJ'Y'but (majętność) byl u:; koóca XVI wieku z roku na rok coraz powściągliwiej podkreślany w stroju, aż. cj,-; pelnej rezygnacji z akcentowania ze\vnętrznych oznak prestiżu. tak charakteryst~-cz"ej dla ubranych \V czarne chałaty, czarne lub białe pończochy i czarne pła<k;;: pantofle Chasydów. Kobieta, którą Tamar Somogyi zajęła się częściowo w szóstym i siódmym rozdziale miala zupełnie inny status \\1 kulturze żydowskiej. Jako niż'ej stojąc'" od mężczyzny, nie zajmowała żadnej pozycji w życiu społe,cznym i religijnym: jedynie jako dojrzala zamężna kobieta mogła podwyższyć swoją rolę, ale tylk::J j wyłącznie w domu swojego męża i E'wentuałnie w jego interesie. Piękna L::ydówka, "Balebostc" - to kobieta będąca dopełnieniem i cieniem swojego męża. co_ cha, pracowita, przestrzegająca wszystkich nakazów i zakazów. Oczywiście, boga~y Zyd ubierał nie tylko siebie zamożnie, ale i całą swoją rodzinę. Ba. nawet jeśli nie był zbyt majętny, to właśnie jego żona musiała starać si,; ubraniem i biżuterią podnosić jego prestiż i tuszować ewentualną ni,ezaradność i-yciową. Dlatego kobiety Zydówki ubierały się zawsze o wiele barwni'ej i zamoi.niej od swoich mężów, ale bez frywolności. Seks bowiem objęty był surowym tabu' i wszelkie podkreślanie atrakcyjności płci (dekolty, prześwitujące tkaniny, obnażon·, ramiona itp.) było głęboko niewskazane. Osmy rozdział książki ma formę strzeszczenia. Gdyby pokusić się choóby o jeg,; przetłumaczenie na język polski, dałoby to polskiemu czytelnikowi ogólny. al~ bardzo jasny problem i sposób jego ujęcia przez autorkę. Praca "Die Schejnen und die Prosten poszerza naszą wiedzę ogólną o kulturze wschodnich Zydów i jak- �272 I~ECENZ.JE koJwiek w niektórych szczegółach prowokuje do dy~kusji, niemniej jednak lchnie 'j:HJntanicznością i ogromną erudycj,], Ważne jest rOwnież, iż jest napisana jl;zykiern stosunkowo prostym, co ma znaczl'nil' dła każciL'go C'zytdnika, który nic jc>sl l\':,'n~ctln, Mo/gor:::n/n f3c/!llison UNIKALNA REKONSTRUKCJA PRZESZŁOŚCI KULTURY SRODOWISKA O książce /.cOil kach Franciszka i historii miasta. K o t u l i, Tamten H.:~s:::ot(', czylt tl'<;drotl'/.;(l KAW, Rzeszów 1983, $, 398, licwe ilustracjl' po ZQ- Wojewódzkie dziś miasto Rzeszów poszczycic' sit; może unikaln'l wn;cz pozycją 'vydawniczą o swoim środowisku w przeszłoSci, pozycjLj, jakLj śmiem twier(I,;ć nie posiadają inne miasta w Polsce. Franciszek Kotula, z za \\'odu nauczyc:el, potem wieloletni dyrektor Muzeum Okrqgowego \V Rzeszowie, znany sze'roko 'oadacz-regionałista, o ogromnym dorobku badawczo-publikacyjnym z zakresu 11i-~'.;;·ii kultury swego regionu, zmarł w 1983 1'. \\. \\'ieku 83 lat nic doczl'kaw~zy sil,' publikacji tej nader oryginalnej pozycji. Ornawiane tu dzieło opracował Kotula w ostatnich trzech latach życia, ale rna 0,10 genczl: równoległą z całym życiem jej autora i jest wyrazem jego cha!,.Kteryslycznej osobowości. Jak sam wielokrotnie stwierdzał, cechowalo go wy(J'~rzone spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, dosl<onala i wil'rtla pamit;C: oraz l'~' istotne stale usiłowanie dokumentowania pisen1l1cgo zachodzących w jego "·'.iclowisku wydarzeń i własnych refleksji. Szlo ono w parze ze zbieractw0m i gr\)F"dzeniem przez cale życic, i to niemal od czasó\\' młodzieńczych, wszelkich ';1<1dow przeszłości zawart.ych zarówno w przedmiotach materialnych, jak w zapisacr) a.chiwalnych, lużnych rękopisach, ,efemerycznych druczkach, w czasopismach itp. Wóózystko to w sumie stało się podstawć! i "tajemnic,)" jego niezwykłej aktywnosei ): -arskiej. Tylko lcż taką drogą mogl{) dojść do pow,;t<lnia także i Taml~fJO H:es:o~"X!. 'e jcst tu możliwc szczegółowe zajęcie się ogromnie boga t,! treści,! ksi,!<i:ki, ~;,':l1 autor z auto;ronią pisze, że jego książka ma charakter bigosu. ale tego R r:ajbardziej smakowitym przygotowaniu. Autor znany jest ze swego specyficz::'.go stylu narracji, który nazywa gawl:dq. Zas w owym "bigosic" trc';ciowyEl reamy swoist'l mieszaninę: interpretacje danych archt'ologicznych i historyczllYL";, cu w powiązaniu z wlasn,! obserwacją terenu doprowadza autora do oryginalnego Ut;sto "widzen:a" zarówno odległej przeszłości mia:'la i regionu, jak i do osobisL';ej stosur.ku do opisywanych obiektów czy wyc!arzl'il z lHl\\'SZl'j czy n'edawnej przes21ości. Czytelnika zdumiewa wręcz niezmien'l' bogactwo nagromadzonych pl'z.::!. ł':·'Auię faklów historycz.nych i ich splecenie z wla:'llY mi spostrzdenia mi i doswi'l.cjc:.eniami życiowymi. Wszystko to składa siq lla kapitaln'1 wn;cz rpkonstrukcjG ~;'Ultury środowiska miejsko-wiejskiego kultury ..1udowo-mieszczallsko-żydow,l;;ej", Oto \vażniejszc działy owej H'klJlCstrukcji: Cpracowan<! pi'zez \Vyda\\'nictwo dwa plally !niasla (z końca XIX \\" i z r. 1919) daj,! ogólną inl'ormack o przL'str~('lll'ł~j strukw,'z,,' miasta i jego "Labuctowie. ro- �RECENZJE 273 dvbnie jak szkice samego autora rekonstruujące dawniejsze jego układy prz,~·trzenne. Szczegółowa zaś interpretacja tych układów i - co najbardziej cenne. oJtworzenie w nich życia ludzkiego - to już dzieło autora. Czytamy więc o dzi,~>ch Rzeszowa od osiedla grodowego po czasy ostatniej wojny. o dawnych drogach .';jazdowych z uwydatn:ieniem zaszłych p.rzy nich wydarzeń. Spor.o miejsc'a w kisiąl;',. zajmują przypomnienia zatartych jUl w pamięci ludzkiej dawnych nazw lokal.ych z interpretacją ich genezy i społeezno..,kulturowego charakteru. A jest ich ~'.nóstwo, takich jak np.: Szwedy, Moskale, Zabnik. Sędziówka, Kiernosó\vka, Wy":.;:m.jec, Maćkówka. Psiarnisko, Pole pod Szubienicą, Szajtrówka itd, Każda z nazw .u,i'lzana jest z konkretnym żydem mieszkańców, zaś taka. jak np. Cyganówka ;"ła się dla autora okazją do szerszej charakterystyki kulturowej związanej f nazw'l grupy ludzkiej. W szczegółowej rekonstrukcji historycznej obraz kolejnych ulic, placów i znaj· . . ;,j'leych sil; przy nich budowli sakralnych, urzędowych, domów mieszczańskich i i'l',ich zabudowań nic nie ma ze schematyzmu, ze sztampy. Bo autor nie z,aerzał napisać historii miasta, "ale by wniknąć niejako w ducha tego miasta" , 271). Tak więc np. przy spisie klasztorów i kościołów porusza ich funkcję nal"'J!r)\\io-patriotyczną, daje eskurs -o literaturze odpustowo-strag.anowej; przy opi3ie ~,;'gow;cy, targów i jarmarków charakterystykę chłopów, przekupek, ZydÓ'N 'p., a przy karczmach, szynkach, gospodach i restauracjach duży (36 stron) t'y,kurs atmo:sferze życia w nich. T,o także okazja do charakterys1:yki wielu ",<>tegorii zawodowych mieszkańców miasta i sąsiednich wsi (flaczorze, celulorze, ;ówczorze, kominiorze itp.). Znakomite są też opisy przy każdej okazji różnych, / l:konstruowanych czy odtwarzanych z pamięci, typowych scen rodzajowych z ży,." społecz'lOści łokalnej. Wiele charakterystycznego materiału w całym tekście j,ajdujemy \Ii umiejscawianiu w krajobrazie Rzeszowa Zydó\v, którym poświęca po'l,.,clto 26 stron tekstu. Podobnie da sil; powiedzieć' odnośnie do charakterystyki miejscowych "rodów" i";zczaJiskich, inteligenckich i innych postaci z kulturalnego krajobrazu miejego, zajmującej około połowy tekstu książki. Znakomita tD galeria typów. Np.: ,·m towarzysko "otwarty" Klamutów, ród ziemiańsko-mieszczański Jędrzejewiczóv/, / pochodzenia Ormian, trzy-pokoleniowy ród kupiecki Jaśkiewiczów, zasłużony dla Hzcszowa ks. prałat Julian Łukaszewicz syn miejscowego szewca, elr Har;asiewic,c, Przysłupski, cukiernik Lewicki, aptekarz Kalinowski, drukarz i księgarz Je,n 1'·jar, pochodz'lCY z Tatarów Stafieje, syn chłopski i potem nauczyciel gimnazial·fly Wawrzyniec Wilk, polityk i działacz ludowy Tomasz Szajer, kapelan i pułkowk ks. Jan Humeóski, a z żywotów plebejskich tacy np., jak szewc Gąska. Woje "ch Kucharski co to umiał składać połamane kości, czy chłop Jasiek Kulaga. który sam sil; nauczył czytać' i "odprawiał" nieboszczyków w czasie pogrzebu według ,eny zapisanej w swojej rękopiśmiennej "ks.iążce" - i w,iele. wiele innych. >Owa za warta w dziele Kotuli mnogość faktów z historE miasta i po części l'C'gonu. pl'Owadzenie czytelnika poprzez galerię typów i osobowości lokalnych. od·· J,'·iiereiedlL'nie życia zawartego w kolejno opisywanych ulicach, gmachach, willach \:hałupach. z ukazaniem obyczajowości i stylu życia różnych kategorii mieszkan:.',w itd. nie tylko frapuje, ale sprawia czytelnikowi szczególną przyjemnoSć~ i0kże z racji zalet zastosowanej przez autora narracji. Cechuje się ona zarów:w ijlyskot!iwosci'l stylu, jak i osobistymi a ciekawymi doświadczeniami oraz - Jak i.u u Kotuli - częstymi dygresjami tematycznymi o charakterze etnograficzno historycz1Ju-kulturowym. Omawiana praca Kotuli nie jest ani rozprawą historyczną sensu stricto (cl1)6 ,korzystany w niej materiał historyczny jest ogromny)" ani też pracą etnograI) J8 "Lud" - t. 70 �274 RECENZJE ficzną (choć mnóstwo tam opisów tego typu). Jest to swoiste odtworzen ic i autorskie "widzenie" przeszłości kulturowej miasta w jego pełnej wlC!ostronności i barwności. Jako takie, dzieło to zawiera bezcenny wręcz materiał - nic tylko opisowy, ale takżc ikonograficzny dzięki licznym w większości unikalnym fotografiom do historii kultury, i tej mieszczańskiej, i miejsko-pkbcjskkj, i chłopsko-ludowej. A że dla mieszkańców miasta i regionu przl~dstawia piel"\vszorzęaną i unikalną wartość. nie trzeba podkreślać. Należy wiGc wyrazić gh;bo,q wdzięczclOŚĆ rzeszowskiemu oddzialowi Krajowej Agencji Wydawniczej za wy:;~'.nie tak cennego i kmztownego dzieła, Książka jest także najb0gatszym źródłem do 'osobowoś'ci Kotuli. tak pud wie'] względami p8dobnej do Zygmunta Glogera. Józc! Romulus "Dictionarcle V u l c a n e s c u. Albatros". DietionaT de etnologie, Bucurc~t; IJursztcl 1979, ss. 4;,G Słownik R. Vulcanescu składa się w zasadzie z dwóch CZGŚCI.tj .. słownik'l terminów ujętych w ponad 500 hasłach tekstowych i części biograficznej zawier .•jącej infvrmacje dotyczące ok. 300 osób. Całość opracowania jest dzidem jedneS) aut·ora, znanego rumuńskiego etnografa, profesora Instytutu Etn{Jlogii i Folklo:·~ w Bukareszcie. Jest to pierwszy etnologiczny słownik tcrminologicwo-biogrdicl";, wydany w Europie w krajach demokracji ludowej z tego zakresu. Realizacja wsk-.-· zanych części słov.mika wymagała przyjęcia nieco odrębnych założer\ dotycz'ICF ziL'ówno dob:Jru hasel, jak i ich treści. W pierwszej części słownika objaśniono terminy wystqpuj'lce LiI gruncie (,nologii rumuńskiej i światowej. Wiel:.: jednak terminów ujqtych w "ło\vniku p rajdy do terminów specyficznie etnologicznych, np. strefa, utop'a. struktura. SCtL,matyzm i in. Zbyt szeroko zostały również zarysowane w słowniku pogranicza i-·nych dyscyplin (por. spektrografia, sex ratio, postęp, paradygmat, muzeum i in I. l.'względniono wiele haseł omawiających metody nie tylko specyLcznie etnologicZl'~', np. metoda panelowa. Znalazły się także w słowniku, nieliczne zrcszt'j. hasła przf'~;miotowe, które gdyby nie takie hasła, jak np. rolnictwo, rzcmiosło, miałyby CZ~i' ) ,charakter terminów na pól ogólnych, np. liczne hasła dotyczące sztuki. Ni::iiczr; : zaś są reprezentowane wyrażenia hasłowe, które można zaliczyć do etnicznych, n' afrykańskość, amerindianie, europeido Wydaje się, źe albo nalcżałoby z nich zr.:zygnować, albo zamieścić więcej tego typu hasel.Również hasła, które można h.•' określić jako hasła organizacyjne (wydawnictwa, instytucje) są wprawdzie bard,,; informujące, ale nie są hasłami terminologicznymi. Jak widać z powyl.:izcgo, zakr·. przedmiotowy części terminologicznej słownika został zarysowany dość szeroko, a:: n;ezbyt konsekwentnie jak na słownik etnologiczny. Komunikatywność słownika zwiększyłaby się z r:ewności'1. gdyby zlikwiclowt,:,: oó;obne hasla poświęcone omówieniu terminów synonimicznych (np. antropolog~. p;'awna, etnologia prawna, etnografia prawna, folklor prawny) i wszystki:~ te L;"miny bliskoznaczne wyjaśnić i usystematyzować w jednym haśle, a ,anw t2rmir;J zredukować do haseł odsyłaczowych. W tym kontekście ni:.: zawsze wiadomo czy" ki.erowano się pozostawiając nieliczne hasła cdsylaczowe, np. sedl'ni<;ryzm j;l>; synonim - do a:~tropogeografii. Natomiast hiszpański synonim folkloru dcmol'tn"grafia jest objaśniony w osobnym haśle. Brak konsekwencji w tym Zakr"l'Sle spr.,·, �275 RECENZJE wia. że omawiane opracowanie, choć nic jest zwykłym. leksykonem zaw:erającym tyiko dementarne d2L,icje bez wiGkszej troski o wzaj:n:r:2 przyporządko\\cH::c: uwzględnionych wyra!:cń ha.słowych, nie zawsze jest też sło .vll,k:em dążącym do LIstrukturowania zestawionych haseł. Tej osLatniej koncepcji s.ownika służą m.(:1odsyłacze zamieszczone na końcu haseł tekstowych, które kierują czytelnika::;') hasel, których problematyka jest dla danego has:a szczególni2 komp12m~ntar.:la. Słownik śmiało może ·tyć określony jako spor-2 osiągnięci·e. W porówz:an;u np. z francuskim oprac~waniem J. CzzeneUlre (1,9;67),które nawet nie stara się z:J.chować alfabetycznego ukladu i jest podręcznikiem wydanym pfzez u1cyklopedyczCi] firmG Larousse. lub z niemieckim słownikiem H. Tischr.era (1959), który zachowal ukiad alfabetyczny tylko dla 23 ogólnikowo określonych oJs;:arów etaograficznych, czy z wloskim slownikiem R Bosiego (1958\, obejmującym gló\\'nie różr.'e etnonimy świata oraz niektóre dość dowolnie wybran2 pojGc:a ogólne - je.'~ to prawdziwy slownik ctro]og'czny. Recenzowa:'a praca wzorowar.a jest zap2,\',~," 'l'.' jakiejś mierze na francuskim słowniku M. Panoffa i NI. Perrina (1973), któ,'y t2kże uwzględnia terminy, jak i pewne hasła przedmielowe -oraz biogramy. lYCm'J Żi: ten ostatni francuski słown:k podaje nieco obszcrniejsze wskazówki bibliogt'aflcwe, to j2dnak praca R. Vulci'mcscu jest obszerni2j,sza. zarówno jeśli chodzi o ilość Lasd. jak i ich bardziej szczegółowe ujęcie. Źródłem tych modyfikacji wzoru francuskiego był zapewne słownik A. Hultkrantza (1960). skąd przyjęto, dość kons2k',ventnie, zasad!; objaśn;ania każdego terminu etnolog;cznego z osobna. bez próby I,';czncgo ujGcia i uporządkowania terminologii blisko- lub jednoznaczaej. Słown:k R. Vulciinescu wyróżnia si!; pozytywnie także w zakresie wyjaśniania terminó·.\' I;.ało używanych (np. etnothanato!og'a), związanych z mniej zna,rym; pograniczam' e:nologii i innych dyscyplin ,(np. prakseologia etnologiczna), al'bo terminów zaj::.roponowanych prZ2Z etnologów rumuńskich (np. elnotonus). Interesująca jest tcż część biograficzna słownika, zwłaszcza z tego wzglGdu, że obejmuje zarówno uczonych zachodnich. jak i z krajów socjalistycznych. D.)bó:' biogramów jak zwykłe może być kwestionowany. Na przykład wśród 10 biogramów z Polski brak takich nazwisk, jak np. L. Krzywickiego. cty SI. Poniatm\'skiego (jeśli wymienić tylko nieżyjących). Szkoda też, że przynajmniej po czę;c: te~'minologicznej nie umieszczono pełnego zestawienia bibliograficznego wszystkie;, cytowanych prac. Wszystkie te uwagi nie umniejszają szacunku dla samotnego wysiłku autma. bo c'ooć opracowanie obejmuje tylko ok. 14 ark. wydawniczych, stanowi o.~o doiE~ kompendium informacyjne. Wymagalo ono z pewnością wysiłku znacznie przewyżs;cającego rozmiary pracy. a 23 tys. nak;ad cieszyć się powinien zainteresowani.;;n studentów i pracowników naukowych, nie tylko z dziedziny etnologii i rie tylko w Rumunii. Zofia j9'2,?, Vaclav F l' o I ec, Josef ss. 35,9, ryc., fot. Va rek a, Lidova architektura. Sta"zczak Encyklopedie, Pl'a",' '. ,W nawiązaniu do ponad I:GO-letniej tradycji etnograficznych - : nie tylko c!r,.)g:.aficznych _. badań nad budownictwem ludowym dopiero teraz ukazało się dziel). które proponuje systematyczne, uporządkowane i int€'rdyscypli.narne spojrze~l'C' w tym zakresie, przynajmniej w skali środkowej Europy. Jak bardzo jest uHo lB' �276 RECENZJE .'.'użne i potrzebne dowodzi chociażby to, że można by przeNidz;cć cale dysku>je "",d ustaleniem np. polskich, rosyj5kich, czy niemieckich odpowiedników wszystkich "'."ymżeń haslowych. W róż'nych językach i w różnych dyscyplinach nauko\\"ych je3t ':ilwiem tak, że różne ierminy dotyczące budownictwa ludowego mają rozmai~e znaczenie ze względu na to, czy są to wyrażenia gwarowe, czy języka litcrackicgJ, , ze względu na to, czy są uży'wane przez etnografów, historyków, czy architektów. Oezywiście, Encyklopedia zamieszcza tylko gwarowe określenia czeskie i slowackie, a ~1ie podaje gwarowych terminów z innych języków europejskich. Autorzy zapowiedzieli, że: "Przejawy budownictwa ludowego uwzględnione są .. encyklopedii w swych hisloTycznych, geograficznych, interetnicznych, typologicz:!ych, społecznych i innych uwarunkowaniach oraz postaciach. Encyklopedia przed'<awia także główne problemy z zakresu teorii, metodologii i polityki kulturalnej :.'.-iązane z budownictwem ludowym oraz problematykq ochrony zabytków budo .•v. ','dwa ludowego i skansenów, Obejmuje też hasla o naj wybitniejszych budowr.:::cych ludowych oraz o autorach i instytucjach zajmujących się tq tematYKo). '.'.' pracy p{)służono się rezultatami ba-dań etnograficznych oraz innych dziedz;n ',','iedzy, a mianowicie a.rche-ologii, językoznawstwa, o5adnictwa i oczywiście h;,· <flrii i teorii architektury, Encyklopedia mówi o budownictwie ludowym i zwial";1Cj z nim p;'oblematyce w związku z całym obszarem Czechosłowackiej Rep:l,' 'c;iki SDcjalistycznej. Ogólne hasła przedstawione są na tle ogólnoeuropejskim; tlo :>:'Z<Jeuropejskie ze względu na większe różnice budownict\va ludowego nie zostało ..',':zględnione" (Wstęp, s, 8), Wydaje się jednak, że naj ściślejsze wypełnienie tyr;h ',,"zystkich zamierzeń musiałoby stanowić dzieło jeszcze o wiele obszerniejsze, n~':i: '·';,:e 50 arkuszy autorskich .. T{) z kolei wymagałoby z pewnością pracy .•viększeg" Z~SPOłll, niż dwóch autorów i trzech współpracowników oraz lepszego stanu wi,,·· :'~·Y. np. w dziedzinie kartografii etnograficznej i językowej Euwpy w zakres:t' j,;do\\'n'ctwa ludowego. Największą zaletą tej encyklopedii pozostanie jednak zg:">· ""."d'l€nie oraz ścisłe objaśnienie ogromnej ilości terminów dotyczqcyeh szeroko f')2.,mianego budo.wnictwa ludowego, a w dodatku z dużą dbałością o typologicz"ił i j,isto;'yczną korespondencję między hasłami. W recenzowanej encyklopedii wyróżnić można na"tępujqce rodzaje haseł: 1. ,1<.12,";y ludowe okreś.lające budynki ludowe lub ich "fragmenty, np. czarna kuchni?; nazwy oficjalne architektoniczne i omówienie występowania ich desygnatć"N 'c: budownictwie ludowym, np, attyka; 3. nazwy typów budownict\v8, np. dO;"i} ;.i"oejski; 4. nazwy charakteryzujqce budownictwo pewnych typów osadnictw<l, n). ;·:,·10nie robotnicze; j. określenie pewnych czynności technicznych, np. g<lszenle ',':apna: 6. określenie pewnych problemów lub czynności badawczych, np. dato\\'"," :-.~t' budynków ludowych oraz d{)kumentacj,a; 7. określenie metod i kierunkó\v bz,cio,wc2ych w ich za5t.os·owaniu do badań nad budownictwem; 8, instytucje i org·'-'nizacje; 9. biogramy. Wydaje się, że najist{)tniejsze znaczenie mają hasła typu pierwszego i drugiegoj, także czwartego i piątego. Hasł.a określające typy budownictwa (3) są właściwie " )"owiedzeniem się za pewną, bynajmniej nie przyjmowanq powszechnie koncepcjq j,d<tń nad budownic'twem ludowym, wy'wodzącą się z prac np. W. Pesslera, czy V. \'{Jn Geramba. Są one bowiem zawsze w pewnym stopniu jakimś typem ide<ll.. :~:nTI. jak przedstawi{)na w Encyk'lopedii np. chałupa czeska, a w mniejszym stopr.i" konkretną jednostką typologiczną. Dlatego może zabrakł{) w Encyklopedii osrJJ .. :-'c'ch c<1łościowych przeglą-dów typologicznych takich aspektów budownictwa L.·· ::';·,~·eg{). jak np. rozplanowanie wnętrza, konstrukcja ścian lub dachu, Przeglądy "'.kie stanowiłyby rodzaj kontroli zasad'ności łączenia fragmentów aspektów tych ó< �277 HECENZJE elementów w lokalne jedno5tki typologiczne, takie jak np. dom górnohanacki, czy com górnospiski. Ważne jest także opisanie narzędzi produkcji (np. kamieniarskich, s. 85), choć odczuwa s'c;: brak podobnego zestawienia narzędzi ciesielskich. Słusznie uwzględniono opisy rozmaitych czynności związanych z budownictwern, chociaż szkoda, że nie ma ilustracji przedstawiającej techniki. poszywania dach.·.: słomą czy glinobitego budownictwa ścian. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że E3cgół szata ilustracyjna pracy jest świetna. Słusznie podzielona została na doskonal:: plany, rysunki i zestawienia typologiczne w tekście OTaz 130 pięknych fotograf.: zamieszczonych poza tekstem. Wymagający czytelnik mógłby co najwyżej oczek:wać jakiegoś systemu korespondencji między fotograLami i tekstem (w tym ceL; należało by fotografie ponumerować tak, jak w końcowym spisie), a nawet jakiegoś dodatkowego indeksu, który pozwołiłby na dotarcie do tekstów i iłustrac; dotyczących np. różnych typów pieców i palenisk lub Hlzplanowania wnętrza rozrzuconych po całym tomie. Hasła biograficzne mają \\. większości bardziej znaczenie krajowe, gdyż mów;ą tylko o badaczach czechosłowackich. Podobnie z Czecho-słowacji i pogranicza czechosłowackiego wywodzi się większość instytucji i organizacji omawianYich w t.') Encyk!opedii. Wydaje się natomiast, że sprowadzenie całych metod i kierunków b<.1cawczych w etnologii do roli jaką odgrywały w badaniach nad budownictwe:\: ludowym było zadaniem niezwykle trudnym i nie mogło być zrealizowane z pelnym powodzeniem. Poza tym nie zawsze przecież to, co bywa określone jako mct'Jda w odniesieniu do tak cząstkowej tematyki jak budownictwo, jest metoci~ \\. szerszym rozumieniu, a czasami nawet ogólne i szczegółowe zastosowanie danej metody oznacza coś zupełnie innego, mimo tej samej nazwy metody. Ważną jest rzeczą, że wiele haseł zostało zaopatrzonych w instruktywne wskczówki bibliograficzne. Obejmują one w dużej większości piśmiennictwo czechoskwackie, ale warto zaznaczyć dość częste cytowanie literatury obcej, w tym takż~ polskiej (np. K. Moszyński, J. Burszta i in.). Szkoda jednak, że nie można sobi~ z tego w pełni zdać sprawy, ponieważ indeks nazwisk obejmuje tylko autorów cy- . 1.f.>wanychw tekście haseł, a nie we wskazówkach bibliograficznych. Szata graficzna książki zasługuje na najwyższe uznanie. Jeżeli czegoś żałować. to tylko braku rycin kolorowych, które mogłyby oddać całe bogactwo czechosłowackiego zdobnidwa budynków. Pewne elementy jednakże i tak .nie mogły być oddane, tak jak w kilku hasłach nie można było oddać atmosfery pracy i radości z pracy przejawiającej się w piwnicach południowo-morawskich winiarzy, aL.T,csfery, z której być może wyrosło to pracowite i pożyteczne osiągnięcie auto.rsk'" - przeszłości na pamiątkę a przyszlości na wiedzę, rad.ość i pożytek. Można b'wiem przypuszczać, że mając taką encyklopedię architektury ludowej CzechoslGwacja znacznie odsunie od siebie groźbę zaśmiecenia i zwulgaryzowania s weg) krajobrazu kulturowego. Zofia Edmund L e a c h, D. Alan A y c o c k, Structuralist Institute, London 1983. ,'Jyth, Roy:.!l Anthropological Interpretations Staszczak of Biblical . W sposób mniej lub bardziej bezpośredni problematyka biblijna była przedmiotem rozważań antropologicznych już od zarania tej dyscypliny. Nazwiska Robertsona Smitha czy Jamesa Frazera mówią tu same za siebie. W nauce brytyj- �278 RECENZJE ;:,iej znaleźli oni swych licznych kontynuatorów: E. O. Jamesa, S. H. Hookl"a, l.Schaperę i współcześnie J. Pitt-Riversa, M. D<Juglas, D. F. Pocacka, że poz\\"o!ę "Chię wym1cnić n:ektórych z nich. Każdorazowo za nazwiskiem jednak takim kryj2 s·'ę odmienne st<mowisko badawcze. Niewątpliwie postacią najbardziej znaczącą w antropologicznych studiach nad Biblią - dziedziną w Pols(;e prawie nicznaną ~ pozostaje Edmund Leach. To właśnie jego eseje nadają z,Eadniczy ton receOlo·-,vancj tu pracy, w któ~-ej dwa krótkie szkice Aywcka są jakby integralnym d~da:kiem do wkładu jego współauto:a. Edmund Leach zajmuje się studiami tekstó·.\' bib!ijnych już od lat. Przypomnę, iż pierwsza jego publikacja książkow<J n<J ten temat ukazała sic; w roku 136'9 (Genesis as a Myth 2nd Other Essays, London: Cape). Prezentowane natomiast obecnie szkice pis<:ne były w roku ł972 i w latacl1 ;~30 - 19'~:2; są więc wyrazem jeg'o {)statnich dociekań w tym względzie, Piszę a ty.~l ·.,,'szy~tkim, by móc podkreślić fakt, że w Structuralist Interpretations stykamy ,'ę z :ezami badacza mającego bogate doświadczenie i świ<Jdomie kontynuują'cego, roz\v;jającego i doskonalącego swój warsztat naukowy. 'Przyjl'Zyjmy siC; zatem założeniom wyjściowym i przyjętej w pracy metodz;e a'~alizy. Najdobitniej określa je pc,dslawowa zasada Leacha: "cała Bi·blia jest m;· :em w s e n s i e o p o w i e ś c i s akr a I n e j". Sakralne rozumienie mitu, m<Jjące z.;·esztą swe korzenie w konstatacjach Malinowskiego, w cdró.żnieniu od rozumien'a :1}' tu jako fikcyjnej opowieści (np. Levi-S'll-auss), oznacza tl aktowanie go jako opc\',';cści prawdziwej dla tych, co weń wierzą. Nieważn<J jest historyczna prawdziwoś:' o11isywanych w Biblii zjawisk i zdarzeń; niewiełe możemy na ten temat dziś powiedzieć. Wynika z tego, że Pismo Święte pojmowane jest tutaj jako mito-hi.,t~r::i, :lie zaś podręcznik historii starożytnej. Przy jmując tego typu założenie przeci wstawiają się Leach i Aycock dominL:.j'Fym cd półtora wieku studiom nastawionym na potwierdzanie historycznej a'ut21~tyczności faktów opisywanych w poszczególnych Księg<Jch. Badacze przyjmujący założenia tzw. Najwyższego Krytycyzmu skupiają się nie tylko na poszuki wan:u danych mogących wesprzeć historyczną prawdziwość Starego i Nowego Testa:nentu, lecz również na ustalaniu chronologii wydarzeń, oddz:ełaniu v;arstw rzeczywistych wypowiedzi Jezusa Chrystusa od późniejszyich komentarzy, cdtwarzan:u '3,)0sobu redagowania Pisma, czy nawet określaniu występujących w nim gatunków literackich. Postępując w ten sposób tracą oni jednak rzecz w opinii Leacra najistotniejszą wymiar religijny Biblii, przesłanie jakie niesie ona sobą jab całość. Nie obchodzi go więc jej geneza i zgodność z hi'storycznymi faktami. "Tekst jest tekstem" i tylko on oraz ogólny' kontekst społeczny (kuł turo wy), z ktćrega wyrasta, są przedmiotem de ciekań. IPoszukiwanie owego mistylcznego wymiaru nie jest bynajmniej niczym nowym. Do końca Średniowiecza traktowano Biblię w ten właśnie sposób: jako przck~:3 religijny. Dopief{) wraz z Reformacją a potem XIX-wieczną krytyką naukową zc;tracono zawarty w niej sens. Analizy przedstawione w recenzowanym zb:c;'z2 .szkiców są więc jakby próbą powrotu do zagubionej jedni, lecz próbą dokonYlVa~ą już metodą naukową, daleką od średniowiecznej misteryjności. Zgodnie z poprzednimi ustaleniami, Biblia powinna więc być czytana tak ja~ o)owieść mityczna, a więc w sp·)so.b podobny do innych s;::otykanych przez anLcpolagów mitów. O takim traktowaniu całości Pisma Świętego stanowią jeg::J cec.hy - analogiczne do innego typu mitów: powtórzen'a wątków, ~ch wzajemne tran,fo> Tnacj-e, zawarte w ni'ch kontradykcje. Właściwości te przesądzają o charakterze nJrE1cji biblijnej. Przesądzają tym samym a wyb::Jrze rr.et8dy struktur<Jlnej jak) n> rzędzia analziy, metody najbardziej, jak dotąd, efektywnej. W sposób świadomy �RECENZJE 279 c\Jydwaj autorzy mówią jednak tylko o zapożyczeniu tej metody od Levi-Straussa; .'.i)l{lWadzajq b:l\viem do niej znaczące modyfikacje. Ta szczególna wersja struktul,dlzmu pozwoLć ma na zrealizowanie celu nadrzędnego, który najlepiej oddać możr'a nastr;pująco: "Tekst religijny zawiera misterium; misterium to jest w jakiś spo,.,·b zakodowane w tekście; daje się ono dekodować. Kod, tak jak we ',vszystk:ch ['nnach komunikacji, zależny jest od permutacji uwzorowanych struktur. Meto·ca ·J<.kcdowania wskaz,1ć ma to, co bezustannie powtarza się .w sekwencjach traYls('iJ'n1Clcji" . Streszczone powyżej zasady spojrzenia na Biblię jako na tekst mityczny i mitrJ-;;)'tnrię, który może być dekodowany dzięki metodzie strukturalnej, przywoływane ··ll przez Lr'acha prawie w każdym eseju, choć za każdym razem w sposób nieco ·,dir:ienny. Dccyduje o tym z pewnością fakt, iż każdy z nich pisany był przy . J' u,j okazji. Być może jednak stanowią one sekwencję transformacy jną, w której .'kodow,me jest misterium jego antropologii. Miejmy nadzieję, że udało nam s~ę :f' }'ozszyfco\\'ać. Właści wie w tym momencie można by zamknąć tę recenzję. Sądzę jednak, że czytelnk pozoslałby zawiedziony, gdyby nie zapoznał się z tym, a czym może .'.' Structuralist Interpretations dowiedzieć się. Dowiedzieć się zatem możemy np. :;Lczego MDjżesz miał siostrę, a Jezus jej nie posiadał; dlaczego w przedstawieniu. [':tty Nr;chala Anioła Matka Boska i Jezus są tak uderzająco podobni i równie "łudzi. Dow;emy się leż, dlaczego chrześcijaństwo w swej wczesnej fazie miało "\";)1 akler ruchu millenarystycznego, zaś później przeksztalciło się w hierarchiczną ;rtcdr;k5yjną sb ukturę. Dowiedzieć się też można, dlaczego określanie gatun!,;:ów ""';'ackich w przypadku Biblii nie ma specjalnego znaczenia i dlaczego oraz jak :ek,ty bibli jne powiązane mogą być z koncepcją rites de passage. W końcu Aycock •.•. j jawia nam tajemnice losu żony Lota i postaci Kaina. Sądzę, że próbka analizo.\ lmych termitów brzmi dostatecznie zachęcająco do lektury tej pracy. l chociaż wobec prezentowanych szkiców można wysuwać zastrzeżenia, \vy;JJy Nające jednak głównie z faktu akceptowania odmiennej wizji nauki o Biblii iy,]·. np. Rowan Williams, Leach's Bible, "Rain" 61 (19184), s. 11 - 12), to na więk'7i;ści czytelników wywrze ona zapewne olśniewające wrażenie. Podobnie zresztą j,lk dotychczasowe analizy Leacha na J. Neusnerze, który [w:] The Talmud as A lilhropolor;y, "Annual Samuel Friedland Ledure", The Jewish Theological Seml'l,.lY of America 19719, napisał: "W wielokrotnie czytanych opowieściach Leach ukazuje nam znaczenia i wymiary, a których nie wiedzieliśmy, że w ogóle istnieją, Gdy podążamy tropem jego analizy, uświadamiamy sobie, iż pozostawaliśmy ślepi. Ec) właśnie on pokazuje nam co one mają znaczyć", ;0j Michal Slawoj S z y n k i e w i c z, Rodzina pasterska LO) Mongol!i, Wrocław Buchowski 195'1, ss. 267, :l Lł~tr. Spoś,ód dwóch możliwych do przyjęcia sposobów badań nad rodziną. z których jeden polega na wydzieleniu "rodzinnego" zakresu kultury i życia spcłeczneg-D, \llktuje gD jilko autcnomiczny i zmierza do opisu i wyjaśnienia jego wewnętrz:l}ch !:-,echanizmów, a drugi rozpatruje rodzinę jako element większych całości ;liJłeczno-kulturowych, w recenzowanej książce wybrano ten ostatni. Uwaga pc\\ yższa niechże za,o;ygnalizuje kierunek moich roZ\vażat'l. Praca S. Szynkiewicza �280 RECENZJE interesuje mnie nie tylko jako jedno z nielicznych w literaturze światowej stud:ó·, I'odziny mongolskiej : nie tylko jako jedna z nieliczny'ch polskich prób anaJ:z:: życia rodzinnego ludu pozaeuropejskiego, dostarczająca wiedzy o rodzinie. Pragn: przede wszystkim zastan{)Nić się nad przyjętym w recenzowanej książce prze' autora, dobrego znawcę problematyki rodziny i szerszych grup genealogicznyci' (artykuły na temat terminologii pokrewieństwa i organizacji grup krewniaczyc>, Graz przeobrażeń w st~ukturze i funkcjach rodziny w Azji południowo-wschodni(" lVIongolii i w Polsce), podejściem do badań nad rodziną. Jakie propozycje metod:,logiczne S. Szynkiewicz do badań tych wnosi, jakie nowe stwierdzenia dotycz<\c.: kultury rodziny na podstawie tychże badań przedstawia? Próba odpowiedzi na postawione wyżej pytania wymaga zaprezentowania przyjętych przez autora ram i założeń pracy oraz metod analizy. Rodzina w monograf S. Szynkiewicza rozpatryv;ana jest przez pryzmat wybranych instytucji, określnr,ych przez .autora jako "posiłkowe" wobec rodziny uznanej za instytucję "nadrzędną" w ramach badań. Owe instytucje kulturowe, o których mówi się ogóln:-' jako o zbiorach faktów powtarzalnych i traktuje we wstępie jako konstrukcje mo delowe, przyjmują ksztalt norm czy zasad kulturowych o wyrażnych funkcjad' wo·bec systemu społeczno-kulturowego lecz o nie wyodrębnionych zakresach. S. Szynkiewicz, wyróżniając dla celów analizy w calościowym obrazie kultury owe instytucje-zasady, nie jest zainteresowany w tworzeniu z nich jednostek systematyk kultury; przedstawia je ,\- ich szerokich uwarunkowaniach i związkach. Instytucj .. w ten sposób ujmowane, wyposażone ponadto w informacje o warunkach gOSpDdarczych i ramach społecznych funkcjonowania rodziny, podanych w oddzielnyero rozdziałach, przygot-awują skonstruowanie całościowego obrazu rodziny w ramac~ społeczeństwa mongolskiego. Obrazu takiego, sugerowanego również tytułem pracy. \I\" książce jednak nie otrzymujemy. Autor jest świadom i informuje ,) tym czyte:!l~ka, że przedmiotem jego zainteresowania stały się nicktóre tylko dziedziny i aspekty kultury rodziny. Wśród omawianych w pracy instytucji, warunkujących funkcjonowanie rodzin}~ znalazły się takie, jak: linearność pokrewieństwa, wybór współmałżonków i za ;vicranie małżeństwa, patriarchalność wyrażająca władzę i prestiż w rodzinie, grupy wieku i szersze, korporacyjne grupy krewniacze. Można sądzić, że wybór tych właśnie a nie innych instytucji podyktowany wstał z jednej strony zaintcresowa-niem autora rodziną tradycyjną, w takiej formie, która należała do przesz!ośc: w okresie badań, a z drugiej wyłączeniem pewnych zagadniell, opracowanych już uprzednio lub odłożonych do przyszłych studiów. Poddane analizie instytucjt. w różny sposób związane są z rodziną jako głównym przedmiotem badań. Niektóre z nich osadzone są i mogą być rozpatrywane w obrębie jednej rodziny, inne mają charakter międzyrodzinny, jeszcze inne, np. grupy wieku, znajdują .-oparcie w grupach ponadrodzinnych. Zajęcie się tak różnymi instytucjami wytwarza jednak interesującą zmienną optykę widzenia kultury rodziny. Założenia teoretyczne i wzory postępowania badawczego czerpie autor z uj!";\: historycznych i funkcj-onalnych, informując o stosowaniu metody konkretno-historycznej i porównawczej. Jedynie sporadycznie sięga do innych metod analizy, wykorzystując m. in. możliwości wyjaśnień semiotycznych. Interpretacja semiotyczna, korzystająca z modeli myślenia kategoriami kosmologicznymi czy zakładająca dualną kategoryzację świata, traktowana jest jednak ja'ko jedna z możliwości tłumaczenia zjawisk kulturowych. Autor w różnych miejscach pracy stwierdza, że wskazanie na tego rodzaju konotacje stanowi hipotezę badawcżą, jest "konkluzją etnografa". Z lektury pracy wynika, że przyjęcie analizy konkretno-historycznej nie oznacza- �• RECENZJE 281 ogr<ln:czeni,] s:q \\. pracy do prob odtworzenia dziejów Konkretnego ludu przy p":r"ocy faktó\': a nie pojE;ć teoretycznych. Użycie terminu "metoda konkretno-hiskryczna" ma podkreślić, jak ,ię \\'ydaje, znaczenie jakie autor przywiązuje do \V"ryfikacji twierdzeń teoretycznych przy pomocy materiałów z badań empirycznych. A materialy te są bardz·o bogate i dobrze udokument:)wane i zostaly zgromadzon.: w trakcie wieloletnich badail terenowych w ramach ekspedycji etnograficzn;:j IHKM' PAN najszerzej w dziejach etnografii polskiej zakrojonego program'.l [""<lCpozaeuropejskich. Dodatkowych danych dostarczyla kwerenda materiałów Z<ls:anych. Znakomita znajomość faktów kulturowych, szacunek wobec nich i db8łoś{ (, :ch wielostronną prezentację, m. in. statystyczną, i interpretację, przede wszys:~im genetyczną i funkcjonalną, dostrzeganie zarówno uwarunkowaiJ. związ.anych z systemem spoleczno-kulturowym jak i inspiracji wynikających z potrzeb jednos:ek, brak przyjętych a priori t\\'ierdzeń dotyczących linii rozwojowej kultury, Le) główne cechy postępowania badawczego odnajdywane w książce. Szczególnego zainteresowania godne są nowe próby przedstawienia zasad i faktów kulturowych, zaproponowane w wyniku konfrontacji zastanych stwierdzei', z dotąd nie znanymi lub nie branymi pod uwagę realiami lub inną ich interpretilCją. Należy do nich stanowisko zajęte wobec kontrowersyjnej hipotezy {) \'v'ystępowaniu wielkiej rodziny wśród pasterzy azjatyckich. S. Szynkiewicz jest reprezentantem tezy, że wielka r{)dzina znana była społeczeństwu mongolskiemu i w pracy zajmuje się gromadzeniem dowodów istnienia zespolów wielk{)r'odzinnyeh i próbami rekonstrukcji post<lci tej rodziny. Formułuje definicję wielkiej rodziny, któq "kreśla jako "sytuację, w której członkowie rodziny pochodzenia danego czło\\'iek:l funkcjonują w przestrzennej, gospodilrczej i kultowej wspólnocie z jego rodziną prokreilcji" (s. 93). Definicja til jest dobrym przykładem posługiwania się przc~ autora terminami teoretycznymi; nie wyznaczając przy ich pomocy sz·czegółowo an: ram strukturalnych zjawiska, ani też istoty stosunków wewnętrznych, wskazuje jedynie na pewien typ struktury i stosunków. "Definicja spelnia swe instrumentahe zadania - pisze S. Szynkiewicz - jeśli jest bliska średniej, warianty zaś układaj·ą ~'ę wokól niej w granicach d{)puszczalnych intuicyjną miarą sensowności" (s. 95). Innym z interesująco przedislawi'onych problemów jest patriarchalizm. S. Szynkiewicz proponuje odróżnienie stereotypu zjawiska, zakładającego d{)minację mężczyzny nad kobietą, od rzeczywistej jego formy i wprowadza pojęcie "kompleksu patriarchalnego", w którym autorytet mężczyzny jest ty.lko jednym z kilku czynników wyznaczających stosunki między ludźmi, takich jak autorytet pokoleni:l i wieku, autorytet głowy rodziny, autorytet kierownika gospodarstwa i autorytet roli społecznej. I w tych rozważaniach wyraźne jest dążenie do przeciwstav,;ienia ~ię zniekształcaniu rzeczywistości przy pomocy pojęć ogólnych, nie w pełni przydatnych jako narzędzia badawcze, M·ożna jedynie zastanawiać się nad tym, czy uprzednio przedstawiona, szeroko ujęta definicja wielkiej Ndziny lub wskazana wyżej koncepcja "kompleksu patriarchalnego", nawiązujące do tradycyjnych terminów etnologicznych, mają jeszcze sens w ramach st<Jsowanego tu sposobu oglądu i analizy. kultury i' sp{)łeczeI1st '.\'a, przeciwstawiającego się tworzeniu ostro wyodrębnionych pojęć systematycznych a preferującego wielostronną ocenę zja',visk j ich ujmowanie we współzależności z innymi zjawiskami. Do pozosl;lłych osiągnięć pracy należy 'analiza pozycji kobiecych, przy czym źródeł jej dyskryminacji poszukuje S. Szynkiewicz nie w prawie zwyczajowym a w warunkach bytowania i \\' zasildach patriarchalizmu obowiązujących \V rodzinie. Zaproponowana w·stała ponadto nowa interpretacja tzw. płatnOŚCi małżeńskich, przedstawianych w kategoriach daru i trakt{)wanych jako opóźnione o jedno �282 RECENZJE pCKDlenie dzicdziczenie majątku w linii m~skiej. Autor formuluje pon<1dto \\'użną tezę opartą na odkryciu "anomalii matrylinearnej"' - matrylokulności i zacz,jtk)w JTatrylinearności w społeczeństwic mrJngobkim, {) powi<.jzaniach mi<;dzy zasada:l:i' =,.:irylincurnymi i lT!atlylinearnymi na terenie patriarchalnym ze stopnicm st~,biLzacji struktur społe<:znych. Stwierdza, że matrylinearność w warunkach spotecLL'ństwa pasterskiego może slużyć do z,:chowania równowagi społecznej i nie mUii być interpretowana w kategoriach stadium ewolucyjnego. Intcresujące rÓ\\'nież ~ą wnioski dotyczące różnic w reakcjach rodzin pcwstaj<.jcych \V ramach sZL'rszych grup krewni<1czych i rodz:n zindywidualizowanych na bcdżce przemiany kierDwane ze streny społeczeilstwa globalnego. Pragnę podkreślić znaczenie pracy dla zrowmienia procesów i sytuacji kulturowej w Mongolii \vspólczesnej. Autor podl,.irr;ując analizę tradycyjnych instytucji zwi,jzanych z redzin,j, przynall'żnych I pcJ:;'A'ie XX wieku, prugnie przyczynić się do pozll:inia punktu \\'y;~cia póżniej<zy,·:., ;::>;'oyspieszonych procesów modernizacyjnych. Zastosowany w pracy sposób uję-cia problematyki redziny, autor, dobry zn::lwca 'ej pro'blematyki i kultury ludów mongolskich, potraktowal jako wybrany z 1110ż1:'.vych i podPQrzą-clkowany celom i terenowi bada l'!. Rozpatrywanie rodziny w jej z;;iązkach z innymi grupami społeczno-kulturowymi: społeczności'l wspólnie koc,,;ją:::ych redzin, sPQłecznością regionalną, grupą etniczną, na koniec spolecznoś:::;ą IV rama,ch państwa, uzasadnione bylo specyfiką danego systemu kulturowego, który nie zostawiał miejsca na prywatność i aLltcnoDlię rodziny, i d'lżeniem do przcds:a wicnia życia rodzinnego w jego szerokich uwarunko\v,miach. Również podjęc:::: (Jpisu i wyjaśniania struktury i funkcjonowania rodziny przez analizę instytLlcji to\,-arzyszących rodzinie było wyborem autora, który uprzedni·o stosowul inne ~pJSGby analizowania redziny j grup krewniacznych, z<1jmując się weryfikacją ewul,.cjonistycznych twierdzeń na temat rcdziny, baeaj'lc w spG~ób bardziej bezpośredn; f;,;nkcję i strukturę rodziny oraz rozpatrując terminologię pokrewieństwa i org~lp-izację grup krewniaczych. Sposób analizy zastosowany w omawianej książce uzupełnia i wzbogaca uprzednie studia S. Szynkiewicza i razem z nimi tworzy naj~zerszy w literaturze światowej obraz rodziny mongolskiej. Trwałe wartości pracy powodują, że informowanie o niej ma sens również w kilka lat pb jej ukazaniu się. The Fo~klore, Fishing Culture ed. B. Gunda. of the Budapest World. Studies in Ethnology, Zoigni.t'w Jasiewicz Cultural Ecology and 1984, \'01. I, II, ss. 1253. Wydana przez węgierską Akademię Kiado książka zawiera interesujące rozprawy napisane w językach angielskim, niemieckim i francuskim opracowane przez .vybitnych etnologów, lingwistów, archeC'1ogów i folklorystów z zakresu kultur rybackich na świecie. Praca składa się z dwóch obszernych tomów i dedykowana jest wybitnemu duilskiemu etnologowi, H. 'Rasmussenowi. Tom pierwszy (ss. 58,3) otwiera "Wprowadzenie", które napisał prof. B. GLlnda z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Debrcezynie (Węgry) podkreślając w ni:n m.in. zasługi węgierskich uczonych (O. Herman 1&3'5- [91[4, J. Jankó 18'68-j902, B. M<:nkacsi HiW - H37) w badaniach r:ad rybelówstwem. Autor zapeznaje czytelnika również z historią i tendencjami w b,~·d"niach kultur rybackich w innych �RECENZJE 283 ~i;lja(:h, m.in. PO'lsce, Bulgarii, Czechosłowacji, Szwecji, Norwegii ,Finlandii, Danii, :~;cl1l(:zech, Stanach Zjednoczonych. Węgiers'ki uczony zwraca przy tym uwagę na .,-oi~łc pow:qLlania etno!ogii i folklorystyki węgierskiej z etnolog'ą i folklorystyk;! ;:,andynawską· Tom pierwszy przynosi 29 samodzielnych artykulów. Wśród nich wyróżni?ją <--: ,',voim charakterem następujące oplacJwania: artykul M. Znamierowskiej-Priif:\.J owcj, w którym autorka podjęla próbę Gceny zabytków kultury rybac'kiej, stwi2£~ ':; ..Jjąc, i.e zbiory narzędzi rybackich i sprzętu rybackiego w kolekcjach muz"O):::jeh są niezadow<llając:e. Polska badaczka zwróciła bkże u wagę na fakt, iż tJ .:,;",;nie na polskim wyborzeżu powstaly już w okresie średniowiecza pierwsze .o.' Europie organizacje rybJlówstwa zespolowego tzw. "maszoperie". Szwedzki badacz G. Berg zwraca uwagę na interesujące zabytki sztuki skand) nawskiej -- przedmioty codziennego użytku wykonane ze skór zlowionych ryb. :::-O.\viadujemy się z artykulu, że odpowiednio wygarbowane skóry z węgorza i 10·',;.-ia \\'ykorzystywane były przez Skandyna NÓW do produkcji butów, uprzęży k::n<, ic:h, worków do transportu mąki, toreb. Następny interesujący artykul napisany przez A. DeJitala zawiera ciekawe .:·,udium etnologiczne wioski rybackiej Stintino położonej na pIn. Sardynii, której .,·jeszkańcy specjalizowali się w połowach homaró·,v. Połowy te odbywaly się na ;)1Z.ystosowany·ch do tego celu łodziach na zwanych "guzza" albo "gazza". Ciekawego materialu z zakresu szkutnictwa rybackiego dostarcza artykuł O. L. Filguerias. Autor podejmuje próbę usystematyzowania typów bdzi rybackich '.'. Portugalii, dokonując podziału wcdług kryterium geograf'cznego: a) obszaru pIn. i,yorzeia, b) obszaru centralnego, c) obszaru pld. wybrzeża. Problematykę zwyczajów i prawa rybackiego w Skandynawii poruszył szwedzkI ~czony O. Hasslo. Prześledził on forrnowanie się praw zezwalających na połów • j i.J poczynając od ś:edniowiecza a kończąc na dniu dzisiejszym, Współczesne ry';'.Jówslwo skandynawskie podzielił pod względem organizacyjnym na: rodzinne :~("poły rybackie i kompanie rybac·kie. Zjawisku enkulturacji w rybolówstwie szwedzkim poświęcony jest artykuł O. Lofgrena. Autor, wybilny znawca kultury skandynawskiej, omawia na przy~.,l<ldzie osady rybackiej Bua (zach. wybrzeże Szwecji) sytuację rybaków-chłopów '.:': XiX wieku. Jednocześnie zwraca uwagę na asp2kt dezintegracji systemów zac:,owań rybaków sZ'.'.iedzkich pOd wpływem postępującego procesu modernizacji ; i;nnfliktów jakie w wyniku tego procesu powstają między pokc:leniami. B. Gunda dokonuje przeglądu tradycyjnych metod trucia ryb na ·obszarze Karp:J~ i Bałkanów. Opierając się na własnych badaniach terenowych i obfitej litej acurze przedmiotu zajmL!je stanowisko, iż używanie roślin (np. verbascum) jako t: ucizny w tradycyjnym rybołówstwie wywodzi się z dawnych tra,dycji lu·::!owych. 'Rybołówstwu ludu rybaków i żeglarzy Yami z Tajwanu poświęcone jest 0prC1c'lwanie A. von Brandt. Badacz niemiecki prześledzil kulturę rybacką tego lud'u 7 "vracając baczną uwagę na konstrukcje łodzi. ich dekorację i or namentykę (figury ;:Jostaci ludzkich, gwiazdy, ptaki, ryby, węże) a także r,a tladycyjne IT.etody polowu ryb wśród ludu Yami. Pierwszy tom The Fishing Culture of the World zamyka artykuł japcńskiego b.,dacza H. Kani, w którym autor poddaje analizie metody pO!JWU ryb przy użyciu p:a:"ów, konkretnie kormoranów (phalacrocorax). Ten unikalny sposób po wołu ryb : nemy jcst w Japonii od VII wieku. Trzeba zaznaczyć, że o ile w tomie pierwszym omawianej pozycji dominuje i);.)blematyka kultur rybackich europejskiego kręgu kulturowego (z wyjątkiem �284 RECENZJE czterech artykuló·.v), o tyle w tomie drugim autorzy skupiają się na pozaeuropejskich kulturach rybackich. Tom drugi zawiera ogółem 2'7 samodzielnych artykułów. Wśród nich dużą wartość poznawczą przedstawiają artykuły kilku autorów. Amerykański uczony, R. Lawless, analizuje tradycyjne techniki powolu ry_c w;:;ród ludu -Kalinga z północnego Luzonu. Opierając się na materiale etnologicz'1!'m R. Lawless stwierdza, że. wśród. ~aJinga .rybołówstwo ma największe znacz<n:e w okresIe 'kwIetma I maja, a najbardzIej rozpowszechmone technIki poło,",," ryb to: połów na przynętę założoną na hak, połów koszem "pulapk'l", polów ościE>' niem. S. M. Michael analizuje kastę rybaków morskich i rzecznych z pięciu regionó,' geograficznych Indii (północnego, południowo-wschodniego, centralnego, zachodnieg,i poludniowego) stwierdzając, że generalnie pozycja społeczna rybaków jest niska Określając ,cechy osobowe rybaków indyjskich autor jest zdania, żc są to ludzi·, kłótliwi, oszczędni, ciężko pracujący, wierni swoim rodzinnym tradycjom i środ{', wisku kulturowemu w którym żyją. Inny autor, A. Nashimura jako przedstawiciel rozwijanej w Japonii etnologj morza, charakteryzuje rybołówstwo Indonezji w kontekście środ,owiska kuHuroweg" i ekologicznego. Zastrzec wypada, że termin "Indonezja" używany przez japońskiego badacza nie oznacza państwa o tej nazwie, ale terytorium, w skI ad któreg<, wchodzą: Tajwan, Filipiny, Andamany, Wyspy Nikobar, Madagaskar i Indonezjc Dla tych wszystkich, którzy interesują się kulturami rybackimi na Pacyfiku, przeznaczony jest artykuł E. H.Bryan Jr. w którym autor omawia najbardzie,: znaczące prace (w tym książkę B. 'Malinowskiego Fish'ing in the Trobri::rn,i Island) z zakresu rybołówstwa tradycy-jnego i żeglugi na obszarze Oceanu Wielkiegr< ·W. IM. Olson i L. T. HubbardJr. zajmują się rybołówstwem Indian Tlingi' podkreślając, że kluczem do badań ich kultury i zrozumienia tej kultury jes', wlaśnie rybołów'stwo, rozwinięty i przestrzegany system 'Połowu łososia i halibuta który miał miejsce na wy'lycz:onych tradycją i prawem zwyczajowym obszarac;, morskich i brzegowych. Zachodnioniemiecki uczony H. C. Dosedla zajął się techni'kami polowu węgorz" i zębacza wśród ludu Kewa i Jalibu z centralnego obszaru Papui - na Nowej Gwinei, gd.zie rozwinięty jest na dużą ska1lę system rybnych pułapek wykonanych z plecionek pnączy paproci. Innym znanym spos-obem chwytania ryb jest wśród tych społeczeństw połów poprzez trucie akwenów wodnych. Do tego celu używa się małych krzewów euphorbia. H. Firth na przykładzie wysp Tikopia i Kelantan charakteryzuje dwa odmienn,· systemy ekonomiczno-społeczTle podporządkowane rolom s.l?0łecznym: męskim i żeńskim. Z arty'kułu dowiadujemy się np., że na Tikopii łowienie ryb, patroszenie. suszenie nale,ży do ról męskich i żeńskich, podczas gdy na Keiantan gotovianiem ryb zajmują się wyłącznie kobiety a połowem i transportem mężczyżni. Autor jes', zdania, że działalnośś gospodarcza wśród tych społeczeństw ma charakter spoieczny, a nie indywidualny . .Kompilacją informacji o znaczeniu rekinów "bakoa" w kulturze i codziennym życiu mieszkańców Wysp Gilberta jest artykuł K. Luomala. Autor analizuje i omawia sposoby połowu rekina a także zapoznaje czytelnika ze skompli'kowanym światem wierzeń mieszkańców wysp, dla których rekin jest bogiem, przodkiem a także totemem klanu. Książka jest interesującą i wartą pożnania pozycją etnologiczną tematycznie' związaną z kulturami rybackimi na świecie. Napisana przez wybitnych znawców l �285 RECENZJE ,);'zedmiotu pozwala czytelnikowi zorientować się w tematyce współcześnie P!'OWd·1zonych badań nad rybołówstwem. Każdy z artykułów zamieszczonych w pubii'-.acji jest opatrzony starannie dobraną bibliografią tematu. Omawiana pozycja została wydana w ciekawej szacie graficznej, niestety jest '~la ilustrowana fotografią czarno-białą. Omówienie tego interesującego, dwutomowego dziela z racji jego objętości mu.. alo się ograniczyć do zasygnalizowania tylko niektórych ważniejszych i bardziej .:lteresujących - jak się zdaje - artykułów. Książka jest pozycją bardzo cenną, zczególnie dla tych, których interesuje problematyka etnologicznych badań m'd '-.'.lIturami rybackimi. Warto było by chociaż niektóre artykuły zamieszczone w The Fishing Cal"tre. " przy1Yliżyć polskiemu czytelnikowi umieszczając tłumaczenia w fachowych ;·.smach etnologicznych i socjologicznych, które ukazują się w naszym kraju. Waldemar Dick A. P a p o u s e k, Pottatching, WareJare Some Considerations, "Abhandlungen ·;·,einschaft", Hcft :3'5,Nort-Drf .H~S.2, s. '1 - 15. r( wakiutl: and der Raiding Kopczyński among Vejlkerkundl:chen the Southern Arbeitsge- Wydav,,'aloby się, że wiele zagadnień ku'lturowych zostało już gruntownie pl'Z€::.:danych i deEnitywnie wyjaśnionych. A jednak niektóre z nich wywołują nad,"ł :iele poważnych kontrowersji. Okazuje się, że w zależności od różnych podejść badawczych można uzyskać ')".1·dzo różne wyniki. A zatem, nic nie jest całkowicie zakończone, zamknięte raz . ,l zawsze. Czasami warto jest powrócić - z chwilą wypracowania nowej metody :dawczej -. do starego tematu odnajdując w nim nowe, interesujące fakty. Właśnie Dick A. Papousek z Instytute for Cultural Anthropology przy Uni·. er:;ytecie w Groningen, w Holandii, przedstawił w swoim referacie na XLIII ~,!jędzynarodowym Kongresie Amery"kanistycznym, który odbył się w 1979 rOKu '. Vancouver (Kanada), rozważania dotyczące takich nadal interesujących zagadniefl '"ri: potJacz i wojna u Indian zamieszkujących północn{)-zach{)dnie wybrzeże AmeI :,'ki Północnej . .Referat Papouska składa się z piGciu cZGści, w których autor przedstawia rOZl~e :'~0żljwości tłumaczenia wspomnianych powyżej zjawisk kulturowych. Ukazuje re::.lltaty przemyśleó poszczególnych badaczy polemizując z nimi w niektórych ;'go zdaniem - bardziej kontrowersyjnych momentach. PrzeChodząc do prezentacji stanowisk badaczy najbardziej zaangażowanych . problematyce omawianej w referacie Papouska należy wspomnieć, że pierw.~ym antropologiem, "który w ogóle zwrócił uwagę na potlacz jako zjawisko kw, ..rowe byl Franz Boas badający pod koniec ubiegłego stulecia kulturę indiańskiego ,:emienia Kwa'kiutJów. Z jego anahzy potlaczu wynika, że jest on swego rodzaju , •.•:lystrybucją własności. W późniejszych latach idea ta była wielokrotnie p0dd:,:.ana krytyce. A oto główne teorie panujące na temat potlaczu przedstawione ze zrozu:~.:ałych względów w skrótowej formie - w pierwszej części referatu Dicka A. Pa':"lUska, która zatytułowana jest "interpretacja potlaczu": L'oria Helen Codere, która uważa potlacz jako "walkę z własnością". P<Xlejście �286 Codere RECENZJE (Fighti·ng with Property. A Study oj Kwakiutl Potlatching and Warejau, Seattle und London 1950) jest w pe ,vnym sensie p;'oduidem zar(h~'u' LstorycznegJ partYKularyz:11U Boasa, jak i funkcjonalizmu. Zgadza się :Jna z BlJ>,:(':n, że Kwakiutlowie siosD\vali p;;t1LlCZdla prześcignięcia swoich rywali w zen· ganic;ch o status społeczny, ale niezLlleżnie od tego dLlje histo' yczne WyjuŚl:'C;" tego intelesującego zjawiska kulturowego i wiąże g'J ze sp:'av;ą w,)jny. Wedle,; tt'j uczonej, potiucz jest szluchetnym, u przy tym wcale n:e tuki m arch;licznym sp.· sJbem prowadzenia dziułal1 wojennych. Lub rLlczej substytutem tyeh działań, kttlr.,' stuł się powszechnym, kiedy nacisk populacji na terenuch zamieszkanych prz;" Kwakiutlów znacznie zmalał. Stało się to z chwilą przejściu owych ziem w 1849 r'· ku pod panowanie białych Amerykanów. Efektem nowego statusu politycznego h, zakaz prowudzenia' wojen międzyplemiennych. Teoriu Stuarta Piddocke'a traktująca potlacz ja'ko zjuwisko inflacji. Pidd06:" (The Potlatching System oj the Southern Kwakiutl: A New Perspektive, w: .,E<;',;i"onment and Culturul Behavicur. Ecological Studies in Cultural Anthrop:Jlogy"' cd. Andrew P. Vayda. Gulden City 1965) również zwracu uWugę na historycz;;" Ho. W swojej analizie rozwoju społecznego wyżej wymienionych Indian U\\izględn· . czynnik demogruficmy. Lobi to jednak z punktu widzenia ekologicznego i funkcj,ralistycznego. Piddocke, pod-obnie jak Ccdere uważa, że potlacz w swojej f;)r;l1: z drugiej połowy ubiegłego wieku jest raczej zjawiskiem niedawnym. Jest to według autora tej teorii - nowa forma potlaczu. Jej treść w postaci rozdawanI:, wielkiej ilości różnego rodzaju dóbr (szczególnie 'koców) jest rezultatem prGce·,j ekC)nJmicznej inflacji. Natomiast Philip Drucker i Robert Heizer uważają potlacz jako pretensję ': dó::dziczonych praw. Autorzy ci (To 1Y1ake My Name C;;0od: A Eee:.camination r,f the Southern Kwakiutl Potlatch, University of California 'Press, Berkeley 19'67) pcr:chodzą do interesującego nas zagadnienia w sposób strukturalno-funkcj-onalny wyróin:ając potlacz jako rodzaj "zaszczytnego zoDowiązunia". Jednym z główny(';, punktów ich argumentacji jest to, że potlacz nie służył zdobywaniu ()kreślone!;') ~tatusu, lecz tylko dodawał prestiżu do już posiadanej pozycji. Jako ostatnią, przedstawia Papousek te-orię Irvinga Goldmanu, który uwa,i) potlacz za zjawisko rytualne. Goldman potlacz (The Month oj Heaven. An 1ntr'.)duction to Kwakiutl Religious Thought, New York 19'75) widzi takim, jakim by, en w czasach sp~zed kDntaktu Indian z biułymi, czyli przede wszystkim jako zj"wisko religijne. Według jego mniemania, potlacze były związane ze specyficznY:1 rytuałami obchodzonymi w przypadkach śmierci, budowy nowego domu, pcd,3trz-,'~.ynami, inicjacją, sprzedażą miedzi, odprawianiem Zimowej Ceremonii, itp. Druga część poświęcona jest genezie tego zjawiska. Autor referatu kontynuuj.' tataj prezentację stanowisk wymienionych w pierwszej części badaczy. I tak Codere - zgodnie z relacją 'Papouska - wprawdzie nie wyjaśnia genezy p~)tlaczu, ale zwraca uwagę na możliwość pobudek (rywalizacju w zukresie statl:";'; sp:Jłeczneg-o i prestiżu wzmiankowana już przez Boasa). Oczywiście, wyjaśnien> Codere dotyczy r-ozbudowanej formy potlaczu wiążącej się z pierwotnym zwycZIjem, która według tej badaczki oznacza substytut działalności wojennej prow'ldzr,. 112j we wcześniejszym okresie. ,Piddocke nie zastana wiu się nad pochodzeniem zjawiska kulturowego ja;k::" jest potlacz. Jest on raczej zainteresowany pytaniem, w jaki sposób pojawiła <.; IJarla rozbudowaneg-o potlaczu. Jego badania obejmują zagadnieniu dotyczące 11 c genezy, lecz degeneracji instytucji potlaczu. Natomiast Drucker i Heizer interesują się pochodzeniem tego fenomenu kult'.:'1792 - 1930, �RECENZJE 287 lowego II" do,;lc)\\"nym teg.) "lol\"a znaczeniu. Utrzymują oni, że pctlacze po \v;;t '.l ty z ,\"ymiany darów o warto:ici ZarC)\nl0 utylitarnej jak i nieutylitarnej, które Z3ch,ddy pomiqdzy rcp:"czentantami grup rodowyeh. SytuZ1c;a taka istniala między innY:11i przy zawieraniu mal~e11stw p:mliędzy osobami p8ch:)dz;~cy"ni z r dr-in o wysokim statusie spolecznym" W ta"ich p;'zypadk:lch "zaplata" za narzeczoną by'Ll c{Lnajemniana IV dll·ójnasób. Goldman również zwraca uwagę na pochodzenie potbezu. Uważa on, że byty cne rytuałami, które wiązaly się z Zimową Ceremonią jednym z najważniejszych obrzqdów rl'!igijnych Indian KW<Jkiutl. W tym przypad,ku potlacze stalFwily rytualne przclwnrzenie porządku kosmologicznego, w którym rozdawanie PC:inych (związanych z różnymi sferami świata) "dóbr bylo wymianą wic;żącą ze soij:j świat realny ze slviatem mitycznym. Goldman nie zwraca uwagi na rozwinię:ą L:":nę pot!'Jczu. Nie tylko umyślnie ogranicza się do okresu tradycyjnego Kw:?kiLitlów, zanim w,;tali schrystii"lI1izowanym i skomercjonaiJizowanym ludem, ale ró\'".n'eż bag<ltelizuje wielkosć samego pJtlaczu. Wiąże także ten rytual - podobnie j]'~ C.;cere - ze zj,\wiskiern l\fojny" Jednakże IV przeciwieństwie do swojej poprzedniczki robi to IV spo,;ób pośredni. Twierdzi on, że istnieje związf,k pomiędzy dz~c'ł,:n'ami wojennymi a tak zwanym Zimowym Ceremonialem. Zarówno niszczel',c wla~ności. jak i zabicie wroga OZ!1<lezadla tego badacza materializację symboli~~I1cgo aktu, w któl ym następuje ułagodzenie Zjadacza Ludzi, jednego z najważniejszych duchów Zimowego Ceremonialu. Pogląd ten odpowiada wyobrażeniu, kló, '" Goldma:l ma () logiee religii myśliwego wyrażoIL'j w maksymie "aby żyć, nal2Ż:Y ZCl bijać". W tym miejscu P:lpousek wyraża pogląd, że być może każdy z przedstaw::;nych P{l\\"yżej punktów widzenia jest możliwy do przyjęcia. Jednakże zc'~je s"cl,," sp':awę z tego, że istniej'1 podstawowe podziały potlaczy wedlug pewnych k<ltegr>" i -:lDszarów występowania_ Autor jak to szczególnie podkreśla w swoim !'e(J";:;c;e - zajmuje siq tyl,ko tymi pollaezami, w których ważną rolę odgrywa ni;;:c:enie dóbr. -Wszystkie p:lt!acze zawieraj,! 1\- >obie dwa aspekty: destrukcję i dystrybuc;~" Jc~li idzie o pierwszy <lspekt, to idC<l Piddocke'a mówiąca o destrukcji jako częś:. rytuału żałobnego. gdzie wlasność zmarłego, np. wodza, musi "umrzeć" razem z jegJ wlaścicic1em - zdaniem autor<l re!er<llU - nie wydaje się zbyt ryzykown<J. Dr".;gim aspektem jest 11"laśnie dystrybucja dóbr i żywności, które: - powtarzając z:l D~ucker'em i Heizer'em potwierdza prestiż i pretensje spadkobiercy lub jego na,tępcy" W części pośll"iqcol1ej d:ltO\I"aniu patIaczy od ich form prostych do bardzo nEb•.\dowanych. Papou,;ek zaznacza na I\"stępie, że kladzie nacis,k na trzy elemen'.y, które odgryw<lj'l ważną rolę w różnych interpretacjach omawianego zjawiska k'iiturowego. a więc pierwotny pot!acz, dzialania wojenne i potlacz rozbudowa ,j';:" W I;teraturze antropologicznej potlaez zdobywa sobie znaczenie jako rozbudowa n:"' c1:rd'lrowY\v'1l1ie siq i okazała konsumpcja" Faktem jest też, że Codere i Piddock? wlasnie te glówne aspekty pot1aczu umieszczają w centrum swojej uwagi. Oznac::l t.o róv.rni<.'Ż, że sl oni n:l,ta"wicn; II' ;woich badanii1ch na inny okres rozlVClJ.! pot!aezu aniżeli na p:-zyklad Goldm<ln. l tak, np. Coder"e wprowadza podzial p(JtLezu na trzy okresy: L 1732 - 1849 - okres prl'-potlaczo',\-y czyli pierwotny pot1<lCZ, ll" 1849 -Ino okres rozbudowy pot.laezu, III. 19,2i1 okres post-pot!aczowy. Jeśli ehodzi o pozo,;t<llych bad<lczy, tv Drucker i Heizer wykazują więcej za':l, �288 RECENZJE teresowania formą początkową tego zjuwiska, ,1n:żeli rozwiniętą f:lz~l. N<.ltom:asl Goldman nastawia się w swoich baduniach na okres przed-potlanowy (I), czyli sprzed chrystianizacji Indian tamtego regionu. Wymiana darów w tej fazie ma .;fcgO zdaniem miejsce, ale rozbudowany potlacz nie osiągnął jeszcze takiego poz~omu, jak w następnym okresie (II). Zarówno Cedere, jak i Piddocke studiują ·.·.szystkie okresy zwracając przy tym szczególną uWĘlgę na drugi okres rozwoju )'Jtlaczu. Następna część, zatytułowana potlacz a wojna, poświęcona jest hipotezom d·J,· tyczącym związku potlaczu z działalnością wojenml występującą pomiędzy indiail".~imi plemionami zamieszkalymi region północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Podobnie jak i w poprzednich kwestiach tak i tutaj poglądy na kn ',,,mat są różne. Na przy'kład C()dere uważa, że działania wojenne zostały zus tą:;ivne przez potlacze ekstruwagacyjne. Po roku 18'49. kiedy to Kompania Zatoki Budsona ustanowiła na tumtejszym terytorium, \\. Fort .Rupert, placów'kę hanaloe:ą, a KwaJl:iutlowie dzięki hand.Jowi stali się bogaci jak na ówczesne warunki, ,'.':edy potlacz przybiera rozbudowaną formę. Po roku H;.{j5 kuńcq się na tamtl'j'zym terenie wojny i wszelkie najazdy. Według opinii Codere, K wakiutlowie sid! ,.i(; pokojowo nastawionym ludem już przed wspomni,ll1cl datą. Papouse'k wytyka 'N tym miejscu Helen Codere, że jej teza nie zgadza się z dwoma hipotezami ::a ll::nat motywacji napadów u Kwakitlów jakie przedstawiła w swoim studiu!,;l. Drucker i Heizer są natomiast zdania, że militarna przewaga białych nad Indi~;,')a:ni sięga czasów znacznie wcześniejszych, bo 1811 r., czyli lak zwanego incydentu Tonąuin, Od tego okresu można mówić już o zaprzestaniu dzialaó wojen·· 'lych u wymienionych Indian. Konsekwencją dominacji białych sIały się pokojo\ve iómtakty pomiędzy różnymi grupami indiańskimi. Podkreslają un) również adapta'· c:.'jną zdolność kultur indiańskich północno-zachodniego wybrzda, Dowodzą, że ::'dianie opierali się wladzy i prawu bialych, i \\' miarę możli\vosc~ starali si~ :(~ ';-nijać, By-li ci Indianie zdaniem owych badaczy sprylniejszymi kupca",:i i j'jandlarzami, którzy z Kompanią Zatoki Hudsona nie \\'alczyli przy pomocy bra!:i, 1'ceZ konkurowali z nią na płaszczyźnie ekonomicznej. IPapousek przychyla się do pierwszego stwierdzenia Druckera i lkizera ch'J" c;;,ż nie bez zastrzeżeń. Jeśli chodzi o drugi przypadek, to aUlor referalu wi,r:(; >'.icojowe zachowanie Kwakiutlów ze wzrastającymi klopotami lych Ind;,lll ZW;'1z;.L1ymi z nasilającą si~ zależnością od białych, zanirn jeszcze poczyni{100 sr{',d~i z;,Tadcze na drodze administracyjnej, I dalej zastanawia się, czy dD zaniku naj~'zuów u ,omawia'ny~h tutaj In-di·an mogły przyczynić 'ię jeszczL' inlleokOlicz.no;::i. W:ldaje mu się, że odegrały tu ta'kże istotną rolę czynniki demograficzne, Jednakże np. Codere nie łączy wojny z danymi demograficznymi, przynajnmi-t'j :!.i, bezpośrednio. Argumentuje ona, że działania wojenne miały Z\\';<1Zl'].;:zć zd,;oy-,vaniem lub wzrostem prestiżu, Kiedy warunki ekonomiczne - po ustanowic'n:u :;,' ich terenach placówki hundlowej - sklją siC; sprzyjaj;lee na\vet dla K\\·a''''.1tJGw, odwracają oni całkowicie SW()ją uwag~ ku pot1acwwi, dzięki któ;'emu :n;gJ:t>y' '.,;zyskać prestiż pośród swoich sąsiadów. Pidocke także przypisuje ważną rolę zanikowi wojen Zmian(llTI ek()nom~czny:':, Zmiany te były jego zdaniem rezultatem nie tylko przybycia białych na tamlL'hze ':"reny, lecz także zmniejszenia się populacji autochtonów spDwod-owanej przez nic'1.:)ane im epidemie chorób. Zmniejszenie się gęstości zaludnienia mogło równic'ż 'YJwodować zmniejszenie się nacisku populacji, co oznOlcza, że i lllOŻ!i\\'OSl' nJ>zdó\v międzyplemiennych także zmalała. Papousek zgadza się z wywodem Piddocke'a dod-aj'lc przy l~'m. Żl' bal'd;;() �289 RECENZJE · 'ażną role; odegral taki.e wzrost znaczenia wladzy centralnej wprowadzonej .c:alych kolonizatorów. Wymienione powyżej IV bardzo dużym skrócie teorie na temat potlaczu ,xiązku z wojml są przedstawione IV referacie Papouska graLcznie w przez i jego post<'zi -:iiel11ató'vv. Ostatni;l czr;ś{' omawianego referatu dotyczy roli najazdów u K\llakiut1ó'.\', I :1:1 '",n ternat istnieje ',viele,' czasami zupelnie sprzecznych ze sobą hipotez. Na p,'zy·lad Codere twic;dzi, że oprócz grupy Lekwiltok, któ:-a żyła w specyficznych wa·· Jnkach, KW;lkiut1owie byli określani jako ludzie miluj;lCY pokój. Polemizując • bad<lczką co do przy cyn p{)Szczególnych wojen Papousek zapytuje, czy Indianil~ ,"mi nigdy nie rozpoczYll'lli najazdów. Odpowiedzi na postawione pytanie udziela · :ddoc.ke, który twi·erdzi, że Kwakiutlowie najeżdżali sąsiadów głównie w okre<'~, ,:£iy brak im bylu żywnuści, a więc pod koniec zimy i wczesClą wiosną, Innego z(i<',a )est Hden ClIdere, dla której sezonem walk był przede wszystkim okre~ je::.c:nr.y, ponie\\'aż w tym ukresie parwwały sprzyjające najazdom warunki pogodo·.v~. ';iiln Papousek jesienne napady interpretuje z okresem zbiorów jagód, owocó<v, · ,lb. itp" które zapewnialy aprowizację tamtejszym spolt'cznościom. Z kolei Goldn,,,,n ..idzi związek najazdów z Zimow<l Ceremonią. KOI'Il;ZąC [(Jzważan;a na ten ost:ltni temat autor referatu konkluduje, że zan;:11 ; .aL p;'zybyli na terytorium Kwakiutlów, było ono gęściej zaludnione, podobnie jak ... le pólnoclw-zach'Jdnie Wybrzeże, a w związku z tym najazdy prewencyjne sta·· .j',,']y rodzaj zabezpieczenia przf'd potencjalną, WTOg" działalnością sąsiadów. , Osoby zaintere50wane problematyką przedstawioną \\. referz,cie Papouska znajci'ł ;lim również bibliogl'<lfię llaj w<lżnicjszych prac dotyczących tych wielce frap·j .. ,cych zagadniell, .4.ndrzej Richard !. ;\1. B e r n a l' d, The Melting Pot and 20..r/t C'."ltnry Wisconsin, Minnenpolis: 1980, ss. 162. EClT/.Y :','ess the The ..1i.wr: Romanowski 1\!Iarital University Assimilatioc/ of :\linneso:'a W ostatnich laiach historycy alTll'l"ykańscy StOS'Llją \,'yr;;Lnuwane techni:"i a',i"',yczne IV celu badani<l zja wisk, które w poprzednich analizach histol'yczny-::h :)yly t;'aktowanl' obojętnie, czy IV ogóle ignorowane, Niektórzy ba.dacze są lXi>' ·tL.lej zainŁcresowani rczult<\tami niż metodą, dopTowadz;1jqC w zv;iązku z tym d~) ·k wielu danych liczbowych i tak wielu wyjaśnień technikami statystycznymi, 2·;' ;' ;'ace te są stosunkowo trudne do studiowania iwycizIgania wniosk6w. R. M. Bc> ·"rd, aut{Jl" onla',\'ianej ksi<!żki, stara się pl'Zezwyciężyc suchą naturę opraco\\'alr :atY:itycLnych. Pudstawowym źródłem dla jego pracy są :'vIarriage registrationg {)f <-;e state Gf Wisconsin, 1850 - )9120, State Office Bulding, :'vlad:son, któ;-e szczególoxD )fZebadal. Bernard starał sit; uniknąć monotonii oprc:cowań sto.tystycznych, k~ó"~ "tjczęściej L;.lNierajq prosLl il·ościow;! prezentację cech. Pom'mo tego jest to prz:c:l '.atystycwn. Prawie polowa tekstu zawiera tabele i graficzne zobrazowanie cia.. 'Jch statystycznyth. K:3i;lżka zawiera 311 tabel, 10 ',vykresó\\' : 3 rnapy w tekśc.l' . ,:.5 stronicowym, Praca sklada się z teoretycznego '.vstępu, w którym autor a:1}'.Luje amerykal1.-;kie badania asymilatji, w których \\'sKaźnikami były małżeńsn'-a :j "Lud" - t. 7~ �290 .RECENZJE mieszane i rozdz:ałów: 1. Imigranci w stanie Wisconsin, 2. Ilość: Il1lJ!żellstw m'. szunych, 3. Czynniki indywidualne, 4. Czynniki grupowe, 3. Wnioski. Autor stawia sobie za cel przebadanie wwrów asymiliacji poprzez zawiera!"'. n-,ałżeństw mieszanych i czynników wpływających na rozwój i wzrn,;t iJnścio\I:. małżct'1stw mieszanych (czynniki mające; wpływ dzieli na indywiduallw i grujJo\\' .• Bernard zamierza wy jaśnić: proces asymilacji przez skupienie zainteresowa!'1 ilości, wzorach i przyczynach egzogamii. Wybrał małżerlstwa mieszane jako II'sl",:'nik :Jsymilacji, ponieważ są one, jak twierdzi, szeroko ,toslHvallC do tych cell';.. i dają pewne, powszechnie akceptowane pomiary tego pr;;cesu, All; z pewl1()Śc:'i nie jest to jedyny wskaźnik tego zjawiska, Chyba, że zjawisko to uwzgl~dnimy w izolacji, likwidując tym samyn:l imigracyjne doświadczenie, od calcgl) kontek.<_ sytuacji w jakim miały mejsce małżellstwa egzogamiczne. Autor zas;lcniczo ;gl~';" Elje inne potencjalne wskaźniki integracji zachodzące, czy pojawiaj,jcP sic w cial~:.· "biorowości, np,: czlonkostwo w lokalnych organizacjach, <.lkceptacja "tandardoweg, L:bioru, czy nauka \Ii szkołach publicznych. Podobnie autor ignorujc' wikaźn:'-:' wskazujące na segregację etniczną zbiorowości, np" rozwój kl;ścio!ów ctnicznyc; powstawanie szkół z nauką języków etnicznych (jako śrudc'k kształcenia), a tak~c kształcących i pielęgnujących etnicznie wzory zawodowe, powstawanie towan:ysl\,,, i organizacji wzajemnej P9mocy (bazujących na religii i ctniczl1ośc:), st;m';aj;jcy:,·, sobie za cel dostarczanie pomDcy materialnej i organizowanie dzi,\lalncści kulL,nclnej, Można wyliczyć: jeszcze wiele innych, ważnych składników pomiaru asyrr' Licji, bądź czynników, które asymilację opóźniają. Czy jakieś "etniczne" wzory trwają pomimo egzogamii? Autor nie stawia soh': tego pozornie oczywistego pytania: dlaczego ci, którzy już wyrazili ch<;!': parzuc"n:u starych wzorów przez przyjazd do USA, wracaj'1 do nich, na C0 wskazuje wyE-e)';<;i procentowy wskaźnik endogamii pierwszej generacji imigrantów? Dlacze!!,' dz'eci imigrantów nie powinny przyswajać: sobie wzorów zachowań i norm postc;p;· , wania funkcjonujących w innych grupach? Odpowiedzi na te normatywne pyt<.ln."_, można uzyskać: poprzez badanie literatury dotycz'lcej danej grupy etnicznej, ',v pr;sil' einicznej, w listach i pamiętnikach pisanych przez emigrantó-.v, Cyfry, illatrialy statystyczne mówią nam co ludzi·e robili, ale na wet złożon<.l i skompliko"l'ar'" analiza rzeczywiście nie odpowie na pytanie, dlaczego'! W celu \vypr,~c()·.val1ia mod'lowych wzorów małżeństw mieszanych au'tDr oddzielił ,indywidualne i grupowe czy::niki ułatwiające za\vieranie malL.eństw mieszanych. Stosując złożony, współzależr,', ;:>"alizę Bernard odkrył, że małżeństwa egzogamiczne są popier<.lne przez drug·! g<:nerację lmigrantó\\; z Europy wschodniej. Niestety, model egzogamiczny Po c fUl1kcjonuje w spodziewany sposób wśród imigrantów z Europy wcri',dn:ej, pr:~(:" co). oczywiście, zmniejsza się jego użyteczność: w zrozumieniu i rozpoznaniu teg: zjawiska wśród mieszkańców "V,,'isconsin. Po ostrożnym rozważeniu autol' kankI\'ddje, że mieszane pochodzenie (np. z l'odziny, w któH~j rodzice Są z różnych gru:: fln:cznych, czy reLgijnych), czy bycie drugą generacją (urodzony w USA, rodzic' uodzeni poza granicami USA) predystynuje te jednostki do zawierania związkó c. [Lałżer'1sk:ch z partnerami(-l~ami) spoza swojej grupy etnicznej; nicnmiej \vydą) ,: s;q to raczej oczy~viste. Autor stwierdza, że kluczowymi demograficznymi i socjoekOllOlT;il'ZJlymi \l-'Ska7ni~;ami małżeństw miesza:1yeh imigrantów z Europy wschodniej s,): "wielko;!': gruJ'l;' elnicznej i ilość: potencjalnych małżonków w danej grupic oraz proccnto\'I'y udzi:" lbnej grupy etnicznej IV określonej populacji" (~. 103) miasta, stanu ("~y kraju. T l współzależność: ilustruje inną zmienną, a n~:anowicie wielkość: skupi;;k<.l. Wi~'kszo< iD,:grantów z Europy \\'scl1odniej osiedliła się IV dużych miastach, ci którzy z:,- �RECENZJE 291 !Y:;eszk<ll: W mniejszych. cz~ściej ślubowali poza swoją grupą etniczną, poniew:.;':: m'eL mniejsze szanse na zn<lJezienie żony czy męża we vd<:snej grupie etniczne i.. Bernard ustalił, że imigranci z Europy zachodniej także częściej wchodzili IV zwic,> lIi egzogamiczne. kiedy micszkali na terenie, na którym wh.sna grupa dnio ,:~ by! niLliczna. Pom:mo użyteczności szczegółowych bada!'l statystycznych nad małżcl1stw<'L mieszanymi w Wisconsin, praca ta stawia wi~cej pytań niż ·odpowiedzi. Czyteln:',~ może z!~aleźć duł.Ll ilość informacji bardzo szczegółowych odnośnie WZ01'Ó"'V !1l~.Ż"11Stw mieszanych, które jednak zaciemniają obraz, przedmiot rozważalI, niż 'C;' j·;z;;wict!ajq. Bernard nie ustosun'kowuje się, i nie ujav.-nia, co rozumie przez akC':brację. W konkluzji stwierdza, że jeżeli upodobania osobiste w doborze malżonk~ ł'ó',vnoważą się (z estetycznego i psychologicznego punktu widzenia), to pra wdop;p:dobnie ł'ozstrzygaj<lcymi detei minantami poziomu egzJ;;:amii wśród różnych gr')) t.t'li(:ZlJych są normy i \\'artości grupowe, a nie indywidualne. Z kolei przyczyno>'..:; \'.'skażnik nie może być rzeczywiście analiwwany, dopóki badacze nie będą mQą.~i r,~'erzyć upodobań osobistych (indywidualnych) w doborze malżonka(-i), Jest moż'i'xe. że g"upy etniczne, w których poziom małżeństw mieszanych jest wy~oki, klenją się odmien:lymi wartościami od tych grup, któ;'e są endogamiczne. Tych fO:'macji już jednak w materiał8ch statystycznych nie znajdziemy. Autor nie konfrontuje swoich odkryć z podobnymi pracami etnicznymi, baz'j'icym; na badaniach różnych imigracyjnych grup w środowiskach miejskich i ''\'i ,;Kich, N:e przedstawiono żadnych danych dotyczących małżeństw mieszanych z l":'cb miast czy obszarów USA. Autor widzi idealne warunki badawcze dla zi ,.,:'"ka asymilacji na terenie stanu Wisconsin, dzięki dużemu skupis.ku imigracyjnćIJ'd na tym terenie, jak również dzięki rozwojowi społecznych pasta w; z drug"o: r,:c uświCldamia sobie "typowości" tego skupiska imigracyjnego w poró\vnaniu z ,lJymi z obszaru USA. Bernard an<llizuje malżel1stwa mieszane zachodzące wśród 11 grup etniczny~:~, :'j,):,alizo\I'anych II' stanie Winsconsin, w latach 11060 - 1'920. W ostatnich 20 lat;r:,: b,:d,mia małżer1stw mieszanych bardzo się rozwinęły, coraz częściej mÓ'Ni () szczególnej r::Jli tego zjawiska w badaniach etnicznych. Autorowi The Melb,,;; Pot.. można zarzucić niewystarczające wYkorzystanie naj nowszy eh i licznych pl' -,,~. 7. :cgu zal,,'e,u, \\7 celu zestawienia wyników, wyeiqgania pewniejszych, mocni ::·:~ych ',vnio.';';'c)\\' i JcPiizcgO wy jaś'lienia procesu asymi1::lcji. And't'::ej Lipski J llrij W. B r o m I e j, OCie't'ki tieorii S~ . .Jill. etnosa, wydawnictwo "Nauka", Mo~k\Va 1'91~, W "',;ielon<lrodowym pa!'lstwie radzieckim studiowanie zagadniell etnicznych ~: Z~'{)zum:alych wzg1f:;dów posiada nie tylko teoretyczne, ale także praktyczne ZEezenie. :-.lic więc dziwnego, że co roku w Związku Radzieckim ukazuje się mnóstH': r :·~:c pisanych prwz socjologów, etnologów, historyków czy nawet ekonomistów r,:)J'zającyc:h problematykę etniczną. Szczególnie od kuńca lat sześćdziesiątych ct;.tuje s:c; Il'zmożone zainteresowanie tą problematyką, które trwa nieprzerwanie dziś i o',I'ocuje \\'it'loma artykułami zamieszczonymi na lamach radzieckich c7.<;';pi'm o,'al Lcznym; publikacjami ksiąiko·,vymi. M{)7:C tylko nauka arnerykaó.".,;; �TIECENZ.JE 292 : cst w równym ~:{mych stopniu wydawany ,~iplinary Journal Natomiast .,;ejsca, dał E/nos :=;"dzieckiego: . :'c! wśród "Juną. ,'imie:1ić _!1n.i. kilka '.'go, Autor i,- :',in naukowa kun.strukcją, 197:J), bardzo e/nosa dla Kozłow, Kozing, prezentowana przez Bromleja przys\v{)jenic \vymaga ro,zwija teorię wśród społeczeh.stv/ a niekiedy także, w życiu pot{)cznym, i zne;oZący ',:iy\\'idualny PGdsta\VO\'i}'n1 ;~zn", złożona 'j,.c1ająca w tylko \v teorii dzieło jest się ;,'" ob"el'wować l:ajrozmaitsze 0ie'JiJlętl'znie: Pic(\vszć:l, ość, ,;kól ale a ::!pić' zastanawiano . :;;'óżnia ,·,',;ta1 trzy ::,c Do ok:esie w nic są viszdkie jest w D',> nlYś~>. 7.ja\\-:.<ka zakn<e, z's."·· Pl.'::y wi,'d=l: pełni u]yginalne, etncsu. Etno:; \,n ..si to "h:st' w,;pólnota stabilne .. ludzL, {)SobLwosci świadomość on czymś kulte!'\, swojej podczas stałym, jedno<i s "'ego i' "~o p.Jniew"ż.vcol l) Etnikos ludów mogą etnikosu form czyli do jego ekonomiczna różnych w B"oE<2j narodo'v','o:-;'ć' dany powstal socjalizmie, formacji n), Z<}~· etr:ik·: s \\' paleogeneiyczny :3) Etn;kos 52), SpiJi'Ć'-"." określol"t'j ','i pows!ał - ~1 ~~ okres:" - pO'i'" ncogenetyc;:ny - Altajcy, Po,zc'zc" politycz:10-ekorlornicznyc'.1, jądro, należą również społecznego klasowych", i polityczna, żyjące kie:dy terytorialno-polityczne makrojednostki państWa 'Rosjanie; IV ',vieie: tern1in 2) Etnikos czy etnicznych "oddzielne, samodzielne oierwotnych, np. należeć ludy archeogcneiyczny Północy; Amerykanie, stanowi tego, n (s, przedkapitalistycznych, \vielozna,czny od jest rozgorzało S'l formacji proponując zależności Br<Jrnleja przynależności" narodowości ludy w przez I1arodowej narodowc)ściami nimi wiele np, podstawowych :t; ytorialn-a, i typy: np, etnikosu z m y (:E60), 'Yach czy są przedkapitalistycznym, z części zcntujące \vyróżni{)ną pojęcia te spory, jego kapitaliczmie, części pracy iz{:angaŻO\V~1nia Przybiera etno su w nauce e t n i k o s pienvotncgo, Vi Geni:1,{ tlvorów (samoświadomość), co utnl·a·· się jako złożony, dynamiczny sy,su,n też jednakowej i czy rozv/iązuje on omawianej pojQcie zresztą ludzi się, pierwotnej terminem ~'<roju ... dna f.ormą "zbiorowość rozpowszechnionego ;hJnzJ1.:cznie Swerblin, różnicują, czyli )0;1;Ocic sob,E' odpowiednim ponadto historycznym, które et,. pozwolę \Nykorzy~tuje i wzglf~dnie i psychiki, aspekcie podstawo'Vvą ;.;.drl<)wicie ;.1 w formy, problematykę mic;dzypokolcn.c\\'a 'd"c;tr<CJści od wszystkich innych podobnych . ,Je jest w etnonimie" (s, 57 - 58). Etnos jawi "jW:y Bro,;> naukowych, stała cechy, język) (:'.1,)0 pozycję ludzkich, jest (EU",- etno(jrafii Rog,\czew, w s:> Zwiazk'J "i(,miecku orientacj' tłumaczyć Bron11eja terytorium społec,zne także jego do rozważail określonym nią mającą Jednakże wkład pojęciem na nie . jiczaiclc teorie, po wysok'l 'IV ~u Br()lniejd. dziedzinie problemy pe\vnego etnosó\v powstałe \\' także ogólnej okazją cbszarcm skomplikowane) wielu, znac:=-- ,jurija poza pot,vierdzaj'l prEcyzyjnie ::!tującą " 'N wydana 'Z~ ..~ystęp0\vaniem \vcześniej są Sowriemiennyje tieori'i mn:.',i s:(; przyjrzeć specjalista Tokal"iew, której o Intf:l'GL- nieporó,v'lanie książk" znane podejmuj'lcych jest nazwisk: Kcncepcja -~,utncl tych An Zl~a~;i)'jjit~l lu wybitny (Moskwa się warto radzieckich, monografie 19(77) oraz uczonych uczonych poświęca omawiand jako duże Oi'ierki tu ZkcL:: Stanach "Ethn:c'ty: Dlatcgo uczonych roku poznać Be:Jin radzieckich A już i etnogr:rjija Etlmographie, w ctnioznc; kwartalnik problemom 1983 popr:zednie 1;;31), Omawiane ,Y<1 w się im etnologicznej, dokon~miom Jego problemy Relations", tym wydana Bromkj (':nicznych, End Ethnik z perspektywy pewno na poświęcony polskiej rozwiniętym na JUI'ij , of the zwłaszcza jest :ów nawet w nauce bardziej mu uwrażliwiana jest to s. także e t n o so c j zbiorowosci rozwoju 62), ESO wspólnota (plemionCl to nie l n e <.l ludzkie w tylko e:tn:oz113, o t g .'- l'e:;,,"· spuleczl:tl" wspÓln)'d którą t \1'Orz:! �RECENZJE 293 pe·.',·ne "etn:cznc" Komponenty, A więc etnosocjalny organizm składa się z czym1:etnicznych oraz socjalno-ekonomicznych, ElSO włącza część danego etnikos'..(. k:ó:-a rozmieszczona na zwartym terytorium wewnątrz jednego, politycznego ukszta:l.{)·,vania, pr'zedsta\vi<l ·się j<Jko odrębn<J socjalno-ekonomiczna całość, .BSO moE \\'ystępować IV trzech odmianach: pierws,zą reprezentuje taki etnikos, którego CZł01".k''jwie zamieszkują n:e tylko swoje wspólne terytorium, ale też terytoria obc~. t',,'orząc grupy nie mające ;;ocjalno-ekonomicznej samodzielności, przykładem SJ, ldandczycy. którzy oprócz I:'landii zamieszkują inne państwa. Drugą odmianę rep:-ezentuje etnikos hl'orzący dwa ESO, np. Niemcy w NRD i w R.FN. Z trzec:"" r;.amy do czynienia, gdy w ramach jednego ESO żyje kilka spójnych etnikosó,.\. i2;;; to ma michce np. w Jugosł<Jwii. W etnosocjcl1nych organi'zmach Z<lzwyczaj poza podstawową wspólnotą etniczl:ą, L2zestnicztl wiC;rl:sze lub mniejsze obce etniczne wtrącenia - odpryski innych etn:kOSÓ'A',jądra któl'ych znajdują się IV innych ESO. Takie odpryski m{)gą znajdow<'ć ~:ę w st<lnie spoistym bądź r07proszonym, jeżeli są spoiste, to nazywa się je grupd2'Ylietnoarealo'.vymi. a jeżeli rozproszone, to etnodyspersyjnymi. Z kolei n a r 6 d jest to taka forma, w której poza czynnikami społeczno-ekomJrn:eznymi, a konkrelnie klaso\vymi, ',vystępują też czynniki etniczne. Te drug g::.;ą w stosunku do tych pierwszych rolę formy kClztałtującej. Naród charakteryzuje ,:ę etniczną jednorodnością i tym właśnie różni się od r,tnos'ocjalnego org,nizmu. w którym mog~l IVy,tępować rozmaite et,noisy. Etnosy składają się na złożoną strukturę etniczną ludzkości. Jej zloż·onośćprz"ja"\'ia sic: nie tylko w różnorodności form etnicznych, łecz także w pewnej hier<Jrc:,iczności. Bromlej ulożył h i e r a r c h i ę s p a ł e c z n a ś c i e t n i c z n y c h skha:,jącą się z czterech poziomów: l) podstawowa wspólnota etniczna; 2) elemental'''? ji'dnostka etniczna; 3) wspólnota subdniozna; 4) wspólnota metaetniczna. Podstawowa wspólnota etniczna, to zbi{)l'OWOŚĆludzi charakteryzująca się najv'ic:kszą intemywnością etnicznych cech i występująca jako samodzielna jednostkł ~połeczna (s. al). Elementarna jednostka etniczna (jednostka mikr{)etniczna), to naj mniejszy element podstawowej wspólnoty etnicznej (s. 8:1). Jednostką mikroetni<:zą może by'· jeden człowiek pojmowany oczywiście jako nosiciel cech etnicznych, etnicznej ił> h:-macji - etnoform. Ale pojedynczy c,złowiek nie jest w stanie sam zreprodukować swoich cech etnicznych, dlatego właściwą elementarną jednostką etniczną je< r·)dzina. Wspóln()tą subetn'czną nazyW<l się społeczność, u której etniczne cechy wyJ ażone są z mniejszą intensywności<:j niż w przypadku podstawowej w.spólnoty e'.nicznej, której subelnos jest zwykle czc:ścią (s. 83). Istnienie subetnosów jest zwią~,,:ie z uświad<Jmianiem sobie grupowej odrębności na podstawie takich czy innyci'. k,Jl'r,ponentów. Pochodzenie takich wspólnot jest różnorodne. Mogą nimi być poC:c-:aW{lWe wspólnoty etniezne w trakcie zatracania właściwych im cech; mogą nim: być grupy etnograficzne silnie uświadamiające sobie swoją wspólnotę i odrębność: albo też wspólnoty wyposażone w specyficzne rysy kultury, np. Kozacy Dońscy. Dana grupa ludzi może stać się wspólnotą subetniczną, dzięki najróźniejszy~:' czynnikom determinującym ich odrębność: gospodarka, kultura, język, rasa, strukt'Jra administracyjna i i:1ne. l wreszcie -,vspó!nota m<Jkroetniczna, zwana też metaetniczną, obejmuje kilk<o podstawowych \vspóln()t etnicznych, ale charakteryzuje się cechami etnicznyn'.c ,} rrmiejszej i:ote!1sy;vności niż każda z tych wspólnot oddzielnie (s. 8'3). Wśró:';. v;spólnot metaetnicznych \vyróżni<Jmy etnosocjalne i etniczne. Pierwsze z nic L kiJ',I' �294 RECENZJE o,ystępują w historii najczęściej jako wspólnotyetnopolityczne, drugie tyj!,::) ,~,~~{()metaetnokulturowe. W tym ostatnim przypadku czynnikiem systematyzującym, podstawowym, obiektywnym kryterium dla wydzielenia etnokulturowych met,,'.·:ó'pólnot są pewne komponenty kultury i te wspólnoty mogą być kolejno w.5póln8:z;;-ni metaetnolingwistycznymi, metaetnDkonfcsyjnymi, metaetnoekonomicznymi it~. Rozgf'aniczenie poziomów etnic.znej hierarchii jest jeszcze jednym dowodem lEI : J, jak skomplikowana jest etniczna struktura społeczeóstwa ludzkiego. A że n:e ,kst una jedynie logicznym konstruktem świadczą fakty, które być może nie '''l i,:'Ne do obserwowania, niemniej jednak :zachcdzą w rzcczywistości, Każdy cz10'.':;ek rr.a swoje miejsce w hierarchii etnicznej, a nawet może micć tych miej:'8 ,,,']ka i może je w ciągu swojego życia zmieniać, Bromlej daje nastl;pujący przy~::"d: można uważać się za Rosjanina (podstawowa wspólnota etniczna) za DOl:<-::eso Kozaka (subetnos) i za Słowianina (wspólnota makroetniczna). Przedstawione powyżej - z konieczności skrótowo - wywody na temat for,:, c::,osu i hierarchii etnicznej stanowią najbardziej istotny element teorii BromIeja. Widać IV niej, tak charakterystyczną dla BromIeja, dążność do tworzcn'u uogólnień, nawet abstrakcji, która sprawia, że teorię etnosu Bromleja chcialoby s>~ :1<,zwać filozofią etnosu, Ta ogólność jest u radzieckiego uczonego czymś, co niell:<ll automatycznie wynika z ro;:ważań prowadz{;nych z ogromną p;'ecyzją, a nólV:,', ~Lobiazgov,,'ością. Bromlej po prostu poka,zuje w jaki sposób analizować i syntetyz;c·.vać skomplikowane zjawiska etniczne. Pozostaje się jeszcze zastanowić, jaką korzyść przynosi teoria prezentowa:,;! .'} książce Oćierki tieorii etnosa, Otóż wydaje mi się, że przynosi ona korzyść d',\','j,;ką, Po pierwsze, jest ona dziełem ujmującym calościowo rzeczywistość etniczną, jako taka jest właśnie pewną filozofią etnosu, którą można interprC!ować, roz\\';jć,c\ i z którą można się nie zgadzać, A po drugie, teoria Bromleja daje roz\liiąz<:<nia poszczególnych problemów związanych z występowaniem etnosów i dzię;;;i ,unu można się nią posłużyć jako aparatem do badania już konkretnych zagać.:,;el1, dotyczących danych wspólnot etnicznych, Grzegorz Pelczyński ·P. L P u c z k o w, Etniczeskaja situacija w Okieanii, ldz. "Nauka», Akademi;a ='J<1ukSSSR. lnstitut Etnografii im. N, N, Mikłucho-Maklaja, Moskwa 19-83, ss. J~~, Praca P. L Puc!.kowa należy do nielicznych w literaturze światowej wydal'::lidw poświęconych kompleksowo ujętej problematyce etnicznej całcgo obsz<JL.l Oceanii, W piśmiennictwie polskim nie ma swojego odpowiednika, Obsz<Jr, którego d:)tyczy badana tematyka, obejmuje Melanezję (w tym Nową Gwineę), Mikronezję i Polinezję (łącznie z Nową Zelandią i Hawaj'ami, aczkolwiek ludności tych wy:,; 9cświęC<J autor niewiele uwagi); w sumie l mln 266 tys, kilon~etrów kwadratc'.','ych, gdzie na okol o la tys. wysp zamieszkuje ponad 11 milionów ludzi, Na n<1.'większej z nich - N{)wej Gwinei - badacze wyróżniają do tysiąca wspólnot etnGjęzykowych, co stanowi około jednej piątej etnicznych \VSpÓ[tlOt językowych c> lego świata. Około dwustu podobnych wspólnot zamieszkuje pozostały obszllr Oceanii (s, 87), Przez okr"~'enie "sytuacja etniczna" autor rozumie skl<1d etniczny ludności danego kraju lub regionu, a także procesy i czynniki wpły\\'ające na ten skLld i powodujqcC jego zmianę (s. 3). Słusznie Puczkow stwierdza, iż w Oceanii (nie �RECENZJE 295 , ':z'lc Nowcj Zelandii) nie ma nawdu w ścislym ,znaczeniu tego slowa (s. 14,;1). F.'.vajc, pomijajqc niewielkq liczbę tubylców, zamieszkuje ludność naply\vowa nażc;ca do n,ll'c,du amerykailskiego. Pozostale wyspy zamieszkują ludy znajdujące ',~ na różnym - najczęściej stosunkowo niskim - poziomie rozwoju spoleczneg.}, 'c~ące od kilkudziesięciu osób, poprzez kilku -j rzadko - kilkudziesięciotysięczne, ".; sporadycznie sięg'ajql:Yl:h powyżej stu tysięcy czlonków. Pral:a, oprót:z wstępu i zakoill:zenia, sklada się z czterech rozdzialów. Piennzy ,:', : histo:Yl:Zno-geografil:wym zarysem ziem i ludów omawianego obszaru. 0010...,··)no w n:m geograficzne polożenie regionu, specyfikę tamtejszego środov.;isX;l :), :yr{Jdniczego, różne koncepcje zasiedlenia Oceanii przez ludzi, ora.z formowanie :.': !)odstmvowYl:h grup etnorasQ\vych. Przedstawiono spoleczno-ekonomiczny roz>'ioj ',', rntejszYl:h spoJel:z!1ośl:i przed przybyciem do nich Europejczyków, jak również '" ep{)l:l~ eu;o]Jl'jskO-;lmerykaI1skiej kolonizacji. Pokrótce opisano historię regionu ,:;llnil:h paru s ulel:i, sl:haraktel'yzowano też jego współczesną gospodarkę. Irtozdzial drugi zawiera ro·zważania nad historyczno-etnograficzną rejonizacją O,~ranii, a także pr.działem ludów tego obszaru wedlug typÓ\V gospodarczo-kultL;','.'.ych. Zamiesz(;Lona jest w nim obszerna relacja z podejmow'anych w literaturze : .'.,atoNcj prób etnolingwistycznych klasyfikacji ludów Oceanii. W rozdziale trzel:im przedstawiono sklad etniczny ludności regionu; przepl'c'. ~,tiZ(jno anali'~<; z~~ch{)dząeych przemian w dluższym rozwoju czasowym, jak rów<, ż wskazano na aktualny kształt tamtejszych zbiorowości etnicznych. Omówicn'J ,'. ;,im wewnętrzne migracje ludności Oceanii, jak również napływ ludności z zew"'i\;'Z (t.:uropejczyków, Amerykanów, Hindusów, ChiI1czyków, Wietnamczyków .. ,). "";zpdsi.a··.viono l;c!.bę i zasiedlenie podstawowych grup imigranckich z .zaznacze'J ,:Tl il:h tYP:Jwyc!J zawodów. Przeprowadzono typologizację poszczególnych "kra;e.·.... Oceanii, traktujqc jako wyróżnik sklad ich struktur etnicznych. Zamieszczo"'0 ,<lbcle sz·czególowo obrazujcwe zróżnicowanie etniczne mieszkaI1ców większych '.. y' p j archipelagów. Nie podano jednak jakich lat dotyczą za warte w nich dane ',.>~y,tYl:Zrw. Róvmież podane w tekście wielkości liczbowe często pozbawione są :3;;t i różne Sq od wielkości zawartych w tabelach. W rozdziale czwartym, najdJuższym, P. 1. Puczkow przedstawil po.zostale ele;T] ('nt y określajqce sytual:ję etniczną regionu. Wymienil kilka funkcjonującyó '. L,eraturze radzieckiej określeil etnosu. Wy róż ni l też ich typologizację. Zaprop'0.,,; .\'ał włdsnc okrcślenie tego pojęcia zwracając zarazem uwagę na braki w r.a'.:<('cki<;j terminologii etnicznej (głównie odnośnie wydzielenia trzech typówetnosu: :):'.mienia, !udowości-narodnost'i i narodu) widoczne przy próbie jej zastosowan;a r,'" fJpisu społeczności etnicznych krajów kolonialnych i rozwijających się, w tym. ~·,>.'.·nieżsamej Oceanii (s. 143). Zaproponowal poslugiwanie się terminem "mikro";i:ód" (\\' Europie określeni by byli tym mianem - zdaniem autora - np. An':':czYl:Y); użyte zc;;taly takie określcnid jak "ludowość (w znaczeniu innym niż '.Jajc mu się w języku polskim, w literatur.ze radzieckiej oznaczającym pewierr <'.) l'in:(;zncgo rozwoju zbiorowości - różnym też od pojęcia "narodowość" ros . .•;';.c'<jVj.al'nost' "), "formuJuj'lca się ludowość", "wspólnota międzyplemienna", "grupa ·.·.··ytoriaina", "Il'rytorialny kompleks etniczny" (s. 14'3 -14'5). Wyróżni·one zostaly .,::,<;one ul\,vory etnoterytorialne (niekiedy nazywane "okręgami") przypominające :":j ',A,·zgl<;·demswych rozmiarów plemiona, ale scementowane zwic)Zkami sąsiedzi'.' t'g') terytorialnego charakteru" (s. 14'4). Podano tcrytorialne rozmieszczenie teg.) ':j .';".;.1 \vspc}lnot. Intcresuj;lcc roZ\vażania poświęcil P. 1. Puczko\\' samoświadomości etniczne: -o; ".ywanych JUril.'N. "Dla Oceanii pisze on - swoista jest hierarchiczność samn- �296 RECENZJE t'Ladomoscl etnicznej: te!1 sam czlowiek odnosi siebie do wspólnot etnicznyci riJżnych poziomów taksonomicznych. Zjawisko to jest charakterystyczne szczególni o:<J rejonów, gdzie rozpowszechnione są terytorialne komplcksy etniczne i inne zło· :Ż,(Jl1e formy (etniczne). I lak \'1 viielu miejsc,ach Papui samoświadomość etniczn, jiest d \'1ustopniowa. Pa!:JUas często uważa się jednocześnie za przynależnego do ja· J.::egoś konkretnego plemienia i do wspólnoty międzyplemiennej" (s. 14-7). "W M(> L'1ezji - pisze ,P. 1. Puczkow nieco ·dalej - w poszczególnych przypadkach 11107;· występować i trzystopniowa samoświadomość: człowiek odnosi siebie do konkretn(~ .. J:',alej wspólnotyetnoterytorialnej (lub plemienia), do większej grupy teryloriall1( j;.' kOl'lCU,do terytorialnego kompleksu etnicznego" (s. Hi8). Rozważania poświęcone typologizacji etnosów, problemom pojQciowym i S,lJllC; ś':,'iadomości ludów Oceanii, należą do najciekawszych w pracy. Odn{)si się jedna;: w!"aienie, iż glówny wysiłek autora poszedł w kierunku wyróżnienia (nazwani'J. v:spólnot etnicznych zgodnie z terminologią przyjętą w literaturze, lub też wykorzystania "własnych propozycji, bez głębszej refleksji nad przyczynami przyjęc:' orl:reślonych kryterió\'1 (często nie formułowanych wprost lecz przyjmowanych mi.!l'ZąC{)), jak i skutkami ich praktycznego zast{)sowania. W jeszcze większym stopni odnosi się to do częstych 'oN pracy propozycji typologiwcji opisywanych zjawis;, Rz('cz nie w tym, aby podzielić rzeczywistość społeczn'l, lecz w tym, aby podziel t'en lepiej niż dotychczasowe tłumaczył zjawiska i procesy, które są przedmioter:' ;;ainteresowa11 badawczych. ~ależy zatem wyraźnie stwierdzić co badacza interesuj':'. czego on oczekuje, jak i w jakim stopniu przyjęte narzędzia badawcze spelni<Jji'. te oczekiwania. W prezeniov.;anej pracy czynione jest to \V zbyt malym stopni'c W dalszej części tomu omówił P. 1. Puczkow przebieg pl'Ocesów etnicznyc'· i wpływające nań czynniki. Poświęci! uwagę m.in. czynnikom wpływającym 11-. tempo asymilacji poszczególnych zbiorowości Oceanii do innych kultur etnicznyc> tego regionu. ZaU\·vażył, iż występujące na tym obsZJarze pr{)cesy etniczne maj l "'lele cech wspólnych z procesami zachodzącymi \\' krajach innych regionów świat:· będących wciąż koloniami lub niedawno wyzwolonych od tego typu zależnośc, Kależy do nich - -zdaniem autora - "przede wszystkim wysoka intensywność prr,· cesćw, ich narastające tempo, przewaga konsolidacji i integracji nad procesami et, nicznymi innych typów, wielki wpływ czynnika politycznego na rozwój etniczn. krajów itd." (s. l-i,8- 1·Hl). W kolejnych partiach pracy zostały omówione procesy demograficzne ze szcz::g6lnym uwzględnieniem ich aspektu etnicznego, jak ró·.'·~lież wpływ pr{)cesów 111' gl"acji i urbanizacji na srt.rukturę etniczną poszczególnych krajó-.v Oceanii. Opisar: .. została sytuacja językowa panująca wśród ludów calego regionu l. Mimo, iż stv.·" rzono zapisy pisemne (-.\' oparciu o alfabet łaciński) dla v.'lelu tamtejszych ludó'.\ to literatura w językach tubylców jest bardzo uboga, głównie ma charakter re!.gijny. Ostatńio - j<:lk st\\"ierdza Puczkow - daje się zaobserwować w Melanez:. zjawisko stopniowego odcbodzeni<:l, a nawet calkowtiej rezygnacji z przcdsięwzif; \\'ydawniczych w językach miejscowych na rzecz angielskiego i francu.'.kiego (.s. ] s"') Scharakteryzowana została rówr.ież struktura religijna ludności Oceanii, jej wp!Y': na procesy etniczne, a także polityka etniczna (jako :i.e na tym obszarze -- jak j'~~ zaznaczono - o narodach :nówić nie można) władz poszczególnych krajów. Przcc;1 Interesującą, rzadką nowogwinejskiej ~rowincji kdńców. Są oni wszyscy zykach ;;woich sąsiadów w OceaniI. sytuację mQżna zaobserwować jak podaje P. I. Puczkow - ,.Wschodni Sepik, w niewielkiej wsi Mandi liczącej okola 100 mics< czterojęzyczni. Oprócz własnego języke mówią także w trzech je (s. 1117 - Hill). Wielojęzyczność jest dość powszechnym zjawL<;kicm �297 RECENZJE td ;.osunki mic;dzyetn:czne, ..\' tym konflikty etniczne, występujące In b:lcanym obszarze. Zakol1czen:e poswięcone zostało perspekty\\'om rozwoju etnie?r,ego Oceanii ze szczególnym \!\\'zględnieniem przewidywanych przemian jGzykc ~..:a·,\·:<'no 'i,ych, Pr3ea nie z<Jwicra jakichkoh\';ck indeksów, Zamieszczony na jej koi1cu sp: ,,\'ykorzystz.nej litl'ratury jest b"rdzo obszerny, zawiera 48;9 pozycji (w tym 95 w jeL:';'U rosyjskim). Prowadzone przez Puczkowa rozważania maj'l w zdecydowanYl' ,::.opniu charakter odtwórczy, :"1 relacj'l z przccz.ytanej literatury przedmiotu, Zcb:'ane dane poddnI on uporządkow3niu, Czytelnik sięgając do prezentowanej prac,'. f::" po',\'i!licn b:zyć na no\\'at,:)l',k:e rozwi'1zan:a i błyskotliwą interpretację poreJ':,lnych problcmó\\', Powinien j'1 potrakto\\'ać ~ako bard.zo p{)żyteczne, facho\\' ~ ';",Jrowadzcnic do prDblcm~.tyki etnicznej ludów Oceanii 2, Rys:::ard N, A. A l e k s e e v, Szamanizm is,,[edowonija, tjurkojazycznych Nowosybirsk llarodow 19S-t, wyd. "Nauka", Sibirii, Opyt R.ad:::ik area!noq) ss. ~32, Nikołaj Alekseewicz Alekseev jest znanym i zasłużonym badaczem kultury i j't'ligii ludów z,llnie,~zkujących azjatycką częsc ZSRR. Szczególnie wiele miejsc:~ w ,""oich badaniach po~\Vif;ca cd ponad dwudziestu lat Jakutom i Tu ",i i1-com, Ostatnia praca Ale.kseeva, której próbc; omó\\'ienia tutaj podejmuj!;, jest kon:yI".l<:cją nieda\\'IlO wydanego opracowania poswięc'cJllego analizie tradycyjnych \\':"rrei1 Jakutów, Altaj-czyków, TU"\'iI1Ców, Chakasów, Szorów i innych ludów południ::"','cj Syberii " W pierwszej cz<;sci swojej pracy Alekseew daje przegląd dotychczasowy<:h ba, dal1 nad wierzeniami ludów Syberii, Z omów.ienia tego wynika. że badania taki, na szerszą skalę rozpocz<;ly się na przełomie XIX i XX wieku, mimo iż w niektórych wypadkach rc;kopiśn~ienne a i drukowane żródła .sięgają koi1ca XVII wieku Drugi ruzdzial omawia'lej pracy to "Animistyczne przedstawienia szamanizmu' -"'- którym już na wst.ępie ~utor zaznacza. że do chwiłi obecnej nie ma ani jedne; pozycji poświc;c(:nej problemowi pochodzenia i ewolucji mitów ludów Syberie >,- zwiąvku z czym sbwia sobie wdanie ukazanie tej częś'ci animizmu, która dotycz,: ~zamanizmu, Zgodnie z religijnym światopoglądem tych ludów, wszechświat dzieli się :u L'zy światy zamieszkałe przez ludzi, zwierzęta oraz róine bóstwa i duchy. pośTed!li· kami między istot~mi nadprzyrodzonymi a ludźmi byli szamani, tj ludzie posiadający wyjcltkową zdolność łączenia się z duchami, dzięki czemu mogli leczyć współplemieńców. przepowiadać ich przyszłość itp, Alekseev stawia w tym miejscu nit'zwykle interesujcjcą tezę. któr;:l z pewnoś'cią wprowadzi ",'iele zamieszania w dot~'chczasowe poglądy na szamanizm. Oto twierdzi on między innymi, że ponieważ religia niektórych ludów Syberii przyjęła kulty powstałe we wczesnym okresie (nic , w ostatnim okresie wyszła r6wnież inna radziecka praca poświęcc'na Ocea'nii, stanowiąca obszerne kompedium wiedzy na temat tego regionu śWiata, zamieszkujących go społE' czeństw, ich historii, kultury l uwarunkowań gospodarczych: Okieanija, Sprawocznik, red, K, W MałachowskiJ i W, P. Nikolajew, Izd, «Nauka", Moskwa 1982,ss, 384, • N. A, Ale~ .C"", Rannie formy religii tjurkojazycznllch narodow Stbirii, Nowosybinik 1980, �pr~dajc w jakim) i zawierCljące określony ,Lopiel1 niezależności, ,Ule! ki. ,zamaai nic' mogli Sil; z·.vracać do wszystkich bóstw i duchów. Podkreśla przy tym, ŻL' du momentu przyłączenia Syberii do Rosji, u wszystkich turkojt;qcznych ludów Syberii szamani dzierżyli w swoich rękach pr·awo pcwprowadzania najważniejszych obrzędów. Zdaniem Ale'kseeva, szamanizm już w okrc;ie stosunków patriarchaln:Jrudowych zaczął ';It; przeradzać w religit; społeczeI1s·tw klasowych, czemu tuwarzy,zylo odsuwanie na plan (labzy duchów opiekuI1czych poszczególnych rodów i Z:.lsl,;,powanie ich nowymi, ogólnospołecznymi wyobraż.clliami. Proce, przekształcania :;ię rodowo-plemiennego sz,\manizmu W rl'!igi,; klasowq nic był na pewno zakończony w XVII wieku. Ewolucja szamanizmu \\: XVll - XIX wieku zatrzymała się, pOT,ieważ narody puludnio\liej Syberii znajdowały ,it; pcd v;pływem religii światowych. jak chrześcijaiEtwo (Altajczycy, SZ<lrzy. Ch'lka,;i. TJ.f Jarzy) i lamaizm (Tuwi11CYl. a także rełigii lokalnych. jak burch,lnizm, któremu ho;chwała czc;ść Ałtajczykówe Mimo to sybery jsrki szamanizm pt'zctrzymał ten okres i zachowaw.szy swoje miejlsce w społeczeI1stwie, \\~szedł w kolejny wick. Materiały do mitołogii ludów południowej Syberii dowodzi]. Żl' sZan~atli mcgll wy .,;tt;pować w l"uli pośrednlków tylko część bóstw ~-- m;ieszkar\ców gOrIll:go, środkowego : dolnego świata. Szczególne miejsce w ich sy . ,;temie wierzeh zajmowały duthy opiekuI1cze i pomocnicze szamanów. Dlatego autor tego intcresuj'lcego opraCJI\<.:nla, !la przykładzie posL:czególnych grup etnicznych. omawia osobno wyvbrażen.a is.o~ nadprzyrocizonych owych "trzech świ·a.tów··. osobno mówi o duchach szamanów. Badania wczesnych form religii narodów południowej Syberi; dowodz,!. Żl' :0 w)aśnie "świat środkowy" najłiczniej zamiesZJkały jest przez .szereg różnych ist(lt rti.idprzyrodzcnych. Zaliczenie ich do pods.tawowych związane było między innymi z kultem duchów - opiekunów rodu. Kulty te ukształtowały się samodzielnie, niezależnie od szamanizmu. Równolegle z procesem prowadzącym do uzn,mia szamanÓw za główne po..>tacie religijnych obrzędów, pojawiły sit; wyobrażenia i mity utwkrdzające tamtejsze społeczellstwa. iż duchy sprzyjają właśnie szamanom. Do przełomu XIX i XX wieku u narodów południowej Syberii szamani sfo,'mułowałi, na bazie ogólnych magiczny'ch i animistycznych pojęć. jeden system re Lgijnych poglądów, uświęcających szamahskie obrzędy. Weszły w t<~n sysLem także przekonania o nadnaturalnych istotach świata środkowego. odno.sz'jcego ,il; w pdni do szamanizmu. Zgodnie z religijnymi przekonaniami tunkojęzyeznych ludów Syberii. człowiek z'j,tav.:ał szamanem .,L: woli duchów". One jakby przymuszały swoich wybrańców, by zo.,tali pośre-clnikami między nimi a ludźmi. Ci. którzy mieli zostać szamanami, posiadali niekiedy jakieś szczegó].nc znaki. Wszyscy dawniejsi szamani, zdaniem All'kksce\'a, w początkowej fazie c'erpieli na chorobę psychiczn~], która zost,lła 113. n::::h zesłana pnez duchy. "Przekształcenie" czlcJ\vieka w szamana bylo jednym v.-:l'!kim obrzędem, składającym się z rytualnych czynności zwiqzatlych z pl'zygot,;w~,n;em jego poświęcenia. Obrzęd ów zazwyczaj prow<l.dził sam człowiek cierpiący na "szamańską chorobę". a otaczai<jcy go ludzie utwierdzili s'ę że może {)n zost~·{; ,zamar;em. "Ch:)]'y" w pewnych ukresach naśladował czynności szamanów. wykonuj,,: i prowadząc obrzęd z pomocą wachlarza z brzozolvych \vitek lub łyka, grzl'Ch:itki lub bębna. Wówczas to on sam z<1czynal wierzyć w swoje ,.wybrai1stwo" i kon;eczność prowadzenia obrzę·du. Obrzędy ·te u posz'ezególnych grup etnicznych G.,:awianego terenu przejawi~lly wiele cech regionalnych, z którymi opr<lCOIVCln:e ']:);';'Ldnie zapoznaje czytelnika. : por. l\. I''f. SagalaC'\". aHfologija i lcerOu.:anija Cl!LajcCll'. No\\-osyi1irsk 1934. �299 RECENZJE Wide miejsc;l w omuwianym opracowaniu poświt;ca autor analizie atrybut0W i:amana, tj, bt;bna ; stroju, bowiem uważa, iż dogłt;bne poznanie cech charaktery,iycZllych tych a;rybu [ów może dać wyczer,pującą od,powiedź na pytanie dotyczące g,'!lezy ,;zama-nizmu poszcz:e.gó'lnych ludów, Wierzenia narodów południowej Syberii zakładały, iż istoty nadprzyrodzone P"'adClj'1 zdolncść ciągłego przebywania międz:y ludźmi. Uważano jednak przy tym, 'ż \ViGk,~';ść ludzi nie udczuwa łch obecno'sci, Rzecz była dostc;pna tyl,ku dla wy:;o'dflCÓWnujclcych zdolno,jf: widzenia i słyszenia tych istot Takich ludzi nazywa:lO ~:,'!lowidzami ,- kerjojoc::czju (Jdkuci), kjospjQkczju (Ałlajczycy), Dostrzec duchó ,'i r:';;gli lakże szamani. Oni. w przeoiwieńs,twie do j;:tsnowidzów, nie tylko "odkrywaLi' ',jewidzialny.ch przyby,.;zów, lecz mogli poza tym wchodzić z nimi w kuntakt - 1'02:",;Iv;i<lć i wypC;dz'lć ich, Dlatego też szamani odgrywa,li w życiu tych narodów 'nic;. Sledni,l, r(J1(~, co stanowi kolejny temat rozważCiń Alekseeva, Szamanizm, jego : daniem, ,:lal ;;it; wiodącą formą religii i zdobył z cza:sem mngc; międzyplemienną, Za ,.;woje usługi pollienJli .;zamani opłaty, np, zmu'szali .Judzi do ~)dd,\wania im byJL1 "pokarmu dla ChiChów", Jednakże szamani nie objęli całości władzy w tl\1:!ycyjnych nbrzc;dach rel:gijnych, Np, u Chakasów do początku XX wieku ni~ m:2;'i uczestniczyć w ,głównym nbrz~d1jie - "wielkiej of.ierze niebu", kultu zastrzeżo,"'go wył<)cznie dla n<lczel-ników plemieni'a, Natomiast u Jaku,tów szamani skladaj'll'Y ofi<lty duchom ch:)1'ób, nie byli dopuszczani do rytualnej częśc.i święta ysyal] /,,jwi<;crmemu bóstwom ajyy, odgrywającym w ich systemie wierzeń rolt; ,zczególn'l W z<JkOiiczE"niu należy powiedzieć, iż praca Alekseeva, zmierzająca do reko~l',,"ukcji religii dawnych turkojęzycznych ludów Syberii jes't jedn'1 z najciekawszy:::h ,~ dz'eckich pozy'cji jakie ukaz<Jly się na polskim rynku księg~uskim, Cechuje ją n'~i',vykla prostota i komunikatywność wypowiedzi a przy tym przejrzystGŚĆ pozwaiCl :"'d za,liczenie jej do sztandarowych prac z zakresu etnogra~ii Syberii. >"0 Wojciech Łysiak Les }'yrcn(;es et les Carpates, XVI" - XX" siec/es, Recherches franco-polon<Jisl!3, H:st(Jire et anthropolcgie des regions monta.gneuses et submontaglleuses, pod red, C. Bobińskiej i ,L Goya, Warszawa-Kraków 19!H, ss, 162, Ta zbiorowa praca, jakkolwiek ukazała się już przed kilkll laty, zasługuje na z tej racji, że je'st ważnym przyczynkiem do poznania nie tylko kul',ll!'()wej "pecyJikl dwóch różnyd1 reg'ionów górskich Europy, ale także podobrień;;tw \ odmienności przebiegu hstorycznych, społeczno-kul,turowych procesów na obsza:'ć,ch o zbliżonych cechach środowiska naturalnego i postawach gospodarczych, ?h : ;1\vartość tomu składa się 11 artykułów, stan8w'ących pokłosie zorganizowanej w ta:,'ach współpracy między Uniwersytetem Jagiellońskim a Ecole des Hautes Etu,k.'; en Science.; Sociales w Paryżu, w 1978 1". W Nowym Sączu polsko-francuskiej ".",ji naukowej poświ~canej historii porównawczej re.g'ionów górskich i podgórskich ~d XVI do XX w, Przemieszane w układzie pracy artykuły t\vorzą w i:itccie c!w;" ulrc::bnl' cz(~ści, Czc::ść ,,;Jirc!1f'jska" ()bejmuje 6 studiów prezentujących wyniki, przeprowadzoT':ych prz:'z Labora Łoire d'an th ropologi'e Sociale i Centre de Recherches H'storjoqu2~ \': Paryżu ;nterdysr:yplinamych badań (etnologów, historyków, socjologów, demogTa[':m' i g,'ol;rCifó".,~ flad jednym z m:!kroregionów Pirenejów - Baronnies de Bigorre '.1',\ ::gC; choćby �300 HECE:'iZ.iE (28 gmin o ogólnej powierzchni 120 km2), położonym. w dcpaTtamcnci(; Haute,;-P~renees. Analizując przyczyny i mechanizmy regresu spo1ecwo-ckonfJmicznego rt·" gionu badacze francuscy o.5rodkiem swych zaintere-sowań czyni<.j przede wszystki:c odzinę chłops·ką. Stanowicic podstawowy element struktury społeczności wiejskie', skupiający wszystkie rodzaje więzi i zależności społecznych, staje się ona klucze: do zrozumienia zależ'ności procesów zachodzących na badanym obszarze' \V ci<\,..·. 0.:itatnich stuleci. Dominującym typem rodZJi'ny była tu rodzina rdzenna, a głÓw;\. :i::dnostką systemu społecznego - dom (mais'on), oznaczający jednocześniv grupę d·"mową, domo'stwo i dziedziczną własność ziemską. Po:siadający SWrl indywidual;,; nazwę dom był najważniejszym elementem tożsamości g·rupy rodzinnej, a paprz : nią jednostki. Pod wspólnym dachem żyli rodzice, wyznaczony na spadkobiercę sy Jub córka z małżonkiem i dziećmi oraz jego niezamęż,ni bracia i sio;lry. Trwało··. i'ystemu społeczno-ekonomicznego pirenejiskich s:połeczności z·apewniały: silny p: .. t.riarchaJi.zm, oparcie sukcesji na zasadzie integralnego dziedziczenia (całość g·osp·darstwa i społecznego statusu) wyłą·cznie przez jednego następcę (mogła nim bi" 13kże córka), wyłączenie z grupy domowej rodzeństwa z chwilą jego zamóżpójśc (po uprzednim finansowym wypo:sażeniu), strategia matrymonialna zapewniają·:· "krążenie" kobiet i posągów między domami na przestrzeni 3 - 4 generacji, sił::" więzi i zaleŻillości sąsiedzkie oraz ,samowystarczalność oparta n,l go . ;podarce agrcp:,,· sterskiej bazującej na indywidualnej własności ziemi uprawnej i zbiorowej pastwi' lasów. Próbę rekonstrukcji zasadniczych elementów tradycyjnego systemu społeczn'ekonomicznego w Pirenejach oraz analizę jego przemian w XIX w. i warunkujć.cych te przeobrażenia czynników podejmują w trzech kolejnych opracowania(,:;' J. Goy - Trwałość i zmiany: Baronie pirenejskie w XVIII i XIX w.; C. Aug".stins Rozwój społeczności chlop'skiej w Baroniach pirenejskich w XIX li .. R. Bonnain - Życie codzienne i spoŁeczne w regionie podgórskim Pirenejów Sroćikowych w końcu XIX w. Bezpośred'n;im uzupełnjeniem tych rozważ'al1 jest studiu. A. Fauve-Chamoux - Ludność i rodzina w Górnych Pirenejach w XVIII XX ,. PrzykŁad Esparros, ukazujące na przykładzie histori,i demograficznej jednej z w>' dynamikę procesów ludnościowych zachodzących w Pirenejach (wyraźny wz:·~·· jjczby mieszkańców \v latach 1770 - 1850 i jej s~lny, pos'tępujący spadek po ty okresie, w wyniku m. in. "konflikt" między funkcjonują·cym wzorem rodziny a !1"°.vą sytuacją społeczno-ekonomiczną), Charakterystykę przemian kulturowych \\' p:. renejach i ich regionalnych tradycji wzbogacają dwa inne artykuły, W pierwszy. z nich D. Fabre - .4.naHabetyzacja i kuU1kry Łudowe w Pirenejach. Propozycje lJ<,dań anal;izuje przebieg i następstwa złożoneg·o pr·aces!.! likwidacji analfabetyzJ11 dokonującego się w wa.ru.nkach zetknięcia się różnych języków omówi('nych (zróżnic" ' wanego dialektologicznie jc;zyka okcytańskiego oraz katalońsk;cgo i ))cbkijskic.g:· pO'siadających bogatą iite!"a!urę ust·ną, z językiem francu·~kim. W drugim C. Ri\'ai,' .4.rchitektura i spo/.eczeństwo - orris - wysokogórskie budownictwo pasterski' zajmuje .się materialnymi podS'tawami egzystencji rodzin górali pirenejskich w okr .,je letnich wypasów -- wykorzystywanym sezonowo, tradycy jnym budownictwc,,' kamiennym no·szącym nazwę orri. f- Część "karpacka" prezentowanej publikacji ma ·nieco inny niż "pirenejsk:i cha.rakter. Wynika to zarówno z przyjęcia odmienlJ'!ej .pers·pektywy badawczcj, ja:: i objęcia analizą innej sfery zjaw~sk społeczno-kultur·owych i ekonomicznych, O iiizamiel"zczone w pracy studia dotyczące Pirenejów - w wiqkszości ctnohistoryczn,:' - są lezulj;lill~m zespołowych, interdyscyplinarnych badail nad wybrarnym mikro- �HECENLJE 301 egionem i skupiają uwagę zwłaszcza na pro:::;lematyce związanej z funkcjonowdjem rodziny chłopskiej, to opmcowania poświęcone Karpatom w większości ~ zakre.iu hi'storii społecz:nej i ekonomicznej - obejmują swym zasięgiem prawie ały obo,szarKarpat polskich, a analizie poddane są w nich głównie całe społeczności .ukalne, gminne a nawet ;'egionalne. Część tę otwiera artykuł H. Madurowicz-U,''ańskiej: Region - modeL teoretyczny, w którym autorka podejmuje zagadnienie 'ojęcia reg,ir'nu i przedstawia róż.ne sposoby jego operacjonalizacji, uwzg'lędniajqC:~ "_\vłaszcza czynnik czasu (społeczno-ekonomiczny region hIstoryczny) i problemy ck.mi,tacji. Swoje rozważania ilustruje przykładem górskiego i podgór\ikiego regior:u ··~arpat. Gospodarce karpackiej poświęcone są dwa opracowania. A. Podraza: ROlictwo w ](arpatach poLskich w XVIII - XX w., dokonuje rekonstrukcji sytuacji rel .. ictwa w Ka,rpatach w końcu XVIII w. i wskazuje na główne kierunki jego prze· '1ian w ciągu następnych dwóch stuleci. M. Kulczykowski: Chłopska wytwórczoiić ; rzemysłowa w regionach podgórskich ukazuje nastomiasL, na przykładzie ,u·· :,'ychowskiego uśrodka płócienniczego, znaczenie przemysłu domowego w systemIe " ,,,podarki chłopskiej w XVIII i XIX w. Problenmtyka walki s,połecznej poja\\'l;1 ;--; w artykulc C. Babińskiej: Tradycja i dynamizm w życiu poLskiej wsi górskiej podgórskiej od pol. XVIII w. Jego przedmiotem jeis't rola jaką tradycyjne i~l" ~ytucje wiej,kiL' i prawu zwyczajowe odegr'ały w antyfeudalnym ruchu chłopsk'L1. '. ze;ść ,.karpacki)' ZJl11ykcl studium B. Kopczyfrskiej-Jawo[skiej - Tradycyjne życ,.,; oLnicu-pastcrskie i rodzina w Karpatach poLskich. Autorka, z punktuwidzel~:) ,tnologa, analizuje w nim wpływ specyfiki tradycyjnego systemu górskiej gosp'Jarki hodowlancj na organizacje; rodziny, jej życia codziennegci i zwyczajów, Zamie:;zczolle w Pirenejach i Karpatach poszczególne opracowania nie two,'zą pradzie zwartej tematycznie całości, tym niemniej wlskazują na szereg wspólnych, :powych proce.'ów i zjawisk zachodzących w małych spolecznościach górskich i po<:\,.órskich Pirenejów i Karpat. Na ten d3pekt zwraca uwagę C. Bobińska w Pod .. miolclmiu całości pracy, PodobieństWa między obu regionami - obok wielu ró7.'· jc wywo!<lllyc!r c!ruc:by odmienną formalno-prawną sytuacją chlopów polskich irancu:ikich, udmiennym przebiegiem procesów demograficznych, różnymi trady..c ,ami w zakresie dziedziczenia własności i struktury grupy domoviej - są dOrStrzc:·· ~dinc w bardzo róż.nych sferach kulturowej, społecznej i ekonomicznej rzeczywi'ości, m,in. w:ipccyiicznej rytmice i organizacji życia rodzin góralskich, w pulz,.. .",cniu go ,podarki rolniczo-pasterskiej z ekonomiczną działaln ością pozarolnicz4" s\\'oi,tej llutollomii społeczno-ekonomicznej obu reginów, rozluźnieniu ich 2\\7;ą .. ,()\\' z pozo,stalq części;j kraju, w silnych więzach spolec.znych wzmacnianyc'l . spólnotcj intcresów i wła-;ności, w żywnotności prawa zwyczajowego i jego zn ••~ ,:Lnia elld kształtowania za'sad współżycia społecznegCJ i ochrony tradycyjnego 'llius quo. Można żywić nadzieję, iż wieloletnie już kontakty między historykami krakow-. ·;;mi i p,lrYi:ikimi, dotyczące badania regionów górskich i podgórskich, zaowocuj;l przy;.sz!ości, jl'śli nie wspólnymi pracami badawczymi, to przynajmniej bardziej '.;icrull;';owanym lIa perspektywę pCJTóWna\Vczą studiami, Takich międzykultU:··J~ .ych analiz typu historyc:ćnego obszar pirenejów i KCll'p,'t z pewnością wymaga Jacek Bcc1nar'!f.i �302 RECENZJE Byt i kiL/tura belaTliSaU Tezisy dakladau. "NavukCl i Technika", Mi:1Sk 19i-n. ss. ILl. W marcu 198,\ r. odbyła się w .MiiJsku kolej'na konferencja naukowa poświę;; .'n<: etnografii i folklorowi Białorusi. Z jej obszerną tematyk,! zapoZllajemy .,it: w zbiorze tez wygło>zonych w czasie niej 58 referatów. Nie sposób tu jc.,t W.'micnić wszystkich autorów i temaLY ich wys~ąpie[l, ogri\ll.Czymy się wj(;C do , ',onnacj.' -ogólnej wYPu:lktowania spraw IY,cgących zainteresować etl:-ografć,,,.j folklorystów polskich. Referaty omawiają wyniki zapisów t('renowych a tak~;, badaiJ archwialnych. Dużo uwagi poświęcono etnografii i folklorowi Polesia. Heferl'llci W.'ipomin, także o wkładzie badaczy polskich do zba,dania tcgo regionu - Marii Czarnowski> ,. Zoriana Dołęgi-Chodakow>kiego, RlJmualda Zie.nkiewicza. Władysława Syrokom' Józefa l. Kraszew~kiego, Łukasza Gołębiowskiego, Oskara Kolbm-ga. Michala FecL!'cwski;;:go, Emmy Jeleńskiej-Dm0chawskiej, Czeslawa Pietkjewicza i Kazimien ..' Moszy!'lskiego. Dowiadujemy się. iż w niedłu.gim czasie ukaże ~ię monografia etn ,g,'aficzll:l Polesia, opracowana ws'pólnie przez badaczy białorus>kich i ukraiń"kC':. W usLllaniu lokillizacji Polesia wedle starszych źródeł ,referenci odwołuj,j :iię tak~,· do hbtoryków polskich - Marcina Kromera i Macieja Strykowskiego. P. U. Cieraszkowicz przytoczył dane staty,styr.z,ne o składzie J1arGdow()ściow~'''l i \yyzna~liowym Białorusi w połowie XIX w: Otóż w 1858 r. :nieszkało tu ok. ::; miliona luózi. Bialoru,ini, wystl;pujący także pod llazw'! .,Li1wini", .,Ruscy" .. ,Rusin:'·. "Polesianie" i ..PQlleszucy", stanowili 78% ~ej liczby. Rosj<ln. Ukrai,'lcóW ; Li-twinó',': właściwych bylo tu s-ŁGsunkowo niewielu. Polaków natomi,bt nail(:zono 270 tysięc.> wliczając do tej liczby -- jak pisze autor także Białorusinów-katolików. Zycll.: ,slLdlowili 10% mieszka1'lców. Tatarów było 3,2 tysiąca, Niemców - 7 tysiqcy. Chł· pów paiJszczyźnianych był;; 2565 tysięcy, głównie Białorusinów, a także częścio\'., Ukraińców, Litwinów i Polaków. Szlachta osiągala liczb~ 160 tY.'ięcy. duży jed-n;,:: prc-cent stanowiła szlachta zagrad·owa. Właściwych ziemin.n naliczono 9 tysiqcy. !'I.r,\sc-okracja w wic;k5zości była katolicka i polska. Szlachla drobna w :,0 - 77% (w zależności od regionów) wyznawała pr'awosławie. Wśród kupców 72,5% s-tanowili Żydzi. Niemcy byli w calwici protestantami, p ,lacy i LHwini - katolikami, Białorusini - w 84% pl·awosła>V'nymi. Katolików ogółem było 13% (w guberni mohylewsikiej 4.3%, w powiatach IJi'lłoru.,kich gubel!:' w:leńskiej - 56%). Ludność miejska liczyła 3'30 tysięcy (9,8%), w tym nOlo stan;.wili mieszczanie, 5% - -szl:1ch-ta, 2,5% - kupcy. Ok. 45~io ludnosci miejskiej stnowili Żydzi, 36,3% - Białorusini, 8, 1% - Polacy. l'v1ic'.;zczan 'N miasteczkach by ~ 230 tysięcy, w tym 78.6% - Żydów. W. S. Citou scharakteryzował uprząż wys.tępującą na Białorusi. Zcwwużmy. 'i.:: zab:'akło tu wzmianki a używaniu tzw. kraikoWIskich chomą-tów, cbywających <,'z bez duhy, wymagających odpowiednio zakrzywionych koiJców hrJłcb1l. PosługiwOl' się nimi przeważnie ziemianie, ale można je było spotkać także '-1 zamożniejszych chłopów (użY'Nano ich zresz1ą ty11ko do okazalszych wyjazdów. bowiem d'J transpo,'t'-1 p~'aktycznicjsze były chomąty z duhą). A. M. Narou~tka przed.-;ta wiła zmiany vmętrz izb chłopskich w XIX w., w związku z zarzuceniem pieców ..kurnych' \\' latach 1860 - 1870 zaczęto tu stawiać piece .,półbiałe·· (autorka nie opisuje ici-, bliźej), a w końcu XIX w. już stawiano piece "białe", czyli kominowe. Spowodow 1lo -to tendencję do oddzielania części sypialnianej od reszty izby przy pomocy 2'1s1eny 11.; l) przepierzeni". cjqgn<jcego się od pieca do śdany frontowej Następny')' etapem O)}, Jddzielenie części kuchennej. �RECENZJE 303 Z drugil'go rl·feratu "\. '\1. Naroll:;k:ej dowiadujemy sil;, ii. do połowy XIX '\'. giO\\'llym spo:;obem oświetlania izb chłop"kich na B:arorus: było luezywo, przygc;tc;,,'ylvane z drzcwa świcrkri\\'l'go, klonowego, br;wz·owcg.o j in, Zatyl<<.'nJ jc w szc: liny ścian lub do przenOSlll'go "luczynnika", Przy mlocce używan,) ÓO oświetle',:a ~;,cdoły specjalnej skrzyni Ha nó~kach, nazywanej "pieraswiet", l'oczynają~ od [cit "~l'śćdzie'si<1t~'ch XIX w. zamożniejsi gospodarze używcdi do oświetlenia kagal1~ów z nailą. Pm:a tym ['Obiol1o świece z lluszczu i wosku (poczYllaj<!C od XVII w.). Uż:;'Nali ich gospodarze bogatsi i średni. Pod koniec XIX w. zaczęto kupować lampj, lłtórc z CZ,hcm \vyparły łuczywo i świece. T. l. Kuchanlflak specjalizuje się w badaniach zwy.czajów chrzcielnych łLdu bi.J!oruskiego. Z jego refera tu dowiadujemy się, że wedle statystyki przeprowad:wnej w ln82 1'. wśród ludności wiejskiej P.olesia 1/3 ankietowanych pJcAaid, ~e chrz'~;;q dzieci tradycyjnie. ł']CZllie z obrzędem cerkiewnym .. ,Dlatego też - kończy aul.l!' - knlliccz:le jest zaillicjoVl'<\llic wielkiej pracy nad wprowadzeneim do bytu wi:'~n',.ków urGczystej lświeckiej] rejestracji noworodków, nad udoskonaleniem te~J OJrzqdu". W d!'ugim .o;wym referacie, dotyczącym współcze.snychobr.zqdów \v> seJ;lych, tenże au~ot' cło ujemnych przeżytków przeszłości zaLcza także zdarzaj<!;;c sit; w miejscowościach wiejskich śluby w cerkwi. L, W, R,lkawa poda:", że weci:c spi'u przcprowadzonego \\' 1979 1'. co trzeci ślub w Republice Białoruskiej \;:>'i narodowościowo m:esz,my: ludność białorusika wst<;puje IV związki małżeń,skie z nL:szkającymi tu Rusjallami, Ukraińcami, Polakami i in. narodowościami. W 1981 ,', wsród ślubów mieszanych 68% s,tallowiły białorusko-r,osyjskie, 9,3% ..- białol'usł-;:',-u1i:raińskie. :U Ofo białr,rusko-polskie, 16,9% z innymi naTodowoścJami. Jedyn~e wsród tutejszych Żydów małże11'>twa są bardziej jednorodne. J. K. Rahacz przed"tawi:l historię se,j~ty zielonoświątkowców na Bia!t;ru·si. PClj,;wili sil; oni tu IV 1914 1'. IV guberni witebskiej. W okre'5e mi<;dzywojennym I'u;;"! tć'l:l rozwi'llJłł sit; tab.e na Biało'ru'si z<lchodniej, W 1934 1'. IV samym wOjewództw",-, p:'!eskim było 4 tysiące zielOlwswiątkowców, Autor twierdzi, iŁ rZ::ld polski ce1rJ·••• ·[> pi'pierał tt; scktt; aby odciagała ona chlopów od wa'lki klasowej. W połowie i3.: siedemdziesiątych, po ukazaniu sit~ dekretu legalizującego \V\spólnoty religijne w ZSRR. zic1onoświątko\\icy otworzyli szereg swych domów modlitewnych, m.i:1 Lkże w :Ylili:,ku. Autor podkreśla. że działalność tej ."ek.ty ujen1l1ie wpływa na a:(tywność spoleczn<l jej cZ!fl!lków. zdarza się bowiem, że niektórzy z nich odmawiaj:) udziału w wybo'i'ach, a nawet były wypadki odmawiania służby \V Armii Radzic;:kiej. Stąd też autor postuluje uwzglę-dnianie tych faktów w prowadzonej wśrc,d n:ch pracy ateist.ycznej. Wspomn~ana już L. B. Rakawa wskazuje na rolę tradycji obrzędów ludowych 'N ateistycznym wycho\','aniu młodzieży białoruskiej, Zdarza się mianowicie, 3(: CZ(;SĆtej młodzic!.y uczestniczy \V obrzędach religijnych, łącząc je z tradycją lu{;hwą· Taka indyferentna postawa i udział w tych obrzędach mo~e sprzyjać przekanniu tradycji religijnych nas!.qpnemu pokoleniu. Dla,tego autorka stwierdza, że "Chdc'aż ateizm stał .'it; ma,;owy w życiu młodzieży, to jednak praca ateistyczna aie s'tfac'!a na swej aktu,llno.ici i w na'Szych czasach:'. Ze statystyk przeprowadzonY~;;l cstatnio wyni.ka, iż wprawdzie 98.1o/n młodzieży pracującej okre51iło siebie jako n;2wicrz,)cycl1. to jednak [/5 z niej uczestniczy w świętach i obrzędach rc1igijny';;l. Należy zatem - zdaniem <lutorów - s·tarać się o zakorzenienie zwyczaju nowych, śv:icckich świJ)t i (1)rzcdów \.\' postaci uroczystej rejestracji ślubów, świeckich otJl'zC;dów II'csclnych, chrzcin, uroczystych 'Jbrzędów przyjmowania młodzieży do prac,::, 'N~'pr3\viania do \\'o.hka itp, W dLli,ych miastach, prócz pałaców ślubów, \vyburk,wano już ,periillne domy przeznaczone do podobnych "brz(;dów cywilnych. AutOl:O �304 RECENZJE \ ,)ńczy swój referat postulatem: "Jednym z naj\\ ażniej~z.ych zad;lI'j ob1"Z~dow,,:>d : <ldzieckiej jest pełne wyparcie z obyczaju ludności pracującej świ'lt i obrzędu'N : digij'l1ych, jako obcej nam ideologii. Obrzędom cerkiewnym (ślubum, chrztom itp.) '-"lleży przeciwstav"ić komsomolsko-mlodzieżowe wesela, śluby, chrzty itp." (s. 63.1. W. M. Bielawina przytoczyła dane ze 5pisu ludności z 1979 r. dotyczące składu ;arodowościo·wego na Połesiu. Otóż w tamtej'szych miastach było 7'2,9% Białoru51nÓw, 17,3 Rosjan, 4,3 lJkraihców, 2 6 Żydów, 1,5 Pulaklm'o 0 7 innych narodcwo';;;i. \;'01 ankir!ach pytaino też ludność () jej naroclo\vą oi-;entacjl: kultural:1<1. Okazab .;:..;, ::e b.J'ja to onentacja na wielonarocl,)wość. Tylku 15,10;0 B;;;loru;;i!IOw (Kreśliło SWił '..cientację na b1ałoruskie pieśn; narodowe, 19.6 na muzykę białoruskI, 6,5 .,;.\ białoruskie tańce ludowe i jedynie 5,8% uW:lżalo. że wl.'sela należy urzćlcif:;lĆ ·.H'elle bird(,ruskich zwyczajów i obrzędów. Stwierdzono przy tym, ŻI~ inl rr ,Kk'.a ~"~ner<lcja ludności miejskiej na P.olesiu białoruskim, tym mniejsze ma zoriento',I'> p i·e na swą kulturę narodową (dotyczy to zreóztą \I'.;zystkkh wy,;[ępuj~I('Yl.h ',U ~',J'up Ddi·OOowych). Tak np. spośród Bi<\łorusi!1ów w v:ieku do lat 20 ;\\'~l :nuzyl,r; narodową na pierwsze miejsce stawia tylko 9,3%, a II' \\'ieku l<1t ;'i0 - 59 -- 55,ZUfo. \Vśród tutejszych Rosjan analogiczny proceat \\')'no< odp')\viednio 5,0 l,raz Zbli. :\utorka dodaje. iż podalne pr,oc('nty :;<{wyższe. n:ż \v mia,bch innych region('',Ą! Eialoru·si, gdzie ,:,topień tej intergacji nLlrodo'Nośeio\\'('j k<t b~Hd7.iej z:l:lW~rl'.;(;II·ar:j·. l)'lllP te potwierdzają to, o czym autorka pi,;ala na wst~pie swego re[cratuor.l~ ."Związku Radzieckim oraz barrlziej zauważalnie formuje S;l; now;) sPOłCCZIll'ŚĆ >.sloryczna -,- jednolity naród radzieck:. Wśród referatów f()lkloryslye'mych sześć dotyczy POWJllza{1 bialorusko-lite\v. "ich, któ'rych au.torami s<{ zarówno badacze bialoruscy, jak też litewscy. W kolejć)yJll dziale, poświęconym historii i teorii folkloru, 7.al1lie.;zczorlo nastl,'pujące :..~'l raty: H. A. Barta;.-;wwicz - W sprawie zbierania, badania i klasyfikacji poda.ń '; ia/oruskich; L. P. Barabanowa .:... Wzajemne wpływy t raclycji folklorystycznej i ~·i·'.'rackiej 'We 'Wschodnioslo1Vialiskiej baśni nowelistycznej; A. A. Jankouski - Słowo ~ obraz w gatunkach satyryczno-lmmorystycznych folkłom biaŁoruskiego: L I. K ..,,;.' '--' Postać baśniowa: wzajemny zli'iązek portretu zewnętrznego i weumc;trznego: ta7. .... Właściwości kompozycji wschodniosłowimlskich bośni o ::wierzc;tach; L P. B,n')b;lilOwa - Wschodnioslowia'liskie baśnie nowelistycz ne () l{'iernd żOlle: A. S. Jl'm::.,mw -- Rym 1.delokrotny Ul białoruskiej poezji chr::cielnej: A. A .. Jankow:k: .I,;'zyk białoruskich anegdot Iwiolcych, humoresek i żartów; 11. A. Piatrouska ,;,ieśni tradycyjne we współczesnym bytowaniu: L. ;VI. SaJaw:c'j ,- Tradycje Jolk,:J0 ;~!styczne Bial.oTl!si i losy ustnopoetyckiej 0 spUścizny. W dziale {),!atnim zbioru, z·atytułowanym Stronice z historii folklorystyki, ZlUj~.Jjemy dwn referaty dotyczące lu'cioznaw"tw:l polskiego. \V pierwszym z nich ;\ F. Litwinr·wicz omówił białoruckie materiały folklorY'styczne nn lamach .,Wisly ..·., ,;LlbJiko\,l'ane przez E. Orzeszkową. E. Jcleńsk~l. A. Łl;fowskieg'J. J. Kiborta. Z. K ,.. '.,:alewską. W. Szukiewicza i in. 1'1 drugi,m referac:l~ knże autor ,charakteryzol\·.J.ł ;;;aterialy białoruskie ogbszcvne w tygod.niku ,.Kło'sy" przez E. Chłopickie;:.l, Z Glogern, W. BLitnera, K. Niediwiedz\Qiego. Z. Szczerego. Oba te referaty nak:y .;;;na(: za p()żyteezny wkład do bi1dań n2.d bialoru;:h"'O-p()lskimi p()wią~aniami Ju(h~ :",awczymi. To samo trzeba powiedzieć o refera,cie U. A. Wasilewicza Jon [(orlo!!'i,I:z folkloryści biaŁoruscy k01/ca XIX 1.0. 1\10wa tu o nowych materiałach !la ten :','" ",at, znalezionych w archiwum Karłowicza, znajdującym sit; \1' W·ilnie. Z ZaC;l')' ..;mej tu kore'.oondencj-i wynika. iż ucz.niami Karlowicza-folklory~ty byli m.in. Bi; uta (AmeEa Derewiń-s.ka) i WładysJaw Weryho. ChcialhyP1, na zakończenie, wyrazit:' szczcr~l "ydzit?cZllo;Ć p. Lji Sala\\'icj z :\llt'1- �305 RECENZJE 'oKa za przy~lallie tego zbioru refer'atów. Niestety, białoruska literatura ludoznaw.CLa \V dalszym ci<'jgu jest u nas praktycznie niedostępna, a przecież można w niej d:ależć dużo ciekawnych informacji, jak choćby w przeds-tawionym tu pokrótce fbiorze referatów, Franciszek Vaclav F r {)It, c a kolektiv, Horni Vestonice, j"wlHorawsk(' vesnice, Brno 1'9'8'4,ss. ()2.4. Spolecenske a kulturni Sielicki promeny -=VIonografia wsi lIorni Vestoni-ce jest jedną z wielu mOllOg!'aficznych prac prz!·· ,>Jtowywanych w K;llL'drze Etnografii Uniwe'l1sytetu im. J G. Purkynć w Brnie . .},'st to jednak monografia "pecyficzna - dotyczy bowiem wsi, w której wymieniła ,t; całkowicie ludność po II wojlnie światowej. Po wy'siedleniu Niemców nowi osad',ey przybyli tam tuk z pobliskich wsi, jak też z wielu różnych regionów Moruw, C;~ech i Słowacji. Losy kultury tradycyjnej mieszkańców tej wsi, jej trwanie, zmia")' i uwarunkow~\I1ia, "'-I tematami poszczególny'ch rozdziałów tej obszernej pracy. Procesami etnicznymi na pograniczach zajmują się aktualnie ośrodki etnogral,aUle w Pradze, Brnie i Bratyslawie. Wybra.na przez zespół brneński do dogłębnej .•;Jalizy wieś jc,,;. typowa ; reprezentatywna dla specyficznych procesów kulturo-.'.ych na ziemiach nowozasiedlanych, U nas. w Polsce analogiczne proce-sy obser.:,(Jwaliśmy na Ziemiach Zachodnich i półnoonych. Niekitóre też prace ich doty(;ące służ,] pomOCq i sa cytowane przez kolegów morawskich. Nurtem przcwodnim ksi,]żki jest odpowiedź na py'ta!nie postawione w przed·· n;()wie (Fl'. Hejl): "Co to k pohranići?". Odpowiedź (w wolnym tłumaczeniu) brzmi: , ,z regionalnego punktu widzenia jest to taki kraj, region nowoutworzony, a:e ; ,iŻ posiadaj'lcy ,;pecyficwe rysy wyróżniające go od ziem centralnych. O jego ':e świadczy asymi1acja ludzi przybyly<:h tam z różnych stron., .••. Pełna odpo'.\-iedź na pytanie specyfjk~ kultu,row'l ws.i pogranicza i etapy tych proce5ów daj~1 ~,.)lejne rozdzi:1ły omawianej pr2cy, Wieś Homi Vestonice leży ,na pd, w.sch. 10rawach (pow. Breclav) i liczy ':becnie :W.:l numery, Praca oparta zosiała na badaniach terenowych prowadzonych " latach 19'74- W7:i oraz licznych materiałach archiwalnych, statystycznych, k1">· :,;kar'~kicil itp, Zgromadzono również bardzo bogaty materiał fotograficzny i ry:.mkowy dosk'"lale iJu'strnj<.]cy omawiane w książce problemy. Na specjalną uwal~\; zasługuj" boga te przypi,,;y, literatura przedmiotu orazkwesUonariusze użyte do badah. Ponadto aneksy zawierają obszerne fragl"nenty materiałów archivv'dlr:j(Ch, Badania nad H, Veslonicami miały charakter interdy'scyplinarny wzic;li '.', !lich udzia; historycy, socjolodzy, ekonomiści, folkloryści. językoznawcy, muzy .. ~:c)lodzy itp, co pozwoliło uwzględnić wszystkie alspekly badanej społeczności oraz ;,;naczyć w całości problemy przemian kultury wsi w warunkach zdcrzenia i ln::-gracji społcczno-kul tUl·OWCj. Wstęp i założe,nia pracy przygotował V. Frolec i Svatomira Pradkova, Część ·.•..prowadzając,) ilanowią początkowe rozdziały: historia wsi (Bedrich Ceresńak, ,Struktura społeczno-zawodowa 19% - 1975") Iv,o Mazny a' kol.: gospoda-rstwa mało,· ;'<)ll1e i przyzagrodowe (V. Frolec). Foza przekrojami ~połeczno-zawodowymi znaj,Llj,-] si~ tu b:> ':dzo cipka wc i przydatne w dalszej am:liz:e charakterystyki wszy- ° ;:0 "Lud" - t. 70 i'.. �306 RECENZJE śtk~ch r()dzin (wg numeró\\' domów) z uwzgl<;dnieniem takich danych, jak G, ." przybycia i micj-sce pochodzenia, nazwisko i rok urodzenia, z kim rrzybyl z 1.'dz:ny oraz szczególowy opis zastanego domu, inwl'ntarza martwego, żywego i' , Następnie dalej, porówn,me jest to ze stall1em p:.Jsiadania wsi s<j~iednich a niezm; ..'nionym skladzie ludnościowym. Glówną część stanowią rozdziały dotyczące kultu ry tradyc.v jrll'j. W pierw . ;z\·, umówiono pożywienie oraz jego przygotowanie, z przykładem tygodHiowego jad: ,. spisu. Zwrócono tu uwagę, że chociaż zestaw potraw jest jeszcze tradycyjtly. zaginęły potrawy wyraźnie obrzędowe (V. Frolec). Na~tc;pny r'lzdzi,\l zawiera 011",wienie budownictwa wiejskiego i urządzenia domu i jest bogato ilu.,trowany p',nami i fotografiami poszczególnych typów domów mieszkalny,ch i budynków g"'podarskich i opisem funkcji poszc,zególnych pomie:iZCZell. Zawarto tu rO\\··nicż o,'', ,;przętów oraz ich U'sy'tuowanie oraz określono typ \V., i jako ulicówk<; (V. Fro> '). Również tego autora je"t rozdział poświęcony odziei.y. Autor z<';lawia n'.S7.';"L' za~'az po o'siedleniu stroje z obecnymi, zwracając uwag<; na z~mjkanje stroju kdowego jako odzieży codziennej. Pozostaje on jeszcze przy ok:lzjach oc!ŚWi<;tIlY'·)., W ciekawie skonstruowanych tabelach wskazuje na .-;tosunek do lradycyjnego i..ldowego stroju w przekroju pochodzenia regionalnego i wieku. Badaj~lc a-.;pekl :, ." tetyczny stroju autor przytacza in!teresującą opinię wi<;ki.-.;zościmieszk::n\ców f80"/.'1 źe strój jest wyróżnikiem wsi od innych, sąsiednich i należy go no.;:<' poza w ,:el W rozdziale poświęconym zwyezajom rodzinnym i sąs':edzk:m (V. Frolec, Jd.". Pa~'likova, Svatomira Pradkova) bardzo interesujące są zestawienia starych i 11,;wych typów wesel, system zawierania małżeń'Stw, pomocy sąsiedzkiej. O;>obny C·'·~·· dział poświęcono rokowi obrzędowemu (V. FrolecL Omawiając poszc?el!:óll1e ś\\'iC:.J uwzględniono zmiany w ich obchodzeniu, zachowanie wielu clemen :ów tradyc;. jnych i powstawanie współczesnych. Również bardzo ciekawy je,t rozdział poświęcony kulturze plastycznej i este: ."et' (Richard Jerabek). Zawiera on nie tylko rejebtr wyposażenia wp.ęhz w prz.·;mioty artystycz'ne i stosunek do nich właścicieli, ale i ocenę twórczości ludow.·] Z tematyki szeroko rozumianego folkloru literaturę ludową opracował Bohu,h.Benes. Podaje on ciekawe charakteTY'stY);:i ludowych opowiadaczy Zl' Z\\,\,óc('I1;'" uwagi na ich poziom intelek,tualny i k OIltak ty .społeczne. Osobny rr:zdzial poś".-·.·.;eono repertuarowi muzycznemu i pieŚlniowemu w jego tradycyjnym i w,półcz"" nym wymiarze rDusan Holy, Milos Stedron, Stanislav Tesar). Do tematyki soc,!·lugic:mej należą rozdziały: Rodzice-szkoła (Milan Pradka); czas wolny (Pa\'(~l PŁI·.i,; religijność w życiu wsi (Jirl Gabriel, Ivan Holy). Tu róv,'nież można z.aJi<:7.Yćpr',>lem codziennego języka jako sp0'5t1hu komunikacji (Ma'rie Krcmnv:l .. hlt! Ch;".lpck). W podsumowaniu Vaclav Frolec podkreśla skomplikowany char,lktel' p~·oce<.·..społeczno-kulturowych. Odpowiadając na stawiane na w,;tępie pracy pyL1nie. w)różnia kilka etapów zachodzących przemian: - ada·ptację (wraz z demokratyzacją s·to:sunków społecznych), - akulturację na skutek zderzenia wzarów ku-lturowych. -' integrację i asymilację, - wreszcie identyfikację i autochtonizację. Zwraca on też uwagę. że 'dla długości i interl'sywności tych procl~'ó\\' WaŻnij ~ ".; odegrały zmiany w stosunkach własnościowych orilz bliskość kU!tUf()'.V'1 (większ', Josadników pochodziła ze wsi środkowych, wschodnich i poludniowych :\llora ,',') Wskazując na pmcesy zmian w ku!tu-rze tradycyjnej porównuje .it' W(' \vszy~tk;:·. dz'ałach z s~,tuacją na wsiach jednorodnych ja k·) przyczyn<; :-;zyb,;zych zmial!1 : TJ.- �HECENZJE 307 niku form tradycyjnych, przyjmuje przesiedlenie i zderzenie wzorów kulturowY'::;l. Przedstawi:m<l p,'aca [J,'zygctowana ba'l"dzo starannie \\"::".>zlatowo a r.astc;1~::·2 ~·3ytorsko. it'st nicz\\'ykle >lter~sującym przykładem etnografi(:znej monografii ".< z:e:n nowozasiedlanych i ż:'óclłel11 do obserwacji zachodzących tam procesów s:))reczn u-ku lt u rowych. Anna Teresa K u m o r o \\. s k a, Gloger. ~s. +66, ilustr. 76. Opowieść biograficzna. Szyfer LSW, Warszawa 19';;·1. Zygmunt GIoger. nie ,trudzony i efektywny XIX-'wieczny badacz z z<Jkre3u d.'·óeologii, hi:ilorii. etnografii, iolklDrystyki, krajoznaw,;twa i rolnictwa -- znc;",y j".;t dość dobrze z licznych jego publikacji oraz opracow"ll biograficznych. J'-,dn' '.; z racji choćby obowiązku redakcji "Ludu" należy odnotować najnowszil pn.:'~ u tym niepospolitym badaczll i zwrócić uwagę czytelników na jej wartość., Pod furmą "opowieści biograficznej"' autorka daje najbardzi2j dotąd pełny :'")raz życia i działalności G!ogeTa ;na tle stosunków lokalnych, regi·onalnych i krn.i~),-,·:ych. Dzięki wieloletnim poszukiwaniom źródłowym udało się autorce dotrzeć "'" !ylk{) do całej spuścizny pismiennej Glogera, rozproszonej i ukrytej często pod v;>lama pseud(mimami i krYP:o!1jmi~mi, doro'bku liczącego około tysiąca po:~ycji, 1):"0-':" autorkę znacznie uzupełnionych - ale wykorzystać także zachowaną. dJŚć bogd.·:o1 ko:·e.5'pondencję rękopiśmi,;nną Glogera z licznymi adresatami, lu,dźmi nauki, kf~:tury i działaczami w j'óżnych dziedzinach ówczesnego życia. Przeb:1dała także Ó~':c:esną pl asę i szereg innego rodzaju źródeł. Od strony zatem źródłowej pn,ca j." wr<;cz wzorowa i zcl,ługuje na wysokie uznanie. Na takiej też szerokiej pcdsta:'i;e ź':'ódlowej autork,1 snuje calą opowieść biograficzną· 'Wychodząc z zalożenia, .że dotąd mało wiemy o samym Zygmuncie Gloger·::. chltorka stawia pl'zed sobil następujące pytania: "Jaki był? Jak z;dobywał \ViedL~. jak pracował. j~lk kształtował się jego stosunek do otaczającej rzeczywistości,.lu ludzi? Jak wyglc]dała zwykła codzienność. jakim spo.sobem zdołał tak wiele z·"bić? Dlaczego. 'l1logclc spokojnie i dostatnio żyć w swoim Jeżewie, S.lm z wła':;:'l woli podejmował coraz to nowe zadania i obowiązki, których sumienne speł,nia'::" zmusiło go do 11:lrzilCCnia sobie surowej dyscypliny, do skąpienia cza~u ma V",'poczynek i prowadzenie bardzo ,kromnego życia, bo na dodatek do całej tej c:,:,'kiej harówki z biegiem lat coraz więcej dokładał z włas'nej kieszeni. Trudno t') dzisiaj pojąć; choć wówczas takie pOOitawy nie należały do \vyjątków. Było to d:";,g:e półwiecze zaborów i liJL; upmtej wal'ki o polskość tej ziemi l wszy;;tkich jej mieszkańców" (;;. 6 - 7). Cała treść ksi;1Żki jest właśnie rozwiniętą odpowiedzią na wszystkie postawl'Jne wyżej pytania. Autorka zaslo'oowała przy tym ,specjalną jakby metodę. Oto d-: eharakterystyki n,;obowości Glagera wykorzyS'tuje prze:le wszY'stkim wła:sne II'SP{'·;'.n:enia i utwory Glogcra. jego liczne artykuły publicystyczne, wsp()Jmnianą kor c");'Jndencję. także wypowiedzi 'Ń'spółczes'nych i relacje mdzi.nne, a nawet informa::J2 uzyskane od wnuczki Glogera. Jego osobowość zatem zosl~ała w całej pehli i piJ·;t~·cznie przedstawion,1. .L.lż na w:;tępie książki aut'Jrka przedstawi,l ~yntetycz:c~,' z?;ys tej o;;o!Jowości. który w<l1'lo tu przytoczyć: .,Vvędrował z zapałem i Uśm:.2- '= �308 RECENZJE chem po ojczy~tej ziemi. Nosił zawsze przy sobie zeszyt, olówki i nriżyczki. SP0T2ądzał setki naj,'ozmaitszych notat, .kreślił spo~trzeżenia i rysunki, wycinal dzi'!: iqt'ki inf.ormacj'i z gazet. W'szystko to Z!nikało najpierw w kieszeniach surduta (. .. ), d naistępn'ie było segregowane, uzupełniane, opisywane i rozkładane do tek i pudeL Z biegiem lat wypełniały się pudła, pęezniały teki (. .. ). To, (;0 nie mieściło 5j~ 'i,' kieszeniach, znosił, zwoził w pakach, watkach i skrzyniach z calego terenu by;, j Rzeczypospolitej na Podjasie, do Jeżewa, gdzie pragn,jl zalożyć muzeum dawn<>j L('chii~'. Namawiam do przeczytania tej kisiążki. Jest ona owocem benedyktyńskiej wn;cz aey autorki, włożonej zwła'szeza w skompletowa,nie tak różnorodnych źródeł, a :1."-:f;pnie w wkomponowanie ich w tok narracji. PrucG czyta siG jak najlepszą pr'.';jeść. W układzie chronologicznym daje ona pełny pogląd na wszechstronną dz:al,.lność Glogera ;la tle stosunków czasu i miejsca, jest znakomit'j so.nd'l w dzieje kulturę społeczeństwa polskiego z okresu życiu tego niezwykJcgo haclaczai dzidL1Ł:Za. Józef Stanisława Kościelecka, c<n 1983, '5:5. 195, il. DZieje Polonii lO Danii 1(: latach BlLTSZtel 1892-1940, Sze~e- W bogatej już literaturze na temat wychodźstwa zarobkowego z Polski i tWI);'2<?nia się zbiorowości polonij,nych na obczyźnie, brakowalo - jak dot<ld - syn:e::;zznej pracy ujmującej problematykę sezo:nowych wędrów'ck za prac,! do Dani'i, K"zprawa Stanisławy Kościeleckiej, wydana w uderzająco niskim nakładzie (.l00 e;'z,), ledwo zau"vażalna na ry'nku księgarskim, zapełnia tG dotkliw'l luke:. Od 1892 roku rzesze galicyj'skich w przewadze chłopówudawaly sil; rok roCL:',)e na wiosnę do Danii, gdzie przez kilka miesięcy, ciężko pracując na buracza;'::'ch polach, gromadziły korony, z którymi na je:;iem pojawiali siG w domu. O tych wę<h'ówkach tradycja wiejiska do dziś mówi sporo, lecz w spo.,ób m:<:o <zezegółowy, konwencjonalny i - zwlaszcza dziś - niemal już legendar'ny. Reccl·· Zi/Nana praca przybliża nam problem oświet1aj'lc go przede wszystkim II' uj<;:c::.l :'1:'storycznym, po części socjologicznym i ,- la.st but not least - także etnografiez:~ym. Dania pozbawiona mocarstwowych ambicji po niefortunncj w'Jjnie z Pru,ami ~ Austrią w 1864 roku, rozpoczęla działania :umiC':zające clo umocnienia wewnętrz:",go. Zwrócono przede wszy!S'tkim uwagę na rolnictwo, wykorzy.:;tując zapotrzeb ,':anie rynków światowych na pIody ro'l:ne. Dania w szybkim tempie stała się P't);ultatem, rozwijając w 'szczególności uprawę bur.aka cukrDwego. Początkowo, z braku rąk do pracy, zatrudniano robotników rolnych ze Szwe~~i. Gdy jednak naplyw ich zmalal - Szwecja bowiem również zaczęła rozwij:;ć u'~;rawę tej, tak pr'acochłonnej rośliny - a werbunek robotników fińskich się :lie pn.viódł, zwrócono uwagę na Galicję, skąd już od pewnego eza'su rekrutowali Nic:11CJ' sezonowych pracowników do robót w Saksonii i na Pomorzu. W latach 1892 - 1914, szacując najskromniej, ponad sto tysięcy robotników roI·· :"cych (z czego ok. 80łl/o z Galicji) przebywało sezonowo w Danii, za trudniając ,;;(: szczególnie w re Inictw;e regionów LoJland-Fal'ster, Jutlandii i Zeland. O metodach r,- �RECENZJE 309 rekrutacji, socjalnym i za\vodowym skladzie emigrantów, warunkach pracy i pł~.cy, na jakie natrafili w Danii, pisze S. Kościelecka z wielką erudycją, bazując !t::' polskich i duńskich materiałach statystycznych, publikacjach pras·owych i nauk·,\"ych, pamiętnikach i relacjach ustnych uczestników wypraw zarobkowych. Szcz.> gólnie ciekawe są informacje na temat życia c{)dzienneg{) robotników, ich doli i niedoli, o formach wyzysku, jakim podlegali i sposobach samoobrony, ja,kie stos·owaL Wiele interesujących szczególów dotyczy stosunku duńskich robotników do ich pc;:skich konkurentów oraz prób wzajemnego ,poznania się i zrozumienia. Pewna ilosć robotników rolnych usied'Iiła 'się w Danii na stałe, niektóTzy z nic:', \v latach dwudziestych naszego wieku na'byli gQSlPodanstwa rolne i wrośli w Sp"leczeństwo duńskie. Dziś duńska Polonia liczy ok. dzicsięć tysięcy członków, n2>.leży do najmniejszych w ;okaE świata, lecz jej .geneza wydaje się niezmiernie inleresująca i g{)dna uwagi. Recenzowana praca stanowi do pewnego stopnia rewelację, powstała niejak'; poza głównym nUl-tern polonijnych badań, jednocześnie uderza starannością fakt> gl'aficzną, rzeczowością analizy i ostrożnością wniosków. Mówi o sprawach mai; znanych i przez to fascynujących; stanowi niezmiernie interesujący materiał ni::: tylko dla historyka Polonii, ale także dla badacza dziejów wsi polskiej. Być moż<:. dCJczekamy się w przyszłości równie solidnego opracowania problematyki zarobkf'wych wędrówek .,na Saksy", do Prus. Polecając k"iążkę S. Kościeleckiej jako przykład sumiennego studium na t>,,ma t emigTacji sezonowej ze wsi poliskiej, przeradzającej IS'ię w emigrację stałą, ni2 sposób oprzeć się uczuciu żalu. Praca ukazała się już po śmierci Autorki; jej ostateczna redakcja, a zwłaszcza korekta, pozostawia wiele do życzenia. A przecież: je:;: to doprawdy dzielo zasługujące na daleko większą dbałość ze strony redakcji a także na jak najszersze rozpowszechnienie. Ryszard ryki Florian S t a.$ i k, Polska emigracja zarobkowa 1865 - 1914, Warszawa 1985, ss. 339, ił. w Stanach Kantor Zjednoczonych Ame- .w ostatnich latach daje się zauwazyc spore ożywienie badań polonijnych ow'cujące kolejnymi pracami na temat przyczyn i przebiegu zarobkowych migracji z obszarów Po!sk;. zwłaszcza w dTugiej połowie XIX wieku, tworzenia się i prZ!~twnrzania polonijnych zbiorowości w świecie, a także - choć już w znacznie mniej:,zym stopniu - współczesnego ich kształtu i funkcjonowania. Zainteresowania te S,", naj zupełniej zrozumiałe, gdyż jakkolwiek definiowalibyśmy Polonię, stanowi on:' dziś wielomilionową zbiorowość o silnym stopn-iu świadomości pol!skiego pochodzenia, większe.j lub mniejszej znajomości j<;zj'lka i kultury polskiej, a t.lkże sil'nej woll utrzymywania kontaktów z krajem przodków. Do niedawna jeszcze wiedza o dziejach Polonii była wi<;cej niż mizerna, ograniczała się do inofrmacji typu histO'rycznego oraz relacji wspólcze;;nych, rażąco powierzchow,nych. Okres ten, na szczęście, mamy już poza sO'bą i jakkohviek wiele jest je'szcze luk i pus,tych miejsc w poznaniu losów polskich emigrantów i zorganizowanych przez nich zbiorowości, możemy z ufnością patrzeć w przyszlość. Na horywncie bowiem jawi się już praca-gigant; synteza <lziejów Polonii amerykańskiej (oby w przyszłości także i np. brazy- �310 HECENZ.JE L.'jokiej!), efekt wieloletniego wysiłku kilkudziesiGeiu b.\daczy. Zanim jednak doczekamy siE; tego dziela, spójrzmy ina pracę w zamierzeniu znclcznie skromniejsq, cj-:oć - jak sądzę - .godną wnikliwej uwagi. Praca F, Sta'siaka, tu przedstawi.':%, łą'czy w klawwny sposób historyczne i socjologiczne spojrzenie na pierwszy, I)'.·d 'Iovieloma względami najistotniejszy, etap dziejów Polani; amerykańskiej, a wy:z,ż.nie zarobkowym (nie politycznym!) rodowodzie. GraniCel górnej teg" okresu je.sŁ wybuch pierwszej wOjny światowej, która odcięła od macierzystego kraju, !JociL;elonego .pomiędzy trzech zaborców, co najmniej trzy milieny Polaków, w ogrom::t'j przewadze chłopów, Oni lo stanowią podstawowy ludzki sub,sll'at dzisiejsz~j c',:nerykańskiej Polonii. Floriap Stasik w systematyczny i jasny sposób, w oparciu o bogate archiw,\, p. :iSę p,l1onijną ] dotychcza's opublikowane prace historyczne i socjologiczne, ślccL~i :-;astępujclce zjawiska zachodzące wśród rzesz emigrc~ntów-Polakow w Stanach Zje:i".czonych: a) pO'N1stawa,nie i rozwój osad oraz dzielnic polskich w miastach am·c:yj{ańskich; b) przebieg procesów stopniowego przystosowcmia się ich do nuwycn odmiennych niż w ojczyźnie warunków amerykańskich; c) kształtowanie Się ~'",iadomości narodowej tej grupy; d) stopniowy jej awans ekonomiczny 1 włą('Lanie się zbiorowości polonijnej w życie :>poleczno-polityczme USA. Ogólnie chodzi tu a prGces przekształcania się masy elmgrantów, wywodzących <t; z trzech różnych pod wieloma względami regionów (zaborów), w grupę etniczną, 1,~z'1c'1 siG w życiu amerykańskiego społecze11stwa. Proces ten jest tyw ciekawszy, :i' zachodził w amalgamacie chłopskim oraz że jednostki składające się nal1 ILe; :l,:igrowały z zamiarem osadzania się w USA na stale, lecz jedynie' zamicrzały gr ~'jladzić tu pieniądze, by wrócić z nimi do macierzystego kraju. Rzeczywistość okazała się dla znaCZnl\j części emigrantów inna, postawiła ,:11 :v;we, niezwykle trudne zadania, Chłopi zakorzenili się rychło vv Ameryce; zbudi:\'odli tu społeczność nowego typu. odpowiadająC<) ich zmieniajejcym się i roz,-zerza .. j,jcym aspiracjom, zgodnie z amerykańskimi modelami. Okrzepli ekonomicz'~:". o<ągnęli - ku zdumieniu niektórych kręgów pol\skiej inteligencji krajowej --:- wys"ki niekiedy stopień narodowej śwadomości etnicznej, tak istotnej w amerykań,kim wieloetnicz'nym społeczeńs'twie. Włcjczyli się z cza,sem w społeczne i pCJlitycznr; życie USA orazco nas, etnografów, powinno żywo zaj,jc', oddziałali na po:" 'OlG} wieś poprzez rozmaite formy kontaktów. Praca Stasika daje ogólny pogląd na splot okoliczności i wclrunków, w jakich n,\stąpił excdus chłopów z Polski oraz na skomplikowane tło kszLlltowania się zbiorowości polonijnych w USA. Z racji syntetyczności obraz prezentowany prz..'" a~ltora może niekiedy budzić pewien niedosyt. Wydaje mi sit:, llC\ przykład, że p,,\\'ięcił on zbyt mało uwagi stosunkom polskiej grupy etnicznej z innymi grupami ,,<l terenie USA, co powoduje, że miejsc,ami Polonia traktowane! jest w pewnej iwlacji od globalnych procesów dziejących się w Stanach Zjednoczonych, kraju, gdz<' ścieTały się interesy wielu grup etnicznych; kraju. gdzie k;zl:1łtował się narad d;-nerykański na bazie kilkudziesięciu grup o rodc,wodzie imigracyjnym. W czym Polacy byli podobni do innych grup etnicznych, w czym się od nich różnili, oto py:anie, które nasuwa się czytelnikowi. Polacy nie byli fenomenem w życiu społecz,]ym Ameryki; ich los w miejscu osiedlenia jest raczej dość typowy i potwiercL~j zasadniczy kierunek procesów asymilacyj.nych w społeczeństwach wiC'1oetnicznycr-,. \V,zelkie odrębności Polonii amerykal1skiej lepiej są widoczne ne! tle: powszechnie zachodzących prol'~Sów 'ipcłecznej integracji wszystkich grup etnicznych w US·\. Jakkolwiek w szczegółowych sądach Stasik zapewn(' znajdzic oponcntów, ogó~.. ny jego pogl~.,d 'la prezentowany okres dziejów Polonii arnerykailsklcj uznać n~!- �31l RECENZ,lE :,~y za tr<lfny i godny uwagi. Szczególnie wartościowe wydaje się tr<:lktowanie pro•."ów społecznych zachocizących wśród Polonii amerykańskiej p;'zez pryzmat chłop,,._(,go poch()clzcnia ogror11lwj wic;kszoŚC'i jej przedstawicieli. Kształtowanie się PtJ",i amcrykar\skicj to, co autor z wielkim wyczuciem akcentuje, to proces prze,!.,;dzcJlia cd chhlp.,l'ieg{) do miejskiego stylu życia; prc'ces ·odchodzenia od rural·'.ych tradycji ku nioell'lom życia zbiorowego spoleczer\stw<i zurbanizowanego, Ryszard Szczepan .1.\54 - 1U14J, Zachariasz J a b 1011 s k i z.P, Jasna Góra, Ośrodek Ih'dakeja Wydawnictwa KUL, Lublin 1984, ss. 33 8, it kultu Kantor rnaryjnąio 1 Ja.,·na Góra ~tanowi od stuleci niekwe;s.tionowallq stolicę kultu maryjnego, Uk '. ;',,,rakterys~yczn('go ella pCl]t;kipgo katolicyzmu, Znaczenic tego miej.sca było i je"t ~":;mne i dziw, że do dziś nie doczekało się ono pełnej historycznej monografii. F.;,ca S. Z. Jabłońskiego obejmuje jedynie lata 1864 - 1914, kiedy to Jasna Gó,a ');ia obil'ktern szczególnych prześladowall caratu, jak najsłuszniej uważana pn:ez i.hore!; za ostoję jlolskoSCI, symbol integra'Jonosci wszystkich polskich ziem. Na wst!;pic wprowadza mh autor w sko.mplikowane i mało znane zagadnienie, .~:.:n jc,;t stosunek władz zaborczych do kościoJa katolickiego, a zwłaszcza do za·".i."Ó,,\·, które po upadku powstania s,tyczniowego byly dotkliwie prześladowane. ~~.'wnil' Paulllli ja,m;.górscy borykać się musieli z licznymi trudnościami, wciąż na.,~;_'ni n<; konflikty z bezceremonialnie po,czynającą sobie władzą. Niewielka liczebgrup:l zakonnIków; rz;,d carski rozmaitymi przepisami utrudnial jej wzrost, :;';;;)1,.1nbsJuiyt' niezmierne rzesze pielgrzymów przybywających na Jasną Górę Ze ',' zystkich zak,!tków Pnisk;. Zgodnie z obliczeniami autora, w okresie przez niego ;.;.]iz(lw<lnym odwiedzilo Jasną Górę ponad o.siem milionów pielgrzymów. Zorga;' ;~i)wanych grup pojawiło ;ię ponad 25 'tysięcy. OdclzialY"\'anie Ja . ;nej Góry na społeczeństwo pobkie wszystkich zaborów było ,~:;,omJle, nil' tylko oczywiście w sferze religijnej. htniejąca drukaTnia paulińska .. idel.'"lla linl1l' druki o lI'dci religijnej w języku polskim, co bez wątpienia sta"xiło peWni! tami; dla rusynkacyjnych i gel1manizacyjnych dzialail zaborców . .'~.J~()r zagadnienie wpływu ośrodka jasnogórskiego na charakter polskiego katoii'jZl\lU jedynie "ygnalizujc, zajmując się przede wszystkim problematyką ruchu >:"Jgrzymkowego, j('gil teryt,orialnym zasięgiem i natęieniem oraz - na ile to by!:) '",7.1iwl' struktury dcmu.graficzno-społeczną i narodowo-religijną pątników. U,ta1cnia do jakich autor dochodzi brzmią niekiedy rewelacyjnie. Jasna Gó;'a > '.'.: się IV świetle faktów nie tylko jako miejsce integracji polskich katolików, , ',- również j<.lko opok<.l dla unitów, szczególnie przez c<:lrat prześladowanych, Pielc;·;ymi uniccy st,lnowili spory procent pątników, mimo iż szczególnie dużo ryzy~.'.Toii deillOIJ;;trująe S\voj,! przynależność do zbiorowosci katolickiej. Praca JabłOl'1skil'go. oparta na bogatym materiale archiwalnym, doskonale n;l,',\!la. stanowić możc wzorowy przykład analizy historyczno-socjolcgicznej funkcjc. '.. dn:a Jasl~ej Góry w niezm:ernie trudnym dla polskil'go narodu momencie dziej'xym, ;\'ol[,a j'l !~olecić każdemu, kto intere~lIje się dziejami polskiej kult'ury, ','Zt::ni3I1:hl' p,dsk'ego społeczeństwa czy tzw. ludowym katolicyzmem, Rusza rd Kantor �312 RECENZ:JE Bodi polskiej Er zs ludności e b e t, wiejskiej Egy magyarorszcigi fla Węgrzech). lengyel Debrecen ;falu taplcilkozcisa (l)ożYll'ie"-~- 1984, ss. 155. Wśród ostatnich prac etnografów węgierskich książka K BOdi zwraca uw,';~(, z dwu powodów. Po pierwsze, je'st to praca mówiąca o wybranych aspektach k'.J;tury wiejskiej ludności po}skiej na Węgrzech, a wydana została przez Uniwcl'i::tet w Debreczynie z obszernym streszczeniem polskim Ol'az przetłumaczonym .sr'sem rzeczy. Stanowi to ewenement w trudno przyswajalnych pracach kolegów w.,;gietskich. Po drugie, autorka interesuje się tematyką poIsk'l od dawna (studia k czyła w Krakowie), zna też język polski. Omawiana praca dotyczy niewielkiej grupy polskiej ludności wiejskiej L,' mieszkującej górską wieś na północy Węgier - Derenk. Według cytowanych dok'jmentów ludność polską osiedlono w r. l n 7 w opuszczonej całkowicie osadzie lP' wojnach tureckich i epidemiach). Podstawowym zajęciem było rolnictwo, pra;;', ,v okolicznych majątkach, lesie oraz wypałanie węgla drzewnego. Była to wysepO-:.l w obcym etnicznie żywiole. W czasie II wojny ludność tej wsi przesiedlona została (jej ziemi!; włącza:::. do terenów łowieckich) do 6 miejscowości. Najwięcej Drenczan zl~alazlo się we w-' Is'tvanmajor na północno-wschodniej równinie Węgier. Obecnie mic.iZika tu 2!~.'; mieszkailców - Po·laków. Wieś jest zamożna, a źródło utrzymania oparte jest ~,: 1S"61 Toku o pracę w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Warunki życia do prz.I'iedle'nia były bardzo trudne. Opóźnienie rozwoju go-,podarczego i kulluralneg' spowodowane między innymi baTierą językową, wpłynęło na utrzymdllie się tJ')dycyjnych form gospodarowania i zachowanie form archaicznych kultury. Imw< kulturowa i zachowanie elementów dawnej kultury zadecydowały o wybraniu ,v· do badail et'nograficznych przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu w DcbreczYlli" Praca przygotowana została pod kierunkiem profesora Z. Ujvflrt'go. Autorka, E. Bodi, wybrała jeden as'pekt codziennego życia wsi - pożywie:l, P,'aca zDstała opart:1 na prowadzonych w;;'półcześnie badaniach terellowych. PróiJ.l rekonstrukcji starszych form przygotowywania pożywienia i zestawu potraw uzy,kana w cza'sie wywiadów z naj starszymi mieszkailcami. Wg ,;utorki stan:zc nnter'iały typu archiwalnego nie istnieją. Poza wprowadzeniem praca podzielona została na rozdziały SZcz('gółowe: p, .. trawy bryjowa·te, placki i chleb domowy, drożdżowe ciasta, k·)łacze ; słodkie cia·· steczka, kluski i cia~ta do zupy, polewki i gęste sosy. warzywa. O\voce. konsumpcj' mięsa, mleko .j jego przetwory. Pracę kończy po·cisumowanie. Autorka zW"aca uwagę, że poźywienie mieszkailców tej wsi zachowało nie tyiko wiele form tradycyjnych. ale są to w większości wzo,'y wyniesione z PoIsk Pol'skip teź jest w więkiSzości ich ,nazewnictwo. Określcne w tytule I rozdziału p";" trawy bcyjow'lte to wszelkiego rodzaju kasze i ich domowa produkcja. Bardzo ciL:ka,vy jest rozdział mówiący o domowym wypieku chleba wiele tu rysunkó·. j fotografii. Pod,sumowując oba te rod ziały autorka podkreśla dominacje; potra·:. mącznych w pożywieniu mieszkailców Istvanmajor (wszelkiego rodzaju kluski, pi" .. rogi, kasze, chleb). Opisując płynne pożywienie omawia E. Bodi ponad 40 różnych zup. w;;kazujcj,~ na ich słowiański r-odowód (wl'az z zachowainą nazwą "polewka"). Jedzono równiej: wiele warzyw i owoców. Dużo miejsca zajmował nabiał. Podstawowym produktem mięsnym była wieprzowina, dawniej często uzupełniana dziczyzną, Mic;s() najczęściej podawano gotowane i wędzone. l"';- �313 RECENZJE );i:e 'i)')'''O OJ11ÓV;~Ć tu \\-"zy" ,kich analizowanych szczególowo elementów PDŻ'\-w:enia i techniki jego pn:ygotowywania. W pracy Zv•.Taca uwagę bardzo slaran,'" dokumentacja i,tniej;]cegl) ,h.mu i porówna.nie z literaturą przedmiotu, szczególnie ~lowack,! i polsko! ze wskazaniem na zachowane w dużej ilości elementy shwial1skie. Innym dowodem zachowanej polskości, na który zwraca uwagG autorka, te. zachowana jeszcze znajomość \i używanie) polskich nazw gwarowych, dotyczącY'~i: tak samych potraw, jak również technik i narzędzi Dwa i pól wieku nie .za~ar!! tej znajomości. chociaż ob("cnie wieś jest bilin:gwistyczna. W pracy znajduje się +.::7.; wiele cytatów i powiEdzel1 ludowych_ Pod.,umowuj;jC należy stwierdz;ć. Że praca ta j-est bardzo ciekawa i wartości-:!wa ze wzgIGdó"..· poznawczych. Róvvnocześnie jes·t dokumentem "ocalającym Jd zapomnienia" losy niewielkiej pol-kiej społeczności na Węgrzech. Anna Szyfer Kaliea B l' n c B o s k o v i Ć, Konal'ie - tekstilne raKOt1.;Orstvo i narodna 7lo!mjQ, ,.Etnoloska I"traz~v;1I1ja". Zagreb 1983. ss. Ill, 2 mapy, 39 rys., 80 fotografii w tym 8 kolorowych. wykon literatury : ź:'ódel, slownik ludowych nazw i t1umacze:llc L;:1gielskie. W serii "EtIloloska hlraZi'-a-nja", podjętej przez Etooografski Muzej \Ii Zag-~zebiu ukazal się kolejny, drug: zeszyt poświęcony tek!stylnemu rękodziełu i ludowej odzieży KonavIa '. Region ten obejmuje obszar leżący na południowy wsch(~cl 0d Dubrowmka. Od północy ogranicza go pas hercegowińskiego krasu, który !1 J pólnocnym wschodzie Grapski rów oddziela od ma6YWU Orjena. pozo·s·tałe gra'ni-::~ oblewają wody zatoki Zupskie-j do przylądka Ostrog u południowych wybrzeży "'\lo;'za Adriatyckiego. KonavIe składa się obecnie z 34 wsi i portowego mia5·.~ Cavta-t, natomiast w średniowieczu by-ła lo tylko część górz)1stej prowincji, dop'" kąd żupa Dubrownicka nie pc,szerzyła swego obszaru. tworząc z całości adminl· stracy jny i polityczny organ. Tereny górzyste, równinne i nadmorskie tworz:j w Konawlu odrębne storery. różniące 'się -klimatem i charakterem gospodarki. Najbardziej żyzne są tereny niz:inne z uprawami zbóż, winnej latorośli, oliwki i figI. Brak tutaj :;atomiast lasów i tylko 'v rejonie nadmorskim rosną pinie, cyprysy i od· miany dębu. Nic brak natomiast kosodrzewiny jabwca, lauru itp. Wybrzeże m(lt·· ~kie jest strome i ni·'przystępne. Dlatego Konavle bylo prawie zawsze krainą odizolDwaną od głównego ruchu handlowego, który przechodzi l obok dwoma drogam: Dopiero na poa. XIX w. nastąpHo z nimi bliższe połączenie, al,~ komuTIikacyjn" ożywienie zaznaczylo się znacznie później. tj. w 1964 r. dzięki budowie adriatyckiej magis1rali. \ por. "Lud", t. 67, s. 349 - 354. �314 System feudalny panował tutaj do upadku w l808 L Republiki Dubrownick;ej i od tego czasu Konav!ani", stają się stopniowll niezależni oraz wł,tścicieLJll1i gru:1tów. Niemal każdy gospodarz posiadał parę owiec i kóz i do II wujny światcl\\2j hodowla była tutaj głównym zajt;ciem. Surowca na odzież do:,tarcz,liy nadto UP!'Jwy lnu, konopi i juki. Owce wypasano w górach hercegowiń:ikich, prZt'Z co utr!ymywano kontaKty z ludnuści'l tamtego regionu. Niekiedy kupowano ::d niej gOlUwc wyroby, jak np. pastersk'l kabanicę z koziej sierści, w formic peleryny z k";JtUl'em, Konawlailskic tkaczki tkały zgrzebne sukno, podczas gdy Z~twl,dowi tkal'l.e w Cavtacie znani by1J z jakościowo znacznie lt'pszych wyrobów. Do :iporz,]dzarna tutejszej odzieży wykorzystywano także tkaniny imp(Flowane Lcwschodu i nUc'J-c,owości nadśródziemnomorskich (ak'samity, jedwabiel. Te drogi" m,ttcriały naby'\.'li oc! dawien dawna najzamożniejsi mieszkailcy Konavla. Uprawiali (ni s~tllli rÓżne rzemiosła a te, które wiązały się ze sporządzanicm odzieży, j,:k kra"-;('c!wo, tk.'.c: .vo. hafciarstwo, ofcrowaly swojc wyroby równil'ż poza wla:inym środ()',\''';kilT:, Zdobio'no Je ręcznie przędz'onymi nićmi jc'dwabnymi. przy pl':Jdu\cji odzieży pD.siugiwano się też bawełną, którą w Dubrowniku znano już pod koniec XlIl w.. r;. znacznie wcześniej, aniżeli w innych dynarskich kr~tjach. Jej SZer:iZl' z:tstosowan:e obienvuje się jednak dopiero na pocz, XIX w. Autorka omawia kijlejno rodzaje wykorzystywanych suru\\,có\\ n:\rzŁ;~L.a i proces ich obróbki. Warto przy tym zaznaczyć', Żl' w lcchnice tkania st<l':io\\',ll:~) dwa rodzaje splotu: płócienny czyli w dwie nicielnice, i tzw. JUl I'asu, tj. splot drelichowy w czlery nicielnice. Tymi sposobami produkowanl) tkaniny wl'lnLme (owcze) i tkaniny wełniane (kozic), lniane. jedwabne, wclniano-bawclllia!tl', lniano-bawełniane, bawelniano-wclniano-jedwabne. \\"ełniarll' owczu-kozie, baw(']]jiano- miu.tLchowe (spartium jnnceum.). Osobny rod ział poświl;cony jest odzieży męskioj. kobiecej i cLiecinnej. N3 In(;ską odzież składują się: koszula, gacie, pas wdniany i pas skórzany, różne 1'0dwje kamizelek, :·:ukmana tzw. struka, pasterska kabanicn, obuwie i nakrycie gło·wy. W zestawach tych widać wpływ sąsiednich miast i regionów, podobnie jak 'x cdzieży kobiecej, Składa się {Jna z podkoszuli. koszuli, u dziewcząt ". zin1:2' także z bielaczy. poza tym ze spódnicy o nazwie modl'ina, ktÓl"j pierwotnie 11.''iily tylko mężatki. Przepasywano je tkanym pl1sem, podtrzymuj,jcym także wc1ni,,nil zapaskę. Oprócz tego kobiety no's'iły jeszcze slanik bez n;k,1\\ów oraz dług'e, jednolite wierzchnic wdnrane okrycie o nazwie koret, kOl'etirw, r(:zciętl~ z przodu, P"dobnym okryciem była także do1ama - bez n;kawów, w czarnym lub ziełonym kolo:'ze, a jako zimowE' okrycie z rękmvami służyła stfuka. Oprócz obuwia, barclz'J złożonym i różnorodnym bylo rukrycie głowy oraz bogata biżutnia ozdoby. Nalomia'st niemal jednolita była odzież dziecięca dla noworodków, ella małych dzieci do pięciu lat i dla elzieci starszych. 'Warto podkre~lić. że na zdobnietwo tutejszej oclLieży składaJy sit: ul'OZma!co1l2 kcJorystyką i wzornictwem tkaniny, hafty. aplikacje i koronki, głównie o motywach gcometrycznych. Autorka poświęca im odn~bny rozdział, ujmuj'lc w nastt;puj'lcej kolejności: haft j,'dwabiem na kobiecej koszuli. inne hafty n:t płót:lie i suklLc', aplikacjE wełnianym sznur'kiem na sukniL' i haft rzemieślniczy, haft na kobiecych mlkrY"i, ,:h głow,)" oraz koronki. Widać przy tym, jak wicie jest technik. sp(hubów i s!<''>c-w,'nych mdywów nie tylko miejscowego. all' także' obcegu pochodzen'a. J:\l<::odudatki i inne wyroby tekstylne omówione' jeszczL' w.stały torby .. sak·,vv ()l',lZ przykrycia i płachty. �315 RECENZJE przez matl'l':al faktograficzny w miejscowych waru::kach, ale także konfrontacją :.£eszlości ze wspólczesno~:cią. Autor.ka zwraca uwagQ na przemiany, jakie C!o···.:i1aly .';iq w XJX i XX w. oraz na stan i stopień zachowawczości w ostatnich :., ;.:1ch. Bazuje przy tym na wl.asnych, długoletnich badaniach terer.owych, archi wa> ':iL'h i muzealnych, popartych bogatą literaturą oraz wynikami bac1ań językoznaw·· ·:;<ych i innych pokrewnych nauk społecznych. Na koniec zwraca uwagę na sp<c.yJiczne n,lzewIJJciwo, W którym dopatruje się rozmaitej prowenjencji, a to: sh·· ·:....;1I1skiej, sLarob<:lIkallskiej. romańskiej, dalmato-Tomańskiej. greckiej i turecko-c:',.;talnej. Całość o charakterze monograficznym, interesująca jest zarówno l-'" :.."gIędu na materiał faktogr;lficzny, jak i od strony metodologicznej. 'c')) Barbara G. S. ~ a s ł o va, ;LYCujach i obrjadach Narodnaja XIX - XX odieżda 'l.:ieka. 'I.: 'l.:ostoćnosial'janskich Moskva 1981 1'. Instytut Bazielich lradycjonnyc/i Etnografii ;m . .V N. Mi·klueho-Makłaja. Do c:ekawszych prac z etnografii Slowiańszczyzny wschodniej ostatniego roku ;iczyc: można prace świetnej znawczyni zagadnienia tkact\lia i odzieży SIOWi.'.ll .'. chodnich, jak i w ogóle Europy Wschodniej - G. S. Ma,łovowej o roli odzieży '.' w.,chodniosłowiuńskich tradycyjnych obyczajach i obrzędach. Uklad problcnu;':i w ksi<!żce podzielony jest na nast~pujące kwestie: Odzież w obrzQdach wesel".':::1 Słowian wschodnich, Rola odzieży w obrzędach urodzi·nowych i pogrzebowy2~. '.cc'zież w 0byczajach i obrzędach związanych z gospodaDstwem domowym. N'ck .erunki i knde:1cje rozwoju odzieży w obrzędach i zwyczajach. Uzupelnien i;~ ;;cy st'dnowi ar~ykul 1. 1. Sanginy Obrzędowa odzież wschodnzosiow'iańsK1C'h fOdÓ1C It' Zbiorl1ch Paitstwowego Muzeum Et.nografii ZSRR lU Moskwie, gdzie ',~"rka daje przegląd i charaktery;stykQ ubiorów poszczególnych n3.rodów ZWiąz;,u := ,.dzieckiego. ze szczególnym uwzględnieniem ubiorów słowiańskich. Ta cz•.~~6 '. " "1żki jest najbogacej ilustrowCJ.na . '.J' ",'C .Jakież bogactwo i różnorodność tradycyjnej odzieży, kroju, zdobnictwa i rekwlod jej przeznaczenia, uderza u narodów \vschcdniosłowiańskicili 7 uważa ,iI; nadto. że \V północnych i wschodnich rejonach Federacyjnej Repu'!;:'i:i Radziec·k icj archaiczność odzieży jest większa. a obrzędowuść bardziej boga:a . ·,:ożona. .. 'cn\'. w zależności Tak np. cykl zwyczajów i obrzędów związanych z zawarciem małżeń'stw', ~, Słowian ru'skich rozpoczać można'by od zwyczaju tzw .. ,:itołb", tj. prezentowan':\ /' 2ez dziewczęta odświętnej odzieży. Stobby oznaczają nakładanie na siebie wielJ : ;,gm~ntów reprezentacyjnej odzieży, przede wszY'stkim futer, czę,;to dopożycza~j,;h. \Ii cdu zademonstrowania zamożności. Najpowszechniej obchodzone byly 11.1 ,-.,l'loty i na Powołżu w okresie mas'lenicy, czyli zakończenia karnawału. Dals:ćY ,'j:d obrz(;df·\v zaślubinowych stanowiło składanie sobie nawzajem przez narzccw':-,ch i ich rouziny darów z odzieży, tkanin i obuwia. gdzie określone było, co pG·.C 'nni ot1'zymywać poszczególni członkowie rodziny. Znamiennym darem nicwiast:d :','_, leśc:n'\'~j u RLsjan i Białorusinów były tz'·.\·. "rękawy", tj. krótka marszczo:n �316 RECENZJE u :,zyi bluzka z długimi ~ękawami, w której najpierw teściowa odbywała obrzęcl"wy taniec, a później rękawy te ubierała w cza'sie wesela sama niewiastka wyn.·chując nimi niby na znak rozpaczy i zmartwienia. Koszula ta przekazywana lwb z pokol,enia na pokolenie. Wyprawa ślubna .nie w.iast y nosiła tradycyjną nau . .; "wiano". Autorka szczegółowo omawia wyprawę ślubną kobiety i mężczyzny Ot.': T·adzaje skrzyń wia:mych. Wybieraniu się młodych de. ślubu towa·rzyszyło oze: 25 zabiegów magicznych o wymowie zapewnienia płodności i urodzaju, zabezpiccze;t \ przed czarami: - obmywanie się IV wodzie z zanurzonymi monetami, posypywan': z;arnem, sadzenie młodych na szubie, zaty,kanie w odzież środków ap()tr()peiczny~:l jak: czosnek, zioła, skórkę żmiji, jeża, nożyce, igłę, noi;yczki i amuletów w po"u •. ż,ębów i kłów zWierzęcych. :\Ta Powołżu nowo zaślubionej kobiecie zakładaIlU rodz.'.) zapaski zwanej "poneva". Fartuch ten stanowił płat barwnej tkaniny o układa'-"t pasowych wykon<:nej te<:hniką dwuosnowową i przebicrankową Młodej przy;,h· giwała zapaska w kolorze czerwonym, podobnie jak sarfan, rÓViI11eŻ w kolou," c:z.erwonym. Szczególną rolę odgrywał w obrzędowości weselnej czerwony p:,. j krajka. Czerwoną krajkę otrzymywało już dziecko przy chrzcie. W pasie należat J spać, a przede wszY':'tkim modlić się. Pas noszony przez mężczyznę, według przek' •.. nań, wzmagał siłę męską, czerwony pas podarowany przez niewiastę mężowi och· raniał go od złego oka i zdrady małżeńskiej. W czasie wesela czer:wonym pase.' przepasywał siE; drużba, rozdawano liczne podarunki z pasów, pas rzucano mł{ldym pod nogi, opaSYWdl10 młodym ręce, czerwoną krajkę zawie-szano na tyczce kc .. ło domu, oplatywano bukiety kwiatów i butelki z napojami. ,Po nDcy pokładzino .•.•. ,.':j zawieszano na tYCZCE: czerwoną kraj:kę lub czerwoną zapaiSk<;. Obok pasa, dui,: rolę w obrzędowośc' weselnej odgrywały haftowane chustki i ręczniki. Przez ręc·,· nik p:;dawaJi sobie ręce I'odzice narzeczonych w czasie swatów no znak zgody. \\ cza5ie wesela przewiązywała się czerwonym haft'owanym -ręcznikiem ,,,wacha, pier-,.•szy taniec młodych po powrocie z cerkwi miał miejsce z chustami w n;ku. Okoł-ic~nościowo haftowane chustki I'ozdawano uczestnikom w cza"ie wesela. Do powszed:. nej 'symboliki weselnej w haHach należały motywy "sosen.ki", "zorzy", .,jabłuszka· "koniki". Wśród ręczników najbardziej ozdobny był ,.korowajnyj", na którym k~,l. dziona korowaj weselny. Na OSOb~ląuwagę zasługują :liezwykle ozdobne na Rusi i w głębi Ro"ji dziev.c:zęce ozdoby głowy, tzw. czółka, korony i wieńce. W czasie wesela miały on.: najbardziej okazałą 10rmę, przypominające diademy, a wiel,ka ich różnorodno.< i bogactwo objawia s:ę na północy i wschodzie. Zasadniczo zmieniało sil) zawi~t, kobiety zamężnej. Już do ślubu otrzy:mywała ona "pokrywało" zakrywające caL, postać, a oznaką kobiet zalJ1{~żnych była biała cienka "namitka" (namiotka, nałęu· ka) wiąza'na na głowie \,,. kiłka sposobów, a poza tym zawicie głowy chustą w L'ozaj czepka, jak np. "kokosznik" albo rogate czepki. które naj!J:\:-dz'C'j p()",\"'zC'chn" były na Białorus: i na Powołżu. Odzież pogrzebowa Słowian \vschodnich oraz związane z tym obrzędy jeszcL:' współcześnie wykazują wiele cech starosłowiańskich. Tradycyjnie na Rusi chov..-ano zmarłego w białej lnianej odzieży o prostym kroju, przewiąz.anej czcrwonyn: pasem. Szyciu odzieży dla zmarłego towarzyszyło wiele zakazów .. podobnie jak u S10wian polskich - nie szyć ściegów do tyłu, nie robić węzłów itp. Wzory haftó\'. były proste a zarazem archaicz~1e w kolorystyce czarnej : cicmno-sz3firowc:. \V centr'alnej Rosji. był Z\Vyczólj przygotowywania obszernego białego całunu tzw ,.sawann", którym obwijano zwłoki. W europejskiej części Syberii szyto dla zma,'Jeg-o "kukol", tj. rodzaj obszernej peleryny z kapturem. Zarówno cajun jak i kukol są zapewP€ śladem starocerkiewnych zwy'czajów chrześcijańskich. Do trumny kła· �RECENZJE 317 (l/iollo zmarłemu pra.,tarym zwyczajem igłę i nici "aby mógł sic; obszyć la tam':r m świecie", m~nety, korale, mężczyznom kładziono wide!k: d:) plecenia lapci. fl.cldowano przeswiadczeniu, że młoda dziewczyna i chłopiec nie mogą schodzi(: ;' ,ego świata w stanie bezżennym, toteż pogrzeb i związane z !1:m obrzędy miaiy . i.arakter i wymowę obrzędów weselnych ze swatem i drużyną weselną. KonclulQt ;:...grzebowy przypominał korowód weselny, pieczono \veselny korowaj, a mlcdych .,\}ierano do trumny jak do ślubu. Oznak,}, że w domu leży zmarły, było zawiesza:e w oknie bialej tkaniny. Po pogrzebie stawiano na ławie naczynie z wodq )ęczn ik, niek ie<iy aż przez 40 dni, aby zmarły odwiedzający zagrodę mógł slc; '. :.>mywal-. W niektórych częściach Rosji, jak w okręgu wlodz:mierskim na Powołżu, ,·.vloki niezależni~ od pory roku transportowano na saniach, co jest w Słowiah·· ;:czyi.nie zwyczajem niezwykle reliktowym. Cały pra wosławl1Y świat obchodził ." oczyście ŚWIęto "dziadów", tj. pamięci a zmarłych, w okresie jesiennym i wio".;mym. W okresie tym udawano się na mogiły, gdzie na rozścielonych ręcznikach " ykladano jadło, wspólnie je dzielono i spożywano, wylcwaj,)c resztę pokarmów :~a , ,)giłt;. U Hucułów i Bojków 'natomi'ad odprawiano przy zmarłym igrce pogrzebo·· ....',. Grano na pi:szczałkach i trombitach, śpiewano. opowiadano anegcloty, odgrywaróżne sCl~nki, .iak "dziad i baba", naśladowano czynności gospodarcze, a niekiedy p,y m;ały wymowę erotyczną. Gry te i sposoby p.rzebierania się nawiązywaiy '.'.' dużym st0pniu do obchodów masienicy, tj. zapustów. Tego rodzaju gry i misteria ::'po\\'e były zarówno dla Ukraińców, jak i dla Słowian bałkań3kich. W praktykach poprzedzających poród duże znaczenie m:ało rozwiązywanie '.'.':,z~lkicll"wt:;złów, z,dejmowanie pasa, rozpinanie odzieży, aby ułatwić poród. Łc:t....:ejsze rozwiązanie zapewniały również praktyki z za.paską położnej i spodniami :·,1,:skimi. W okrcgu mohylews-kim i smoleńskim zaznaczyły Się ślady kuwady. Ur'l.',;ienie dzil,cka obwieszczano przez powie:;ze.nie na drzwiach łaźni białej kosz~lli j,;) białej tkaniny. Spowicie nowonarodzonego dziec~a koszulą ojcowską i lJ:'zy ,'orzci!' było czynnością znaczącą i celową, aby spowodować bliską rodzinną v,,'ic;ź j<:a z dzieckiem. Po urodzeniu dziecka szereg czynności przy nim wykonywała . i~Clbka'·. obnosiła je bez spowicia naokoło łaźni, niezależnie od pory roku, allY :·...ialo s[loko'jny :iet!. Po szczęśliwym rozwiązaniu babka wykonywala na ła"vie ':a" "ec. życz;łc ,.wnukowi" zdrowia i powodzenia. W praktykach związanych z Ul")c:z('niem elzieck'l określony był rodzaj darów należny ,.babce·', położnicy, chrzest.,:.m. Poza zwyczdjowymi potrawami, były to tradycyjnie płótna. barwne fka:liny : :'aflowane ręczniki. Z zimowym cyklem oochodó"v związane byio obwożenie ::a san:ach Koljady, ·:;·;.;elzenie Małan;<i lub Szczodriwki z oIiszakiem przehieraócó\\'. jak - dziad, nie::;.w'cdi.. bucian, koza, żuralV. W świQto Jordana miał miej'sce przed cerkwią pokaz .,l;-"I·iętnych ubiorów przezentowanych p.rzez dziewczęta. U schyłku zimy miał miej'LI' obchód Maslenicy, zakończenia karna walu i wypc;dzania zimy. Miały tam miej .. ".:" -"l'Csole igry, 7.jazdy na sankach i kuligi konne oraz dub dowolność przebiera·· <Ol się za posLH::e komiczne. Na progu wiosny m:ał miejsce ;'adosny ohrz~d "kli'. :Hlia wiOlmy". tj. przywoływania wiosny. Miał on charakter stroj!lego dziewczę:e .. g., korowodu ze śpiewami i machaniem chusteczkami. W praczJch agrarnych, gdzie najdo.bibniej ujav.mia się m,\gia plodności i uroc!i.jjU, nie bez znaczenia pozostawał rodzaj ubioru przy orce : siewie. Oracz wyc::·.)dził do orki w pole po obmyciu się w łaźni, ubrany w czystą płócienną koszu:..:.' Przy siewie jnu np.mężczyzna wysiewał z kobiecego fartucha, a kobieta sz~a ~.., nim w czerw~;nym odzieniu. W niektórych okręgach Rosj: zwyczajowo len ]:lO'.'. : ::H!8 siać 1{oi:Jleta w zapasce i w s:lmej spodniej koszuli, zaś na północy r'.P. �318 RECF;NZJE rzcpq i kapu,tQ pe;dzać młoda st;-ug:. a sadziły nago. w siubnym brodzić \V \\'(~dziE', sama Świątek kobiety mc;żatka bardzo powszechne było zapewnienia aby dla wodzenie ,.Kusta" i Zielonej Panny. szkodzące Ruslaki i urządzano im i i inne omówione, nich ta wyżej czyn;Jno a w pole \V nowych Zbóż W Rosji czasie zaf3zy ju!: znane zwykle nocą w dziL'wcz;)t po polo,c, J1\,:zowieck<;-pol!l3"': obchcdu wypqcizano obchoc!zr:no obchody w święto świecie kobiety do roku. na obru~ na Na ogniskiem, H()zpoczyn,l:: Po zeb"lI~ ... i pozo3'tawi;1'10 na noc badacz z:~ajdz'e w udział i przez u:'ld Stuttgart, problematyką stucliul~1 zarazie czy.nności. Utkane ognisko roli tkano R i e d i n g er, Rudolf - młodzi badacze EinJaches Weben, lur/l: odzieży austriaccy - odbyli kulturą Mezoameryki, p",okrotnie systematyczne badania terenowe na Meksyku terenowych kultury w i Gwatemali. chwili tkactwu. nadchodzących autobu:;em zapc:hanym ziemiach przemian oraz jej Mimo dawną z'~1<ljduje swój tU11alscy E2 fl', dz:ś \vyraz przekazują tk2ctWQ ~))ędzJa ;wl~urą, hiszpal'!skiegQ jest liczne w z dzieć'mi d::J dziś na życia, na tech:1ik:. żywe tkactwa Klęcząc na na obr .:.;- Bechc.rcz1Lk Haupt, B· podróży do tradycją, pDtomków efektem Amer:.·. prowad,: 8-m;esięczn)~: utl'walenie obrazu napierania cywilizT ręku. ' Majów. koszami. ~",- tobolk" l,. . Riedingewwi.: pozn:nval' k, dżungli i wilgotnego klin~.,;:, piramidy, świętach pokoJ.2nie najbardziej naU2e ślady: jesl wyniku i chl'ystianizacji w s.posobie z pokolenia 150 godzin Ui)ra wiane której podboju jest pracy z drobiem, prowadząc tzw. obserwację uczestniczącą i :udzi. Rosła ich fascynacja Gwatemalą, krajem dz:ś. w analiz. Paul żyw;1 książka Celem matkami szerccg jej na Omawiana poświęconych Vnlag 1.·:1 i być:\' 166. Zafascynowani obszarze pŁó~' rozpinano szczegółowych ..' K:Jszul,l specjalne płótno i" guberni" przeprowadzano szereg cza.,i,:· długich i przeznaczeniem G. S. :\·Taslovowej 1980, ss. 144, ilu,;tracji Autorzy PDdrói:ując. st, .'- Dokonywały wschodnich w białych przeciwkc to środko\\'cj osady. a we dziewczęt.a Białorusi Europie wokól odzieży. ŁClcińskiej. rej rGZ:', - byłyodświętny" Alicja bada!'! dziewc::':- glowie. w bruzdy bez rytuałów następnie oraz sochą b,'aly określonych się Helene .. i i wschr.,·:- Uroczyście obrw:;ach. zawiciach ',', sw: ~:. kupalne północnych z:lsłane i ukałdano antycznym calkowicie od zaray Zainteresowany u"d ze przygotowywaŁy raz i sprzęty stodole \V oborywanie włosami. zachowan;cm dowości. to w lnianych Zielony~:- Doroczlle dniu, izba okresip okręgach obrzędowosć i sól i z.aścielano było w oborywaniu palącym chleb koszulach młocki. z rozpuszczonymi z którym "t.,,: W w orszaku innych Na \\ :.... rze"i przypomina Jariły. tym była wzdłuż pola. nowożytnych c::yn!losei w Zabierano i zakończeniu W (Jowinn,.l bydło mlecznE'. zakończeniu boga w pasze; gnać było leD miały tylko żniw, białych wę dla ducha Po ruskiej. ub'e,'ane pierw;zą Ruslaki pogrzeb. najbogatszą dzień bydio Obchód Słowiań,szczyzny bluzki. pierwszy obrusami, Ż:1Ć urodzaju. zmart\Vychwst~,j;)cego peryferiach haftowane na powinna wodzenie i G;ada.ch u:nierającego Bydło stroju, świątyni" wiele obrzędowych, swoją kulturę. i związane Indianek, słomianej macie, starej stroju. mity, z tradycją. u różnY'ch poz(htawały elementów Inct:anic sztukę Helene -- g\,\ .'w k'/,- Eieding.·, -opanowują'c przysiadając ,:, kultu".' wszystk.· na pi<,:ta;:: �319 RECENZJE r;i",'ZlJn:1 ba\\i,jcymj !k,ił:\ zad'1.-;zeniem ped h>,zpalbkim techn:ki poś\\'ięcona jest już ny,~h wsi. po';wi<:caj~j v,ijanie ,1Iro\\'Ca kolorów pn:ed i Dalej niez\vyklc tkackich arty,.;tyC'zneę:o tu Ncbaj Atitlan, To co fascynuje '.I:!:lslll' ich \\. pod,tawie, ~(>cj:llne. b,):i kla';:I. Skid], Motywy ciu.::!loweg" nych \\'si: 1 dotyczące Calientes. n3 z życia :'Ilajów. roś·linne. odczytać, która ten nosi. geometryczne. koloryr::[~ wieś wzory. Wiele nn Można jest hil miej,C'c znaków i sym- CZ.1SÓW p.rzedkolumh:j- z otaczającej analizują natury, motywy wyb,'.- typOWy nliałem starej z ży::.a tkackie Charakteryzują rcllnach etnologicznych wypadów w Meksyku :;it.: z tkact\\'cn1 ludowym tego l'r~ju. \V swej gw~ltenlal~l<'ic. pro"ia(la ono prze{ikortezjań~kic elenlenty, t.w.:l. ~Ymbolicc nlntY\\r"Ó\\· \V w ich jakie S.''1- i inne K8i:da j oś.roc!~j Aguacatan, wyrazu z wąt:;";a, Saca'tepequez częściach sl.rój technik Materiał znane i symboli. pochodzi p.rzędzy. dawnych Santo.s, i jego Autorzy kolorów pneplatania kolory codziennego, o<a- do efe:-<- sposobu techniki, odzieży lk:;c- występują. to sila motywów czasów O,;ooy. - technik techniki Juan PC(1-:'. możliwości dwustronnej dobÓr Todos zakLcisą i szkicach najbardziej San ..atoL"). inf('rmacjc do dziś w'szystkie. Nahuala, ludllwym rodzinny zapozlli1l1ia j:Jk lk:J.ct\\'o ke::1(~l1i;.. jak dane g\\'atemalskich haf\(l\';anych Przeł)ywaj:IC gi)!o\\"ego bogaty wioskach Aquas czy spotykanych obejmuje zamierzchłych zwil'rzl;cl'. te ry:sunkach jedno, wyjątkowo trzech określonych s<! w reliefowej opi:' lub ludzki,'. formy i uzupełnienia świata W:,zystkie - naprężanie, różne w tkaninach zaczerpni<;te tkania. jest Fj p,'zygotowan:a kukurydzy dotycząca SanAlltonio i rl'1ig'jnego wywarze r')Z- przędzy, jej analiza w jak ich po stroju i i dokładności prz~- tradycyjnyć'h przygotowania ('snowy gorącym z poz róż- cienko od dających ,;tatus wytkanych lsposobu dokładności<! Chicl1icastenango, od jak w biodrowe~,'), co powoduje odchodzenie zakładania przez st(),;owa~lill ,to,;owall(, n:"- bawełny w sklepie, żywych, An~Jliza Chajul. się wnikliwa od ,.;chematy Solol;'l. kO'lsckwcncja U'2Zil m\żewnictwa jt'st precy7.yjny ornamentów. tkackie: t:ago wiedzę: szkicami la t i nadal uzyskiwanych liczne ·.\Tabiallia Cll,,- zajmują typowych warsztatu Indianki kupuje cierpliwości rozważa!'1 \\1r:1Z z inforn~acj<). uzupełniają wybc.\- krótka swoją oryginalnego analiza !'ozpoczc;cie od setek znajdzil' '''' sldadov,," ludowej dokładnymi jednocześnie motow:dle. z ogromną daL-zych mal:nskich Czy;c!nik ale (moc'zC'nie precyzyjnie niczmienionych tów sztuki tkac·kiego używaj,! miejsce na i w:'eszcie g'lic;C'ia wyrazu czę;c ubiory jest i kolorów, informacje :'llrowiec wymag;\j,)cym Przedmiotem kich ,kladowych, ma tkania l'tapem d.l11;e ..grzeb:l':lia" nc części tkaczek. przewijania rozpocz<;C'ieJD Następnym budowie te gotowy ~\\'órclYch i tonów. nawijani~l autorzy podstawowego CaLU: Czt;śc:ej fantazji sposób przekazują \vzorów Uzupt'lniaj'l \\l,H',;ztatll, Jako Dz'ś lzqści zawarta dziedziną matki kompozycji :>11- Druga k.J10ra oni i sy:nboIa dokładny Tą którym ezqś.c:i: pier·.\'- przygotowanie omawiają W książce języki~"l ornamenty. sil; z dwu formą, bardzo tkactwie. t;':ania, mocowania. wymiarów dw:wj. swą w i składowe, Autorzy wiosek. dzisiejszym ·,.ymbol~ do skomplikowanych. fascynującym analizują moskit,lil1i, się wsi. miej;r~a -;posobom c.'aniem oraz domowym, Posługując składa części przedhiszpań1s,kich. technik d:lllCj jego od prostych dziewczynki, sLlrych Wicle j~gn IV czteroll'tnie dla doświadczeil, char:lktt'rystycz:Jych sytuacji :y1ko tych dziś ptactwem tkackim, rozszyf!'LJwyw:lla \\':lr;ztat, wzory do tradycji mt;żczy7.l\ j p:"z(;dzenia. raz oraz najhJrozil'j r,ikterystyka ,,:t; tkacki(' z s~.:'{,ju kobiet nych. omawia p,;em, \\'arsztacie wzory, \\. \\'yn :ku C,actu. strojom, 'A~'Jl'kaj,jcymi :ni~dzy techniki. Po\\·,tała poświqc'lna rowca. dziećmi, n:1 b'odr,1\\'ym pc)zl~aw:da ICi,jżka, sza s:'; szc~~- możliwość warstwie, zaró\\'no \V Sk,jf; podoh.n:e technice ,s ,.. �320 RECENZJE ')<;rw i wreszcie proponują analizi; sposobu przedstawiania najczęściej spotykanych D1'Jtywów w twórczości tkaczek z różnych wio~ek. Rozwiązania te zamyka opis slt'o·· .iu (kobiety indiańskiej i mężczyzny) jego części składowych i funkcjI oraz duklad:J" ich analiza w wybranych wio,kach. Wartościowym dopełnieniem proponowanej ksi,!żki jest ponad 100 szkiców i ,'yUYlków, 60 barwnych fotografii, jak i podstawowy slownik terminó\\' U-c:\ckich. Praca Einfaches V\'eben - jest interesującym opracowaniem wybl'anegu temam L 2.«kresu sztuki ludowej. Autorzy zapowiadaj,! kolejne opr:lcowanie !. innych dL:i,"cJ;;,n kultury materialnej badanego obszaru". Gwatemala kraj stosunkowo malo penetl'll\vany przez turystów, wier::y tradycjom przedhiszpańskim - m'imo pewnej izobcji. nie może obrunić się przed ;ldpierającymi wpływami cywilizacji. Riedingerowie określaj~l życie potomków :\Iaji:w, ich tkaetwo i dokumentują obraz starej kultury w punkcie przełomowyctl, [·adchodzących przemian. Omawiana pozycja zasługuje na uwagl: ni" tylko etrw·· g) afów. Jest swoistym podręcznikiem, z którego czytelnik może korzy,;tać pode jc,;ując własne, twórcze eksperymenty w dziedzinie tkactwa. od budowy prostego warsztatu, przez naukę pod'stawo\vej techniki. tk,lllie nieskon1plikr.wanych wzo:'ów, aż po alubitne kombinacje zaczerpnięte z fascynlli~!cych tkanin gwatemalskich. Tl'rl':';o Helene ::ch und Rudolf beschreibene R i e d i n g e r, Topfern Beispiele. Eine Einfiihrung Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart a la nu:.rieono. in Mnteriol, Eillllllllc/l'1'10usjiihr- Tl'chnik 1983, ss. 1:28. ilu,tracjl Folko/{'ska unci Dl'kornliOll. 100. Autorzy podjęli jeden z mniej znanych tematów z przebogutl'go ob'l.:ll'u sztu'd ludowej Mckc;yku, wyjqtkowo do dzisiaj żywej i charakteryslycz:lej dla H'go ,",'giunu świata, sięgającej korzeniami glęboko w otchl:1ń czasów prekolumbij,kic;h. \Vśród różnej kategorii prac popularno-naukowych omawiana praca wolna jest od aCltol"skich tanich refleksji czy b:malnych wn;C'z stwil~rdzcz'1. Ksi~!żk;l jest bard~o 'legata w treść. Oczywiście temat ten byl już w różnych w:łri:mtach l'ksploatow)JJy W specj~,listycznej literaturze. :vIimo to wartość omawianej ksi;)ż'""i jL'St istot:ld 1(' względu na autentyzm, którym tclm,) jej stronice. wynikaJ'lcy z faktu ,.oYL'ia \\ ~ród Indian", "życia ich życiem" - jak często zwykło si(~ określać w popularni~j !cJluie etnograficzne badania terenowe. Jest faktem niew~!(pliwym. Żl' autor~y ;,,;ążki po'siedli ów monopol na autopsję. Ich ustalenia tycz,)ce siG ludowego g;l:'nCLiJ stwa meksykańskiego tchną świeżości,! opisów i bogact IVem realiów tra;;; IU;·lcych o technikach g:Jrncarskich, wyposażeniu W;lrsz(atów, wypalaniu wyrobów :;'h 8()fWieniu. Ksiqżkę rozpoczyna rozdział zawierający historyczne ujęeie garncarst\\'a w :\1, ksyku. Jest to ,swoisty rodzaj przewodnika umożliwiaj~1cy czytelnikowi lćlt\\'iejsze z[")i;.mienie tajemnic meksykaz'1skiego garl1c~ll'stw;l lud,'wl'go. Tworzy Ol! jaśniejsze ',lo Jedno z nich poś\vięcone jest garncarstwu nleksykar'lskiernu. Dokładniej zob.: Helene Rudolf Redingerowle, TópJern a La mexicana. Einhund£'rt atisJUhrltcll gcsc1łrcibcne B1:'i~plde. Eine Einfilhrung In Materia!, Technik und Dekol'ation, Vc'r!ag Paul Haupt Bern um) Stuttgan. 1983. RO('cT,zja tej }~siążki puhlikowana jest w bież;lcyln nUlTICrzl' r(~cznik~l "Lud'\ t '~JlŁi �RECENZJE 321 uzasadniające między innymi fakt przetrwania do dzisiaj tradycyjnych technik, farm i wzorów. Po tym zwi~zlyrn rysie historycznym następuje rozdział poświęcony opisowi surO\Ha i metod pracy garncarzy. Nie wyrze-kli się oni przez s-tulecia charakterystY(T1ych prawidłowości dla ludowego garncarstwa mekisykańskiego, mimo impaktu kuiiu:'y hiszPil!·lskiej. Prz::wija się przez tę część pracy ·dobra znajomość spraw, o których piszą autarą. Widzieli oni nie jeden warsztat garncarski i posiedli dużą wiedz(~ z tego zakresu. Uwarunkowania takiego opisu tkwią w osobistych kontaktach l mcksykai1skimi garncarzami i śledzeniu ich pracy w poszczególnych fazach tworzcn:a wyrobu. Charakterystyczny jest wysiłek autorów, jaki podjęli oni, aby ~twcrzyć ten obraz. Wyziera on między innymi z trzeciej części pracy będącej wrażeniami z poaróż:y do ceramicznego ośrodka w San Augu!stin w stanie Guenero, gdz'c funkcjonuje du dzisiaj jednu z wielu rozrzuconych po Meksyku skupisk garnC:1 zy. Dużo w tej części pr::tcy mamy subiektywnych odczuć. Oddają one atmosf-erę klimatu, pejzażu, życia wiejskiego i codziennych zajęć India-n. Autorzy nie egzaltują <ę strojami ludowymi, nie udziwniają swych opisów a budownictwie wiejskim i życiu miejscowych społeczności. Rzetelnie i odważnie natomia'st prowadzą tych, ~tór,:y chc:l ich sluchać do rozumienia najważniejszych dla meksykańskiej wsi prr:blcmów. Ta CZ(~śĆpracy tworzy zgrabne połączenie etnografii z wieloma innymi zagc:dllieniami społeczno-kulturowymi, przepojone sympatią - rzec można miłością - cł·} Meksyku . .Jest to bowiem kraj wyjątkowo żywych tradycji w kulturze ludowej, sięgających czasów zbyt odleglych. Wyrazem tego jest między innymi bogat: xn wystę~)uj'lcych tutaj form i motywów zdobniczych w ceramiCe ludowej, \V \-\-'ielu wypadkach nie różniących się od mater'ialu archeologicznego, a także strój lud-.wy i wiele innych elementów w sferze kultury społecznej i duchowej. Prezentujcje wybiórczo l~ kulturową odmienność odcinającą się wyraźnie od wpływów hi5zpahskich, p'Jdkrcślają np. autorzy fakt, iż przywiezi·one przez Hiszpa'nów w XVI v,ieku kolo garncarskie i szkliwa ceramiczne nie zyskały powszechnego zastosowania w wytwarzaniu glinianych naczyń codziennego użytku. Garncarstwo ludowe :\1ek.,yku charakteryzuje s:~ bowiem na<:1a'1wielością form i technik wytwórczych. Tradycy jna forma, gł~boko zakorzeniona w świadomości wytwórców, determinowała w wielu wypadkach fakt odrzucenia koła garncarskiego. Podobne względy natury praktycznej zdecydowaly a tym, że miejscowi wytwórcy nie szkliwili swych wyr"bów. Woda \',. naczyniu nielszkliwionym, sprowadzana nieraz z odległych stru;-nieli czy studni. pozostaje dłużej zimna, a placki kukurydziane, nieomaIże codzienne pożywienie ludności wiejskiej, można piec bez tłuszczu, gdy talerz lub patelnia jest bez polewy. ł·ącząc informacje zawarte w książce z własnymi obserwacjami jakif' p{)czynilam przebywaj,) dwukntnie w Meksyku I należy stwierdzić, że g.arncarstwf'm tru:bi'l siC; tu ubogi,> war.'\WY ludności zadowolone z faktu, gdy na codzienny stól r , Były to wypra\\'y organizowane przez etnologiczne ośrodki w Republice Federalnej Niemiec. Picrwsz2 odbyła się w roku 1977, druga w 1978. Realizując program badawczy int0resLlwalam się reliktami starej kultury Indian meksykańskich. W rejonach oddalonych od ośredków miejskich relikty tej kultury uwidaczniają się wyraźnie w budownictwie, tkactwie, garncarstwie. ubiorze. poży'.vieniu, nie mówiąc już o elementach życia społec·zneg·o i kulturze duchowej. Podobnie jed'nak jak w innych rejonach świata tzw. cywilizacja w sposób drastyczny niw<'luje star'l kulturę, zmicnia ją, zniekształca i wulgaryzuje. Inaczej mówiąc stara indiańska ku""ul'a t.:ega powolnej "meksykanizacji", a nasilenie tego procesu jest wprost propo·rcjonalne do s,,~iedztwa cywilizowanych ośrodków. Tylko daleko gdzieś w górach można jeszcze .potkal grupy ludności stroniące od cywiUizacji, kultywujące swe stare tradycje, gdzie proces ')W~; 'l1e1<sykanizacji" przebiega wolniej. 21 "Lud" - t. 70 �322 RECENZJE wystarcza trochę fas·oli czy kukurydzy, Obok wyrobów o tradycyjnych formach, pojawiają się nowe nastawione na odbió.r miasta czy turystów, Stąd zauważyć można w ostatnich latach poszukiwanie metod wytwarzania zmierzających do uatrakcyjnienia wyrobów. Powstają nowe ośrodki garncarskie, głównie w pobliża miast, niektórzy twórcy zaczynają stosować szkliwa. Jest to jednak nadal r.óadk{,.;ć, głównie z powodu trudności związanych z zakupem farb szkliwnyc!l i !liebezpieczćllst'vva pękania wyrobów w sytuacji dwukrotaego wypalania na otl','drtym ()g;;.u -różne naprężenie gliny i farb szkli wnych. Podkreślenia wymaga także fakt, że meksykańscy garncarze nie osiągają w stosowanej technice wypalania na otv/artym ogniu wysokich temperatur, Stąd cały kunszt ludowegu garncarza idzie \v i(i·.'runku uzyskania cienkioh, a jednocześnie wytrzymałych skorup. () giadi\:o pC;'cl·owanyc!l powierzchniach zapewniających pozytywny efekt przy WypaLlILu. Na uwagę za'sługuje wyjątkowo dokładnie potraktcwany opi.; procc:;u l'.Ypj:'lnia. Do ·dziś często się zdarza, że garncarze meksykańscy wypalaj'l swoje ;vyt'ooy !la otwartym palenisku. Czerepy nagrzewają się od środka nie równomierni". narażone na wpływy zewnętrzne, zmiany temperatury, wiatr często pc;kaj,! S:,',d poszukuje się na wypalanie miejsc specjalnie osioniętych, o obniżonym tClet;:e, Lib osIania paleniska ziemnym wałem. Hiszpanie przywieźli do Yte~;:iyku ~pO.iÓ'J wypalania gliny w ok~'ągłym piecu, opalanym głównie drewnL'Ti1. (;Z<.l~em <-h.isza ';[-;1'.),Nanym kaktusami i śmiee~ami. W takim piecu można osi'lgn<j(' lempCr<ltun; 1u50 C. Czas wypalania je.st różny w zależności od rodzaju użytej glin:..·. wj'.:lkości przc:dm;otu, sposobu zdobienia itp. Gliny stosowane w g:uncars'v ..;'~ n:~syi;:1t·l..;k;l:l :,'1 dość róinorodne, ich barwa i struktura określa charakter w::~;}bu, \I"plyw<t b~lpośrednio na wygląd naczynia po wypaleniu. Niektóre gatunki glin nadają się do obróbki wprost ze złoża, inne V\Tymagają przygotowani;; z Jl~,j odpol\·ie<.i:;io p:astycznej masy stanowiącej mieszaninę glinki ceramicznej, piasku, łupek, miki, muszli, popiołu, czasem równiei składników O'rganicznych. jak plewy czy ]':.!·..ilO::a bawelny - co w efekcie wypalania daje ceramikę ~zczególni(; !-,orOwa~~l.i\ut{)r~y poświęcają w·'.ele miejsca na szczegółowe 'Omówienie proce-:'ll jJl'zygoto'A':llli3 materiału: oczyszczania gliny, wyrabjan~a «rasy garncarskiej i j'cj ,kład()',Yan'a, JIla\izują zakres za."LGsowania i zalety tzw, glin tłustych i chudych. Są tcż 'vI' kSlqŻ~C jasno opisa'ne etapy formowania wyrobów. Powszechne jest tuLaj lepienie :(lClliC, przy minimalnym za3tO'sowaniu prymitywnych narzędzi. Au:orzy przed.,tawiaj:1 różne metody pracy: formowanie z bryly, przez wydrążenie, zlepianic z ka ""ałków, powielanie z gipsoweg,; rnodelu i inne. Jest też pokazana dokladna tl:clwolog'<l stosowana przy wytwarzaniu negatywnych form gipsowych do wyrobów stosowanych w produkcji seryjnej, Przedmiotem dalszych .rozważaó. są stosowane techniki w powiązaniu z rodzajem wytwarzanych ceramik, Z bryły gliny powsLają przć'de wszystkim wolnoformowane rzeźby figuratywne, przy zasto ..:o\va!liu metod,\' Cie;lkich wałeczków tworzy się małe fomny rzcźbial1s-kie, z g~psowych modeli formy reliefowe. Jest również poruszony problem zdobnictwa. Autorzy zIVrac.ljq uwagG na techniki zdobienia (wzory wygniatane, ryte, wycinane i naklejane, stemplowane), materiały służące do polerowania, charaktel'yzują stosnwa~le szkliw3. Osobne miejsce poświęcone jest malowaniu glinianych wytworów \\. drJd:~e zastosowania farb podszkliwnych, szkliw lub farb dekoracyjnY1.:h: akwareli, piakatówek, akryli, farb anilinowych, szelaku, lakieru. Tu czytelnik znajdzie szczegóło\\ e informacje o technice nakładania farb i szkliw barwionYc'h rozmaitymi substancjami mineralnymi. Szczegółowych informacji na ten temat dostarcza czytelnikowi ostatnia część książki. Obszerny, dobry jakościowo materiał fotograficzny jest C\O~konałym u:zufełnieniem tematu. Sto przykładów różnych ceramik z obszaru c'lłego �323 RECENZJE Meksyku, szczegółowy materiał dotyczący rodzaju użytej do ich powstania gliny, zasto;owanych składników dodatkowych, przyjętej metody pracy, użytych szkliw, 5pos'cbu zdobieni", tempera tury i czasu wy'palania, miejsca powstania, jak również twórcy wytworu -- daje pełny obraz różnorodności form tej dziedziny kultury ludowej. J est też tu zawarta analiza form ceramicznych tak dhętnie czerpanych z natury - naczynia w k,;ztałc:ie tykw, kaktusów, postaci ludzkich i zwierzęcych, ptaków, jak i ich funkcji: użytkowe, ozdobne, przedmioty kultu, jakże często jeszcze pełne ll1o',ywów z:lczerpnię'cych z mitów. Podobnie jak w innych częściach świata ośrodki garncarskie powstają przede wszy,tkim tam, gdzie mają odpowiednie zaplecze surowcowe. Auio]'zy omawianej publikacji koncentrują uwagę na osadach i wioskach słynnych zc swych wYl'obów ceramicznych, takich j:lk: San Augustin, Ameyaltepec w stanie Guerrero. Atwmpa, San Bartolo Coyotepec, Ooot1an w stanie Oaxaca, Ton.da, Santa Cruz cle la,; Huertas, El Rosario, Tlaquepaque w stanie Jali;co, AcoUim, IZUl:Lirde :Vlat<J,m"i'()~,Puebla, Cuetziłian - w stanie Puebla, Tzintzuntzan, S:m .Jose de Gracia, Ocumicho - w stanie Michoacan, Amatenango, San Felipe ,-~ \11 stanic Ch:apas i :',-Ieiepec w stanie Mexico. Omawiana k5iążka pozbaw1ona jest charakteru ściśle naukowego, Mimo swej bogai2j warstwy popularnej, jest ona wartościowym podsumowaniem \'viaoomo;::i o ludowym gUl'Ilc<lrsLwie meksykańskim ostatnich lat. Oprócz bogatego mate:'i:'lłu :lustracyjnego k:iiążkt: uzupełnia wykaz literatury w języku angielskim, hiszpallskim i niemieckim. Całość zwarta w swej treśei pozwala poznać ludowe garncarstwo meksykahskic i z1-Jliżyć się do ciekawej kultury bez konieczności dalekiego r)Odróżowania. Teresa A. M. S a g ~\l a e v, Mitologia ,.Nauka", werowanija altajeew, Fa/kowska Nowosybirsk 1984, wyd. ss. 120. Cclem pracy podjętej przc'z Ancłreja lVIarkcJVie!.a Sagałaeva jest próba vVYjasme:1ia, jakie z elementów mit.ologii, eposu heroicznego i wierzeń mieszkańców Ałtaju, mają swe źródłe; w buddyzmie. W znakomitej większości przypadków elementy te zwi'lzane 54 ze ś~'Gdowiskiem 'narodów południowego Ałtaju, co uwarunkowane jest ZIOŻO:lOścią ich etnogenezy, jak i ści1sły:rni związkami z narodami Centralnej Azji. W omawianej pracy znajdzie też czytelnik próbę prześledzenia przemian w mitologii i obrzędowości lamajskiej jakie zachodzą w tych sferach w opisywanym przez autora kręgu kulturowym; znajdzie też czytelnik określenie roli, jaką odgrywały zapożyczenia lamajskie w mitologii i wierzeniach Ałtaju. Można jednak powiedzieć, że \V pracy swej Sagałaew rozpatrzył tylko jeden a'spekt wzajemnych stosunków między Ałtajem a Centralną Azją, mimo iż, jak sam wielokrotnie podkreśla, związki Turkijczyków ałtajskich z narodami Tybetu i Mongolii były w dziejach rÓŻniJroone. Historia kultury narodów Centralnej Azji i Południowej Syberii wskazuje, że i.'!nienie obok siebie różnych religii prowadziło czas'ami do tworzenia się ich wypadkowych, przy jednoczesnej modernizacji autochtonicznydh wierzeń. W każdym 21' �324 RECENZJE wypadku, jak podkreśla Sagałaev, procesy takie uwarunkowane były szeregiem okoliczności: zróżnicowan'iem stosunków społecznych i ekonom:canych, przygotowaniem społeczeństwa do percepcji podstawowych za'sad dogmatycznych określonej religii, barierą językową, czy też jej brakiem i inlerusywruością etnokulturalnych związków, Wf pierwszym rozdziale omawianej pracy zatytułowanym "Szamanizm mieszkaóców Ałtaju i jego tybetańskie paralele", omawia Sagałaev wierzenia przodkó\v dzisiejszych mieszkańców regionu ałtajskiego, :iięgające okresu staroturkijskiego. Autor uwypukla tutaj szczególnie zbieżności w rytuale szamanizmu Ałtajczyków i Tybetaóczyków, charakteryzując dokładnie najważniejsze cechy religii "bon·'. W konkluzji pojawia się porównanie klasycznych f.orm szamanizmu ałtajskieg<:J i tybetańskiego. Drugi rozdział, zatytułowany "Lamajskie eleme'nty w mitologi: i panteonie mieszkaó.ców Ałtaju" przynosi wyjaśnienia dotyczące spo.sobów i dróg, jakie około XVI wieku zawiodły tybeto-mon@olską forme; buddyzmu do Południowej Syberii ,gdzie rozprzestrzeniła siG wśród wielu ludów zajmuj'łC naczelne miejsce w systemie wierzeźl Kałmuków, Buriatów i Tuwijczyków. Natomiast koczujący Turkijczycy ałtajscy niechętni byli lamaizmowi, a ich kontakty z buddyzmem były na ogół nikłe i krótkotrwałe; stąd też nie znależli się w wielonarodowej społeczności la.majskiej. Tym niemniej ich światopogląd podlegał w różnych okwsach wplywom buddyzmu i jednej z jego późniejszych form - lam:1izmu. Okre.s największych wpływów lamaizmu w Ałtaju wiąże się z uzależnieniem go od Mongolii, głównie w XVI - XVIII wieku. Autor wymienia szereg prz.yczyn jakie sprawiły, iż lamaizm nie mógł w omawianym regionie trafić na podatny grunt i zapuścić tam korzeni. .JednakŻe w procesie współżycia tej religii z tradycyjnymi wierzeniami I,arodó\\' ałtajskich, tj. głównie charakterystycznym dla nich szamanizmem, powstały synkretyczne formy kultu i lokalne warianty buddyzmu. Skutki kontaktów z kulturą plemion zach-odnio-mongoliskich dostrzega także autor w leksY'kalnych zapożyczeniach z lamaj'skiej mitologii, które pojawiają :się w kulturze duchowej Turkijczyków. Dotyczą one przede wszystkim różnych postaci lamajskiej mitologi;, ta.kich jak: Siakjumuni, Majtraja, Mundżursi, Garuda itp., nazw duchów, a także terminów, takich jak: lama, sudar itp. Badania Sagałaeva wykazują, że najbardziej rozpowszechnione w folklorze i mitologii mieszkańców Ałtaju 'są opowiadania buddyjskie o górze Sumer, niebiańskiim władcy HaTmuście, mitycznym ptaku Garudzie o Burchanie. Zdaniem autora, terminy "sumer" i "burch-an" weszły nie tylko du epickiej leksyki, ale opatrzone nieco zmodyfikowanymi znaczeniami, można je odnaleźć także w codziennym życiu. Zdaniem Sagałajeva, poszczególne buddyj . ;kie terminy zachowały 'się w Imlturze Ałtajczyków jeszcze z ,okresu staro-turkijskiego. W trzecim rozdziaJe ,pt. ,.Wierzenia religijne Ałtajczyków i lamaizm w XIX i początku XX wieku" Sagalaev szuka odpowiedzi na pytanie, jakie były skutki chrystianizacji Ałtaju, która miała miejsce w XIX wieku, pod kierunkiem prawosławnych misjonarzy. powodując jednocześnie w latach 'siedemdziesiątych ubiegłego stulecia ożywienie lamajskiego duchowieństwa w tym regionie. Najprawdopodobniej w tym właśnie okresie, pod przemożnym wpływem mitologii i kultu mongolskiego odłamu buddyzmu, formułuje się obrzędowość buchranizmu. Termin "buchranizm" został być może utworzony od turkijsko-mongolskiej modyfikacji słowa "buddha" ('Por. Mity narodow mira, Moskwa 1980, t. 1, s. 196). Pierwsze kroki bur'chanizmu 7aczęły się od prześladowania szamanów i negacji wszystkiego tego, co było z szamanizmem związane. Jeśli jednak chodzi o rzeczywisty przejaw właściwego burchanizmowi kultu, to trwałe miejsce zajęły wśród nich magiczne �RECENZJE 325 praktyki charakterystyczne dla szamanizmu. Wyznawcy burchanizmu przyjęli ni2które ct'c,hy lamajskiegc kultu, jednakże nie przy,swoili sobie dogmatów tej religii, nawet w stopn;u tak upr;cszcz.onym, jak :zrobiiy to niektóre plemiona mongolskie . .szczególną U\vagę zwraca SagaLwv na fa.kt, iż drugą znamie,nną cechą burchanizmu i)yla adaptacja ella potrze-b tej ,'eligi i wielu gatunków folkloru h' :;torycznegiJ śroc1~c)wej Azji. Na zakol1czer:ie należy tu jeszcze powiedzieć,iż praca Sagałaeva, pOWlStaia w oparciu :.J bogaty materiał folklorystycZillY'. Autor mógł dzięki temu dowie~':: ;liczwykkj z~o:'()llości interesujących związków kulturowych w tym tak rr.a>J zcanym regionk śv",ia~a. Badając miV!logif; i wierzenia mieszkańców Aita;u w c~._sic od polowy l tys. do początku XX w., autor mógł wysnuć wnioski o s:;;-;:,rety;.::-n;e ich życ';:; rc:igij'nego. Wojciech A. ='J, M e s z c z c r jak o v, JapoTlskie 1984, wyd. "Nauka", s5.183. legendy o czudesach (IX - XI Łysiak w.), Moskwa Autror tej niezwykle interesującej pracy .sięgnął po materiał iródłowy do sta,'ych ksiąg, powstałych w Japonii na przełomie I i II tysiąclecia, w epoce Hej2.tl. :\'10wa tu o Nihon gempo dzenaku rjoiki (Zapisy o Japonii i cudach, dziwnyclt Iwgrodach za dobre i zte czyny) zawierającej 116 opowiadań spisanych przez mnicha Kjllkaj" na przełomie VIII i IX wieku. Druga z nich to Odzjo gokurakki .(Zapisy o przeniesieniu do Kraju Wiecznej Ra.dości), powstała w końcu X wie~u, zawierająca 42 opowiadania zebrane przez urzędnika Josi'sge-no Ja'sutane, który przyjąl WÓ\NCZ<l~; pseud'onim Dzjakysina. Trzecią pracą wy:korzystaną przez ,\. N. Mes<:czerjak(lva je',st Dnjnigonkoku hokekjo kenki (Zapisy o cudaCh Sutry Lotosu), rochodzclca /. polowy XI wieku, a zawierająca 129 opowiada;'l spisanych ;Jrzez mr.icha Til;gena, .'\utor:;two wyżej wymienionych, jak zauważa A. N. Meszczerj;lk·.v, poi!'~a 'nic lylko na spi'saniu ludowych legend, ale przede wszystkim na wyborze z o1bl'zymiej ilości funkcjonujących w ustnej tradycji prze'kazów i skupieni;; ich w danym dziele, a niekiedy poddaniu ich literackiemu retuszowi. Nie '.\·szY:;(:';e jed.nak teksty źródłowe znalazly miejsce w omawianej pracy. Łącznie :\,leszczf:rja:c)w w Qow"lnym wyborze umieścił ich Lu 117. ZO',olały one podzielone na o'"i";'1 grup tem;ltycznych. Jego zdaniem, połączenie trzech ja;poi~skich zabytków średn:owiL'czn(cj litc"atury buddyjskiej w jednym tomic uzasadnione jest ich podobnym charakterem i w-;pólnymi niekiedy treściami. Tak np, opowiadanie z Sutry Lotosu () mlodzieócu. który nie mógł zapamiQtać jednego hieroglifu i dlatego wskutek niedbałości spłonął od płomieni lampy, w Nihon rjoiki jest ilustracją do uk3zania zaiei.Jlości między dawnym a obecnym życiem, a w Hoke kenki opowiadan :ern o cudzie pow.;talym dzięki Sutrze, W len to sposób średniowieczne zbiorki buddy j!'kich legend związane są mi~dzy sobą nie tylko "duchem", ale i ,;ciałem' wędruj<icych z ,opcwiadcmia do opowiadania fragmentów tekstu. Autor omawianej pracy zauw,lża, że naczełnym zadaniem licznych buddyjskich p;"C literackich było ukazanie czytelnikowi przykładów nagrodzonej pobożności u":a :anych negatywnych :-:achowaó. Głęboką analizę ś;'edniowiecznych zabytków literatury ludowej Japonii prze- �326 RECENZJE prowadza Meszczerjakow na tle ówczes'llych stosunków religijnych z wyeksponowaniem miejsca, jakie zajmował tam 'buddy mn. Należy tu za autorem omawianej pracy przypomnieć, że w IX - XI wieku panował w Japonii potężny ród Fudżiwara. który w ok,resie tym skupiał w sWy'dh rękach pełnię władzy wykonawczej. Przedstawiciele owego rodu próbowali wykorzystać buddyzm do zneutrnlizowania rodowo-plemiennych kultów związanych z lokalną religią - szintoizmem. Natomiast na pozi'Jmie mikro&polecznym buddyzm powolany był do obrony i zabezpieczenia interesów wyróżniających się z rodowej społeczności osobistości. Nie można jednai<:: pow jedzice'" by szintoizm nie reagowal na zachodzące zm;any, ate, jak żadda reLga rodowo-plemiennego ustroju, wykazywał znaczną bezwładność. Legendy buduyjskie omawianej pracy, bo przede wszystkim literatura dydaktyczna. Do ukazania się Nihon rjoiki, bÓ3two, imperator, epicki bohater, ukazywani byli jako tło dla 'ogóJnych pr::lwd dotyczących budowy świiata i wydarzc!l histor:-'cznych. Bohaterowie pracy Kjokaja wyróżniają siq nic tylko dlatego, że 'są waż:1i ~ami dla siebie, a:le dlatego, że są ma'l1ifeslacj~l dobrych czynów, dlatego że uk~;~,-,:",:ją uni· ... Ncrs8J.ność 'vvynagr{)ozenia \11/ "karmie". Z tego też P-o\·vodu \'1/ 1Vihon rioi.'..:i nic znajdujemy wiele żywotów. Wyczyny różnych bohaterów (np. Gjogi) magii 'JYć przedstawione w różnych historiach, bez opisu ich całego życia. Dlatego te': z:;sad:1ic~y akcent 'kładzie się tutaj nie na konsekwencjach wydarze!'l, charaktuyzujących ,dosto-Jjeń'stwa bohaterów, a ·na opisaniu ogólnych pryncypiów, wY!CJrzy,;ywanych prwz ludzi i przejawiający'ch siG w postawach konkretnych postac: pcz\\'alających wykazać te prawidłowości. W Odzjo Qokurrrkki i Hoke kcnki hagi'Jgraficzność wyral.a się w znacznie wię,k,szym stopniu, o czym świadc;q choćby t.vtuly opow;adań zawartych w tych zabytkach. W znakomitej większości lopowiadań bpha terowic legend rysowani są jako bezgranicznie źli lub wyłącznie dobrzy ludzie. Świal buddyj,kich podań w omawianej pracy, to świat idealistycznych związków przyczynowo-·skutkowych. Gdy tylko na wstępie opowiadania czytelnik ZOriel!tuje się w cecJlach we\vnętrznych hohatera, wie jaki będzie dalszy ciąg opowiadani,), Znaczenie p:.lc1ań buddyjskich polega bowiem nic na ich atrakcyjności, a na rytualnym utwierdzeniu społecznej sprawiedliwQści. NIewątpliwie wartym odnotDwa,nia jest fakt, iz 'Ne wszY.itkich trzech zabyt~;ach japoń'Skiej literatury ludowej charakterystyczną je,;t nic postać władcy i urzędnika, ale wyznawcy lub przeciwnika buddyzmu, postać nie posiadająca jasno oK;'cślonego społeczneg,o pochodzenia. Stosunkowo słabą malowniczość postaci japoiJ"kich legend buddyjskiego pochodze.nia wyj dnia Meszczerjakow trzema czynni;,:',r;:i: 1) logiką buddyjskiej wiary, zg.odnie z któl<j podstawowe znrczenie pO~'~1da nre :-niejsce zajrnowa.ne przez postać w sp"'iecznej h'c"a ~'Chii, a suma jego dcbrych uczynków; 2) względnie nie rozwiniętą strukt'1:';'} ówczC's:"ego spo!cczel"tst,,\ia; 3) ilie określonym jeszcze miejs1cem japoilskie;:ro buddyzmu w sy.,temie spolcczno-ideologicz:1Ych stosunków japońskiego wczesnego średniowiecza. Ta niewielka, aczkolwiek bardzo 'interesująca praca, ,obejmująca po raz pierwszy drukJowane w języku rosyjskim teksty buddyjskich legend z Japonii, zasługuje też na uwagę ze względu na jej stronę warsztato\vą. Znajdzie w -niej czytelnik, prócz suchych tekstów, ioh głęboką analizę, tło kulturowe i religijne okresu ich powotania, a także szeroki komentarz terminów właściwych językowi jal)ońskiemu. Wojciech Łysiak �327 RECENZJE Russkaja 19S'l r, swacliebnaja poe.zija Sibiri. Wydawnictwo "Nauka", Nowosybirsk ss. 234. Omawiana k:;ią::ka; pod redakcją folkkorysty rosyjskiego Borysa Putiłowa, jest kontynuacją cyklu publikacji poświęconych tr.adycyjnej rosyjskiej obrzędowej liryce weselnej Syberii. N iniejsza publikacja, oprócz '.swej podstawowej funkcji, jaką jest popularyzo\\anie tych utworów, JT,a na celu wykazanie bogactwa kultury duchowej .mieszkane('".v Sybl'rii. Ilość nagrorE:dzcnych przez zbieraczy rnateriałów zebranych w tym zbiorze jest wymownY:11 dowodeln potwierdzającym nie tylko utrwalenie odziedz;czclnej po przodk:ll h tradycji, lecz również kultywowania starych obyczajów, co hyco inspiracją do poszukiwania nowych, doskonalszych form, będących odzwiercicGi, r,jem ducLa wspókl.cs.ności. Zostaje więc uzasadniona krytyczna opi.nia Rc:isy PLia:!,nej tiutDl"ki artyi,ułu wstępnego tej książki podadrcsem niektórych e\;l,;gr:liów i poc1róż.ników, między innymi A. 'Szczapowa, P. Rowinskiegoi S. Makcymo'"a, mąj'lcych lia tcn temat całkiem odmienne zdanie. Vi <.laLzym ei;;gu swegIJ artykułu R. Potanina wykazuje wpływ, jaki wywc;rłCJ 1"1 k.cztalLowanie si;; repertuaru pieśniowego tych regionów zjawisko wzajemnego pUi:fl1kanla się różnych kultur, kilku połączonych z sobą w 'procesie zagospodaru'.'.<ina Syberii i Dalekiego Wschodu narodów - rosyj'skiego, ukrail'lskiego i bialorLI,kiego. Narodów tych nie cechował skrajny nacjonalizm, który by ograniczał raz'.'.oj twócczr;sci ludowcj. Chociaż w omawianym zbiorze odnajdujemy wiele pieśCIi b('ciącvch swiadectwem przetrwania starej obrzędowości rosyjskiej, nie skażonej wpływem ObYCZ~lj()Wości innych narodów, to jednakże równocześnie obserwujemy z,:;)v.~:_~_;koafirln(-ll~ji I·óżnol:·~~kich pier\viastkó\\/ kultur-owych, kióre n~1 przestrzeni wc'Ju l~lt zespalaiy siq w monolityczną calcść, tworząc podstawy nowej, odrębnej kultury. Szczególną tendencję do zachlowania starej obrzędowości zaobserwowano na Z~dJa.ikall' wśród KIJzaków i byłych .staroobrzędowców. Obydwie te grupy przywi;lzywaly clu i. 'l waF': CłO zachowania poszczególnych ogniw tradyeyjnegu ,veseJa "~"yjc;;":ipgo. Pomimo swego na wskroś konserwatywnego 'Charakteru, ani Kozakwn, ani by!ym.tl,rIJobrzędowcom nie udało .s.ię ustrzec od obcych na,]ecia!ości; u KoZ:tKÓ.'.· dostrzeżono poludnioworosyjlskie wpływy, co było przyczyną stopniowego Lanikani:l ni,·któ:·ych gatunków pieśni; poważnie zmalała ilość ]amentow, które śpiev/(.'10 jcdynic '.v szczcgólnych okolicznościach. Dużego zna'Czenia zaczęły nab'el'ać pi,-',ini pKJchwalne. Ich przewaga sprawiła, że wśród gości weselnych pa,nowaia radosna atmosfera. Natomiast w obrzędzie staroobrzędowców pojawiła si\~ zr:aczna ]ość pólnocnorosYi':skich elementów. Wpływ ten był przyczyną przesycenia obrzędu pierwiastkiem dramatycznym, wprowadzającym atmosferę smutku i przygnębienia. Occniaj'lc ohyeLva wpływy należy podkreślić ich pozytywną rolę w pr10cesie k:mc'."ania się nowej kultury, a także duż.e zn<iczenie dla łagodnego zacierania się [Mnic pomi(;c1zy bytującymi z sobą w trudnych warunkach klimatycznych naroa;m'i. Trucino)}atomiast ocenić w sposób jednoznaczny całokształt zmian, jakie zaszły w rytualc we"selnym. Zgodnie z tendencją panującą w południoworosyjskich regio;ach, ohrz(~cl weselny ma uroczysty charakter, lecz nie jest przepojony atmr;sfc~ą smutku wywołanego rozstaniem 'się rodziców z dorosłym przecież dzieckiem. W lamentach stiJroobrzędowców brzmi nie tylko liryczna melodia, wprawiającą słuchającego w nastrój melancholii, lecz także nuta refleksji, jaką przeżywa mlo'dy człowiek stojący u progu 'nowego życia. �328 RECENZJE Pod.stawą klasyfikac:ji pieśni omawianego zbioru jest oś 'gatunkowo-tematyana, w przeciwieństwie; do poprzednioh dwu wydań, gdzie za'sadnic:zym kryterium poctzllłu były poszczególne fazy obrzędu wse1neglo. R. Potanina postąpiła słusznie, decydując się na taki podział, chociaż nie można .kategorycznie stwierdzić, ie autorzy poprzednich dwu zbiorów, Russkije svadiebnyje piesni Sibiri (:'Jowosybirsk 1979 ,'.1 i Obriadovyje piesni TUsskoj svad'by Sibiri .(Nowosybirsk 1981 r.), dokonali nicwłaściwej klasyfikacji. Autorka Dma"wianej .książki kierowała się IV tym \\!zgl~dL' zapewne ogólną tendencją zmierzającą do 'stałego skraca,n.ia obrzędu weselnego, Z:','dukowania go do niezbędnego minimum, pozwalającego na zachowanie jedynie rujbardziej istotnych ogniw ceremonii. Obrzędowość, będąc estetyc:zną ,uprawą wyrażanych trdci, i.!trac:iła swe dawne pryncypialne znaczenie. Obecnie najlVażni::js~a jest treść, natomiast środki jej wyrazu zeszły na dalszy plan. Biorąc pod uwagę <:loniosłe znaczenie ewolucji zachodzącej w obrzędowych pieśniach we.sel·nych Syberii, R. Potanina podzieliła utwory omawiane~o zbioru na przyśpiewki drużby, pieśni pochwalne, połajanki oraz pieśni obrzędowe : l:lmenty. Przyśpiewki drużby podzielono na dwie grupy, z których pierwszą stan'Jw:,) pieśni nie związane z konkretnym rytuałem, lecz powtarzające się wc wszystk;ch fazach obrzędu, w za1e7.ności od występowania anaLogicznych sytuacji. Zaoszczędzi lo to zbędnego powtarzania się niektórych utworów, występujących czasem kilk::tk~o'nie w ciągu całego obrzędu. Potwierdza 'się tym samym słuszność koncepcji R. PGtaninej ·odnośnie zmiany klasyfikacji pieśni. (\'1 drugiej grupie spotykamy przyś'piewki, towarzyszące rozpoczynaniu PO,;!'~Z'2gólnych rytuałów. Mają ,one ścisły związek z obrzędem lub pośrednio przedstawi.'ją jego najważniejsze ogniwa; są uporządkowane i wiernie odtwarzają całość Ul' Jczystości weselnej; przedstawiono w nich między innymi zbiórk'.: orszaku we,;-"!nego, młodą parę po ką:pieli, na ślubnym kobiercu itd. W tym przypadku aU'.<Jl":<a zgrupowała pieŚ.rJi pod0bne nie tylko pod względem treści, .Jecz posiadające zwią!ek z danym obrzędem. Pierwszoplanową postacią pieśni omawianego gatunku by1 drużba weselnj' błyskotliwa indywidualność tradycyjnego wesela rosyjskie·~o. Ta za . ;zczytna i odpowiedzialna funkcja wymagała nic tylk,o dobrej ilnajOlności obyczajów i d'.>:,k(Jnalej pamięci, lecz przede wszy'stkim umiejętności improwizowania i r1owcipr.es0 komentowania konkretnych sytuacji. Słusznie zatem postąpiła autorka, zamieszczJjąc we wstępie zebranyc.h materiałów ~ak dużą ilość utworów związanych z po,tacią drużby, wydatnie eksponujących jego wysoką rangę. Znaczną część tekstów pieśniowych zebranych w tym zbiorze stunowiij wąt,,: na cześć pana mbdego, młodej pary i ich rodziców, drużbY, . ;watek, slnrosly itp. Pieśni pochwalne w XIX w. zaczęły stopniowIo tracić na . ;wym znaczeniu. Zachowały jedil1akże swe funkcje estetyczne i utylitarne, co w rezultacie doprowadził') do zastąpienia dawnych symboli symboJiką współc:óesną. Nic przctnvała ona jecL nakże zbyt długo, gdyż zaczęt<J ją traktować jak<J element wyłącznic eslety~wy. który w wielu pieśniach zaniknął ZJupełnie. Na podstawie badań przprowadzonych w 1978 r. przez ekspedycję na u k();,';, stwierdzono, że VI niektórych rejonach nastąpił całkowity zani k tego gatunku Zja\-"isko to można uza'Sadnić ogólną tendencją zmierzającą do skrócenia uroczY·5toś·~i weselnej i wyeliminowania z niej tych elementów, które w nadmiernym shpn:u przedłużają ceremonię. Zachowały s.ię je<:lynd,enajbardziej Lit·otne .ieg,o ogniwa, b~dące integralną częścią całości obrzędu. Efektem ewoluowania liryki weselnej w tym właśnie kierunku był znaczny spadek rangi drużby na rzecz podwyższenia �RECENZJE autorytetu starosty, którego obecność na uroczystości weselnej uważano za nieodzowną koniecZ!lOŚĆ, a pieśni śpiewane przez nie~o miały praktyczne znaczenie lna przykład przy,pumnienie o wręczeniu darów). W omawianym zbiorze trudno wykazać istotę zróżnicowania pomiędzy funkcją drużby i starusty; pieśni pochwalne pod adre.sem drużby osiągają waczn'l przewapę ped względem ilościowym. Również ich treść jest przejawem wyższego kunsztu 'lrtY.'itycznego, co odzwierciedla się w malowniczym, pełny'm ek-;:presji i zaangażowania przedstawieniu portretu drużby. W Zachodniej Syberii i na Dalekim Wschodzie pojawił się nowy, nie znany w rosyjskiej liryce weselnej gatunek pieśni - tak zwane połajanki, utwory przejęte od Ukraińców i Białoru.sinów, mające na celu rozbawianie uczestników wesela i mobliJizowanie ich do składania darów. Stworzenie wesołej atmosfery wśród gości bylo latwe ze wzgl(;du na zjadliwą, 'satyry'Czną treść, cechującą te utwory. Ich język nie bylna~ycony górnolotnymi frazesami, ani też nacechowany wyS'Jkim stylem . .Jego siła oddziaływania polegała na dużej ilości dialektyzmów i zwrotów potocznych. Nie należy się więc dziwić, że gatunek ten zy'skał sobie popularność wśród szerokich mas nie poszukujących wykwintnej formy, lecz prcstych wyrażeń, bytujących na eo dzieil w środowisku wiejskim dalekiej Syberii. Ostatnią grupc; zebranyeh materiałów stanowią pieśni obrzędowe i lamenty. Odnajdujemy w nich ~chematyczną strukturę całego obrzędu weselnego z zachowaniem wszystkich jego ogniw, począwszy od zaręczyn i skończywszy na ucz~ie weselnej. Niezależnie od Ulowej koncepcji podziału, nie uwzgll";dniającej obrzędu jako pod·stawowego .kryterium klasyfikacji, autorka zamieściła na kOI1cU g,-upę u~'vvorów tego typu. R. Potanina kierowała się zapewne przeświadczeniem. że w L,'YCe weselnej najważniejsze rytuały będą zaWSze prze.strzegane, niezależ:lie od tendencji zmierzających do ieh ograniczenia, gdyż cała ceremonia weseha \V .>'.vej istocie jest jednym wiełkimobrzędem. Zapowanie się z kulturą danego regionu wymaga nie tylko 'ególnej znajomości vgadni(,,'l folkloru i etnografii; niezbędne są również szczegółowe informacje, dotyczące położe.nia geograficznego oraz specyfiki języka. Swoistość obyczajów i ch.aiakt('ry~tycz.n,(' siownictwo są głównym czynnikiem odzwie,~ciedlaj<'icym kcJory! lokalny. Cenne są więc informacje zamieszczone w indeksie bopograficz:1ym, podaj'lcel!<lzwę obwodu i regionu, w którym zapisano daną pieśń. Rzadko u;;yWOlne zwroty językowe i archaizmy zostały przez autorkI"; objaśnione w końco\vej części książki. Je,>t to rzecz do.<;yć istotna, gdyż nO'sicielami pieśni byli wieśni;::cy, posluguj'ICY sil; na cu dzień nie współczesnym językiem !'osyjskim, łecz mową potoczną, nasyconą regionalizmami. Zjawisko to było szeroko rozpowszech:1io11e na rozległych ob~zaraeh całej Syberii. W książce R.u.sslwja svadiebnaja poezija Sibiri zawarto najlep.3ze utwory liryki weselnej. Spo;Jularyzowano zn:1ezną ilość nowych tekstów, będący'ch oiblir<:;~aficzną rzadkości;]. Chociaż wartość materiałów zebranych i uporządkowa:lych pl'Z(;Z R. Potaninl; nie 'budzi żadnych wątpliwości, to jednak nie można oprzec się ::;1\\:·','1'dzeniu, że omawiany zbiór nie stanowi kompendium wiedzy o całej kulturze Syberii i D<:;]eki{'go Wschodu, lecz jest jednym z wielu e~apów w proces:e powaw'ania tej kultury. Ze względu na brak materiałów umożliwających kompleksowe przedstawienie bogactwa kultury tegu obszaru, prowadzone są w tym kierunku żmudne badania wielu etnografów i folklorystów. Bogdan Rudo! �330 HECENZJE RuSski)e N owosybirsk narodnyje skazki Sibiri o czudiesnom konie. Wydawnictwo "Nauka", 1984 r. ss. 336. W sklad zebranych i opublikowanych materiałów wchodzćl rosyjskie bajki fantastyczne, zapisane w różnych latach. Najwcześniejsze utwory zostały zebrane pod koniec ubiegłego stulecia, ostatnie natomiast w 1981 r. Większość tekstów publikowana jest po raz pierwszy. Omawiana książka jest czwartym z kolei zbiorem poświęco·nym bajce fantastycznej narodów Syberii. W pierwszym, zatytułowanym Russkije 1wrodnyjc skazki 8,biri o bogatyriach (Nowosybirsk, 1'979), zamieszczono bajki zwi'lzane ~ najbardziej pcpularnym w tym regionie wątkiem "Zwycięzq smoka". Vł drugim natomiast - Russkije gieroiczeskije skazki Sibiri (Nowosybir.sk, lD8J) .- przev'C1żajcl bajki typu "Trzy podziemne królestwa", "Zwi2rzGce ml2ko" i "Nicwi ('ma żona". Trzeci zbiór stanowią Russkije voiszcbnyje skazki Sibiri (Nowosybirsk, 1981), w których główna oś tematyczna skupia cztery wątki, mianowicie: "Zakuty łcb", "Śmierć K'J ;a w jajku", "Śmierć Kościeja z powodu konia" i .,Cuduwn:) ucieczkG". Utwc.-y ornawianego zbioru podzielono na trzy obszerne grul.: tematyczne, wobl'ębie których można z łatwośc'ią wyszczególnić tlZy za.,ac1nicle \\',)tki: "Siwka-Burka", .,Kenik Garbusek" i "NieznajkG". Wątki te, chxiaż doskonale rozwinięte, Sil uzupdniane seriami motywów zaczerpniętych z i,nych bajek; zebrane utwCJI'y nie charakteryzują się schematyczną strukturą fabularną, bazujćlccl na najbardziej typowych motywach, lecz są nacechowanc synkretyzmem urozmaicajclcym i poszerzającym treść fabuły. ?oetyka bajek fanta.;tycznych Syberii posiada obok cech wspólnych dla tego gatunku - rówmeż wiele elementów odznaczających się oryginalnością. Zasadnicze w tym względzie znaczenie mają indywidualne kioncepcjc twórcze kilku utalcn tov.;anych, bajarzy, takich jak na przykład A. Szelichowa czy G. Turgarinow. Narracja opowiadanych pl'zez nich bajek charaktcryzuje się mistrzowskim wykorzystaniem form stylowych, obrazowością środków wyrazu oraz urozmaiceniem struktury kompozycyjncj, osiąganym w głównej mierze poprzcz wp:'owadzanie rctardacji oraz harmonicznego rozczłonowania tekstu na trzy części. Publikowane utwory, prlla nielicznymi wyjątkami, pozbawion'2 S'1 tzw. priska ""ki. 'v\'szystkie bajki posiadają jednakże char,lldcrystycznc rozpoczqcie, krótkic wprowadzenie do akcji, dające się ująć w dwa schematy, jakimi S'l konstrukcje zdaniowe typu: "W pewnym królestwie, w pewnym państwie, właśnie w tym, w którym my żyjnny ... " oraz "Zył sobie dziad (chlop, car, kupiec) .. ." Często stosowane powtórzenia epizodycznych scen w znacznym stopniu obniżają jakość narracji, która staje się monotonna; powtarzające się natomiast trzykflotne opisy niektórych sytuacji - m. in. zabijania starej kobyły przcz Iwana, przeistaczania się Ivana w dzielnego rycerza lub złoż.onego rytuału si(J{:1lania konia -- pomimo trwałego miejsca, jakie zajęły w tradycyjnym kanonie bajek syberyjskkh, są czynnikiem naruszającym płynność struktury kompozycyjnej utworu oraz wyciskającym niekorzystne piętno na jego stylu. Na uwagę zasługuje sposób opowiadania bajarza A. Filipowa, który przy zachowaniu zasadniczych form epickich stara się przyśpieszyć tok narra'cji kosztem pominięcia zbędnych P')wtórzeń. Stałym elementem kompozycyjnym szeroko rozpow.sz2chnionym nie tylko w bajkach omawianego zbioru, lecz również w innych prozatcrskich gatunkach folkloru rosyjskiego jest trójlstopniowość, często połączona z gradacą akcji, zakończonej �331 RECENZJE punktem kulminacyjnym. W utworach cyklu "Siwka - Murka" dominuje motyw trzech przeszkód do polwnania oraz trzech przedmiotów do zdobycia. Analogicznie przedstawia się sytuacja w grupie tematycznej "Nieznajka", gdzie fabuła skupia się na heroicznej walce Iwana -- rycerza z trzema smokami. Stopniowanie akcji, osiągacIe przez stwarza,nie wciąż nowy'ch problemów do rozwiązania oraz ,vprowadza!1ie llowych posiaci czy przedmiotów jest chwytem kompozycyjnym, mającym na celu urozmaicenie fabuły i trzymanie słuchacza w pełnym napięcia oczekiwaniu na jej rozwiązanie. Założenia te zostały zrealizowane tyłko częściowo, '.\' mian; ugraniezeil uwarun'kowanych szablonowymi regułami konwencji bajko,,,"ej: treść ul worÓw oparta jest na schematycznej strukturze narracyjnej, natomast motywy, n;', których budowane są zC\sadnicLe wątki, noszą na sobie pić;> J}<: !1aiwllo:;ci i p;'o.;toty, z jakiej wyrastały koncepcje twórcze a;lonimowych bajal ZY. Wsp(jnOai,lllc \\czcśniej trzy wątki nie posiadają formy kanonicznej, lecz wyccqpuj,] w iicznych wariantach, łqcząsię swobodnie i rozpadają, operuj,! ma.ią ty p C)\vy:.: h i ;~LCl'LO~YP j\VY (,;11 ChvVjLlHV kOll1pozyc;yjnych oraz ś:rodkóy\' s ~,ylo\'·;'Y.i(;1l. uiegaj;! kntami!lOWaniu. Spośród podrz(~dnych motywów, \vzbogacaj'lcych trcść (;:'joa',vi;\l1ych bajek, można wy,:zczególnić cztery grupy tematyczne, rozwijaj;!ce wątl:% "Siwka --- Burka", mianowicie: "Swinka o złotej szczecince", "Zaczarowany pierściC!I", ,'Ja rozkaz szczupaka' oraz "Podróż do sŁońca'. Uzupełnieniem wątku "Ko:;:l~ G~ll'bu,ek" S,! krótkie epizody typu "Latający statek" i "Cudowna ucieczkl', W oSLltnicj grupie bajek ,--, naLeżących do cyklu "Nieznajka" -- obserwujemy kontaminaejq trzech wątków, z których pierwszy "Zwycięzca smoka" jc"t dobrze rozwinidY i wy,tqpuje dosyć regularnie, podcza,s gdy p'JZostałe ..Wdziqcznc zwierzęta" :oraz "Niewierna ż'ona" - pojawiają się sporadycznie i mają charakter epizorlyczny. W bajce ,,Iwana ehłop.3ki syn" (nr 26) mamy przykład niewłaściwego łączenia .sprzecwych motywó'.v; funkcję Garbuska przejął "Latająey statek", przez co t:cść utwr;nl ut;'aciła swą organiczną strukturę, tworząc nienaturalny splot luźno p:)łąezonych wątków. Wc wszystkich bajkach omawianego zbioru wyraźnie zarysowuje się stereotyr;nwa ·,truktura fabularna, będąca uporządkowanym ciągiem powtarzających się akcji, w których biorą udział z reguły bohaterowie o wykrystalizowanej, schematycznej osohuwośei. Jednakże w niektórych utworach, aczkolwiek bardzo rzadko, obserwujemy pccwne odstępstwa od tradycyjnych kanonów bajki syberyjskiej. Dotyczy to :'aróvmo treści, jak i sylwetek poszczególnych bohaterów, Najwięcej wątków wykraczaj,]cych poza granice utartego schematu zaobserwowano w bajkach zgrupuwanych wokół cyklu "Siwka-Burka". Bracia nie wysłali Iwana na mogiłę ojca, lecz udają ,'ię tam sami, po czym uciekają w wielkim popłochu, Zmienił się również cel samej wizyty na grobie: w utworze zatytułowanym "Bajka o trzech hraciach" (nr 13) bracia mieli czytać Ewangelię. W nielicznych utworach daje :lię zauważyĆ' odmienne ,tanowisko królewny wobec wyboru swego narzeczonego. W obowiązującej konwencji królewna byla całillowicie posłuszna 10'sowi, który rzekomo miał trafnie wyselekcjonować spośród wielu rywali właściwego kandydata na męża, Tym razem, kierując się własną oceną, uwzględniającą zarówno wygląd zewnętnmy Iwana, jak i jego ograniczoność, królewna odrzuca propozycję małżeńską. Nastqpują również odmienne reakcje, kiedy córka cara od pierwszego wejrzenia darzy Iwana sympatią, nie czekając nawet na wielkie czyny, mające udokumentować jego niezwykłe męstwo. Kolejnym poważnym odstępstwem od tradycyjnego schematu bajek syberyj- �332 RECENZJE skich oraz ogólnej tendencji panującej w folklorze rosyjskim jest nietypu\Vl' Z3.kończenie niektórych uworów: główny bohater, Iwan znany ze swego sprytu, xlwagi i szlachetnego charakteru, ginie z rąk braci, których czynami rządziła zazd! o:ść'. W tym przypadku cnota nie została nagrodzona, natomiast zwycit;żaHci.' złeJ nie rokuje n:dziei na zwycięstwo sprawiedliwości, która zawsze w bajka:h zwyciężała. W niektórych utworach nastąpił zanik elementów fantastyki; w bajce "KJl'1 złotcgłowy" (nr 15) uległy transformacji dwa wątki kosztem pozbawienia fabuły pierwiastków fanta.stycznych: car polecił Iwanowi spędzenie stada krów, km, i świń, zamiast zdobycie innych atrakcyjnych osobliwości, Zanik tych elementów był zapewne rezult<1tem oddziaływania współczesności na bajkt; fantastyczną. OJwodem potwierdzaj,]cym tę tezc; mogą być przykłady zaczerpniqte z utworów G. Tugarinowa, w których spotykamy szereg niezwykłych dla lego typu baj l:::" ;formułowań, mianowicie: wygłosić mowę, sporządzić dokument, numer gazety itp. Walory artystyczne utworów omawianego zbioru w dutej mierze uzależni:me są od 'indywidualnych uzdoln;ieil bajarzy. Czasamiopowi'a:c1ającyo:;!abia punkt kulminacyjny poprzez przedwczesne rozładowanie pełnej .napiqcia atmosfery. W ;en sp03ób bajka jest pozbawiona efektownego zakończenia. Tego rodzaju uchybienia obserwujemy w sposobie opowiadania D. Asłamowa, który ponadto skupia nadmiernie uwag£; na podrzc;dnych epizodach, lub włącza w,jtki nidypowe dla danego rodzaju fabuły. Całkiem odmienny styl, inn'l maniert; opowiadania p!·ezen'.uj~ A. Szelichowa; bajki odtwarzane przez nią odznaczaj'l sit; płynną narracją, dobrym rytmem oraz etyczną interpretacją społecznego sensu niektórych epizodów. Treść niektórych bajek po:z:bawiona jest głębszego sensu, a po"zczególne akcje nie są łączone na zasadzie logicznego związku przyczyny i skutku. lecz stanr.wią splot nie skoordynowanych znaczeniowo wątków. Najbardziej nickonsekwentnym w przestrzeganiu b'adycyjnego schematu był L Gaśkow: w 1931 r. z:lpisano ,Jc1 niego bajkę o trzech braciach. Kiedy po trzech dniach dokoll:mo ponownego zapisu, w treści odnotowano poważne różnice. Częsta zmiana w,jtków tej samej bajki oraz zbyt swobodne traktowanie fabuły było zjawj':ikiem raczej negatywnym. Całkiem ,ocimiennie natomiast prezentują się przemyślane. L'afne zmil"y w narracji, będące efektem inwencji twórczej bajarza, ,:ego zdollluści do improwizowania, W bajkach opowiadanych przez I. Iwanowa ob:;crwujemy czę,Ll zmunę motywów i formy wypowiedzi, w zależności od grona słuchaczy: w męskim t lwarzystwie niektóre ,'ceny nabierają charakteru ostrej satyry, !Jatomia,t w ,Llnych okolicznościach bajarz łagodzi ton narracji. Swoistym sposulJem opowiadania odznacza się P. Bolszedworska, która przy zachowaniu schematu typowego dla wątku "Siwka-Burka" wproWCldzała do fabuły znane dzicciom cudowne moty v>"; z innych 'bajek. Niewielkie zmiany, zainicjowane przez 1wa'!owa i Bolszec1wor:':~a, są przejawem wyższego kunsztu artystycznego, polegaj'1c' ..go na Ilieznacznym zróżnico\'ianiu treści utwo;,u celem lepszego dO,e;tosowania do krc;gu odbiorców. VV Iliniejszym zb'orze, zawierającym najb::trdziej populan;e bajki fai1tastY':~,le Syberii, jest zbyt malo elementów charakteryzujących warunki naturalne t~gJ specyficznego pod względem klimatycznym regionu; sporadyezni,~ pojawiają :i!ę krótkie wzmianki na temat walki człowieka z przyrodą. Ni,ewielką ilość informacji na ten temat zawieraj 'l bajki Tuga;-inowa, zwracajacego uwagę na problemy zapo' udarowania dzikich, bezludnych cbszarów. Skąpe są również informacje dotyc:qclC kCll· tury i obyczajów wsi syberyjskiej. Większość ludności wiej!skiej, zwłaszcza proeedstawkieIi starszej generacji, wierzy w gusła i zabobony. Wiara w siły nac1przyr)dzone swymi korzeniami sięgała zamierzchłych pogańskich czasów, BO:latel'cm �333 RECENZJE tytułowym bajek omawianego zbioru jest koń cudowny, uniwersalny pomoc:;i;'; czł,owieka. Drugoplanową rolE; odgrywają inne opiekuńcze bó.,twa, będące reliktem kultu słotlca i pioruna. Dowodem przetrwania wiary w zabobony mOŻe być scena z bajki ,,0 Iwanie, synu kupca" (nr 12), przedstawiająca przysięgę s':]adaną Cyganowi przez królewnę. Ty;powym zwyczajem, zakorzenionym w każdej wiejskiej rodzinie, było po~h:'j:nowanic strudz.onych gości hel'batą. Zwyczaj ten z czasem urósł do rangi ce:eb:'owanego obrLędu i w taki właśnie sposób był traktowany w wielu bajkach Tugarinowa. Herbata ,tala się nie tY'lko napojem podtrzymującym ciepło ogniska cb::1owe!9o, lccz często) pojawiała się na ucztach i była s,pożywana przy uroczystych okazjach: król, w dowód wdzięczności za bohaterskie czyny, ugościł Iwana VIi :,woim zamku, częstując go właśnie tym napojem. Niektóre bajki cechuje ostrc moralizatorsklo-dydaktyczne zabarwienie. Krytyce poddawane są negatywne zjawiska życia rodzinnego, takie jak brak lojalności dzieci względem rodziców, czy też żony wobec męża. Demaskowane S'-) także i po;ępj,me ciemne str,ony życia sP;lłecznego. Publikowane bajki fantastyczne były bardzo popularne w środowisku w;eJ,k:m. Tradycja syberyjska znacznie przedłużyła ich żywotność, chociaż zastała j,e l: 'OJ etapie głębokiej transformacji. Zostały wniesione pewne korekty, .() których i-;::ie.niu możemy sądzić na podstawie zapisanych w ostatnim stuleciu tekstów. R1.',ka fantastyczna zaczęła stopniowo zatracać swą produktywność twórczą. Jed::,:·;7;e zanik ustnej tradycji bajklowej nie wyłącza możliwości odrodzenia się lego g2:unku nawet \V momencie silnego przenikania elementów współczesnych do ~la:'ej obrzc;dowosci; anonimowi twórcy ludowi znacznie swobodniej niż dotychczas ;)L:;:zczaj'l woelze iantazji twórczej, 'odbiegającej od mitologicznych wzorców i 1egp:',c!arnych wyobrażeń, które niegdyś były źródłem fanla'styki bajkowej, a obec;~;.:. są tylko jej rC"Jiktem. co można zaobserwować w omawianym zbiorze. Bogda.n Rudol .4rmianskie l'''·J..! r., ss. 320. narodnyje skazki. Wydawnictwo "S.owietakan groch", Erewan Z zbiorze .1 rmianskie narodnyje skazki zawarto bajki fantastyczne i obyczaj[jwe, zapisane na początku XX w. głównie na obszarze Wschodniej i Zachodniej Armenii. W okresie przedrewolucyjnym arme6.skie bajki nie były publikowane w język~i rosyjskim, chociaż niektóre pojawiały się na łamach wielu archeologicznych j e:nograficznych wydawnictw. Pierwszym tbiorem poświęconym w całości bajkom omawianego regionu były Armianskie skazki 1 które jednakże 'nie odzwierciedlały w pełni bogatego repertuaru narodu arme6.skie.ga. W 19'3'3 r. ukazało się drugie wydanie, będ'lce uzupełnieniem poprzedniego. Wobec rosnącego zapotrzebowania na literaturę ludową opublikowano nowy zbiór Armianskie narodnyje skazki~. w którym zawarto znaczną ilość tekstów, zapisanych w różnych regionach Arl itrmianskie , Armianskie skazki, Moskwa '1931. na rodny je slwzki, Ere-wan 1965. �334 RECENZJE menii. Przedostatnią pozycją omawianego cyklu były wydane w niewielkim '1'\kł2.dzi'e Armenskie skazki 3, które nie zdo:ały zaspokoić aktualnych potrzeb C?Y'"C'lniczych. Bajki fantastyczne i obyczajowe posiadają odn;bn'l genezę; rlJdowód 'J3jek fantastycznych sięga okresu kształtowania się wspólnoty pierwotnej, będącej :la etapie poznawania najprostszych form polowania i uprawy roli. W miarę po,stęDUjącego stopni'owo rozwoju formacji społe'cznej stosunki międzyludzkie zaczqły ule-, gać normalizacji zarówno na pła;,:zczyźnie prawnej, jak i obyczajowej, W okresie feudalnym wykształciły siG wspóhależności pomięc.lzy p;;sLc?l'gólnymi grup;lm: ,i [)!Jłecznymi. Dotyczyły cne n;cmaż]e każdej dziedziny ż.ycia spolecznego i rodzinnego. One też dały początek bajk·om obyczajowym. \"1 utWoi',ach omawianego zbioru występuje szereg typowych InotYAÓW : ',\'<l~ków, tWOI7.ących pewien schemat, w obrębie którego zachodzą niewielkie ~j'lko zmiany. O'N wy;krystalizowany m<Jdel nie obejmuje swym zasięgienJ ,,'sl..'r':;tk:ch bajek; w niektórych utworach występują tzw. "międzynarodowe" moty'sy i wątki, charakterystyczne dla epiki ludowej wielu narodów świata. Typowym przykiadem jest bajka obyczajowa "Diżyko", której treść znana jest !lie tylko Vi Armenii, lecz równid w bajkach perskich, abchaskich, tatarskich, czeczer'lskich, gruzińskich i wielu innych, Baj.ki armeruskie -' obek cech wspólnych dla tego gatunku ~ odwaczajcl siG zarazem oryginalnDścią, której źródło tkwi nie tyle w synkretyzmie specyficznie łączonych wątków, 00 w niepowtarzalności poszczególnych elernentóv,'. Dv typOWO ~dzennych bajek armer'lskich, nie skażonych nalc<.:iałości.Hni 01)ccgo folkloru. moż.na zaliczyć utwory: "Syn włościanina Ogana", "Tak krawiec kraje, jak materii ,taje", "Człowiek, który odpowiedział na pytania cara" 01'3Z "Wzgórza Santanatu". Świadectwem ich oryginalności jest brak jakiejkolwiek analogii pomiędzy zawartymi w nich wqtkami i elementach v.ystqpującymi w zn,lnych nam katalogach motywów bajkDWych. Utwory omawianej antologii odznaczają się ciekawą lla""acic]; baja~z n~;ic zwraCa się bezpośrednio do słuchacza, uwy.ctatniaj'lc swoją rolG puś1'cdnika p'J-' m:(~dlY ś'vviaieln przeastavlinnyn1, a -cdbiorc;1. \Vplc·ccnie Vv' t(;k op-n-.viarłan:a wstav:ki typu: "ZO':;tawmy ich na chwilG i wróćmy de Alo-Dino" angażują emocjonalnie sluchacza w l<Jsy bohatera i są jednocześnie zapoVfi('cl:~;q zmiany miejsca akcji. Bc:rdzo rzadkim zjawiskiem, zaobserwowanym zaledwie w jednej bajce ("Syn oracza"), je'st przerwanie zasadniczej linii fabularnej na rzecz wkompO;l'Jwan~'ch w tok narrncji przypowieści, nie mających bezpośredniego związ;';;u z a~cją. Pozorne zachwianj~ związku przyczynowo-skutkowego, cha:'aktery.,tyczne dla pcrs:<iego cyklu bajek z tysiąca i jednej nocy, nie wpływa destruktywnie na calość struktury kompozycyjnej, Dzieje się tak dzięki efektownemu zako:i.c~elliu b,łjki, której morał pozw-ala na bliŻsze określenie relacji zachodz:.jcyc!1 porn:,~c1LY z::.saclniczą fabułą i wplecionymi w nią przypowieściami. R.ozwlekla fabula - charakterystyczna dla bajek fantastycznych - uległa znacznemu zredukowaniu w bajkach obyczajowych, w których ilość bohaterów jest ograniczona, natomiast akcję, okrojoną objętościowo do niezbędneg,o minimum, zwykle stanowi jeden konflikt. Duże znaczenie ze strony stylistycznej organizacji warstwy znaczeniowej tekstu bajek armer'lskich miała symbolika. Zaczarowany obrus, cudowne żarna, ?aczarowany kosz, lataj'1cy dywan - to typowe symbole bajki fantastycznej. Przedmioty te posiadaly magiczne właściwości, a ich czarodziejska moc stala za w,ze po stronie sprawiedliwości. W niektórych utworach <Jbserwujcmy ciekawe tropy , Armlanskie skazkl. Moskwa 1968. �RECENZJE 335 stylistyczne; bajka "Mądry tkacz" jest alegorycznym obrazem, przedstawiającym przygotowania dwu mocarstw do wojny. Niewątpliwą zaletą omawianej książki jest szata graficzna, bogato zdobiona \\'spa!liałymi ilus~racjami znanego malarza Martirosa Sarjana. Jego talent oraz koncepcje twórcze, czerpane głównie z kontynuowania żywego dialogu z przyrodąi <;gromnej wrażliwDsci na jej piękno, zrodziły owoc w po'staci prawdziwych dziełsztukL. Ich największą wartoscią jest uwiecznienie w pamięci potomnych cudownego świata przyrody oraz stworzenie wizji "raju utraconego", kiedy zdrowy na duchu człowiek żył w pełnej harmonii z naturą i jej odwiecz:-Jy.:'.i p,·awam:. W pracach Sarjana nie należy upatryv;ać wyłącznie egzaltowanych, zrodzonych 'bolesną tęsknotą do natury malowideł; peIne uroku sielskie pejzaże odzwierciedlają .specyfikę Armenii, jej historię i geografię, a także dążenia i byt calego narodu. W bajce fantastycznej obowiązuje 'szablonowy do.bór postaci, uvva:'unkow-lny główną funkcją tego typu utworów, mianowicie walką dobrych i złych sił. Poszczególne typy bohaterów są konstru{)wane na zasadzie antytezy. Głównym bohaterem arr:'lcirskich bajek fan tastycznych i obyczajowych jest człowiek z ludu - myśliwy, pasterz lub jego syn, rybak, mądry tkacz, ciemiężony sluga itp. CzęSlO w roli głównego boh::ttera wystc;puje najmlodszy z trzech braci. Gloryfikowallie tej postaci sic;ga swą genez'i czasów formowania siG du;i.ych rodzin patriarchalnych, kiedy spadkobiercą był najr-dods?y syn. Jego int.0gralna ·..,-:qż z najniżej sytuowanyn:.i grupami społecznymi sprawiała, że w momentach krytycz;lych przychodzily mu z pomocą sily nadprzyrodzone; czq'sto też otrzymywał cenne rady od żyjących na przedmieściach dobrych starusze;~ lub spotykanych na SK;'zyżowan'ac!J c:;,óg m:ldrych starców. StaDsi natomiast bracia, których poglądy i czyny były wyrazem opozycji wobec odwiecznych obyczajów, zwykle ponosili fiasko w swych niecnych przedsięwzięciach. Publikowano baj ki stwarzają rozległą panoramę obyczajów i wierzeń religijnychnarodu arrneóskiego. W bajce "Azaran-Błbuł" dominuje prastary obyczaj poszanowania pr:]w gości : wynikających stąd zarazem powinnośei w stosunku do gospcdarza; n,1\vct drc!matyczna walka na śmierć i życie ponJ'iędzy Alo··Dino główną postacią tego utworu - i zlym demonem nie jest w stanie zachwiać pon:ądiw ustanowionegu potqżną "iłą. obyczaju: Ało-Dino zo,tajc przed walką ugoszczony przez demona, który jako gospodarz miał z kolei prmvo do zadania pierwszego ciosu. Wierzenia religijne miejscowej ludności, oparte na chrześcijańskich doktrynach kościoła armeńskiego, zawierały wiele reliktów kultu pogarlskiego, którego najvviększym przejawem był odnajdywany w licznych bajkach totemizm; wystęPiljąCY czc;sto motyw przeistaczania się człowieka w zwierzę był wi~c nie tylk{) tworem samej wyobraźni, lecz mial niceo głc;bsze uzasadnienie. Powszechne jest równ ież antropomorfizowanie niektórych postaci zwierz.;cych: w bajkach "Mówiąca ryba" oraz "Zmija i Szywar" zwierzęta obdarzone są darem ludzkiej mowy. PC'siadają rÓ\"nic?; typowo ludzkie cedhy, takie jak mądrość, dobroć i spryt. Bajki armc:'h\:'ce nic powstdy w całkiowitym oderwaniu od realiów; świat przedstaw'iany składał się zarówno w relacji ponadczasowych, pozbawionych konk:-etnej lokalizacji miejsca akcji, jak i z elementów realnej rzeczywistości. Zarówno bajki fantastyczne, jak i obyczajowe zawierają pewną ilość niejednor{)dnych elementów, naruszających czystość gatunku; fantastyka jest cz~sto łączona z motywami tak zwanego realizmu ,etnograficznego, niektóre zaś realistyczne opisy świata przedstawianego przepojone :są pierwiastkiem fantastycznym. Wz,mian- �336 RECENZJE ki geograficzne na temat dawnej AnatoJii,szczytów Wyżyny Armeńskiej ezy też niektórych miast Wschodniej Armen'ii świadczą w pewnym sensie o rodzimej genealogii powstałych utworów, natomiast osobliwości kolorytu tokalnego, przesyconego barwnymi opisami przyrody oraz .szczegółami dotyczącymi typowych zjawisk życia codziennego wsi armeńskiej, urzekają pięknem 'swej eg",otyki, W skład mniejszej antologii wchodzą najlepsze utwory armeńskiego eposu bajkowego. Do ich największych walorów należy zaliczyć przede wszystkim bogactwo tematyki, obfitującej w różnorodność przeplatających siG wzajemnie motywów i wątków. W bajkach armeńskich odzwierciedlono nie tylko warunki naturalne, csobliwości świata zwierzęcego i roślinnego, ,lecz również stosunki społeczne, obyczaj,owość, wierzenia religijne oraz etyczne i estetyczne poglądy narodu armeńskiego. Bogdan O. A. :.vIa ł s a g {) va, wyd. ,.Nauka", ss. 384. Skazki legendy inguszej i czeczence Rudol w, Moskwa 198:3. Południowo-wschodnią część Północnego Kaukazu oraz południowil cZGŚć nizlny Tersko-Kumskiej zamieszkują dwie niewielkie grupy etniczne: Czeczeńcy i Ingusze. dla których określenia stosuje się jeden wspólny termin -- Wajnachowie. Wspólny język i kultura, a także bliskość siedzib tych narocJow, upoważnily autora omawianej tu pracy do łącznego przedsta wienia folkl<)!'u w.,pomnianych grup. Jedność folkloru Wajnachów przejawia 'siG nie tylko w światopoglądzie, tematyce ludowych przekazów. ale takż·e w systemie artystycznych środków wyrazu. P,oczątki zainteresowania folklorem Inguszów i Czeczeńców siGgajq pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to C'ickarow zaczął publikować na łamach prasy pienvsze teksty podań i pieśni związanych tematycznie z ludowymi bohaterami interesujących go ludów. W latach 1868 - 1870 Ahriew zanotował kilk<ldziesiąt podail i bajek {podając zawsze miejsce i datę zapisu), które nastGpnie opublikował w języku rosyjskim. Wkrótce potem, już w roku 1872, pojawiła 'siG praca czeczeńskieg,o etnogr<lfa Laudaewa, zatytułowana Plemiona Czeczeńskie, w której autor zamieścił kilka bajek, podań i przypowieści. Pod koniec XIX wieku opublikowali swoje zapisy Dałgat i Semenow. Szczególny jednak rozwój folklorystyki tych ludów nastąpił w latach t,·zydziestych XX wieku, wraz z powstaniem Czeczeno-inguskiego, naukowo-badawczego Instytutu Historii, Języka, Literatury i Sztuki. Rozwój tyc'h dziedzin nauki łączy siG przede wszy!stkim z nazwi'skami Badyewa, Małsag;owej i Nażaewa. Jedną z prac Małsagowej prangę tu przyb1'iżyć. We wspomnianej publika,~ji autorka przedstawiła bajki zwierzęce, magiczne, mówiące o heroizmie ludowych bohateró\v, a także nawiąwjące do 'Sytuacji ,socjalno-'bytowej, położenia i warunków egzystencji owych ludów. Prócz nich znajdzie czytelnik w zbiorze szereg podań i legend. Zwróciła przy tym autorka uwgę, że Wajnachowie przez długie lata żyli w ustroju !'lOdowym. Do wybuchu Rewolucji Październikowej nie znaL pisma, stąd też brak jakiejkolwiek literatury w ich języku; wysoko natomiast ce- �RECENZJE 337 ,,;li Ingusze i Czeczei1cy sztukG ustnego przekazu, co wywarło olbrzymi wpłYI\!' ,a ich folklor. W bajkach, legendach i podaniach Wajnachów znalazły odbicie ich obyczaje, ,viatopogląd, wzajemne stosunki z innymi narodami Kaukazu i nie mającymi całych siedzib plemionami koczowniczymi. Wiele tematów, sięgających w ooległą vzeszłość, ukazuje elemnty religii animistycznych, magii, totemizmu i mitologii. 'i'e odwieczne niejednokrotnie tematy i motywy w niezmienionej formie przetrwały ,'; folklorze po dziei1 dzisiejszy. Wiele legend Wajnachów nosi mitologiczny cha;.;kter ("Spór o słoi1ce i księżyc", "Jak powstało słoi1ce, księżyc i gwiazdy"). Szczególnie zaś dużo miejsca poświęcają w swych opowieściach narratorzy ludo.",ym znachorkom (U-Na na) i zdrojom (Hi-Nana). W przeciwiei1stwie do legend, podania ludów zamieszkujących wspomniany ;egion nie zawierają elementów fanta:stycznydh, magicznych i ·niecodziennych. 2daniem autorki, są to przekazy niezbyt dawneg,o pochodzenia. Opowiada Się o'i nich o znanych czeczei1skich i inguskich przodkach (np. o Tamerlanie) osadzo.;ych za wsze w realiach historycznych. W niektórych podaniach figurują też takie ':Jslacie historyczne, jak car Mikołaj, czy imam Szami!. Zwraca uwagG w omawianej pracy, iż Małsagowa niezwykle precyzyjnie przei·iOwadziła podział podań, wyróżniając: mitologiczne, kio:omologiczne, ajtiologiczne, flnogenetyczne, toponomastyczne i genealogiczne, przyjmując jako kryterium pou'ziału temat przekazu. Omawiana praca zawiera 155 bajek, 40 podań i legend, opatrzonych bogatymi ~,'Jmentarzami. Powstała ona na bazie zapisów archiwalnych, a także prac £'01,-;!orystycznych prowadzonych po II wojnie światowej. Wojciech Kupalskija <i i pjatrouskija pesni. Opr. A. Lis, S. Astasevic Łysiak H. Taulaj. ,;Nav'u- i Techni.ka", Minsk 1985, ss. 632 Monumentalna seria "Bielaruskaja Narodnaja Tworczaść" (Białoruska Twót·Ludowa) d.)biega już końca. Ukazał się właśnie jeden z lostatnich jej to",ÓW, grupujący pieśni śpiewane latem między wigilią św. Jana (23 czerwca) , dnicm ;iw. Piotra {29 czerwca), Antologia została poprzedzona wstGpem pióra :\'I'5i('nia Lisa. omawiającym obrzGdy świętojań-skie oraz pochodzenie i formę ar'ystyczm1 pieśni kupalskich. W przeglądzie publikacji dotyczących tych pieśni auc,j[ wymienił prace Marii Czarnowskiej, Łukasza Gołębiowskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, .Tana Barszczewskiego, Jana Czeczota, Romualda Zieńkiewiez3., Eugeniusza TY5zkiewicza, Michała Fcderowskiego i in. A. Lis wśród pieśni kupaIskich wyodrębnił następujące grupy tematyczne: i. Początkowy okres (o zbieraniu ziół; prośba o dobrą pogodę; nawoływanie mlo,u lidy do udziału w obrzGdach kupaIskich; prDśba do słońca, księżyca i "kup<:<E,za" o zapalenie ogni'ska). 2. Pieśni wykonywane przy świętojańskim ognisku (dpostrofy do Kupały i Kupalinki; pieśni żartobliwe, ze wzajemnym wyśmiewaniem siG chlopców i dziewcząt z własnej wioski; wyśmiewanie sę z dziewcząt wsi ~;!siednich; o wadach poszczególnych chłopców i dZiewcząt). 3. Pieśni kupals;';:ie c treści agrarnej. 4. Pieśni o tematyce miłosnej i rodzinnej. 5. Ballady kupalskię. 0Śc" :u "Lud" - t, "IV �338 RECENZJE . Wśród tekstów związanych z dniem św. Piotra A. Lis scharakteryzował bliż'" pieśni "kumowskie", śpiewane podczas .starożytnego obrz~du specjalnej umo"" poszczególnych par dz~ewczęcych co do całoroocznej wzajemnej ścisłej przyja~:,·. W tym wartościowym szkicu brakuje nieco komparatystyki informacji o IX" Ii'.<ązaniu bialoruskich pieśni kupaiskich z ukraińskimi, rosyjskimi oraz innycr· Słowian, Miejmy nadzeję. że autor, doskonały znawca kupalskiej liryki rodzillI':! zc:jmie się 'N najbliŻSZej przyszł,ości zbadaniem jej koneksji z analogicznymi pic.·, niami innych narudów słowiańskich. W szkicu drugim, równie interesującym, H, Taułaj przedstawiła funkcjow.wanie obrzędów i pieśni kupalskich na dzisiejszej Białorusi. Stwerdzila, iż uh.>ciły one w ostatnich cza'sach swój sens magiczny i nabrały cech wesołego karn,·· wału, rozrywek dla młodzieży i starszych przy zapalonych ogniskach. Autor;:', wskazuje na starodawne korzenie poszczególnych zwyczajów stosow<lllych tr.'dycyjnie także dziś, choć już tylko dla zabawy. W części drugiej swego ~!.kjcu (l~,torka scharakteryzowała lypy pieśni kupaiskich z punktu widzenia ich mdod. Część z nich jest bardzo zbliżona do pieśni żniwnych. Walol'l'm obu części rozprawy H. Tauła'j jest systematyczne ws'kazywanie na poszczególne regiony BiaLrusi, co może być przydatne P!'zy badaniach komparatystycznych, POZ,\ tym autor;~.l .p:Jrównuje niektóre zjawiska, właściwe pieśniom białoruskim, z ukraińskimi i r,;syjskimi, cza'5em południowosłowiań'Skimi i łotewskimi. WyróżniLI 'ma i opisa:'" 7 typów mekJdycznych pieśni kupalskich, ze wskazaniem terenów ich WY5;tqpO\Vf<nia. D{)dajmy jeszcze, że H. Taułaj zapisała własnoręcznie ogromną ich ilość. Białoruskie pieśni kupalskie mają bardz.o dawną, jeszcze pogańsk'l tradycj.-;. jak można wnosić z najstarszej kroniki ruskiej - Powieści minionych lat OIlS', w której pisano o tych ';piewach "biesowskich" uprawianych przez plemiona Ra, dymiczów, Dregowiczów i Krywiczów, czyli przodków dzisiejszych BialorusinÓ\·:. Teksty piosenek ulegały oczywiście późniejszej modernizaciji, ,niemniej Ispotyk" my w nich wyrażenia dawne, świadczące o co najmn'iej siedemnastowiecznej pr..·weniencji. Na,leży do nich np, powitanie "czałom, czałom" (nr l, ,58, 152, 154. 16; 165), występujące także w starodawnych 'białoruskich pieśniach biesiadnych (zo':. "Lud" t. 63, s. 201). Z czasów Hzeczypospolitej pochodzą też widocznie pieś,' w których mowa jest o królu (nr 2-1, 27, 131, 634), kniaziu (nr 663) ay leż o krynicznej wodzie do picia zamiast studziennej (nr 48), 'o miodzie pitnym (nr 267, 2G3 i '271), o "żaunierach" '(żołnierzach; nr3'27), o "talarach bitych" .(nr 8:33). Da się zauważyć, iż w pieśniao'h występują prawie wyłącznic imiona prawe" siawne i wspomniana jest kilkakrotnie "cerkiew". brak natomiast "kościoła", r dowodzi, że obrzędy i pieśni kupalskie nie występowały na ogól wś,'ód b'ałoruskio'j ludności katolickiej. powstałej ze zbiałoruiszczonych Litwinów. Bra:~ też w tek, stach realiów ,.pańskich·', co wskazuje na to, że powstawały one w środowisk" chłopskim (bo np, wśród białoruskich pieśni biesiadnych i weselnych sporo jc'~ pochodzenia dworskiego). Ich adre'satami też są przedstawiciele ludności chło~'skiej. Jak wynika z ob:,erwacji, poza pewnymi filiacjami z pieśni,lmi ż!liwnyl1:,. kupalskie pkJscnki są na ogół autonomiczne, z rzadka ty k'l !noż:la st'"vicrdz',5 ich zależności od ballad czy pieśni biesiadnych. W jednym np. wypadku da si; wyprowadzić zapożyczenie motywów z baHady o zdobywaniu 'lamorskiego ziela (" 2(0), w niektórych in:lych z ballady polskiej >O dzieciobójczyni \\'ójtówn:, (nr 400. 407), W dziale pi"ś!li miłosnych wystqpuje m.in motyw nieślubllcgo dziecka jako wyniku swawoli kupalskich. Dla :lustracji przytoczmy jC'c1n,! :c dawnyc:~ pio,enek kupaiskich : �339 RECENZJE KupaJalo! ;\ na sicnażaci miadunaczka, kupalalo, A tam kuka wala ziaziuleczka. Jana kukawala - praudu kazała. Kacilhia kryształ pa sienażaci, "vlaniusi" Wanieczka Haleczku braci. - C\Tiebudu braci - ;nie umieić żaei. Wy jdzić na niuku tolki lażaci, Padkinić siarpok wyszej siabie: - Nic żala u latki - nie budu u ciabie (nr 523). Jest to jednocześnie pieśr'l żniwna (zob. o niej "Lud", t. 66, s. 247). W werij: dodano do nicj tylko na początku i na kor'leu każdego wersa ZWL'8t ,Kupalalo". Dodajmy (o czym pisałem tamże), że już w drugiej połowie XVII',\". pi'osenkę tę strawestowano w pieśni miłosnej "białorusko-polskiej", pochodząc,~j z kręgu dworskiego: k upalskicj Kociłsie kryształ po sielllJożaci, Chaczet Laszer'lko !polak] Rusor'lku wziaci. - Oj, ja Laszer'lko, a ty Rusieilka, Prypala do ciebie maja dU'szer'lka (itd.). Ciekawy dzie-Polak: jest tekst. \Ii którym występuje "dwaranin", czyli pan rosyjski i dZ'2- Pa łuhu dzieuki chadzili, klanowy masty mascili. A tam jechau dwaranin, klanowy masty abłamiu. Jaho dzieuki dahnali, szapaczku sarwali. Pajechau dwaranin da pana: - A, panie moj, waspanie, "vIianie dzieuki dahnali, szapaczku .sarwali. - Durar'l, durall dwaranin, było dzieukam prywiet dać. Było dzieukam prywiet dać, skłanii:iszysia, szapku zniać. (nr 536) Piosenka ta, z lekka naśmiewająca się z owego nieokrzesanego "dwaraninJ .... musiała powsL1ć gdzieś w połowie XIX w. Inna rzecz, iż w drugim wariancie tej piosenki (nr 537) "dwaranin" udaje się ze skargą do "karala", a nie do "paC'la", może więc powstała ona jeszcze za czasów Rzeczypospolitej i mowa w Iniej o "dw",rzaninie"? Ale nazwa taka raczej nie była używana "na Litwie", a już na pew~u l1le znan') jej w XIX i XX w. (piosenki te zapisano w 1972 i 1974 r.) i tutej>EY lud odbierał ją wyłącznie jako określenie r.osyjskiego "dworianina". Odnotuj:.ny je.szcze w innej piosence wzmiankę "epicką" o Warszawie: Daj koniam ab~oku - hetyja koni zdaloku, Hetyja koni z Warszawy, pa mianie, młodu, prysłany Spośród ballad śpiewanych w cyklu kupal'skim spotykamy ~nceśc'e brata i siostry. zamienionych w kwiatek żółto-niebieski kaj"; nr 698 - 604). Jest też adaptacja biaŁoruska 'ballady polskiej ,Jaku ("Siedział ce,arz na tronie i rozmyślał a wojnie"), znaina już wowi (1871). Zwracają też uwagę pieśni fantazjujące na terna (j Aroł, bożża ptaszka, wysoka lataić, WY'0ka lataić, u Boha bywaić, 22.* (nr 541). w antologii pi,eĘil ("br3lt z s'astryC"ca cesarzównie-w)Piotrowi Bezsotl)t nieba i Bog~\: �340 RECENZJE U Boha bywaić, usia jon znalc, Usia j'on znaić, 'szto Bah parablaić, Szto Bah parablaić: sam Bah piwa waryć, Sarn Bah piwa waryć - sam BoIh syna żenić, Sam Bah syna żenić, Illa [św. Eliasz) daczku addajeć, IlIa daczku addajeć; sam Boh u radasci, Sam Bah u radascl, a Illa sa smutaisciu (nr 71'6). Warianty tej pieśni zapisywano już w latach siedemdziesiątych XIX w. Nie Ldeży ona do żartobliwych; stanowi swoi:stą paralelę do rzeczywistości chłopskiej, gdzie ojciec młodeg.o warzy piwo -na wesele i cieszy się z ożenku syna, gdy ojciec młodej smuci się, że czeka go rozłąka z córką. Wypływa to z bardzo swoi:stego ,~osunku chłopów białoruskich, szczególnie prawosławnych, do religii, traktujących Boga i świętych w sposób zażyły i jednocześnie prymitywny, a było to wynikiem trwającego tu przez wieki niskieg'ostanu oświecenia duchowieństwa prawosław:,ego, które nie wszędzie potrafiło Inauczyć ludu prawd wiary zgodnych z doktryną chrześcijań'ską. Co me znaczy jednak, że lud białoruski nie był religijny (zob. F. Sieh:ki, Folklor białoruski. Wrocław 1983, s. 1112). Antologia zostala wyposażona w zapisy nutowe wedle wspomnianych WYŻej 'ypÓW meLodii oraz w metryki żródłowe. Polecamy ją do badań komparatystyczJ'i)'ch w zakresie ludowych pieśni świętojańskich. Franci:;zek Iwaniczka G e o r g i j e wa, Bylgarska narodna mitologija. Sielicki Wyd. "Nauka Izku"- t'NO. Sofia 1983, ss. 210. Pra;słowian, jak zresztą i inne ludy, intrygowalo wiele zjawisk przyrody. :Różnie intepretowano powstanie świata, zaludniano ziemie ojczyste istotami nad;:.,'zyrodzonymi. Później. po przyjęciu chrześcijaństwa, wiele z tych wierzeń pogal1.'kich przeniknęło do obrzędów i świąt religijnych. Zagadnienie mitologii ludowej .5;owian budzi więc uzasadnione zainteresowamia wśród etnografów, folklorystów, ':istoryków, archeologów i filologów. Na wiele pytań nurtujących badaczy kultury cI.:.lchowej Sł,owian południowych usiłuje dać odpowiedź Iwanliczka Georgijewa "', omawianej pracy, składającej się z następujących rozdziałów: 1. Kosmos w bulgZI:,skkh wierzeniach ludowych. 2. Wyobrażeni·a o smoku. Smok - m€diator kOi::':czny. 3. Między życiem a śmiercią. Zeńskie istoty nadprzyrodzone - camowily, o;isnicy, choroby. 4. W świecie zmarłych .Duchy, wampir, gospodarz oraz nawy żeJ1skie istoty nadprzyrodzone przynoszące śmierć noworodkom. Autorka poświęca dużo miejsca legendom kosmogonicznym. Jest to zr,ozumiałe, gLJyŻw twórczości ludowej zajmują one czołowe miejsce. Wiele z tych mitologicz2 Y2h pozDstałości z Dkresu, kiedy jeszcze nie istniały państwa Słowian połudn'e.""ych, zachowało się po dziś dzień. Niektóre struktury mitologii ludowej wchodzą do systemu światopoglądu ~:Tdniowiecznego, jakkolwiek dopasowywane były do koncepcji panujących w tym c:,,:resie różnych wyznań religijnych. Szczególnie folklor, dzięki swej specyfice, zaci'J·()wuje wiele archaicznych elementów z dawnej mitologii wzbogacaj;lC tym kultu·i ć; ludową Słowian południowych. Właśnie kulitura ludowa, światopogląd i mentalność c �RECENZJE 341 ludu, zawarte ,ą w ich mitolog:i. Autorka d·okonuje przeglądu bułgarskich wierzei'" o kosmosie zestawiając je z odpowiednikami innych narodów. Zainteresowania. wierzeniami mitologicznymi zrodziły się równolegle z pojawieniem się folk10rystykL l etnografii jako samodzielnych gałęzi nauki. Badania nad mitologią ludową wiąL~ się ze zbieractwem utworów ludowych w okresie odrodzenia narodowego Bułgaró"," p;-zypadającego na początek XIX w. Zapisując obrzędowe pieśni liryczne, epicki·" oraz utwory proza'iczne - bajki, legendy, wierzenia, zbieracze stali się pierwszy~; badaczami także mitologii ludowej. Badania współczesne, według Iwaniczki Georgijewej, określają mit jako fanta,tyczme opowiadanie powstałe w ustroju rodowym. Lud wierzy, iż opowiadani .•. a zjawiskach przyrody i o pr-ocesach w przyrodzie i 'społeczeństwi'e są prawdziw", a więc mitologia -ludowa zawiera ciekawe informacje o dawnej n~ligii Słowian. p) przyjęciu religii chrześcijańskiej w IX w. mitologia była zabarwiona nowymi pe!Jęciami, chociaż wiele elementów pogańskich nie zostało przez religię chrześcijańską wyeliminowanych. Według wierLeń ludowych, niebo np. j·est twardą skorupą składającą !si~ z siedmiu warstw i służy jako pokrywka ziemi i opiera się na niej, LTważa się, że niebo jest szklane, z gliny, blachy, lub że je,t zrobione ze skóry bawołu lub z miedzi. Na dolnej warstwie nieba znajduje s,ię słońce, ksliężyc ora.!: gwiazdy, zawieszone jako kaganki. Według niektórych wierzeń, do nieba przypięt." Si) tylko gwiazdy, a słońce i księżyc obracają się swobodnie łub i jedno, i drug:": poruszają się samodzielnie. Miejsce, gdzie opiera się niebo na ziemi, uważa się Z..l. ,.koniec świata", "koniec ziemi" i tam nikt nie może. się dostać. Inne legendy ghsz,!, że niebo znajdowało się bardzo nisko i człowiek mógł go dotknąć ręką. Wówczas Bóg chodził wśród ludu. Niebo jednak podniosło się wY'soko, ponieważ pewict1 oracz przedziurawił go kijem lub jakiś inny chłop przebił go widłami gdy zbiera.t siano. Inna łegenda opowiada, że niebo podniosło się wysoko chcąc ukarać łudz~ za ich niewłaściwe postępowani,e. Inna legenda, podobnie jak gruzińska głosi, Ż<'O niebo podniosło się wysoko, ponieważ obr,aziło się na pewną kobietę. która piekh chleb, a gdy pobrudziło się jej dziecko, wytarła gochłebem lub kłosami zboża. Odtąd kłosy są rzadkie i małe. Mówi się także o małżeństwie nieba z ziemą, a icb. dzieckiem jest księżyc. Wierzy się, że na niebie żyją tak samo ludzie jak i na ziemi. Takie wierzenia, że żyją tam tacy sami ludzie jak i na ziemi, pisze Georgijewa, spotkać ·można wśród ludnOŚCi ałtaj!skiej na Syberii. Inne wierzenia mówią, ż,~ na niebie znajd.ują ·się· raj i piekło, według i.nnych za'ś tam jest raj, a piekło pod ziemią, co jest identyczne z mitologią starogrecką. Rozprzestrzenione jest takż'~ wierzenie, że niebo otwiera się w określonym dniu, a 0okolwiek wtedy ktoś zażąda, spełni się. Inne wierzenie głosi, że w środku nieba znajduje się złoty dzwon ze s:'ebrnym młotkiem, który bije punktualnie w południ£ i o północy, i że usly-<,zaw,ezy ten dzwo'n kogut pieje. Ciekawe są wierzenia związaTle ze słońcem. W mitołogii ludowej Bułgarów rsłońce mOŻe być przedmiotem - bochenkiem, patelnią, ognistym kłębkiem, albo istotą żywą - bawołem, człowiekiem, że posiada matkę, aIe nie ma ojca. Gwiazdy są jego .siostrami, księżyc natomiast jego bratem lub siostrą. Słońce odżywia się jak człowiek je chleb, mamałygę i pieczone mięso. Je tylko wiecwrem, a ran:J wstaje i śpieszy się. Posiada jednak i cechy ujemne - denerwuje się, chce się: żenić, bywa smutne i lubi sławę, Słońce znajduje się pod niebem. Mieszka na koń-o ,cu świata, tam gdzie łączą się niebo i ziemia, gdzie żyją tylko istoty nadprzyradzone, przepowiadające przyszłość moworodków oraz 'Samowiły, judy, samodiwy Jego pałac znajduje się za wysoką górą w pobliżu morza, skąd chowa się pod' wodą, by znów pokaznć się -:1astępnego ranka. Ochładza się pod wodą, bo inaczej �342 RECENZJE by się całkowicie. Według innych legend, gdy wychodz.i z wody, otrzą,a i wówczas spadają na ziemię krople rosy. Słońce z.agrzewa wodC; i dlatego z ziemi wytryskuje ciepła woda. Inna legenda bułgarska głosi, że istnieją dwa sJoilca - jedno gorące, a inne zimne i że poruszają się po różnych orbitach i ;,'1 :'ói::nych odległoś·ciach od ziemi. Inna legenda opowiada, że istnieje tylko jed!']') si'fl!1C e, które, w zależności od pory roku, zmi-enia swoją drog<;. Lud bułgarski czci si0!1ce jako bóstwo. Nie wyrzuca się np. śmieci, gdy wschodzi słońce, by nie. ,,2:'k:;:'zyć mu oka". Słońce jest bogiem i nie trzeba nic nieprzyz.woitego robić. gdy świeci na niebie. Nie inależy patrzeć na słońce, ponieważ "wypije ci oczy". Połci:·Il.ca nic powinna wychodzić z chaty gdy słollce zajdzie. Pieluszki niemowląt n:= z::slawiasic; na dworze po zachodzie słoóca, a gdy się przenosi do c'hałupy, należy kun iecznie wytrz:)sać je nad ogniskiem, aby w ten 'sposób złe duchy uciekły pI'7..t'l ~omin. Także w dowód sz.C'cunku do słońca nie nalei:y odwracać siC; do ,niego pkce,mi oraz spać twarzą do niego zwróconą. Karmiąca matka karmi swe dziecko gÓJ \\'schodzi słońce. Ciałko nowor,odka smaruje się maslem i wyciera siC; solą, a k:edy słońce zachodzi nie wykonuje się żadnej pracy, gdyż "nie wypada pracować, ki0dy słońce męczy się zachodząc", ni·e zamiata ,się chaty, nie wypożycza się m:lki, 50L. octu 40 dni po śmierci członka rodziny po zachodzie slońca oraz w tym okres:" :1ie pracuje się w domu, nie wylewa .się wody, nie wyrzuca siC; śmieci. Wierzy :'ię, żt: słońce miało dwoje lub więcej oczu, lecz wypiła mu je żmija, Lud wierzy, że słońce można ściągnąć tylko do poło\\'y odległości między n:m u 'ziemią. Wówczas ono się zatrzymuje na siatce i grzeje intensywnie. Siatka la znajduje się w pobliżu słońca i wabi go często, by zeszło na ziemię i wybrało.,ob:e żonę; ale gely się znaJdzie w poł,owie drogi dochodzi do wniosku, że jego dążen:,: jtst nieosiągalne i wraca z powrotem na .swoje miejsce. Słońce zazwyczaj chce "pcj,!ć za żonę księżyc", ale często stara się, by jego żoną była "urocza dziewczyna", ,; aby móc zabrać dziewczynę, spuszcza kolyskę na Wielkanoc lub w dniu święb Jerzego. Kołyska - to promienie sj,oneezne. Wybranką słońca, opiewaną w licznyc;l p~eśniach ludowych. jest Grozdanka. Według Bułgarów, i nie tylko - słońce jest kołem niebie~kim, złotym kolem, pierścionkiem, koroną. Jest także "okiem nieba" - tak sądzą nie tylko Słowiani~, lecz jak pod,lje autorka omawianej książki również j mieszkaócy Jawy, Sumatry, Madagaskaru. Ponadto w mitologii ludowej Słowian balkaI1skich sło;1C~ jest bawołem, wolem łub bara~1em. Bogate są wierzenia bułgarskie związane z księżycem. Wec1ług jednego z tYC~l wierzeń księżyc jest istotą żeńską, rzadziej występuje w roclz,\ju męskim. '\la wygląd i-stoty rogatej, najczęściej krowy. Gdy pojawia się nOl niebie nic wain) wówczas patrzeć na czlowieka, gdyż wierzy się, że taki człowiek zachoruje. lub i:e się nie ożeni. Jeśli człowiek popatrzy wówczas na drzewo, to ono wy,chnie. Tak~~ nic wolno. by wzrok człowieka zatrzymał się na dumu, słomie czy drzewie, ')0 O~1e spłoną. Poleca 'się natomiast popukać wtedy w sakiewkl;. by się napełni!'l pieniędzmi. Kiedy pojawi ,się księżyc, to dziewczynki obcinają trochę włosy, aby im lepic'j r;,sły . .a mężczyźni głaszczą brodę, gdyż wierzą. że bęc1ó\ mieć tyle pienic;c1zy ile' włosów ma ich broda. .-paJil.C) 5:<' lo Przy bije ,ię a]bo gdy pi sieją, "'ają s.ę nowiu dokonywane są magiczme działania, np. skacze ,il; trzy razy, lek!<:o głowę żelazem czy kijem, by była ona zdrowa i nie bclała. Prz.y nowiu księ~yc jest w pełni, wskazane jest rozpocz,-!ć naWój p;·acl~. Wówczas chl,'sadzą, ponieważ tylko to gwarantuje dobry urodzaj, wtedy także od byw':sela lub zaręczyny. W bezksiężycowej nocy nie rr:zpoC'z.yna ~iC; żad~lej �RECENZJE 343 ""2\Vej pr,ll:Y, kobiety wtedy nie piorą, gdyż "podrze ,się ubranie i bielizna", N;e je sit; ,także głowy, nie tka, nie podkłada się jaj pod 'kwokę, Natomiast wolno .,<('dy r;lba{: drzewo na mzpalkt;, Dziecko u1"odzone w ostatniej fazie księżyca skaL,,~1e jes: na śmierć, n;ltomiast urodzone przy no\viu będzie zdrowe. bogate i szcz<;:~''''j , l i\\'l~. SwiaLlo kSl(;życa oraz plamy na nim zawsze przyciągały uwagę łudu bułgac"-:ego, W zwi'lzku z tym jest sporo łegend i wierzeń. Według jednej legendy kiedyś i;' :valizowały z sobą sloiJce i księżyc. Księżyc świecił mocniej niż słońce, a WÓ\'i,_.:,iS "łoI1c(' wzi(;ł·o .,łajno i zalc~piło jedno oko k'siężyca" i od tego czasu jego świat'; jest słabe. Inna legenda głosi, że kiedyś księżyc znajdował się bliżej ziemi, a:e :ri.lsial sit; oddałić, gdyż pl:wna babcia popychała go przęślicą. Inne legendy mówią ,j plamach na ksi<;życu, że są to - dziewczyna z naczyniami do wody, lub że ~ą '.,; ślady miodu, który ukradł księżyc, lub że jest to młodzieniec, który ukradl le:·,:;esz. Dość J'acj:lll,t1lu jest legenda co do światła księżyca. Mówi się, że k5iężyc L"Vv'sze jest pełny, ale gdy dogoni go słońce, wówczas traci on światło. Dcść raz· :,I;\vszecl1niolle je.,t wiŁ'rzenie, że czarownice ,mogą sprowadzić na ziemię księżyc, J. czym wi,!il' siq zac:emnienie księżyca. Taka czarownica wykonuje działa11ia mar,czne przy pomocy rzeszota i kociolka pełnego wody, lub zostawia na komini-m ',lży bochl:ll chleba, Urodzone dzieci w tej !Samej fazie księżyca znajdują się pod ,!,1ym jego wpływem. Jeśli' jedno z nich zachoruje lub umrze, t.o samo spotka ; drugie dz'ecko urodzone w tym samym czasie. Dlatego nie wolno, by zapraszały ':{: wzajemnie na wC'sl'1a. Kiedy jedno z nich żeni się, to drugie nie wychodzi wówU<iS z domu, Nil' wolno, by spotykały się niewiasty, które wyszły za mąż lub uro,,::'c!y sit; \V tym samym miesi'lcu. Mog'J one .się widywać jedynie, jeśli wymienią :".',il'ś pn:zl~nty, gdyż w przeciwnym wypadku ich dzieci spotka .nieszczęście. Nastt;pnie Iwaniczka Georgi}ewa omawia legendy związane z gwiazdami. Ziola, " 'órym, leczy sit.; chory człowiek. trzeba zostawiać na noc pod otwartym niebem, ; ,by przy pomocy gwiazd nabrały bardziej skutecznych właściwości leczniczych. -:;·'.kże pod gwiazdami zostawia się i na'Siona. Również czar,ownice zostawiają na '.~(; pod gwiazdami swoje koszule w misce z wodą, by mogły skuteczniej dzialać. Przechodz;lc do wierzeń ludowych a powstaniu ziemi autorka podaje, że wed)ug legend dualistycznych, do końca I połowy XIX w" lud wierzył, że zier'l1lę stw,''1:; Bóg p:'zy aktywnej pomocy diabla, który był jego pomocnikiem. Ziemię stwo"r¥! z gliny wydobytej z dna morskiego bądź z piany morskiej, którą przynió,l .1' :ego k:'aju gdz;e "biją siG oceany" lub wziął piasek z morskiego dna i z nieg3 i '.\i(lny! ziemiG. Za wsze jednak pomagał mu diabeł. W środku ziemi Bóg posadził '_'!LĆWO orzechowe, na którym zawiązał huśtawkę, by siC; huśtał. Według innej ler~:;idy pierwotnie ziemia była wielką równiną, łecz była tak ogromna, że niebo nie ;-;,f;glo jej nak ryć:, Bóg nie wiedział co ma robić, dlatego wysłal do diabła pszczółkę, "Y Sif; naradziła jak ma post'wić, Według porad diabła, Bóg z2.czął bić ziemię i w ·,.,yniku begu powstuły góry. Inna legenda glosi, że ziemia pływa na morzu. Wierzy siq. że kO:imus skhlda sit.; z trz·ech części - wody, która zajmuje trzOl ;::;<;ści świata, a czwarla CZt:ść - to ziemia. Dlatego lud wierzy, że gdy na morzu ·:,i.jawi<1jc! siG du'<e lale. nastc;puje wówczas trzęsienie ziemi. Według niektórycf-t ,'.. erzcń z'emia opiera sil: na kogucie lub na żółwiu, żmiji. 11'1 wole, na kiju śłe,tj.('> s~arc,l. lU sKrzydłaeh czterech aniołów, lub na rc;ku Boga, I'nna legenda głosi, .·.t ziery,ia opi'.'ra :;;f: !la trzech drągach, kt.óre w ciągu każdego dnia diabły rąbi'L ., '!llc nOC;l ZllOWU wyrastają Drągi owe znajdują siG pod wodą, która jest pcd , ..tmi'l, Wstr.qsy zi('rni powoduje bawół gdy oprZe się () te drągi, by !Się podrapać, ':Jo gdy gubi rogi, na których opiera się ziemia. Istnieje legenda, według której �RECENZJE 344 ziemia nie rozlatuje się ani z własnego ciężaru, ani ludzi i zwierząt, którzy Ila ni<',i żyją, ani z ciężaru gór i mórz, ponieważ olbrzymia żmija opasuje ją jak obręcz';. Ziemia według i'nnej legendy znajduje się w środku kosmosu. Można się dostać d-, dolnego świata przez grotę, a do górnego świata mogą polecieć jedynie orły. Ziemię lud bułgarski uważa za rzecz świętą. Garść ziemi odgrywa dużą 1'01'; w niektórych obrzędach ludowych. Oracz np., gdy wychodzi po raz pierwszy ora:, całuje grudkę ziemi, łamie kawałek pieczywa czy pieroga i rzuca na ziemię, a także poJ ewa ją winem. Uważa się za wielki grzech jeśli ktoś zabiera się do prac'. z nieumytą twarzą, Jeżeli przed jedzeniem ,oracz nie ma wody, 'by umył n;ce, l:' wówczas wyciera je ziemią, gdyż ona jest "czysta", "Jeśli całujesz zicmię - to caJujesz chleb" - g!Dsi przysłowie bułgarskie. Zostawianie na ziemi obrz<;d-owego pos:łku, gdy chłop wychodzi siać, ma znaczenie magiczne i jest u\vażane za skladan> vfiary dla ziemi. Autorka zestawia bułgarskie wierzenia o drzewie k.osmicznym z wierzenian', innych narodów podkreślając, że pojęcie o nim utraciło pierwotną treść i 1'01<;i ż: zachowała się jedynie jego magiczna funkcja. Z kolei Georgije\va omawia legendy i wierzenia związane z florą. Dość ciekawe są opowiadania ludowe o bluszczu. Bez-dzietni rodzice np. piją napar z blusz'czu. Bluszcz nie daje owoców, gdyż, według lu<iu, przeklęła go Matka BDska, Niewiele jest wierzei1 .bułgarskich związanych z jabłonią, dębem, orzechem w10skim, dereniem. Dość bogate i barwne są nat8miast wierzenia ludowe a zwierzętach. Czołowe miejsce zajmują jelei1, orzeł, wilk, nieźwiedź. koi1, koza, a z gadów - żmija. Wiele z tych legend spotkać m8źna w bajkach Georgijewa omawia także niektóre wierzenia związane z kulturą materialną które mają także semantykę mitologiczną oraz spełniają rolę obrzędową. Do nic: należą: wełna, metal, sól, ogień, woda, które odgrywają duźą rolę w życiu człowieka. Bogate są legendy i wierzenia zawarte w folklorze bułgarskim o żmij i, smok', oraz o istotach nadprzyrodzonych samodiwach, orisnicach ,oraz o C'horobacn którym lud iI1adał cechy ludzkie. Następnie autorka zajmuje się duchami, które według ludu są złośliwe i nie .. przychinie nastawione do człowieka. Słabą stroną omaw~anej książki są częste powtórzenia, co czasami je~t banalnl:-' i nudne. Księżkę, która jest bogato ilustrowana, zamyka królki rozdział omawiając;,' ślady mitologii pogańskiej w kulcie chrześcijańskich świętych, m.in. św. Eljasza i św. Jerzego. Georgijewa podkreśla, że w niektórych regionach Bułgarii czci si~ świętych z taką za mą funkcją jak i pogańskie bóstwa. Praca ta wypełnia lukę w dziedzinie mitologii słowiańskiej. posiadającej wiei': wspólnego z mitologią nie tylko wszystkich Sł-owian, ale i innych narodów śwb- ta. Kole Kiril P e n u s z l i s ki, Skupje 198i3, ss. J76. Makedonski Folkorystyka słowiańska o prac~ poświqcone balladzie narodni baladi, Simiczijeu; wyd. "Makedol1ska Kniga", ostatnich lat notuje znaczne sukcesy jeśli chodz: ludowej. Do II wojny światowej ukazały się spora- �RECENZJE 345 o.ycznie tylko prace o niektórych motywach ba bd ludowych 1. W okresie pow','>jCllnym ogłoszono studium Michaiła Arnaudowa o balladzie ludowej pt. Podzillr mająlku ojcowskiego prze: dwóch braci t, w Belgradzie Hatidza Krnjević wydaLl książkę Zivi palimpsesti iii o narodnoj poezji s poświęcając sporo miejsca niekti;rym motywom ballad ludowych Bośni, a w roku 197'8 ukazała się jej antolog;~j ballad ludO\vych '. Borys Putilow wydał także pracę o słowiańskiej balladzie h,·slorycznej o, a Oldrich Sirovatka pracę Lidove bal ady na Slovacku G. Do balb j bdowych często nawiązuje znany folklorysta czeski Karel Horil.lek 7. Kir] Penuszliski jest kolejnym badaczem, tym razem macedońskich ball;J1 bdowych. W obszernym wstępie do omawianej książki 8 daje wyczerpujący przegląd najnowszych prac naukowych na temat klasyfikacji ballad słowiańskich, om:"wia zbiory serbskie, bułgarskie, a szczególnie macedollskie, w których ballada byl; włączana do różnych grup pieŚ!liowych mitycznych, obrzędowych, religijnycł' .. tpickich, historycznych, hajduckich, rodzinno-obyczajowych itp., a nie byla wyodrębniana jako osobna grupa. ·Penuszliski analizuje następnie pobieżnie poszczególne motywy ballad. Wstę[, te;1 daje sporo cennych informacji o macedońskiej balladzie ludowej. Autor przytacza wypowiedzi znanych baddczy na temat klasyfikacji i pochodzenia ballad ludowych Słowian. Odnosi się sceptycznie do niektórych z tych wypowiedzi, iż ballada \\')'wodzi się z eposu ludowego. Penuszliski podaje, iż w macedońskiej poez;, ludo\\'ej motywów ballad jest pra wie tyle co utworów epickich. Według nieg', w zbiorze np. braci Miladinmvów ballady stanowią 20% zawartych tam utworó'~' T\\'ierdzi on nadto, że w archiwum Instytutu Folklorystycznego Macedonii zebra n ; w latach powojennych okolo 60000 pieśni ludowych, wśród których znaczna czę·'~ - to ballady. Z przeprowadzonych przez Penuszliskiego badań terenowych V".1'nika, że większo·Ść ballad lud macedoński śpiewa podczas świąt, np. na WigiIi;; Bożego Narodzenia, przy obchodach św. Łazarza, św. Jerzego, świąt Wielkano':nych itd., a także na we;:elach, zabawach i spotkaniach towarzyskich. że na iczęściej ballady towarzyszą tańcom ludowym. Podkreśla także, że sporo balla ej macedOllskich posiada podobne motywy z bułgarskimi i serbochorwackimi, a taki:2 ·""idzi pokrewne tematy z albańskimi, greckimi i rumuńskimi. lVlacedollskie ballady ludowe dzieli na osiem grup tematycznych: 1. o ludziach i istotach nadprzyrodzonych, 2. o życiu pozagrobowym, ~. o metamorfozie, + o istr,tach nadprzyrodzonych pr.zepowiadających los noworodkom, 5. o ludziach i z\vierzętach, 6. o dziwnych losach ludzkich, 7. banady historyczne i 8. ballady legercdame, osnute na religii chrześcijańskiej. : I. Sziszmanow, Pesenta =a myrtwija brat w poeztjata na balkanskitc narodi. "Sbornil<: za narO<ini umotworenija", czao;t I, kniga XVH, Sofia 1896 s. 471 - 570; czas t II i Ill, kniga Xl'. J897, s. 449 - 601; M. Arnaudow, Werna Ui newerna Grujowica. Rym istori;ata na baladni'c motile; w norodnata poezija [w:l Oczerkt po bylgal'skija folklor, Sofia 1934, s. 312 - 3~\,: M. Arnaudow, Istorijata na edna balada, Motiwyt "Newesta i gurbe/czija" iM. "Pa.wIeta delij'! j Palc!owica mlada w narodnata poezlja u P. R. Jawrow i P.P. Slawejkow [w:] Oczerki ... s. 331 - 3,5; M. Arnaudow. Żertwa prt gradeż. Beletka ky:n balada/a za wgradena newest<t [w:J Oczerki ... s. 593 - 600. 'M. Arnaudow, Baladni mot.iwi te narodnata poezlja. I, Pesenta za delba nil dl'Q""" bra/ja, Sofia 1964 ss. 400. 'H Rrnjević, Żtvl pattmpsesti il.i o narod.noj poez;j;, Beogard 1981, ss. 309. • H. Krnjević. Antologtja narodnth balada, Beogard 1978, ss. 213. • B. Putilow, Slawjanskaja tstortczeskaja ballada, Moskwa-Leningrad 1965. • O. SirovAtka, Ltdove galady na Slovdcku. Uherske Hradi~t~, 1965, ss. 91. 1 K. Horalek, S!udie ze srovnavocl tolklortstiky. Praha 1966. • K. P9"l>"2Liskl, Makedonskt narodnt baladt. Stropje 1983, s. 5 - 95. �346 RECENZJE JPenuszliski zastrzcga się, że jego zadaniem nie byla ;:maliza licznych molywó\.j b,rJlad, że zajął się jedynie trzema grupami ~ o treści milologicznej, hi:;torycZlll' i i 'J'udzinno-obyczajowej. Ta pierwsza grupa ma, \\'l'dług niego, charaktc'l" mil;dzy:-:~~·odowy. . . Szkoda, że autor, mimo że wspomina o podobiel1stwach tematycznych balbd :n::::cedońskich z ościennymi ludami, nie nawiązuje jednak do odpowicdników w/,.~C;'pujących głównie u sąsiednich Słowian, Serbów i Bułgarów. Nie przytacza \'):.pólnych motywów, co pozwoliłoby p:JZnać szlaki migracyjne i genez<; niektórych wątków. W omawianej książce znalazły się teksty I£G m;~ct'dollskich ballad ludowych, ~lÓl'e dają możliwość zapoznania się z różnorodną ich tematyką. Wśród tych uiVorów są wątki samorodne, a tnkże motywy spotykane IV twórczości ludow..;i jr:.';ych narodów, zwłaszcza sąsiednich ~ Serbów i Bułgarów. Niewątpliwie, omawiana książka pomoże badaczom slowiar'lskiej ballady ludo'.vf'j w rozwiązaniu wielu spornych probl(·mó\\·. z\\'Jaszcza jeśli chodzi o genezę i ·wędrówkę pewnych motywów, co wywołuje dat;jd ożyw'one dyskusje l SPO:'Y ·N.~Tódfolklorystów i etnografó\v. Kale " :Nikola I I i dEack'am ratu Ruch oporu Simi.c:ijew Ć, Momcilo Z I a t a nD v i Ć, Naradne pesme Juźue Srbijc i revoluciji, wyd. "Napredak" Lesko\'ac 1985, ss. 191. o oslobo- w Jugosławii, jak wiadomo, rozpoczął się -ł lipca 19~1 r., tj. p"rę hitlerowskich Niemiec na ZSRR. Walka narodów tego kraju Sl{)'.v;ańszczyzny południowej przeciwko okupantom niemieckim, włoskim i' bułgal'~kim ~tała się inspiracją dla wielu picśniarzy ludowych. Nowe w,jtki, powstale na :(';,:ytorium wszystkich republik kraju, opiewaj,jce czyny bohaU~rskic partyzantów, -.nbogacily repertuar poezji ludowej nowym już gatunkiem. S<j lo bohaterskie _;~Nory liryczne o treści realistycznej, bazujące na znanych wydarzeniach hislorycznych. Opiewani bohaterowie są działaczami ruchu oporu, dowódcami jedno· • .'.~,.'k i zwyklymi pal'lyzantami. Niektóre pieśni mają charakter ogólnokrajowy, inne Tl:ltomiast bytowały na wąskim obszarze, gdzie działał opiewany bohaler. Potwie:'d~'n to omawiany zbiór, który zawiera jedynie garść z olbrzymiego stosu zebra¥Jych na terytorium Serbii pieśni o narodowa-wyzwolcllczej wojnie i rcwolucji. Nieżyjący akademik, Dusan Nedeljković, zorganizował zbieractwo pieśni part y;;:<:nckich w Serbii, których liczba kilka Jat temu sil{gała kilkudziesięciu lysir:cy. " Południowa Sethia, skąd pochodzą zawarte w zbiorze Ilicia i Zlatanovicia pićśni ludowe, była areml nieustannych \v,tlk śmiałych partyzantów. Ob~zar t,'n .:kuj)owany był przez satelitę Hitlera ~ carnt Bułgarii. Nisz, Leskow;lC i Wranje, r;'.'asta poludniowej Serbii -- to ważne węzly komunikacyjne, 1;lcz'lce środk<l\\'ą i::'clropę z Sofią, Salonikami. Konstantynopolem, .;'\,'nami i Alb,mią. Po dziś dzieó ',"zobż linii kc1ejawej Be!gr~ld~Nisz-"Sofiaz:l('h"\\',lły sir: bunkry, \\. których ;;;,;eździly siG oc1dzialy okup;mtów, gdyż lX1l'\F:l[',ci st'rbscy często \\'y,;"c!zali P,)::l!,i po napaści �RECENZJE 347 ·;·:'igi. Tu w!<Jśnie pieśń partyznncka rozbrzmiewala po górach n<ld Jablanicą, Pustą T'~k,], Taplicą, Rasiną, Crną Tra wą, które staly się siedliskiem jednostek party.., ;;'l1cki·ch, dział<Jjących pod dowództwem marszalka Tito. Górzyste tereny połud,,,)wej Serbii, pokryte gęstymi lasami, sprzyjały ruchowi oporu Jugosławii. Wartu 'Jże podkreślić, że żadnemu wydarzeniu historycznemu nie poświęcono tyle pieś;~i . dowych, co ruchowi oporu . . Om<Jwiany zbiÓr jest częścią licznych zapisów llicia, uczestnika walk nar0,'. No-wy!.\volerlczyeh poludniowej Serbii, które do druku przygotował znany fol"'0rY5ta serbski, Momcilo Zlat<lnović. Do zbioru weszło 105 pieśni ludowych, z któ. Olch w;ększość Ilić zapisał po 1950 r. Nosicielami i pieśniarzami ludowymi tych :"HlIÓW byli przeważnie partyzanci. Pieśni te śpiewano w zasadzie w okresie oku.cji, lecz są wśród nich i nowe wątki, np. o zamordowanym w Szwecji amba,dorze .Jugosławii Vladimirze Roloviciu ora: o śmierci prezydenta Tito. Zbiór poprzedza krótki zwięzly wstęp piór'a Momcilo Zlatanovicia, który n3.. ;ązuje do genezy niektórych utworów, Ciekawe są informacje o przejęciu przez .: ..,tyzantów serbskich, macedońskich i rosyjskich pieśni ludowych a ruchu opor~1 :;(ljnie ojczyźnianej Kraju Rad. W południowej Serbii, jak zaznacza Zlatanović, :J'Nstało ,poro wątków a ważnych wydarzeniach i posz.::zególnych bohaterach na. dowych. Heroiczna śmierć niektórych z nich posłuźyła jako inspiracja dla śpie·"Olków ludowych. Pieśń, np. o śmierci partyzan';a Dragoljuba R<adisavljevicia-Top,y, powstała w )'942 1'. i - jak podaje Milivoje Perović "rozbrzmiewa:'1 p0 ",:'ach i dolin<Jch poludniowej Serbii. Spiewali ją idący do walki partyzanci, była ·ja wszakże ulubionym utworem i dla dziewcząt wiejskich. Nucili ją grywając '.;. gęślaeh również st<Jruszkowie. Usłyszeć ją można było również nocą, gdy chlopi ',dzieL kolo rozp<Jlonego ogniska w górach. Nie było czlowieka w poludniowej ',t'l'bii, który by w tym czasie nie znał tej pieśni, nie ma dziś i wioski czy góry, j' !)re by jej nie usłyszały" l. Warto wspomnieć, że dotąd ukazało siG kilka zbiorócv . ,dni p<Jrtyzanekich z poludniowej Serbii 2. Zbiór llicia i Zlatanovicia jest kolejną pozycją, zawierającą ciekawe wątki ~ najnowszych dziejów narodu serbskiego. Utwory te są trwałym świadectwem ,:' gatych tradycji kultur<Jlnych kraju, który od czasów Vuka Karadzici·a nie schcr:i z warsztatów naukowych wielu folklorystów. W wielu pieśniac:h z tego zbioru podkreśla SiG rolę Kraju Rad w walce z fa-:';;zmem. Spor<J cz<;ść opiewa heroiczną śmierć bohaterów narodowych, którzy : ',legli na polu walki z okupantami. Duża część z tych utworów to ballady ,azujące tragil:zny los najbliższych osób partyzantów, które zapłaciły własnym ~·;::ie;n. Wątki omawianej książki są wzrusz.ającą lektui'ą niedawnej przeszłości boh:;."_,;'skiego narodu serbskiego z okręgów Nisz, Leskowac i Wranje. Kole Sirniczijell' M. PCl"ović, .Zapis O j~t:lnoj partyzanskoj peslni, .,Politika", Beograd 18 maja 1952 s. 5. ;: Srpske narodnc partizanske pes-me, Vranje 1966; Crnotravska i teskovacka narodna pcsH.'a ,:·<obodHacl<og rata i revoluciJe, Beog-rad 1967; Narodne pesme Jablani-ce, Lcsk0vca, 1968; SL!.,"j.Ldnc pesrne ostobodHtlĆkog rata juzne S.,.bije, Beograd 197--1:;Miodrag Vasilje ....ić. NC1'oclne T1~e.·j.:;Hje Leskot:ackou kraju, Beograd 196U; Tatomir Vukanović, ST}Jske narodne parti:anske pes,~, Vranje 1966. l �34·8 RECENZJE Slobodan Z e c e v i ć, Srpske J'vluzej, Beograd 19S3, ss. 191. narodne igre. Poreklo razvoj, wyd. Etnograf,>~.< Slobodan Zecević (1918 ~ 19'83), urodzony w m. Mostar w Hercegowinie, należ>: czołowych etnografów powojennej Jugosławii. Ukoi1czywszy studia prawnic~-, i etnograficzne na Uniwersytecie Belgradzkim zdO'bywał następnie specjalizacf; w Anglii i Francj:. Najpierw rozpoczął pracę w rozgłośni radia belgradzkiego, Pi}tem w administracji pai1stwowej, by następnie przejść do pracy w Radzie Kompr:zytorów i w kulturalno--oświatowej instytucji Serbii, co pozwoliło mu podróżow<l: po kraju i badać wciąż żywy i bogaty folklor rodzimy. Szczytowy punkt osiągna'. Vi swej działalności naukowo-badawczej, gdy w 11965 r. rozpoczął pracę w Instytucie Etnograficznym Serbskiej Akademii Nauk. Zorgani,zowa! wówczas na szerok.! ~kalę badania terenowe. Jego nazwisko często widnieje na łamach organu Muzeun Etnograficznego "Glasnik". Zećević był wieloletnim sekretarzem Związku Folklorystów Jugosławii oraz przewodniczącym Towarzy'stwa Etnologicznego Serbii. Częst;, występował z ciekawymi referatami na krajowych i międzynarodowych kongresach, sympozjach i konferencjach naukowych. Ogłosił drukiem około 150 prac. wśród których jest kilka książkowych: Elementy naszej mitologii w ludowych za~ do bawach obrzędowych, Mityczne istoty w legendach serbskich, Kult zmar/ych u Ser: i omawiana monografia Serbskie zabawy ludowe. Pochodzenie i rozwój W pracach tych porusza on sprawy związane z mitologią ludu serbskiego ora·: z religią prasłowian. Sporo miejsca poświęca etnomuzykologii i tai1com. Liczni: swoje prace poświęcił zagadnieniom związanym z materialną kulturą ludowż! Serbów. 'w omawianej książce Zecević odkrywa ważne i nowe karty oryginalnej du· chowej kultury ludowej Serbii. Ciekawe są jego spostrzeżenia i interpretacje oraz wnioski. Jego prace nauko\vo-badawcze cechuje nowatorska analiza. Często stosuj!: -un komparatystykę, co pozwala mu dojść do ciekawych syntez. W języku serb'skim, jak zaznacza autor, pojęcie zabawa ludowa może oznaczać także zawody ;;kakanie, bieg, pchnięcie kamieniem, tj. to, co dziś określa się jako zawody sportowe. Zabawę ludową określa Zecević jako sztukę synkretyczną, ponieważ skład" siG na nią tekst, melodia i ruch. Zabawy obrzędowe zalicza on do najstarszych. Niektóre gry wykonywane były podc.zas obchodów pewnych świąt, inne natomiasl. Z\o\"iązane były z ważnymi wydarzeniami w życiu Serbów. Autor słusznie pod:kreśla, że trudno dziś określić drogi rozwojowe zabaw, gdyż wiadomości o nich posiadamy dopiero od początku X!IX W., kiedy Vuk Karadzić rozpoczął swoją działalność zbieracką. Słusznie zauważa, że niewiadomo jakie gry i zabawy istniejące obecnie w Serbii przyniosły plemiona serbskie, gdy po wędrówce S!owia:1 zajęły tereny dzisiejszej Serbii, a jakie przejęły od tubylców. O zab~.lIvach lud'Jwych, jak twierdzi, można znaleźć informacje w niektórych średniowiecznych freskach i skąpc' v;iadomości w piśmennictwie, ale najbardziej bogatym źródłem są zabawy, ktore :1adal żyją. Niektóre z nich, przekazywane z pokolenia .na pokolenie i pamiętająCe z3'TIierzchłe czasy, przetrwały po dziś dziei1, inne natomiast miały charakter przejŚllOWY i dlatego zostały zapomniane. Serbskie zabawy ludowe, w zależności od strefy geograficznej, Zecević dziel; na kiLka grup - na północną tzw. panońską, gdzie miała miejsce największa wy-o miana kulturalna między plemionami serbskimi a sąsiednimi ludami. Tu obserwują .ię nie tylko symbiozę, ale i antagonistyczne tendencje kultur ludowych Na ziemiach Wojwodiny poza Serbami zamieszkują Węgrzy, Rumunii i inne ludy. bów �RECENZJE 349 ::abawy tu związane są z rolnictwem. Tańce są żywe, kroki lekkie i krótkie, a nóg <e podnosi się wysoko od ziemi. Taniec ma charakter grupowy. Da obszaru środkowego wchodzą ziemie Szumadii oraz tereny leżące wzdłuż :':,ek Morawy, Sawy, Dryni i Dunaju. Po uwolnieniu Serbii spod jarzma tureckiego ; izybyli tu Serbowie z innych regionów kraju i w ten sposób pieśń i taniec n::',:;'aly specyficznego stylu, a potem stąd przenosiły się do innych zakątków kraj'..i. "i ;'zy tańcach tu wykonywanych, ciało kołysze się lekko, ruchy są dynamiczn~, ~,'oki żywe, tak jakby nogi nie dotykały ziemi. >Następnym obszarem jest dynarski. Zabawy obrzędowe, które związane byiy " ,edyś z weselem i procesem prac polowych, dziś tu zanikly, młodzież przeję!;,], poy i zabawy Szumadii. iW obszarze południowej Serbii są bardzo popularne i bcgate tańce ludo .••. ·e ;.faz zabawy obrzędowe. Ziemie te odrzuciły jarzmo tureckie dopiero w 1878 1'. Gra i zabawa ludowa miast i wsi różni się wyraźnie. W miastach obserwuje si;; .·.:pływ orientalny. Pi'l!Y obszar to ziemie wschodniej Serbii tzw. timackie. Zabawom :0·· .arzyszy tu pieśń i orkiestra ludowa. Kiedy tańczy się przy śpiewie kroki są p'J..Dlne, a gdy zadudnią instrumenty muzyczne, stają się one żwawe. Zećević pisze a zabaWach miejskich i wiejskich, które, jak wspomniano, różnią . "';; zasadniczo. Zaba wy miejskie są spokojne, lekkie, odbywają się w zamkniętych l.,)mieszczeniach. Główne miejsce w omawianej książce zajmują zabawy obrzędowe związar:i' 2. kolędowaniem, z obchodami św. łJazarza, zabawa tzw. kralice, w której wspomi..•me są bóstwa Lado i Leljo. Z tego też powodu cerkiew zabraniała tej zabawy. l.i\bawy magiczne, tzw. Dodale, mają za cel wywalać deszcz. Obrzędy związane ~ zapustami, w których zachowały się elementy przedchrześcijańskie, np. gry nocne ·'.ilkół ogniska, mają charakter maskaradowy. Następnie autor omawia zabawy ;.xiązane z obchodami św. Jana. Sporo miejsca w omav,;ianej książce zajmują za[·;·,wy obrzędowe związane z nar-odzinami, z dorastaniem dziewcząt, z weselem, z .pogrzebem oraz z medycyną ludową. Obszernie omawiany jest taniec ludo·.vy >ko zasildnicza część składowa serbskiej zabawy ludowej. Taniec tzw. "kolo" jest :.~wartym lub zamkniętym kołem tańczących osób trzymających s:ę za ręce. \V za,c ",dzie tal'lce są dwukierunkowe - w prawo i w lewo. Przy otwartym kole pro·,adzący nazYWa się "kolovodja" czyli p:'owodyr, a ostatnia osoba "kec" - jedynka .. C;dzie indziej tych tancerzy nazywa się "desni" prawy i "lewi" lewy. Od ::;ch dwóch tancerzy zależy, jak będzie wyglądał tan:cc. Kol<Jvodja musi być d-vi~ryrn tancerzem. Odgrywa on rolę dyrygenta tańczących osób. "Kolo" w Serbii ',;e zawsze jest kołem. Tańczące osoby czasami two:·zą wężykowatą lub prostą .. ;1ię. Potem Zećević omawia zabawy związane z "zabieraniem cudzego plonu". Z"'·:,"lwy te wykonywane są solo. Serbskim zabawom ludowym prawie zawsze towarzyszy muzyka i pieśń. hn .. !a~nie poświęcono sporo miejsca w omawianej monografii. Często, jak zaznacza ;: ,t tor, tekstowi pieśni podporządkowana jest melodia. Bywa jednak i tak, że za·, ·[·.•wom nie towarzyszy żadna melodia. P.odczas wyk<Jn,mia tych zabaw słychać tylko '.vtmiczny stuk kroków lub dźwięk biżuterii. Zecević zalicza zabawy do najbardziej .., chaioCZnych. Z.anim zaczęto używać instrumentów muzycznych, jak twierdzi autor, ;c.;bawom i grom towarzyszyła pieśń ludowa, wykony·.\·ana przez jedną lub kilka . "ób. W żellskich zabawach obrzędowych nie śpiewały tailczące dziewczyny i koc;ety, lecz nie biorące udziału w zabawie ich towarzyszki. Rzadko zdarzało się, uy POOL zas Z" ba w śpiewała tylko jedna osoba. Często zaczynała śp:ewać jedr:a �350 RECENZJE o£oba, a zaraz pJdch wytywaly plesn pozostałe uczestniczki. Czasami tekst p:e:.· nie ma żadnego związku z zabawą, innym razem natomiast pokrywa się z n~·). Słusznie podkreśla Zecević, że przy towarzystwie kapeli ludowej osoby bi()rą~ celzi"ł w zabawie poświęcają wiele uwagi grze. -Książkę zamyka obszerny spis nazw zabaw ludowych. Ogólnie biorąc, lektura jest pożyteczna i wypełnia lukę w nauce, gdyż g,'j i zabawia ludowa Serbii nie była dotąd specjalnym przedmiotem badań etn.~gr:.ficZY1ych, szczególnie jeśli chodzi o jej pochodzenie i rozwój. Kole W. tow. Simiczijew P, A n i k i n, Byliny, Metod wyja.snienija istoriczeskoj chronologii Izdatielstwo MJskowskogo Uniwiersiteta, Moskwa 1'91814, ss. 2-88. LcarijCf11- Władimir Anikin należy dziś do czołowych badaczy rosyjskiej twórczości 'kdowej. W powojennej bibliografii Kraju Rad często figuruje jego nazwisko. Wyd.d <)n dotąd wiele wartościowych prac naukowo-badawczych, wśród których spo' .. monograficznych o rosyjskiej poezji i prozie ludowej. Jego prace są cytowane prz', ć folklorystów zajmujących się rosyjską literaturą ludową. Głębokie i now<ltorsk' są myśli profesora Anikin<l. Jakkohviek 0<: XIX w. dotą<! rosyjskiej twórczości 1"dowej poświęcono liczne prace badaczy reprezentujących różne szkoły, jednak om','wiana monog-rafi2. autoTa wyróżnia s.ię nowatorską metodologią. Ostatni,o sp.:' pióra tego świetnego znawcy rodzimego folkloru wyszło kilka książek '. Omawiana mO:'lOgrafia, jak Z<lznacza cautor. rozpailruje byLny rosyjskie "z punktu Wiidzenia odbicia w .ni·ch historii idei obyczajowych cech okpesu Rusi K;jowskiej i następnych czasów". Dokonuje on analizy wątków i ich odpowiednikó·.'. na tle wydarzeń historycznych, przestrzeni i czasu w porównaniu tych utworól< e;Jickich z innymi rodzaj<lmi i gatunkami rosyjskiej twórczości ludowej. Mon'·grafia jest adresowana do studentów, doktorantów i miłośników folkloru ros}';skiego. Składa się ona z dwóch wzdziałów: 1. Tradycje byliny o Dobryninie wa> czącym z wężami i analiza history·czna jej wariantów i wersji i 2. Tradycje byli'-':; o Sta wrie i analiza historyczna jej wariantów i wersji. W rozdziale pierwszym Anikin roz.patruje teoretyczno-metodologiczne podejśc cdo an<llizy byliny \V dotychczasowych badaniach. Dokonuje klasyfikacji wariantćh', i wersji, poszukuje ewentualnego hist{)ryczno-chr<ll1ologicznego stosunku grup i we,sji. Omawia czas i przestrzel1 zapisów wariantów. Po,ównuje tę bylinę z p:eśnian. religijnymi. Na końcu rozdziału rozpatruje treść utworu w stosunku do konkretn~'j C1Tgumentacji historycznej. Rozdział drugi zaczyna od podejścia historycznego do analizy byliny o Staw1"" w ważniejszych pr<lcach naukowo-badawczych. Potem omawia wersje i grupy w" riantów nawiązując do niektórych uwag historyczno-chronologieznych. Następ!ł:' p~rusza zagadnienia ewentualnych historyczno-chronol<Jgicznych wersji i grup b.~liny. Obszernie omawia argumentację geograficzną oraz rozpatruje slosunck 'k.i J \"1. P. Anikin, Teorieticzeskije mieni, wypusk 3. Mos·k\va 1980, ss. SI·:wa 1981, ss. 960. prob1iemy istorizma bylin 120; W. P. Anikin, Russkoie w naukie naTodnoie sowietskogo tworczestwo, \vr,i~ _ l'v!. �RECENZ.JE 351 . bj'iilly do bajki ludowej. Jl'st lu także mowa o historyczno-obyczajowej argume!1. t<lcji ; ścisłym ustaleniu chronologii. ~a z<lkończenie rozpatruje sens ideowo-art ys;yczny j<1ko argument. W monogr<lfii tej autor uj,1wn:ł swoją erudycję, doskonałą zn,"j-'mość epe,"l j'.(\:,yj"kiego. Rozpatruje on tu d\l'ie diametralnie różne byliny d{)chcdząc do wn;';,ku. że tC{)l'ia tradycji stosowana do analizy pozostałych bylin m{)że być taka sameJ. Antkin wyklucza zawod,)wych i pólzawodowych śpiewaków p:eśni religijnyc', jDko twórców bylin, Do l<1kieg{) wniosku dochodzi po zbadaniu mas,owych trady:ji poetyckich w epice. Odrzuca także teorię niektórych badaczy twierdzących, Ż~ Z:1ane warianty bylin były uzałeżnione od twórczości bajarzy wiejskich XVHi- XX w. Takie bowiem podejście d{) badania eposu ludowego jest niC'zgodne z ,;::lsDdami niedoceniania podstaw tradycyjnych bylin, tj. zachowania w nich Wi'~l' ez;edzicmych z twórczością pop:'zedzających wieków, zwłaszcza w treści, którą r.ie można interpretować jako schemat bez treści, wypełniany osobistymi, his'·~rrcmie późniejszymi wkładami artystycznymi pieśniarza i autora. Istnienie licznych odpowiedników i wersji poszczególnych bylin, świadczy według Anik<,," o rozprzestrzenieniu m{)tywóv, archaicznych wątków. Rekonstrukcja archaiczneg" s;,mu eposu rosyjskieg{) jest bezwzględnie możliwa, ale, jak twierdzi aut{)f, P;L'zebna jest ;l!1aliza w,;zy,tkich wątków bylin i ich wariantów. Kole Rado 1983. R a d e;; C: l' k, Slol"l'Ilske llo:[Iende. Wyd. Cankarjeva SimicZ'i.jew Zalozba, Ljublj'!cn ss, 311. Rzadko docieraj'l do Po!:;k: książki w języku slowel1skim, zwłaszcza zaś etl1C!,g:'aficzne i folklorystyczne. Kraj ten więc i jego twórcz'ość ludowa są mniej znan:; w ,z,erszych kręgach społeczet'1stwa pol~kiego. Słowenia, która od IX w. uzależniol'.:l p:'zez Franków, weszła następnie IV skład cesarstwa rzymsko-niemieckiego, a "J::! ,XlV w. pozostaw<1ła pod władzą Habsburgów aż do 191:8 r., a po za kot'1czel'L; I wojny światowej weszła w skład Jugosławii z wyjątkiem części pÓłnocno-·nchodniej i północnej, które nadal znajdują się pod panowaniem Włoch i Austr.' \V okresie długowiekowej niewoli w miastach słoweńskich rzadko można byt-, u:,łyszeć mowę ojczystą, a jedynie wieś pielęgn{)wala prastare zwyczaje i obycz<l j'e:, \),)gatą poezję i pwzę ludow<1 oraz język słowiański wladcy Samcmu. Literatur:, p:sana miała tu utrudnione \\'arunki rozwoju, a jedynie utwory ludowe przetrwat:r_ przekazywane w śro,dowisku wiejskim z pokolenia na pokolenie. We wstępie omawianej książki Rado Radescek pisze o pochodzeniu legud siowe11skich, wśród nich znajdują się utwory, w których przeważają elementy p',gal1skie. W niektórych \vystępują istoty nadprzyrodzone, gady biblijne. Więk;;~:.. część jednak, to legendy zwi'1Zane z wydarzeniami his't<>rycznymi XII - XIX· w .. z budownictwem sakralnym. Kilka legend opowiada o Turkach, o klęskach żywiołowych o gradobiciu i jX)wodziach, jakie nawiedzały Slowenię, o strasz'~cych duchach, o duchach buduj'lcych kJściół, o mostach, z-N:~rzętach domowYC'1, () ~iłach lladpayrodz.mych, o zaborcach Rzymianach i Niemcach, () święty,;:' ka;nieniach. o jeziorach i potokach górskich, o zatopionym dzwonie, o krwawy:i1 ś2adach w /-,')rach, o pożar:Jcll i skamienialych swatach, o budowie miast i os"i. �352 RECENZJE Książka jest bogato ilustrowana. Autor zamieszcza 36 zdjE;ć illform~llllrów, Da Jj';Jążki załączył mapę Słowenii ~ wyznaczonymi miejscow,)ściami skąd pochod~ą zebrane legendy ludowe. Mankamentem książki jest brak metryczek pod każdym z utworów. Nie jest podane skąd dana legenda pochodz~, kiedy, od kogo i przez ;. ogo została zapisana. Mimo tych braków jednak zbiór ter niewątpliwie jest cie'\'<1wy, pozwala bowiem ba·daczom prześle,dzić drogę rozwojową tego gatunku tworcwści łudowej w jednym z małych krajów Słowiańszczyzny. gdzie mimo \\':ej.J.viekowej niewoli legenda podtrzymywala lud na duchu. iLegenda, stanowi jak wiadomo, odrębny gatunek t\yórczości ludowej ści;;le i oviązanej z dziejami danego ludu i odkrywa ciekawe karty z życia spoleczno-poi:.tycznego, właściwe dla danego re~ionu. Wlaśn;e takich oryginalnych i ciekawych informacji dostarcza omawiana książka, Kole Simi.c:ijl'w Tomisław ,c' -;. To d o r o w s ki, Kuzmall S.::apkarPlc, \\'yc., .,Misla", Skopje 19.32, 2:97. Na półkach ksiE;garskich S.R Macedonii znalazła się ;';siążka Tomisla\\'a TGd,;)wskiego o znanym zbieraczu utworów ludowych, Kuzmanie Szapkare\\'ie, G.jy t, i1 entuzjasta folkloru rodzimego wydal w Sofii (1891 - W9'4) w 9 woluminach ,',,"oj 2 bi6r utworów ludowych, jego imię zaczęlo się pojawiać' we wszystkich pracach ,',<lukowo-badawczych poświęconych f.olklorystyce maCL'dol'lskiej. Autor o;nawia::ej k,;ążki nie odkrywa co prawda nowych kart z życia i dzialalności tego zbie" :r"eza, niemniej jednak wyłuskał wszystko co wiąże się z okresem, kiedy Sza]karew wszedł w poczet odkrywców bogatego folkloru ludu maCt'dOl\skil'go, Todorowski dokonuje przeglądu historycznego Macedonii okresu 30 - 80 lat n:i";'mego stulecia, zwlaszcza zaś miasta Ochry d, skqd pochodzil zbierano POLe'm z•.jmuje się jego wędrówkami po Macedonii, gdzie pracując jako nauczycie! \\' roi.rych miastach nawiązywal liczne kontakty ze swoimi rodakami, Nas[(;pnie omawa :,-;,pGnujące zbieractwo Szpaka:-ewCl, który odkryl wiele archa~cznych i unikalnych '>'ltków zarówno epiki jak i macedońskiej liryki ludowej. Zbieracz ten znany jest także jako zapalony entuzjasta bajki, legendy, przyt','JN i zagadek, obrzędów i wierzeń lu·dowych. W jego zapisach znajdują "ię ró.\(:';<'ż ciekawe inf'Ormacje i materialy o medycynie ludowej, o zabawach. Todorowsi>:i ;.>:ze także o działalności S.zapkarf'wa jako autora podn;cznikow szkolnych. W 0;;"''':'"H' kiedy żyl, jego ojczyzna znajdowała się pod panowaniem Turcji i edukacja d~jeci była bardz,o utrudniona. Jeśli istnialy szkoly. to lekcje odby .••... ały s:ę \\ j.;Ly,ku greckim. Do nielicznego grona 'nauczycieli, kt6rzy wprowadzili do szkoly j~:;:yk ojczyst.y, należał i Kuzman Szapkarew. Był on autorem 8 podręcznikóv, ;;·"in. elementarza i podręcznika dla klasy II oraz gramatyki i geografii. Zbier~:i:z :~';; byl również autorem biografii dwóch braci - Dymitra i Konstantego !\Iiladi:u'c,uwów, którzy swoim zbi,orem macedońskich pieśni ludowych, wydanych \\' L;1fi2ebiu w 18611 r., stali się prekursorami dla następnych licznych zbierany !LJculońskich utworów ludowych. Dalej Tod.orowski omawia polemiczne artykuly Szapkarewa, który broniąc języ;'a, h ·storii i k ,lIury ojczystej, polemizowal z autor:lmi ościennych krajów, Gef" �RECENZJE 353 gujących odrębności narodowej Macedollczyków. ,\v omawianej książce znajduje się rozdział o stanie badatl .nad działalnością SZ3pkarewa, a także pod:lne są dane biograficzne oraz wykaz jego prac ogłoszo!łych drukiem w latach 1864 - 189,5. Jakkolwiek T:;mislaw Todorowski przeznacza omawianą książkę dla wąskiego gl'i,na ;;pecjalistów, to jednak ma ona szersze znaczenie, gdyż nie ogranicza się tylko do f{)lklr;rystycznej działalności Kuzmana Szapkarewa, lecz zawiera informecjc o sytuacji polityczno-ekonomicznej Macedonii IV XIX w, oraz o kontaktach zbieracza z jego współczesnymi ziomkami i z wybitnymi oso'bistościami sąsiednich krajó,\' ,dowiatlskich. Kate Simiczijew � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76cddf1e7b5430cf4c689c89d92c325e.pdf 48bd10f4104fd1a839f73be0ab90cc75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1941 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1802 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.281-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, it. 7,1, 1987 III. RECENZJE Rogeu- P e a'r s on Anthropological KI-iegar Publishing Company, ss. 282. Glossary, MailabulI', Florida 1985, RQlber,t E. Sło'wnLk ten ma dość s;pecyfi'czny oharakve.r. Autor ok:.reośla go jaJko glosariusz, c.zyli uporządko\w:ny alfabetyc.1Jnie zbiór tiel1m.inów, z zaikresu "wpriO:wadZ€inia do ba.dań l1ald pOClhodzen1i~m i ewoLucją ozł'<JIWlieka,kultury ;iIl'>PołeczeńlSltwa". Poun:k;teom wyjścia do Cipracowania słOlWlni.kabył 21..;skOl.'1!l1kowyglosarriJusz do ,książki Pealasona Introduction to Anthropo·!ogy (Hoot, RiJneharlt and WinlsllxJ1l1,1974). Jednakże, jak stwierdza wc wstępie autOlr, sł':Jwnik rOllrósł 'się i przeks.z,tałcił, 'Wy/kr.alc'm,jącZIllaCJZnie poza ścisłe granice glosariusza. Jaki jest zatem j'ego charakter? Nie jest to "czysty" słownik termin-o'logicZlny, kO'l1'oClntrujący się Ina atna1itZie teorm;lnów 'Ogólnych z wybranej dz;'edziny. Ma pewne cechy sł'O'winika telrlc)'lkI~lpedycZlneogo,zawiera bo",..iem ha,s!a prz.eglądowe, informujące o k01JJkJretny,ch zjawi'ska'ch (włąc·za m.m hasła omawiające grupy etniczne). Wychodząc poza formalne granice glosariusza, autor podjął prób~ wzajemnego przYlporząd,kowaonlila 'Slobie haseł, lIJsltaJefnJiarelacji między nimi. Jednakże lak()lnicZlność ,więks,z'ości h<l'SIeł, braik opr'ezelnitaIC.jik<JIl1JkUlrencyjnych sloan'ow,isk iLel{}ccllycznycihw s,to'Sunku do omawianych !>l1oblemów i nieod,wołYWlalnie ~;~ - w więks!zl()śai przYlpadków -' do kOl1lcepcji, ,z któ:rych wy;wodzą się rprzytaczane de £iJnrkje pojęć, \vsikoC\lZJują mimo wSlZy&tklQra{~z,E'lj na g1<lL'33JrUiuSz<l'wy ozy leksykonowy charald.er te-go słownik.a. Brak niestety 'Wyczerpującego wstępu, ~tóry wyraźm-ie o~re'śliłby iuz,alSadtnił d,obór haseł i zalsady i.ch powjąz-all1'ia 'oldłSlyła1cZJaJnlli. Nte pod=1Q nawet, C'() jest powsze(;hnie przYjętym zwyczajem w tego 'typu pracach, jJilczby haiseł. Dobór haseł uzasadnia aubor jedynie s'woiilmi oSloibi's:tymi f;slSc}"nacjami. Nie wymienia żad.nych obie~tywnych kry,tf'lriów, brudno więc je <licenlilać.Nriemnliej, nawe!t będąc realtzacją skrajnie subiek:lywislyeznej autorlslkiej 'Wizji przedmilotu, S'ł'O,WIlliik winien spełnaać pewne g€l:lleralne wymOgli kOHsekweneji, preocYJzji,W1ewnętI11Jllej1'O,gjki. Joe:st to Sł'OW'Ill:,k oC\lnltropol.ogicZJny, a więc ·obejmuje swym zaikreSlem 5'zereg dyscyplin - przede wszystk'i'ffi aI'cheo:1o.gię, am'ul'lolpoIOlgięfizyoZlną, al1'tl1opologię kultUrcNi;ł, iingwiS;lyk~. Zawiera też pewną Hcz,bę hciSeł z IPsychołog1ii, socjologiJi, muzykologii. a Inawet pojedYJnc.ze lhaiSlla z zaikres'U :fiiaowfii (:np. ,s,itoiiJcy.z.m").Dość dużo ha,leł Izdaje 'się 'Wyk,r:ac.zaćna,wet poza zakres anibooipologii --zW11aislllc7JaI ,liicz.neIhasła 7z:a,olog::ii (np "amehiJJ", ".:>talwonogi", "owady", "pte'I10dal~tyle"), geołogii, pojedynlcze had a z geo:g:raf:i'i (!lp. "Góry AHajISlkie") Dla ich obeClnlości w slo'WuJi1Quani'wpologicznym trudno znaleźć zadowalające uzasadnienie, podobnie jak i dla takich haseł, j<llk "heraldy,ka", "żyr·ie" <l11ho"greaki bóg" - hasło 'WY'jaśni'Ol'lejako "termiJn po'l.C),cznieużywa.ny w oruniesi,einjilud'o kQg.a.ś, kito jesit 'uderzająoo przyslto.jny weodlug nordy'ckiich standał'dów". Poniższe uwagi diOltyazą 'nlllelmallwyłącZlnie haseł zzakiresu antrolpol1ogli!i',ku1!tlUłrowej. W obrębie tej gif'UJpyhaseł au;I'Clr UJwllględniłnli,eki1;óre ISlubdys,cyplim,y,kiC'fiUJnki i :szkoły ,~tnologiczlne, Itermiilly Qgólne o~reślające zjalwiilska i proc'esy kmllbuDolweoraz (w niawielkiim 'sl1;opn!ilu) ellmJiiez1ne, tenminy ogóLne zzakiresu 0I1g:2ini zac.ji społecznej, mO'5iulI1kówkreWlr.liaczy,ch, ma!łżeMtwa .i rodziny, mag~i i r'eIligili. p()ll1adto autotl" za- • �282 RECENZJE mieścił wiele' hc~seł p[lz-eglądo.wy,dh, odino;szący'c''l się be'zpośred:nio do konkretnych l_jawi,5k 'i' wy;tv,:,OtrówkuJtUJr~wYlch (a n~e &Wi!1JQ.wliący<C!1 i,ch teoreltyaznyc·h uogólnień), " nawd tubylc.ze nazwy lokalnych bÓ9tw, obr.zędów iltp. MO'bna też wy·odrębnić g'.'Lipę s:!oE'lr.s;zy'ch halseł przeglądowych przedsltawiających d2ln'l d:ziooZli1nę kulitury w j2'j etnicznym ,czy tcryi~IQ,rj;allnymZlróżmj,cowaniu (np. "religia afrykań'ska"). Osobną k<~lteg:Jrię 5'taJnow.ią h:lsl'aomawiając'0 poszczoególne gl'Upy etnicZJne. 'Wyli{:lwne I'vd!z:Jje ł13J5el łlJi,e 2!ootały p'oltlraktawan~ pr.zez eltitr,lra pr~p(),rcj.ona1':lie. Nic .z<t'dy,vala wybór ·ha·.3eł d'otyczącyClh suody1.>icyplin a[1k'::iPolog~: kuJ:t'Uro'wej. Brak :u m";'n. has'2l: anł.ropologia ekoonomiczTIoCl,;lrnJt.ropc;l,ogia medyczmta, czy a nitnllpoI{)gia pO'lityCZIn<",i:eby IVY'I1i(~nić tylko kilka iilp(v~ród silnie już ugruIlt,owalnych dziedZltl. W żc1dłlJsj mierze Illli'e jeslt wyc'zcrpująca gl'upa hasel odno.szc!cych się do kierEnków, szkół i melted etno10,gi,cznych Nlile rna osobnych ha3el: ewolucj.onizm i 'neo(;'.V·olucj(J,niZJm, a lc..ni;,e ewoIUJcjon.j:'ty,Qz,ne zostaly pokrótce ()mówi,()l1'~ w ha,;·łach: "E"\v1011ucj,a kulltl1lro\\la", "erv./ollucja li'n.earna ,;ewolucja n1'ultilinea.~·.nan i "c\v.~)lucja kultuJ'Owa unilhncaf'na" Sk,,();nne :Iniolrma.cjc: :na 'temat s,z,koly kuliturowo-hist:lrycz:'l'ejoraz;l:lnych or;-entacji dyfuzjonilsllycznych za'w-a::te ,są w hasłach: "dyfucja", "Kulturkreis" oraz ,.heliolityczny". Ponadto Hutor znmieścił hasła "teoria funkcjonalna", "te·oT'ia funkcj.olnalno-sltfluktulfalna", "p2Irtyku\aryzm hiISlt~ryczny' i "ma'terialil!n kUltUf·OIWY".Nie IT.a 'na,t'o'inias't hais€ł 'O.lTIla'.vuającyoh:tak .W{l.żne orientacje, jak st.rukturalizm C. Levi·-St:au3sa, fJ1lur;tbadań illDd o'S·obowością i kulturr], czy teonia arcałó· ••• · ku.lturowych, choć uwzględnione ZJo~taly nic,kltór.e 'terminy ezą9t,kr;I'Ne wypracownrne w obrębie Oislatnlich dwóch ISipolśród wymienionych ukienmkowat1 (np. "wzorzec kulturuwy", ,,=s'Ob~;Wl0ŚĆpodsJta".•.• ,olwa", "Ia'reał kulturowy"). Sitosun:kowrJ sle;'oko, chDć Jli0 w pełni za·d-owala,jąco tak pod względem merJltorycznym, jak i sanH:'go dohcTU heLSel, potraklbowaone .z,cl'~tały it,ermi.ny z zakresu .pr'oble.matyki pokrewie!'t!.S1twa, małżer1:;ltvva i rcdZJi'ny oraz magili i religii. W tej ols:ta'tniej girupie hasel {);nówiooo:J ·relig:ie Ui:liwerlsaV:styczIPJc',niektóre religie o mrllilejszym zasięgu, jak hinduizm, SZi'lkizm, konfucjanizm, a w§ród nich chyba niepotf,zobnie tahunaizm (dawna religia hav"'ajska), SkOł1Onie znalazlo l5Iię mi'ejsce dla, h2.lsel: judaizm i ta'0'izm. Zlam,:eszczc'rlO icilka haseł omawiają.cy.ch reli.g.ie e1tmiczme, nP. ,ire~ilgia Eskimo.-;ow". Ale czy s.Juszne je';;1;\\'~pro,wadwnie hasla "religia ch.ińska", kitóre 'Cd~llo!si~l:ę.nie do relighi eini'Cznej, a do kilku IróŻinlych religiii, w więks.zośC;i ujęty,eih w oddzielny.CIh haslach? Zbyt wiele, moim 'ldaniem, za'mieszc.wno halseł '~zczegółowych, dotyczących poszczególnych zj;J'""isk i wy,twoc'ów kul/turowych, w p'orównaniu z ze'stawem haseł problemowych n teQlr(:,tycz1'lych, Niepaitrz'cbnie aultor uw:zględnił tak wiele jedinostkowY'ch, ICika1nych .nazw, które nie upowszechniły się Slzerzej w l;jjbera1ul'Z€ etnologicznej (np. "Kallofalking" - "morski potwór 'W miltologili e·skilffio,skiej"). Sądzę, że zbęcline są również takie !hasła, jak "infar,mait'or" albo "utensylia", wprowadzone pmlwdopooobni2 w efekcie tego, co au:t'or określa We ws1tępie jaJko 5Wą fascynację dla alIltrqpologi'cl.:1YCJl banałów wszelki'ego rodzaju. Ze"ta w etnonimów uwzględn.i.onY'ch iPl'zez autora jesit bal'cliz.o szeroki Drobiazgo",'iiu,poitr;a:k;\.oIN·;:mo grupy etniczno-języko.we AmerJlki Półnoonej i PołU'dln1i:owej,Afryki. Azji FołuG':'lio'Wo-ws,chodnJi,ej Na1t:OImiaSitpomi1nięto s.zereg ważnych gJrup ebniczinych EUI'clpy. ~~pJśród ludów słow!ilClńslkich,nie u'NzględnionD m.in. Ro":ja:n, Folakóvi, Słowaków, a spoś/ód ludów ,germańskich NOl'wegów, Duilczyków, Anglikó,v. Fominięto duże, ważll1e gru,py et1rui'cl.tn('Azji Śn)dkawej: T~l,dżyków, Turkmenów, Kirgizów, PaJsztunó\\:. Być moŻie tych oSltatnioh (zwanych też czasem Pa~laina.mi) miał at;<.:;·£llkl myśl.j zamicl3iZ{!zając tajemnicze hasłQ "Patena" Clmówiący językiem pasztu lud, znmieszJkujący duż.ą c.zęŚć pn.-zach. P,akil5Jtau1Iui częśdi1owo wschodni Afg~ni':tan"). Ha:slo "Per's'owie" zo'stal,o pCltrakibow3lne wyląozn'iie miis:torycZJ!1iie.Natomiast 1 ', �283 RECENZJE Ihasło .,Irańczycy" odnim,i'olne znsrtało nie tylko do główn,ego trzonu miesz,kańeów Ie'anu, dIe także diD ludności większlej części ALgani"tanu i zachodniego Pakis'uall1lu, a więc nie oznacza g<l\JPYetnicznej a raczlej W'1póllnoltę jęzYlkową (języ,ki irail'skiie). Tymcl2se;n jesL w s!:}w'l,iku oddziieJ.ne helsło "języki irańi&kie", w,śród których autolr wyróżnLJ 4 IYJdg,lupy: al'Neotyń<,lką, ws,chodnią, pamirską i za'ohodnlią. Ni'cp,rawidłowe jC'olt zaliczcInie do }ęzyków pami'rskich języków pasztu i paraczi, nie wii,adolm{) pCl'1c,cLJ, jaki język oznacza "afgań!'lki" (czy chodzi o ipasztu, który przecież zosltał lU!: wyrnieniHYlY, czy mOLe o d,',ri, r6wnież nie należqcy do języków pa:milrskich'?), JęLyki nU'I:'s,bańskie z'J,stały wyró2Jnione w ha,śłe "języki indo_ilraiJJsikie" jaik,ood['ębna gmpa, ob'lk i<J~ciy jskie i iroirslkiej. Na,tomialst w haśle "języki nuriJsItahsklie" aurtolr 8kreśla te' j,;zyki jalko podg.rupęirańls'kiej grupy języków il1ldoeul'opejskich "nie i,',ulskie") Iskll:nie, nicktćnzy badacze z'a:liczają językj, nUiristańlslkie do grupy [Irań<",iej, ,iWin!zaś wyodęb:liajcl je }ako osobną grupę w ramacih języków indOlilrańskiclh, jedndkże ,'Illitar pow'i1niClnbyć kcmsekwe.l1itlny. Zajęłam Isię bliżej jedynie grupą ha,seł dotyczący,ch grup clllniczln1y.chi ję.zykClWyoh Azji Sro<dkmvol; mam nadzieję, że anaiogicm', hasła udl!lJ':izące się do i,rmych części śwkJJta mi~ zawierają :ty'lu błędów J aicś(:i~::)l'ol;':;::i. Meryt;x'yclfl,l war:tość różnych halseł budzi wiele :_J'·:'Y.~~·~1'ującf:)11Tnc, ro ?bl.u1 o "\\,,)neg ,) glos:ariiusz8., m'i:ał wątpliwości. pra \\TO nie Wp"JawdzJi>eaukor, pre,zenibuwać SZelf- "zeg')! :YJrCltyC2.neg:o kex'lk',k,')tu wyja811iianyoh pojęć. Jedmakże w pr:zypadku itak niejldinolalacz.nyclJ [\ p, zy tym pClidstalwowych dla antr.opolog:ii kuLturowej pojęć, jak kultu'", jeLcE już ~upr'zc',"taje się na przyt,oczeniu jednej Ityl,k,o definicj'i (tu: kla:iyczllej dcfinicjL Tylora), należałoby PC,zYDi21jmniejpodać jej źródło. Nie może te'ż ;: dowal;l(: :lp. defini,cja mi':u, sprowadzająca g'O do legend ebol,orgi<Cznyichalbo definicja f.olkloru j::iko ",zb":;ru U'St>nli'(~ prZCIkazyw<lnyclh t~c'idycjli. skladają.cego się z mieszanilny i)jJowiad,;.r1, mitów, legend, pieśni i prze'9ądów, kitóre prze:trwały z wcześniejszych tradycji rnagiczno-I"E'li<giljnyoh". ZarównD w tym ostatnim haśle, jak i ow niekJtórych innych ,(np. "l<'ult przodków") zazna'cza się 'i'mpbcite nawiązywaniie autora dD ujęć ewolucjonistycclny.ch. Dziwi zaltem, że autor nie zalmieś'C:Jiłw słowniku tak \.'ażnych r1k, ew,olucjoln'zJnm kNninów, ja,k przeżytek czy Irozwój rówInoległy. Z pewnu:!ciq "liez,g'cdne z za'sadami kons<t,ruolwan1ilC1 deiUnicjri j1es!tOIbjaś!1Jie:nieislamu jako ,.religii ludów islamskich, muzułmańskich i mahometar1skich", niezależnie od faktu. że wymienienie obok siebie trzech przymiotników oznaczających przecież to samo (t"zecia nazwa przestarzała i niewlaściwa) Isugeruje jaikobyclhodzilo o trzy grupy ludów o róż,nych war:'ó\101tachreligii zbior'cw nazywanej isla,mem. Błędne jest wyp:;nienil'': tE'L'minu "rodzina", zdefinii10iwanego ide.nty'()znie jak "ma'łżer1Is1~wo",jako ,społecznie uz:nana wic;ź między jedin)'lm lub większą bczbą mężczyzną i jedną lub '.viC;ksz,~liczbą kobiet". Zdumiewa w,ręez ostCl!tnie zdanie tel<'stlu ohjaślll'i:aljącego termin "e't.nns", )Qtóre zdajeslię 'zrównywaić etnos z eto'som ("l1ermin «eto's» jest obelcnie powszcc:Jlniej przy jqty"). N::epeirJf,' i nic,lmn>,,1{went'ne je:?lt zazm<lczen~e relacji między hasłami. Auitor ;:1l'(Glslf)waltrzy rodzaje odesłań: 1) "czy:sle" hasła od9yłacz'owe .kierujące do odpowicd:1~h h<1sd tekstowych, 2) odesłainia pod tekstem haseł, 3) odesłaJnia w tekście haseł. Czystych haseł odsyłaczowych jest bardzo niewiele i ich dobór wydaje Się dość przypadkowy. Wyrażenia hasłowe złaźone :sformułowane są przez autora niekOll'''ekwentlaie, cz'asem IV szyku pnostyrn, czals!em OdWfÓCOI'.1ym. Korzylsltanie ze słownika by loby ułatw;IQ1ne, gdyby w ,t.akich przYP21dkacih zamie:SZ!ClzonoodpoWliedlD[e h~sła odsyłacz'owc. Wy,;c.lępują 'Cine jedna,k z'Upennie sporady!cznie. Uderzający jest też brak pmviązan'a odsyłalczall1li \\,ielu halseł ściśle ze sobq związany<oh, często bliskoznaczYJ:ych Ci na welt niemal synonimiczlYJ:ych. Wielk!Qść ha61eł sugeruje wielość �284 RECENZJE zjaw:is.k, podozas gdy w ilsitpcie teranisny te odnoszą się do tego sameg.o zjawiJska (np. "kult przQdków" i "rna:nizm"; "islam" i "malhometJaIIlJiz.m").LkZlI1e termilIlY blisko.zmacz.ne wilnny być z.rcduk,owane d,o haseł odsyłac.z.awyoh, z korrzyśdą dla wevJlnQkZlI1ej l{),gtiikii komunikatywności .słov.n.nika. HaJSła :azą.si1Jkowepowinny być przynajmniej pow'JąmlIle odsyłaczami z ha!słamr nadT1zędlI1ymi. DzJi'wi fakJt, że nie odes~atno do skbie ,takich par pojęć, ja,k ,,kuzyni równolegli" i "kuzyni. przeciwlegli" alko "lew.kat" i "slororalt". Wydaje siię również, że autor TIJieprzyw\iązywał w'2,gi do d~kł,adnegosfopmułowan:~a wy'rażeń halsłowytclh, do których ,odsyłał w 'tekście haseł (sttOisrują.c'symbol q.v.). Nie wyodrębnił khinną ClzciOlllkąi w efekcie przy wyrażelni,a1ch z!ożJ\Jlnyc!htrudno nieraz domyślić slię, ile ezł,onów wyratżenia ~tanowi ha'slo. Dość częst,o zdarzają 'się r61W\nież nieprecylzy.j.ne odCiSłaiDi~do haseł, kltóry,cL.'1 nie ma w przytocwlIlej wersji - jako wyrażenia haJsł,owe występują w innej posita'cr i SpOTOtrudności na\;~ręcZJa ,ilch ods!ZukamJie NilClkitÓtry,ch w ogóle nie ma w sloQ\V1n:iku! Co najmlIliej w kilku przypadkach ItOSi<llITliO hasł,o z,o.s1tałopowtó'rzone dwukrotnie, w różny'C:h mi,ejislCach- .są ·to pomyłki zby,t licz'ne jak na iSzezególne wymogi doklad'noścl i precyzji stlalwiane tego ItYIPu[publikacjom Podsumowując, należy stwi~Tdzić, że Wlielkii niewą~p,Jiwie wySiiolek badacza, Móry saiTIooidiziellntie opr2Jcow.ał słownik obejmujący tak szeroki zakres problema!tyki, nie przynióls'ł jedna'k :wdowailsjącyoh rezJUltatów. Ttego 'typu słownik mógłby okazać się z pewlIlJQ,ściąbardw poży;toecz.ny dla studentów e.tnolo,g~i li innych dyscyplin po~ kr1ewnych, gdyby był so1idlnJi.ejoprac'owany. Broak .k,onsekwencji, liczne niedokła:d!;lOśc:ia nawet rażą.ce blędy merytary'ezne nie cZyInią go jednak godnym pOII;ecenia. Toteż, wbrew ibemu, co pr'ZJe!PO'Wiedzialw dsltaltinim zdaniu prrzedmowy do słownika C. SCGltt Liltlt!et,OIll,nlie sądzę, aby egzemplarz Anthropological Glossary z "oślimi ulszami" mial znajdować się w przys1złośd w zasięgu ręki każ,dego' antropologa. Danuta E. M. M u r z a j e w: Slowar Moskwa ;11984, S'tr. 653. na rodnych gieograjiczeskich Penkala-GawĘcka tierminow. Izd. "MysI" Autale jest wybil1mym geografem wy:różniającym się slzc.zególnie badaniami terenowY1mi rozległych poładi Azji. W oparciu zebr<:lne matter/ialy z liclZJny{ihpooró?y Inaukowych <Cl!publik'ował5oporo celllnyeh pralc. Do najwa'ŻniejlS'Zych naJ.eżą nasltępując~: Sriedniaja A.zija (1947), Mongol,skaja Narodnaja RiespubWva, jiziko-gieo- ° gl"aficzeskoje opisanije (1948), Nie,protoriennymi putiami (1948), Siewiero-Wostocznyj oraz Putieszestiwja bez prikluczenij i fant,a.stiki :0'962:) Ze względu na .':Nią nJie.z<l<pr'ze:czallDą waIitość, pr.~wie wszY9'tkie doczekaly się wielu edy,cji, a .niek,tóre zositały prz'eHumacz.one na ohce języki Za!Znaczyć na1leży,że I3ltar~IIJ11iem PWN ukazała się u nas w 'przeklaidzic MongoLia, opis Kit aj, jiziko-gieograjiczeskoje jizyczno-geograficzny opisanije (1955), (1957). Już od 45 lat .profesor Murzajew zajmuje się też \Zagadnieniami pochodzel1lia Inazw ,geogl<llficznych i w l1Je'jdziiedziJnJiema również !powaŻine osiągnięcia,. Wystarczy wspoJTlJDiećo jego świetnej pracy pt. Oczerki toponimiki ,(1974), w której omówił ogólne problemy topOOl.dmaJS!ty.ki, jej roz.wój ihllstory,czJny i zna.czeni'e dla geografii. PoOuadito pnzy;SJtępnie wbra':z;cxwał roJę na.zewnicltwa tlUliejscoOwegooraoz anaftomiomą �RECENZJE 285 le:k;oykę ludowej termi;no.logi:i geogra.lJiic:znej. Niez.aleimie od ltego zapozinJał czytelnika z etymologią nazw stref roślinnych ZSRR, z kształtowaniem się pojęć geograficznych odr'iOi~niedo Nizi'ny W',slchodni'oeuTopej,skiej, ,rlE1puhlliik zwiąiZilwwych i aUJtOlr1!o:mieznych, ja,k też Mongolii, Sii,nkiangu 1.Wiieitmamu. P'rzys,tępując do prezentacji jego oheane,go dzieła war,to prlzypamnie'ć, że myśl o opracowaniu słownika ludowy,ch termilnów gCIClgraEczmyc:1nurtowała uczoil1ych rol3Yjskich od długiego czaisu. Jej początki sięgajel polowy dzilewiętnas1t,ego wieku, kii'edy to i'lany geograf, J. W. Chanykaw, zwróci] się z talką propolzycją do władz naczel'nych Ros:yjsk,iego Tlolwal1Zys:twaGe'ogrIGlfiCllnego'.Mimo ni'Elpowodzeń za:mierzonego przedsięwzięóa nie zaprzE!stano wysHków uwieńcz'onych po wielu lcaltach powodzeniem. Przyczynil ,się do tego nliewą~pliwie ceniilony pr,zylwdinl'lk L. Ber:g, kJ.tólry w 1915 roku P"zypomniał o wartośiCi pra,c z dziedziny 's,łowni:obwa dialektololgkzmego, n;lIrzcczo'Wcgo i gwal'owego doityazą,oego pojęć geog;r'alfi,oznyclh ReccIi1i ,oW3Irl,ych słoWlnik jest przezmalczony w pie:rwszym rzędzie dl3 geografów, topografów, geologów, etlnlQ:grafów, ped3Jgogów i języ.koznawcĆlw. Układ zawa,ritycih 'W nli:m h3seł przed'ltawia się nas,tępując·o: 1). Nazwy, ~ch defini:cja i pochodzenie. Wszybl~kic hasła są P[/~ytoClz(me w lliczbie ,pojedynczej, ,oprócz r,zadkich wyjątków, np. "bury mo,gilniki". Ze wZJgllędu nel falkJt, że naZJwy ludOiwe w odróżnieniu od naukowych lub It'(;chniczmych ISą wielozmaczme, podaje siię w mi'alrę możl'iwo:ści kilka znaczeń z do:da1tkliem oklTleślelnia olkręgu, l"1cpubJi:,kliHid. 2). P:alral1c[izmy językowe, np. "dag" w języku turkmeńsk;ilm i azerbejdżań:>ki:m zna,czy "góJ"a", w uzbeckim ,,'t-Olg",a w kBlzachsikim "tau". 3). E'tY'.mologia, jeżeli jest Izjnail1Ja, DOItyczy problemów trudnyeh, clę,lto kontrowersyjnych, zwłaszcz'a że brak jeśt odplowiedn:ilclh publilka,cji odnoszący;11 slię do więksZOIśd języ:kÓlwnar:odów ZSRR. DI,altego w wy,padkach wątpliwych i dyskusyjnyeh :Q,~ra'nii!czo:no ją do milnimum. Jako przykład napo,tykall'lych kOlTlipFkacji niech pds'łuży ol'miC'lńskii "akin" żródł'o, poiclzątek Irzeki, z tym że podstawowym znaczeniem wyraZJu "alkn" jelst "oko", ,może być !te,ż ,dziura" Tak F;:aJnosłowi'3ński wy,raiz "oko" - "oazi", lilt:e~ski "alkis", co OZJnaClZia: ok,o', a w geog'ra~ii ,żródlo", niezaJmarzając:e mJiejsce w rzece i 'tzw ,,KlIko"w błocie. Tadżycki "czaszma" źródlo, sltrull1ień, per'ski "czesZJme" o tylm samy!m zmaezeniu, ale w rdzeniu '010'wa "czaSZIm", ",cz:es'ZJm",zawarlte jest znaezeniie "oko'. 4). Wyka:z nazw gcograficzlnYClh utworzonych p·r:ZJezdany termin i ich z'alsięg. SltwierdZJOIllo,że rOlzpowszechnienie <J:ntroponimu jest wię.kJs1zea:ni:ile1Ji: topOlllimu. Tę ró:imicę tłumaczy siię dwiema przyc,zylnami: pO pierwsze, dany tellmUln,wlSltał już zapolmniany przez ludno'ść miej:s'cow;,i, która zna dobrze toponimy swego I'egiOlI1ui wiele słów ZJnika :sitopnlioW'O z ję.zyka POitocznego pod napon~m jęzj'1ka liIter3!ckiego, a po driuglie wi:e[e toplOinimów przE"1iesiono na ilnne tereny dz,ięk:li'mi:g:f'3lcjiludmości. W ten sposób nliektóDe terminy arabsikie wch~dzące w Elkład naZJw geograficziny'CIh zos,tały za,wleczone przez llisZJpanów do Ameryki Łacióskiej lub na Fil11piny, gdzie łudność do dnli'a dzisiejE;lzegopGlsluguje :się nrimi, nile wiedząc o ich ar'1ł:is:kim pochodzeniU. Podobne zresztą ''ly:ra,zy ro.iYjskl, kszJta!tuj;. wiele t:oponimów'na Alaslce. MiC'jsCQWOŚC1, jednostki admi1nii.o:ltr:a1cyjne OC31Zczęśdiowo obiekty geqgmfi.czn:o-fizyC'zlne, 10tó::'}'cr:naz'vy wymioniono w hasłach słOIwnika, odnoszą się do republik związkowych nie ;).., I',adają,cych podziału na obwody, j.ak ~e;ż do kr:ajów, obwodów, nepublik iokn:gó N autonomic~nyc1h, a poza granicalYJli: ZSRR do tych, czy innych pafrsltw. Podst;;'wo wa cZQŚć obiekitów gee>gra.lJi1cilno-fizycznych z.oslba:łazlokalizowana według jedno',;ek naturalnych (Ticn-&z<lm,Altaj, Ural iltd.). 5), Odisył3,cze do terminów bliskich e) d", pochodzenia lub ,illllaOZell1Jia, ałe umlieszcwlny:ch w innych hal'Jłach słowniika, inforimują gdzliie należy s2Iukać dalszych objalśni!eń, np do sło,wa .,!Jaled" - 2>ob2lcZ"lód", "ncvsłud" i "taryn". Ten ositatmi jest pochodz·e,nia jakuckiego 7 �RECENZJE Przy opr,acowywaniu k :órej wykaz ź,-ód:el są zwy wy,dicnia, np. ·adsybcz p,) d .v"~ cyf:'y, to lub w ni'ekltóryc[.'l lub diakJryltyc,zne. szy:n wydaniu, jest spotyka się często ~:rzcz narorły uiywane g(·ogcafkl'.oą :E)uropy sprzeoczl[\ości. i Azji, jak Dla przy nazw mi'ejscowości jest w <;i,lzslkim dwa w AZ'€Irbejdżani'2 Hi;slto,ria DŻlaElaohad, tli.:macZ'2I1 mi .tra::iy'cyj;nymi mówimy i piszemy Raku u Azerbejdżan - z język" na naz.\'I albo egzonimiczmymi, T'<1lSzkc'rut, p.;dezas "Bd.ky", nazw Bardw zachowano Ma fO'lmy pOd31no Termil,ly gdy W OI'.tai'::'lI:'ch lak,-::h leksyk: g2 J. Tołs'togo: Slowa.r zena: sarno język pi,szą została gidy Uzbc'cy - Sluwianskaja BieUl.1·u.skija gieograficznyja i L. G. jednak obSZemlE' i Wydrukowany n.iejszy z wszysi[kic,~ w',ele (Mińsk w K,iszy.n~ów do slo'Wll1ika kursywą. cyitatach, nie rnp nawet ma. mo.noo,gmfit:. dOItyczących pi~'~.vsly;n Sibir 'fZęd.z.ie (M (L. 1969), 10970), 1. J S!ow2r 1971), E. A. Gr1i:go.riana: i ma1.:iecianskich giEGg7"aficze~kaja forma- "Toszkent", wydzdelone kUl!sywy zaś ory:gii.nal'ne, "Aszgabait", tie,rmino!ogiju Zapadn:;j bol.gar-skog-o l':} '::~, o!bec:lie ZSRR tej w ob- wzb8g,lc~lna nalzwy są nazwa Dż,2~ałabad. sw::>ją 'sto1icę halsla wyn,i'c':Jić tisrminow nazwy tiermi-now N1ilew~1koj: BaltijskCija. zbyt w tu gieograjiczeskaja gicograjiczcsk-:ch gieograji2zeskich Należy źródła,ch DżaliaJ-Abad, w przYll<lcza;nych rówmi2ż Orle Z'.ap:l:yc;:,clne, OJpu,blik::>wa,no og'rafi c 2.':12 j. w Kara-kul łą~z;nl:e u TUllk~e!lów się historię SHR pl1ZeWalŻa pi- jesz~ze nazywają objaśnienia zrobi.ono lek!sykę to Iswoją miasto kotÓrre zni(O'ks7Jt.vłcają we'.viną.tr:z to z ktÓI~y'Dh z ~stały w źród,ła;ch, dO'V'/y N. geo,g,aiicznc uj2c,n'0li(;'eJlia s'ęg;nięcia łą'cz.Oial li d!<:Jtego, :na :przylkład, !CI jazykaw t;crminof'Jgij(I pi- okazało -- u IV[.ałdaw:.an "Kiiszineu". Ponadto', wśród \.v1'€llu nazw włąc1zOlnych mOŹJemy 1.'1P,;)tl-,"'ać zró,:!nicoO.vaną piSOWllli:ę, np. Dcllaj Nur i Dalaj-Nolf. W celu w wlącz!OIT1Joter- przyjębi.~ W Kirgi'skiej Afgalclls'tanii1e AS7.c:'Ja;bad :z. języków Geogra<ficl'ne trudne wLalsnych po- językowe ,:IU spotkać !S'aJ;nym {jlbWCidzic j.EI,t miasllo w Hasł'o słów ,terminu li:tery w nl:lniej- występują m~żna jed'Em wyraz, 'na'tomiast ich pCCÓwin aWCZi3: wymagała Dloaltego Ka,za{)hskiej W t)'lm wyrazy. 'Się cyryllicą· ,i flińsk:;.ch. dalnegJ 2:lróżini,oowana. oh\o\T'Jd:zie dż.:·mbulskim M. 1964- doda,tk-owe ,przekaza!!1ia półno(Jnej. pis10wni 1963 - 1973, jazyka, ZSRR. Do słownika krajów. Afryki t,OImu albo łacińskiego. gdy si~ il,\tnieinia M wyk'orzystanlia celu b.rzm.ie- znajdują pr,zY'padku miej baEty'cbch aile me,toda też fonny 'aile ,j I:ch pi5o'wn'" stanol',v,i w 1959. Jeżeli po'sługuje do i alflalbeitu kartografii z iJnny'~h s';:)'N:,Tia rJz,d'ziEI:lTlia, a w .::ąsi(Oóniej wodzie możliwości germańSlkidh, ZSRR, Lalc'zenpn:iętych zaCilIJWa'!lI:e ujed'l1Joluc'Qnej oficjabych, są nali f«){k peŁne jeŻJeli ru.sskogo a w objaśniem~adl, z b'ady,cjam~ M. iostatnieog') ZSRR namdów pewnych pełnej numer S.oczinienija, s!owar akityWl"lO'ŚĆ topomimi'czną zgodnie do "T~·:lteTiałów Karaitau było a W pierwszego pi'OIJlwmię łaoCiń;ską romańskich, wł'aslDle ':lustrujące pełną wyd3Jni~l. ogr'an'Jc:z.JlnO Isl;ę tyMk,o do cyryl,;lcy H)w'niro~syjskiej m:':'ly nie Z·<lJW:llCw pi!Slolwni losyjskiej, pa:alelp., wyc1~'~i,2, wp',owadz'Olne Pcniew,;~ż jego j.azykoznanija W. W. Bar-told: p:zypadkach z21chodJni,ois·iowiańsk'C;h, n3zwy np. więk'ozioiŚć rÓŻJ!1.njęzycZlnych Jcdn,a,kże dane druga E.timolJo:giczeskij Fa:"nlE:'r: czasopisma, lub zami,eSlCcc}:n::J TlumClry l - 8 ('w 9 kr.l:goC;,ch), M znaki tOI.11JU,zaś pr:zedmilOltu, to pLzYI~a'D?:a s~ę jej nUJ.11er tomu myślm.ikiom, lilteratury <:Jids'Y1aIClZ'2 do beiz uwz~lędnii>E'nia stawian.~kog,o d'oltycLy. monografii:, doity'czy je - 1973, l - 4. Jalk wiadomo, tekstu na:71wa zibi,OJ'll lub naJ.iltępuje \\'ydań oddziej,ając z ,obszernej It~,go poj.ed)'lncze mi'ejs'cu Woprosy Sb. pierwslZ<\ 1 ~I t,81~ÓW vi'f wyja:l::'<'. im w tl"kści'2 wy{hllniia korzystał Oprócz w OdlPowiedinim R. Ekk:eJlt: ! o:,;'U a'uitor tekstu. ale 't{)lVarzys,zy a:tykułu, :2. do wyji21śniane n&tJmia3it r sWw'wka aolączono (M. bu- książkę lVI. F. Ro- Jaszkina: miestnych (Ęre\v,m 1974). Nie 1975) są to )~J.i~'~:; p.'a.::e." 51: N'D,ik E .do'tychczao;,J;wych. M. Mur.zajewa Stalnowi pnycję jelo,t najwiękbzy cenmą i najwlsob- i poszukiwaną Fa- �RECENZJE 287 chowe i rzetelne o'Pracowal'Til' sprawia, że z pebnym zlaufanJiem moż'emy nim po,,!ugiw:l!' ',iq i odwo!ywa,ć do ,DI:IClgO w I'a!zie kwestii :9pOIlny'ch. Powstał w wyniku ciiugoletnich bc1.ck!Dautora pre NadzGnych w czasie różnych wypraw. Już od 1939 TOKu zbima cliD i segceg'Jje te Jli!'lY geogiraficzne, :ltClJrając .silę wyjaśnić j10h etymologię. W 19'j!) r. wydaino w Mo~1kw'ie SŁownik miej.soowych terminów geograficznych E. i M. Murzajewych. Zniknął bardzo szybko z półek księgarskich i dziś stał się już bhUogr,lfic7n;ł n'adk,ośdą Wywołał l'óWIJlIieżwie'l;kie zainteresowanie za granilcą· Oj teg.) C!.dl'U rninęło 2!6 lat\ naigrlolmadziłlo .slię !Slporo InO'wy'ch pOIjęć. Poza tym, zeb. any materia! by! lJzlożony nieró'wnomionnie wodnli'e.sieniu do poszczególnych l egiol"'lw Najlepiej pl zld,lkl wiono północne obszary Rosyjis!kiej FSRR, Syberię, Ka?ach;~Jn i AzjG Srrxlkową, nahmias" słabiej rcpubbki bałltyckie, Białoruś, MJł·· c;[Nic;, G,-uzję Lali ki Ws,c:hód U Yva,runkO'wane to byk> ilstniejąc)"mi w owych cza-:',ch żródb:ni facho\Vl'j lite,'atury. 'vV cią,gu następGych lali autor ust,awicznie roz'~efzał l uZLJ,p:lni:lł .'WC) k" :i'O.tekc;nazw, która stała Się podi5tawą telfaŹiniejszego ,;\0;, .',iki\. Z:ozum:alc Jc.>t, i,c nie wyczerp'..lj'e on boga,otwa slown:'c.twa na:rodów ZSCiH, gdzie wys,tqpJj;c p:mad 100 języków. Wykalnalnie t'ego ogromr.ego zadania wy,,;,',ga ;i}by p~a('y znaczlneg" zespołu naUJkowcówi wielu solidny·ch tomów. Niemni"j jidnak t<JKie ,LJwniki są niez:ni2rlnlie wartośdo'we i poltlrZebne. Nazwy ludoNe SbDowi'ł ".1 całym świEo:e niewyczerpalne Źlródło uzupełnj'ania termi1no,logii geob~·afic'r,,'j. \Vysl.'YC'y W5pOml",:eć, że niektóre ok'i!e:śle:nia przybrały cha-rakter mię0"yn;Ho<:!'Jwy, np. tund'a i tajga. Fównież inne terminy ,m2dą swój ludo'wy źródło· 'ló',\". TypJwym tc'go pnyk!adem mOlŻiebyć ,lmOr8l",a" - nagrD:mad"'enie maite6ału Sk2,:.'Wg:l t· an';>uri['YNI:i'll'gO przez bdow;le,c. Wiek tego dkreślenia szacuje się już nil. 200 lat, a s ,,;yini ka"zl'lniax'l sięga on do Lr.?ln,oulo,kliegiQ,;,łownlieli'wa ludy>vego z /,lp .;zwajC:i,rskic!'l, gdzie słowo "moraiine" oZln:acza wz,gónza lub wały z wymie.''lanych Riazń '\', pic:sku i maileriału ilas:tego u cz.oła, lodowca. W geo.morfoh:>gii i geo'18gi: jl"'\. z'02lny iczęto używany termin "kaldera" - rQ,zległe zagłębienie na szczyo:.c, wdlkmlU 'vVyNcdzi się z hiszpańs-kl',e,go "calder'a" i pOlitugalskiego "caldeir-a" - kocio'!, ognisko. W serbochorwa,ckiej literaJturze dotyczącej l>Jraisluuw",ględnio'iW te; ;ni n "bClg::z" - podlucmy lej ki asci NY. Lcu;al zapJ,żyicznlY z języlka tur2d~iego "boga,:" - ganiło, ,V;lWÓ7,.cl'eśn'lna lub ujści'e Teki. Hamadz, - kamieni'si~a jJustynia (osłow,) aró1bskie), 5ahel - 'pÓł.pL1Isty,,,,ia, pas przejściowy między pustyniami Sahary;:;, sawalnn<lmi. \V języku arabsllv~m ,.sahel" - kvawędź. Proce.; przenika:nia ludowych po'jęć [2ograficznych dio termiln<olo'gii naukowej tI"wa 'również ob2cl'1i",. Hydrolodzy iradzieccy posługują 's'ię chętnie lte.nminem środkovvoazjatyck,jlm "kar'alslU" źródh:me wody wpływające na p::dgófisrki;'ch równinach lub wody gl]'untowe tworzące pny wyjśCliu na powierzchnię małe Irzeczki. 7r,ane s'taly się też [takie terminy, jak jakl'cki ,,3łas", turkmeński "takyr" i karelski ,,!aida". Warlto przy tYlm zaz:Ili2'czyć, że topolnJimlalsltyczna aktywlnO'ść w zak"es,'e słownictwa mel~12!Qlro,logicznegojes, z,nikJ.lla. Określenia wia!trów ,m"2jscowych wyłorni!y się z różlnych malzw gecigraL<cznych, np. "szeIO'Dli:k"od rzelki S:=2,loln wpadajacej do jez.ioTa I1men, "saa'ma" i "barguzin" - od 'rzek SaT'ma i Bali'guzin uchodzących do jezi'Jro B"lj,kał, "sanicas" cd przełęc.zy SaIDit,a;3Iw Tien-szamie, a "afga/lliec" - od AfgHini,sitanu. Natr}mióHt wyraz "kamieil" lub "góca" .zrodziły mnÓ'slt'IV·) nazw w formie wyjśClioNeg:J apdht)'NU góra "Kamieil", m'ej'Slcowość "Gó.ra", z suLksem "Kami*-'rnka", "KamicI1 ..-lk", "GIJr:sk", z prefii3'kl2lmi "P·odkiaimień", "Prignrki", w słow;.\ch ZlO'ŻtYlych- "Kamieniogorsk", 'a 'IV :połąezeniach - "KJrasny>j Ka'm:ieil'" "Zielelnaja Go', ka". W mi2j.sc;wej terminologii zachowały się lliczne słowa archaiczne właściwe �288 RECENZJE tylko ,rozny;m dialek!bom. Pozwatl1aOą 0Il1€ wy:tQlbić sobie z,danie o historii języka, o kOlrutakta'ch ję.zykowych ci {) rozpTZeSJtrzencieniu tepminu. Jest ito nie zmiennie ważne J1li·e'tylko dla limgwilsltów, lecz równi'eż dla geogralfów. Dla nas,zych pmfesjonalisltów korz)"Śtający,ch z bogatej 1'terat'llry ge'ografi'cz:nej ZSRR, "lowntk będzie niezmiernie cennym nalby'tkiem, gdyż umożliW:i im prawidłowe zI1QIZumienlieii przetłumaczenie wielu skomplikowany,ch terml~nów. Niejednok;rotm.ie zdarza .się, że w różny,ch prz'ekjlaidaoh artykułów i kS'iąwk dolstrzegamy sporo uSlterekwynli1kający,o:h wlaiŚintiez braku takich słfJwników. Szkod:'!, że auJt'or ,ni,e podał ile 'haseł zawie!'a słownik. Naliczyłem około 4 tys., alenlie wiem, czy nie omyliłem się. Roman Karczmarczuk Robert BrenIton B e t:t s, Christians Athens 1976, LyocJbe't'tu,s p.reSls. in ~he Arab Ea5't. A Political Study, Nawet dlla wykształconego P.o,laka pO'jęcie A:!"8ibałączy się wedle obiegowych opiniii z religią muzułmań'ską. Swiat arabski to - przynajmniil(lj dla naszej części E'uropy świat iisla!mu. To.,k ZJresztą rówlIJlież usibują go przedsItawić oficjalne ośrodki propag>2;nldy państwarabskilch. Meczeity, półksiężyCle, kotalni,cZlne ilIJwokacje, zielone sztandary Pro.poka... KIto u mas wie, że populaI1l1Y eg~pSiki ak!tor filmowy Omar Sharif Itio w r:ze:czywisltośCi niejaki Michel Shalhub, Arab-c.hrzcści jalJliiJn, o czym między innymi świ,adczy jeg'o prawdziwe j'mię? Słynme czasopismo egip&'ki~ "AI-Ahrnlm" zał,ożone zo:si1Jałow XIX W1iekJuprzez a'112Ilisikie:g-o chrześCijanina z Libamu, a w dzieinnik.aJTslklkh środ'Owis,kadh W:olpólcze(:megoEgiptu miejscowi koptowie mają wci.ęks.ze wpływy, 'ni:i:by 'się do 'tego ahciialno publicZl!lie przy,znawać. Osta1tm.iz ojców Koścliio~achr.ześcijań.skli.eg.o,,św. Jan z Damaszku w VII wieku, by! przywódcą ahrześ'cijan pod panowCllliemkalifów. Rrzyjaźnił się w młodości z synem muzułmańlskiego władcy teokratycznego. SI'edni'owi'eczni, bliskowschodini uczeni chrześciljallscy byli elitą dworów 'piie'rwszy:ch kalifów, na<uczyc!i'elrumiprzybyłych z głębi pustYinmej Arabii i nowych w~adców. Pr,zekazywaJli im "Ikarby Illauki 'starożyfbnej. To w!aŚir.lie im .zawdzięczają Arabowie przyswojenie sobie traiktaitów ArybtO'teJ!e:sai Galena .. Jesz'cze dzJi;ś na a,ra!>slkim WschJO'dzJieżyje co najmniej 7 miliiQlt1ówC!hn:ześcijan [,óŻlllych Qdmiam ~ obrządków. Imiona, jakie nadają swoim dzieci·om ci mówiący od niepamiębny'ch czasów po a'f'<?Jbs,kuczy Ineoanamejsku rodzice, są wzruszającymi dQwQdami klh a.srpiJra,cji li niekiedy jedm.o,Sltrolnnych loja1ności względem świalta" ldóry Q tyah społeczlnościach poniekąd zapomniał. Chalfles, Joseph czy Lukreda to bez wątpienia clekity dzie.więt:nas'bowieczny,ch nadziei na po!ężny,ch braci z ZJc:lchodu. Ale Q wiele '.starszą tradycję kulturową prezentują t'a'k,ie we:sje imion jak Bulu.; (Paweł), Butros (Piotr), Miltr,i (Dymitr), a także Al Mu1train (Meitropoli!ba), Al Khuri (~sliądz) lub Bishara (ZwiafltIQiwalnie), czy Abd al··Nur (SłUgla Swiatłości). Blask umarłego imrpemium anty,czneg,o znajdziemy w imioma,c.h Kus'bc:mltin, Kaysar czy Rumi ,(R.z)'JmiaJnin) Epizod krucjat wystąpi w imionach Farar.dżija (Frankoński), Durian (D'Ori'ent) Duwayhi (de Doluhai), Bardaw.iU (Bladwin), Salihi (K.rzyżmvie,c). WbaJśnie też ze środowiskiem dhrześctijalll Blis,kiego Wschodu rne'którzy ucze.nti łączą imi,ol1a skr.omne, o.kreślające zawód człowieka, jaik i!1p.Had-ad - K,owa1. �289 RECEN:PE Tak p,zynajmnicj do!wodzi R. B. Bebt6, autor ,SJtudium Chrześcijanie na arab,/:im WschDdzie. j(1.;'iążka co prawda ma Ipodtytuł Studium poLiJtyczne lecz w j'st{)cie Z<1wil€lrao,gr·omną ii,ość malt'elr!'ałów history'cznY'ch ii dalllych kUlitUTOWy.ch,które są nader iI1lteresującc dla eitnog,r'aifa, zajmują!Ceg1o się BliS1kJimV\~schodem, szczególnie zaś jego cen1tralnym ohszarem od E.giptu po granicę z Lranem. Betts przekopał się przez obfite pi,śmiC'oDlnictwoi dał zarys syntetyczny. Temaiyczlnie jego pl1clca 'I': jak!umś sClnsie kccesponduje z wydaną ~l~ZI€d laty w Bol'SIOe kisią,żką bHsko\·.·"chcdl~:lagOuczonego Azi.za Surya.la AitJiit, uzupełnia1jąc ją ,o szereg .f3Jkitów i ret:eksji. Altiya 'Pi~f.c zusadnicz·o o dziejach k'ości<Jłów ws'chodnkh. Bdt.ts: porusza t,',kże srp,awy ś\V:i·ccki·c, Ip:-z!ooe .wszyStkim zaś rolę chr,ześcijan-Ar;;/bów w żydu publicznymą swoich krajów. Tu przy okazji wypada wymienić interesującą pracę R. E. WaJic.rfielda Chr,:eścijanie w Persji, kltóra daje wgolą,d w problemy cywilizacji c;l'!'Z~·ścij<.,ilSkicjZ'llaj.dującej się ·od staw.żybności w Oł'bicie wplywów palli'" ty~z:1Yl'h lrc1Jnu l. Wr,;w'.lj'łC j('dn~'k do ehry:Jt'ia1n'izmu Arabów WeLda uważnie p:zeczytać pierwS7,) część wy\\'·r:dÓw Beltts-a, w której pli~<;ze ·on o ,penetracji sta,rożylt<nego chrz-eściiClfHILwaw głqb Ararbii w rv i V '\IIlile~u.Autor chaTiOlklteryzuje. ówczesną grq imp'~rial:Ej o clpan,owJnic dróg handlowych, jaka 'toczyla się międzycC'SJ.'rza'mj· .z Kons:;.I!1lynopola<.,. whldcami per9kie:go limperium Sas~nidów ,ha, ohsz;alIaJCfldzisii,ej:s,zego JE'n~c-nu Eli(){:jii. Pl':chod;n'ł 'tej penet,racji byle misje .chrześcijańskie wśród przcdmu.zułmań<;kich Arabów. \V;9pomJim.a o ~łynnej ka:ted'rze w S'a!flii1e,która \1' V[ wi"ku j-;:,koby przewyższała sławą ówc.cesną Mekkę, ośrodek kul'tu pqtnic1.egel poli,teistycznyc.h ts'Zcze~ów pustYDlnych i kupców. Cihiarraktery.zuje óW WCZe5!n)", nieort.odok:;yjny chrysltianiz.m arabski, należący do pdtęp~om'Y'ch przez s·obory k:el'unkó'N my~hi teologicz.nej. Podobnic jak '\Viellu innych aulto:rów, 'także Bchb wskazuje na :poLltyc,zne i ,cltn:~zn(' konflikty, kl<'\fc podsyc,a-ły wczeSlllochrześcij-ańiskie spory teologicz.ne. Mnno[i;:ylyzm z V wieku, który ZGl'Owo(:,owałpaws1smlilem 'Odrębnych k,ości'ołów, koptyj;kiego w Egi'pcie, a jakoibiekielgo '\II Syriii" był wyrailną neakicją na ip21nOSzeniesię c,drninist;'cK:ji grec:kicj w tych prowincj~ch. Podohnie ['lecz mi,ala się z nestorianiz:ncm. Przy czym zwoJ.el1ln4,ków Ned[ori Ui:; za. oraz sohrysiti'an/izJOJwarnych Iprzez ś'.'·. G.rzegWZ!a Or.mi.:m, do li·zo:!a.cji wz,ględ€lm reszity chrześcijaństwa zachęcało ;'l. nawet i z.mu;z.aL d()minują'ce na'd' 'YlI~mi :pań'sltwo perskiich SaSJall1iidów.Beltlts zwraca U'N"'l!:(ę.,Że ucisk ehrze~·cijaln-lmon-ofi.zytów przez ·OrIitodo,ksyjny<dhcesalTzy bizanty j~kich w Egipcie i :"'yrii podobni,e jak rep'",esje Persów wobec chrześcijan nestoriaóskieh w Mezopotamii ulatwiły Arabom podbój ty eh obszarów. W porów"'3il"U z dawnymi ;państwami tegio terytorium islam obj.awj,ał !s'ię jako t::;y.sltem,nade: tolerancyjny wobt'c nicmuzulmańS'kieh "ludów Księgi". Języ.kOlWo Arabowie bLż;;: byli kO'I~lomegip.,lkilm i mówiąlcY1m po 12jl'amejsku chrześctiij.alllJOlmz Syrii i MezopOitamii,:iż Grecy PersIOwie. Ar-albowie, jak wspo,mniano, potrzebowali miejscowyc,h cihrześdijan. Duty'chczas'::J'we admi1nis:trJalcje królewskie lekceważyły ich jak'O hcrcityków i inr:':J'Nierców. Tym niemniej nic należałoby przeceni'ać owej tolerancji islamu wobec olbrzymiej rz,~szy mie,'zk<.:ńców Blii"kieogo Wschodu i Afryki Pólmocnej, należą'cych do ~Ói::lych knśóolów ej; ".zdcijaó9kich. Tylko ,z,a pierwszych czterech kalifów .ro-zN:jała s:ę harmonijlna syrn-bioZ'l miqdzy isJlarrr.em lichrYSJtiaJnizmem. Z,awierają'c 'trakta'ty z pcdd~''llYilli chrzdcijański:r( w Da.ma:S\zku i JK:TJOzoo1imie kalif Omar pc'sJużył się l Aziz Suryal Aliya, Historia kośCio!ów wschodnich, WaJrszawa , Robin E. Waterfield, Christians in persia, Londlon 1973. 19 "Lud" - t. 7l 1978. �290 RECENZJE modelem podobnych poT·o.zl.llm!enmw:ierany,ch pr.zez Malhometa z Zydalmi i cihrześcijanami już wczeŚ'l1iej, na terenie Arabii 3. Już 'W VIII wieku nO-sila się osadTllictwo ATabów-muzulmall1ów w Egi~ie ci Sy.rii, maleje szybko .rola chrześcijańskich dwo.rzan, następują k'Onfiskaty koocli~łów, CQlflaIZ oko.nse'kweintll1iejzabrania się budowy nowych śwfiątyń. U progu krucjat w SY'rii i w Egipdie mies.zka już mniej niż polow3. ludności, przyznającej slię do chTysti'alniiz.mu. Arabszczyzna wypiera aramejszc.zYZll1ę i da:wny język IWljJtów. Równocz'e!śnde jednak B€ltlts' dowodzi, Iii chrześcijanie bliskow:sdx)dll'li :ruie wywoidzą się bynajmniej wyłą'cz:niez dawnej ludności osJiadłej, .z'21[labizowanej po muzułmań:skilm podhoju. W śn~dniO'Wiec.zmej PaleSitynie ma.Jeźli siię pOltOlrnkowie beduińskich chrześcijan, Ghassanidów, kltórzy 'IV półirKJCnej Arabi!i u 'schyłku .s'tlalfożytno,ści współpracowa.li zce.sars'twem wschodnim. VI' Me:wpotami!i arabscy c1htrreścijanie w znacznej ·mierze wywodzji1j się z półk!OicZJowni.czyohLakhmi.dów z obslZaru Hiry na obr.:;~eżu dolilny Eufra'tu, z beduJińskich WSlpÓlll1.cllt B2JOlUTall1uk, które pÓŹJniej w Sytrii :rniiały się stać początkiem Druzów, a nadto z .szacowny.ch .sIpołeczno,śd chr.ześdijań'ckkh z Arabili P'O>łudniowej, z NadŻJr'3'n,przesiedlanych do MeZlO'pOtami,iprzez kalifa Omara I. BeVt.;;nie zgadza się .z poglądami, iż blisk<lws,chooonJichrześdjan:e niechętni byH .zeczy\\~fr;tości\ jaką 'wyltwor.zyJ :bu epiz·od wypraw Ik.rzyżowy·ch Wliększość ich wolatlia :rządy Krzyża od Półkciężyca, a,czkolwie.k po włamaniu się ,kr6łeslbwa je1'O!Zolimskieg,o niejedlOokroitnie go,rzko Q1s:karżali olnli chrześ,cijański Zadhód 'o zdrndę. Element niea,rabsrki, Iturecki, jaki przejmuje władzę w b~li"lkowschodnLmświedie mUDułomań.skLm, traktuje innow:ielr-ców mniej tolera'l1'cyjnie. Specyfi-cznym efektem krucjat, mającym t.rwałe znaczeniiie polityczne, religij,nIe i kultu.rowe je~t zawarcie ur.ii~ zpatPiesr!;wem, dokoni2JOe w IJilbiJlI1ieprzez ()I1«JJo40 t}"s. ma'ronitów. P.zez Rzym WlsltaL'1ie;to uznane jako rodzaj moo·elu pozyskiwania odłączonych braci na Wschodziie. W Urbanie natamias.t społeczność maronicka zatpewlllli sobie specjalny sta,tUls, it.rwający przez wieki. A'utor .Z!aUW.a.2'J21, tiri: u.padek .cesarstwa w KOlOstal1JtYll1opolu w połowie XV wieku niejako "oczyśc.ił" teologiczną a'tmQsfelrę. w tej części basenu Mona' Śródziemnego, otwierając drogę Rzymowi do .realizowania polityki unii z ko,śCli,ołami bli:skows·chcdnimi. Z drugiej jednak s'tron y sufta!nowlie tUireccy, tworząc autonomię konfesyjną dla nliemuzułmań's,kilch poddanych zwaną ,/millet", dalii ogrO>fl1ll1ąwładzę oritodoks'yjnemu p'8Itrialrszp. ISlt~mbuju, Genadiusow,i Scholariusowi. Paltriarchowie prawosławni ze stolicy Osmanów bynajmniej nie deiszyLi: się poP'ularrnością wś,ód i'nnych tamte'js.zych ~Q;śC:i(}lówcł1'rześcijański'Ch, nad którymi sułtan dal im władzę. S:t<ld ohwilami penetrujący te obszary Kościól katOWICki!stawał się obrońcą nie tylko katolików Wschodu, ale ,i schizm'a'tyckich kO'ściołów ni cpraiwoal13wny ch. Z drugiej jod:1al~ strony zbY't duże byly oba wy wschodnich kOoŚd!ołów'Odłączonych wobec Rzymu 'i zbyt wielka .nliechęt: adminiSJtra·cji tureckiej wobec Zachodu, by a'k'cje unicki'e mogłysi~ powieść. Jedynie unicki 'Kościół chaldejski (uiworzony os:taJtecznie w XVII wlie.ku Slpośród C'zęści nestll'ri 8111) ·okazał się dużym sukcesem 4. RelsZita 'W1spÓ'}.rudt uni·ckicl1 !byla lkzebnie 'Słaba do czasów naj.nowszych. Wyjątek L,'tanowili mar·onici w Libanie, zawdzięczający jednak '\IV c:zJasalchlnowożyltnych i najnowszych swój wyjąltikowy statu:s bezpoś-redniej inte.rwencj.i FI1DJncjiw sprawy pań'.stwa Osmanów. • Zob. Rudolph Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine of Jihad i·n Modern History, The Hague 1979, recenzja L. Dzięgiel, (w:) "Etnografia polska", t. XXX: 1986, z. l, s. 263· - 279. 'Leszek Dzięgiel, a starożytnym kościele nestorian i jego spadkobiercach, "Znak", nr 33a, 1983, s. 36 - 60. �291 RECENZJE W rorozJiale zaty'tulowanym "Odroozenie" Beluts cha1raktecr-yzuje rolę koptów egipskich jako pośredn~'ków między Wschoidem i ZaclhodeIJTI,peŁniących w okTe.9i'e eksped)"Cji N,alpoleOJlla:na Bliski Ws'ChódfuIlJkcje tłumaczy, pooorcy podatków, ~arbników w gmj,n.ach wiejskich a itaikże kupców. Rola ·ta w,z.rosła niepomiernie za panowan;ra Muhammeda Alego, !dary w imlię 'i'dei u:now<ocześniaJl'liaE:giiiptruZ'I1iós!ograniczenia wobecniemuzułmanów. Swoją politykę wobec 'chrześcij,an rozs,zelrzył zresztą na Sy,ri'ę i Liba;n, kltóre lIla krótko opanował militarnie. Ogrtalniczył IIlp. rolę Druzów wzmacniiając W1s'Pól'1'lJOity maronickie, 'czego już pOOiem nie zd'Ołah OO!fnąć admii'nislt.ratorzy tureccy. Bett:;; me !tylko :przedsltawia orama1tyczne OIlmliczności wzmocnienia statusu politycznego ma:rol1!i!tówpo roku 1861, ale talk!że kreśli proces wielkiej emigracj,i chrześcijan libaiLSkich powod'ującej s'topniawe z.mnJiej~SIZattlie się żywio,lu chrześcij'allJSkiego tam, gdzJie był on naj,slilniejs,zy. Betts przedstawia akcję tworzenia przez ośrodki zachodnie szkół na Blis'kli·m Wschodzie, gdzie pobiera naulci lokaln.a ill1!todige.r.cjachrześcijańska. Jeszcze dziś prooonlt wykis:ztałoony'cIh chrześcij.arn jest tu za'sk.akująeo wys10ki w po.równaniu z muzułmanaunli. RÓW'J1JOCZeśnie jednak zwraca uwagę na poliUty:kębrytyjską, stawiającą w Egi1pcie na muzułmanów, cZyim zr;::"żasobie koptów, rterraz zasilającyeth'Slzeregli egipskich DlSJcjoll1aHsltów. Pisze Itakże o próbach carski'ej RosJi peuletrowania Blis'k,]eg,o Wschodu przez praJwosławie, co p,'zynosiiio popr z£dir,ąodobre efekty w wypadku narodów bałkański,ch. Penetmcją m~syjną Eumpej.czyków na Bl'iLskimWsohodzlie zajmuje się .obSzernie w aspekcie rozbudzan~a 'nadziiei Ormian i Asyryjczyków w AnalVoLiJi i półnooneo Meropoltamii s Betts przedsta1wia tra:gedię chJrzcśclijań'Sltwa bliskowschodniego w czasiie I wojny świa;towej, ,kitóra dla wielu wspólnOlt sItala się &poleczną i kulturową kata:;troC'fą.Omawia podłoże ,dzi',;IiejSlzejwojny dOlmo,wejw Lib!aJnie, której ,k'orzeJJlie~tkwią w przesadnym ,rozroście tery tor1ia lny m owego pań:siwa podJporząrdkowanego niezbyt licznym w.sp61ndt:om chrześcijaon. Dowiadujemy się z jego wywooów ffiIIlóStwo na ogół ni.e'znanych szczegółów z hitsrtorii okresu międzywojennego, kiedy to chwila:mi zanosiło się na utworzemlie SZ€iregu kadłubowyclh państewek dla mniejszości ,relig:jno··eltnicznych. Wobec tych planów osobliwa mapa podziału Palestylny po II 'Wojnie świa:towej, pr[;porJ'owana przez Organii.zację N~r'odów Zjednocwnyeth, wydaje się 't\\'O'l'emnader rozsądnym i rea1.i5,tycz·nyme. Beltli tłumaczy, dlaczego w gIllli'1cieTZeczy w okre.slie m:ię.dzywojCll1lIly,m 'rozmaite mniejszości religijne i e:bn;iczne na Bliskim Wschodzie 'Poczuły się bezpieczniie. Wśród nich np. Zydzi j,raccy uzyskali wygodny sta'tus bynajmniej lIllie sikrollli'ający :ch d'l porzucDnl'a zami'€lSz~iwalnego od czasów antyeimych kraju Illad Eu:firatem i udawalnia się do Palestyny. Au'.or omawiane j książ~i k,reśli meau1dry powojennej polityki pań!stw arabskich wobec swo';.ch chrzC'Ścijańskich 'obywateE, :;zczególnie Egiptu NasiSiera fi Iraku pod rządami i{{~lejonycheki'p. Po,dkreśla niemal wzorową loja:lność pale.sttyńskich c:hrz.escijan \\i;Jbec sprawy arabskiej, po,dobnie zresztą ja:k i lojalność kopltów egipskich 1l:kiomyśln;c lckceważ(llnyeh przez Nas'sera w imię jego paJnmuzułmańskJich haseł. Pod kunic<: życi<Jst;~ral ,się on z vego wyoofać. KOlH:uwe p;n:tic książki poświęca Betts "de mogTafiii Teligiijnej Egiptu i Żyznegio Pólks'ię:~yCOl",daj<jc s'z,czegóło'WiC TozmieSlzcz.€Inieoraz1Jioczebność posZiczegó1lIlychkoś~iolów chrzdcijańsklich: greko~Qol'todoQ<ksów, gre,ko...• kaitolioków, jako:bitów, sy,ryjskich katolików, mu,ronitów, koptóv"katolików kOlptyjsk1ich i ormia,ńslkiclh ortodoksów, • Leszek DzIęgiel, Wspó!cześni Asyryjczycy: 'nowy obszar badań etnografa?, 1986, s. 213 - 217. , Leszek Dzięgiel, Zydzi i Arabowie 1982, s. 478. w Palestynie - garść dat i faktów, "Lud", t.70: "Znak" nr 2 - 3, �292 RECENZJE wreszcie 'tzw. katolików łoCllcińskii,ch i .rozn·ego rodZJaJjuproWst;}nitów. p.rzy każdej ze wspólnot daje ·on wo;pókzeSlną charakiterysitykę 10j<:ulnościi sojuszy pO'l1tycz.nych, co wyda'je 'się miller ważne dla przyls;złych bad3Jozy Bloi\5'kiegoWIs'Chodu i je~). ws,pólmlot ·chrześcijańskich Kończąc swoje l'ozważania Beltits stara Siię usit<>su'llkować do specyficznej mi1ologii j;}ką wokół swojego pOlchodzeniJa budują pOiSz·c.zegól:newspóLnlOty chrześc'ii}ahskie. Czy koptowie to "synowie far.a'(JJnów", Asyryjczycy i 'katolicy chaldej!3oey to "dziedzice Sennaheriiba Zle starożytnej Nillliwy",melkioei i O'rtodOlk!si!to nosii·ciele tradycji ces.ars!twa biza'n;tyjdkiego a marcJnLci szczycić się winni przodkami w po;sltac~ żeglarzy i kupców Fenicji? A może są ito ta:kże poltomkowie chrześcijańskich bedUlinów z pustynnych wsopólnolt Ghas.sl8Jmi Hiry czy wysli,edlel'lcy z połudn~.rywoalrabskiego NadźraJn? Faktem je!slt, .że chrześcijani'e a,rabski-l'g;) W.s<chodu .zawsze chcieli być pośredlJ1i·kami m!iędzy dwoma są!sii'ednimi cywilizacjami. To oni pnybLiiali Zachodo w'i Wschód. By1i admi;ralamli, tłumaczami i astr-ol'Clga;mi,i,ed'J1iowiecZll1ychwJ.c.o'c6w Sycylii, ,.indii'owali teologię Vi Rzymie, dawali impuls tworzeniu d'ę studió',\i \)Tientalis:tyczmych w Paryżu. Ich lil.urgi" nosi Zlnamio()nac1talfożybne, kJtór·e błędnie Za·chód b.ra~ za naledi<1łości muzul!mańs:kie. loh s?cz·e.góły mówii,,!nam wiele Q pi~:rws.zym ksZ:tałóechrzcścijańskiego !fytualu, kitóry tak drażnił wychowanych na :innych wwrcach rzymskich pr<l:wników, admitnis.traJtorów i wojskowych. W 'sltud'i:a'chnad kuHur.ową i spcleczmł ro.Ją chrześcijan Bli'skiego Wsochodu otwi,era ,slię wiele ·dzie,dzlin wykI'lacz'ających jednak poza sprawy reli'gii i 'rytuału. Jak cho,ciaŻlby stolSunek do percepcj[ !100wości ku!tur'o\vy,ch poprzez wykształcenie, jak odmionlla jednak rola kobiet w społeczeilsltwie, jak l'ozlli;czne uklady handlowe i wdzaj folkloru busine'S6u, zwiiązalny z iJilbanem czy Syrią. Książk;} Betts;} skłani;} dlO:refleksji i zachęc.;} do dak<;zy·eh~tudiów. Raz jeszcze dowodzi, iż chrześclijoańs·ki Bliski W~chód prezentuje Il1l<Jjll1 ·0 wiele bogail!s;zepole do dociekań, niż to się 1l1I:lpozór wydaje. Obok histtoryków, filologów ori€'J1ltalnych, pohlt,ola:gów ;i 'toeol{}gówjt'slt tultaj także miejsce dla e/tlllografa, Mó'reg,o studia mo,glyby dorzucić ~1i'ejedną reflek_<;ję,ezy nawet próbę imterpret;},cj'i.. LesZ!ek Dzięgiel G. A P u g a c z e n k o va, L'iśća UzekiJsta11u, Taszkent j'vluzej pod o~krytem 1981, 2i24 fot. barwne nebom. A rchiteloturnye sokro- i cZJc!lrno-bi'ale. Omawiany tutaj album autorstwa zmanej i ce.t1ii·onej w ZSRR d()Jkitor historii sz;[uki s:talnoWii-- olbok ,podobnego opracowanego prze.z L. Ma:ll'k{)vs.ką,i .zaitytułow;}nego "Chi-"a" - drugą pozycję prezen~ującą w.spalni'U1le,ale dla nas mało ZIllane zabytki dawnej architektury Azji Srodkowej, :1 ściślej 'terenów obejmujących dzisiejszy Uzbekbtan. Przyoprilcowywaniu tego albumu zamiarem autorki nie bylo - jak slama 'to zauważa lovewstępie - przedstavv1ietlie his,to.rili 'ClII1chLtekturyUzbekistanu, lecz krótkie .za7Jn<:ljomicnie czytC'llnika z jej li·cwymi i hogatymi pr.zykladami. Na ;te;renie jl],teresującego 'll'<iiS ob::>.zaruiS'liniej'e bardz'o wiele takiich zilbyitków, z który'ch tylko te najslaWl1Ji:ejsze, jak np. mi2.sb31~muzea- Samarkal1Jda, Buchara czy 'toeżChiwa znane są sze.r~zemu ogółowli. Jednakże oprócz monumentalnych budowli srpOityka się na tamtejszym terl'nie !także wiele pojedynczych porrmików dawnej arch~tektoUry, �RECENZJE 293 jak domostwa, małe wiejskie mecl'Jelty czymauwlea, kJ'tóre - ,zidooiem G. A. Pugaezenkovej - reprezentują wielowi'ekowe przy.k112JdypiękJnla a,rdhite.kton[.ezny'ch f()l~m i bogactwo 'WZ'Q,rówdekoracyj'nych. ALbum :składa !Slięze wsltępu obejmującego wprowadzenie do zalgadnieDlila',części iluslt'racyjnej czY~i zestawu bar'wnych i cza'rno-białych fdlJografii o'raz koment,arza. We wS1tępie aultc:rrka ZClJzn'2Icza, iż źródeł pOlwstani:ai i rozwoju aJ1chi~1ciury środkowoazja1tyc,kliej nale:ży :slzu.kać w wa,runika,ch ek,oIogiieznych panujący,ch na tamtej!Szym te,renie Ostry, kOil1~Y'nenta~rnyklima,'t p()jwodujący, że priZJez ols'i'em mielsięcy w roku panują tam inten:sywCle upały wpłynął Dla powstanlie zamknię1tego układu domo3twa składajijceg;o się z cI~'olcz.onegoze wszy.sltkkh stlron weWlnętrzneg'O, dziedzińca, zadagzonych lhxmów oraz o:twa'rty'ch wera:nd. GłÓWlnym malte'riałem budowla'nym był Iess - czas'em łUpiemy, inmym razem stosowany pod postacią glinobitki (le,,'s Tozrobliony WJdą i wymieSizany 'Z siekaną słomą), ale najczęściej ja,]"o pakhsa czyli uf,ormo1wanej z mieszanlilny gliny i isieczki, a pOltem wysuszlOnej w słońcu cegły. Używano drewna, ale bandzo oszczędnie ze względu na jego rZ1aldkość na ty'ch suchyc'Job',za,wlch. Kamień nlie był mate,riałem zbylt popularnym w budownicltiwie ~I:'odkowoazjatyckim, a 'to ze względu ,nla małą jego elaslty,czno,ść w tej wysoko naraŻionej na wstrząsy ~seljsmiczne streHe geog;rnficznej. Dalej G. A. Pugaczenkova przYPolmiina, że rejon, o kltórYlm jest 'mowa, był miejscem 1ic.Zfiyc:hi burzliwych wydarzeń histlOTy,cznych. Przede WSlzYlstkimsłynrue on z daWl:1ych ośrodkówcywi:lizacji Itypiu miejskiego, które formowały się w pierwszym ty.siąclociu przed nalszą erą w Ba'ktrii, S.ogdzie i ChOlreźmie.. W TV stuleciu p.n.e. interesujące nas obszary zajęły wojska Aleksandra Wielkiego zapo,czą!tkowując n10wy ,okres rozwoju. Na:stąpił wspaniały rozkwliit kuHury oparty na elementach rodz]my.ch przemieszanych z obcymi - helleńskimi, irańs~imj i indyjskimi, sitwa1rzając specyfic.zny ,charo;];!ter tego regi'CJnu Szczególnie silne były wpływy greckie w a'r,chitekturze bail~t,ryjskliej, kitóra przejęła nawet porządek joński i korynoki, a1ttyckie pod~ta:wy lmlumn oraz motyw 2idohniczy w postaci liścia akantu. Poza tym 'i'stoit,ną eedhą monumentalnego budownidtwa śrOidkowoazjatyckiego ówczesnego 'ok,res'U był fakt, iż rzeźba, ,malarstwo i wzornic'two dekoracyjne połączone zostało w integralną część z lalr,chi~klt'Urą. Wieki od VI do VITI In.e. ,charakte;ryzowały się spadkliem znaczenia miast środkowoc)zjatyokich. Powodem ,tego ~tanu rzeczy były rnis.zczące :najazdy koczowniczych ludów tu,kojt;zycznych. Donl'i.rJIująwltedy w,siie feudallne, które pows:tawały w pobliź.u silnych zilmków zwanych kyoshkami, lai w których zamieszkiwaili 10lkalrni książęta-dikchani. OsmE' stulecie naszej e,y przy,niios!.o nowe i!Stotne dla !interesującego nas regi:mu wydarz'C1r;la.Inwazja A,rabów rniosących swoje po'słannictwo rel!ilg1ijlne- islam, dopr:Jwadziła dCl opanowania terenów Azji Środkowej IWŻ na północ od rzelki Amu-Darii. Nowy, ceDltralnySYlSllem rządów kalifów, a potem kolejnych namielstników dopro.varlził do ożywiElnlla handlu, a tym sallly,m ponownego wzr,ostu znaczenia mi&,<it.Już wkrótce dCl najwa'ź,n'iejslzydh IJ:8Jjwspanialszych można było zaliczyć Bucharę, Samarkandę, Kyat, Termez i Chaganian. \Vprowadz.eniie w tym okresie do budownictwa wypalanej cegły z jednocześnie istniejącym w islamie zakc1zem p;'zedstawiania podobllzn ludzi i zwierząt doprowadziło do powsta,n6!a 'i niezwykłego 'roz:wojude.senli abstrakcyjnych, ,głównie mot yv/ów geometrycznych i .roślinnych. Uzy:S!kiwano je poprzez odpowiednie ułożenie cegieł - na płask, wertykalnie, diagonalnie i w kształcie litery B. Do perfekcji doprow,""dzono również wykorzysta'nie w celachdekJoDacyjr.ych światłooieni. W końcu XIII wieku <naSltąpiłpOlDiownyiPegreskuLtury :s'Powodowalny pO'wtarza- �294 RECENZJE jącymi się <najazdami, tym razem koczowni'czych ludów mongolskich. Szybka asymilacja najeŹJdźców i pOlnowna stabilizacja żyda po1Vtyczno-gioS'podarcze.godopl"owadzJiły do odrodzenia i w dalsizej k<lInse'kwencjlinowego T'O'zwojuku~tury. . Okres XVI - XVII w .to dalszy 'rozwój miasit. W tym czasie sztuka budowlana Inlie uległa ,radykalnym 2JmiaJllom i nadall 'trzymała :slię itrady'cyjnych reguł i schematów. Jedynym novum było pojawienie się i bardzo s.zybk:ie upo'wlszeclhnienie tak .zwany;ch taq.i - kopull<:sltych konS'trukcji budowlany,ch na :skJrzyżowaniach balzar>Owych uliccek Inną ,ehalraki'terystycznącechą Itego okresu, to zalnik budowall1ia wielkich mecwtów zwanych dżami, w kltórych odbywano modły piątkowe. Kryzys spoleczno~polity,c:ony, jaki nastąpił w XVIIIS'tuleciu, przerwał wszelkie rodzaje dzJiałalności, w tym ;również i ar'chitektonicznej. W 'tym burzliwym czasie formowały się 'trzy państwa śl'Qdlwwoazjatyokie, a to Emirat Buchary, Chanalt Cihiwy i nie,co później Chanat Kokandu. Orgalnilz.my te w coraz większym sItapniu zaczęły wchodZIĆ w o.rbitę najpiierw handlowej, la pobem pOllitycZJnej ekspansji carskiej Rosji. Pośród Hcznych budowli wzinie~sionych w XIX li na początku XX w. szczególną wartość posiadają domy mies.zkalne. Niestety, sitają się one, :odlaniem Pugaczcnkovej, ,z roku ina rok ,coraz ;rzadme, ponieważ wykonywane były z materliałów nietrwałych. Były 'tani,e i ba'rdzo odporne Ina Itrzęsienia wlemi, dobrze chl'oniły przed ,chłodem z'i'my i skwalrem lata. W tym frlagmencie autoI'ka podaje opisy domos'tw charakt'ewysltyczny'clh dla Buchary, Samarkandy, Chiwy Qlraz domów z ,terenów wiejskich. KOI1CZą'Cczęść wprowadzającą G. A. Pugaezen.kova jeszcze mz podkreśla, iż oprac,owany prze.z nią a]bum zawiena ty:lko część przykładów należących do aircydzieł arc;hli,tektury i :sztuki, w kltórYich 2lnalazły swój wyraz historyczne dośWi.adcz{'nia wielu geIIleira,cji. Nieikltóre z prezentowanych pr,zyk~adów ujmują prostotą i ha,rmonijno'ścią formy. lilnne - j'aJkJolściąmaterii i śmiałością kom:pozycjii. Za1sadnkza część lalbumu składa .s~ę z 1224, w przeważają'cej więks'Zoś'Oi barwInych fotografii obrazują,cych TóŹine zab;0tki tradycyjnej 'alrchiitektury, rzemiosła li sztuki dawnych budowni(:.zych Azji Srodkowej. Zdjęcia uło,ż,one są w pięciu grupach, z któryclh każda prezeIl~uje jeden .z regilonów Uzbeki~tamu. Wprawdzie autorka .zwrócila uwagę w częścli wpr'owa1dzającej, że więks2JOŚĆpr21ewodn1ków przedc5ltawia zabytki pochodzące z Itych nlajhaI'dziej ZJnanych miast, to jednak sama lIlie ustrzegła się od tej samej skłonności I tak pierwsza grupa pTZledis,tawia34 foltogra,fie z dwóch najbaI'dziej Ila :nie PQlłoż,onych regiionów tego niezmiernie bogatego w zaby'tki przeszłości Są Ito regicm Surchandryj'slkli i Kaz.kadalrls'ld, kltóre obfitują w liczne wzgórza tepe, ak:tóre prawdopodobnie ukrywają w !slobie ,rui'n(Ybudowli dawnych zacji islbniejących Inilegdyś na ,'tych terenaich. Zresztą przykłady takich ruin zobaczyć na kilku .zdjęciach prezenJtowanych w tym albumie. połudkraju. zwane cywilimożna Regi'on Surchandryjskj, jeslt TeprezerntO'wany przez miasto Termi'zOifaz kilka ,przykładów z jego okolic - szczególnie Slltia,regoTermizu. Widzimy więc tutaj wieżę obronną Zurmal'a da1t,owaną nla II stulecie naiSlzej ery, wykonaną całkow'JCie z ceIgły palvhsa. Jeśli chodzi 'O sam Termiz, to najwięcej fotograDii odnosii się do kompleksu arch'irtektOlnicznego pochodzącego z XI - XV w. Widoki (:ałego kompleksu, wnętrze meczetu oraz ornamenty ko:pułymauzoleum oto główne tema,ty zdjęć. Na uwagę zasluguje piękne zdobnicitwościan wykonane z odpowiednio uło.żolnej cegły. Foto,gJrafie przedsitawi'ającl8 region Kaszka są bardziej urozmali'cone tematycznie. W:i!dzimy tutaj liczne przykłady z'eispołów mauzoleów, 'ruiny paklców z pozo:iltałośdarni majoolikJowych zdobień ścian, widok gÓI:skiej wsi pną'cej się cihalraklterystycz- �RECENZJE 295 nymi wars!twami po stoku, przyklady kolumnady meczetów prezenJt'Ują'cych nli,ekiedy wspaniałą snycerkę. Drug~ region obrazują 53 foltografie pochodzące z Bucha:ry i okolic. Glówna !tematyka zdjęć to: fortyt;ik3cje Buchary, a przede wszystkim przy:kład zamku z brwmą wejściową u\:rzymaną w konwencji archi1tekitOtrl'icZlJlej charakterystycznej dla budowli tego miasta, a h)kżc mauzoleum SamalDJidów pochodzące z przełomu IX i X wieku W tym ootalt,nli'mprzypa,dku na szczególną uwagę zasługuje inlteresujące zdobnictwo ś:Cian i kopuly uzyskane poprzez odpowiednio ulotoną cegłę. Umiejętność da:wnych mils't:fzów wido'czna jest 'także Vi \liiieluilnlJly,ch :szczegółach alrchitektolllkznych, Móre uzupe1niolne kOlorowymi majolikami twolr:zą niezmicl'nie barwne i bo,gate Jmmpozycje, jak np. w medrelsie Abd-al-Azis-chana pochodzącej z 1654 roiku. Kolejna, trzecia grupa składa s'ię z 58 zdjęć ,i prezentuje zlalby\tikiSamarkandy. Panorama miE:.'lta z lotu ptaka, zespoły anchitekJtoJl'itzne, grobo'wce ,i mauzolea, mecZcity, pałaoe, medresy, imi,nan: ty li donlC1sltwa,to naj~1c.zniej reprezentowane te malty. Tutaj Ita,kże m07:l1'auj,rzeć wlslPaniałe przykłady zdobn'lctv,'Ia wylmrzystujące annamentykę ceglaną, ś\\'iaitłocicnie i zielono-miebieskie majoliki. W:ięikszość przedsitawilonych Vi tej grupie obiektów pochodzi z okresu miieszczącego siię pomiędzy XIV a XJVIII stuleciem. Grupa Cz\v,ł'rta zawiclra 55 fol\oig;raJ%i poświęcona j'est Chiwie. Podobnie jak w poprzednich zesitawi(':uiach, najliezniejsza jest tutaj temaltyka ukazująca obiekty sakralne - moczelty, mauzolea, medl1elsYL grobowce. Z powstałych prezen'towane ,są przede wszysltkJim pałace i for~yfikacJe. ZlabYltJkiz tej grupy da,t<JIWanesą w p~Zleważającej więk'OiZ'ościna XIX stulecie. Piąta i oslta'tnia grupa s.kuplia215 zdjęć odnoszących s'rę do zabytków NamangaIlJu, Kok<lJndu, And id ż,an'U, IvIialrghilanu, dOiliny Fergall1Y a także Taszkientu Dominuje tutaj tematy.ka podobna do spo,tykanej w po,prz,edlIlieh grupach z it)'lm, że obiell!ty zabytkowe pochodzą głównie z XVllI i począlbku XX wieku. Na sZ!czególną ulwagę w tej grupie zasługują foltog,raJJie ukalzujące poHchromie suf~t!U,i drewniianyoh głoiwic kolumn mecze'ltu z Ko'kandu, kitóTe 'dharak1JeryZ!uje bolgactwo użytych kol-o['ów i \\Iis'p'Ciu;allo,ść :typo'Wych muzuł:imańskich orna 'l1enta aj.i. Prezentowany album jeslt pozy,cją godną szemzej uwagi nie :tylko ze względu na wysoki pOlziom zarówno techlllic2nego jak i artylstycznego wykonani,a przeds,tawi'ornyoh w nim f.oltografii, ale itakże oZpowodu pe>rusz'onej przez Bugalczenkową tematyld. Może ona zuliniteresować szerokie kręgi odbi'QrCów, w tym ,rówmież profesjonalistów, zwłlaszcca z takich dziedzin nauki, j.ak historii sZJtuki, etno,grafia, nie mówiąc już -o al'chitekturze ,i urbani;jtyce. PI'Zeglądając zdjęcia ukazujące wspaniałe OIbieikty archli1tektonicZlJle oddająee orientJlny charaktcr i c:tmosferrę miast Azji Srodkowej bez trudu można zauważyć, :iJeautorka doła pienwzeństwo fotog;raf,imn budowli monumen1t.alnyeh, przede wszyIslLk1mobieMom o clharakJterze religijnym imi1ita1rnym Ol1az kompleksom pałacowym. SpJ-tyika s'ię również zdjędia i innych zabytków, :np. kh,maki, bazaru czy domosltwa, ~11e- pocobnie jak w przypadku prez'e,ntacji :szczegółów kOlnstrukcyjnych czy det~li elementów zdobniczych - są ,one niezbyt l-iezme. Pewnym mankamentem a,lbumuopraicowa.nlego przez Pugaczenkovą jest t,O, że zesta \vy fotografi,; w pmzc7ególilych grupach nie .są przeds!tawione w porządku chrcmologicznym, choiCiaż w niektórych przypadkach itaką tendencję można zauważyć. JEst ('o Itliewąltpliwie znaczne uitrudnieniie w usystematyzClwa:niu wiedzy prezer:.to\V1onejVi" pm,cy aut,orki a odnoszącej się do ht~i'Jtoriiar:ehLtektury miasta środkowoazjatyckiEgO. Utrudnieniem jest także brak mapki lub mapek Iregionów, ,z których po:e,hodzą przykłady zabytków, a w przYPaJdku pos.zczególnyoh miast - ich pl a- �296 RECENZJE nów. Wprowadzenie rich dio omawianego albUlmu uła!tJwiloby lokaliwiCję pO!SlZczegól:nych obiektów w regi.onie c·zy też w,z,ględem :Sliebie w przestr.zen.l miaJsitJa. Album z.akońc.zony jest!;,rod.zajem Husk'owanego komelntarza, w którym miniaiu,rowe, czar:rio-białe ziÓjęC'::awS!zys'tlkich prezemioowany,ch w al!bumie zabytków cpa •.. trz{ma w dc,datko'Ne opisy wyjaśniające Znaleźć itutaj :można tJakże niewielkii $łowniczel\: terminów o:uenitatl;nych używamy.ch w niniejszej pracy. Na uwagę zas1ugu.je rÓ'~nież fakt, że wszysltkie Jtoeksty,.va'równo te w części opisowej jak i ~pl'Owadznjącej ·oralz komentarz, uło·ż·ono w 'tr.wch ję.zykaoh: uzbeckim, 'losyjskLm ~~langidskim. Andrzej J. D e I u m e a u: Strach w kulturze A. SzymanoWlski. Warszawa 1986, ss. 435. Zachodt, XIV - XVIII Romanowski wif'ku. Przełożyl Dorobek naukowy fralncuskiego historyka Jeana Delumeau, do tej pory znany przede wszystkim specjalistom, został ostatnio przybliźony szerszemu gronu po:skich czyteLników. W krótkim odstępie czasu wydano dwie jego znakomite książki: Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII wieku oraz niezwykle interesujący Strach w kulturze Zachodu. Omówienie pierwszej z tych pozycji godzi się pozostawić specjalistom, historykom religii, druga zaś choć także praca naukowa, ze względu na swój genre i specyficzną problematykę, stać si~ powinna lekturą większego kn;gJ odbiorców. Otrzymaliśmy bowiem świetne studium interdyscyplinarne, ambitne i zmuszające do refleksji. Trudności z nabyci€m tej pozycji świadczrl zresztą o mierze zainteresowania podobną problematyką. Delumeau, badacz problemów religijności chrześcijańskiej, wnikliwie zająl się zagadnieniami pobieżJnie do tej pory poruszanymi przez historyków. W swoim cyklu fdr:ugi ·tom Strach i grzeclh w Itłumaczeniu) pOrroU'S'za p!'oblernatykę, .którn dotąd znajcJ:J\vala się ra·czej VI GbSZ21 '!e zi2l'ntere'sowania ;psy.chologów i psyrchialtrów badających y;·cd!I~,:rwlcl-Ne mE'charniz::-ny3ga:ptacyjne czł::Jw1ieka.Hi'sta<:-ytkzaś, próbujący pisać mornog.rra!fiętalkie.go s-pc·£obu 'I'eagowamia !IlI<l rzeczywi;slbość, ja/kim jes;t st,rach w dZliejach społeczności, staje przed niecodziel1Jnym zadaniem_ Rzecz jasna, nie pierw~za to publikacja historyczna powstala w oparciu o teorie i definicje wypracow[l!~e ID grUiJlcie innych dyscyplin. Autor otwarcie mówi o psychologicznych źródłach .swoich zapożyczeń: "Może uda się dokonać na poziomie zbiorowym tego rozróżni-2nia. którego dzisiejsza psychiatria dokonała na poziomie indywidualinym" .~s. 20), pisze. wprowadzają·c k:l -cłyil'2Ih"edla 'S'wycih'f·a·zwa·żań I"Gzróżilliern~em:iędzy !~ra·che.m i t.'f\'Vo·gą. Delumeau próbuje drogą analizy poszczególnych, ZJnaczących w kulturze europejskiej zjawisk, które budziły strac,h, wyjaśnić ich genezę i mechanizm. Badacz ogranicza ~woje rozważania zarówno czasowo jak i przestrzennie, wybiera jednaJ.: okres niezwykle znaczący dla ksztaltowalnia się cywilizacji europejskiej. Termine:ll ad quem jest dlań rok wybuchu Rewolucji Frnncuskiej, wtedy to bowi(:m. j:1C: pisze, odezwały się raz jeszcze ze spotęgowall1ą ~iłą nękające Europę przez pięć stule,c~ lęki i frobie. Nie wykracza teiż francU'slkij. histo;~yk po,za oO<;Zal" Si'ap'ego Świata, jeden tylko, choć w związku z europejską wszak Hiszpani<\, rozdzial poświęcając kulturze Indian Ameryki Południowej. Europa zaś środkowa i wschodnia pojawia 'Się w jego rozwaźaniach raczej sporadycznie. Polskę przywołuje jako iy �RECENZJE 297 kraj tolerancji Złotego Wieku i spóź:nionej o kilka stuleci fali represji antyjudaistycznych i rozwoju ksenofobii u schyłku XVII wieku, po powistalniu Chmielnickiego. Owa "nietypowośĆ" Rzeczypospolitej w okresie apogeum psychozy strachu w Europie zasługi wala by może na szersze potraktowanie przez autorów polskich. Powoliłoby to odpowiedzieć lt1a pytanie czy rzeczywiście można mówić o wyjątkowości polskiej toleralt1cji, czy też, jak sugeruje Delumeau, o opóźnionym odbiciu powszechnego zjawiska. Ograniczenie tcrenu naukowej penetracji umożliwiło francuskiemu badaczowi dokonanie dokładiniej'szej, czy - jak sam to nazywa - "spektralnej" analizy lęków, mniej lub bardziej powszechnych w Europie od początków Renesansu. Czas Odrodzenia był bowicm okresem odkrycia radości płynącej z poznawania świata dla nielicznych, dla umysłowości takich, jak Galileusz, Kopernik czy Erazm z Rotlerdamu. Delumeau uświadamia swoim czytelnikom, że to właśnie od sc,hyłku XIV wieku zaczyna w Europie narastać syndrom "oblężenia", świadomości pełnej niezracjonalizowanego przerażenia światem dalekim i Inajbliższymi ludźmi. "Kultura - pisze francuski badacz - czuje się, wbrew pozorom, w epoce humanizmu krucha i wątła" (s. 388). Posługując się bogatym materiałem archiwalnym, najczęściej rodzimym, odwołując się do dzieł powszechnegoo biegu - litHackich i p'astycznych stara się Delumeau udowodnić tezę o wyjątkowej, wieloźródłowej ebplozji strachu w tym okresie. To w Renesansie mamy zresztą do czynienia z pierwszymi próbami mówienia o strachu nie jako o kompromitującym tchórzostwie, lecz jednym zniezbywalnych elementów ludzkiej psyche. Powszechność atmosfery strachu charakteryzująca wyodrębnioną przez Delumea u ,umysłowość oblężoną" jest typowa dla Wlszelkich wspólnot, które w jakiejkolwiek sferze, czy to fizycznej czy psychicznej, odczuwają brak poczucia bezpieczei:stwa. afiliacji. Z chaosu stanów lękowych wyodrębnia francuski historyk zarówno te. które są generowane przez zagrożenia bezpośrednie, jak dżuma, jak i obawy natury psychicznej. Dokonuje on, korzylstając z l;stal'eń psychologii, rozróżnienia między stanem strachu. tj. lęku przed czymś lub kimś dokładnie określonym, i trwogi, jako lęku przed niezmanym, nie jasnym. Proces definiowania poszczególnych zjawisk, które wywołują lęk i przechodzenia od bezprzedmiotowej trwogi ku przedmiotowemu strachowi, wyznaczać ma kierunek rozwoju kultury. Takie hipotczy badawcze stawia Delumeau już we wstępie swej pracy, zapozmając czytelnika z jej założeniami metodo'ogicznymi. Wprwadzając uporządkowalnie w całym tym kompleksie zatrwożeń wyodrębnia on dwa, równocześnie odmicl:me i komplementarne kierunki, co znajduje odbicie w podziale książki na części: "Strach większości" i "Kultura warstwy przywódczej astrach". W części pierwszej omówione zostały zjawiska, które powodują w świadomości ludzkiej strach określany przez Delumeau jako spontaniczny. Przyczyny jego istnienia są sta'e obecne i wiążą się z aktualnym poziomem techniki i umysłowości mu odpowiadającej. Ksenofobie wszelkiego rodzaju, strach przed tym, co nowe, dalekie, także przest,rzennie - gwiazdy, zjawiska niebieskie, głębiny ziemi, ,mo/rze - .zwliązane z mrokiem, nocą. Delumeau obficie korzysta tu ze źródeł etnograficznych. Drugą grupę pośród faktów wywołujących strach spontaniczmy, wspólny wszystkim, stanowią cykliczmie pojawiaj,]ce się zagrożenia związane z wojnami, epidemiami. głodem czy też przemarszami wielkich grup ludności (np. w czasie wojen religijnyeh). Uaktywniają się one najsilniej w najbiedniejszych, najmniej przed negatywnymi skutkami tego typu zjawisk zabezpieczonych grupach ludzkich. W wieku XIV zaistniała duża grupa zagrożeń. które kumulując się i okresowo nasilając dominowały w nastawieniu do świata Europejczyka kilku oastępnych l:tuleci. Determunantami tego stanu rzeczy były zdaniem Delumeau takie czynniki �298 RECENZJE jak generalne pogors"'enie się warunków życia, związane między innymi ze zmianami klimatycznymi, przeobrażeniami w ro}nictwie, przekształceniem relacji miasto-wieś, po'Wsz'e'chnością wreszcie róŻinorakich buntów. Równolegle jednak rozwija się cały zespół zjawisk o charakterze ideologicznym, z których najii3totniejszymi l';ą: wi'elka schiz.ma, 'owo "zgorszenie nad zg'Jrszentiami", zalg,rolŻiElnie zewnęt~zn€' chlr'ześcijaństwa przez wzrastającą potęgę muzułmaitską, wreszcie pojawienie się niebezpieczcitstwa wewnątrz wspóllnoty, w postaci Reformacji. Delumeau podkreśla rolę recesji protestanckiej, pisząc, iż jej pojawienie się stanowi apogeum formowania się "świadomości oblężonej" i równocześnie przełomowy moment w kulturze europejskiej. Tutaj także znaczącą rolę odegrał strach "Gdyby Luter tak bardzo nie bał się szatana i koitca świata, ni.e walczyłby tak s,tanowczo z papiestwem". Kumulacja trwogi groziła rozkładem społeczeitstwa, niezbędnym stało się poszukiwanie przyczYln pogłębiających się lęków, określenie "listy strachów" (termin DelumeauJ. Uczynienie globalnego zagrożenia bardziej konkretnym stanowiło, zdaniem francuskiego badacza, jedyną możliwość odbudowania ram wspólnoty, spójności kultury. Następował powolny proces przemiany poW\Szechnego odczucia trwogi w strac,h przed poszczególnymi zjawiskami. To nazwanie i dookreślenie strachów staje się posłannictwem ludzi Kościoła, w ramach tej wspólnoty powstają idee zagro2lenia elity przywódczej i związalne z mm strachy eschatologiczne, rozpowszechnienie aż do form histerycznych lęku przed "szatanem i jego poplecznikami". Przywłaszczał 0111 sobie różne postaci, coraz powszechniej naraistają nastroje ksenofobiczne, każdy odmienny, inny stalnowi zagrożenie. Ostracyzm i posądzenie o kontakty z siłami piekielnymi dotykają na przykład Żydów, a w !Ameryce Indian. Losy diaspory żydowskiej, zwłaszcza Żydów sefardyjskich, egzemplifikuje znakomicie teorię o poszukiwaniu wrogów, nie tyle rzeczywistych, ile takich, ku którym, dzięki ich odmienności, łatwo mógł obrócić się gniew. Gromiono Żydów najzajadlej tam, gdzie od od dawna było ich już bardzo niewielu. Strach, który Delumeau okDeśla jako teologiczny lęk przed wysłannikami szatana, zastępuje poszczególne nieukierunkowane trwogi. Zagrożone chrześcijaitstwo, w obu swych głównych odłamach, przede wszystkim hierarchie kościołów, broni się poprzez wzmożenie atmosfery strachu - lęki elity przywódczej ,nabierają charakteru uniwersalnego. Wielka represja czartostwa, walka wszelkimi metodami z herezją w łonie własnej religii, bardziej nawet, niż w żywiołem islamskim, wytworzenie całego zespołu mechamizmów obronnych, zastraszenie wiernych, umocnić miały pozycje przywódców obu zwalczających się kościołów. Nie neguje jednocześnie oczywistych przejawów wielkości ducha chrześcijaitskiego w tym czasie. Poprzez rozpowszechnienie lęków, a równocze9nie mnoŻienie przepisów, próbę skodyfikowania wszystkich przejawów życia, próbuje się określić granice atakowanego terytorium i osłonić je. Około połowy XVII wieku uporczywa walka zaczyna dawać rezultaty ,,(... J Kult uległ uduchowieniu, modlitwa intensyfikacji duszpasterze otoczeni byli większym szacunkiem i bardziej tego szacunku godni. (. .. ) Szatan cofnął się. "Nie nastąpił też koniec świata, zmalała realność zagrożenia tureckiego, obie reformy zadomowiły się na zdobytych terytoriach, napięcie jakby opadło następuje demobilizacja oblężonych (s. 388). Strach tych cza!sów pozostawia trwałe świadectwo w kulturze europejskiej. Ta przekrojowa monografia strachu odmienne ma zapewne znaczenie dla historyków kultury, nie poważam się więc na jej ocenę merytoryczną w tym zakresie, trudno byłoby jednak, jak sądzę, przecenić użyreczmość tego typu prac dla przedstawicieli innych nauk, także etnografii czy antropologii kultury. Pozwala ona raz jeszcze, z nowej perspektywy, wejrzeć w głęb dziejów, przytoczone zaś przez Delumea u fakty i ich analiza obalają wiele fałszywych mitów i stereotypów. Sugestie �299 RECENZJE francuskiego badacza, choć odnoszące się do czasu historyc:zmego, mogą stać się, jak swego czasu praca Michaiła Bachtina o twórczości Rabelaisego, niezwyk~e przydatne dla interpretacji wielu zjawisk współczesnych. JealI1a Delumeau opisalI1ie świata nie razi bowiem schematyc:zmością myślenia lecz jest barwną, choć naukową w całym tego slowa znaczeniu opowieścią o zakamarkacoh ludzkiej natury. Szeroka, monochromatyczna (czerń!) panorama dziejowa, jaką Delumeau przed nami roztacza, przynosi rzeczywistą realizację zapewnień zawartych we wstępie pracy. Erudycja nie stanowi dlań balastu, lecz pozwala swobodnie kojarzyć fakty, sięgając do różnorodnych źródeł informacji od historycznych i religioznawczych, poprzez etnograficzne, aź do medyczmych. Stąd teź zapewne wielowątkowość tego specyficznego typu pisarstwa, niezamykanie się w spOGobie myś:enia typowym dla którejś z nauk szczególowych, próba syntezy. Na atrakcyjność książki składa się także jej styl i sposób narracji, budujący jasll1Y i przejrzysty tok wykładu. Strach w kulturze Zachodn jest doskOll1ałym przykładem pisarstwa, któl1e - będąc interesującym i dostępnym dla wielu odbiorców - odpowiada jednocześnie wymogom stawianym rozprawie naukowej. Ubique horror zdaje się mówić Jean Delumeau, lecz myśl ta wykracza poza ramy jakie zakreśla w swej książce. Sposób postrzegania rzeczywistości charakterystyczmy dla "świadomości oblężonej" nosi piętno ponadczasowości - zmieniają się tylko jego realne wykładniki. Zrozumienie historycznych źródeł tego doświadczenia egzystencjalnego, jakim jest strach, pozwala lepiej pojąć zjawiska nam współczesne - strac,h przed totalnością zagłady i składające się nań poszczególne Jęki. Bo choć, wedle francuskiego historyka, niewyczerpalna jest kreatywna moc łudzi, to wciąż jeszcze wolą oni poznawać świat poprzez podporządkowywaJrJie go sobie niż poprzez zrozumienie. Delumeau twierdzi, że opanować lęk można naprawdę tylko dzięki poszukiwaniu pogody i radości ducha przez akceptację. Podobnie zdaje się sądzić autor mnej monografii lęku, psychiatra, Antoni Kępiński pisząc, iż redukcja lęku, dzięki której może rozwijać się kultura, następuje tylko poprzez zbliżenie się i akceptację. Ta nieprzypadkowa, jak sądzę, zbieżność myśli obu badaczy jawi się jako wynik głębokie1j refleksji nad zagadkami ludzkiej il1atury. Lubomira L. S. S z e j n b a u m, Argientinskij Izd. «Nauka», Akademija Nauk SSSR. -Makłaja, Moskwa 1984, ss. 168. etnos. Institut Etapy formirowanija Etnografii im. Bobrowska i razwitija, N. N. Mikłucho- Znaczne zainteresowanie radzieckich etnografów, historyków i politologów problcmc>.tykcl etniczn<! współczesnego świata, w tym również Ameryki Lacil'iskiej, znajduje odzwierciedlenie w systematyc;;mym wzrości€ literatury przedmiotu. Jedną z ostatnich pozycji poświęconych tej problematyce jest praca L. S. Szejnbaum. Jest ona podsumowaniem wieloletnich zainteresowań radzieckiej autorki rozwojem procesów etnicznych w społeczeństwie argentyńskim od początków epoki ko:oniaLnej aż po czasy nam współczesne. Zgodnie z zapowiedzią, główną uwagę poświęciła ona dwom grupom problemów: ,,1) dotyczących formowania się społeczeństwa :na terytorium kolonii Rio de Ja Plata i 2) odnoszących się do kwestii imigracji" (s. 9). Rozwój argentyńskiego etnos'll prześledziła w czterech oddzielnych okresach: epoce �300 RECENZJE kolonialnej, pierwszym półwieczu niepodległej Argenty;ny, dziesięcioleciac.h masowej imigracji z Europy od początku lat 70-tych XIX w. do 1'. 1914, oraz w wieku XX - od wybuchu pierwszej wojny światowej poczynając. Omówienie epoki ko:onia!nej rozpoczęła autorka od przedstawienia zróżnicowania plemiennego Indian zamieszkujących terytorium późniejszej Argentyny. Opisała podbój tego obszaru przez Hiszpanów, jego kolonizację przez białych sprowadzających afrykańskich Murzynów jako niewolników, oraz stopniowe mieszanie się ludności należącej do trzech ras: Europejczyków, Mur zynów i Indian. Przedstawiła proces formowada ;się po;s;zczegó:nych grup społecznych kolonialnej IArgentyny w tym rÓWll1ież proporcje rasowe ludności zamieszkującej poszczególne regiony .kr<:llju- w ró21:1ych (llklresa'Ch jego Ikoklnia1nego r<J'Zlwoju.L. S. SzejlI1balUiffiwska>zała na u·;vaTUinkowalnia $lPołeczne, golsporlaJI'cze Ij iPolJliltyc'ZnedO'kOll1ujących się przemian ludnościowych. Uwzględniła warunki sprzyjające kształtowaniu się wspólnego etJnosu. Omawiając pierwsze pólwiecze wieku XIX znaczną uwagę zwróci la na proces kulturowego ujednolicania się społeczeństwa argentyńskiego. Obszernie został przez autorkę omówiony proces masowej imigracji europejskiej do Argentyny między rokiem 1'357 - zwłaszcza za' 1869 a 1914. Przedstawiono środki społeczno-polityczne podejmowane przez władze argentyńskie w celu pobudzenia imigracji. Scharakteryzowano grupy imigranckie z poszczególll1ych krajów europejskich. Opisano przemiany społecZll1e jakim uległy one w Argentynie, zwłaszcza zaś proces ich mieszanias'ię i powstawania wspólnej kultury ogólnoargentyńskiej. Mimo widocznego wpływu treści kultur imigranckich na kulturę argentyńską zachowany został - zdaniem autorki - arge..rttyi.c;ki rdzeń tej kultury (powstały w epoce kolonialnej, a następnie wzmocniOll1Yw dziesięcio:eciach poprzedzających masową imigrację europejską. Uwzględniono znaczne regionalne (kulturowe a także - występujące w <niewielkim stopniu - rasowe) zróżnicowanie ludności Argemtyny, pogłębiane osiedlaniem się imigrantów glównie w pasie nadmorskim, w miastach, w tym przede wszystkim w Buenos Aires. Omówiono stosunki między poszczególnymi grupami spoleczeństwa argentyńskiego (wieś - mia· sto, wybrzeże nadmorskie - wnętrze kraju). PośWięCO:!'lOuwagę tradycyjnej kulturze metysów argentyńskich zamieszkujących wnętrze kraju (równicż wypieraniu Indian z ich ziem, w tym ich fizycznej eksterminacji). Opisano rolę imigrantów w przemialnach struktury społeczeństwa argentyńskiego i jego gospodarki. P.o pie!f'wtJzej wojnie świ.atowej wy:stąpił gW'alt·owny sradek imig.racji eUr."opejskiej do Argentyny. W ostatnich - omawianych w pracy - dzics'<;ciolcciach odnotowano zwiększony Inapływ imigrantów z kraj6w są3iednich. Jednocześnie nastąpił masowy napływ ludności z wnętrza kraju -(często mieszańców różnych ras) do miast wschodniego wybrzeża. Omówiono w pracy ich wpływ na charaktcr kultury i etnosu argentyńskiego, w tym również pojawiające się konflikty. Ich zanik lub znaczne osłabienie spowodowane było wzrastającą niechęcią do imigrant6w z państw ·s;lsied· nich (często metysów). Migracje wewnętrzne sprzyjały kulturowemu ujedno~icanil1 społeczeństwa Argentyny, stopniowemu zmniejszaniu regionalnych zróżnicowań. Omówieniem wpływu tych procesów na przemiany strukturalne i demograficzne społeczeństwa argentyńskiego zakończyła L. S. Szejnbaum swą książk<;. Termin "etnos" użyty w tytule pracy został przez autorkę scharald.eryzowany krótko i bardzo ogólnie .(:s. 3). Wskazała ona na brak zgody wśród radz;{'cl<:ich liczonych co do zakresu treściowego tego pojęcia. Można przypuszczać, iż między irrnymi właśnie ta sytuacja v/płynęła na charakter prowadzolDych przez L. S. Szejnbaum rozważań. Zdecydowanie przeważa w nich prezentacja uw,lrUinkow,l"j zewnętrznych formowania się argentYt'tskiego etnosu. nad jego wewnętrzną treścią Spowodowane to zostało jak można sądzić - również charakterem do~tępnej �301 RECENZJE literatury. Trudno:ki z ustaleniem wspólnych -elementów kultury argentyńskiej są następstwem kłopotów z zebraniem odpowiednich materiałów faktograficznych, jak też problemów teoretycznych wiążących się z konieczmością ich kategoryzacji i uogólnienia. Okres kolonialny uznała autorka za ważJlly etap kształtowania się argentyńskiego etno:su. Poziom samoświadomości etnic:zmej był wówczas jeszcze niski. Walki o uniezależnienie .się od Hiszpanii wplynęły lila wzrost świadomości etnicznej społeczeństwa, jednakże / terminy "naród" i narodowy" oznaczały wówczas bardziej uświadomienie sobie potrzeby jedności państwowej, niż zakończenie procesu narodowego zjednoczenia. Brak było wspólnego i powszechnie u:zma;nego etnonimu. Arge:ntyilczycy używali wówczas w stosunku do siebie różnych określeń: "Amerykanie", "południowi Amerykanie", "amerykańscy Hiszpanie", "naród amerykański" i rwdziej "lud argentyński" (s'. 78). W pierwszych dziesięcioleciach niepodległości występowaly bardzo silne tendencje separatystyczne. JednoczeŚlnie wskutek mieszania się ludności należącej do różnych ras następowało rasowe ujednolicenie się społeczeństwa. Procesowi temu sprzyjało okresowe wstrzymanie imigracji do Argentyny. W dziesięcioleciach późniejszych, okresie masowej imigracji z Europy, 8symilacja kulturowa imigrantów przebiegala - jak zaznaczyla autorka - znacznie wolniej niż strukturalna (s. 1'20), jednakże mimo to "elementy kultury kreols:,;ej nie tylko zachowaly :się mimo potężnego zagrożenia z zew;Dątrz, ale i zostały organicznie włączone wc wspó}ny proces zmian spoleczno-kulturowych" (s. 117- 118). W omawianej pracy używane jest pojęcie narodu, aczkolwiek autorka samemu pojęciu jak i jego argentyńskiej specyfice nie poświęciła oddzielnej uwagi. Stwierdzenia na temat argentyńskiego procesu narodotwórczego mają charakter marginaLny. Brak wyrażonej wprost koncepcji tego procesu. Można się domyślać, iż jego wyjaśnienie nie bylo tylko celem autorki rozprawy. L. S. Sze-jnbaum s,twierdza, iż IV argentyilskiej historiografii "pojęcie narodu utożsamiane jest z pojęciem pań~twa" (s. 5). Uważa zarazem, iż "jest jeszcze za wcześnie na to, by mówić o jednol'Odności narodu argentyńskiego, a tym bardziej calej ludności ArgentY'ny" (s. 163). :\Iimo, iż w pracy zawarte są rozważania będące próbą charakterystyk niektóryc.h elementów kultur zbiorowości imigramckich i ich wpływu na kulturę argentyńską, to wyraŹJnie odczuwaLny jest brak określenia charakteru wspólnoty argentyńskiej: treści, zasięgu społecznego i natężenia spajających ją więzi.. Niewiele można się duwiedzieć o treści świadomości (e1:lnicznej, narodowej} iArgentyńczyków. Brak .j)6jnej koncepcji rozwoju etnosu argentyńskiego zawierającej jego argentyńską ~pecyfikę, zmiany jego lniektórych elementów treściowych i mechanizmy tych zmian. Uwagi czynio;ne :na ten temat są w zbyt małym stopniu ze :sobą powiązane. Opis (aktów społecznych dominuje w pracy nad analizą ist:niejących między nimi zależności. Te mankamenty pracy tylko po części obciążają jej autorkę. W znacznym ~topniu wynikają z niezadowalającego wciąż poziomu rozwoju nauk badających tytułową problematyk~ recenzowanej rozprawy. Dotychczasowe prace L.S. Szejn'Jaum korzystnie wyróżniają się w radzieckiej latynoamerykanistyce poziomem merytorycznych rozvV'ażań. Również omawiany tom zasługuje na uwagę. Zawiera bogaty materiał faktograficzny, dane dotyczące skladu etnicznego, w tym rasowego. ~połeczeństwa Argentyny w różnych okresach jego rozwoju, migracji weWinętrznych, a przede wszystkim bogate materiały statystyczne imigracji do tego kraju. Zawiera również omówienie literatury poświ~conej tytułowej problematyce pracy. Ry.szard Radzik �302 Paul-Henri S t a h l, Histoire France", Paris 1986, ss. 247. RECENZJE de la decapitation, "Presses Universitaires de W serii "Le s Chemins de I'Histoire" ukazała' się nowa praca P. H. Stahla, profesora socjologii i etnologii w Eco1e des Hautes' Etudes en Sciences Sociales w Paryżu, omawiająca wszechstronnie zwyczaj obcinania głów, jaki istniał w Europie południowo-wschodniej do czasów niemal nam współczesnych. Zagadnieniem tym nie zajmowano się dotąd prawie zupełnie, książka ma więc charakter nowatonski. Sest to praca z pogranicza wielu dyscyplin: historii, etnografii, folklorystyki, przy czym autor nawiązuje również do historii religii. Dzieli się ona na trzy części. Pier~sza z nich daje materiał dotyczący zwyczaju obcinania głów, druga zawiera zbiór wierzeń związanych z głową lub czaszką i praktyk z tych wierzeń wypływających, część trzecia stara się wyświetlić pochodzenie tego zwyczaju. Książkę u.:upełniają obszerne aneksy, zawierające teksty źródłowe z opisami wydarzeń związanych z obcinaniem głów. Wreszcie kończy pracę bogata literatura przedmiotu. Autor oparł się przede wszystkim na źródłach pisanych z ostatnich pięciuset lat, doprowadzając je do ostatnich czasów (np. materiały z powojennej prasy greckiej), które uzupełnił materiałem zebranym przez siebie w czasie badań terenowych w Rumunii, Grecji i innych krajach bałkańskich - oczywiście w tym ostatnim wypadku chodziło już tylko o tradycję ustną. Charakterystyczne jest, że zwyczaj obcinania głów był praktykowa:ny w tych wszystkich krajach, które na wiele setek lat znalazły się pod pa,nowaniem Turków Osmal1skich, a więc w europejskiej części Turcji, w Grecji, Rumunii, Alba:nii, Bułgarii i części Jugosławii i Węgier zajętych przez Turcję. Praktykowali go również Tatarzy, ale niejako na zlecenie Turków, którzy dawali wy,sokie nagrody za dostarczenie im głów ich wrogów, !\. więc zwyczaj ten, jakkolwiek występujący na terenie Europy, wiąże się z ludami, które tu przybyły z głębi iAzji. Zgromadzony przez autora bogaty materiał został przezeń uSylstematyzowany i przedstawiony w sposób jasny i klaroWlny. Autor operuje licznymi cytatami (nie licząc wspomnianych aneksów źródłowych), które dodają pracy autentyzmu, a równocześnie wprowadzają czytelnika w klimat, w sposób patrzenia ówczesnego społeczeństwa na sprawy związane z praktyką obcinania głów. Praca P. H. Stahla jest u nas trudno dostępna, sądzę więc, że krótka relacja z wywodów autora może stać ;się użyteczna dla polskiego czytelnika. Zwyczaj obcinania głów praktykowany przez Turków i podległe im narody uprawiany był powszechnie do ostatnich dziesięcioleci XIX w. (szczególnie na terenie Grecji i Czarnogóry). Był to zwycz'aj związany przede wszystkim z wojną. Obcinano głowy wrogom po1egłym 'w walce i jeńcom wziętym do niewoli. Obcięcie głowy wiązało się również z wykonaniem wyroku śmierci, wydanym przez sqd czy też z rozkazu władcy. Praktykowane też było przy indywidualnych porachunkach z osobistymi wrogami, pochwyconymi złoczyń.cami itd, Obcinano głowy wyłącznie mężczyznom w wieku dojrzałym, nigdy kobietom i dzieciom. Obcinanie głów wrogom w czasie lub po bitwie było spektakularnym dowodem zwycięstwa. Bezpośrednio po bitwie wojownicy tureccy defilowali przed namiotem wodza, ofiarowując mu jako trofeum głowy zabitych przez siebie wrogów. Przyprowadzano również przed wodza jeńców i ścinano im głowy w jego obecności. Głowa jeńca pojmanego żywcem i ściętego na oczach wszystkich była o wiele wyżej ceniona. W Turcji w XVI w., ale i później, płacono żołnierzowi określo;ne ceny za głowy chrześcijan, w innych wypadkach za głowy konkretnych, szczególnie niebezpiecznych dla Turcji wrogów, np. Kozaków. Istnieli "faffi7ierze głów", którzy �RECENZJE 303 po bitwie napadali na otaczające ten teren wsi i mordowali, a następnie obcinali głowy chłopów, by móc się wykazać bogatszymi trofeami. W tych "nieuczciwych" praktykach leży, moim zdaniem, przyczy;na dla której o wiele większą cenę miały głowy wrogów wziętych żywcem i ściętych na oczach dowódcy. Do XIX w. włącznie wielkość zwycięstwa mierzyło się ilością ściętych głów, stąd spotykamy się z mocno przesadzonymi cyframi w relacjach z poszczególnych bitew i wojen. Jak dalece są one zawyżone świadczy choćby jedno ze źródeł mówiących o bitwie, jaka rozegrała się w Transylwanii, gdzie Turcy podali, że zdobyli 40.000 głów, podczas gdy z innych źródeł wiadomo, że przeciwnik miał 9000 żołnierzy, z czego w bitwie zginęło 575 osób. W opisach wojen czytamy o piramidach budowanych po bitwie z głów wroga, przy czym na ich szczycie umieszcza:no głowę zabitego wodza, lub o wałac,h z głów budowanych wzdłuź dróg, itd. Moźna tu przypomnieć, że i Polacy stawali się ofiarami tego rodzaju praktyk wojennych, jak np. król polski a następnie węgierski Władysław III Warneńczyk, czy hetman Stanisław Zółkiewski, którego głowa powędrowała do Konstantynopola (1620 r.), skąd dopi·cro została wykupiona przez Polaków. W cza'sie wojny obcinano głowy zabitym wrogom lub ścinall10 po bitwie głowy jeńcom. W czasie pokoju ścinano głowy z wyroku władzy i tu rozwinął się pewien rytuał. Przede wszy.stkim należy podkreślić, że śmierć przez ścięcie głowy uważana była za honorową (w przeciwieństwie do śmierci przez powieszenie - tu robiono wyjątek dła śmierci przez uduszenie cięciwą łuku, która była również honorowa, aczkolwiek rzadko stosowana). Im liczniejsza grupa i bardziej dostojnych osobistości przyglądała się wykonalIliu wyroku i im wyższy rangą był dostojnik państwowy, przed którego obliczem dokonywano tego krwawego aktu, tym większy honor dla ofiary. Przed wykonaniem wyroku pozwalano sk'azańcowi (nawet chrześcijanom) odmówić modlitwę, rozbierano go z wierzchnich szat, a następnie obcinano mu głowę specjalnym, tylko do tego służącym nożem. Rolę katów spełniali cudzoziemcy, najczęściej kolorowi, na ogół ll1iewoLnicy, o ile możności ll1iemi i o przerażającym wyglądzie zew:nętrznym. W samej Turcji byli to najczęściej Murzyni, na Bałkanach Cyganie, którzy tam byli klasą niewolniczą, powszechn1e pogardzaną. Nagrodą dla kata było ubranie skazańca i pieniądze jakie w chwili wykonania wyroku miał przy sobie. Miejscem kaźni wysoko pOlStawionych osobistości był pałac, :namiot, lub miejsce przed wejściem do pałacu lub lIlamiotu władcy (wezyra, wodza itd.). Na taką okazję zapraszano odpowiednio wysoko postawione osobistości. Ścinano też głowy przed serajem, przed bramą miasta, na głównym placu lub ulicy - tam gdzie gromadziło się wielu ludzi, lub rzadziej w innych miejscach, w zależności od okoliczności. Ściętą głowę wystawiano na widok publiczny nabitą na pikę, umieszczano na słupie lub innym widocznym miejscu, gdzie pozostawała na ogół przez 24 godziny do 3 dni. Po zwycięskich bitwach głowy takie, dla si;mia postrachu wśród pobitych, wystawiane były nieraz dłużej, ale miało to już charakter profanacji zwłok. W wypadku wykonania wyroku przyjaciele zamordowanego niejednokrotnie opłakiwali go, pieszcząc i całując ściętą głowę. Sprawa komplikowała się kiedy chodziło o przesłanie głów, np. z pola bitwy do Ko;nstamtynopola dla zaprezentowania ich sułtanowi, czy też przesianie głowy jakiegoś znacznego lokalnego urzędnika lub arystokraty zabitego z wyroku daleko od stolicy. Wówczas odpowiedni specjaliści ściągali s'kórę z czaszki, nasalali ją, wypychali słomą lub bawełną, napełniali wonnymi substancjami i zazwyczaj suszyli przez 2 tygodnie. Innym sposobem konserwacji, tym razem całych głów, było przesyłanie ich w miodzie. Głowy, jeśli należały do wybitnych osobstości, przesyłało się w szkatułkach, ll1ieraz bardzo drogocennych, inne w workach, wreszcie �304 RECENZJE je~li były ich większe ilości, solone w beczkach. Głowami pochodzącymi z większych zwycięstw dekorowano stolicę lub inne miasta, gdzie znajdowal się przedstawiciel władzy, przy czym czasem, zastępczo, obcinano tylko uszy zabitych i girlandy tych uszu nanizanych na sznury powiewały :na zwycięskich statkach, placach publicznych itd. Powszechność ścinania głów w państwie tureckim znalazła swoje odbicie w szeregu zwyczajów, w powiedzeniach, opowiadaniach, bogatym folklorze slownym. Np. w Albanii istniał zwyczaj tatuowania ciała małych chłopców by, kiedy dorosn'l i zginą w walce a wróg obetnie im głowę, można było zidentyfikować zwłoki. Istniała opinia, że sułtan obcina dzielnnie 7 głów, wielki wezyr 6, a pomniejsi wezyrowie po jednej. Mówiono też, że pierwszym zdaniem jakiego uczy się pisać następcę tronu jest "ja ci utnę głowę", a żołnierze w czasie defilady przed Howym sułtanem obejmującym władzę pochylali głowę 'na ramię na znak, że każdej chwili ma on możność obciąć im głowę. O powszechności tego zwyczaj świadczy również analiza, jakiej poddał autor zbiór rumUl1skich pieśni epiczmych, gdzie na 100 pie~ni w 59 występuje motyw obcinania głowy. Obcinanie głowy to dzieło przede wszystkim Turków, ale i inne narody, pozostające bądż pod ich władaniem, bądż w bliskich z nimi kontaktach, przejqly ten zwyczaj. Głowy obcinali swym wrogom (Turkom, ale i innym) Grecy, Rumuni, Czarnogórcy, ,AlbaJ'1czycy, a także Wenecjanie. Kurtuazyjrnie przesyłano sobie w upominku .głowy wspólnych wrogów. Turcy Węgrom. Węgrzy Mołdawianom. Rumuni węgierskie głowy Niemcom itd. Obyczaj obcinania głów trwał ni'eomal do ostatnich czasów. W walkach jakie Turcy wiedli z Albańczykami czytamy o ustawianiu piramid z głów Albal1czyków w latach 1779 i 1799. W walkach między Grekami i Bułgarami z początkiem XX w. obie strony miały zwyczaj obnoszenia po wsi głów ściętych ich przywódcom. W Czarnogórze zdarzały się wypadki obcinania głów jeszcze w okresie międzywojennym (np. fotografie policjantów z głowami schwytanych przez siebie bandytów). W Grecji, w czasie wojny domowej (po II wojnie światowej) zdarzały się wypadki, zanotowane w prasie, obcinania głów i wystawiania ich na widok publiczmy z odpowiednim napisem. Dane dotyczące obcinania głów w ostatnich 5 wiekach w Europie poludniowo-wschodniej autor uzupełnia materiałem porównawczym z różnych krajów i różnych epok, z Europy (od Irlandii po Rzym), a przede wszystkim Azji (tu także przykłady ze starożytności - z Biblii i innych źródeł. DDchodzi on do wniosku. że mimo spotykania takich praktyk sporadycznie w różnych regionach, Turcy przy<nieśli ten zwyczaj ze swych pierwotnych siedzib w głębi Azji. Część druga pracy Stahla poświęcona jest analizie materiału. Próbuje On znależć odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie głowa była tak ważnym trofeum. Sięga tu do analogii ze starożytności i czasów c.hrześcijańskich, poczYll1ając od kultu relikwii, gdzie głowa świętego była uważana za najcenniejszą relikwię. Omawia zwyczaj podwójnego pochówku spotykany w Kościele Wschodnim, gdzie po upływie pewnej ilości lat, w klasztorach (ale nie tylko) kości zmarłych zsypywano do wspólnego grobu, a tylko ich czaszki traktowano indywidualnie, przechowywano osobno, nierzadko wypisując Ina ll1ich imię zmarłego (źródła datowane jakie tu autor przytacza dotyczą końca XIX w.). Ponadto analiza innych przekazów pozwala autorowi na wysnucie wniosku, że głowa uważana była za siedlisko duszy. niejak6 symbolizowała całego człowieka. Część opisowa łączy się u autora często z poszukiwaniem powiązań m,lgiczno-religijnych poszczególnych zjawisk i wysnuwaniem wniosków, które, moim zdaniem, budzą pew1l1e zastrzeżelnia, a w każdym razie nie są przekonywująco udoku- �305 -RECENZJE mentowane_ Jest ich wiele przytoczę z braku mieJsca tylko dwa przykłady. I tak wystawianie glów na widok publiczny na jakimś podwyŻ!Szeniu ma się, zdaniem autora, wiązać z sakra:nym znaczeniem szczytu/wierzchołka, podczas gdy dla mnie chodzi tu o to, by trofeum było przez wszystkich widziane. Mam beż pew:ne zastrzeżenia co do wniosku autora, że przesyłanie głów do Konsta:ntY'l1opola, stolicy i siedziby sułtana, bądż ścinanie skazańców w obliczu sułtana mialo znaczenie sakralne, gdyż był to środek władzy nie tylko świeckiej, ale i duchowej. Przy tym traktuje tę praktykę zgoła jako kontynuację ofiar ludzkich. Niewłaściwy wydaje mi się również termin chasseuTs de tetes łowcy 'głów, wielokrotnie używany przez autora. Moim zdaniem można go zastosować wyłącZln,ie tam, gdzie władza turecka płaciła konkretną cenę za dostarczoną głowę wroga i żołnierze wyrażnie ,.polowali" na jakiekolwiek glowy. NatomialSt nie wydaje mi się słuszne używanie tego terminu w wypadku wykonywania wyroku sądowego, czy brania trofeów z glów podbitych wrogów, co było tylko kankretnym potwierdzeniem sukcesów bitewnych dałl1ego wojownika, a dla dowódcy i wladcy dowodem wielkości zwycięstwa. Pomijając te i inne drobne zastrzeżenia (szczególnie }eśli chodzi o religijno-magiczne interpretacje różnych zwyczajowych praktyk związanych z obcinaniem głów) należy podnieść zarówno nowatorski charakte-r pracy autora, jak i bogactwo materiału, na ogól trudno dostępnego choćby ze względów językowych (źródła w językach tureckim, rumuńskim, greckim itd.). Autor posiada rÓWinież szerokie perspektywy historycZlne i geograficzne, które pozwalają mu spojrzeć na zwyczaj, w tym wypadku niewątpliwie turecki, na tle porównawczym rozległym zarówno czasowo jak i przestrzennie. Anna Naoual el S a a d a o u i, Le face cache.e d'Eve. Les femmes Kowalska-Lewicka dans le monde arabe, Parus 1983, wyd. 2, ed. des femmelS, ss. 415.. W 1980 r. w Londynie wydawnictwo Zed Pr-ess opublikowało książkę Egipcjanki N. el Saadaoui pt. The hidden face of Eve. W dwa lata później rzecz ta ukazała się w języku francuskim w tłumaczeniu Elizabeth Geiger van Bssen stając się bestsellerem, skoro edycję powtórzono w 1983 r. Rozważania są rezultatem wi,eloletnich doświadczeń autorki jako lekarza, a także poszukiwań dokumentacy jnyc:h wyjaśniających Decepcję zachowań funkcjonujących w społeczeństwie arabskim. Przyczynę istniejących struktur tłumaczy sferą ekonomiczną, religijną i polityką rządów poszczególnych krajów. Książka składa się ze Wstępu (Preface), w którym omówiono ogólnie sytuacje polityczno-spolcczną krajów arabskich. Natomiast w Introdukcji sięga autorka do genezy istniejącego stanu rzeczy. Jej zdalniem, odpowiedzialność za rzeczywistość ponoszą zarówno religia jak i polityka, gdy w społeczeństwie patriarchalnym, a za takie uważa egipskie, nie jest możliwe oddzieJoenie religii od systemu politycznego i seksu od p~lityki. Triada: polity'kJa - sekis - ,relLgia, j-eslt jednym 'oZnaj-cZJUJ1Jszych punktów szczególnie krajów rozwijających się, a do takich zalicza się m. in. Egipt, gdzie wy.stępują jeszcze stosunki feudalne. Pisząc o sytuacji kobiety podkreśla, że we wszystkich społeczeństwach jej 20 "Lud" - t. '11 �306 RECENZJE wyzysk koresponduje z systemem ekonomicZJnym opierającym się na właSlllości ziemi, spadku i pokrewieństwa. Swoje rozważania wprowadzające zamyka apelem koniecZJności wyzwolenia kobiety na gruncie społecznym, moralnym i kulturowym (s. 49). Różnorodne zagadnienia związane' z obyczajowością odsłania część pierwsza pt. Połowa okaleczona (La moitie mutilee),. Autorka porusza tam kwestie związane m. ~n. z wychowaniem i pozycją płci pięknej w społecreństwie. Wskazuje, iż narodziny dziewczynki nie wywołują oczekiwanej radości, a w niektórych regionach matkę karze się ciosami, obelgami, a nawet groźbą rozwodu. O wyehowaniu dzieci decyduje płeć. Zycie syna - w przeciwieństwie do córki - cechuje samodzie!ność i swoista wolność. Wiele problemów i frustracji wywołuje kwestia honoru dziewczyny. Zdaniem autorki, jeszcze obecnie w środowiskach tradycyjnych żąda się od panny młodej poświadczenia jej dziewictwa poprzez prezentację splamiOlI1ego prześcieradła. Nieszczęściem dla rodziny jest utracenie błony dziewiczej w wyniku wypadku w dzieciństwie lub :skaza fizjologiczna. Według obyczaju, brak wymaganego dowodu winien być zmyty "krwią". :Na szczęście dla wielu młodych mężczyzn kryterium dziewictwa nie decyduje już o wspólnym życiu. Autorka krytykuje koncepcję honoru w rodzinach arabskich, określa ją wręcz za niemoralną. W niektórych krajach świata (m. in. Egipcie, Sudanie, Jemenie) praktykuje się obrzezanie dziewczynek. Obyczaj ten opiera się na wierzeniu, że usuwanie części organów genitalnych zeWl!lętrznych zmniejsza pobudliwość seksualną dziewczy,nek, dzięki cremu chroni się ich dziewictwo, a zatem honor. Zabieg wykonuje się przed pojawieniem się pierwszej m€lI1Jstruacji. Konsekwencją tych "operacji" są często ciężkie zapalenia, szoki psyehologiczne, oziębłość płciowa. Wśród przebadanych przez autorkę kobiet i dziewcząt większość, zwłaszcza ze środowisk, gdzie tradycja zajmuje pozycję prestiżową, nie było świadome owych skutków. Ich wiedza ograniczała się jedynie do sfery ewentualnego małżeństwa, które mogło być zawarte tylko z dziewczyną obrz'ezaną. Wiele z nich traktowało ów zabieg jako "operację 'C'CzY52jc.zają,cą" (operaJtj'on purifCante). Prze'f<l'żający Qikaza~ s~ę fa'klt, że 66% spoś,ód ankietowanych dziewcząt i kobiet legitymujących się wykształceniem nie miało pojęcia o fatalnym wpływie obrzezania na ich stan psychiczny i seksualny (s. 93). Sytuację tę tłumaczy temat tabu wobec anatomii kobiecej. Nawet na studiach medycznych nie podejmuje się m. in. wyjaśniem.ia funkcji łechtaczki w ciele kobiety. Obiektywnie usuwanie łechtaczki stanowi gwarancję dziewictwa aż do ślubu, a zatem honoru rodziny. Zabieg ten został prawnie zabroniony w Egipcie, jednak przy milczącej aprobacie rządzących jest w da~szym ciągu praktykowany. Dzieje płci piękmej, poczynając od biblijnej Ewy, prezentuje rozdział - część druga - Kobiety w historii (Les femmes dams l'histoire). Autorka przypomina, że w staroźytJnym Egipcie sYn nosił nazwisko matki i otrzymywał spadek wynikający z pokrewieńlstwa kobiet. Omawia też los matriarchatu, a jego zniknięcie tłumaczy konsekwencją 'systemu, w ramach którego mężczyzna przejął rolę centralną, zatrzymując sobie także swobodę dziaałnia. Również pojawienie się prostytucji należy łączyć z rządami mężczyzn, gdyż w okresie mariarchatu in5tytucja ta była nieznana. Przywołuje także dokumenty hebrajskie, chrześcijańs'kie i muzułmańskie, które odsuwają kobietę w cień. O historii kobiety w kręgu kultury muzułmańskiej traktuje część trzecia pt. Kobieta arabska {La femme arabe). Wkraczając w świat przedislamski ukazuje zjawisko po;Jiandrii, jakie obo'wiązywało w 'Wielu r€ijornaah świa:ta 'airabskieg.o. F>Ulnkcjonowało ono na zalSadzie "małżeństwa dzielonego {mariage part age) lub tzw. "istibdaa". Forma pierwsza charakteryzowała się możliwością pos'adania przez ko- �307 RECENZJE bietę dziesięciu męzow. Natomiast druga mogła być realizowana w przypadku braku spadkobiercy. Wówczas żona za zgodą męża miała prawo współżycia z innym mężczyzną, a narodzone dziecię US'ynawiał współmałżonek. W niektórych społeczeństwach poliamdria obowiązuje współcZJeśnie (s. 262). Pierwotnie islam przyznawał kobiecie ważne miejsce w społeczeństwie. Jednak wraz ze śmiercią Proroka jej pozycja ulegała degradacji. Spadek ten rozpoczął się w momencie wprowadzenia s'egregacji płci. Ów podział tłumaczy się często w aspekcie Jęku i pożąda:nia kobiety prz;ez mężczyznę. Z historii Arabów wynika, że to mężczYŹJl1ibardziej boją się kobiet niż odwrotnie. Ruch emancypacyjny w Egipcie został zapoczątkowany w połowie XIX w. Jego dzieje przedstawia autorka w części czwartej pl. Problem otwarty (La brecl<e est ouverte). Pomimo przewartościowań w sferze świadomości, jeszcze i dzisiaj podjęcie przez kobietę pracy zawodowej wywołuje kontrower.s'je. Nakazem obyczaju winna ona swoje życie spędzać w obrębie domostwa służąc mężowi i dzieciom. WspółczeŚinie zezwolenie małżonce :na pracę zarobkową dla wielu mężów oznacza obniżenie jego prestiżu oraz skazę na honorze (s. 376). Postawa ta wypływa z lęku przed ewentual:nymi kontaktami z innym mężczyzną jakie mogą mieć miejsce m. in. w biurze, na ulicy, w środkach masowej komunikacji. Ów kompleks mężczyzny nie zależy od wykształcenia, lecz wychowania. Na ka'r~ach tejo.sltatniej części autorka pOldda:je IQsrtmejkirYltyce p~lligamię, która występuje w prawie wszystkich krajach arabskich (wyjątek stanowi Tunezja, gdzie w 1956 r. zadekretowano monogamię). Według prawa egipskiego mężczyzna ma prawo poślubić kilka żon i rozwieść kiedy ma na to ochotę. Ojciec rodziny wielodzietnej (lO dzieci) może ją opuścić, jeżeli pował kobietę, którą pragnie poślubić {s. 384}. Natomiast kobieta arabska życie seksualne może prowadzić tylko z mężem. Stosunki pozamałżeńskie są zabronione, nawet masturbacja jest grzechem. Kończąc swoje rozważania N. el Saadaoui stwierdza, iż sytuacja kobiety wynika z ~yisltemu pa:triarchaJ1nego, trwającego ,dZliislil'l,jKTytyk:uje religie śwli.alta, które zaadoptowały zasadę posłuszeństwa kobiety wobec mężczyzny. Podważa obraz kobiety nakreślony w literaturze dawnej i współczesnej, wytykając mu fałszerstwo i nieprawdziwość. Książka stanowi bogatą informację historyczno-socjologiczną. Odsłania wiele tajników położenia kobiety arabskiej. Wprawdzie rzecz dotyczy przede wszystkim Egiptu, ale autorka sięga głębiej przywołując zjawiska z kręgu kultury muzułmańskiej. Czasami zauważa się pryncypialność w formułowaniu tez, co może budzić ,ko'1':t'~'O'wer1sjc. Niemniej jes1t bo po·zycja cenna, 'Uk<lJzującaskomp1iJkowalną i brudną do szybkiego rozwikłania sytuację społeczną kobiety arabskiej. do tArvna Barska Ludwik S to m m a, Antro'polo.gia kultury Inic.zy PAX, War'31zawa 1986, 'Ss, 268. wsi .polskiej XIX w., InJS!ŁyltUlt Wydaw- Ludwik Stomma jest absolwentem Kabedry Etnografii UW, był pracownikiem Instytutu Sztuki PAN, a obeanie od kilku lat wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu. Dał się już poznać jako autor licznych artykułów zamieszczanych głównie w "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Et.nografii Polskiej"; w tych to właśnie artykułach zarysowuje się krąg problematyki, w obrębie której będzie się po20· �,308 RECENZJE r1lJSzał. W roku 1981 ukazała się jego pierwsza książka pod przewrotnym i zagadkowym tytułem Słońce rodzi się 13 grudnia. Stomma proponuje tu, jak sam pisze - "przygodę poniekąd archeologiczną - zstąpienie pod pokłady ulotnych form, ku strukturom słowiańskiego roku obrzędowego, ku utajonym a rządzącym nim mechani:ZJmom". A przygtoda to iście kar~ołOlmna, <li I'alOnej "mózgołomna", nie po Taz ostatni jak się później okaże. IAutor dokonuj'e tutaj selekcji siedemnastu świąt do'rocZJnych kalendarza obrzędowiego, k!tóne po anaUzie 'okazują sJię za wierać w ~obie elementy obrzędów przejścia; następnym krokiem jest próba znalezienia klucza ich dobolfu w k:.ll:tuf'Ze ludowej. Z,damiem Stommy, daltą ludowY(lh obrzędów przejścia są symetryczne parami względem zimowego i letniego przesilenia słonecznego. Kultura ludowa dokonała więc spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodI!l€ są z przełomowymi, "przejściowymi" momentami roku mierzonego i datowanego na pO;Qstalwiewschodów i zaoooidów 'słońca na hory::mnde. OdświeiJa więc tu StOImma (acz w formie pod względem merytorycznym odbi'egającej od pierwotnej astra listycznej koncepcji Volney'a i Dupnisa) pogląd, wskazujący na inspirującą rolę obserwacji słońca i innych gwiazd w kulturze. I tak - po tym wstępie - dochodzimy do najnowszej pracy Ludwika Stommy. wydanej przez PAX w 1986 roku, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. Otwóżmyza'te.m iksiąż:kę i !pozwólmy 'się \vpfowadz;ić do XIX wieku. Czy autoil" okaże I>'ię dobrym przewodnikiem, czy jego sposób oprowadzania będzie nam odpowiadać, poczekajmy z werdyktem do końca maszej wycieczki. KonfrOl!1tacja mitów o wsi polskiej w XIX wieku z rneczywistością, polemika z tymi funkcjOl!1ującymi po dzień dzisiejszy również w świadomości wielu etn{).grafów wyobrażeniami o tradycyjnym i sielsko-niezmiCll1nym wieku XIX, uzasadnienie ich funkcjonowania w kulturze - tak można by sformułować cel, któremu stara się autor sprostać w swej pracy. "Naitura mJi,io1-o,gilZalcjli - ,pUsze Czesła!w RobQtycki - polega lila zastęp~\waniu niepełi!1ej wiedzy o świecie mitem, który próbuje wyjaśnić zjawiska natury, oraz przeznaczenie świata i człowieka jako całości ciągłej i celowej, umożliwiając wian: w S!Cn,sludzkiej dzi'3iła:lności i trwałość Waln1;Jości.P>oina(dtopI'OiC'CoommfŁologizacji sprzyja fakt, że podstawę kOl!1stytuują emocje i wartościowania. Emocje wywołują potrzebę takiego widzenia świata, w którym nie dokonuje się przemiana, ale kumulacja. To co istniało i minęło, powinno trwać w wartościach, które można ocalić bez względu na pr2)emijalność zdarneń". Z natury mitologizacji wynika, że jest to proces nieustanny. . Zrozumienie tego procesu uświadamia więc nam rzecz wręcz niewiarygodną, kłócącą się z :naszym (członków cywilizacji) o sobie wyobrażeniu. Bo czyż nie zakwestionowany zostaje częściowo sposób naszej umysłowej i intelektualnej percepcji otaczającego nas świata i zachodzących w mim procesów'? Dla zrozumiemia tego mechanizmu niezbędna staje się rekonstrukcja zakodowanych w mitach reguł myślenia i swoistej hierarchii wartości społecznych. Tu bowiem znajdziemy klucz do zrozumienia utajonych struktur świadomości danej grupy i sił na nie oddziaływujących. Jeżeli zatem przyjmiemy tok powyż-szego rozumowania za sluszny, jawi nam się obraz cywilizacji, która wydaje się zaprzeczać podstawowym zusadom naszego -myślenia. Świadomość tego faktu i próby jego naukowego wyjaś,nienia zajmowała uwagę całych pokoleń etnologów i przyniosła plon, w postaci wielu rozmaitych, często zdumiewających swą śmiałością teorii, jak chociażby ta, której autorem był Lucien Levi-Bruhl. Jego zdaniem ludzie cywilizowani rozumieją podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest zasada niesprzeczności. Czlowiek pierwotlllY natomiast posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym. Rzeczywistość mityczna staje się częścią realnego przeżycia społeczeństw pierwotnych. �RECENZJE 309 Ustalenia te zostały póŹini'ej zakwestiOlllowane, ale nie w całości. Dwa z :nich oparły się ostrzu krytyki: 1. mistyczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw plemiennych i ludowych stanowią system, czyli zorganizowane są podług jakiego$ wewnętrznego porz4dku, 2. owe "irracjonalne" wyobrażenia są w kulturach pier~ wotnych integralnie związane, stop[lio[le ze światem obserwowalnym; stanowią więc w nich element rzeczywistości. Zapamiętajmy te dwa ustalenia. Co jednak z ową zasadą sprzeczności, która cechować miałaby myśle.nie społeczeństw pierwotnyc.h? W sukurs przychodzi tu językoznawca Ferdynand de Saus5ure, który u.,talil, że system językowy opiera się [la opozycjach oraz Roman Jakobson z ustaleniem, że opozycja jest z natury rzeczy operacją 10gicZl!1ą.Istnienie jednego członu opozycji binarnej w sposób konieczny zakłada i ujawnia istnienie drugiego, przeciwstawnego. Cóż może to oznaczać w odniesieniu do kultury? Otóż człowiek pierwotny w obliczu rzeczy stara się je zawsze, choć przeważnie jest to proces podświadomy, sklasyfikować. Dorzućmy teraz do ll1a.szej wiedzy jeszcze kilka podstawowych ustaleń strukturalizmu. Każda kultura ma specyficZl!1Y i odrębny skończony zbiór opozycji bazowych, organizujących kształt komunikatów nadawanych i odbieranych przez społeczność uczestników tej kultury, a więc zasady klasyfikowania przez nich pojęć, zjawisk i rzeczy - a w konsekwencji - ich wierzenia, zachowania itd. Opozycje bazowe nader rzadko występują w rzeczywistości kulturowej w formie czystej. Pozostają jedynie "ideami" przejawiającymi się w kulturze w postaci licznych i różnorodtnych desygnatów. W ramach tych reguł możliwa j~st ogromna, choć [lie dowolna ilość kombinacji decydujących o treści komunikatu. Ową treść odczytujemy poprzez a.nalizę relacji symbolicznych i innych każdego najprostszego układu. de.sygnatów, czyli mitem. Dopiero wiązki mitemów tworzą nam scenariusze praktyk magicznych, zwyczajów, zachowań społecznych. To pobieżne streszczenie zasady postępowania strukturalnego wydaje się być o tyle uzasadnione, a wręcz niezbędne, gdyż stąd dzieli nas już tylko krok od znalezienia klucza do zagadki myślenia mitycznego. Czy jest ono nielogiczne, skoro mit poszukuje zgodności z sensem, jest ciągłym unaocznianiem istoty rzeczywistości? Rozstrzygnięcie zasadności wybranej przez Stommę drogi postępowania badawczego nie pozostawia teraz wątpliwości. Zbrojny w narzędzia badawcze dostarczone przez metodę strukturalną i wi'erny jej założeniom, ustala autor szeregi opozycji binarnych, nazywając je "tablicami Mendelejewa", których rozszyfrowanie pozwoli odczytać istotę ludowego patrzenia na świat. sposób interpretacji przezeń sensu obiektywnej rreczywistości. Naczelne miejsce w owym mitycznym myśleniu zajmuje opozycji "swój obcy". Mityczne wyobrażenia o obcym są przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyo!.lrażerl tej grupy o .sobie, obrazu zgodnego z rzeczywistością w myśl wyżej przy jętych założeń. Vi! tym miejscu wypada podkreślić zaslugę Stommy w zasyg.nalizowaniu możliwości :nowego. jakże odmiennego od przedwojennych prób patrzenia na zmityzowam; postać obcego w kulturze. Zasługa to tym większa, bo przeci·eż owo konstruowanie obrazu świata podług zasady odwrotności i analogii miało podstawowe znaczenie nic tylko dla wierzeniowości, ale wręcz dla całego mitycznego światopoglądu chłopa XIX-wieczmego. Konstrukcja ta bazowała na znanej nam już zasadzie klasyfikacji. Raz dokonana klasyfikacja - w momencie nazwania pociagrl1a za 's'oba ':lal'sze wyQb.rażenia. Ogl101mną·częŚć iSJwej pracy poświęca Auitor ukazaniu wszechstronnej, wieloaspektowej izolacji wsi polskiej w mawianym okresie, ma którą złożyły się zarówno czynniki tkwiąoe w psychice chłopa, jak i uwa- �310 RECENZJE runkowania zewulętrz;ne, a która w decydującym stopniu przesądziła o kształcie owych wyobrażeń. Godzi się podkreślić wielką ilość materiału etnografic=ego i faktograficznego poddanego analizie badawczej. To bogactwo bazy egzemplifikacyjnej i jej niezwykle celny (miejscami kontrowersyjny) dobór zapisać można jedynie na plUS autorowi Antropologii... To, co czyni z tej książki lekturę dostępną intelektualnej percepcji również mniej wtajemniczonym w problematykę jest - poza niezbędnym minimum - sposób prowadzenia narracji, daleki od poruszania się w hermetycznym polu strict'e naukowego języka. Praca Stommy to doskonałe kompendium wiedzy o fenomenie kultury WiSipolskiej, prawdziwa kopalnia przykładów na istnienie niezwykle rozbudowamej sfery życia duchowego XIX wiecznego chłopstwa polskiego. Stomma przyzwyczaił nas już do kontrowersyjnej tematyki podejmowanej w swej twórczości i Antropologia nie jest tutaj wyjątkiem. Reakcja po przeczytaniu pracy może być różna, w zależności od tego, w jakim stopniu zgadzamy się z założeniami przyjętymi przez Autora. Dwie reakcje u większości czytelników będą jednak prawdopodobnie zbieżne: z jednej strony wrażelnie, że oto jesteśmy świadkami dokonania się na stronicach książki swoistej rewolucji w patrzeniu na świat nie tylko na wsi polskiej, ale także właściwego ludziom końca XX wieku. Rzeczywistość jest bowiem drugorzędna a sposób jej percepcji może być bardzo różny, przybierać różne formy. Mit obecny jest na wszystkich etapach rozwoju społeczeństwa ludzkiego. Siła perswazji umiejętnie dobranych przykładów jest wszak ogromna. Książka Stommy przynosi jednak także pewien niedosyt. Poza głównym wątIdem występują w niej inne, jakby poboczne, ale jakże istotne, na które jednak ostatecznej odpowiedzi nie znajdujemy. Dotyczy to m. in. poruszonej pod koniec pracy kwestii zasadności funkcjolllowania w literatunIe przedmiotu terminu "tradycyjna kultura ludowa" i wręcz próby zakwestionowania całego dotychczasowego dorobku dotyczącego kultury ludowej, pOWlstałego w tym duchu. Czy nie nazbyt śmiałe to pociągnięcie? I jeszcze jedno. Przykład z zakresu medycyny ludowej dotyczący wykorzystania ekskrementów w lecznictwie, niewątpliwie interesujący, nie wydaje się stanowić spójnej całości z I'esztą wywodu; nasuwa się nieodparte wrażenie, że Autor zamieścił go jedynie dla przetestowania tezy Van Gennepa o obrzędach przejścia. Wrażenie to ugruntowuje się w miarę czytania ks'iążki, bo kwestia ta nie zostaje już ponownie poruszona. To, że książka budzi szereg kontrowersji, to bardzo dobrze. O to chodzi. Najgoflszą wszakże oceną dzieła jest milczenie ze strony odbiorcy. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. nie jest z peWlnością pozycją, obok której można przejść obojętnie. fI alina Oniszcznk W. J. Wo z g r i n: Grienlandija i Grienlandcy. łzd. "MysI" Moskwa 1984, ss. 157. Prezentowana publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym znajdujemy ogólne wiadomości o tej największej wyspie świata, obejmującej powierzchnię 2176 tys. km2• Autor podaje m.in., że w paleogenie panował tam klimat ciepły i wilgotny umożliwiający rozwój takim roślinom, jak magnolia, chlebowiec, sekwoja i tulipal;;o\\iec. Przeważały jednak drzewa 1iśoialste srt!fefy umiar.kowanej - �RECENZJE 311 dąb, klon, brzoza, wierzba, topola, olcha, wiąz i niektóre iglaste. Przed 2 - 3 milionami lat nastąpiło silne ochłodzenie, w czasie którego wyspa pokryła się grubą \Val:·si~lwąlodu rozlokowanego Glbe:cn:iealia obis'zarze 1800 rt.)'1s.km2 P.od C'i'ężaTem lądolodu Grenlandia została silnie wgięta. Najniższe temperatury powietrza odnotowano w jej środkowej części (-70°C). Dzięki ciepłemu Prądowi Zachodniogrenlandzkiemu klimat obszarów południowo-zachodnich jest najłagodniejszy. Średnia temperatura stycznia waha się od -1 do -4°C, a lipca około HOC. Flora wyspy liczy ponad 1000 gatunków, w tym 450 roślin wyższych. Następnie W. J. Wozgrin opisuje florę i faunę zwracając szczególną uwagę na te zwierzęta, które mają największe znaczenie gospodarcze. Wspomina też o utworzeniu w północnej i północno-wschodniej części Grenlandii największego na świecie parku narodowego rozciągającego się na przestrzeni 700 tys. km2• Rozdział drugi poświęcono historii zaludnienia Grenlandii i pierwszym kontaktom ludności tubylczej z Europejczykami. Autor zaznacza, że ślady najdawniejszych eskimoskich osad odkrytych na Ziemi Pery'ego w pobliżu fiordu Independens ocenia się na około dwa tysiące lat przed naszą erą. Stąd pochodzi właśnie często używana nazwa - Kultura Independens. W oparciu o materiały pochodzące z wykopalisk stwierdzono, że byli to myśliwi zajmujący się polowaniem na foki i piżmowoły. Wielkim podobieństwem odznaczali się ludzie należący do Kultury Sarkak (2 - 1,5 tys. lat p.n.e.). Ich koczowiska znaleziono najpierw koło Zatoki Disko, a następnie w wielu miejscach zachodniego i wschodniego wybrzeża, m.in. na południe od Angmagssalik. Najlepiej zostały one zbadane w sąsiedztwie Ilulissat i Godthab. W początkach naszej ery wyodrębniła się Kultura Dorset. Przynależni do jej kręgu Eskimosi nie posiadali psów, posługiwali się harpunami i mieli małe sanie o płozach sporządzonych z kłów morsa. Nic ich nie łączyło z przedstawicielami Kultury Sarkak, a z wyspy zostali wyparci prawdopodobnie przez inne plemiona, po których nie pozostało śladu. W IX wieku naszej ery Grenlandia była wyludniona i trwało to do czasu przybycia Normanów i Eskimosów reprezentujących Kulturę Thule. Stopniowo Eskimosi zaczęli korzystać ze zdobyczy skandynawskiej kultury, ale nie wiemy dokładnie kiedy to nastąpiło. Warto przypomnieć, że w wykopaliskach na wyspie Inugsuk (Kultura Inugsuk) znaleziono wśród eskimoskich pl"zedmiotów wiele l'zeczy normandzkiego pochodzenia, w tym również odzież, a nad Zatoką Ingelefielda, czyli 1500 km na północ od kolonii Normanów, napotkano na fragment kolczugi. Należy też zaznaczyć, że Normanowie żyjący na Grenlandii w XV wieku nie zerwali łączności z Europą. Największą dla nich klęską było przerwanie dostaw towarów europejskich prawdopodobnie na skutek panującej tam dżumy, ograniczenia duńskiej żeglugi w wyniku działalności Hanzy i eksportu rosyjskich futer stanowiących wielką konkurencję dla Grenlandczyków. Gdy duńskie statki dobiły do wyspy w 1474 roku nie zastano już Normanów, lecz tylko Eskimosów. W historii kontaktów z Europą nastąpiła przerwa trwająca ponad 100 lat. Ponownego odkrycia Grenlandii dokonał w 1576 roku angielski żeglarz Martin Frobisher szukając drogi do Indii. Jego śladami kroczył John Davis, który pierwszy sporządził dość dokładną mapę wyspy. Od 1605 roku Grenlandię odwiedzali również Duńczycy. Z początkiem XVII wieku rozpoczyna się wzmożony połów wielorybów, a w 1721 roku dotarł do Grenlandii misjonarz norweski Hans Povelsen Egede. Pragnąc nawrócić Eskimosów na chrześcijaństwo nauczył się ich języka, zwalczał okrutne obyczaje, m.in. dzieciobójstwo, a jego żona zapoznawała Inuit z elementarnymi zasadami higieny i zginęła tam w czasie epidemii ospy. Misja pastora nie powiodła �312 RECENZJE się, ponieważ wszelkie pojęcia nowej religii były dla nich zupełnie obce. Takim klasycznym przykładem jest baranek boży z konieczności wymieniany na "bożą foczkę" itd. Niemniej jednak działalność H. Egede i małżonki Gertrudy należy porównać z filantropijną akcją dra Alberta Schweitzera w Gabonie. Nie można też pominąć zasług niemieckich anababtystów Herrnhuterów, którzy przybyli na wyspę celem niesienia pomocy tubylcom. Opiekowali się chorymi i starcami, budowali szpitale i przytułki, a poza tym zajmowali się etnografią, pozostawiając wiele cennych opisów. Jeden z nich, S. Kleinschmidt, był twórcą pisma eskimoskiego, pierwszy przetłumaczył biblię na ich język i opracował eskimoski słownik. Rozdział trzeci obejmuje charakterystykę Eskimosów łącznie z uwypukleniem stopniowych zmian sposobu ich bytowania. Z tekstu dowiadujemy się m.in., że obecnie żyje na globie ziemskim około 90 tys. Eskimosów, z czego 40 tys. na Grenla!ndii, 18 tY:3. w Kanadzie, 30 tys. w USA i 1,3 tYls. w ZSRR. Pallniętać Ikz0ba, że z etnonimem "Eskimosi" zaznajomił Europejczyków pastor francuski Pierre Biard. W jego sprawozdaniu z podróży do Ameryki w 1611 roku po raz pierwszy użyto słowa "eskimantik", co oznacza w języku Indian Wobinaków "jadający surowe mięso". Obecnie termin "Eskimosi" został zastąpiony przez Duńczyków nazwą "Grenlandczycy", a ogólnym określeniem jest "Inuk", w liczbie mnogiej. "Inuit" - "prawdziwi ludzie". Z kolei autor zwraca uwagę na zewnętrzne cechy i psychikę Eskimosów oraz na najważniejsze osobliwości ich niezwykle trudnego języka. Ponadto przeznacza sporo miejsca na omówienie eskimoskich obyczajów, życia rodzinnego i cywilizacyjnych przemian pod wpływem Duńczyków. Przedstawia problem migracji wewnętrznej, zwłaszcza do uprzemysłowionych miast, a niezależnie od tego nie zapomina o podkreśleniu ujemnych skutków wynikających dla Grenlandczyków po zetknięciu się z białymi. W rozdziale czwartym przedstawiono główne etapy zagospodarowania Grenlandii przez Duńczyków i ich stosunek do Eskimosów. W. J. Wozgrin podaje, że wzrost zainteresowania wyspą zaktywizował się wydatnie począwszy od 1750 roku, gdy powstała Grenlandzka Królewska Kompania Handlowa zajmująca się skupem futer i zaopatrywaniem Inuit w żywność j sprzęt łowiecki. Stopniowo zaczęła ona skupiać w swych rękach całość obrotów handlowych Grenlandii, a ponadto przekształcała się zwolna w administracyjny organ Danii. W 1980 roku rozpoczęło się przekazywanie przedsiębiorstw i zarządu Kompanii samorządowi grenlandzkiemu. Nastąpiła zdecydowana przemiana stylu egzystencji Eskimosów. Nie są to już dawni myśliwi i łowcy wielkich ssaków morskich zdani na własne siły w obliczu zmagań z surową i nieprzychylną naturą. Obecnie żyją oni przeważnie z rybołówstwa i korzystają ze znacznej pomocy Danii, która przy współudziale znakomitych fachowców przystąpiła do budowy infrastruktury ekonomicznej i społecznej. W plan<:lch rozwoju wyspy przewiduje się m.in. zwiększenie zatrudnienia ludności przez likwidację sezonowego bezrobocia, elektryfikację kraju i mechanizację różnych gałęzi przemysłu, w pierwszym rzędzie przetwórstwa ryb, usprawnienie szkolnictwa ogólnego i zawodowego oraz zabezpieczenie mieszkań dla wzrastającej ludności miast. Poza tym zaczyna się intensywniej wykorzystywać bogactwa mineralne i ulepszać transport. Na stronicach rozdziału piątego zobrazowano kulturę materialną i duchową Inuit. Autor zaznacza, ze na skutek znacznego rozproszenia siedzib tubylców, a tym samym życia w odmiennych warunkach ekologicznych, tradycyjne zajęcia i obyczaje Eskimosów nie były wszędzie jednakowe. Stąd można wyróżnić różne ośrodki kultury. Najbardziej typowa jest forma arktyczna obejmująca zachodnie wybrzeże �313 RECENZJE Grenlandii na północ od koła podbiegunowego północnego. Zyjący w jej kręgu tubylcy odznaczają się tym, że w czasie żimy i wiosny polują na foki wylegujące się na lodzie, latem używają kajaków, a w jesieni tropią reny i łowią pstrągi w jeziorach. Kultura polarna (region Thule) ukształtowała się przede wszystkim w związku z koniecznością polowań na obszarach pokrytych lodem, ponieważ woda odsłania się tam najwyżej na okres dwóch miesięcy w ciągu roku. Po przybyciu Europejczyków do Thule okazało się, że Eskimosi już dawno zaprzestali polowań na reny i nie łowili ryb, a ponadto zapomnieli o kajaku i umiaku. Dopiero przesiedleńcy z zachodniego wybrzeża przypomnieli im o użyteczności tych prastarych środków lokomocji. Kultura subarktyczna rozlokowana na południe od koła podbiegunowego północnego cechuje się szczególnie przewagą sprzętu nieodzownego do polowań w morzu i zbiornikach śródlądowych. Osady grupują się najczęściej nad cieśninami i fiordami. Podczas polowań nie ma konieczności przenoszenia rodzin na znaczne odległości, jak to ma miejsce w Thule i dlatego psi zaprzęg jest mniej rozpowszechniony, a sanie są dwa razy mniejsze od używanych w kręgu kultury polarnej. Z kulturą subarktyczną Europejczycy zapoznali się najwcześniej i niesłusznie uważana była za jedyny wzorzec. Kultura materialna Inuit wiąże się ściśle z polowaniem na foki inne ssaki morskie. Zdobycz odstawiano do domu za pomocą sań zaprzężonych w psy. Grenlandzkie sanie w porównaniu z używanymi przez narody ZSRR są szersze i krótsze, a poza tym lepiej przystosowane do jazdy w trudnych warunkach, gdzie drogę lYZcgl'adZ',lj-l CZę3t.()!~'kaly i spięltTzone lody. Z tego 'W.zglę.du sitosQIWalnozaprzęg wachlarzowaty, który dawał saniom większą zwrotność. Płozy miały one lekko uniesione w przodzie, a z tyłu wyginały się pod kątem prostym. Ponadto na wysokości piersi człowieka były zespolone poprzeczną listwą ułatwiającą utrzymanie ciężaru na stromych wzniesieniach. W dalszej części autor opisuje budowę i przydatność kajaku oraz umiaku, jak też sposoby polowań. Wiele miejsca przeznaczył na omówienie eskimoskich domów, ubiorów, wierzeń, zabobonów, mitów i działalności szamanów. Pisze również o teraźniejszym życiu Inuit, tak gruntownie zmienionym pod wpływem zdobyczy cywilizacji. Rozdział szósty jest dziełem doktora nauk geograficznych Ł. R. Sieriebriana i nosi tytuł "Grenlandia w oczach geografa". Autor przypomina, że powierzchnię Grenlandii szacuje się najczęściej na 2175000 km2, z czego 341700 km2 jest wolnych od lodu. Natomiast najnowsze badania przeprowadzone przez duńskiego geografa B. )<'ristrupa wykazały, że jej obszar wynosi 21860000 km2, w tym 386000 km2 niezlodzonych. W północnej Grenlandii stwierdzono dziesięć razy mniej opadów aniżeli w południowo-zachodniej, a średnia temperatura powietrza wynosi na północy w lipcu 4 - 5°C, a na południu około lODe. Zimą różnice są jeszcze większe, na dalekiej północy średnia temperatura w lutym osiąga -30°C, a na południu -4°C. Jakkolwiek surowe zimy w północnej części wyspy silnie ograniczają rozwój roślin, to jednak w ciągu dwumiesięcznego lata flora rozwija się bujnie. Najlepsze warunki panują jednak na obszarach południowo-zachodnich. Następnie Ł. R. Sieriebrian omawia budowę geologiczną, podział na regiony, opisuje bogactwa natUl'alne, osiedla, rozwój przemysłu przetwórczego i transportu oraz próby rolniczego zagospodarowania niektórych terenów. W rozdziale siódmym W. J. Wozgrin porusza naj istotniejsze problemy wiążące �314 RECENZJE się z przyszłością Grenlandii na marginesie jej ścisłych powiązań gospodarczych i kulturalnych z Danią i polityczne konsekwencje położenia strategicznego wyspy. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej niezaprzeczalna wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy wiedzy o Grenlandii i Grenlandczykach. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącą przyjemnością. Cennym uzupełnieniem tej wartościowej pozycji są kolorowe zdjęcia (ogółem 36 sztuk) przedstawiające m.in. Eskimosów, różne krajobrazy, fragmenty miejscowości, rybackich przystani, lotnisk i przetwórni ryb. W następnym wydaniu winna znalezć się dokładniejsza mapa Grenlandii, gdyż zamieszczona obecnie jest w bardzo dużej podziałce i wielu miejscowości wymienionych w tekście nie można odszukać. Poza tym należałoby wyjaśnić czytelnikom skąd pochodzą nazwy - "Kultura Surkak i Dorset". Koniecznie przydałby się również spis wykorzystanej literatury oraz indeks nazw łacińskich omawianych roślin i zwierząt. Treść książki wzbogaciłyby też choćby schematyczne rysunki przedstawiające dawny sprzęt łowiecki Eskimosów, wzory samodzielnie wytwarzanej odzieży, harpunu, kajaku i umiaku. Rozdział szósty można bez szkody zlikwidować, a zawarty w nim opis geograficzny Grenlanm'i przenieść do pierwszego, ponieważ wiele informacji powtal'za się. Roman NIEMIECKIE PUBLIKACJE O WSPOŁCZESNYCH Helga A n s c h U t z, Die syrischen Christen vom Tur Karczmarczuk ASYRYJCZYKACH Abdin. Eine altchristliche Augustinus-Verlag, WUrzbuq~ 1985, ss. 238, 32 iI., mapa. Gabriele Yon a n, Assyrer heute. Kultur, Sprache, Nationalbewegung der aramiiisch sprechenden Christen im Nahen Osten, Hamburg und Wien 1978, Gesellschaft fUr bedrohte Volker, ss. 238, ilustracje. Etnologiczne zainteresowania Bliskim Wschodem pozostawiały zazwyczaj na uboczu rdzenną ludność chrześcijańską, która zamieszkuje od kilku tysięcy lat pogranicze dzisiejszej Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. Mowa tu o Asyryjczykach, którzy będąc chrześcijanami od bez mała dwóch tysięcy lat, mienią się jednocześnie bezpośrednimi spadkobiercami wielkich, starożytnych kultur Międzyrzecza. Współcześnie więcej wiemy raczej o Asyryjczykach żyjących na emigracji, głównie w krajach Europy Zachodniej i w USA, niż w ich pierwotnych siedzibach. Okazalo się, że wśród rzeszy emigrantów i "gastarbeiterów" napływających z muzułmańskiego Bliskiego Wschodu nieprzerwaną falą, zwłaszcza od lat sześćdziesiątych, znaczny' odsetek stanowią należący do różnych kościołów starochrześcijańskich Asyryjczycy, Prezentowane tu prace nie są opracowaniami w pełnym tego słowa znaczeniu etnologicznymi i do miana takich nie pretendują. Można jednak żywić nadzieję, że uświadomią one etnologom polącą potrzebę badań etnologicznych zarówno w spo- Bevolkerungsgruppe zwischen Beharrung, Stagnation und AuflOsung, �RECENZJE 315 łecznościach asyryjskich na Bliskim Wschodzie, jak i w diasporze. Zwłaszcza badania w miejscach pierwotnych siedzib winny być traktowane jako "ratownicze". W przekonaniu tym niewątpliwie utwierdzi czytelnika lektura omawianych dwóch niezmiernie wartościowych opracowań. Łącznie stanowić one mogą swego rodzaju "elementarz" i "wprowadzenie do problematyki". Wiele mówi podtytuł książki H. Anschutz, Syryjscy chrześcijanie z Tur Abdin. Starochrześcijańska ludność między inercją, stagnacją i destrukcją. Praca ta traktuje o ostatnim większym skupisku Asyryjczyków należących do syryjskiego kościoła ortodoksyjnego (jakobickiego) w regionie Tur Abdin w pd-wsch. Turcji. W regionie tym, wg szacunków patriarchy, w roku 1982 zamieszkiwało ich około 40000. Liczba ta jednak zmniejsza się w zastraszającym tempie. Spowodowane jest to emigracją do miast oraz do krajów Europy zachodniej. Autorka odwiedzała ten region w latach 1965 - 82 niemal rokrocznie i była świadkiem gwałtownego wyludniania się tego regionu. Część pierwsza pracy to interesujący rozdział wprowadzający, dający ogólną charakterystykę regionu Tur Abdin pod względem przyrodniczo-ekologicznym. Znajdziemy tam również dane na temat ustnej i pisemnej tradycji, zmian w strukturze ludności oraz przemian stosunków społecznych i gospodarczych. Zaś główna część książki to opis większości miejscowości tego regionu (wsi, miasteczek i klasztorów), których jest w sumie 99. Materiał został usystematyzowany w następującym porządku: miejscowości zamieszkałe przez chrześcijan (z nielicznymi nowymi, muzułmańskimi osadnikami), miejscowości o mieszanym, chrześcijańsko-muzułmańskim zaludnieniu, miejscowości wcześniej czysto chrześcijańskie, obecnie zamieszkalłe w prwwadze przez ludność ;illuzubmańJslką.Opisane.zosltały r,ównież zamie52J~ałe i niezamieszkałe klasztory oraz ważniejsze ruiny. Tę dokumentacyjną część pracy otwiera prezentacja miasta Midyat - stolicy regionu Tur Abdin. W tym liczącym niemal 17 tys. mieszkańców mieście w 1978 r. czwartą część stanowili chrześcijanie. Wśród chrześcijan dominują monofizycy Jakodici, lecz spotyka się także syryjskich katolików (unitów) oraz protestantów (w 1880 1'. ustanowiono tam amerykańską placówkę misyjną). Zycie społeczne toczy się w ramach grup wyznaniowych. Małżeństwa między przedstawicielami poszczególnych chrześcijańskich grup wyznaniowych były niemal niespotykane. Wyjątek stanowiły małżeństwa katolicko-protestanckie. Jednakże zupełnie nie do pomyślenia były małżeństwa chrześcijańsko-muzułmańskie. Antagonizm chrześcijańsko-muzułmański uzewnętrznił się między innymi w tym, że obie te grupy zamieszkiwały oddzielne, odległe od siebie o 2 km części miasta. Dopiero w ostatnich latach przestrzeń tę zaczęła wypełniać nowoczesna infrastruktura miejska. Obok religijnego podłoża antagonizmów między kurdyjską, muzułmańską a asyryjską ludnością, doniosłą rolę odgrywało zróżnicowanie ekonomiczne. Odwiecznie osiedli tu Asyryjczycy dominowali ekonomicznie i kulturowo nad silnie związanimi jeszcze z koczowniczym trybem życia Kurdami. W Midyat lub Inawe:t w odleglejszych mialSItach mle3'zkaLi 'chI'ześ,cijańI3Icyoibszar1n.icy, wydzierżawiający miejscowym, osiedlającym się w okolicy Kurdom ziemię na zasadach połownictwa. Asyryjczycy żyjący w mieście tradycyjnie związani byli z dobrze prosperującym rzemiosłem. Miejscowi złotnicy w niedalekiej przeszłości słynęli ze swych filigranowych wyrobów. Mieli nawet filie swych firm w Ankarze. Począwszy jednak od lat 60-tych względna dominacja i silniejsza pozycja ludności chrześcijańskiej traci na wyrazistości. Antagonizm, który w mieście był wyraźny, żyjący na wsiach chrześcijan od wieków stawiał w stanie permanentnego zagrożenia ze strony ludności kurdyjskiej. �316 RECENZJE Presja silniejszej liczebnie ludności muzułmańskiej była tu ogromna i często przejawiała się w zbrojnych napadach na "niewiernych" i rugowaniu ich na wszelkie sposoby z ziemi. Pola uprawne i doskonale zagospodarowane sady owocowe i gaje oliwne ulegały dewastacji, gdyż nowi ich użytkownicy nie posiadali jeszcze dostatecznych umiejętności rolniczych i nadal preferowali gospodarkę pasterską. Napięcia w środowiskach wiejskich potęgował jeszcze fakt zamieszkiwania na tych terenach Jezydów, którzy często dyskryminawani byli przez chrześcijan, ale również i przez muzułmanów. Bywało jednak, że z tymi ostatnimi sprzysięgali się przeciw aSyl'yjskim chrześcijanom. Ostoją kultury i tradycji były kościoły i liczne klasztory, które często służyły jako miejsca schronienia w wypadku sąsiedzkiej agresji. Te sakralne obiekty, pochodzące częstokroć z III - IV wieku, posiadają bogate kolekcje sztuki sakralnej oraz cenne zbiory inkunabułów, które do dziś w większości nie są znane światowej nauce. Przy kościołach i klasztorach działają szkółki niedzielne, które oprócz nauki zasad wiary oraz ojczystego języka czasem przekazuj'l w ograniczonym zakresie szerszy program nauczania. Inwentaryzacji obiektów sakralnych Helga Anschutz poświęca najwięcej uwagi. Interesujące są tu również informacje na temat zmiany liczebności duchowieństwa, jego wyksztalcenia, sytuacji materialnej a nawet przemian obyczajowych. Autorka, będąc równocześnie znawczynią emigracyjnych środowisk asyryjskich na Zachodzie, śledzi także losy najnowszej fali emigracyjnej z Tur Abdin. Uderzająco duża jest emigracja duchowieństwa. Dotyczy to również najsłynniejszego i naj zasobniejszego w tym regionie klasztoru Deir Mar Gabriel, do którego przybywają pielgrzymi z całej okolicy oraz z pobliskiego, ale znajdującego się już w Syrii Kamyszli oraz wierni z Europy. Przybywają tu również muzułmanie i Jezydzi, aby odwiedzić grób św. Gabriela. Niezmiernie cennym uzupełnieniem tej wartościowej publikacji jest mapa regionu w skali 1: 300000 oraz 7 kalek nakładanych na nią obmzujących, obok współczesnej sytuacji religijnej i językowej, również rozmieszczenie obiektów sakralnych w różnych przekrojach czasowych, począwszy od roku 630 n.e. Licząca 582 pozycje bibliografia stanowi ogromną wartość dla badaczy pragnących zgłębiać zagadnienie mniejszości chrześcijańskich na Bliskim Wschodzie. Szkoda tylko, że praca zaopatrzona została w stosunkowo skromny i dość przypadkowo dobrany materiał ilustracyjny. Książka Gabieli Yonan, Asyryjczycy dzisiaj. Kultura, język i ruch narodowoś- pozwala nam zapoznać się z problematyką współczesnych Asyryjczyków na szerszym tle historycznym i geograficznym i czyni to w sposób przystępny i kompetentny. Autorka, niemiecka il'anistka i semitystka, z racji swego małżeństwa, żyjąca na co dzień w środowisku asyryjskich emigrantów, jest doskonałą specjalistką w prezentowanej dziedzinie. Choć nie jest to praca najnowsza, to jednak ze względu na dużą wartość dokumentacyjną jest ona nadal aktualna. ciowy aramejskojęzycznych chrześcijan na Bliskim Wschodzie Pracę otwiera rozdział "Historyczno-polityczne dzieje współczesnych Asyryjczyków w XIX i XX wieku". W rozdziale tym autorka w syntetyczny sposób omawia jYQ'w;sta:'l;:,e ': 'W':ó'pók'zel9nezTóź:nkowanie kościolów wS'chodnich, j2ik równiC'ż historię i próbę klasyfikacji języków i dialektów neoaramejskich. Wiele uwagi poświęca ona tak zwanemu problemowi asyryjskiemu w okresie I wojny światowej oraz po jej zakończeniu. Wraz z rozpadem imperium osmańskiego wzrosła nadzieja Asyryjczyków na poprawę swej doli lub nawet na samodzielny byt państwowy. Nadzieje te były zręcznie podtrzymywane przez aliantów w zamian za pozyskanie �317 RECENZJE przychysności miejscowych chrześcijan. Nowy układ sił po zakończeniu wojny. nie przyniósł rozwiązania problemu asyryjskiego. Podobnie zresztą jak i kurdyjskiego. Kurdowie jednak, mimo rozczarowania doznanego ze strony aliantów żyją, jako muzułmanie, wśród współwyznawców. Asyryjczycy, liczebnie słabsi, stanowią wyspę chrześcijańską w morzu islamu. Okres międzywojenny to pasmo większych lub mniejszych akcji eksterminacyjnych i przymusowych przesiedleń ludności asyryjskiej na Bliskim Wschodzie i początek wielkiej emigracji. G. Yonan przy omawianiu tych zagadnień posiłkuje się oficjalnymi dokumentami, materiałami kartograficznymi i interesującą dokumentacją fotograficzną. Druga część pl"acy, to analiza położenia ludności asyryjskiej w krajach bliskowschodnich, doprowadzona do współczesności. Tak więc autorka omawia sytuację Asyryjczyków w Iranie, Iraku, Turcji, Syrii i Libanie, gdzie są oni dość liczni. Zwraca również uwagę na małe grupy wyznawców kościołów wschodniochrześcijańskich w Izraelu, Egipcie, Kuwejcie. Znajdujemy tu interesujące dane na temat stosunków politycznych, społecznych i gospodarczych, Sporo uwagi autorka poświęca życiu kulturalnemu społeczności asyryjskich w poszczególnych państwach. Znaczną wartość dokumentacyjną mają zamieszczone tu wykazy miejscowości zamieszkałych przez ludność chrześcijańską w krajach bliskowschodnich z zaznaczeniem przynależności do poszczegónylch kościołów. Trzecia część pracy poświęcona jest Asyryjczykom w diasporze. Omówiona jest ~u glówr1Jie działalność kullturalna i ż)"cie 'I'e1tgijne w ;kirajach, w kJtÓirych z;naleź1i swą drugą ojczyznę, bądź do których udali się na okresową, zarobkową emigrację. Przedstawione są tu skupiska asyryjskie w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Ameryce Pd., Związku Radzieckim, Anglii, Francji, RFN, Szwecji i innych krajach zachodnich. Najprężniejsze i najliczebniejsze centra aktualnie znajdują się w RFN i w Szwecji. W większości krajów, zarówno na Bliskim Wschodzie, jak i na emigracji, Asyryjczycy posiadają własne wydawnictwa i prowadzą działalność oświatową. Gabriele Yonan zapoznaje nas zarówno z piśmiennictwem asyryjskim, jak i literaturą naukową na ich temat. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na nowszą pracę tejże autorki poświęconą w całości periodykom asyryjskim oraz wydawnictwom misyjnym adresowanym do środowisk asyryjskich a wydawanych przez misje protestanckie, prawosławne i katolickie 1. Podobnie jak praca H. Anschutz, również książka G. Yonan zawiera bardzo obszerną bibliografię, co czyni ją jeszcze bardziej wartościową. Nadto Yonan zamiieśc>ila w .s"J\'ej peacy bDgaty i staraninie dobrany imalterial ilusltracyjny. Lektury tych ze wszech miar wartościowych, nie tylko dla etnologów, opracoo\\'<111 ZWT,lca nam UW<Jgęna tragiczlne dZli:ejeluJd:u :nie do lk-o'11ca, jets'zCizeskolnlsOillido'Waneg'o - ,choćhy z racj'[ zn'aiC2!negozróżmicOiwania lrielligijnego i przynależmośiCi do różnych organizmów państwowych, w których stanowi on marginalne mniejszości narodowe - a już poddanego nowemu procesowi dezintegracyjnemu, jakim jest masowa emigracja. Można wyrazić przypuszczenie, że konsolidacji tego ludu nie można się już spodziewać na Bjjskim Wschodzie. Tam jego przyszłość w świetle dotychczasowych doświadczeń nie rysuje się optymistycznie. Srodowiska emigracyjne, choć nadal jeszcze najczęściej działające jako odrębne, często zantagonizowane grupy konfesyjne, coraz częściej dążą do integracji. Nowa, wykształcona na zachodzie inteli- 1 Gabriele Yonan, ,Journalismus bis Zur Gegenwart, Berlin 1985. Reihe bei den Assyrern. Gilgamesch. Ein Vberb~ick. VOn sei.nen Anfdngen �318 RECENZJE gencja świecka i duchowa stawia sobie w tym względzie odpowiedzialne zadania. Dla tyc'h między inlT1ymi:zadań pi:Jlwołall1laz06tała w 1968 rdkJu organizacja - Assyrian Universal Alliance. Marek POZYWIENIE BLISKIEGO WSCHODU W PRACACH MICHAELA Gawęcki ABDALLI Etnografowie polscy interesują się między innymi pożywieniem polskiej wsi. Wymienić tu należy na pierwszym miejscu dr Jana Dekowskiego z ośrodka łódzkiego, który, jeśli chodzi o bogactwo dorobku publikowanego, wysuwa się na pierwsze miejsce wśród naszych badaczy. Wyłącznie problematyce pożywienia ludowego poświęciła się dr Zofia Rysowa z ośrodka krakowskiego. Kilka rozpraw na ten temat opublikowała (głównie zagranicą) pisząca te słowa. Pożywieniu ludowemu w Polsce poświęcone jest szereg map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Z tego zakresu ukazała się, jak dotąd jedyna, etnograficzna praca zbiorowa, będąca pokłosiem ogólnopolskiej konferencji na ten temat zorganizowanej przez PTL w Krakowie (Kowalska-Lewicka red., 1973, a). Wreszcie w niektórych powojennych monografiach regionów i wsi znaleźć można mniej lub bardziej obszerne rozdziały poświęcone pożywieniu, pisane nie tyle przez 5pecjalistów od tego zagadnienia, co przez badaczy, którym ten temat niejako przydzielono w opracowaniu zbiorowym '. Powojenni etnografowie w większości zainteresowani są pożywieniem tradycyjnym (Dekowski, Kowalska-Lewicka, Polski Atlas Etnograficzny, gdzie tym tematem zajmuje się głównie dr Janusz Bohdanowicz), ale również współczesnymi przemianami zachodzącymi w pożywieniu wiejskim (Szromba-Rysowa). Badacze nasi nie interesują się natomiast pożywieniem innych krajów europejskich, a tymbardziej poz'aeuropejskich. Jedyny, jak dotąd, wyjątek stanowi praca prof. Tadeusza Lewickiego na temat średniowiecznego pożywienia Afryki na południe od Sahary, oparta na źródłach arabskich (Lewicki, 1974). Wspomnieć tu można jeszcze o 2 artykułach dotyczących gospodarki mlecznej w Jordanii (Hamarneh, 1973), w Mauretanii (Kowalska-Lewicka, 1973) i w Górach Sulejmana (Wolski, 1973), jakie ukazały się we wspomnianej wyżej pracy zbiorowej. W tej sytuacji zupełnie wyjątkową pozycję zajmuje twórczość dr Michaela A:bdalli 2, który zajął się tradycyjną kuchnią współczesnych Asyryjczyków.$ oraz innych mieszkańc6w Syrii. Liczne jegp publikacje, których bibliografię zamieszczam na końcu tego omówienia, ukazują śię w czasopismach bl'anżowych jak: "Postępy Nauk Rolniczych", "Przegląd Gastronomiczny", "Przegląd Piekarski i Cukierniczy", l Porównaj bibliografię prac poświęconych ludowemu po~ywienit1 w Polscc zestawioną przez Jana P. Dekowskiego: Materiały do bibLiografii pożywienia LUc1()weq" w Pulsce (w:) Kowalska-Lewicka A. red. Pożywienie Ludności wiejskiej, Kraków 1973. Równocześnie pragnę zaznaczyć, Ż2 w niniejszynl omówieniu pomijam etnograficzne prace na tClnat pożywienia •. jakie ukazały się przed II wojną światową. . 'Dr Michał Abdalla jest Asyryjczyk;em pocho<'qcym z Syrii. p,.<.łcllje 011 nil st1nowisku adjunkta w lnstytuc:e Technolcgii Żywności l'0chodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. 'Pod mianem Asyryjczyk~w rozumiemy ludność chrześc;ja"ską żyjlQ na terenie dzisiejszej Syrii, Iraku i południowej Turcji. Skupiska Asyryjczyk6w ~potk:H: mo~nn na terenie całej Europy i USA. �RECENZJE 319 na ogół nie znanych etnografom 4. Zawierają one dużo cennych informacji o historii i współczesnym stanie pożywienia ludności syryjskiej, przede wszystkim Asyryjczyków, ale i ludności arabskiej i są dla etnografa ze wszech miar interesujące. Rozszerzają one zakres naszej wiedzy o pożywieniu Starego Swiata, stanowią też ciekawy materiał porównawczy, który pozwala na szersze spojrzenie na nasze lokalne tradycje pożywieni owe. Studia M. Abdalli z natury rzeczy mają charakter opracowań "żywieniowca", a więc zajmują się składem chemicznym potraw, ich wartościami odżywczymi, w niektórych wypadkach dają recepturę ich przygotowania oraz rozpatrują możliwości zastosowania icll w naszej gastronomii i kuchni domowej. M. Abdalla ma jednak żywe zainteresowania etnograficzne i historyczne, a przy tym doskonałą znajomość asyryjskiego środowiska w Syrii, to też każdy z jego artykułów zawiera również dane o dziejach, kulturze dawnej i współczesnej, obyczajowości, obrzędach, wreszcie sposobie odżywiania się w Syrii, tak na wsi jak i w społeczeństwie miejskim, kultywującym z pietyzmem stare, często wywodzące się od czasów starożytnych, tradycje pożywieniowe. Rozpatrzmy dotychczasowy dorobek M. Abdalli wedle problemów jakie porusza. Dwa jego artykuły dotyczą starożytności, pożywienie Sumerów, Babilończyków i starożytnych Asyryjczyków (Abdalla, 1984 b, 1984 d). Szereg studiów to monografie poszczególnych roślin użytkowych, ujęte z punktu widzenia ich użyteczności w pożywieniu współczesnych Asyryjczyków i innych narodów zamieszkujących Bliski Wschód. Są to monografie bobu (Abdalla, 1982 a), soczewicy (Abdalla i Ch:łkowski, 193'1), nasion melona, arbuza i dyni (Abdalla, 1983), wreszcie już nie roślinnego pokarmu lecz mózgu zwierzęcego (Abdalla i Urbaniak, 1985). Obok nich autor opracował również monografie podstawowych pot.raw interesującego go regionu jak: chleba - wedle naszych kryteriów placków pieczonych na zakwasie lub przaśnych (Abdalla i Gąsiorowski, 1979) i burghulu, omielanego ziarna zboża, przede wszystkim pszenicy. Burghulowi poświęca aż 2 publikacje, z których pierwsza ma charakter opisowy, omawia miejsce tej starej potrawy, a raczej półproduktu zbożowego, we współczesnej kuchni Bliskiego Wschodu oraz daje przepisy różnych dań opartych na burghulu (Abdalla, 1982 b). Druga pozycja (Abdalla, 1984 a) daje ciekawe porównania między potrawami zbożowymi o starym rodowodzie, jak właśnie burghul (Bliski Wschód), frumenty (Szkocja), kutia (tereny ruskie i wschodnie, Polska) oraz kuskus (Afryka północno-zachodnia). Tu też omawia autor współczesną karierę burghulu, który stał się ważnym składnikiem kuchni Zachodu. Mówi o jego popularności, zwłaszcza w USA i Niemczech Zachodnich. Głównym producentem w świecie burghulu na skalę przemysłową stały się obecnie Stany Zjednoczone. Od tych artykułów, zajmujących się Bliskim Wschodem, różni się terytorblnie monografia kuskusu (Abdalla, 1982 c), potrawy nie znanej w Azji, za to bardzo popularnej w Maghrebie i graniczących z nim krajach Afryki Czarnej. Inny kierunek artykułów Abdalli to informacje o współczesnych sposobach odżywiania się ludzi na Bliskim Wschodzie, w danym wypadku mieszkańców Syrii (Abdalla, 1981) oraz Asyryjczyków mieszkających tak na Wschodzie, jak i na Za'"Po;;t<;py Nauk Rolniczych" to organ Wydz,alu Nauk Rolniczych i Leśnych PAN, jest dwumiesit.;czn:k'clll wyC:10::Z.::łcym od 26 lat, wydawanym w Wars:l.::łwie. "Przegląd GElstronomiczny" to C~~:.ISopi.;m.Dpoświęccnc teorii i praktyce żywienia zbiorov.rego, jest dwumiesięcznikiem wy<Jaw<.lnym od 39 bt przez Wydawnictwo Sigma (rrzcdsiębiorstwo Naczelnej Organizacji Tcchnic;·.nej) \v Warszawie. �320 RECENZJE chodzie (Abdalla, 1984 c). Ten ostatni artykuł zawiera wiele danych o obrzędach współczesnych Asyryjczyków, ich poczuciu narodowej i religijnej odrębności, wreszcie o biesiadach odbywającycfi się z okazji świąt rodzinnych i religijno-historycznych. Interesują autora także możliwości wykorzystania potraw asyryjskich w polskim jadłospisie (Abdalla, Urbaniak, Buchowski, 1985). Ogólnie rzecz biorąc, dorobek naukowy dr Abdalli związany z pożywieniem bliskowschodnim, a pożywieniem grupy Asyryjczyków w szczególności, posiada duże wartości poznawcze i wart jest odnotowania, a przede wszystkim zużytkowania przez naszą etnografię. i obyczajch Anna Kowalska-Lewicka BIBLIOGRAFIA Abdalla, Michael 1981 - Sposób odżywiania się mieszkańców Syrii, "Przegląd Gastronomiczny" nr 11 - 12, s. 26 - 28. 1982a - Bób w bliskowschodniej kuchni, "Przegląd Gastronomiczny" nr 4, s. 31 - 32. 1982b - Burghul, egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 20 - 21. 1982c - Kuskus - egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 34 - 35. 1983 - Wykorzystanie nasion melona, arbuza i dynii w krajach Bliskiego Wschodu, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 30 - 32. 1984a - Burghul atrakcyjny produkt pszenny. Metody otrzymywania i jego trwałość, "Postępy Nauk Rolniczych", nr 2, s. 19 - 32. 1984b - Ciekawostki kuchni Babilonii i Asyrii, "Przegląd Gastronomiczny", nr 4, s. 1, 2, 6. 1984c - Kilka słów o obyczajach kulinarnych współczesnych Asyryjczyków, Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 41 - 42. 1984d - Tajniki gospodarki żywnościowej Sumerów, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 35 - 37. Abdalla, Michael i Chełkowski, Jerzy 1981 - Zapomniane a cenne kulinarne walory soczewicy, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 16 - 17. Abdalla, Michael i Gąsiorowski, Henryk 1979 - Chleb na Bliskim Wschodzie na przykładzie Syrii, "Przegląd Piekarski i Cukierniczy" nr 11, s. 215 - 217. Abdalla, Michael i Urbaniak, Bernadeta 1985 - Mózg w tradycjach i jadłospisie Syryjczyków, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 29 - 30. Abdalla, Michael, Urbaniak, Bernadeta i Buchowski, Maciej 1985 - MożliWOŚci wykorzystania niektórych potraw kuchni asyryjskiej w polskim jadłospisie, "Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 43 - 46. Hamarneh, Saleh K. 1973 - Tradycyjna produkcja mleczna w Jordanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 259 - 267. �RECENZJE 321 Kowalska-Lewicka, Anna (red.) 1973a - Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, wyd. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1973b - Tradycyjna gospodarka mleczna w Mauretanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 269 - 282. Lewicki, Tadeusz 1974 - West African Food in the Middle Ages, Cambridge University 'Press, Cambridge. Wolski, Krzysztof 1973 - Przetwórstwo mleka u ludności Gór Sulejmana (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 283 - 295. Mark Edward L e n d e r, James Kirby M a r t i n, Drinking in America. A History, The Free Press. A. Division of Macmillan Publishing Co., Inc. New York, Collier Macmillan Publishers, London 1982, ss. 222, il. 52. Istnieje przekonanie, że alkohol, a przynajmniej jego mocmeJsze gatunki, przyniesione zostały do Ameryki Północnej przez fale późniejszej, dziewiętnastowiecznej emigracji: irlandzkiej, niemieckiej i polskiej. Wedle tego poglądu bogobojna Ameryka pierwszych osadników, nie znająca problemu nadużywania alkoholu, została zdemoralizowana przez przybyszów o mniej twardych zasadach. Jest to, jak się okazuje w świetle recenzowanej, niezwykle interesującej książki, jeden z wielu amerykańskich mitów. Dwaj badacze z uniwersytetu Houston i Ratgers przedstawiają dzieje spożywania alkoholu w Ameryce Północnej (w czasach kolonialnych) i w Stanach Zjednoczonych oraz reakcje na ten fakt ze strony powstających organizacji trzeźwości. Uznali oni, jak naj słuszniej, że poprzez tę problematykę można dotrzeć do istoty licznych zjawisk społecznych, poruszając się jednocześnie w głównym biegu amerykańskiej historii społecznej. Już w pierwszym rozdziale tej żywo i przystępnie napisanej książki dowiadujemy się o sprawach stosunkowo mało znanych; o tym, iż alkohol nie był bynajmniej potępiany przez pierwszych osadników, w większości przedstawicieli surowych sekt protestanckich. Przeciwnie, byli oni jego gorącymi zwolennikami, jak zresztą cała współczesna im Europa. Woda miała w XVII wieku bardzo złą reputację, uznawano ją za źródło chorób, gdy tymczasem alkohol przeciwnie, traktowany był - i to wcale nie w małych ilościach jako środek leczniczy, najlepsze antidotum na dreszcze, gorączkę. Dodać wszakże należy, że głównie pito wtedy gorące i ciężkie piwo chmielowe lub słodowe, bądź wino. Autorzy podają, że statek Arabella, który przywiózł do Bostonu w 1630 roku pierwszą grupę Purytanów, miał na pokładzie trzy razy więcej piwa niż wody, a oprócz tego 10 tys. galonów wina. Gdy w koloniach zabrakło zapasów tradycyjnego leku, wśród Ojców Pielgrzymów zapanowała panika. Przedwcześnie, gdyż rychło rozpoczęto w koloniach produkcję trunków, głównie właśnie piwa z miejscowych produktów, w tym także z egzotycznej kukurydzy. Zdaniem autorów alkohol w owych czasaCh używany był częściej przy stole rodzinnym niż obecnie. Pito go także przy pracy, a miał również swoje ważne miejsce w obrzędach kościoła anglikańskiego i u Purytanów (komunia pod postacią wina). Jako że żadna umczystość domowa czy o charakterze społecznym nie mogła 21 "Lud" - t. 71 �322 RECI;;NZJE obejść się bez alkoholu, jego spożycie było znaczne. W sumie pito wtedy o wiele więcej niż obecIl'ie, w J)'I"zeJuczenńl\l lila czys,ty alkolhJOłI,leclz pi/to trunki słabsze, nie wywołujące negatywnych skutków. Picie było elementem kultury kolonialnej Ameryki, którego nie sposób nie brać pod uwagę. Produkcja i picie trunków mocniejszych natrafiały na sprzeciw społeczeństwa. Angielski gin miał jak naj gorszą opinię jako "napój najniższych warstw", a whisky, którą zaczęto produkować w Ameryce, owa "ognista woda" była pod surową obserwacją rządu. Od czasu do czasu zakazywano jej produkcji, gdy spożycie dawało widoczne negatywne skutki. Już w latach trzydziestych XVII wieku powstały w Ameryce karczmy, pierwowzór - tak później tępionych - saloonów. Biali mieli w Ameryce kolonialnej swobodę określania swego stosunku do alkoholu, natomiast prawo zakazywało spożywania trunków Murzynom, a zwłaszcza Indianom. Ci ostatni bowiem, wedle przekonania władz, mieli być szczególnie podatni na działanie alkoholu. Co prawda obecnie wielu antropologów uważa tzw. problem używania alkoholu przez Indian za "mit wody ognistej", niemniej w przeszłości, jak i obecnie, przekonanie takie ma określone skutki prawne. Około 1640 roku, początkowo w Indiach Wschodnich, pojawił się rum destylowany z trzciny cukrowej, niezwykle mocny i rychło nazwany "demonem". Rum był popularny w Ameryce do czasu Rewolucji, kiedy to angielska blokada portów spowodowała odrodzenie produkcji whisky. Jej spożycie stopniowo wzrastało, stając się z czasem istotnym problemem społecznym. Masowy ruch antyalkoholowy rozpoczął się od wystąpienia Benjamina Rusha (1745 - 1813), choć już wcześniej istniały w Ameryce grupy ludzi odrzucających całkowicie alkohol, np. Kwakrzy i Metodyści. B. Rush był postacią wybitną: znany lekarz, który zyskał sobie miano "ojca psychiatrii amerykańskiej" i polityk - jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości napisał w 1784 roku książkę An Inquiry into the Effects of Ardent Spirits on the Human Mind and Body, dzięki której uznany został przez Amerykanów także za "ojca wstrzemięźliwości". Rush nie propagował wszakże abstynencji, lecz umiarkowanie i wyrugowanie najmocniejszych trunków. W 1851 roku dzięki działalności burmistrza miasta Portland, Neala Dow, (1804- 1897) wprowadzono, epizodycznie zresztą, prohibicję w stanie Maine. Ruchy prohibicyjne natrafiały jednak na opór społeczeństwa oraz rzecz jasna - producentów napojów. Uważano, że dążenia prohibicyjne są w niezgodzie z duchem wolności amerykańskiej, a sam alkoho1 na tyle zakorzenił się w amerykańskiej kulturze i stał się tak istotnym elementem międzyludzkich kontaktów, iż wyrugo'.\'a:1ic go~;if' :tylko j2St mało pr'2.'wdopodobne, ale ,nawet l:ilzkodliwe. Ruch antyalkoholowy, dcfść na ogół umiarkowany, bo nie propagujący całkowitej prohibicji, nie osiągnął do czasów Wojny Domowej większych sukcesów. Dopiero gdy po tej wojnie zaczęły napływać kolejne fale emigrantów, w których zwyczajach alkoholowych widziano zagrożenie dla "ducha Ameryki", ruch nabrał rozmachu. W nadużywaniu alkoholu ujrzano główny czynnik dezorganizacji społecznej, a saloon w oczach zwolenników prohibicji stał się największym wrogiem Ameryki. Nie dostrzegano problemów społecznych: trudności adaptacyjnych imigrantów, problemów związanych z miejscem MUl'zynów w strukturze społecznej Ameryki, skutków przyspieszonej industrializacji i innych zjawisk, które bez wątpienia sprzyjały wzrostowi spożycia alkoholu; widziano a l k o h o l i z nim walczono. Szczytem naiwnej wiary w możliwość odrodzenia amerykańskich ideałów poprzez wyrugowanie alkoholu, był okres prohibicji. Po ograniczeniach wojennych �32> RECENZJE - podczas I wojny światowej w USA limitowano alkohol - udało się republika;",om przeforsować w KOll;~siie ('m1mo s.p:zedwu p;rezydenta Wlil'sona) NatiOll1al Prohibition Act, zwany także od nazwiska senatora z Minnesoty Volstaed Act. Prohibicja stała się faktem w dniu 20 stycznia 1920 roku i trwała do dnia 5 grudnia 1933 roku, kiedy to została zniesiona przez Kongres. Cóż działo się .'.' tymcz'aliie? AuJbo,rzy ukazują dra~sltycZl!1Y 'rozziew ,między naaziejallni zwolel!1l!1ików prohibicji, dla których uchwalenie jej miało być "wejściem na ostatni stopień wiodący na Górę Synaj", a rzeczywistością charakteryzującą się niezwykłym rozkwitem gangsteryzmu, z czego skutkami USA walczą do dziś. Co prawda spożycie alkoholu w tym czasie (oczywiście pochodzącego z nielegalnych źródeł) znacznie spadło, bo ok. 33 - 500/0, ale inne skutki wprowadzenia prohibicji spadek ten stawiały pod znakiem zapytania. Wzrósł znacznie - ze względu na ceny alkoholu - uuział trunków w budżetach rodzinnych. Nie udało się zatem, co było jednym z celów prohibicji, uratowanie rodzin przed skutkami pauperyzacji będącej wynikiem nadużywania alkoholu przez jej członków. Książka Lendera i Martina jest pracą z pogranicza historii, socjologii i etnografii. Niesie pasjonujące· informacje o kulturowym funkcjonowaniu alkoholu w społeczeństwie wieloetnicznym, na które złożyły się liczne grupy, z których każda niosła własne zwyczaje związane z piciem trunków. Rozumienie kultury jakiejkolwiek zbiorowości bez poznania roli alkohołu w jej funkcjonowaniu, co podkreślają autorzy, będzie niepełne. Polscy badacze, którzy od dawna z wielką wnikliwością zajmowali się rolą alkoholu w obyczajowości polskiej, bez wątpienia konstatacji takiej przyklasną. Wartością pracy są również rewelacyjne ilustracje ściśle wiążące się z tematem, a pochodzące w większości ze zbiorów Rutgers Center of Alcohol Studies, instytucji, która wyspecjalizowab się w badaniach probleri1atyki w recenzowane i książce z dużym sukcesem wyłożonej. Ryszard N. A. B r i n g e u s, Det etnologiska iimnesomrddet. Kantor Lund 1985, ss. 42. Z cyklu "Smaskrifter fran Etnologiska Sallskapet i Lund" ukazała się kolejna praca prof. dr N. A. Bringeusa z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Lund, w której autor w olbrzymim skrócie dokonuje przeglądu tendencji badawczych w skandynawskiej i pozaskandynawskiej myśli etnologicznej ostatnich lat oraz zapoznaje czytelnika z aktualną sytuacją instytutów etnologicznych Danii, Szwecji, Norwegii i Finlandii. Pracę prof. dl' Bringeus podzielił na 8 rozdziałów. W pierwszych trzech roz(;Zi;Ał;;l;nau"), określ;] zadania jakie powinnCl sbwiać sobie etnologia. Dowiadujemy się, że zadaniem głównym etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej jest studiowanie człowieka jako istoty kulturalnej (miinniskan som kulturvarelse) w aspekcie wnikliwych studiów nad dawnymi i współczesnymi formami życia ludzi. Ta erixonowska koncepcja badań jest, jak widać, nadal popularna na gruncie szwedzkiej etnologii, aczkolwiek pojawiają się nowe kierunki zainteresowań badawczych, np. etnologiczne badania nad emigrantami szwedzkimi, jugosłowiańskimi rodzinami w Szwecji czy też pracownikami portowymi. 2.1" �324 RECENZJE N. A. Bringeus podkreśla ważną rolę badań etnologicznych nad studiowaniem indywidualnych i zbiorowych postaw społecznych ludzi "jako nosicieli i twórców kultury" (som kuUurbarare och kuUurbyggare). Autor określa konkretne zadania dla szwedzkiej etnologii, podkreślając, iż integralnym składnikiem szwedzkich badań powinno być dążenie do odpowiedzi, jak żyło i żyje społeczeństwo szwedzkie. Dużą rolę w tych badaniach odgrywają źródła historyczne i źródła zebrane w toku badań terenowych. Szwedzki badacz zwraca uwagę na dużą rolę Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa w propagowaniu szwedzkich badań etnologicznych, przypominając, że Akademia jest wydawcą takich periodyków naukowych jak "Etnologia Scandinavica", "Arv" oraz "Saga och Sed". W dwóch następnych rozdziałach N. A. Bringeus przybliża aktualny stan badań etnologicznych w takich krajach, jak: RFN, NRD, Szwajcaria, Austria, ZSRR, Hiszpania, Portugalia, Francja, USA i Wielka Brytania. Niestety, nie podaje autor żadnych informacji o polskich badaniach etnologicznych, co wskazywać może na brak zainteresowania polską etnologią wśród szwedzkich badaczy kultury. W ostatnich latach coraz więcej zwolenników - jak podkreśla N. A. Bringeus - mają wśród skandynawskich badaczy koncepcje kultury przyjęte od brytyjskich antropologów E. Leacha i M. Douglasa. Krótkich wiadomości z działalności naukowo-badawczej instytutów etnologicznych w krajach skandydawskich przynoszą trzy następne rozdziały. Dowiadujemy się z nich o trwającej i rozwijanej współpracy barlawczej nad zagadnieniem jedności i różnic rybackich, chłopskich, mieszczańskich kultur w krajach skandynawskich. Autor kreśli perspektywy wspólnych badań nad kulturą lapońską, studiów nad kulturą środowisk imigrantów ,tradycją w rodzinach imigrantów oraz wpływem massmediów na kształtowanie postaw jednostek i grup społecznych. Ponadto N. A. Bringeus przedstawia aktualną sytuację etatową w szwedzkich instytucjach etnologicznych (Goteborg, Lund, Sztokholm, Umea, Uppsala) oraz umieszcza wykaz prac doktorskich napisanych w tych ośrodkach w latach 1975- 1984. Praca prof. dra N. A. Bringeusa przeznaczona jest dla wszystkich zainteresowanych problematyką skandynawskich badań etnologicznych, pozycją etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej uprawianej na gruncie skandynawskim. Omawiana pozycja stanowi ważny wkład do dyskusji na temat społecznej funkcji etnologii. Waldemar Cas zivota. Rodinne a spolocenske svcitky v zivote cloveka. Kopczyński Brno 1985, ss. 262. Rozważania dotyczące cyklu życiowego człowieka, współistnienie i analogia cyklu biologicznego i społecznego, wydają się być ważnym i ciągle aktualnym przedmiotem zainteresowań badaczy humanistycznych. "Człowiek nie zYJe tylko w świecie fizycznym, ale również w świecie symbolicznym, którego częścią składową jest także tradycja obyczajowa i obrzędowa". (s. 18) Prezentowana tu praca jest owocem VIII sympozjum etnografów, folklorystów i socjologów z Czechosłowacji, Polski, Węgier i NRD, które tradycyjnie miało miejsce w Straznicy w październiku 1982 r. Pod dość uniwersalnym tytułem CzaI �RECENZJE 325 życia zebrane zostały studia koncentrujące się generalnie wokół problematyki świąt rodzinnych i społecznych, związanych z przełomowymi momentami w życiu człowieka. Reprezentują one jednak bardzo zróżnicowane podejście badawcze, a ponadto dotyczą odmiennych aspektów tego zagadnienia. W swym zalożeniu sympozja w Straznicy mają mieć profil etnograficzny. Wielość -dyscyplin repl'ezentowanych na sympozjum, którego efekty ukazały się w recenzowanej tu pracy, wspomniana różnorakość zainteresowań oraz ujęć teoretycznych powoduje, że tworzą one pewne zespoły tematyczne, które pragną teraz usystematyzować i kolejno przedstawić. Pierwsz<l dając<l się wyróżnić gl"Upą, są przyczynki rejestrujące i analizujące obrzędy i obyczaje związane z narodzinami człowieka. Prace te opierają się na konkretnych badaniach terenowych dokonanych w różnych regionach Czechosłowacji, wśród różnych grup etniczr;ych i społecznych oraz w zróżnicowanych okresach czasowych. Przedstawiają przy tym nie tylko stan współczesny, ale poruszają również problematykę przemian zachodzących w tym obszarze zjawisk kulturowych: Vera Seplakova: Narodziny dziecka w Pruslinkcich; - Ludmila Tarcalova: Ludowe obyczaje narodzinowe w regionie Uherskiego Hradiste; Pavel Popelka: Narodziny człowieka na morawskych lazach (kopanicich); Anna Kramosilova: Narodziny dziecka we wspólczesnym Roznowie pod Radhostem; Mikula·s Musinka: Narodziny dziecka u przesiedleńców rusińskich z Rumunii w Czechach i na Morawach; Kornelia Jakubikova: Oddzialywanie tradycji w sytuacjach związanych z narodzinami dziecka (na przykładzie regionu Kisuce); Katarina Gellenova: Zwyczaje narodzinowe w "cilejkarskych" wsiach regionu Tekov; Marie Sotalova: Zwyczaje narodzinowe w Czechach południowych przed rokiem 1945 i współcześnie. Drugą grupę, reprezentowaną w znacznie skromniejszym zakresie, stanowią przyczynki traktujące o obrzędach i zwyczajach pogrzebowych. Ich proporcja w stosunku do pozostałych obrzędów przejścia wydaje się być znamienna; odzwierciedla ona zjawisko o bardziej generalnym zasięgu - relatywnie mniejszym zainteresowaniem, lub przynajmniej gotowością zajęcia się tymi istotnymi, z badawczego punktu widzenia, obrzędami przez współczesnych etnografów. Nawiasem mówiąc, największą "popularnością" cieszą się studia nad obrzędami weselnymi. Marginalny zakres, jaki im poświęcono w tomie Czas życia (znajdujemy tutaj tylko artykuł niemieckiej badaczki Ute Mohrmann: Współczesne wesele w wielkim mieście. (Badanie sposobu życia w stolicy NRD), wynika jedynie z faktu, że poprzednie sympozjum w całości poświęcone było tej problematyce. Wracając do obrzędów pogrzebowych, odnotujmy, iż w recenzowanej pracy swą uwagę poświęcają im: Jarosłav Cukan: Narodziny i śmierć w osadzie robotników przemysłu tekstylnego w Ryblirpoli; Jan Krist: Obyczaje pogrzebowe w regionie Kijova; Andrej Sulitka: Kilka uwag na marginesie zwyczajów pogrzebowych Ukraińców-Rusinów na nowo zasiedlonym pograniczu Moraw Północnych. W odróżnieniu od tradycyjnych trendów w dotychczasowej literaturze etnograficznej, w której uwaga koncentrowała się na "zasadniczych" momentach przełomowych w życiu człowieka i związanych z nimi obyczajach i obrzędach, coraz częściej badacze uwagę swą skupiają na innych specyficznych sytuacjach występujących w cyklu życia społecznego człowieka, takich jak uroczystości imieninowe, urodzinowe czy też wszelkiego rodzaju jubileusze. Przesunięcie zainteresowań badawczych na te nowe formy obyczajowości wiąże się zapewne z faktem ich stosunkowo młodej genealogii, jako że zwyczaje te zaczęły się upowszechniać w środowisku wiejskim niedawno. Ze względu na ich odmienną genezę zajmują one �326 RECENZJE specyficzne mIeJsce wśród pozostałych świąt rodzinnych i nie wykazują tak ścisłego związku z obrzędami. Do tego typu problemów nawiązują następujący autorzy: Eva Vecrkova: Swięta rodzinne i spoleczne w nowo zasiedlone; wsi w południowych Morawach; Zuzana Polackova: $więta rodzinne i społeczne w życiu rodziny w Kobyli; Daniel Luther: Swięta i ;ubileusze w Lutistiach; Vanda Ji1'ikovska: Kilka uwag o formie i zasięgu wspólczesnego świętowania imienin i urodzin w środkowych Czechach. Na szczególną uwagę zasługują etnograficzno-socjologiczne studia, traktujące o świętowaniu w miejskim środowisku uczniowskim i studenckim. Matura w przypadku uczniów i "bal beanów" w środowiskach akademickich zanalizowane zostały zarówno z punktu widzenia rozwoju kulturowo-historycznego, jak i w aspekcie przemian współczesnych. Tak więc Matura uczniów bratysławskich pióra Viery Feglovej i Petra Salnera, jest próbą synchronicznego spojrzenia na to zjawisko kulturowe i społeczne. Matura, według tezy autorów, ze względu na swoją strukturę obrzędową i semantyczną, stanowi obrzęd przejścia. W swej całości matura przedstawia zbiór różnorodnych obyczajów o stałej strukturze, złożonej z następujących elementów konstytucyjnych: "l. studniówka, 2. uroczystość ostatniego dnia w szkole, połączona z pożegnaniem szkoły i ewentualnym pochodem maturzystów, 3. egzaminy maturalne, 4. wieczerza maturalna-bankiet, 5. rocznice matury." (s. 210) Struktura zwyczajów związanych z maturą na poziomie obrzędowym czy semantycznym, przedstawia intelektualne i społeczne przejście do grupy dorosłych. W obserwowanych elementach konstytucyjnych znajdujemy szereg elementów znanych z innych sytuacji obrzędowych, bądź z innych środowisk społecznych. Jako przykład podają autorzy pochody maturzystów, które mają wyraźny charakter karnawałowy; można się także dopatrywać pewnych analogii z obrzędami weselnymi. Występują tu również elementy inicjacyjne znane w środowisku rzemieślników czy też grup młodzieńców w środowisku wiejskim. Wnikliiwą obserwacją socjologiczną, jak ~ 'Ciekawym ujęciem historycznym charakteryzuje się artykuł Bale beanów w kontekście rozwo;u kulturowo-historycznego. Jego autor.ka., Marta Sigmundova" traktuje bale beanów jako jeden z rodzajów obrzędów recepcyjnych, który wylkazuje paralele z obrzędami przejścja rzemieślTJik6w. Według autorki bale :beanów InaIeż,! do "obrzędów przejścia, symboi'izujących wstęp do odrębnej grupy społeczmo-zawodowej". (s. 220). Do wspomnianej grupy studiów zajmujących się "nietradycyjnymi" obrzędami przejścia w odmiennych od wiejskiego środowiskach, zaliczyć można też szkic autorstwa Arne B. Manna: Obrzędy przyjęcia nowych członków do ObOZIl trampów - 'zwI"alcający uwagę na :Sizereg odrębnych, 'spe'cyficmych cech ,kuLturowych, \;;ytworzonych w ruchu "trampów" - bardzo popularnym w Czechosłowa'cji, nieoficjalnym i niesformal,izowanym ruchu młodzieżowym, wzorującym się w swych głównych założeniach na ruchu skautingu. Autor dostrzega w poszczególnych elementach obrzędu przyjmowania nowego człO!!1ka do obozu trampów przekonujące jego zdalniem - analogie 'Zclbrzędami inkjacyj.1ymi spolcczn1o'ści pozaeuropejskich (nie precyzuje on jednak, o jakie konkretnie społeczności może tu chodzić), ze średniow,iecznym przyjmowaniem czeladni:ków, z balami beanów" czy też z przyjmowaniem cl1lo[}C6wdo it'O'waTzystw,a,młodzieńców. Zawar:te w pracy uwagi tenretyczne - stanowiące oddzielny blok - skup'iaj'l się wokół kilku zagadnień. Jednym z nich są pytania dotyczą'ce tradycji obyczajowej i związanych z nią ustaleń terminologicznych; próbuje na nic odpowiedQieć w swym artykule Czas życia i tradycja obyczajowa Vaclav Frolec. Okrdk'!11c pojęcia poko:enia, czasu i życia ludzkiego i jego odiPowiednika kulturowego, jakim �327 RECENZJE jest rodzinny cykl obrzędowy turowym jest przedmiotem w jego aspekcie indywidualnym, generacyjnym i kulstudium Krzysztofa Kwaśniewskiego Społeczeństwo, kldtura i cykl życiowy człowieka. Z. Staszczalk dDkonuje przeglądu metod i koncepcji teolI'etycznych w badaniaICh obrzędów rodzinmych, pojawiających (Sli,ęw praktyce etnograJ1icznej badaczy polskiiCIh. CZYini to uw,'llględnila;jąc głównie kwestię !S!tosunku obrzędu do norm li przemian obyczajowych. Przedstawia w ten sposób kilka podejść: 1. utożsamianie obrzędu z normami obyczajowymi (najwyraźniej występujące w pracy K. Kwaśniewicz); 2. podejście stosujące analizę strukturalną obrzędu; analiza semantyczna połączona jest tu z zmalizą kulturową (szkoła warszawska, L. Stomma); 3. badanie trwałych elementów obrzędów rodzinnych, wypływających z akceptacji określonych systemów wartości; nawiązuje ono w pewnym stopniu do podejścia poprzedniego (w pracach T. Ciołka, J. Olędzkiego, A. Zadrożyńslkiej); 4. podejście rozwijane w ośrodku poznańskim, a wywodzące się z tezy, iż obrzędy iodz';,nne ba,dać należy jako 'wyraz przemialn obycza1j:CJlwyclh, zaś w mniejszym s't,opniu jako czynnik twórczy. Omówione szkice należą do zespołu studiów teoretycznych, na który składają się wraz z pracami Bohuslava Benesa: Przeżywanie tradycji w obrzędowości socjalistycznej wsi na Morawach południowych; - Alexandry Nawratilovej: Kilka uwag dotyczących znaczenia społecznego obrzędów i obyczajów rodzinnych; - Petera Niedermullera: Swięta i obrzędy w życiu społeczeństwa (na podstawie materiałów węgierskiC'h); Vaclava Frolca: Obrzędy i święta "czasu życia" 'we współczesności. Na tym kończy się przegląd zawartych w tomie szkiców. Sądzę, iż zreasumować jego treść warto było z kUlku innycllt, nie tylko prezentacyjnych, względów. Odizwie.rciedla on bowiem sytuację nalturYQgó1l1Jiej szej, jalką daje się odnotawać w etnografii Czechosłowacji. Wydaje mi się, liż grono badaczy czeskich i słowackich z podziwu godnąwyt'rwarłością s1tara się kOlnltynuować tradycje wls1półpra1cy~trnografów i folklorystów Europy Srodkowej, Co - zwłaszcza w os:tatndch latach - zaniedbane zostało niemal zupełnie przez inne kraje. Najlepszym wyrazem tego jest wykaz uczCis:lillików'"ympCJzjum w Sbraznicy, Móregia, efekty lslzybko - CIo 'rówmież charakterystyczne - wydane zostały w formie książkowej. Zawarte w tomie referaty autorstwa południowych sąsiadów Polski wskazują na 'Pewne cechy charakterystycl)ne dla badań obrzędów i obyczajów w tym ,kraju. W duży,m uproszczeniu ująć je można w czterech punktach: (1.) Duże przywiązanie do tematów od fat już podejmowanych w studiach etnograficznych - a w,ięc tradycyjnych zwyczajów ludowych. (2.) W tematach tych konsekwentnie i skutecznie pomija się religijne uwikłanie danych obrzędów. Omija się kh światopoglądowe zaplecze, co sprawia, że ich "czysto" świecki obraz pozbawia się właśeiwej mu barwy. Marginalne wzmianki na te'., te ma:t nie potrafią oddać w zupełności teigo, co ma miejsce w rzeczyw!'lstości (3.) Interesujące są próby zajęcia się nowymi tematami, nawiązującymi do zjawisk kultury ws,półczesnej. Wysuwanym w nich analog,iom i uogólnieniom przydałaby Się wnikliwsza refleksja teoretyczna; forma1ne i fenomenologiczne zbieżności nie mogl być bowiem podstawą do pochopnych wniosków o paralelności zjawisk właśc:iwych różnym kontekstom. (4.) Zdecydowana dominacja metody empirycznej i opisow2j, ze wszystkimi pozytywnymi i negatywnymi jej konseikwet11cjami badawczymi. Jeśli ktoś dopatruje się w ty eh kilku szkicowych uwa,gach jedynie negatywnej krytyki, to jest w błędz,ie. A już na pewno nie mOże ona dotyczyć samej w sobie pracy Czas życia, która stanow,i cenny wkład do naszego poznania kultury obrzędowej. 1 Stanislava Buchowska �328 RECENZJE Promysly i tamiestwy Bielarusi, "Nawuka Technika", Mińsk 1984, ss. 192. Wymieniona w tytule publikacja" wydana w nakładzie 1550 egzemplarzy, została zredagowana przez W. K. Bandarczyika, W. J. Mlialeszkę i M. F. Pilipenkę w ramach opracowań ogłaszanych przez Instytut Kulturoznawstwa, Etnografh i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej SSR. Jest ona drukowana w języku białoruskim i zawiera 22 artykuły napisane przez 13 autorów. Całość [Jublikacji, stosownie do omawianego zagadnienia, jest iluS'trowana oda;>owiednimi rysunkami, fotografiami i mapkami. Treść składa się ze wstępu, następnie z rozprawy natury 'teoretycznej, a w dalszej kolejności z dwu zasadniczych 'Części {"Przemysł" i "Rzemiosło")podzielonyci1 na artykuły (jakby rozdziały) opracowane przez określonych specjaListów. Wszystko to podsumowane zostało zalkOllczeni.em. Niemal każdy z artykułów zbudowany jest w oparciu o specyficzny trójczłonowy rytm: prahistoria i historia danej dziedziny, dłuższy lub krótszy opis stosowanej w niej techniki i technologii z podan,iem produkowanych w jej ramach dóbr oraz jej losy po rewolucji 1917 roku. Nadmienić należy, iż tytuły wi'elu artykułów !przypominają mianowni'ctwo zastosowane przez Kazimierza Moszyńskiego w pierwszym tomie Kultury ludowej Slowian. Podporządkowane są One jednak innej :niż u Moszyńskiego idei i manifestują się w odmienny,m sensie, który tkwi głęboko w zasadach głoszonych przez radziecką szkołę w etnografii. We wstępie zawarta jest charakterystyka ogólna obranego t~matu publikacji pod względem historycznym. Jego autor, W. K. Bednarczyk. ukazuje też rozwój zainteresowań tym zagadnieniem oraz przytacza co znaczniejszych jego badaczy. Znajdzie tu też czyt'e1nik sprecyzowanie terminu "przemysł" jako ubocznego zajęcia rolnika mają'cego na celu zdobycie dodatkowych produktów i surowców oraz terminu "rzemiosło" jako wyrobu przy pomocy rąk i prostych narzędzi przedmiotów domowego użytku oraz narzędzi gospodarskich jak leż służących do wykonywanlia innej pracy. Istotnym ustaleniem wstępnym jest ,też s1;wlierdzenie, że rozkwit przemysłu i rzemiosła IprzYipada na epokę feudalną, a wszystk,ie j'ego główne elemetrllty skirystali'z'o'wałysię w oikres,ie sitarolru.siki,m'i - 'Zdarniem aullellra - IPl'zetrwały do dziś. Impuls w postaci Rewolucji Październikowej spowodow:lł, iż liczne warsztaty miasteczkowe i wiejsk,ie stały s,ię podwaliną lokalneg,o przemysłu. "Nowa władza - pisze W. Bandarczyk - upatrywała w tych dziedzinach ludzkiej działalności wielką pomoc w odbudowie gospodarki. Już w 1923 roku w Moskwie zorganizowano Pierwszą Wszeehzwiązkową Wystawę, na kltór'ej pokazano znaczenie i rolę ludowego przemysłu j rzemiosła" (s. 8). Autor rozprawy zatytułowanej "Tendencje rozwoju prz,emysłu i rzemiosła", W. S. C4toj, przeprowadza charakterystykę ogólną poruszanych tematów. Konstruuj'e też teorię, którą one mają !pod~przeć. Stwierdza, że przemysł i rzemiosło są odbiciem sił produkcyjnych. "Dziejc życiowe tego czy innego narodu pisze stają się bardziej zrozumiałe w kOll1te1kśc:e umów społecznych oraz w pow.iązaniu ze środowiskiem geograficznym. Przyroda decyduje o surowcach i o ludzki'ch zajęciach. To ona decyduk o takich pracach, jak zbieracitwo, myśliwstwo, ,bartnictwo, obróbka drewna itd" (s. 11). BadarLia nad h:storią rZJemiosła pozwoliły autorowi artykułu wyróżnić trzy jego stadi<J: wytwarzalllie wyłącznie na potrzeby domowe, produkcja na zamów.ienic oraz produkcja na rynek. Każda z tych form decydowała o społecznym podziale pracy, o bycie ek0nomiczny,m wsi białoruskiej. Wydaje się, że w ten sposób pragnie autor podkreślić typowo marksistowskie przejście iloś'ci w jakość, walkę starego z nowym. �RECENZJE 329 Najbogatsze w treść ,etnograficZil1ą są rozdziały zatytułowane następująco: "PozysIkanie i obróbka żelaza" (S. F. Oiarochm), ,.,Przemysł rybołówczy" (J. M. Braim), "Wyrób węgla, dziegciu, smoły i potaszu" (N. J. Burakouskaja),,,Obróbka drewna" (W. S. Oiltoj), "Garncarstwo" (S. A. Miluczenkau), Tkactwo" (G. M. Kuryłowicz) i "Wyrób instrumentów muzycznych" (J. D. Nazina). Podkreślić należy, że wszystkie tematy korzystają z bogatego materiału archiwalnego. Autorzy poszczegók]y~h '.cqJra w nic OIgmn<iczl2Ui slię do ·opli6ów eltnog'raficZ!nych in,teresujących Ich tematów, lecz sięgnęli do efektów !badań archeologlicznych i przedstawiali je w ujęciu materializmu historycznego. Przypuszczać należy, iż metodę tę zastosowano, aby pozyskać specyfikę rozwoju maiterialnej kultury ludowej na Białorusi przy równoczcsny,m zdaniu sobie sprawy ze stopniowego jej zanikania. Wydaje się to potwierdzać fakt, że wiele uwagi zwracano na przełom XIX i XX wieku, ze zbyt skromnym potra1ktowaniem współczesności. Stwierdza to zresztą wyraźnie w swoim za,kończeniu W. Bandarczyk który pisze: "W okresie radzieckim, w związku z industf'ializacją, kolektywizacją i w wyniku rewolucj,i kulturalnej, zmieniły się niektóre przemysły i rzemiosła. Na ich bazie !powstały spółdzielnie, które z kolei przekształciły się w lokalny przemysł" (s. 190). Z dawnego zaś rzemiosła, posiadającego dziś charakter rudymentarny, ositały się jedynie te elementy, które zezwalają na produkcję przedmiotów dla własnych potrzeb lub na wytwarzanie pa,miątek. W związku z powyższym nasuwa się refleksja ogólniejszej natury, iż ludowy przemysł i rzemiosło, które ciągle rzutują na czas współczesny, choćby poprzez lokalny przemysł, są ilustracją talentu narodowego i jako takie mogą być odbiciem jego dziejów. Zastosowano tu w1ięc w klasyczny sposób marksistowski postulat badawczy, poleg1jący na ujęciu etapów rozwoju zjawiska i skonstatowaniu, czym ono teraz jest. Takim ujęciem twórcy publikacji opowiadają się wyraźnie za materializmem historycznym i za tkwiącą w nim logiką. ZastosowaLi więc rozumowanie oparte o tak zwaną konieczność i powinność. Z tych to zapewne względów dowiadujemy się, że w okresie od XV do !XIX wieku !przemysł i rzemiosło służyło głównie interesom feudałów względ:1ie kapitalistów., a w dalszej kolejnOŚCii ludności zamieszkującej w miastach, miastecz'kach i wsiach. Prawie każdy z autorów charakteryzując opracowywane przez siebie zagadnieliliie uwzg'ędniał takie elementy, jak byt społeczny, społeczeństwo a wytwórca lu!b grupa wytwórców" organizuje wytwórców. Zwracają oni w ten sposób uwagę na przyczyny przeobrażeń, jakie zaszły w dziejach przemysłu i rzemiosła. Wszystko to czynią zgrabnie, jednocząc materiał empiryczny z teoretyczną analizą. Biorąc do ręki tę interesującą książkę kierowałem Slię pokusą głębszego poznania w oparciu o najnowsze etnograficzne badania terenowe wybranych 'przez zespół redakcyjny zagadnień. Niestety, spotkał mnie zawód. Autorzy arltykułów prezentują bowiem produkt swych dociekań zbyt jednolicie, zbyt schematycznie i zbyt grubo owinięty w wiedzę archeologiczną, historyczną, społeczną i ekonomj,czmą. Nie wykazali nawet zapobiegliwości polegającej na uwypukleniu a,ktualnych badań, czego etnograf od tego typu pracy ocz,ekuje. Opisali zatem niejako od nowa fakty od dawna już znane. Jakhy oprawili stare ilustracje w inne ramy, k:tóre jedak słabo modyfikują dotychczasową wiedzę na ich t'emat. Cenna jest jedynie, biorąc pod uwagę marksQstowską teorię społeczną, wymowa ideologkzna opracowania oraz podniesienie poprzez nią rangi ludzkich poczynań mających na celu zdobycie żywności, surowców i narzędzi. Na uwagę zasługuje też szereg konstatacji ekonomicznych i socjologicznych, mających szersze niż etnografia zastosowanie. Zabrakło też, niestety, �330 RECENZJE kilku kartek Ipoświęconych zestawieniu literatury, mogącej wzbogacić zawartą w opracowaniu wliedzę. W świetle powyższego omawiane opracowanie potraktować należy jako podstawEl d<J dalszych publikacji obejmujących najnowsze badania terenowe z zakresu współczesnej kultury materialnej Białorusi. Wymienione wyżej uwagi w niczym jednak nie umniejszają jej wartości poznawczej i ogólnego poz;iomu. Lektura tej oryginalnej publikacji jest wystarczającą zapłatą za wysiłek włożony w jej przeczytanie. Wojciech Patrik etnisk Wall identitet ma has I' ck, I hoglandets Begafolket i norra skugga. Wollegas Ekonomi, Ulgland. social Etiopien. Sadowski organisation och Uppsala 19,86, ss. 226. Książka jest dysertacją doktorską szwedzkiego antropologa afrykanisty, Patrika Wallmarka, przynoszącą obfity, dobrze zredagowany materiał etnologiczny dotyczący podstaw gospodarczych, organizacji społecznej społeczności Bega. Lud ten zamieszkuje pogranicze Etiopii ,i Sudanu, sam zaś autor prowadził badania wśród Bega w latach 1974 -1977 oraz w roku 1980. Wallmark podzielił swoją pracę na 9 rozdziałów i niek1óre z nich warto omówić chociażby z tego powodu, iż informują one o przedmiocie zainteresowań szwed z~iej afrykanistyki, która wiele mi'ejsca poświęca strukturze społecznej danej zbiorowośc!i oraz wpływom warunków :e'kologicznych na życie ludności. W pierwszych dwóch rozdziałach, które są krótkim szkicem historycznym na temat dotychczasowych badań nad ludem Bega, autor dokonuje przeglądu stanowisk badaczy na temat pochodzenia (lud prenilotycki?) i języka (grupa Koman?) społeczności Bega. Podkreśla także, że nie jest pierwszym szwedzkim afrykanistą, którego zainteresowała kultura ludów pogranicza etiops'ko-sudańskliego, zwracając uwagę że wcześniej takie badania prowadzili m. in. K. E. Knutsson i E. Forslund. Autor zastanawia się także nad skutkami migracji społeczności Bega z rejonu Gojjam Ina itClreny Wolle:ga, kitóra doprowadziła do zet'knięda Is!ię z ludami :zamies:Z!kującymi obszar Wollega i niekiedy do otwartych konfliktów militarnych, np. z ludem Oromo. Interesująco przedstawiają się w pracy Wallmarka rozdz1iały trzeci i czwar.ty. Pierwszy z wymienionych dotyczy zagadnień obszaru ekolog:kznego, w którym żyje Bega oraz źródeł utrzymania. Są to tereny między rzekami Didessa, Dabos i Niebieskim Nilem a masywem Wollega. W tym środowisku ekologicznym rozwinęła się określona działalność gospodarcza: rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo lizbieractwo, a także rzemiosło (wyplatanie koszy, kowalstwo). Rozdział czwarty zawiera informacje (plus czytelne rysunki) dotyczące zagadnień zorganizowania gospodarstwa domowego i przestrzeni domu obowiązującej wśród Bega. D<Jwiadujemy się, że typowe domy mieszkalne występują w dwóch typach: typ pierwszy, zwany w mdejscowym języku mutza, za'chowuje kształt owalny z dachem stożkowatym, typ drugi chara:kteryzuje kształt prostokąta z dachem dwuspadowym. Ten ty!p zwany jest przez Bega - debeya. Cechą wspólną obu budyn!ków mieszkalnych jest umieszczenie w częśc:i centralnej paleniska. Materiałem budowlanym jest drewno, liście, trawa, bambus. �331 RECENZ.TE O:prócz chat mieszkalnych typu "mutza" i "debeya", które zamieszkuje rodzina (monogami>czna bądź pohgynicZll1a) istnieją we wsiach Bega pojedyncze budowle należące do wdów, wdowców, starców, znachorów, grup wiekowych i zawodowych, a także pojedyncze budynki gospodarcZ€, takie jak np. spichlerze, obory, kuźnie. Rozdział piąty pracy zawi,era wiadomości z zakresu usytuowania i rozmieszczenna wsi Bega na obszarze Wollega. Wsie zamiesz.kuje 70 - 250 osób, które są członkami danej linii, gałęzi klaJl1u. Systemowi Iklanowemu wśród Bega poświęcony jest następny rozdział pracy. Autor podkreśla, że właśnie klan (choka) kształtuje wewnątrzną spo,istość i wpływa w istotny s;Josób na pozycję społeczno-ekonomiczną swoich członków. Szwedzki etnolog jest zdania, że na o,bszarze Wollega istnieje około 30 klanów. W następnych dwóch rozdZJiałach autor kI<!śli obraz kontaktów Bega z ich sąsiadami, ludami aroma, Mao i Gabato oraz ,podejmuje próbę określenia postaw jednostek" rodziny, klanu w procesie utrzymywania, trwania wzoru ,kultury Bega, pod1kreślając jej konserwatyzm i tradycjonalizm. Omawia.na pozy,cja zawiera boga~y mareriał fotograficzny, czytelne mapki terenu, genealogię klanów oraz słowniczek miejscowych terminów. Solidnie i wnikliwie opracowane przypisy do poszcrególnych r<JZdziałów pracy cZyJI1iąpozycję wartą poznania przez tych wszystkich, którzy interesują się kulturami pozaeuropejskimi, zagadnieniami środowiska ekolog,icznego, /procesami adaptacji. Na koń'cu prac~ autor umieścił obszerną bibliografię tematu oraz streszczenie w języku angielskim. Waldemar Fr.ltdor j narodov RSFSR. Mezvuzovskij L. G. B a I' a g. Ufa 1985, Baskirskij naHrnyj Universitet, sbornik, Kopczyński rield. T. M. A kimov a ss. 152. Prezentowany tu międzyuczelniany zbiór !prac z terenu RSFRR składa się z pięciu działów. W pierwszym, zat~ułowanym Związki międzyetniczne i typologia rozwojn folkloru, M. N. Mielnikow (z Nowosybirska) pisze o typologij procesów rozwoju wschodnioslovvi'ańskiego folkloru pieśniowego Syberid, na której osiedlano Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Z artykułu wynika, że pieśni ludowe, z pochodzeni a llkraińskje i b'alcl'luls.kl"2,u[.eg2lły procels'owi ruszczenia 'się. A. K. Mitkuszew (z Syktywkaru) przedstawił powiązania między'etniczn.e narodowości ugrofińskich, R. G. Nazirow (z Ury) zanalizował interesujący motyw narysowanej łódki jako fantastycznego środka uc:ieczki bohaterów baśni, podań j pieśni, ujarzmionych przez swych wrogów. Motyw ten występował także w podaniach o atamanie Razinie i był prawdopodobnie zapożyczony od ludów azjatyckich Syberi~, względnie od Tatarów. Kolejno J. M, Mizij'ew (z Nakzyka) prredstawił powiązania folkloru balkaro~kara4 czajewskJiego ze :;tarotureckdm. Dział II zbioru poświęcony jest fol1klorowi pieśniowemu. T. M. .Akimowa (z Saratowa) zajęła się poezją ludową związalI1ą z kalendarzem agrarnym. L. 1. Brancewa (z Ury) zanalizowała obrzędy 'j towarzyszący im folklor okresu zimowego, zanotowany podczas akcji zbieraczej ullIiwersyt'etu Baszk,irskiego, zorganizowanej w Latach 1976 i 1983. Uczestnicy ekspedycji stwierdzili, że w tej chwili folklor ten nie jest już aktywny, niemniej trwa on w pamięci Sitarszego pokolenda ludnoścu rosyjskiej, z dawna mieszkającej w Baszkirii. Jednakże "w ostatnkh dziesięcioleciach" �332 RECENZJE - jak czytamy (s. 45) - 7 stycznia (czyld na Bo~ Narodzenie wedLe starego stylu) chodzili jeszcze po domach kolędnicy i śpiewali kolędę modlitewną Narodzenie Twoje. ", za co otrzymywali datki. Na początku wielkiego postu młodsi, zgodnie z dawną tradycją rosyjsko-prawosławną., !pros,i1i o odpuszczenie win u osób starszych (rodziców, braci, sióstr), a ci błogosławili ich ikoną. W okresie "Swiątek" Bożego Narodzenia jeszcze niedawno młodzież dokazywała po wioskach, zakładając cegłami lub szmart;a,mlikomliol1Y,zamieniając krowy sąsiadom, !podpierając drzwi w domach, strasząc' przechodniów w przebraniu w białe koszule lub prześ6eradła, stukaj4c nocą do okien i podnoszą'c do nich wydrążone ty1kwy z wyciętymi otworami i m!i:lmjąCy1miIOCZy,usta i nos, Qlświet!one 'weW[ląiw,z świecą. W dokazywaol1,ialch tych spostrzegamy analogie do naszych zwyczajów, zachowujących się w wielu miejscowościa'ch po dzień dzisiejszy. Ciekawy też jest przytoczony w t.ym artykule dawny zwyczaj pojenia WÓdką kogutów, by następnie słuchać :ich "pijanego śpiewu". L J. Karpuchin (ze Sterlitamaka) opisał "czastuszki" śpiewane na weselach rosyjskich. Należy zgodzić się z autorem, że !przyśpiewki te trafiły do repertuaru pieśni w€selnych nie przypadkiem i ni·e dopiero w ostatnich czasach w związku z upowszechnieniem siQ gatunku "czastuszek" (jak to twierdzą nioktórzy folklory';·ci radzieccy), lecz że stanowiły one z dawna organiczną część liryki weselnej. Tezę tę potwierdzają też przyśpiewki towarzyszące weselom ludu polskiego i białoruskiego (o tych ostatnich ;pisałem w "Slavica Wratislavie:ns'ia", z. 18: 1979, s. 131 - 132). L. S. Szeptajew (z Leningradu) rozpatruje tematy pomocy wzajemnej i braterstwa w pi'€'śniach wschodniosłowiańsk,j'ch o powstanliach chłopskich w XVII i XVIIIw. J. W. Kiriejewa (z Saratowa) przedstawiła dotychczasowe sądy na temat gatunku romansu jako specyficznej odmiany !pieśni lirycznej. W dziale Proza ludowa J. N. Djakonowa {z Jakucka) zanalizowała postać Baby-Jagi w eposie bohaterskim i ibaŚll1iach'jaikudkich. za!pożyczoną z baśni rosyjskich, T. G. Bordżanowa (z Elisty) przedsitawiła motywy mitologiczne w kałmuckich baśniach bohatyrskich" L. B. Siedowa (z Sarańska) dokonała klasyfikacji tematycznej podań mordwińskich. Podajmy dLa przykładu temat 1II17 wedle tej klasyfikacji: "Ujarzmli'en:ie Mordwy. Czarodziej Dzięcioł prz'€'powi,edzial Mordwinowi Szpakowi, że jeżeli jego pot<:imkowie będą żyli w,e wrogości wzajemnej, to ich ujarzmią władcy rosyjscy. Przepowiednia spełniła się" (s. 78). Albo temat III/8b: "Car rosyjski płynął rzelką, zobaczył modląc)"ch się Mordwinów, posiał dla nich dary. W rewanżu starszyzna wysłała gościńce poprzez młodmeńców, lecz c,i zjedli je sami a carowi przynieśli !piasku i wody. Car przyjął to jako oznakę pokory i zaczął uważać ziemie mordwińskie za swoje" (s. 79). W następnych artykułach tego działu B. G. Achmat.€szyn I(ZUf y) przedsrt;awił podania o przyłączeniu Baszkir:i!i do parlstwa rosyjskiego (co nastąpiło w XVI w.), a G. N. Kurbatski (z Kyzyłu) rozpatrzył przysłowia j powi'edzenia tuwińskie jako źródłoo etnograficzne. W dziale Folklor i Literatura D. N. Miedrisz {z Wołgogradu) zamieścił artykuł o badaniach syste.mowo-typologic7.nych iliaci powiązaniami literatury i folkloru w zakresie poetyki, w 'kolejnych zaś artykułach A. W. BarmiU1 (z Uf y) pisze o funkcji mitologizmu w narracji epickiiej (na materiale prozy radzieelkiej), L. G. Gorbunowa (z Sarail.owa) - o fantastyce ludowej w twórczości pisarzy rosyjskich ~poki romantyzmu, G. A. iA,bdulina (z Uf y) o folkloryzmie Ivhch~ła Sałtykowa-Szczedrina, M. G. Rachimkułow (z Uf y) - o Baszkirii i folklorze baszkirskim w utworach pisarza Wasyla Brusianina, żyjąceg,) na prz€łomic XIX i X'X w. W ostatnim dziale - Materiały i komunikaty 2. K. Lebiedi'ewa (z Jakucka) !pisz'€'o tradycjach pieśnliowych wśród potom\ków osadników kozaokich na Czukotcc, a zll1any u nas folklorysta białoruski Lew Barag (w latach 1950-tych wykładał �333 RECENZJE w Uniwersytecie Białoruskim w Mińsku, obecnie jest profesorem Uniwersytetu Baszkirskiego w Ufie) scharakteryzował i zamieścił tekst baśni Syn cara l'llsll, zapIsane} przezeir w rejonie biiżbulackim Au;tonomicznej Baszkirskiej SRR. Utwór ten stanowi kontaminację czterech wątków. Zitlanych foLklorystyce europejskiej: Wychowanek diabla (AT 667), Królewna zaklęta w ptaka (AT 401), CudOWna udeczka (AT 313) i Czarodziejski p:erścień «AT 560). Wariant białoruski pierwszego z tych wątków opublikował swego czasu Jan Karłowicz (podania i bajki zebrane na Litwie, Kraków .l887 - 1888, nr 13). ZamiesZJczony tekst jest ciekawy, zwraca jednak uwagę jego popl'awny literacko język, widocznie ów bajarz, od którego tekst został zapisany. nie należał do ..szeregowych" przedstawicieli łudu. Kończy ,tom komunikat W. K. Archangielskiej (z Saratowa) A. N. Pypin D znaczeniu etnografi.i krajowej. Poglądy znakomitego filologa rosyjskiego zostały tu przedstawione na podstawie jego listów do A. N. Mincha, etnografa saratowskiego. Z notki na odwrocie karty tytułowej wynika, iż omówiony tu zbiór prac folklorystycznych stanowi nr 12 serd;i Folklor narodow RSFSR. Warto, aby tą serią zainteresowali się także nasi folkloryści 'i etnografowie. Franciszek Skazki z pze8nz rożdionnyje kwa 1985, ss. 520. w dorogie. Cyganskij tolklor. Sielicki Wyd. "Nau1ka", Mos- W skład opubl,ikowanych w omawianym zbiorze materiałów wchodzą bajki, lamenty" pieśni przeciągłe, weselne i obyczajowe, pieśni do taóca oraz żartobliwe. Na końcu zbioru zam~eszczono w formie dodatku nieliczną grupę utworów liryczmych. Uwzględniając zróżnicowanie tematyczne bajek, można je podzielić na trzy zasadnicze gr llJ>y, mianowicie: bajki fantastyczne i obyczajowe, które stanowią największą objętościowo część, oraz nielicZJl1ebajki o zwierzętach. Wd~kszość materiałów :rebrano w miejscach największej koncentracji ludności cyg,ańskiej, tj. w północno-zachodnich obwodach Ros. FSRR, głównie w okolicach Leningradu, Nowogrodu., Pskowa, a także na obszarze Kafleliti. Utwory pochodzące z wyżej wymienionych regionów zadziwiają przede wszys;tkim czystością gatunku; tradycyjne pieśni cygańskie nie utraciły swej' oryg.inalności, a ich treść zawiera stosunkowo nkwiele elementów folkloru rosyjskiego. Również ,bajki zawierają wiele archai'czmyoh pierwiastków deano!l'lol'Ogi'icygańskiej, bardzo orygtiinailn:ej, niie mającej analogii w folklorze innych narodów. Pewną część materiałów z'ebra;no ponadto pod Smole!1skiem i Saratowem oraz w środowisku Cyganów zamieszkujących duże .miasta, m. in. Moskwę, Lendngrad, Pietrozawodsk d Tułę. Rosnące w pierwszej połowi,e XIX w. zainteresowanie folklorem cygańskim zapoczątkowało okres rozwoju kompleksowej dyscypliny naukowej obejmującej historię, etnografię i język Cyga,nów. PoOdjęto w tym zakresie szereg ;prac badawczych, pojawiły się też ;pierwsze opracowania li ZJbiory cygańskliej literatury ludo\'lej. Jednakże publikowane w itym czasie ma1eriały nie zawsze byly oryginalne; często kwestionowano ich autentyzm, zarzucano im brak zgodności z pierwotnym źródłem zapisu, a niektórym zbieraczom ;przyptisywano wręcz autorstwo całych tekstów, tworzonych w oparciu a własną :inwencję oraz na zasadzie sztucznego kon- �334 RECENZJE taminowania ZIlJanych wątków. Przykładem tego rodzaju mistyfikacji - związanej z opublikowaniem cygal1skich mitów i bajek - jest broszura A. Jelisiejewa, wydana w 1881 r.l, a także kSliążka N. Kuna pt. Bajkz cygańskie 2. Initeresującym materiałem folklorystycznym jest rękopis mieszczanina M. Grigoriewa, w którym rewarto obszerny słownik języka cygańskiego oraz szereg pieśni, zapisanych w języku rosyjskim i cygańskim 3. Niewątpliwie największe znaczen<ie w procesie badania folkloru Cyganów rosyjskJich mają prace W. Dobrowolskiego, zwłaszcza artykuł Kisielewscy Cyganie \ a także książka pod takim samym tytułem, w której obok ba}ek i pieśni zamieszczono wiele cennych materiałów z dziedziny etnografii 5. Niestety, dorobek naukowy W. Dobrowolskiego nigdy nie zostanie za'Prezentowany w całości, ponieważ archiwum uczonego z,aginęło beZ/powrotnie. Niektórzy badaCze wykazywali duże zainteresowanie mową potoczną Cyganów; w 1900 r. wydano w Moskwie książkę pośWJięconą tej właśnie tematY0e 6. Jej autor, P. Istomin, zamieścił w niej kilkanaście cygańskich pieŚTIi ludowych oraz parę opowiadań. Celem książki nie było bynajmniej eksponowanie różnorodno~ci motywów i wątków fabularnych, lecz zapoznanie czytelnika ze specyfiką stylu języka cygańskiego. Powzięty zamysł został w pełni zrealizowany. Nieoceniony wkład w rozwćj cyg,anologii wniósł znany indolog, A. Baranniikow; w swych pracach Cyganie ZSRR 1 oraz Ukraińscy Cyganie s uczony przedstawił rezultaty badań folkloru południowoukraińskich Cyganów. Mniej uwagi poświęcono natomiast e'tnografii plemion koczowniczych zami,eszkujących centralne regiony kraju. Zainteresowanie folklorem cyg'ańskim nie ograniczało się wyłącznie do zbierania utworów literatury ludowej oraz przeprowadzania ,jch analizy literackiej; w 1963 r. wydano książkę Indy Romany-czaj pod tytułem Bajki wędrujących za słońcem 9. W zbiorze tym autorka zawarła szereg bajek najpisanych całkowicie samodzielnie. W konstruowaniu fabuły Romany-czaj wy'korzysta oryginalne, popularne w folklorze cygańskie mo. tywy. Uwagę wielu badaczy przykuwała żywa, pełna egzotyki melodia pieśni cygańskich; w 1971 r. opublikowano zbiór pieśni pod redakcją kompozytora S. Bugaczewskiego, odznaczający się cennymi walorami muzykalnymi. W jego skład weszło kilkadziesiąt utworów" które au-tor opatrzył fachowym komentarzem l". Spośród prac edytorskich popularyzujących folklor cygański pojawiają s'ię również zbiory zawierające utwory z repertuaru grup etnicznych - głównie Ursarów i Kelderarów koczujących poza granicami ZSRR. Jako przykład można .przytoczyć książkę !poety mołdawskiego G. Kanti pt. Folkłoros romano 11, a 'także zbiór R. Demetra 12. Do- 'A. Jelisiejew, O materia/ach dla izuczenija cygan, sobran'nych M. I. Kunawinym, SPb. 5. 2 N. Kun, Skazki cygan. W 2-ch knigach, Moskwa 1922. 'FOrmy i s/owar' cyganskogo jazyka (r".1kopisnaja kniga). Sost. M. Grigorjcw, Moskwa 1 a881, t. 17, wyp. W; . • W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie. "Zywaja starina". 1897, t. 7, wyp. J, s. 3 - 36. , W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie, S;Pb 1908. • P. Istomin (Patkanow), Cygans',ij jazyk. Grammatika I rllkowndstlUo k prakticzesl<am1L izuczeniju razgowornoj reczi sowricmiennych russkich cygan, Moskwa 1900. 1 A. Baranniko-w, Cygany SSSR. Kratkij istoriko-et>nograficzeskij oczerk, Moskwa 1931, • A. BaTannkow, Ukrainski cygany, Kyew 1931. • 1. Romany-czaj, Skazk iduszczich za solncem, Leningrad 1963. ,. S. Bugaczewkj, Cygcz.nskije narodnyje p2sni plaski, Moskwa 1971. 11 G. Kanti, Folk/oros romano, Kiszyniew 1970. 11 R. Diemieter, Obrazcy fOlk/ora cygan-ke/derariej, Moskwa 198'1. �RECENZJE 335 tychczasowy stan ,badań folkloru cygańskiego nie jest zadowalający. a ;publikacje utworów ustnej literatury są nieliczne. Celem omaWlianej książki jest wzbogacenie dorobku edytorskiego w tym właśrue zakresie. Zamierzenia te częściowo zrealizowano, ponieważ Bajki i pieśni powstałe w drodze są najbardziej obszerną publikacją, obejmującą zarówno prozę, jak i llirykę. Większość utworów omawianego zbioru wykazuje cechy wspólne z literaturą ludową innych narodów. Wyni'ka to z koczowniczego try,bu życia Cyganów.. którzy wędrówkę z dalekich Indii zapoczątkowali już pod koniec X w, a do Rosji przybyli w XV w. Ich bliski kontakt z narodami Europy sprawił, że obyczajowość cygańska w dużej miel'ze utraciła na swej oryginalności. Zmiany zachodzące w sferze światopoglądowej ludów koczowniczych były ściśle uzależnone od wierzeń religiJnych panujących w poszczególnych krajach; na terenie Rosji Cygarue przyjmowali przeważnlie religię opartą na doktrynach kościoła prawosławnego. Było to jednakże specyficzne .prawosławie, nieortodolksyjne, traktowane przez koczowników dość swobodnie, o czym świadczą niektóre utwory. jak na przykład bajka Swięty Grzegorz i Cyganie, w której oddzielne motywy były wprawdzie zaczerpnlięie z literatury hagiogmficznej, lecz całość utworu skonsitruowano na zasadzie anegdoty. wyszydzającej moralność chrześcijańską. Folklor cygańskli pozostaje pod pewnym wplywem rosyjskiej literatury ludowej. czego potwierd2ieniem mogą być liczne zapożyczenia znanych motywów bajkowych typu: Ognisty ptak, Wieszczy sen lub wzorowanie się na rosy jsklich pieśniach lirycznych więziennego cyklu. Niektóre wątki, aczkolwiek bardzo rzadko, odnajdujemy nawet w baśniach Andersena. natomiast struktura kompozycyjna baje,k cygailskich oraz ich poetyka oparta jest na wzorcach wypracowanych przez rosy jską prozę ludową. Kultura narodów Europy niewąltpliwie w dużym stO'pniu wpłynęla na twórczość ludów ·koczowniczych, jednakże nie zdołała zdominować wszystklich dziedzin życia społecznego, Dotyczy to przede wszystkim na wskroś oryginalnej obyczajowości cygańsikiej, mało podatnej na obce wpływy. Utwory omawlialI1ego zbioru stwarzają rozległą panoramę stosunków panujących w przeciętnej rodzinie cygańskiej. Doniosłą rolę odgrywała w niej żona, na którą spadła odpowiedzialność utrzymania więzi rodzinnej oraz niezwykle trudny obowiązek zas,pokajania potrzeb dnia powszedniego; kobiety wykonywały również najcięższe prace. Uwzględniając zakres i znaczenie pełnionych funkcji, można by przypuszczać, że żona cieszyła się w rodzinie -cygańskiej nale7Jlym autorytetem. Rzeczywistość j'est jednakże calkiem odmienna: konserwatywny patriarchat uniemożliwiał kobiecie zajęc.ie należnego jej miejsca w rodzinic, natomiast despo'tyczna władza męża praktycznie ni'e znała żadnych ograniczcI'" \V wielu utworach, zwłaszcza w liryce, podejmowano problem losu młodej Cyganki, zagubionej w rodzinie męża; jej rozczarowanie niekorzystną metamorfoz,! współpartnera pogrążonego w nałogu pijaństwa często przeradzało się w zw<:)tpicnie. Zadziwiająca jest bierna postawa kobiety wobec istniejącego stanu rzeczy, ,przyjmowanego jako nieug.ięte faitum. Zaledwie w j'ednej bajce poddano otwartej krytyce stosunki rodzinne: Cygan traktujący nieludzko swą żonę został potępiony przez ldnego demona, Sporadyczne próby dokonywania rewizji ustalonego od wiokówporzqdku świadczą wymownie o stopniu oddziaływania obyczajowo.~ci na ludzką mentalność; nawet poczucie krzywdy i niesprawliedliwości nie zdobło przeciwstawić się skutecznie potężnej sń1e uświęconych tradycją obY'czajów. Niezwykle zadziwiająca jest etyka cygańska. Jej ksztaŁtowanie się było w dużej mierze uzależnione od trybu życia !koczujących plemion oraz dorażnego sposobu zaspokajania ich potrzeb bytowych. Specyficznej ocenie poddawano na przykład �336 RECENZJE kradzież., której nie traktowano bynajmniej jako zjawisko ze wszech miar szkodliwe, urągające godności człowieka., lecz jako wzór życiowej zaradno~ci. Tego rodzaju interlpretację obserwujemy głównie w pieśniach obyczajowych. Nośnikiem podobnej treści są bajki satyryczne, w których opisano szereg nieuczciwych transak'cji, zawieranych pomiędzy sprytnym Cyganem i bogatym, lecz łatwowiernym chłopem czy dziedzicem. Bajki tego cyklu zupełnie zatraciły moraliza;torslki charakter, a zawarta w nich idea pozostawaŁa w jawnej sprzeczności z tradycy jną konwencją tego gatunku, według której dobro niezmiennie tryumfowało nad złem: utwory te nie potępiają cygańskiej ll'ieuczctiwości, lecz wyszydzają ludzką naiwność. Jednakże moralność cygańska jest pełna sprzeczności, .bowiem nie posiada jednolitych norm, dzięki którym można by w sposób uniwersalny wyznaczyć wkres wartościowania postaw ludzkich. Czynów człowieka nie Jdasyfikowano na zasadzie obiektywnej oceny tistnieją'cego stanu rzeczy. a ich waI1iości, w mentalności ludów koczowniczych, decyduje głównie sam człowi,ek: Jeżeli Cygan dopuszcza się wykroczenia wobec społeczności prowadząoej osiadły tryb życia, wówczas zostaje usprowiedliwiony. Gdy zaś identyczny występek ma miejsce w taborze, wtedy napotyka ostrą krytykę i raptem staje się czynem wysoce nieetycznym. Ambiwalentne 'Podejście do tej kwestii nie było, jak się na pozór wydaje, następstwem dyskryminacji etnicznej, ponieważ ujemne S:kuJtki niesprawiedliwego wartoścuowania do1Jknęły również Cyg.aIIlów. Amaliza tre·ści ;z)alWar1tY'Cih w zbiollze bajek wykazuje negatywne nalsitawienie koczowników dQ zamożnych warstw społecznych, a nawet do Cyganów prowadzących osiadly tryb życia. Z preferowaniem wędrownego życia łączy się jednocześnie głęboka troska o utrzymanie jedności cygańskiego taboru który poprzez hierarchicz:ność sprawowanej w nim władzy oraz kolektywne zaspokajanie potrzeb bytowych :przypomniał jedną wilelką rodzinę. Cechą znamienną wspólnoty koczowniczej był,a odrębność p;raw i obyczajów. T'rady,cje IkJu~tywQwa'now 't)'lm śrooQwisku ze szczególnym Ipietyzmem, a naruszenie niektórych obyczajów karano z całą surowością. Ostro !p{)tępiano występki godząc€ w rodzinę a także nieposzanowanie gośoinnośd cygańskiej; w bajce a Wajdzie i Róży (nr 4) została srogo pomszczona ucieczka młQdej dziewczyny z taboru wraz z narzeczonym: Różę tajemne moce zamieniły 'W jarzębi:nę, a Wajda stradł mnę na zawsZJe. Mdty'W pOirwall1liaIrrc.lrzecwnej był popularny w epl'ce cYlgańskieJji p~zypQlminail.oby'c'zaje .narodów WS'Clhodu.W innym wariancie tej samej bajki Wajda ukarał niegodziwych szwagrów za złamanie prostarego obyczaju poszanowania praw gości. Etyka cygańska przypominała ponadto człowiekowi o wdzięczności wobec bliźniego za wyświadczone dobwdziejstwa, a także nakazywała !bezwzględne wywiązywanie się z danego przyrzeczenia. Taki jest moralno-etyczny sens bajelk: Dziewczyna-Łabędź (nr 9), Zaczarowana sierotka (nr 10) Qraz Jak Cygan nie dotrzyma~ słowa (nr 15) Sipośród bajek omawianego zbioru moma wyszcz1ególnić pewną gru:pę utworów epickich zaHczanych do tzw byHcZJek Zawierają one - !podobnie jak bajki - sporo elementów irracjonalnych, lecz interpretacja przedstawianych w nich faktów jest zgoła Qdmienna: fantastyczne historie w wyobrażeniach cygańsk,ich bajarzy nie były tworem ludzkiej wyobraźni, lecz nosiły znamię autentycznych relacji, zaś mitycz:ne :postacie, leśne i domowe demony czy rusałki, n~e istnialy w wyimaginowanym świecie, ale żyly wśród ludzi i oddziaływały na ich losy. W "byłiczkach" odzwierciedlono więc najistotniejsze elementy demonologii ludowej, całokształt cygańskich wierzel'l i zabobonów. W pieśniach liryczny'ch często poddawano analizie dobre i złe strony cygańskiego iyaia. Reflleksje 'na ten Iteimalt rómi'ły .slię dia·metra,lnie. W rozważani~lCh przeważała nuta optymizmu, chociaż nile brakowało również pesymistycznych akcentów. Zycie �337 RECENZJE w taborze niewątpliwie posiada wiel€ romantycznego uroku; daje poczucie niczym nie skrępowanej swobody, stwarza wspaniałe warunki do poznawania świata, umożliwia stały konta·kt z przyrodą li wreszcie jest wielką niewiadomą, !przypominającą romantyczną .przygodę. Najistotniejszą z wymienionych cech jest jednakże wolność, różnie pojmowana przez koczowników: dla jednego oznaczała możliwość dokonania czegoś niekonwencjonalnego, częs-to sprzecznego z I'egułami życ'ia rodZJinnego i grupowego. Dlat-ego też opisom porwania niewiasty towarzyszy niebywały entuzjazm, apologia śmiałego przedsięwzięcia., będącego wyoozem spontanicZJnego \Sll1fzeówu mlodej gCI1iCIT<łcji wOIbec nlie'toleranoj'i stalli'zego pcxk:>oJeIl1lia. Innym a1trybutern cygańskiej woll1ości, eksponowanym naj-częściej w plieśniach, jest wierzchowiec - integralny element taboru :niosąeego !koczowników w dalekie krainy. Zrozumiałe jest zatem iJrzywiązanie Cygana do swego rumaka, darzonego szacunkioem, uważanego llIiemalże za członka rodziny. Romantyzm nie przesłaniał jednak realizmu w oce:n'i!eujemnych cech koclwlwniczej egzystencji. Ul>olewanie nad uciąż1iwoociaJITJijJ dnia ;powszedniego miało miejs-ce głównie w liryce; w pieśniach: Maszeńka (nr 44) oraz Mój ojczulek (nr 54) rozbrzmiewa skarga Cygana trawionego nostalgią. Nie b,wkuje ,również picśni opi-sująych tęsknotę Cygall1ia zaold-choldzącym latem. Nadejście jesiennej .pory było bowiem dla koczowników zapowiedzią trudnego okresu zimowego, w którym natura prz·estała być sprzymierzeńcem i niosła cały szereg u1trudniEń. Specyhcvny t-ryb życi'a uniiemorż1iwiał męŻJCzy.znompodjęcie ja:kl:e,go!kolwiek stałego zajęcia, w związlku z -czym trudnili się onU hap.dlem koni, szukali dorywczej pracy naj'emnej i często, niestety, łamali prawo, dopuszczając się drobnych kradzieży. Całą lirykę napełnia s-karga osamotnionej Cyganki, zaniepokojonej nie!pewnym lo.,-em mę·ża. Pomimo uciażJiW'OiŚci,jaklie nidsło życlie w ta;oorze, Cyganie pozostawali pod wpływem romantycznego uroku nie kończącej się wędrówki. Nawet wydane w XVIII w. specjalne ukazy carskie nie byly w stanie ustabilizować ich życia. Z€!w 'na_tury był silnJiiejszy od wszelkich na;kazów. Poetyka publikowanych bajek i ;pieśni niewiele w zasadzie odbiega od !kanonów przyjętych w rosyjskiej !prozie li liryce. Pieśń cygańska odróżnia się przede wszystkim żywym tempem i dużą ilością wykrzynień, uzupełniających luki w tekście. Jeż-e1i chodzi o osobliwości językowe pieśni, warito podkreślić tendencję do hiperbolozowanlia epitetów oraz dużą ilość stałych połączeń wyrazowych, wpływając:)"ch na specyfikę stylu. Największe zainteresowanie budzi jednak sposób odtwarzania poszczegółnych utworów, co było uzależnione od indywidualnych predyspozycji baj<lJrZylu,b .pieśniarzy. Niekitórzy :z. .n~1Ch _zad:z.iwif<li1j 'Swohodą qJ}owiada:nJia, d:użą '1mprowizacją oraz bogatym repertuarem wykonywanych utworów. Do takich wykonawców należy m 'in A Łobanowa. Natomiast utwory w wykonaniu A Iljińskieg.o cechuje mowa 7.)'w'a, pełllla hu:mCAl'u,diziękikitórej nawelt m·omen:ty dral:natyczne są neutraliizowane. Zaangażowa'nie emocjonalne słuchającego jesit duże z uwagi na bliski kontakt z bajarzem: Iljiński bezpośrednio zwraca się do słuchacza, wciągając go w tok QPowi<ldania. Podobne cechy wykazywała narracja bajek w wykonywa.niu A. Michajłoowa, ll1ie:~wyk'ledbałego >o>czyblt'OiŚĆ rodzime;go f>oilkloru. Młod<l generacja Cyganów prz-ejawia nikłe zainteresowanie twórcZiOśclią ludową swych przodków. gdyż duch ws,półczesnośc.i w szybkim tempie pochłania resztk,i wielowiekowych tradycji. Omawiana publikacja, prezentująca najciekawsze utwory cygal1s·kiej prozy j poezji, jest pokaźnym wkładem w dZJtieleupowszechnienia zanikającej kultury, która w pierwotnym stanie przetrwała jedynie w usitnej twórczości i obyczajach. Bogdan Rud·ol 22 "Lud" - t. 71 �338 RECENZJE O. M. Soln<:ewa, Izd. "Nauka", ss. 544. B M. Wołgoln'ski, S,i11galskie skazki, Moskwa 1985, Zll1ana już, bo ciesząca się poważnym dorobik.iem edy<:yjnym Główna Redakcja Literatury Wschodu, w serii "Skazk;i i mify narodow Wostoka", wydała niezwykle interesującą pracę poświęconą mało znanemu folklorowi Cejlonu pt. Singalskie skazki. Pmca ta powstała prawdOjpodobnie kilkanaście lat temu, o czym świadczą źródła" z których autorzy opracowania zaczerpnęli materiał folklorystyczny. Są to bow::.em pca'ce d;-ukowanl~ w latach sześ,ćdzie;:'ią,tych i z początkiem .la;l siedemdziesiątych, a przecież od tego czasu wiele w folklorystyce światowej uległo zmia.ni'e, szczególnie zaś w zakresie rozumienia zjawisk fo1kloru i metod jego opracowania. Auto1rzy :l1liemQgI,i już ni€G:tdy dotrzeć, a należy tego żał-ować, do wydawanej w ![]Jdiaoeh dosk~,na'rej Isert:, folk,I'o~Y'sty,cznej 'obrlalZującej pomn ilki us'tmej ludoNej twórczości prozatorskiej pt. Folk Tales of the World, której jeden tom (dziewiąty) poświęcony zositał folklorowi Cejlonu I. Omawiana praca nie jest wy1kładnikiem folkloru mieszkańcówcalej wyspy, boWJi,emodnosi się jedyn.ie do zasadniczej grupy etnicznej na Cejlonie - Singal'ezów, s't<:'lnowiących około 72.010 lruoololŚC'i kraju. Są oni, jak dOlnols'ząikroI1!ikJii lolkalna ti!'adycja, potomkami osadników z Północnych Indii. Ich język należący do indoeuropejskiej grupy języków wykazuje duie podobieństwo z językami narodów zamieszkujących dorzecze Gangesu. Znakomita większość Si,ngalezów wyznaje buddyzm Herawady. Jednakie w ciągu swego panowania na wyspie Herawady podlegał wpływom idą'Cego z Indii późniejszego kierunku buddyzmu - Mahajany ("wie1ki wóz"), gdzie wielkie znaczenie odgrywał kult bodhisatwów. Podstawowym ,miejscem sku!pienia wyznawców "Mahajany" na Ceylonie był klasztor lAbhajagini, stanowiący zarazem punkt oporu dla ortodoksyjnego buddyzmu - starszego klasztoru Machowihara. Wielki wpływ na buddyzm cejlońsku miał także hinduizm. Religię tę współcześnie wyznaje na Cejlonie około 2 mln Tamilów, drugiej na wyspie grupy etnicznej. W tym niezwykłym kraju relig,ie &tały się źródłem wielu niepokojów społecznych, których echa jeszcze współcześnie dają o sobie znać. W świadomości Singalezów "czyste" buddyjsklie widzenie świata idzie w parze i ś<Ciśleprzeplata się z starymi ludowymi wierzenJiami, Ikultem demonów sformułowanym na ich osnowie, astrologicznymi wyobraże{liami, wiarą w bogów-opiekunów. Kult ten powstał na grunc,ie wiary w demOil1y-Jalksze, duchy i lokalne bóstwa. Wszystkie te istoty, w wyobrażenuu Singalezów, źyją na ziemi. niekióre z nich mają imiona i znane są w calym kraju, większość jednak jest bezimienna ,I 'Pos~ada ba,~dz,o og,ranicz'2!:1eloJklCnnfe 7.'l1aClzen[e.KalŻida wieś p<:Jl,;iudasw.ojego opiekuna - dewatawe, każde większe drzewo jest mieszkaniem Jakszy. Wydaje sJię, że przekonania ,te właściwe są dla subkontynentu indyjskiego. Oto bowiem, kiedy z końcem 1979 roku IPodróżowałem \PO Nepalu., mieszjkańcy wielkich dolin z manifestującym się niepokojem wskazywali miejsca zamieszk,iwane przez wszelkiego rodzaju d€mony i bóstwa oQpiekuńcz'e. Stąd też ustna proza ludowa tego regio'1u przesycona jest o-powiadaniami o tY'chże wyobrażeniach. Do najpopularniejszych w Sr,j Lance bóstw opiekunczych należą: Hatha, Wishnu-Uplwan, Kataragama. W omawianym regionie bajk:i opowiadane ibyły najczęściej po zakończonych świętach i żniwach. Narratorzy najchętniej realizowali tzw .. ,dżataki (tj. gatunek 1 M. Ratnatunga, Folk Tales of Sri Lanka, N. Delhi 1979. �RECENZJE 339 literaJbury buddyjskiej mówią'cy o lI1Ja'oodz;;lnach Buddy), opo<wialdall1iaz 'życia Buddy i bogów-opiekunów, htis~orie buddyjskich relikwi. Słuchacze dziękowali im darując drobne sumy pieniędzy, banany, betel. Treści folklorystyczne w omawlianej książce podzielone zostały na cztery rozdziały. Pi-erwszy z nich, skromny, bo liczący za~edwie osiem przekazów, dotyczy bajek mitologicznych i ajtiologicznych. Mit kosmo~ogiczny szczegółn.ie ciekawie wyraża się w przekazie lpt. "Jak powstala Zliemia" (s. 28 - 29) oraz "O;powiadanie o Batmasutrze" (s. 32 - 34). Kolejny rozdział omawianej procy poświęcony jest bajkom zwierzęcym i zawiera czterdzieści dziewięć przekazów. Bajka zwierzęca na subkontynencie LTJdyjskim należy do cieszących się wielką popularnoś'clią. Swiadczą o tym różne zbiory, w których bajka zwierzęca zajmuje poczesne miejsce 2. Także systematyka ,bajki ludowej tegoż regionu a wskazuje na niezwykłe w /tym zakresie możliwości narratorów. Tu jednak, tj w folklorze S.ingalezów, reprezentowana jest ruiezbyt szeroko. Zdaniem autorów omawianego opracowania "baj,ki te już dawno przeszły archaiczny i klasyczny etap swojego rozwoju. Odczuwa się w nich wpływ tradycji literackkh, które doprowadziły do zwiększenia tendencji dydaktycznych, co spowodowało zbliżenie, w foLklorze Singalezów, dwu gatunlków - bajka i baśni" (s. 14). Najliczniej jedmak w folklorze Singalezów reprezentowane są bajki magiczne" których autorzy opracowania w trz'ecim rozdziale zawarLi sto trzy zapisy. Do najpopularniejszych tematów singaleskiej bajki magicznej należą te, w których opo·· wiada się o wędrownych księciach, a także o cudownej żonie lub mężu. Bajoki magiczne o wędrującym księciu autorzy opraicowania scharakteryzowali dwoma wątkami: niedostaiek - likwidacja niedostatku (s. 19) i na tym opierają dalszą analizę tej grupy przelkazów. Standardowy mod,el takich bajek otwiera wątek wygnani.a bohatera z domu i utrata przez ndego swego społecznego położenia. Opuszczenie rodzinnego domu rzadko jest dobrowohne, przede wszystkim bowiem kS'jążę zostaje wygnany, a to z powodu ll1iewłaściwej odpowiedzi danej ojcu na jego pytanie, oszczerstwo, prześladowanie ze strony ·macochy lub dworzan. Charakterystycznym dla narodów Azji, wyznających buddyzm, jest moiyw w t)"chże bajkach, gid'z!ie,r;rzyczyny wygnania, spowodowalne 6ą ll1iepowodzeruami w nalllJCeprzepowiedzianymi w horosko.pie księcia 4. Jednakże zdarza się, iż motyw wygnania może być opuszczony przez narratora. Np. w bajce pt. "Jak biedny książę został królem" (s. 189 - 190) bohater bez jakiejkolwiek wyraźnej przyczyny opuszcza swój dom i ud lje się na tułaczkę w obce kraje. Innym popularnym tematem ma~icznrej bajiki w folklorze Singalezów jest temat o cudownej żonie lub cudownym mężu, kJtóre otwierają Slię motywem przeobrażenia zwierzęcia w człowieka, pod warunkiem zawarcia małżeństwa między wymienionym w przekazie zwierzęciem a człowiekiem. Bajki te, jak dowodził on~iś W. Propp, wyrosły na gruncie wyobrażeń totemicznych i obrzędów inicjacji 5. Zbiór tekstów zamyka rozdział poświęcony tzw. "bajce bytowej". Termin ten odczytywany z głęboką dezalprobatą kryje w sobie po prostu to, co w polskiej fol, Por. N. Sha'rma, Folk Tales of Nepal, N. Delhi :1979; 1M. Pakra&i, Folk Tales of Assam, N. Dellii 1972; K. A. Seethalakshmi, Folk Tale of Himachal Prad2sh, N. Delhi 1973; K. P. Bahad"Jr, Folk Tales of Uttar Pradesh, N. Delhi '1973; B. K. ·Bo'rgohain, ,P. C. Roy-Chaucihury, Folk Tales of Nagaland, Manipltr, Misoram and Tripura, N. Delhi 1975. 3 S. ThompS'On, E. Roberts, Types of Indic Oral Tales: India, Pakistan and CeylOn, •.F. F. Communic'a,tlions", 1960, nr 180. , Po.r. W. F. O'Connor, Folk Tales of Tibet, N. Delhi 1979. , W. P r o p p, Istoriczeskije korni wOlszebnoj skazki, Lemngr~d ·1946. 22' �340 RECENZJE klorystyc€ określa się najczęsc1eJ terminem żart, anegdota. Znajduje tu czytelnik opowiadania o <JszusJtach, głuiPcach, niewiernych żonach, złodziejach, leniach itp., a zat'em takie przekazy, które w pierwszym rzędzie nastawione są na wywołanie śmiechu. Ale nie zawsze zastrzeżenie to może być obowiązujące dla folkloru Singalezów, bowiem wszystkie te różnorodne postacie w końc<Jwym etapie wypowiedzi narratora okazują się być przeciwieństwem swoieh pierwotnych cech; i tak np. ghlipiec okazuje się być nie tyle mądrym, co przebiegłym człowiekiem. Niewątpliwą zaletą omaw,ianej pracy jest słownik terminów wła~ciwych językowi Singalezów; wykaz źródeł i szerokie ,k<Jmentarze wyjaśniające Ho historyczne, religijne i obrzędowe przekazów; wykaz charalkterystycznych dLa kgo regionu rdślin i ńch znaczenie w folklorz,e. Natomiast szczególnie ważne jest tu odwolanie si<i do, oprócz wyżej wymienionych., międzynarodowych systematyk bajki ludowej 6. Wojciech HORROR W FOLKLORZE Łysiak I HISTORII Dorota S i m o n i d e s, Sląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1984, ss. 142; Władysław Kor c z, Wspólni~zki diabła czyli o procesach czarownic na Sląsku w XVII wieku, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1985, 112. s. .strachach, Placówka naukowa, jaką jest Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, posiada duże zasługi w popularyzacji tradycji ludowej na Śląsku. Myś~ę tu przede wszystkim o, działalności wydawniczej tej instytucji, której efektem jest publikacja wielu wartościowych prac, głównie z zakresu folklorystyki. W ostatnich latach w popularnej serii "Silesiana" systematycznie ukazają się coone książki z tej dziedziny, że wymienię !Aleksandra Widery, Anegdoty, humoreski i żarty ludu śląskiego (1983), Haliny Gerlich, Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych ;(iU984), Marianny li D~olllil'Jjuisrza ()zu:balów, Podania i oP<Jwieści z Zagłębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dz.isiaj ,(-1984), Doroty Simo."lides, Ele me Ie dudki. Rymowanki dzieci śląskich (1985). W tejże serii ukazała się również niezwykle cenna praca Doroty Simonides o podaniu wierzeniowym pt. Horror śląski. O diabłach, skarbnikach, utop'ach i innych strachach. Powiedzmy sobie od razu, że praca przeznaczona jest nie tylko dla specjaListów, ale i dla szerokiego grona miłośników folkloru. SimOJlides udało się w znakomity sposób pogodzić w niej aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy monografię podania wierzeniowego, która usatysfakcjonować winna masowego odbiorcę, bowiem autorka refleksję teoret.yczą uzupełnia i ,ilustruje licznymi przykładami tekstów. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nOwą pracę z zakresu genologii folklorystycznej, tym cenniejszą, że Simonidcs, rozpatrując problem funkcjonowania podania w świadomości społecznej, ujmuje go • 's. Thompson, The Type of the Folktale. A Classification and Bibliography Antti Aanle's Verzeichnis der Mitrchentypen, "F. F. Communications", 1961, nr 184; L. Bodker. Indian Animal Tales. A Pretiminary Surrey, "F. F. Communications", 1957, nr 170. S li g a c z e SuczezmTT111;,n R,a Tlogy, !Riiwym, �RECENZJE 341 w powiązaniu z innymi gatunkami prozy folklorystycznej, talcimi, jak: bajka, legenda czy anegdota. Na pocz<jtku autorka zapoznaje czytelnika ze stanem dotychczasowych badań nad opowieścią wierzeniową na Sląsku, przywołując zarówno polskie, jak i niemieckie dokonania w tej mierze. W rezultacie za najstarsze rejestry podań trzeba uznać zapisk,i zakonników śląskich, tzn. zbiór średniowiecznych kazań Peregrinusa z Raciborza i rękopis (z 1. 1416 - 1454) Mikołaja z Koźla. Z późniejszych zródeł śląskich warto odnotować poemat. W. Róździeńskiego Officina feraria (1612) oraz zbiór "nadzwyczajności" demonologicznych J. Praetoriusa ('1969), a takźe raptularz anonimowego podróŹIliika, tzw. Kompendium arkanów magiczno-sympatetycznych i antypatetycznych (1715). Pierwszym natomiast naukowym' rejestrem górnośląskich wierzeń jest praca Józefa Lompy, opublikowana w 1862 r. w "Schlesische Provinziallbliitter" pL Schlesien in slavisch-mythologis~her Hinsicht, w której nauczyciel z Lubszy wykazuje róźnice między demonologią polską a niemiecką. Z kolei uczony niemiecki Tadeusz Oelsner w oparciu o teksty zarejestrowane w j. polskim i niemieckim podjął się próby charakterystyki podań śląskich (l1862), wykazując ich słowiailskie pochodzenie. Z prac z przełomu XIX li XX w. warto wymienić materiały zarajestrowane przez polskich księźy: Michała Przywarę i Franciszka Palarczyka. Simonides eksponuje w tej części pracy inicjatywy zbierackrie podejmowane przez rozmaite pisma baądź towarzystwa, np.: w wyn·iku takich prac podjętych przez Sląskie Towarzystwo Ludoznawcze (Schlesische Gesellschaft fiir Volkskunde) we Wroclawiu powstała pierwsza 4-tomowa edycja podań śląskich Richarda Ki.ihnaua (1910- 1913), zaś z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie (1907) na łamach "Zarania Sląskiego" rozpoczęto publikowanie materiałów folklorystycznych, [Jadsyłanych z terenu I(dominowały tu podania wierzeniowe). Po II wojnie światowej podaniem zainteresował się przede wszystkim przedwcześnie zmarly folklorysta, Józef Ligęza, publikując m.in. pierwszą monografię podal1 górniczych, zaś później wiele uwagi poświęciLi temu gatunkowi tacy folkloryści, jak Dorota Simonides 2, Janina Hajduk-Nijakowska 3 i Karol Daniel Kadłubiec '. Jak widać z przytoczonego wykazu opracowań, wcześniejsze zainteresowa.nia Simonides podaniem zostały ostatecznie zweryfikowane i uzupełnione w omawianej monografii. Autorka bowiem w II rozdziale Horroru 'ślqskiego charakteryzuje podUll' wicn:cniohc, formułując własną definicję teg:o galtuJI1:ku.W konseikweflcji ,za pod,tnic wierzc',r"j'C)'.vE' uZ.Il"je 'Ona opow'ie,ść ,o ,treści powalźne-j, Ip["zed:sta1wiającą świait J udowych \\"lerzeń, u .po<!:sta'wktórej leźy p r z e ż y c i e (podikJreśl. Stmonides). Za ]cdn.) I. kry;lcrium wyróżniania tej opowieści :;!pośród il11lych gatUll1lków podaje l J. Ligęza, Podania górnIcze z Górnego Slqska, Bytom 1972. Por. również tenże, Ludowa literatura gl!rnicza, Katowice 1958; Śladami tradycji. Studia nad folklOrem górniczym, Bytom 1968. 'Por. D. Simonides, Bajka i podania jako podstawowe gatunki tradycyjnej prozy lUdowej, (w:) Zeszyty Naukowe WSP w Opol'J, Historia literatury V, W kręgu literatury ludotLej, pod red. D. Simonides, Opole 1969; taż, Współczesne podanie wierzeniowe, "Lud" t. 57: 1973; taż. Podanie wierzeniowe w ustnych przekazach współczesnych dzieci, (w:) Co tLieś to Inna pizśń. Studia folklorytycznes pO{! red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wroclaw 1975; Nobilitacja podania wierzeniowego jako przedmiotu badań, (w:) Slqskie miscellanea. Literatura for,klor, pO{! red. D. Simonides i J. 'Zaremby, Wrocław 1980. , Por. J. Hajduk-Nljakowska, Temat śpiqcego wojska w fOlklorze polskim. Próba tyPolOgii, Opole 1980. • Por. K. D. KacIubiec, Z ślqskich opowieści wierzeniowych, "Kwartalnik Opolski" lJl68, nr 3 - 4. �342 RECENZJE subioktywną pOI~I,2IWę 'namatOIra, picsząc "jeś.li wi~'rzy on w opowiadaną treść, j€IŚ1d Irelacj.onuje ją nue jako utwór, ale jatko rzjecz aUltenityezną - wówczas itelkis:todbierany jeslt jako podanie" (Ls. '27). Do cech cha1rakiterYilty1Cznychpodan!ia wierzenioIWego SI;lmonides zahoza p8nadto Isłow,a;uwiarygodllJiające przeżyoie, Ita'kie, }aJk: ,,,A,le ~o je:st naijprawdzUwsilO ,prawda", czy ,,'Do :niy 'są bojki, ani żQdne be~'y inlot;prawda". Główną .zaś funkcją tego gatunku jeslt ISlzeroko IroZlUmiany klydaik'tYZJm.AutoI1ka t:wierdz;:, że .podanie Wielf'ZeniiloweWY'stępowaćmoże 'IV kilku for,malclh, tabclh, jak: relacja C!zyli zwykły 'Glpisza:słys:zanej wiedzy, ,opowiadanie 'własnych bądż 'za.s~ys'zanych przeżyć :(lt:ZWwitórny przjelkaz), Ibądż rozbudowana opow:elść czy \towarzyls:zący jej kO'mentalrz. OwezróŻJnitc'olwanie o.powieści Izjilluslbrowalllew1iltałylitcznymi przykładami ~·eiki.sltów, za.rejesltr,owanych na terenie Sląska, zalrówno w minionylm s't:uleoiu, oak i wspóklZeśnie. Po ustaleruiach teoretycznych Simonides proponuje przegląd tematyki podań Wierzeniowych, przyjmując jako najbardziej precyzyjne kryterium temat opowieści. Jednocześnie uzasadnila niekonsekwencje klasyfikacji zebranego materiału według wątków i według postaci demonicznych. W efekcie omawia ona podania wierzeniowe według następujących grup tematycznych: 1. Zło i jego personifikacje. Głównym bohaterem prezentowanych tekstów jest diabeł, na Sląsku określany jako Gizd, On, Pieklorz, Corny, Kuternoga, Zły Duch, Najduch, Ancychryst, Rokita, Saton bądż Kozybun. Simonides omawia ów typ podań według pewnych reprezentatywnych tematów, podejmowanych w związku z tym demonem, taklich, jak: diabelskie kamienie, diabelskie skarby (złoto, pieniądze), przestrzeganie prze złym postępowaniem, zapadłe miasta, wioski, karczmy, kościoły i dzwony, kara za tolerowanie zła. 2. Smierć i jej personifikacje, w śląskich podaniach występuje ona jako biała postać żeńska, bądź jako szkielet z kosą w ręku, bądż jako biała gęś, tu: znakii" zapowiedzi, zwiastuny końca życia., personifikacje śmierci, podania a zmarłych, upiór zwany strzygą., 3. Opowieści o demonach, tu: demon wodny zwany utopcem (na Sląsku określany mianem utopka, utopleca, Jędry, hastermana czy Rokity); podania o Skarbniku (zwanym też Pusteckim, a rzadziej Matuszem, Walkiem bądż Jędrą); demony polne i łeŚ'I1e(takie, jak szatanki, chabernice zwane też żytnimi badami, południce czy jaroszki); błędne ognie (na Sląsku: świeckl~, świcorze, fajermany, ogniste chopki, myłki, mamuny, kleklimanki, nocnice, klynkan'ice); śląskie demony domowe (takie, jak: skrzat, ognisty smok, jaroszek). 4. Strachy i duchy (tu: opowieści o najróżniejszych zjawach, wydarzeniach, szmerach, trzaskach etc.). 5. Ludzie o nadprzyrodzonych właścliwościach, tu: o takich półdemonach, jak czarownica czy zmora (zwana też na Sląsku morą, gniotkiem, gn'iotką bądż sotoną) oraz o ludziach, którzy posiadają naprzyrodzone właściwości: nie imają się ich kule, potrafią przepowiadać przyszłość etc. Simonides, charakteryzując poszczególne typy podań" pomija problematykę genezy konkretnych postaci demon'icznych czy półdemonicznych. Traktując zaś w 5 dziale o czarownicach, nie rozwija wątku o ludziach umiejących odczyniać uroki, czary czy postrzały. Praktyki tych półdemo.nów nie są zbieżne, wchodzą w zakres bądź tzw. magil czarnej (szkodliwej), bądź białej (pożytecznej)., co jedna osoba zaczaruje, to drugo może "odczynić". Rozróżnianie dwu podstawowych rodzajów magii jest powszechne we wszystkich krajach słowiaJ1skich. Na Sląsku Opolskim ludzie owe kobiety, które potrafią zażegnywać, nazywają "mandrzycami". Żywotna jest jeszcze w terenie działalność różnego typu zamaWliaczy, znachorów czy "szeptunek': �343 RECENZJE Ludzie ci, których zna calh okolica" potrafią odczyniać ,;na różę" na leliję, na pannę Maryję", wyganiać zle moce z ludzi i zwierząt., bądź teź zadawać uroki czy leczyć nie tylko chroby, ale i· "słabości serca, duszy i woli". Zaproponowany przez Simonides podział opowieści o czarownicach na 4 grupy wątków: wyprawa czarownic na Sabat; zbieranie przez carownice pożytku z pól; magiczne zabiegl czarownic, odbierające krowom sąsiadów mleko; rzucanie czarów, postrzałów, złych uroków - można uzupeŁnić bardzo popularnymi w przekazie ustnymilDformacjami o stosowaniu odpowiednich zabiegów apotropeicznych, takich, jak: okadzanie bądź obmywanie krów wywarem ze śwrięconych ziół: zakaz pożyczania sprzedawania nabiału po zachodzie słońca; zatykanie w drzwiach domu, obory itp. galązek roślin klujących bądź czynienie tu znaku krzyża; wysypywanie przed progiem maku; stawianie mioteł "do góry nogami", wylewall1ie wody na gorącą płytę pieca etc. Tematyka opowieści, traktujących o praktykach apotropeicznych.. jest bardzo rozległa. Przeważnie relacje te stanowią końcowe części podań o czarownicach, bądź też strzygach czy zmorach. Trzeba przyznać, że Simonides nie zadowala się jedynie charakterystyką podaó wierzeniowych, a:e interesują ją równ'ież przeobrażenia tego gatunku na przestrzeni wieków. Udowadnia ona, że diabeł czy utopek tracą obecnie na popularności na rzecz latających kul, talerzy czy UFO. Głównej przyczyny owych zmian w zainteresowall1·iach nanrat-orów i słu.cJ1alCzyupat'r.uje ()Illa 'W 'pos'tępie cywilizacyjnym. W rezultacie w końcowym rozdziale omaw'ia kierunek przemian tradycyjnych opowieści wierzeniowych. Ich finalny kształt uzależnia od zindywidualizowanych predyspozycji psychicznych narratorów, dzieląc współczesne poda·nia na 4 podstawowe grupy: - opowiadanie o przeżyciu, które narrator - opowieść wierzeniowa, straszy drugiego (tu: funkcja duje się o owym podstępie, racjonalnie tłumaczy, w której konkretny człowiek przebrany za demona dydaktyczna), słuchacz przeważnie w poincie dowia- - narrator wykorzystuje konwencję tekstu uzyskuje odpow:iednie wyjaśnienie, snu, słuchacz również dopiero w poilDcie - narrator, wykorzystując tradycyjny schemat podania wierzen'iowego bądź kreacji jego bohatera, tworzy celową deformację gatunku., tj parodię (tu: pointa humorystyczna). Uzupełnijmy, że piątą grupę stall10wią tradycyjne opowieści wierzeniowe, kiedy to narrator jest przekonany o prawdziwości przeżycia, o którym opow,iada, co potwierdza licznymi uwierzytelnieniami. Simonides, analizując twórcze moż1iwości narratorów udowadnia, że właśnie dzięki zmianie folklor nadal żywiołowo i spontanicznie funkcjonuje. W świetle dotychczasowych ustaleó IDa temat wiedzy ludu o postaciach demonicznych czy póldemonicznych i jej przeobrażeniach zainteresowanie budzą wyniki badań naukowców z Uniwersytetu Harvard, które przedstawiono ostatnio na Sympozjum Amerykańskiego Stowarzyszenia ds. Postępu Nauki. Informacje te obiegły ostatnio prasę polską. Tak budzący grozę bohaterowie ludowych podań wierzenio\v·ych: wampiry, wilkułaki czy strzyg,i, to według badań uczonych łudzie chorzy, cierpiący na chorobę genetyczną, tzw. porfirię, połegającą na zaburzeniach procesu \vytwarzania hemoglobiny. Zmiany chorobowe, takie, jak: nadmierne owłosienie skóry, rozciąganie s.:ę i napinall1ie skóry warg i dziąseł, zniekształcające wargi i odsłaniające zęby (co sprawiało wrażenie dużych zębów i wysuniętych do przodu), uczu;enie tych osób na śvviatlo dzienne i na niektóre rośliny jadalne (szczególnie �344 RECENZJE na czosnek) oraz głód krwi (będący instynktem obronnym organizmu) stanowiły doskonałą pożywkę dla opowieści ustnych. Folklorystyczną monografię podania wierzeniowego Simonides znakomicie uzupełnia praca historyczna Władysława Korcza o procesach czarownic na Sląsku IW XVII wieku. K'Sliążkę 'tę, rw której '2iu,t'J1r'tmkJtruje o wisIPólnlieika1chdiabła, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach wydał w serii pn. "Śląskie Epizody Historyczne" (muszę tu wypomieć wydawcy tej serii bardzo niestaranną i niechlujną korektę). zapełniając w sporej mierze "białą plamę" w badaniach historiograficznych. podejmujących temat czarów i procesów o czary na Śląsku. Dotychczas bowiem dysponowaliśmy tylko dwoma artykułami, tzn. Urszuli Szumskiej 5 i wspomnianego już Wł'aidY's'lawa ~o,rcza 6. Trzeba przy.znać,że w porównaniu z praca,mi .z ininych Iregionów Polski, a szczególnie autorstwa wielkiego znawcy problematyki czarów i czarownic w Polsce Bohdana Baranowskiego 7, badań w tej kwestii na Sląsku (łącznie z dawnymi pracami niemieckimi) nie można było zal'iczyć do imponujących. Władysław Korcz w wydanej ostatnio książce systematyzuje i wzbogaca [laszą wiedzę na temat działalności i prześladowania osób, posądzonych o kontakty z diabłami, odsłaniając w efekcie wiele mało znanych bądź nieznanych faktów w tej kwesltii. W kon,sekwencji autor Iszczegółowe wywody o procesach c'zarownic na Śląsku poprzedza wprowadzającymi w problematykę uwagami na temat wiary w oddziaływanie sił nadprzyrodzonych od czasów starożytnych po XVIII-wieczną Europę, eksponując sposoby karania czarownic, przybierających na sile za sprawą Kościoła. Według znawców przedmiotu, do połowy XV w. uprawnianie czarów było wprawdzie w róimym stopniu karalne, ale nie miało jeszcze charakteru zbiorowej psychozy. Pseudonaukowe do tej pory traktaty dominikanów zostały w 1484 r. poparte autorytetem papieża Innocentego VIII, który ogłosił wówczas Bullę o czarownicach, potwierdzając w niej istnienie demonów męskich i żeńskich (tzw. inkubów i subkubów) i zalecając ich surowe tępienie. W ślad za ową bullą (w 1487 r.) ukazał się bestseller wydawniczy autorstwa dwóch niemieckich inkwizytorów, Jocoba Sprengera i Heinricha Institorisa pt. Młot na czarownice (w ciągu dwóch stuleci miał 30 wydall, tłum. na j. polski Stanisław Ząbkowica). Bulla papieska stanowiła jego przedmowę, a "dzieło" to - jak wiadomo - stało się "podstawą prawną" polowal1 na czarownice w minionych wiekach. 'vV świetle materiałów źródłowych ofiary rozmaitych przesądnych teorii o diabłach i ich wspólnikach poddawano wymyślnym torturom (darujmy sobie szczegóły, por. s. 30), a jeżeli już wówczas nie zmarly, to czekała je równie okrutna śmierć - spalenie na stosie. Wszelkie próby ówczesnych uczonych, przeciwstawiających się poczynaniom inkwizycji., nie dały pozytywnego rezultatu, a głoszący te sądy kończyli równie tragicznie jak nieszczęś'nicy posądzeni o czary. W następnym rozdziale autor zajmuje się procesami () czary na przykładzie Polski, w której fanatyzm inkwizycyjny szczególnie wiele miał "do powiedzenia w XVII XVIII w. Własne refleksje Korcz wzbogaca tu i ilustruje przykładami powstałej , Por. U. Szumska, Przyczynek źródłowy do procesów o czary, "Zeszyty Naukowe WSP w OPO!"l", Historia VIII, Opole 1972, • Por, Wł. Korcz, Procesy czarownic w Zielo~ej Górze w XVII wieku, "Rocznik Lubuski" 1959, to 1, 7' Por, dla przykladu: prace zwa,rte tegoż autora: Najdawniejsze p7'occsy o czary w Kaliszu, Łódź 1951; tenże, Procesy cza7'ownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź 1952; tenże, Pożegnanie z diabŁem i czaro'wnicq, Łódż 1965; tenże, W kręgu upio7'óW i wllkolaków, Łódź 1001; tenże, wespół z W. Lewandowskim, Nietoleraoncja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII, Warszawa 1950. �RECENZJE 345 na naszym gruncie literatury, poświęconej problematyce demOlllologicznej. W kształtowaniu wiedzy o czarownicach bądź we wskazywaniu na pilną potrzebę walki z nimi pomocnymi były takie prac~, jak Cypriana Bazylika, Postępek prawa czartowskiego przeciwko narodowi ludzkiemu (Brześć Litewski, 1570). ks. Stanisława z Gór Poklateckiego, Pogrom - czarnoksięskie błędy latawców i alchimickie fałsze (Kraków 1595), ks. Piotra Skargi, Zywoty Swiętych (1579) czy ks. Benedykta Chmielow,;:kieg;'J, Nowe Ateny atbo Akademia wszelskiie] scyency.i pełna (Lwów 1754). Dodajmy, źe nie brakło głosów księży, którzy negatywnie oceniali procesy o czary, wykazując ich bezsens, uznając je za przejaw niesprawiedliwości, okrucieństwa i tyranii (np. książka ks. Serafina Gamaiskiego, Przestrogi duchowe). Jak wiadomo, dopiero w 1776 r. Sejm Rzeczpospolitej po wymordowaniu 13 rzekomych czarownic w Wielkopolsce uchwalił ustawę, zakazującą stosowania tortur i karania śmiercią za czary. Najcenniejszą część książki Korcza staJllowi rozdział III, traktujący o procesach czarownic na Dojnym i Górnym Sląsku. Autor w oparciu o materiały źródłowe, tzn. odnalezione po II wojnie światowej kroniki, protokoły z procesów czarownic w Zielonej Górze oraz praktycznie dziś niedostępne relacje historyków niemieckich (z I połowy minionego wieku bądź z początków XX-stulecia) udowadnia" że Sląsk "był miejscem szczególnie ożywionej walki z diabłem i jego współpracownikami" (s. 11). Dotychczas uczeni zwracali uwagę, że procesów o czary znacznie więcej było Polsce zachodniej, zwłaszcza w Wielkopolsce i na Pomorzu, aniżeli \V iU'mych ziemiach Rzeczypospolitej. Korcz w swej pracy dostarcza argumentów z terenu Sląska, uzupełniając niepełne ustalenia geograficzne znawców przedmiotu. Uwagi o procesach czarownic na Sląsku autor poprzedza opisem złożonej sy· tuacji społeczno-politycznej i gospodarczej, jaka zaistJniała na tych prastarych ziemiach piastowskich podczas panowania dynastii Habsburgów. Niepokoje społeczne na tych terenach w XVI w. i na początku XVII, wojna 3D-letnia, nietolerancja religijna cesarza Ferdynanda II względem protestarntów - to tylko niektóre z przyczyn, które stworzyły podatny grunt do prz,eśladowania i palenia czarownic. Miastami, które na Sląsku zyskaly niechlubny rozglos jako najsurowsze ośrodki zwalczania czaro\vnic, były ZielOina Góra i Nysa. Z miast o mniejszej w tym względzie "sławie" można wymienić Bytom, Racibórz i Wrocław. Wobec nieznanych dotychczas materialów źródłowych szczególnie interesujące są zapiski i uwagi autora na temat procesów w Zielonej Górze i Nysie. W. Korcz, analizując sytuację, jaka na przestrzeni lat w XVII wieku wytworzyła się w Zielonej Górze: klęski żywiołowe, powodzie, pożary, ostre zimy, zarazy, nadużycia i gwałty popełnione przez stacjonujące w mieście wojska cesarskie, podatki nakładane na mieszczan, konflikty między katolikami i protestantami; udokumentował realne przesłanki sprzyjające procesom czarownic w tym mieście. W świetle zapisków z 1640 r. bliżej nie znanego kronikarza Reicha w Zielonej Gó"ze jak::> pienvhze 7,gin~!y na 'Stosie cZJtery kobiety (żona bumnisl1.rza, mar,h.ietanka oraz dwie żony prostych żołnierzy). Następną ofiarą była Katarzyna Funck, chłop~ ka z podmiejskiej wsi Łężyce, ścięta i spalona w 1654 r. Najwięcej kobiet, bo aż 23, zginęlo w latach 1663 -1665. Autor w oparciu o zachowany w Lubusk.im Muzeum Okręgowym w Ziełonej Górze przeszło 300-stronicowy Wyciąg z protokołów sądu zielonogórskiego i akt inkwizycyjnych procesów krYffi!inalnychprzeciwko cza~ rownicom w sposób szczegółowy omawia przebieg poszczególnych procesów, wypowiedzi osób oskarżonych przed torturami i po torturach, oskarżenia ich •. pytania, zadawane im przez zespół sędziowski etc. \V �346 RECENZJE W tym samym okresie w Nysie, posiadłości biskupów wrocławskich, mimo zgoła innej sytuacji (bowiem miasto po wojnie 30-letniej szybko odzyskało swą pozycję gospodarczą), również nasiliły się procesy czarownic. Według materiałów źródłowych (np. Historii kościoła św. Jakuba, zarejestrowanej przez proboszcza Jana .Feliksa Padewitza" protokołów wizytacji kościelnych) rok 1651 moŹ/na uznać dla Nysy i księstwa nyskiego rokiem czarownic. Zginęło wówczas w płomieniach 200 osób. Autor bogato dokumentuje procesy mające miejsce zarówno w samej Nysie, jak i w olkolic:znych Im!i€ljlscowościachZlat)"Ch HOO"adh,Jes1etniku, Mi',~ul{)'W'1caC1h, Głuchołazach). Problematyka procesów śląskich, którym tyle uwagi poświęcił Korcz, stanowi wdzięczme pole ,baidiffil dla hiS(torylk'ów, socjologów, psychologów czy eltnografów Por. tu interesujące wywody autora książki nt. pochodzenia społecznego sądzonych kobiet, a w Nysie 'i mężczyzn; nazwisk straconych w Zielonej Górze kobiet (Wojten, Hasucka, Stach, Klich, Baran), świadczących o polskim żywiole zamieszkującym w XVII w. okoliczne wsie; zmieniających się zeznań torturowanych w trakcie śledzitwa ludzi 'i odwoOływarniu jch ;przed :srtra,cenl;lem.Nie trzeba a.owodlzić, że praca Korcza szczególinie wiele cennego materiału przynosi folklorystom, którzy aż w XVII Vi. znajdują potwierdzenie \VlSiPółc'zesnyahwierzeń 'i podań 00 clzaJrowlllicach. Odpolwieści o czarownicach nadal bowiem cieszą się stosunkowo dużą popularnością w przekazie ustnym. Mimo iż według materiałów źródłowych przyjmuje się, że pierwszą cZ<lJroDwnicę 'pał'ono w 1'275 r. w TuJluZlie, a ,Q's'taitnią byba. Anna Goe.ldins<paJIO'!1a w 1782 r. w Glarus w Szwajcarii, to nasza prasa lokalna i krajowa jeszcze w latach 50. tego stulecia donosiła o różnych samosądach na wsiach polskich dokonywanych na kobietach, uznanych przez lokalną społeczność za wspólniczki diabła. Nie jest to szokujące, jeśli się zważy" że np. współczesny teolog katolicki, były profesor Uniwersytetu w Tybindze, a aktualnie prefekt rzymskiej Kongregacji ds, Doktryny Wiary, Josef Ratzinger, w opublikowanej ostatnio książce uznaje diabła za zjawisko realne, personalne i niesymboliczne. Przeraża mnie taki diabeł realny i personalny, ten z bajek ludowych jest sympatyczniejszy, przeważnie można go "wywieść w pole", bo według przysłowia "n;e taki diabeł straszny, jak go malują" Teresa Smolińska Studia z kuUt/TY Beskidu Sądeckiego. Red. Anna K o wal s k a - L e \V i c k a. Wyd. Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, Komisja Etnograficzna. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, 1985. Z końcem 1985 r. ukazała się praca zbiorowa: Studia z kultuTy llldowej Beskiwydana przez Komisję 'Etnograficzną Oddziału Krakowskiego PAN. Wyszła ona w 700 egzemplarzach i zmiknęła z półek księgarskich - sądzę więc, że warto ją odnotować w formie krótkiej reC'!1zji sprawozdawczej. Praca zawiera Wstęp redaktora tomu i 6 studiów (wszystkie mają strzeszczenia nagielskie) autorstwa pracowników Zakładu Etnografii IHKM PiAN (Pracownia Etnograficzna w Krakowie). Wszystkie one napisane zostały na podstawie materiałów terenowych .zebranych w czasie badań prowadzOll1ych w latach 1976 -,1979 w 2 wsiach zachodniej części Beskidu Sądeckiego, w Obidzy (parafia Jazowsko) i Łącku. Zagadn'ed1L Sądeckiego, �RECENZJE 347 nia poruszane w niniejszym tomie nie były dotąd badane przez etnografów w Beskidzie Sądeckim, a przynajmniej brak jakichkolwiek publikacji na ten temat. Wyjątek stanowi ubiór ludowy, na którego temat mamy drukowane nieliczne i fragmentaryczne wzmianki. Nowatorski charakter prac zawartych w omiawianym tomie polega przede wszystkim na zarejestrowaniu stanu kultury ludowej z końcowych lat siedemdziesiątych naszego stulecia na terenie, który dotąd stanowił białą plamę na etnograficznej mapie Polski. RÓW1l1ieżtematy podjęte przez autorów w większości należą do słabo opracowanych w polskiej etnografii. Każde ze studiów składających się .na tom "Sądecki" stanowi odrębną, opracowaną w formie monografii całość, wymaga więc osobnego omówienia. Pierwsze studium to Krystyny Kwaśniewicz - Rok obrzędowy (s. 9 - 31) Autorka stawia sobie za głóW1l1Ycel przeprowadzenie próby rekonstrukcji tradycyjnej obrzędowości dorocznej, dokonanej w oparciu o źródła terenowe, w okresie jaki obejmuje pamięć dziś ży jących informatorów, a więc od początków XX w. do czasu prowadzenie badań. Materiał przedstawiony został w rytmie następujących po sobie okresów roku solarnego, od zimy poczynając, którą autorka zaczyna okresem Bożego Narodzenia, a kończy na Srodzie Popielcowej. Następnym okresem jest wiosna, zaczYll1ająca się od początku Wielkiego Postu, a trwająca do Zielonych Swiątek. Po niej omawiane są obrzędy lata, aż po zwyczaje żniwne. Jesień jest stosunkowo uboga w obrzędowość, z wyjątkiem szczegółowo omówionych tu obrzędów zaduszkowych. W zakOllczeniu części opisowej autorka stwierdza "spójność ideologiczną (obrzędowości Beskidu Sądeckiego] z całą Po:ską obrzędowością ludową". Jakkolwiek znajomość obrzędów dorocznych nie zawsze jest jednoznacZil1a z ich praktykowaniem, zastanawiające jest, jak wiele z nich zachowało się do dziś, choć z drugiej strony niewątpliwy jest fakt zaniku wielu z nich. Przyczyny zaniku są liczne, ale najważniejszą jest rozwój oficjalnej wiedzy, która pozbawia głębszego sensu szereg poczynań obrzędowych o charakterze magicznym. Zostają one zarzucone, bądź zamieniają się w rodzaj zabawy. Niemniej równocześnie dZiałają czynniki sprzyjające ich zachowaniu, takie jak siła tradycji, religijność ludowa czy patriotyzm lokalny. Obok zaniku starych daje się zauważyć powstawall1ie na naszych oczach nowych obrzędów dorocznych jak: Dzień Kobiet. Dzień Dziecka, czy współczesne dożynki organizowane przez instytucje państwowe i Kościół. Danuta Tylkowa - Medycyna ludowa (s. 33 - 52). Autorka podkreśla fakt, że medycyna ludowa zawiera 2 ściśle ze sobą związane i często przeplatające się komponenty: racjonalny i irracjonalny. Do pierwszego zalicza ziołolecznictwo, chirurgię ludową - zwłaszcza leczenie złamań kości i innych urazów, częściowo położnictwo. Po części wprowadzającej przechodZi do ludowych poglądów na przyczyny chorób. Stwierdza, że stanowią one zlepek informacji pochodzących ze środków masowego przekazu i ill1formacji uzyskanych w czasie leczenia przez lekarzy zawodowych oraz wiary w przyczyny magiczne chorób jak: światło księżyca, wir powie·rz:ny, działanie cza'roWln-i·cczy złe ,spoj l'Izenlile.Następny l'ozidlział 'PoiŚ,więcony jest profilaktyce. Ta prawie z zasady ma charakter magiczny i polega m.in. na noszeniu przy sobie pewnych ziół chroniących przed działaniem czarownic, czy przedmiotów chroniących przed złym spojrzeniem. Stosuje się także zabiegi profilaktyczne, jak mycie się w bieżącej wodzie w noc Bożego Narodzenia, co ma zapewnić zdrowie na cały rok itd. Rozdział o sposobach leczenia chorób autorka dzieli wedle schorzeń: na choroby wieku dziecięcego, choroby dorosłych, ludową chirurgię i ortopedię oraz położnictwo, wyróżniając wszędzie sposoby racjonalne {tu główny na- �348 RECENZJE cisk kładzie na ziołolecznictwo) i irracjonalne, których, jak to pokazuje przytoczony materiał, zachowało się jeszcze bardzo wiele. Omawia też zawodowych "lekarzy" wiejskich, ortopedów-samouków, babki-polożne, różnych znachorów i czarowników, którzy również posiadają swe "medyczne" specjalności (np. zielarki). Następne studium to Anny Kowalskiej Lewickiej - Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią (s. 53 - 8'9). Jest to próba przedstawienia obrazu wierzeń, zwycwjów i obrzędów związanych ze śmiercią jaki istnial w praktyce lub pamięci ludności w czasie prowadzenia badań. Na podstawie relacjj ludności i wlasnych obserwacji autorka stara się odtworzyć pewnego rodzaju model sytuacji jaka tu panowała na początku XX w., a jaka w wielu wypadkach żywa byla jeszcze z koilcern lat 70 tych tego stulecia. Opis faktów kulturowych związanych ze śmierc'ią ujęty jest chronologicznie - od zainteresowania zdrowego człowieka własną śmiercią,., poprzez chorobę, zgon, po rozbudowane czynności pogrzebowe, przy czym przez pogrzeb rozumie się wszystkie, bardzo zróżnicowane czynności przy zmarłym, od momentu jego śmierci do stypy jaka następuje po pogrzebie. Autorka zwraca uwagę na stoicyzm z jakim do śmierci odnosi się ludność wiejska, na liczne wróżby i znaki wróżebne, które zwiastują zgon. Zwraca uwagę na różnorodność obrządków pogrzebowych w zaleŻIl10ści od tego kim był nieboszczyk i jaką śmiercią zmarł (pogrzeb niezamężnej dziewczyny posiada elementy wesela, przy pogrzebie matki, osieracającj małe dzieci, ułatwia się powrót na ziemię ubierając jej buty, samobójców do niedawna grzebało się poza granic<lmi wsi w odludnych pustkach, itd.). Specjalny rozdzial omawia kontakty zmarłych ze światem żywych (np. karmienie dusz w Dzień Zaduszny, zmarłe matki odwiedzające dzieci, zmarli, którzy przychodzą pomścić krzywdy, czy tylko skontrolować jak "idzie gazdówka"). Na zakończenie autorka zajmuje się ludową koncepcją śmierci\ duszy i losów pośmiertnych człowieka. W ostatecZl!1ych konkluzjach stwierdza, że wiara ludowa w istotę duszy i życie pozagrobowe znacznie odbiega od zasad wiary katolickiej, w wielu wypadkach jest z nią wręcz sprzeczna, które to sprzeczności ludność doskonale godZ:i z katolicyzmem, nie zauważając braku spójności tych dwu światopoglądów. Autorka zajmuje się wreszcie zmianami jakie zachodzą w ostatnich latach w światopoglądzie wsi Beskidu Sądeckiego, zanikiem dawnych wierzeń i wynikających z nich obrzędów i zwyczajów i dochodzi do wniosku, że głównym czynnikiem zacierającym tradycję są z jednej strony o wiele żywsza interwencja kleru w życie codzienne wsi, z drugiej naśladowanie przez wieś wzorów miejskich, zwracanie uwagi na stronę zewnętrzną, bogactwo i teatralność obrzędu, a nie na jego treść. Urszula Lehr Wierzenia demonologiczne (s. 91 - 116). Na badanym terenie przetrwały liczne wierzenia w istoty demoniczne. Wiele z nich wskazuje na przet1w,r.c:ni" wiefzeh przedclhrześdjańskich, przek's7;bałconych :pr:zez chrześdjań,two i w7bogaconych przez przeniesiemia z kultur obcych. Istoty demoniczne dzialają na ogół na szkodę czlowieka. Autorka dzieli je wedle kryterium genetycznego na 6 grup: 1) I ,'toty mityczne: łiOigirnka,połudnj1ca 2) Demony: błędny QIg'!lik,pDmniec, s'trzyga, zmora. 3) Istoty demoniczne: topielec, płanetnik. 4) Istoty ezoteryczne: czarownice. 5) Quasi-demony: djabe~, śmierć. 6) Strachy. Te ostatnie autorka pomija w dalszym opracowaniu. Boginki porywały ludziom niemowlęta, zwłaszcza jeszcze nie ochrzczone i napastowały kobiety po połogu, a przed kościelnym wywodem. Południce napastowały ludzi, którzy odważyli się przebywać w polu w samo południe, a błędne ogniki, duchy zmarłych ludzi, którzy niesprawiedliwie wytyczali kiedyś granice pól, wodziły na manowce głównie pijaków. Strzyga, względnie strzygoń to �RECENZJE 349 duch pokutujący po śmierci, lub jeden z 2 duchów człowieka (człowiek na 2 duchy i ten, który nie został ochrzczony, zamienia się w strzygonia), który napastuje i gryzie ludzi we śnic. Zmora vel siodełko to dusza żyjącego człowieka, która noq opuszcza jego ciało i dusi śpiących ludzi. Topielec jest duchem ll1ienarodzonego dziecka utopionego wraz z matką w jej łonie i wciąga ludzi w rzeczne głębiny. Płanetnik i czarownica to ludzie żyjący we wsi, z których pierwszy ma władzę nad chmurami burzowymi, druga trudni się czarowaniem ludzi i zwierząt, a głównie odbier<Jniem krowom mleka. Pozostaje jeszcze diabeł i śmierć, które wejle opinii autorki, chłopi wyobrażają sobie na ogół zgodnie z przekazami religii chrześcijańskiej. ' Po części opisowej następuje rodział pt. "Wierzenia demonologiczne na tle współczesnej kultury ludowej w opiniach mieszkańców wsi". Autorka podkreśla tu współistnienie sprzecznej z nauką Kościoła wiary magicznej i zastanawia się nad mechanizmem jej zaniku. Dochodzi dO"wniosku, że najwcześniej zanikła wiara w istoty mitycz.ne. następnie stopniowo w demony i istoty demoniczne. Przetrwała natomiast wiara w czarownice i djabły. Miałbym pewne zastrzeżenia co do podziału istot nadnaturalnych zaproponowanego przez autorkę. Topielec, podobnie jak poroniec, jest !przecież duchem nieochrzczonego dz,iecka zmarłego nienaturamą śmiereią, dlaczego więc, skoro stosujemy kryterium gell1etyczne, zaliczać je do 2 odrębnych kategorii? Natomiast !płanetnik jest ta,kim samym człowiekiem jak czarownica, żyją'cym wśród ludzi i wyposażonych w nadnaturalne siły - dlaczego więc go zaliczono do kategorii istot demon'icznych? Zoflia Suromba-Rysowa - Biesiady wiejskie Ks. 117 - 136). BiesiadY, wedle definicji autorki, to poczęs'tunki w większym gronie, na które obow.iązuje specjalne zaprosz'enie. Są ane "specyficznym wyrazem więzi społecznej ... podlegają zasadzie wzajemności". Biesiady urządza się z okazji ważnych urorczys,tości rodzinnych jak chrzest, pogrzeb, zaślubiny (wesele było zawsze najwystawniejszą i najliczniejszą z biesiad wiejskich). Po II wojnie doszły dalsze okazje do biesiadowania jak: pierwsza komunia, bierzmowanie, ilmieniny, srebrne i złote gody, prymicje. Do bies.i<Jd o starym rodowodzie zalicza autorka poczęstunek z dkazji świniobicia, zapustów, zespołowego darcia pierza czy !przędzenia wełny, a ta'kże goszczenie krewnych i znajomych przybyłych na odlPust do danej parafii. Zanika,ją one zwolna, natomiast w Łącku powstał nowy zw)"czaj goszcZJenia znajomych !przybyłych tu na Swięto Kwitnącej Jabłoni organizowane po II wojnie przez miejscowe władze. Autorka omawia obszernie rytuał zapraszania na biesiady, szczególnie na wesela, a nas'tępnie równie rozbudowany zwyczaj zachęcania gości aby zechcieli jeść. Ceremonialll1e zapr<Jszanie do jedzenia jest oceniane przez biesiadników wyżej niż wystawność i obfirtość potraw. Szcz'ególną uwagę poświęca autorka menu tak.ich przyjęć, głównie wesel, ale i innych, które od wesel różnią się ilością, a nie jakością jadła. Mówi też o roh alkoholu i rytuaLe picia. Biesiadom towarzyszył zwyczaj przynoszenia przez gości darów z żywności. Porównując stare i nowe w biesiadach autorka mówi, że dawniej najistotll1iejszym elementem goścriny była "przede wszystkilm atmosfera, dobra zabawa, »uszanowanie« gości, czyli należyte ich 'traktowan:ie i goszczenie". ,.,Współczesne uczty spełniają na wsi przede wszystkim funlkeję relPreezentacyj[lo-'prestiżową ... dąży się dziś do zamanifestowa[lia [lie ,tylko swych możliwości mateI1ialnych, ale także zdolnoś<ci sprostania nowym wzorom zachowań określanych jako miejskie i jako takie pożądanych". "Dziś uczty stają się wyznacznik.iem nowego stylu życia i miejscem wkraczania innowacji" kulinarnych, uibioru, sposobu zachowań itp. �350 RECENZJE Krystyna Hermanowicz-Nowak - Odzież ludowa wsi Łącko i Obidza (s. 13"7jak sama to zaznacza, daje opis ubiioru ludowego z początku bieżącego stulecia, zajmuje się jego społeczną funkcją i zależnością od stanu mają1tkowego, cywilnle·go i wi'eku., wspomina o sposobie przechowywania stroju i niektórych wierzeniach związanych z odzieżą, wreszcie w zakończeniu mów!i o zaniku stroju tradycyjnego. Niestety, aI1tykuł poza kilku dość przy,padikowymi fotografiami nie daje ani fotogr'aIii opisywanych dawnych ubiorów, ani ubiorów współczesnych, brak też krojów odzieży, rysunków detali i innych elementów związanych ze strojem, które pozwoliłyby na odtworz'enie tradycyjnego ubioru mieszkańców opisywanych wsi, ani też ,procesu przemian w ubiorze jakie tam zachodziły. - 162). Autorka, Anna Hungern 1940 -1945. fur Hiner. Erinnerungen Herausgegeben 250, ilustracji 76. polnischer yon Christqph Zwangsarbeiter Kowalska-Lewicka im Deutschen U. SchmincJk-Gusta,yus, Bremen Reich 1984, ss. Przez wiele lat w historiografii Hepubliki Federalnej Niemiec problema,tyka niewo1ltliczej pracy 'CudzoziJemskich robotników w III Rzeszy była jakoby świadomie pomijana. Według niepełnych danych żródłowych w sierpniu 1944 r. liczba tych robotni,ków w Rzeszy wynosiła około 8 milionów, z czego prawie 2 milony stanDwili Polacy, którzy byli pierwszYmi ofiarami t'€go niewolnicZJego spos·obu zatrudniania narzucolllego mihionom ludzi z :,podbitych krajów. Już bowiem pod koniec września ·1939 r. władne hitlerowskie utworzyły na terenach podbitej Polski 30 "Arbeitsamtów", tj. UrzędÓW Zatrudnienia, które przystąpiły do organizowania przymusowych wyjazdów do pracy w Rzeszy. Dane arlchiwalne po~wierdzają, że do końca ,1939 r. IPonad 30 tys. Polaków wywi'ez:iono tam zatrudniając ich przy !pracach polowych, zwłaszcza w tych gospodarstwach, z których mężczyźni wcie1eni zostali do wojska. Z Ikażdym miesiącem akcja deporta'cji do lt1iewolniczej pracy przybierała na sHe. W lutym 1940 r., według dokładnych statystyk dokonanych przez Ulricha Herberta w pracy zatytyłowan'€jo Fremdarbeiter. Politik und Praxis des "Auslaenderensatzes" in der Kriegswirtschaft des Dritten Reiches, Bonn 1985, było ich 300 tysięcy ulokowanych w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz przyfabrycznych obozach w miastach. Status tych ro:botników regulowały tzw. polskie dekrety "Polenerlasse", ogołoszone 8 marca 1940 r. składające się z 10 bardzo surowych zarząd1Jeń. Z czasem zarządzenia te były znacznie zaostrzone !przez różne lokalne instytucje - dyrekcje fabryk, wład~ miejskie a nawet przez indywidualnych pracodawców. Wprowadzały one nakaz publicznego o7lllakowania Polaków poprzez noszenie na wierzchnim oIkryciu naszywki z lUteraą "P" i były one [pierwszym oznakowaniem jakie hitlerowska praktyka rasistowska wprowadziła dla cudzoziemskich przymusowych robotnLków. Później bowiem poprzez "Gwiazdę Dawida" dla Zydów praktykę .tę rozszerzono obejmują nią inne narodowości, np. Rosjan. POllladto wspomniane już dekrety zakazywały przebywania Polakom w miejscach publicznych, określaly rejony mliasta, w których mogli oni dokonywać zakupów, zakazywały przy jmowania ich do sz;,pitali, korzystania z !komunikacji mi,ejskiej, kin, restauracji" wchod302- �RECENZJE 351 nia 00 parków. Praktyczlrie pozostawali oni poza prawem, a zatrudniani przy najcięższych pracach, byli bczwzględnlie traktowani. Pracujący w fabrykach mieszkali w obozach, przebywający natomiast u indywidualnych gospodarzy mieszkali często w stajniach lub SItodołach, obowiązywał surowy zakaz 8lpożywania posiłków razem z pracodawcami, nieraz poddawano ich karze chłosty, a za byle przewinienie odsyłano do obozów koncentracyjnych. Wszechstrorma prezentacja tych zagadnieil dokonana przez autora ujawnia szerokli zespół faktów, póki co mało znanych w specjalistyczne literaturze RFN. Zresztą sam autor czyni stosowną uwagę na ten temat pisząc iż, "o niewolinikach klasycznego czasu antycznego, dużo więcej wyjaśniono na podstawie rozległych badań, aniżeli o n.iewolnilkach niemieckiego faszyzmu". Pionierską próbą podjęcia veg.o problemu jest właśnie ta ksiąiJka, napisana przez młodego proksora prawa i historii SiPQłe1cznej'na uniwersytecie w Bremie (urodzonego w 1942 r.)" który bez enigmatycznych osłonek przedstawił losy !polskich robotników wywiezionych do pracy na terenie Rzoeszy. Uczynił to opierając się na szerokim materIiale faktograficznym - archiwa policyjne:, zakładowe, miejskie, relacje świadków, jak również wywiady z ludźrni, którzy objęci byli przymusem niewolniczej pracy. Konfrontacja zapisów zawartych w akta:ch po];icyjnych z relacjami Niemców i wreszcie podróż do Polski i bezpośredni kontalkt z czterema osobami, które wyw,iezione były na przymusowe roboty do Niemiec, unaoczniły zachodnioniemieck.iemu czy.telnikowi czym był w istocie n'ewolniczy system pracy narzuconj' milonom cudzoziemskich robotników, k'tóry potępił Międzynarodowy TryDunał Wojskowy w Norymberdze. Dogłębna analiza tego niezwykłego w swej wymowie i niepowtarzalnego w historii społeczel\stw materiału, wykazuje, że autor nie zrezygnował z podkreślenia haniebnej dla faszyzmu niemieckiego wymowy tego materiału i oddał w książce całą prawdę o niewołnikach III Rzeszy, Schminck wykra'cza tu bowiem poza owe tragiczne fa'kty, wykazując głęho,kJi nie!pokój zrodzony oIbcowaniem z tą faktografią. Jego pole, obserwacji obejmuje możliwie wszystkie elementy niewolniczego życia ludzi, którzy przeżyli tę dyskryminację, Skala czasowa analizy sięga ulicznych łapanek, 'Qk,ropnych wa.runków transportu do Rz:eszy, wycieńczających za,jęć w fabrykach, przy budowaniu schronów, karnym rozładowywaniu wagonów, życia o,bozowego, ucieczek j szykan. Przez kartki ksiąŻlki przewijają się postaci ludzi dorosłych i dzieci zniewołonych prz,ez system. Pi 2rwsza kaiegoria informacji zawartych w książce nałeży do falktografii, którą najogólniej określić można jako państwowe uwarunkowania niewolniczej pracy w n'iem,ieckim rolnictwie, w przemyśloe metalowym, chemicznym, budownictwie i gómictw.ie. Druga kategoria iJnformacji to te, odnotowując<- wydarzenia wewnętrzne - obozowe życie, warunki pracy itp. Są to informacje szczególne, które nne wYimagają au~orsk.ich komentarzy. Przew.ija się w nich tęsknota do domu, opis obozowych niedziel, podczas których śpiewano piosenki "smutne i wesołe", kościelne i świeckie - np, Rotę czy hymn Jeszcze Polska nie zginę/a, za co były kary: baty, praca bez 'Przerwy dzień i noc, rozładowywanie wagonów z węglem czy pozbawianne racji żywnościowych, Prawdziwa siła tej książki polega na jej otwartości, na tym, że czytelnicy z różnych !kręgów kulturowych dostrzegą w j;ej treści całą prawdę o faszystowskim systemie niew01niczej pracy. Dostrzegą też pozornie dziwne w warunkach niewoli normalne ludzkie tęsknoty do śpiewu czy zabawy" jaIk choć'by np. uc.iekanie poza druty, by tam pośldzgać się na łyżwach, za co groziła kara. Sam kanon, formuła książki wydaje się trafna, a zaJpis i wybór informacji jes·t przekonywujący i nie budzi on wątpliwośc.i. Jak się rzekło, jest t<J książka dobrze i �352 RECENZJE udokumentowana, której autor wystrzegał się ruepre'cyzyjności sądów i każdorazowo dokumentował je dokładnie. To C<o słyszał w Polsce od swoich rozmówców, konirontowal z materiałami znajdującymi się w Instytucie Historii Współczesnej w Monachium i archiwum obozowym w Dachau, prowadził wywiady ze starymi robotnikami, którzy pracowali w zakładach zatrudniających robotników z Polski. Ta otwartość na wysłuchiwanie najrozmaitszych sądów, wyrozumiałość i toleramcja wobec Jpmii odmiennych oraz korygowanie zbyt skrajnych sądów na podstawie materialów archiwalnych jest wartościowym elementem książkJi. Mówiąc skróto,wo, jest to książka wY1lełniona od pierwszej do ostatniej strony tragiczną prawdą, o której tak mało dotychczas napisano w kraju jej sprawców. Oma wiana książka, co zaznaczono, pOlla częś'Cią autorską składa się jeszcze z czterech relacji byłych przymusowych roboUlików w Rzeszy, którzy po za,kończeniu wojny powrócili do kraju. Idąc tropem archtiwalnych zapisów trafił autor na ich ślad i odnalazł w Polsce. W chwili, gdy rozmawiał z nimi, byli to ludzie w starszym wieku (jedna z osób już nie żyla, ale z:lchował się jej pamiętnik), którym wojna zabrała lata szczęśliwego dzieciństwa. Każde zdanie tych osób przynosi inct'orrma'cje'Wzbo,ga'cająoe ,czyta'ją'cego w ts'to'\me wiadomośdi', .oddaje grozę i cie~p.ienie, nadzieję i zwątpienie. Doświadczenia tych ludzi są znakomitą płaszczyzną, wykorzystywaną ,przez Scł1mincka do ukazania polJity'cznych uwarunikowań zniewolenia tych ludzi. Ukazuje formy i metody działania wladz hitlerowskich" obalając przy okazji występujące jeszcze nieraz w RFN stwierdzenie, jakoby Niemcy w czasie wojny nie zda,wali sob:ire sprawy z niewolniczej pracy milonów cudzoziemskicb robotników, w tym również Polaków. Jest więc tą książka mocnym tłem kontrastowym tych opinii i stwarza dobry punkt wyjścia do dalszych, bardziej pogłębionych badań nad tym zagadnieniem. Jej wantość poznawczą dopełniają liczne Uustracje i należy tylko pochwalić autora za ich wybór, podobnie jak za całą książkę, który po latach wzgardy podjął temat ważny i konieczny. Teresa Falkowska Antoni Kuczyński Henryk Bogdański, Dziennik podróży z lat 1826 i 1827. Przygotowali do druku" wstępem i przypisami opatrzyli: Józef D ł u g o s z i Józef Adam K o s i ń s k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków ,1980, s. 253, ilustracji 26. W rozległym temacie wkładu Polaków do wiedzy o kulturze ludów i narodów świata występują różnorodne pamiętni;ki, Móre w mniejszym bądź większym zakresie przedstawiają kulturę ludów, z którymi spotkali srię ich autorzy. Pamiętników takich posiadamy wilele i dot}"czą one nieomalże wszystkich części świata. Wystarczy chociażby przeglądnąć książkę W. Armona', A. Kuczyńskiego 2, M. Paradowskiej 3 i W. Słabczyńskiego 4 aby wyrobić sobie przekonanie o obfitości p~miętni- W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, ,[w:l tom 62: 1977. , A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 1 niki, • M. Paradowska, • W. Słabczyński, Monografie Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław polscy pOdróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1977. 1973. z Dziejów Nauki i Tech· �RECENZJE 353 ków, w których znajdują się unniej lub bardziej wartościowe malteriały etnograficzne dotyczące Azji, Afryki czy Ameryki. Ale nie tylko te egzotyczne obszary posiadają swoją pamiętnikarską kronikę w naszej literaturze. Obf.ituje bowiem ona również w pamięturiki i relacje dotycząoe narodów Europy;, przede wszystkim zaś Bałkanów oraz Rosji, Białorusi i Ukrainy. Są to materiały niezmiern~e celll1Je :przy studiach historyczno-etnograficznych dotyczące tych obszarów, niestety, jak do tej pory, nie wstała dokonana pełna ich inwentaryzacja. Tak jest np. z omawianym tutaj Dziennikiem .podróży Henryka Bogdańskiego odbytej w latach 1826 i 1827 na trasie Wiedel'l, Bratysława, Budapeszt, Zagrzeb, Rijeka, Triest, Lublana, Budapeszt, Przemyśl. Dziennik jest barwną kroniką zdarzeI1 i obserwacji jakie zrodziły się podczas prawi" dziesięciomiesięcznej wędrówkli jego autora, który wraz ze swym przyjacielem. Franciszkiem Zabłockim, wyruszył pierwszego lipca 1826 roku z Wiednia do Grecji. Zamiarem obu młodzieńców było przyłączenie się do ;powstańców grecjQich, od 1821 roku walczących o wolność i zrzucenie jarzma niewoli tureckiej. Ta zl'odzona ze szłachetnyeh ideałów rozmantyzmu idea pomocy ludom walczącym o swoją ',volność, która urealniła się w tej wyprawie, spotkała się z powsze1chną akcepi.;'~Ją polskiego środowiska akademicki.ego w Wied:niu. Podróż ta miała być r£·konensansem. Po dotarciu do powstańców 'przetartym i znanym już szlakiem, podążać nim mICli ,inni Polacy studiujący w Wiedniu. Z tego bowiem grona wywodz;Ji się Bogdailski i Zabłocki, studenci wydziału prawa, obaj ,pochodzen'ia szlacheckiego z "kolic Przemyśla. Omawiany Dziennik wprowadza nas w zróżnicowane sprawy miejsca li czasu, a za przY'Czyną Józefa Długosza i Józefa Adama Kosii1skiego, którzy przygotowali go do druku, poznajemy bliżej obu "podróżników". Mniej wprawdzie ,informacji dotyczy F. Zabłockiego, który zawieruszył się gdzieś w świecic, natomiast jeśli idzie o H. Bogańskiego to we Wstępie do Dziennika mamy w interesujący sposób nakreśloną jego ibiografię" obfitą w działalność patriotyc7Jną. uczestniczył on bowiem niemal we wszystkich związkach ·tajnych i spiskach na terenie Galiicji począwszy od roku 1833. Ten okres swego żyda przedstawił H. BogdafJski w Pamiętniku 1832 - 1848, o,publikowanym w całości w roku 1971. Pamiętnik ten jest wciąż jednym z pods.tawowych źródeł do. dziejów konspiracji galicyjskiej, ogromnie cenionym przez historyków z powodu bogactwa i rzetełności linformacji o związkach tajnych i organizacjach demokratycznych i rewolucyjnych w Galicji. Po tych rozważa.niach wstępnych dotyczących autora Dziennika podkreślcnia godną jest j~go żywa fabuła i starannie odwzorowane !kolieje losu obu wędrowców. Tutaj należy zaznaczyć, że jakkolwiek począ1kowo plany wyprawy wydawały się młodz,ier"lcom proste i l/1ies·komplikowane, w rezultade okazało się j·ednak, że nie osiągnęli oni celu wy,prawy i po prawie dziewięciu miesiącach włóczęgi zrezygnowali z pierwotnego zamiaru. Wyprawa ta była twardą szkołą życia dla obu wędrowców. Niedostatek pieniędzy pogłębiał z każdym dniem trudności" jakie napotykali zarówno w podróży. jak i podczas pobytu w obcych imiastach i właściwie był zasadniczą przyczyną ni'cdotarC'ia do celu. JednocZJeśnie temu właśnie brakowi funduszy zawdzięczamy jedną z najbardziej oryginalnych :i cennych polskich rehcji podróżniczych z pierwszej połowy XIX wieku. Oryginalnych. bo brak pieniędzy zmusił obu studentów. szczególnie podczas wędrówki po traktach węgierskich, chorwackich i serbsklich, do zejścia poniżej swej !pozycji społecz;"lej: do prostych wieśniaków, wożnlców" żołnicrzy i wet'eranów wojen, Cyganów, Zydów, czeladni;":ów szukających pracy, słowem do gromady owych ,,,biedl/1ych wędrowców" - ja,k pisze B0gdailski przemierzających pieszo goś'cińoe, obdartych, głodnych i żebrzqcych. Takiego punktu obserwacji realiów owego życia wędrownego nic mógł 23 ••Lud" - t. 7l �354 RECENZJE mieć nikt, kto - dysponując zasobną kiesą - przemierzał ówcZ!esne trakty europeJskie w poszukiwaniu nowych wrażeń. Z tego też po,wodu, że obaj wędrowcy pieniędzy takich nie pos'iadali, ich Dziennik .podróży jest interesującym, a w niektórych wypadkach nawet egzotycznym zapisem, u \podłoża którego leżała, mówiqc współczesnym językiem socjologicznyun, "metoda obserwacji uczestniczącej". Odbyta podróż obf.itowała w zdarzenia i fakty niezwykle ,interesujące z punk~u widzenia 'etnograficznego, historycznego i socjologicznego. Zawsze się coś działo. Właści wie nie by,ło dni 'PUlstych, a 'tym ba,rdziej powilanzradący'ch się w sens~e wydarzeń i obserwacji. Każdy dzień stwarzał zupełnie nowe sytuacje, podsuwał nowe obrazy do obserwacji. Wszystko to zajmowało naszych bohaterów, którzy jak pisze G. Bogdański - żyłi "wprawdzie po literacku": "głodno, obdarto, ale zawsze z piórem w ręku". Przyniosło to w rezultaclie bogaty materiał obserwacyjny. Prz~możny wpływ na wyniki tych obserwacji miało właśnie nastawienie naszych podróżników do "życia z piórem w ręiku"; a ziemie które ,prZlemierzyli były wyjątkowo wdzięcznym i atrakcyjnym obiekt'em obserwacji" zarówno pod kątem problematyki historycz;nej, jak też etnograficznej. Jako !przykład obserwacji etnograficznych służyć np. może informacja z okolicWiednia, w której zawarta jest charakterystyka chałup we wsi i jej mieszkar'tców. Dalej prowadzi nas autor \przez Węgry kreśląc obrazy Pesztu i miejscowej kolonii greckiej, charakteryzuje zbiory Magyan Nemzeti Muzeum (tj. Muzeum Narodowego założonego w 1802 rdku)., op,isuje wielki doroczny targ w tym mieście, na który przybywali oprócz węgierskich i austriackich kupców także Serbowie, Bośniacy i WołoSli. Targ ten, to żywe laboratorium społeczne, owe przysłowiowe "społeczeilstwo na dłoni", gdzie zajwiska i procesy stają się bardzo wyraziste i intensywne. Wszystko to naszkicowane jest w Dzienniku niezwykle inteI'lesująco" podobnie jak inne informacje z długiej trasy podróży. Warte podkreślenia są !informacje dotyczące mieszkańców Chorwacji i ich stosunków z Węgrami. Dla jasności obrazu warto !podkreślić, że są tam również opisy stroju Chorwatów, ich usposobienia, języka" zabudowy wsi, gospodarlki rolnej itp. I tak kralina za krainą kreśli na.m autor Dziennika zróżnicowane itemaiycznie obrazy, stosownie do miejsca i jego mieszkańców. Ciekawie przedstawia się opis Triestu, miasta, którego ży-eioe,podporządkowane jest przede wszystk,im regułom jakie narzuca mu portowa atmosfera. W mikrostrukturze społecznej t'ego miasta można zaobserwować różnice jakie występowały tam w owych czasach między warstwą kupców, rybaków, marynarzy lub drobnych wyro.bników. Właśnie o poszczególnych elementach społecznej struktury miasta Dziennik przynosi wiele interesujących spostrzeżeń, cho'Ciaż nic jest to obraz jaki w obecnych czasach mógłby w pełni zadowolić socjologa. Wreszcie Triest, ja!ko muasto portowe, charakteryzował się \V owym czasie - zresztą taki i do dzisiaj pozostał - złożoną mozaiką narodowościową osiadłej tam ludno.~ci. Oczywiście, przeważali tam Włosi, ale dużo też było Greków, Turków, Niemców i Chorwatów. Mówiąc o walorach poznawczych tej książki podkreślić należy, że właśnie w odniesieniu do Triestu są one najpełnuejsze. W mieście tym bowiem przebywali dosyć IdługJ lI1al,i"pod,różnicy" ,~zukając okazji odp~'awi'enia :;I:ę 'okrętem do Grecjt. Wchocizili w liczne kontakty mające pomóc im w urzeczywistnieniu tt:go zamiaru, kotórego, ja,k wiemy, nie zrealizowali. Stąd rozpoczęła się ich droga powrotna do Przcmyśla. I tak jalk poprzednio, teraz już prawie zupełnie bez pieniędzy, wędrowali obaj po traktach chorwackich, serbskich i węgierski'Ch. Wchodzili w bliskie kontaikty z mie/3:zkańca'JTlri wsi, ozę'sito gościł i iW icJ11 cha'tialCh,bęclą'c Ina-ocZlly;m'jświadkami rÓ'Żllych wy:darze·ń. Talk w~ęc ·d'OoŚwiadczen.iaZJe zlaku wę:dró:weok,o,ru?:ohse.wa'Cje o charakterze etno~raficznym stanowią w Dzienniku ów konokret Ikuliurowy, �355 RECENZJE który czyni go przydatnym dla tych badaczy, którzy zajmują się rejonem BaŁkanów. Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, ŻJe jest to obraz bardzo niepełny, utkany z pobieżnych obserwacji, bez wchodzenia w szczegóły. Omawiany Dziennik moż,e być oc'eniany w rozmaity sposób. Poczynając od wyrazów uznanin za dynamizm jego tekstu a kończąc nn docenianiu wartości fascynującego dokumentu dla historyków, etnografów ICzy socjologów. Niewątpliwie jego ,trcść jest głęboko madzolna w realia'ch i jest aUltelnltyczlt1ymzapisem ludzkiego losu. Zapisem, którego treść mieści się w ramach naszych tradycji narodowych, zrodzonych niewolą wieku XIX, tak obfitego w pamiętnikIi, w literaturze polskiej. W ,przypadku tego pamiętnika podkreślić należy, że jest on wyborną mapą dróg i bezdroży po jakich kroczył autor nie tylko' podczas wędrówki do Grecji, ale również w całym swym życiu, nacechowanym patriotyzmem i walką o odzyskanie niepodległości. Wiele poruszonych tu kwestii zasługuje zresztą w przyszłości na dalsze rozważania. Mam tu na myśli między innymi opracowani'e relacji H. Bogdańskiego pod kątem etnograficznym. Z całą pewnością będzie to zajmujące opracowdnie, a ponadto podlkl1eśli ono wkład Polaków do wiedzy o kulturze ludów Europy. Jak do tej pory, temat to nadal deficytowy. I na koniec informacja nieco ogólniejsza. Otóż omawiany Dziennik jest wzorowym wręcz przykładem pracy redakcyjno-edytorskiej, a siarannie dobrane ilustracje czynią całość niezwykle zajmującą· Antoni Zygmunt S t a r o r y p i ń s k i, i Archangielskiem. Dwa B o l' o W s ki, z 1863 roku. 1986, s. 413, ilustracji 10. pamiętniki K i e n i e w i c z, Warszawa Kuczyński Konstanty M.iędzy powstańców Opracował Kamieńcem Stef an Książka zawiera dwa nieznane pamiętU1liki pows,tańców z 1863 r., którzy normalną wówczas koleją losu znaleźli się po przegranej walce w rosyjslkiej niewoli. Wspomnienia Z. Starorypińskiego, szlachdca z Podola, obejmują prz'ede wszystkim lata przedpowstaniowe. Dowiadujemy się z nich o Slprzys'iężeniu Szymona Konarskiego, ziemiailskich ."pracach organicznych" na Podolu w latach 1859-1861, manifestacjach patriotycznych w Warszawie w 1861 r., przygotowaniach powstańczych organizacji "białych" w guberni podolskiej. Zachowana część wspomnień kończy się 'N przededniu powstania. Kontanty Borowski natomiast opowiada o swym udziale w partyzantce 1863 r., poczcltkowo w oddziale kapitana Brandta, potem ks. Brzóski dostaniu się do niewoli, wcieleniu do rot aresztanckich i pobycie w Archangielsku oraz zesłaniu na SyblL \V:elc miejsca poświęca pamiętnikarz opisowi życia na Syberii i jej mieszka~1com. Tom tell w opracowaniu znanego historyka, prof. S. Kieni'ewicza, dotyczy problematy:k,j, któq zwykliśmy wiązać z walką narodowo-wyzwoleńczą Polaków. Mimo :ż oba pamiętni·ki traktują o ponurych skutkach tej walki, którymi najczęściej była syberyjska niewola, wyrażają one także atmosferę przedpowstaniowej walki oraz różnorodne formy oddziaływania ruchów patriotycznych na środowisko kresowych ziemian. Oba pamiqtniki odsłaniają przed czytelnikami świat przepojony atmosferą niewoli, a obiektywna prawda przeszłości zostaje w nich zręcznie skomentowana przez S. Kieniewicza zarówno w przypisach jak też w interesująco napisanych przedmowach do każdego z pamiętJlilk6w. �356 RECENZJE W przedmowach tych autor ukazuje okoliczności odnalezienia źródeł, kreśli związki familijne ich autorów, a jego ustałenia są rezultatem rozpoznania iście fachowego: słowem, dominuje tu kompetencja historyka, znawcy problemu i nić sympatii do "kresowych stanic", mieszkających tam ludzi i określonych spraw wlaściwych dla tego miejsca i odległego czasu, Dlatego każdy najmniejszy szczegół, wymagający wy jaśnienia czy komentarza, został tutaj należycie wyjaśniony i stanowi cenne dopełnienie autorskich zapisów sprzed lat wielu. Aparatura tych przepisów jcs,t precyzy jna i prawdziwym szczęściem dla p<:lmiętnikarzy jest fakt, że właśnie S. Kieniewicz opracował ich tekst i odpowiednio ko skomentował. Przyklady potwierdzaj,)ce te stwierdzenie można by tu mnożyć tym bardziej, że pobudzają one do dodatkowych rozmyślań nad dziejami polsko-rosy}"kich kontaktów w XIX stuleciu i ich socjologiczno-psychologicznej recepcji wśród społeczeństwa polskiego, aż po dzieil dzisiejszy. Pod tym względem oba pamiętniki charakteryzują ::;;ę bogactwem rcaiiów i obserwacjina tym aut.entycznym materiale dziejowym odkrywaj'l intercsuj<jce horyzonty wspomnianych powyżej kontaktów, Poza tzw. strukturą powierzchniową tekstu kryją się wartości 'nicco glębsze, które rządzą losem autorów, wartości mogące stanowić dla współczesnych wzorzec patriotyzmu, pracowitości, oddania sprawie narododowej uporu i konsekwencji w dążeniu do celu. A nad tym wszystkim górllj~ twarda postawa i konsekwentny brak użalania siC; na swój wygnańczy los. Autorzy obu pamiętników ·są ·W dYlll<lUnicz.nY!11 s'P"'lzę±c'1iuz rzeczY'w,i.~ltQści'1, w sltalym zm~ganiu się z nią, gotowi "w potrzebie dla Ojczymy", Oto np, K, Borowski na wstępie swego pamiętnika pisze: "W dniu wyjścia mego do partii byłem u spowiedzi, wy;łuchałem Mszy świętej, a w nocy pożegnawszy się z najukoch<u\szym ojcem staru3Zkiem i z braćmi, siadłszy na wóz z drugim towarzyo;zem ochotmikiem, wyruszyliśmy w drogę, Chwili rozstania się z ukochanym ojcem nie zapomnę do śmicrci. Ojciec, stary żołnierz weteran, gdym przypadł do kolan jego prosząc o blogoslawieństwo, położył drżące ręce na mej głowie i rozrzewlniony przemówił do mnie w te slowa: - Idź, mój ~ymu, tam, gdzie cię powinność wzywa. Pamiętaj, że jesteś Polakiem i synem żołnierza Polaka, Dziad twój walczył pod Kościuszką. Ja - mówi l - slużyłem w 1831 i[... J. Zał mi cię drogie dziecko moje. Może już w życiu moim więcej już mie zobaczę, Ciężko mi - mówił - smutno jako ojcu, lecz nieróWlnie jest w cięższym smutku i niedoli matka nasza, matka-Ojczyzna. Idź i stań tam, gdzie każdy prawie Polak obecnie stanąć powinien. Niech cię Bóg wszechmogący zawsze i wszędzie ma w swej opiece, a Matka Boska, Królowa Polski, niech cię broni, osIania tarczą od wszelkich nieszczęść i przygód, Tak błogosławił i wyprawiał mnie na bój krwawy ten s,tarzec-żolnierz, ukochany rodzic mój, a łzy rzęsiste, spadające z pe~nych dobroci oczu na pochyloną mą głowę, namaszczały ją na godność żołnierza", Nie ma tu miejsca na prezentowanie powstańczych etapów K, Borowskiego: obozowych postojów, bitwy czy przemarszów. Jest w tej części pami<.;tnika wiele realiów charakteryzujących przebieg powstania, granice to~erancji dla żol.niel;skich uchybień i dyscyplinę w oddziale. W żywo toczącej się akcji tej części pamiętnika ujawniają się nie tylko ułomności ludzkiej natury. Współgraj,j z nią również jej blaski, wiele pięknych cech charakteru - odwaga, prawość:, lojalność, bezkompromisowość, upór w dążeniu do celu, Losy swoje w tym okresie opisuje K. Borowski, tak jak i w pozostałych częściach pamiętnika, w sposób rzeczowy, oparty onafaktach, Obcy mu jest patos, co nic wynika, że obraz powstaJ\czego życia wolny j~st od rysów grozy umiera,nia w powstańczych szeregach, Z pamiętnikarskich zapisów wynika, że niewiele się nawojował. Po dostaniu się do ;niewoli (1864) skazany zostal �RECENZJE 357 na cztery lata aresztanckich rot. Początkowo przebywał w Archangielsku, potem skierowano go na osiedienie na Syberii, do jednej z wsi leżących pomiędzy rzekami Iszymem a Irtyszem. Sybirska lniewola trwała pięć lat, powrócił bowiem K. Borowski Ido ~raju 'W ro,ku l872~ kO[lzy,stając IZ k:;.lejnej a'mnes;t~i 'dla ,,lmiatie2mikow". Z'a'rówill:o pobyt w Archa,ngielsku, jak i czas osiedlenia, Ispędzone w mieszanych środowiskach narodowościowych dały pamiętnikarzowi okazję do poznania różnych nacji. Pisząc o swym pobycie w archangielskich koszarach zamienionych na "kazamaty" wspomLna, iż przebywali tam razem z Inim "I uczeni, i anaifabeci. I inteligentni, i prostaczkowie. I zam02mi, i bardzo, bardzo biedni. I zeszli się tu: Mazury i Krakowiacy. I Podlasiaki, i Kujawiacy. I Litwini, i Żmudzini, i Rusini. I PoznaJ1czycy, i Galicjanic, i Czesi. A przysz;i tu i Francuzi, i Włos~, i Niemcy, i Zydzi. Tych ostatnich było kilkunastu". Ponadto charakteryzuje on mieszkających tu ROiSjan pisząc, iż Archangielsk z przedmieściami posiadał w owym czasie około trzydziestu tYSl~ęcyludn·o<Śo:.Więk:swść mics?Jkań·ców stanowili "Niemcy, Anglicy, Szwedzi i\tJp Ci byli wszyscy zamożni, a iIlawet bogaci. Oni to, przeważnie Niemcy, zajmowali posady urzędników, i to wyższych stopni, i byli kupcami i przemysłowcami. Naród miejscowy, Rosjanie, prócz kupców był w ogóle biedny". Okres archangielski, nabiera pod piórem autora interesującego kolorytu, w którym w róŻ!nych odcieniach zarysowują się realia aresztanckiego losu a także inne fakty z życia tego miasta. Wielość spraw i wątków jest stałym elementem pamiętnikarskiego zapisu autora. Pisze on a moralności tutejszego ludu, o pazerności kupców o krzyżujących siG interesach Niemców, AJllglików i Rosjan, charakteryzuje życie codzienne aresztanckiej roty i panujące w niej stosunki. Czj'ltli też ważną z punktu etnograficznego uwagę że do Archangielska przyjeżdżali zimą Niemcy zwani przez niego Samojedami. Opisując ich wygląd podaje, :te są oni wzrostu niskiego, o okrągłej twarzy i mi'edzianej cerze. "Oczy małe, nieco skośne. Włosy na głowic czarne, grube, czoło niskie. MężczYŹJni zarost na twarzy i wąsy szczypcami w tym celu zrobionymi wyrywają. Są więc bez zarostu". Dalej przedstawia ich o:lzież, reniferowy zaprzęg, sposób życia, niektóre zwyczaje i obyczaje, kreśli stosunki z mieszkaJ1cami Archangie:ska i inne elementy ich bytu. Do tych pamiętnikarskich relacji o Nicńcach, których niewiele posiadamy w naszej .syberyjskiej literaturze dodać trzeb<.l, iż lud ten pozostawał w ciągłych kontaktach handlowych z Rosjarnami, od których Il<.lbywał różne produkty spożywcze, a przede wszystkim tytoh i wó:lkę. 1'0(:()'m;e było i w innych rejonach, gdzie w wyniku rosyjskiej kolOl..'1izacjiwspółwyst(:powa!y czqsto obok siebie tubylcze i rosyjskie osady. Bywało nieraz i tak, Że zgromadzi\N'Szy większą ilość skór wGdrowaii tubylcy z odległych stron do osad rosyjskich, by tam wymienić je na wódkę. Z czasem Rosjanie wyznaczyli na rozległych obszarach Syberii stałe miejsca ,handlu z tubylcami, w których raz do roku lub cZGściej odbywaly siG jarmarki. Wiele trafnych spostrzeżeń autora pamiętnika odnosi się do innych syberyjskich re<.lliów: etapowych więzień, sposobów kOlnwojowania aresztantów, ich ubioru, odżywiania, stosunków z miejlscową ludnością. Autor wyr.aził przekonanie, że zesłańcy, chociaż mieli przeciwko sobie wielką carską machinę zesłańczo-więzienną, która zewsząd ich osaczała, mimo to wi'elokrotnie doświadczali pomocy od prostej ludności rosyjskiej, która często wspomagała ich w il1iedoli, czy to na zesłańczym szlaku, w etapowych więzieniach, czy też w miejscach odosobnienia. Sam autor doświadczył tego osobiście, gdy skierowano go do pracy u bogatego gospodarza we wsi Gorełowa. Nakarmiony i przyodziany przez swego pana pracował K. Borowski u niego wykonując różne prace gospodarcze. Pracował w polu, młócił, suszył zboże i jak sam pisze: "pracowałem ciężko, ale byłem młody i zdrów, i przy dobrym zawsze apetycie. A więc pracując, śmiało siadałem do stołu, �358 RECENZJE życie miałem dobre, a nawet pańiskie". Blisko współżył ze swoim gospodarzem, bacznie przyglądał się jego życiu, podobnie jak i życiu całej wsi, którą zamieszkiwali wyłącznie tzw. staroobrzędowcy. Na tle całokształtu zesłańczego życia autorów wyraźnie wybijają się też w pamiętniku peWlne konteksty kulturowe odnoszące się do osiadłej na Syberii ludności rosyjskiej. Pisz;e on o sposobach zawieralnia małżeI1stw przez tzw. starowierów, charakteryzuje zwyczaj zapłaty za żonę i gdy porozumienie dojdzie do skutku, "rodzice panny młodej idą z panem młodym do łaźn' i tam obnażonego oglądają, czy aby nie jest on fizyczmie ułomnym. Podoh:liE'ż i rodzice pana młodego prowadzą pannę młodą do łaźni i tam, tilk jak pi'.n młody. takim samym oględzinom i ona poddać się musi". Dalej pisze autor o gospodarności rosyjskich Sybiraczek, przywi'lzaniu do czystości i porządku, rejestruje charakter miejscowego życi:1. objawy syrnp2tii oraz wymiernej pomocy, jakiej doświadczył ze strony SybiI·aLów. Wie\~ je:;t 'o'i p:lmiętniku uwag z tego zakresu i myślę, że trzeba będzie do tych rczwaŻClI~powrócić przy innej okazji, mając oparcie w tym materiale dowodowym. Podobną U'.vagę odnieść należy do tzw. polskich kontekstów syberyjskich. \\7iele jest ich '.\ obu wymienionych tu pamiętnikach, które stanowi<1 dziedzictwo sz!achcL:..,e\,' naSi( j Eteraturze syb2ryjskiej. Czas tej kS':lŻki minął, jeśli potraktujemy j'oj jako ocE,!C!C tamtych spraw i zdarzeń. Ale wchodzi ona po przeczytaniu w cz:cc':rePe'·s.)'. 1,;ć,:o~. rodzi się nieraz pod wpływem różnych kontekstów społecznych wynikaj:jcych z dcficytowego w naszym piśmiennictwie tematu odnoszącego się do dziejów kont<.lktów polsko-rosyjskich. Antoni Kuczyń.sk.i Teodor Anzelm D z won k o w s k i, Pamiętniki czyli Pamiqtka po ojcu dla Józef y Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T Komorniccy. \,vstęp S. Komornicki. Opracowanie tekstu M, Domańska, Vlarszawa 1985, s. 128, tab!. 6+mapa 1. z Dzwonk.owsk.ich W recenzowanej łamach "Ludu" 1 książce Jerzego Pertka pt. Pola(:y na t. I do roku 1795, Poznań 1981, na stronie ,134 znajduje się informacja: "Rękopis pamiętników Dzwonkowskiego niestety uległ zniszczEniu, ale posiadamy artykuł streszczający je i zawierający nawet niewielkie wyjątki, z których poznać można najciekawsze epizody podróży autora i jcgo styl pisarski". Dalej na czterech stronach tejże pracy następuje charakterystyka podróży indyjskiej Dzwonkowskiego. Cała rzecz napisana jest zajmująco i przekonuje o dużych wa20rach tego pamiętnika, który "niestety uległ zniszczeniu". I oto w cztery lata później otrzymaliśmy ładnie wydane pamiętniki Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, co jest niewątpliwą zasługą edytora, tj. Państwowego Instytutu Wydawniczego. Piszę o tym dlatego, że powoduje mną kronikarski obowiązek, a ponadto fakt to znamienny, że jeszcze dzisiaj, gdy mamy opasłe tomy zawierające spisy różnych rękopiśmiennych pamiętników, zdarza się odkrywać rzeczy nowe i tak fascynujące. Przekonuje to o tym, iż szukać należy zawsze i zapewne jeszcze nieraz uda się polskim badaczom dotrzeć do zależałych gdzieś pamiętników. A kto wie ile ich jeszcze jest. w rodzinnych szufladach czekających na swego odkrywcę. Tutaj morzach i oceanach na świata, 1 Antoni Kuczyński (iJ:ec.): J. Pertek, Polacy iJ:oku'1795,Poznań 'HIU - "Lud", t. 69: 1985. na morzach t oceanach świata, t. l, do �RECENZJE 359 odkrywcą okazał się Stanisław Kormornicki, który tropiąc zaginIOny pamiętnik napisany przez swego krewnego przysporzył nam lektury naprawę zajmującej. Zwraca tutaj uwagę interesujący wstęp pióra Komornickiego, który opisuje powikłane tropy swych poszukiwań. Jest przy tej okazji ładnie udokumentowana opowieść rodzinna, pełna patriotycznych wspomniei1, powstańczych dróg członków rodziny i powikłanych życiorysów. Już sam wstęp zachęca do czytania pamiętnika będącego zaiście lekturą niezwykłą. Ale i sam życiorys Dzwonkowskiego jest pełen różnorodnych barwnych doświadczeń. Bo oto osiemnastowieczny szlachcic zaciąga się na statek pod holenderski banderą, by odbyć pięcioletnią podróż do tzw. Indii Wschodnich. Należał on do tych spośród nielicznych naszych pO(iróżników, którzy znacznie przekroczyli gr,mice i utarte szlaki swych poprzedników i opłynął tchnące egzotyką połacie świata. Okręt wiozący Dzwonkowskiego poruszał się bez pośpiechu, w portach, gdzi\~ wtrzymywano się aby uzupełnić zapas wody pitnej, pozostawano zawsze pa •.,~:dni. Dawało to możliwość poznania tych portów, ich roli i znaczenia na u\.art~'m szlaku do Indii. Doświadczył wicl.c nasz autor na tym szlaku. Twarde marynarskie życie nie oszczędziło go, podobnie jak innych członków wyprawy. Były po drodze sztormy, wypompowywanie wody z zalanych pokładów, upalne dni pod słorlcem równika i inne przygody jakich może dostarczyć podróż morska. Wszystko to opisane jest realistycznie i zwięźle, nieraz z odpowiednią dozą dynamiki. Po zakończeniu pięcioletniego żeglowania powrócił Dzwonkowski do Arnsterdamu. Wypłacono mu pensję za czas przebywania po::! holenderską komendą i przez Hamburg powrócił on do Warszawy. Tu patriotyczne pod budki zadecydowaly o tym. że na wieść o powstaniu kościuszkowskim wstąpił w szeregi walczących. Gdy powstanie upadło, postanowił osiąść na roli i przez jakiś czas dzierżawił majątki w Lubelskiem i Sandomierskiem. Potem przeniósł się do Krakowa. Kupił tu kamienię i został stałym obywatelem tego miasta. Tu zmarł w roku 1850, przeżywszy lat 87. I koiJcząc tę biograficzną opowieść o autorze opisu drogi do Indii, nie można nie wspomnieć. że wiele zaiste przeżyć trzeba i na niejedną naraZ1C się próbę. jeżeli ma się w swym życiorysie moc takich doświadczeń jak Dzwonkowski. Unikalność odznalezionego manuskryptu jest bezsprzeczna. Zaciekawi on z całą pewnością badaczy pojskiego piśmiennictwa osiemnastowiecznego, zarówno jako przyczynek do dziejów naszej literatury podróżniczej, jak i marynistycznej. A był Dzwonkowski obserwatorem bystrym, umJeJącym wybornie selekcjonować swe podróżnicze doświadczenia. W pamiętniku nie ma dłużących opisów, rytm faktów i dynamika opisów stanowią jego zaletę. Rzeczowo i krótko relacjonuje nasz wojażer swe doznania z morskiej drogi. Oczywiście oprócz czysto osobistych przeżyć, pamiętniki zawierają informacje natury ogólniejszej. Jego autor w tych partiach staje się geografem, ekonomistą, historykiem. Oczywiście nie obeszło się tu bez poloników. Bo oto autor pisze o spotkaniu z właścicielem plantacji, który pamiętal. że jego ojciec był ,.rodem z Polski z miasta Tykocina. skąd dla uniknienia, być może i sprawiedliwego, sądu naprzód do Turczyzny uciekł, a stamtąd z różnymi kupcami na Przylądek Malabaru udał się. Na koniec zarobiwszy przez różne spekulacje znaczną ilość pieniędzy, dopiero tu pomienianą plantację nabył pod nazwiskiem Polaka. miał niewolników, niewolnice i żonę". Spotkanie miało miejsce na Cejlonie. Kiedy indziej znowu na Wyspach Moluckich spotkał Dzwonkowski "komendanta fortecy, który opowiadał, że jest rodem z Polski, województwa poznańskiego, nazywa się Ostrowski, podczas konfederacji chłopcem jeszcze będąc przy Pulawskim, w Holandii zabłąkany na okręt był wzięty, a że sprawował się �360 RECENZJI; dobrze i posłużyło mu zdrowie, więc stopniami doszedł tej rangi i zaufania, że teraz jest komendantem nie tylko w fortecy, ale i na całej wyspie. Ma żonę Indiankę i dzieci Mulat y, wypytywał się o Polszcze i Polakach, ale tak jakby nigjy tam nie był, gdyż rodziców swoich nawet nie pamiętał". Docierali więc już w owych czasach Po'acy w najdalsze zakątki świata, wrastając w nowe ziemie i umacniając władzę Europejczyków w podbitych krajach. Sprawy, jakie interesowały Dzwonkowskiego, pozostały pasjonujące do dzisiaj. Człowiek wobec zagadki tajemniczości odległych egzotycznych krain zawsze owładnięty jest ciekawością. Stąd też nierozerwalnie związana z tym problemem fabuła opowieści Dzwonkowskiego zachowała tę wartość poznawczą do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i sv,'Qista refleksja nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. I wlaśnie dlatego pamiętnik ten może zaciekawić etnografa. Jest w nim bowiem trochę treści obejmujących i ten obszar problemowy. Autor bez ksenofobii kreśli odmienność odrębnych kultur, której mógłby mu pozazdrościć niejeden dziejopis epoki oświecenia. Pisze o Buszmenach. a jego zdaniem "Hotentoci są ekstra szpetni. żółta'.vi. włosów na głowie afrykańskich. to jest murzyńskich kędziorowatych, twarzy płaskiej. warg ów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać. tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż kląskaniem i krząkaniem tylko rozumieją się". Podobnych opisów jest na kartach pamiętnika więcej. Nieraz pisał autor o tym wszystkim co sam oglądał, a'e i opisywał to co słyszał od innych marynarzy. Interesujące S'l np. jego opisy o ludności na Malajach. "Rodacy tutejsi - pisał Dzwonkowski są Malaje koloru żółtoczarniawego. Twarzy i nosa płaskich, oczu czarnych wieikich, włosów grubych, prawie końskich. Religii mahometanom podobnej, gdyż świniny nie jedzą i obrzezanie utrzymują. do kościoła swego nikogo z obcej religii nie puszczają. co gdyby się wydarzyło, tedy takowego zaraz w kościele uduszą, lub gdyby był od nich mocniejszym. tedy po wyjściu z kościoła tenże zaraz spalą. W pożyciu prywatnym są bardzo spokojni. wierni i obyczajni. Mowa ich w całych Wschodnich Indiach jest prawie powszechną, gdyż po malajsku ze wszystkimi innymi narodami rozmówić się można". Dalej jest opisanie Hindusów, którzy "mają zwyczaj smarowania wlosów, nawet i calych siebie. olejkami różnymi" oraz mieszkających na Malajach Chir1czyków. Kończąc podkreślić należy, że dobrzc się stało, iż odna 'eziony pam;Gtnik został opublikowany. Wielorakie uczest.nictwo Polaków w poznawaniu świata zaświadczone jest i tym dokumentem. Dziś z żalem najeży stwierdzić, że wiele równie interesujących pomiętników splonęlo podczas ostatniej wojny. Na cmentarzu polskiej kultury legły bezcenne skarby, a wśród ich strawione przez og;.eń rękopisy różnych pamiętników. Ale jest też jeszcze żal drugi. Żal, że n;kopisy wielu pamiętników dz'ewiętnastowiecznych polskich wojażerów nie doczekały siC; wydan:a i clo dz;siaj zalegają w bibliotekach. Antoni Kuczyński Ludwik Kos Rabcewicz Zubkowski, William Edward Greening, Sir Gzowsk', przełożył z angielskiego Józef Radzicki, Warszawa 1981, s. 205 + mapa 1. Po' ski czytelnik otrzymał kolejn~ książkę poświęconą jednemu z naszych rodaków, któremu powiodło się na obczyźnie. Terenem jego działalności była Kanada, a powodem tej wędrówki za ocean były oczywiście przyczyny natury politycznej, �RECENZJE 361 a konkretniej udział młodego Kazim;erza Gzowskiego w powstaniu listopadowym. Tuk się niestety złożyło, że bardziej znany on jest w Kanadzie, aniżeli tu nad Wisłą. I nic w tym zapewne dziwnego, bo gdy wyruszał po internowaniu w Austrii do Stanów Zjednoczonych, należał do jednych z wielu listopadowych żołnierzy, którzy uchodzili z kraju przed zesłaniem na Sybir. Znana to powszechnie w naszych dziejach droga na obczyznę. Nieobca była ona dawnym żołnierzom Rzeczypospolitej. tym z doby konfederacji barskiej, kościuszkowskiej insurekcji, a później z narodowych powstań i dwu kołejnych wojen. Tułaczy los był więc udziałem wielu pokoleń Polaków, aż po czasy nam współczesne. Z przymusowego opuszczenia kraju rodzinnego wzięła też początek późniejsza kariera K. Gzowskiego, podobnie jak wielu jego rodaków. I oto w odległej Kanadzie znaleźli się autorzy, którzy miejscowemu społeczeństwu przybliżyli tę postać. Książka ta prowadzi nas przez dom rodzinny i młodość Gzowskiego, a fakt że pisano ją z myślą przede wszystkim o czytelnikach kanadyjskich, skłonił autorów do zamieszczenia na wstępie nieco informacji o Polsce przed powstaniem listopadowym, bardzo zresztą uproszczonych i zbędnych dla przeciętnego Polaka. Rodzina Gzowskiego pochodziła z okolic Mińska, gdzie posiadała niewielki majątek ziemski. Kilku członków tej rodziny zajmowało ważne stanowiska w lokalnej administracji i sprawowało honorowe szlachecbe urzędy. Ojciec był wojskowym i dyplomatą w służbie rosyjskiej w Petersburgu. Mając tak wysoką pozycję zadbał też a los syna, który otrzymał staranne wykształcenie w krzemienieckim gimnazjum. Po jego ukończeniu bez trudności młody Kazimierz otrzymał pracę w Cesarskim Korpusie Rosyjskich Inżynierów. Zdawała się ona zapewnić młodziel'icowi świetną karierę. I słusznie podkreślaj'l autorzy książki, że gdyby wyrokiem losu związał się Gzowski ze służbą na rzecz Rosji, bez wątpienia osiągnąłby szybko znaczne stanowisko. Praca w Korpusie dawała duże możliwości, gdyż w całym ówczesnym Cesarstwie Rosyjskim prowadzono liczne prace fortyfikacyjne od Bałtyku po Syberię. Jednak tuż po opuszczeniu liceum. młody bo zaledwie siedemnasto letni przyszły budowniczy fortec, trafił w wartki nurt patriotycznych wydarzeó. Przyłączył się do sił powstańczych pod dowództwem generala Dwernickiego. Po przegranej korpus przeszedł do Austrii. Na nic przydały się zabiegi Rosji a przekazanie oficerów korpusu Dwernickiego pod sąd rosyjski. Internowani tu przez pewien czas wysłani zostali do Stanów Zjednoczonych. Tu w zamorskim kraju, gdy w 1531 roku schodził Gzowski na ląd w Nowym Jorku wydawało się. że jest życiowym bankrutem. Jednakże wrodzona inteligencja, nienaganne maniery towarzyskie i silne postanowienie odbicia się od "dna nędzy" przyszły mu z pomocą. Uzyskując pomoc od miejscowego środowiska polonijnego rozpoczął studia samokształceniowe, pilnie uczył się języka oraz zasad anglo-amerykańskiego prawa. W trzy lata po zjawieniu się na amerykańskiej ziemi zdał egzaminy prawnicze (1837). Dopuszczony do wykonywania zawodu prawnika w adwokaturze krok po kroku wspinał się po szczeblach zawodowej kariery, aż dostąpił zaszczytu przyjęcia w poczet członków adwokatury w Pensylwanii. Rozglądał się jednak uważnie śledząc i wartościując każdą nadarzającą się okazję do polepszenia swego statusu i pozycji materialnej w społeczeństwie amerykańskim. I oto niebawem nadarzyła się po temu stosowna okazja. Zmienia więc Gzowski zawód i pod kierunkiem inżyniera Williama Milnera Robertsa, znanego amerykańskiego inżyniera tego okresu, rozpoczyna pracę z zakresu inżynierii wodnej. Wykazując wielkie zdolności jest cenionym współpracownikiem. Coraz częściej wykonuje samodzielne prace i zawsze czyni to dobrze. Powierzono mu więc wkrótce �362 RECENZJE nadzór nad budową odcinka linii ko'ejowej na tzw. Kolei Erie, jednym z najważniejszych przedsięwzięć inwestycyjnych w ówczesnym amerykańskim kolejnictwie. Z ramienia zatrudniającej go firmy udał się Gzowski do Kanady, by starać się o uzyskanie koncesji na budowę obiektów z inżynierii wodnej. I tu wpełny przypadek zadecydował o pozostaniu naszego rodaka w Kanadzie. Otóż ówczesny gubernator Kanady, sir Carles Bagot, przebywał kiedyś w Petersburgu jako ambasador brytyjski. Znał więc dobrze ojca Gzowskiego i chciał tutaj porozmavviać z jego synem. Po zasięgnięciu informacji o losach młodego tulacza, jego powstarkzej przeszłości i mżynierskich zdolnościach, padło z ust gubernatora stwierdzenie: "Musimy zatrzymać pana w Kanadzie". I to właściwie odmieniło los Gzowskiego zupełnie. Wymowna i interesując:-, jest dokonana n;1 łam8eh książki prezentacjo losów' Gzowskiego w Kanadzie. Były to lata sukcesów w inżynierskiej działalności OlJcjmującej rozwój kolei kandyjskiej, budo'.vę mostów, badania systemu wód śr6dlądowych i zagospodarowywanb terenów całego kanadyjskiego brzeg\1 rzeki Niagara. Wszystko to ukazane jest Vi ścisłym kontekście z realiami kanadyjskiego życia, atmosferą domu Gzowskiego i jego rodziny. Z sympatią kreślą autorzy rysy charakteru tego zdolnego człowieka. Uwypuklają jego dużą kulturę osobistą, ale i zarazem stanowczość, umiejętność pokonywania pic:trzących siG po drodze trudności. Są to sprawy naprawdę zajmujące i przybliżające nam warunki w jakich przyszło działać Gzowskiemu. Prowadzone przez niego inwestycje miały ważny charakter dla rozwoju gospodarki Kanady, nic więc dziwnego, że obce kapitały zabiegały nieraz a ich prowadzenie. Rzeczą zajmującą jest ukazana umiejętność Gzowskiego nie tylko jako inżyniera, lecz również organizatora, inaczej mówiąc człowieka biznesu. Przynosi więc ta praca pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieó związanych z mechanizmami ówczesnego rozwoju Kanady i rolą jaką w tym względzie odegrał Gzowski. Wypada równocześnie pamiętać i o tym, że rzucając na tak uniwersalne forum zawodowe swój prestiż, podjął się Gzowski zadania trudnego i ryzykownego. Jednak jako zdolny inżynier, a przy tym świetny organizator, nieżle radził sobie w zawodowych interesach. Na łamach książki możemy obserwować kształtowanie się kariery zawodowej tego Polaka, jego rodzinnego życia, postawy życiowej i poglądów. Książka jest więc opowieścią, która toczy się wokół osobistego życia, a także ruchu wielkich struktur przemysołwych, które wyniosły materialnie i społecznie byłego powstailca listopadowego na znaczące miejsce w sferach towarzyskich, kręgach paiJstwowych i kręgach biznesu. W sumie książka przynosi pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieil związanych z losem Polaków na obczyźnie. Wprawdzie poprzez pryzmat Josu Gzowskiego nie można patrzeć na tzw. Polonię kaandy jską, ale wielu jej przedstawicieli zdobyło liczącą się pozycję społeczną w tym kraju zielonego liścia. Funkcję czynnika przyśpieszającego tego rodzaju kariery wyznaczają autorzy ukształtowanej w tym systemie ~kali wartości człowieka, w której czynnikiem ważącym jest pracowitość i zdolności. Akurat w przypadku Gzowskiego, który posiadał te przymioty, nie bez znaczenia była przyjaźiJ jego ojca z sir Charlem Bogotem, który podał przyjazną dłań dla jego syna wyrzuconego falą popowstaniową na otczyznę. Ale to już inna sprawa, mieszcząca się w pytaniu: na ile znajomości i wsparcie dobrze sytuowanych ojców wpływaj'l na karierę swych dzieci? Antoni Kuczyński �363 RECENZJE F. Kir y k, U. Kry s z a ł o w i c z, Rzemiosło i miasta. W stulecie powstania Cechu Rzemiosł - 1985, Krzeszowice 1986. krzeszowickie Różnych w na tl~ dziejów Krzeszowicach, wsi 1885- Historia rzemiosła w małych miastach to szczególnie ważna część historii tych miast, żyjących po czę~ci z zajęć rzemieślniczych, po części z drobnego handlu i w znacznej nieraz mierze z rolnictwa. Związane byly one na ogół mocno ze swym wiejskim zapleczem, dokonując z nim wymiany towarów i usług. W ciągu XIX w. znaczna część dawnych miasteczek uległa zuboż2niu i degradacji (jak zwłaszcza w b. Kró:esiwie Kongresowym), ale na pewnych obszarach b. Galicji pojawiły się w tym samym czasie nieliczne wsie pełnic)ce pewne funkcje miejskie, skupiając rzemieślników i mając prawo odbywania targ6w. Wyj'-ltkov.re z nich uzyskały późn;c j prawa miejskie. Wśród nich znalazly się Krze~zovvicc, wieś leżąca około 25 km Ila zacr:óJ od Krakowa, przy drodze i linii kolejowej wiodącej z Krakowa w stronę Sląska. \,,"obec braku przeglądowych publikacji o organizacjach cechowych, skupiających rzemieślników miasteczek i wsi, warto jest scharakteryzować pokrótce ośrodEk \:rz(,~,zG,,,';icki \1/ oparciu ,o książkę, :którazostała wydana I~taraniem Cechu Rzemiosł Różnych w Krzeszowicach na jego stulecie. Krótki czas, jaki mieli autorzy na opracowanie tej książki spowodował, że napisana została w oparciu o niepełną bazę żródłową, nie wszystkie sprawy zostały przedstawione dosć jasno i dokładnie, ale w sumie otrzymaliśmy zarys interesującej historii rzemiosła we wsi przekszla1cGI:ej w małe miasto i w jej zapleczu, cenny także dla poznawania dynamiki zmian w kulturze ludowej tego terenu. Krzeszowice były przez kilka wieków średniej wielkości wsią z folwarkiem i niewielkim, lecz specyficznym rzemiosłem. W połowie XVI w. weszła ta wieś w skład dóbr moźnego rodu Tenczyńskich, które do połowy XIX w. określane jako Hrabstwo Tenczyńskie, obejmowały ponad 30 wsi i 1 miasteczko. Krzeszowice stały się oś,rodkiem jednego z tzw kluczy Qlwyoh dóbr, obejmują'cego kilka wsi z folwarkami. Były również siedzibą parafii, przy której funkcjonowała szkółka parafialna. Pod koniec XVI wymieniono w tej wsi trzech rzemieślników oraz wytwórnię papieru (młyn papierniczy), zatrudniającą kilku fachowców. Sto lat później mialy Krzeszowice 16 rodzin kmiecych, 8 zagrodniczych i 11 chałupniczych, a nadto kilku rzemieślników: młynarza, papierników oraz wytwórcę prochu strzelniczego. Ponadto jakąś liczl:ę własnych poddanych miał miejscowy proboszcz. Po dalszych 100 latach, w 178·;} r .. wieś nie miała już gospodarstw kmiecych, lecz 35 zagrodnikÓ\l', :34 'ch'ałupni:kó\':, :~ ka.rczmy, młyn i .peWJIląliczbę irnlnych If'zemieśJnirków, al 'Ponadto około 35 rodzin poddanych parafii, w tym rodziny rzemieślnicze. Pojawiły się też 4 rodziny źydowskie. W XVII i XVIII w. wymieniani byli w tej wsi pojedynczy cieśle, kołodzieje, kuśnierze, szewcy, a takźe kamieniarze i prochownicy. Pod koniec XVIII w. ludność Krzeszowic miała wynosić około 600 osób, była to więc już duża. jak na te czasy. wieś. Wzrost liczby :u::lności, w tym związanej z rzemiosłem i handlem, był m. in. wynikiem zbudowania tu okolo 1780 r. przez nowego właściciela dóbr, ks. Augusta Czartoryskiego, niewielkiego zakładu kąpielowego, wykorzystującego obfite źródła wód siarczanych i żelazistych, który mógł przyjąć równocześnie kilkudziesięciu gości. Po roku 1822 przeniesiony został tu zarząd dóbr tenczyńskich (które zaczęto nazywać dobrami krzeszowickimi), a później wzniesiona została rezydencja nowych właścicieli tych dóbr, hrabiów Potockich. W 18.29 r. oddano tu do uytku spory szpi- �364 RECENZJE tal przeznaczony dla ogółu mieszkańców dóbr, natomiast uzdrowisko zostało niemal zamknięte. Już w H~46 r. uzyskały Krzeszowice stację kolejową przy linii łączącej Kraków ze Sląskiem, a wkrótce potem z Warszawą i Wiedniem. W 1854r. stały się siedzibą tzw. powiatu sądowego oraz urzędu pou<.ltkowego i poczty. Wzrastała frekwencj<.l na krzeszowickich targach, odi:Jyw<.ljących się w tej wsi od końca XVIII w. W roku 1883 liczyły Krzeszowice ponad 250 ::1omćw i .:H46 mieszkańców, tj. 4 razy więcej niż przed 93 laty; wśród nich było 110 Żydów zajmujących się prawie tylko handlem i rzemiosłem. W latach sO-tych XIX w. rzemiosło w Krzeszowicach była już tak silne, że z inicjatywy grupy wpływowych rzemieślników zostało tu wczesną wiosną 1855 r. utworzone zgromadzenie cechowe pod nazwą Stowarzyszenie Zejdnoczonych Rękodzielników i Przemysłowców w gminie Krzeszowice, nazywane też w skrócie: Cech Związkowy w gminie Krzeszowice. Zasięgiem swym objął on rzemieślników kilkunastu specjalności z Krzeszowic oraz wielu pobliskich wsi, a obok Polaków t<.lkże pewną liczbę mistrzów innej narodowości i innych wyznań, głównie Żydów. Powstał też wkrótce Związek Czeladników jako integralna część tego cechu. Całe stowarzyszenie przejęło także pewne ważne tradycje dawnego życia cechowego, m. in. występując okazale w uroczystościach kościelnych. Ranga rzemieślników stała się tak znaczna, że obsadzili oni główne stanowiska samorządowe w Krzeszowicach i stali się też inicjatorami założenia w tymże roku 1885 kółka rolniczego. Następne blisko 30 lat do wybuchu I wojny światowej to okres umacniania się cechu, a tal,że lata słabszej działalności i kłopotów, w tym utarczek z rzemieślnikami spoza cechu (partaczami). Wśród rzemieślników przewaiali znacznie Pobcy, natomiast w handlu krzeszowickim Żydzi, z inicjatywy których powstało w 1886 r. Stowarzyszenie Kupców i Kramarzy w Krzeszowicach. Było ono mniej liczne niż cech (nieco ponad 20 członków) i rozwiązało się w roku 1'904. Do rzemiosła napływała spora liczba uczniów, w związKu z czym cech rozwinął znaczną działalność szkoleniową. Już w latach 1885 - 1890 zanotowano tu 228 terminatorów z Krzeszowic i 55 innych miejscowości (w tym kilku z dalszych mi<.lst, jak Kraków, Krosno, Mysłowice; 1/3 pochodziła z Krzeszowic). VI latach 1901 - 1914 terminowało ogółem 257 uczniów pochodzących z 77 miejscowości, w tym 1/6 z Krzeszowic. W latach 1885 - 1'890 najwięcej uczniów wybrało kowalstwo (48), ślusarstwo (39) i krawiectwo (33), a najmniej powroźnictwo (4), rymarstwo (5) i kołodziejstwo (6); podobna tendencja utrzymała się i w następnych latacl1, do roku 1'914. \V 1908 1'. uruchomiono w Krzeszowicach szkolę dokształcającą dla ucznió,\' rzemiosła. Około 1910 r. cech krzeszowicki liczył znacznie ponad 100 członków. mistrzów rzemiosła. Mimo wojennej i powojennej stagnacji zdominowana przez rzemieślników rada gminna wystąpiła w 1919 r. do władz odrodzonego państwa polskiego o przyznanie liczącym blisko 3 tysiące mieszkańców Krzeszowicom praw miejskich. Uzyskano je 6 lat później, a w 1'928 1'. także status uzdrowiska. które działało na niewielką skalę. Pierwszym burmistrzem nowego miasta został mistrz stolarski a zarazem przewodniczący cechu, później jednak byli burmistrzami racwj przedstawiciele inteligencji. Na początku lat 20-tych zanotowanych było w .,księdze majstrów" cechu krzeszowickiego 91 warsztaty (z nich 62 w Krzeszowicach i 32 w 6 sąsiednich wsiach); część rzemieślników nie na~eżała do cechu. Na czoło wysunęły się rzemiosła spożywcze, dominowali rzeźnicy (30) znacznie mniej liczni byłi piekarze (11), spore> było jeszcze kuźni: 12 (w tym5 w Krzeszowicach), a po dwóch rymarzy, powroźników i kołodziejów oraz l cechowy warsztat ciesielski. Po 1933 1'. pojawiły si~ �RECENZJE 365 pojedyncze pracownie nowych tu gałęzi rzemiosła: introligatorska, fotograficzna, łakiernicza. Około 1/4 warsztatów nałeżała do Zydów. Cech zbudował wreszcie pod koniec lat 20-ch swój dom z sałą obrad, który później rozbudowano w łatach 50-tych. W 1933 r. miasteczko liczyło 3,5 tys. mieszkańców, z których aż 70% utrzymywało się wyłącznie lub głównie z rolnictwa (a częściowo z rzemiosła i pracy najemnej), 230/0 tylko lub głównie z przemysłu, handlu i rzemiosła, a tylko 70/0 wyłącznic z pracy najemnej fizycznej bądź umysłowej. Kryzys spowodował upadek niektórych warsztatów rzemieślniczych, zwłaszcza kowalskich. W miasteczku zbudowano, przy poparciu hr. Potockich i duchowieństwa, Dom Młodzieży Katolickiej z sal'1 teatralną, świetlicami oraz placami do gier i zabaw, organizowano 'też imprezy "o charakterze narodowo-katolickim", jak je okreśłano. Krzeszowice stały się punktem docelowym świątecznych wyjazdów w sezonie wiosenno-letnim młodzieży i inteligencji z pobliskiego Krakowa, udającej się też dalej na krótkie wycieczki do pobliskich malowniczych lasów i dolin. Do uzdrowiska przyjeżdżało nieco mniej zamożnych kuracjuszy, głównie ze Śląska. W latach 30-tych dominujące tu wpływy endecji ścierały się ze zwolennikami socjalistów (bardziej licznymi w pobliskich wsiach) i ludowców oraz rządzącej sanacji. Podczas okupacji cech utrzymał się, choć w zmienionej formie organizacyjnej, mn:ej liczny i oczywiście już bez Zydów. Część warsztatów rzemieślniczych uległa likwidacji. część musiała pracować dla gospodarki niemieckiej. Po wyzwoleniu zmieniano parokrotnie organizację i zasięg terytorialny krzeszowickiego cechu, na którego czele stał od ·1916 aż do 1962 r. ten sam starszy cechu (przewodniczący), cieszący się poważaniem nie tylko wśród rzemieślników. \\" jesieni .1948 r. zlikwidowano dawny cech i utworzono w Krzeszowicach siedzibę Powiatowego Cechu Stolarzy (na b. powiat Chrzanów), a w 1950 r. utworzono tu Cech Rzemiosła Drzewnych. Po rozwiązaniu go miejscowi rzemieślnicy zorganizowali w 1958 r. Cech Rzemiosła Różnych dla Krzeszowic i 8. pobliskich gromad. 'W 1962 r. utworzono Zasadniczą Szkołę Ogólno zawodową z myślą o potrzebach rzemiosla. Spadek zamówień i zła polityka fiskalna doprowadziły później do zamknięcia wielu warsztatów, w tym rzemiosła tradycyjnego, jak kołodziejstwo i kowalstwo. ale zrzeszeni w cechu rzemieślnicy wykazali podziwu godną żywotność, zarówno w swej działalności zawodowej jak kulturalnej. Z biegiem lat powstawały nowe warsztaty i pracownie. W roku ł 985 krrzeszoW\icki Cecil Rze:rriiosł Róż:nych zneszał 369 zakładów rzemieslniczych z Krzeszowic i 4.2 wsi, z których dokładnie połowa należała niegdyś do dóbr tenczyńskich a później krzeszowickich. Zrzeszeni w cechu rzemieślnicy reprezentują aż 82 specjalności, z których większość nie mieściłaby się w ramach dawnego rzemiosła. Niektóre z dawnych rzemiosł już nie występują. w tym ciesielstwo, kolodziejstwo. powroźnictwo a nawet rymarstwo. Pozostało w tych wszystkich miejscowościach tylko 2 kowali (tylu, ilu jest złotników). 4 szewców (wszyscy w Krzeszowicach), 5 piekarzy (każdy w innej miejscowości), 3 młynarzy, Ale należy też do krzeszowickiego cechu aż 33 garncarzy z 5 wsi, znanych od dawna ośrodków garncarskich (w tym 22 ze wsi Brodła); stanowią oni najliczniejszą grupę zawodow'1 w tym cechu. Brak wśród nich kilku czynnych jeszcze garncarzy z Zalasu, gdzie istnial od co najmniej XVII do połowy XIX w. wyjątkowy na wsi, liczny cech garncarski. W dalszej kolejności znajdują się murarze 28 majstrów, stolarze - Z·G. specjaliści od instalacji ełektrycznych - 26, krawcy - 20, kamieniarze 14; warsztatów ślusarskich jest 11 i tyleż warsztatów mechaniki samochodowej. Do nowych i rzadkich specjalności należą m. in. pojedyncze wy- �366 RECENZJE twórnie szkła gospodarczego i ceramiki szlachetne j, listew i oklein, pomocy dydaktycznych czy akcesoriów żeglarskich. Omawiana książka ujawnia, choć tylko ogólnie, ogromny zasięg zmian, jakim uległo rzemiosło naszych miasteczek i wsi w ciągu minionych stu lat, a zwłaszcza w drugiej połowie naszego wieku, gdy zanikowi lub redukcji uległo wiele dawnych rzemiosł, a na ich miejsce pojawiły się jeszcze liczniejsze, nowe specjalności, zaliczane ogólnie do rzemiosła, pracujące przeważnie dla lokalnego odbiorcy (jak różne warsztaty instalacyjne i samochodowe), lecz także dostarczające produktów na szerszy rynek. Z dawnych rzemiosł w rejonie krzeszowickim wyróżnia się garncarstwo swą masową produkcją, dziś przeważnie zmechanizowaną (wyrób doniczek); jest to przypadek w skali całego kraju niemal wyjątkowy. Rozwój Krzeszowic w ciągu minionych dwóch stuleci stanowi wręcz klasyczny przykład procesu funkcjonalnej urbanizacji konkretnej wsi, postępującego zwolna w miarę rozwijania się pozarolniczych działów jej gospodarki, zwłaszcza zaś rzemiosła. Wieś ta wyrosła na miasteczko w miejscu, gdzie takiego właśnie miasteczka brakowało. Ludność Krzeszowic uległa w ciągu minionych 50 lat więcej niż podwojeniu, a jej struktura zawodowa uległa radykalnej zmianie. Tylko znikoma część mieszkańców zajmuje się jeszcze rolnictwem i ogrodnictwem, ogromna większość zawodowo czynnych pracuje w przemyśle i innych działach gospodarki narodowej, wielu dojeżdża do pracy do Krakowa; podobnie zmieniła się też struktura zatrudnienia w pobliskich wsiach. Edward Jerzy znawcza, M ł o d z i e j o w s k i, Orawą... Warszawa 1'983, ss. 245, il. Podhalem... Sp;szem. Pietraszek Gawęda krajo- Jerzego Młodziejowskiego właściwie przedstawiać nie trzeba. Znany geograf, taternik, krajoznawca, kompozytor i dyrygent wydał wiele rozpraw naukowych, ale nie stronił również od innych form wypowiedzi. Opublikował, wielokrotnie wznawiany, album fotograficzny i kilka książek o charakterze wspomnieniowym. Prezentowane dzieło jest wszystkim potrochu. Jest bardzo osobistym wspomnie<nli'e,n) wędrówek po Orawlie, Spiszu i Podhalu, llustrowan)"m kapilta1nymi {choć, niestety, nie zawsze dobrze reprodukowanymi) zdjęciami Autora; gawędą o historii i ludowej kulturze tych regionów; jest także widomym dowodem fascynacji przyrodą karpacką. Książka Młodziejowskiego to w najlepszym rozumieniu tego słowa gawęda, rodzaj eseju z pogranicza różnej problematyki. rzecz - co najwilżniejsze w takich przypadkach - podana w sposób przystępny, niekiedy wręcz pasjonujący. Jest to także pożegnanie Autora z t.erenem; nie mogąc już z powodu zdrowia po nim wędrować, wspomina go czasem z nutką zrozumiałej nostalgii. Z regionów opisywanych przez Młodziejowskiego stosunkowo najmniej wiadomo o Orawie (choć i o Spiszu także niewiele). Smutne to, ale prawdziwe, że \V okresie międzywojennym przeciętny Polak więcej wiedział o tych kilkunastu wsiach przyłączonych do Polski w roku 1920, niż obecnie. Złożyło się na to wiele przyczyn, o których nie tu wspominać, lecz które należy przezwyciężyć. Myślę, że rozszerzenie wiedzy o dziejach Orawy, czemu przysłużą się bez wątpienia fragmenty pracy przedstawianej, jest konieczne. Nie daje autor, to prawda, jakiegoś syste- �RECENZJE 367 matycznego wykładu zagadnienia; jest to raczej garść informacji. Lecz już to starcza, by czytelnika skłonić do sięgnięcia do innych, dokładniejszych publikacji. Niezmiernie trafna wydaje się uwaga J. Młodziejowskiego, że współczesny folklor orawski jest ,.arcydziwnym stylowym przekładańcem" (s. 28). Jest on wielce interesującym, ale niestety stosunkowo słabo poznanym zespołem treści miejscowych i takich, które płynęły z południa, północy, wschodu i zachodu. Dokładniejsze badania ustalić mogą, jak wielki był wpływ Zagórza czy Podhala, do jakiego stopnia Zywiecczyzna odegrała swą rolę w kształtowaniu muzyki czy obrzędu orawskiego, lecz już dziś związki te wydają się oczywiste i istotne. Młodziejowski, jak sądzę "czuje" folklor orawski doskonale, nie tylko folklor muzyczny (jest przecież autorem Orawskiej rapsodii), ale !i inne jego działy, jego pif1zejawy. Stąd też sądy Autora na temat przyszłości folkloru tego regionu wydają się wyważone i słuszne, choć czasami mało optymistyczne. Oczywiście, zasadnicza zgoda z wywodami prezentowanymi przez Autora nie może przesłonić faktu, iż niekiedy przedstawia on twierdzenia błędne lub co najmniej dyskusyjne. Trudno np. uznać za słuszny sąd, iż dawniejsze (w tym przypadku XIX-wieczne) budownictwo w Lipnicy Wielkiej było wyłącznie drewniane (s. 25). Przeciwnie, akurat w tej właśnie wsi budownictwo murowane w XIX wieku nie należało do rzadkości. Mieszkańcy Lipnicy Wielkiej słynęli w tym czasie jako zawołani "mularze,,; wędrowali w ~ezonie letnim na budowy Budapesztu i innych miast położonych na południu. To oni właśnie budowali murowane domy na samej Orawie, dClffiy-oznalkii !prestiżu wZlbo'g'aconej nra; hanldlu rpłólt!nem arystokracji wiejskiej. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem, że Suha Hara to wieś kulturowo słowacka. Zarówno Sucha Góra jak i Głodówka (Hladovka) to wsie językowo i kulturowo podhalańskie, choć położone już po słowackiej stronie. Nawiasem mówiąc, dziwnie zabrzmiało zdanie Autora, że Piotr Borowy (jakże fascynująca i jak mało znana w Polsce współczesnej postać!) urodził się w Hl'58 roku "już po słowackiej stronie" w Rabczycach. W połowie XIX wieku nie istniała ani słowacka, ani polska strona; dziś w istocie Rabczyce są po stronie słowackiej, ale czy są słowackie? To już zupełnie inna sprawa. W ogóle trzeba stwierdzić, że Autor pisząc o problemach narodowościowych na Orawie (i także na Spiszu) porusza się raczej po marginesie zagadnienia. Może przyjdzie wreszcie czas, aby rzetelnie przeanalizować przyczyny, dla których na rdzennie polskiej Orawie część ludności przyznaje się do narodowości słowackiej. To nie tylko kwestia emocji jednostki, ale przede wszystkim skutek określonych obiektywnych warunków społeczno-historycznych, a może nawet głównie ekonomicznych. Nie twierdzę, że w pracy takiej, jak recenzowana, temat ten należało szerzej potraktować, można go było jednak dosadniej zasygnalizować. O Spiszu pisze Autor niemal wyhlcznie przez pryzmat niepowtarzalnej, urzekającej osobowości Jana Plucińskiego, niestety dziś już nieżyjącego. Muszę przyznać. że strony o nim przeczytałem z prawdziwym wzruszeniem. Młodziejowski pisze o "Jaśku z Jurgowa" serdecznie i bez patosu, trafiając w samo sedno jego działalności. Myślę, że nader trafnie uchwycił Autor pewnego rodzaju zaniedbanie kulturalne Spisza. Czyż tylko jemu nasuwała się koncepcja urządzenia w zrujnowanym kasztelu we Frydmanie regionalnego muzeum? Spisz nie ma właściwie takiej placówki (trudno tu liczyć Niedzicę i jej zbiory), co wydaje się poważnym zani~dbaniem. Nie chodzi oczywiście o organizowanie ad hoc czegoś w rodzaju Orawskiego Parku Etnograficznego, lecz o placówkę na początek skromniejszą, choćby o izbę regionalną. Zbiory spiskie ulegają rozproszeniu (casus kolekcji Ks. Świstka!), �368 RECENZJE teren w dużym stopniu wyeksploatowali prywatni zbieracze. Cóż dalej'? Warto się nad tym zastanowić. Wywody Autora na temat dziejów i kultury Spisza i Orawy brzmią na ogól świeżo, niekiedy wręcz odkrywczo. Nie mogę tego jednak powiedzieć o "podhahu1skiej" części książki. W zasadzie przytacza tu Autor informacje powszechnie znane. Pisze o Tetmajerze, Kasprowiczu, o Florku Skupniu, o urodzie wsi podhalanskich, o ich foiklorze, z uczcuciem i rzetelnie, ale - jak powiedziałem - są to uwagi dość banalne. Nie uważam tego za jakiś zasadniczy mankament, ot po prostu sygnalizuję fakt, iż nie wszystkie strony gawędy Młodziejowskiego czyta się z równym zainteresowaniem. Książka Młodziejewskiego jest godna uwagi z wielu wzg:ędów. Dla mnie najbardziej w nvej uderzająca jest prezentowana przez Autora wrażliwość n'a krajobraz i architekturę; lIla kompozycję tuch elementów, tak lIliekiedy fenomenalną -na obszarach przez niego opi:sywanych. Niestety, owa zgodność przyrody i dziel ludzkich ustępuje, :nie tylko zdaniem Autora, na rzecz dysharmonii. Jest to smutne " niekiedy wręcz przerażająoe zjawisko. Trzeba głośno o nim mówić i doskonale czyni to Młodziejowski. A efekty"! Cóż, zobaczymy. Cenię wysoko gawędę Młodziejowskiego za to, że przypomniał w niej, bez !)atosu wielu działaczy regionalnych; ludzi, o których nie powinniśmy nigdy zapomnieć. Machayowie, Mika, Buroń, Pluciński, $wistek czy Skupień to sól tej ziemi. Postacie fascynujące i wielowymiarowe. Poznać ich i ich dokonania, to poznać i zrozumieć ich "ojczyznę prywatną", ich Orawę, Spisz, Podhale. Jerzy Młodziejowski złożył do druku swoją książkę w 1980 roku. Od tego cza;u wiele się zmi'enilo. Nie ma już schroniska w Zubrzycy Górnej, w przeniesionej do .ska.nsenu karczmie z Podwilka. Niejedna chałupa została w tym czasie wyburzona. Ale czas Inajwiększego uszczerbku dokonał wśród ludzi. Nie żyją Plucinski i Siwpien, lIlie żyją ks. Buron i Pilch. Przeminęli także i inni. Czyta siC; wspomnienia Młodziejowskiego z zadumą. Ze by jednak nie popadać w przygnębielIlie - byłoby to chyba w lIliezgodzie z intencjami Autora - przytoczę na zakol1czenie recenzji tej ciekawej i pożytecznej książki hi6toryczną już :niemal informację o Spiszu z kOl1ca lat siedemdziesiątych. "W dursztynskim sklepie - pisze Autor - mOŻJnawszy"tko dostać; właśnie przed dwoma godzinami kupiłem tam prawdziwą szwajcarską czekoladę. Był też sok pomarailczowy z Cypru i radziecki szampan". Ryszard Kantor Bohdan B a r a n o ws k i, Ludzie goscznca w XVII XVIII wieku, Wyda\v,,,ictwo Łódzkie, Łódź 1986, ss. 254; Jan Kra c i k. Michał R o że k, Hultaje, zloc.:yńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie. O marginesie społecznym XVI - XVIII w;('uk, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1986, ss. 224. W,izja prze~.zl·o6ei, j<lJką każdy pO',s'iada-przy,pus'Zcza.m, ż,e ,każdy, gdyż jest O:la jakby wkomponowana w świadomość - ksztaŁtuje się w oparciu o :naukę histori; w szkołach, o lekturę powieści historycznych, o obejrzane filmy i seriale telc\vizy ;:~e. najmniej o dobrą historyczną publicystykę, której ostatnio tak malo. Nie trzeba dowodzić, że jest to zwykle wizja uproszczolIla, pełna anachronizmów, niekiedy WfC;CZ fantastyczna, malo albo zgoła nic nie mająca '\Nlspólnego z faktami. �RECENZJE 369 Z kolei solenne, uczone rozprawy historyczne na ogół nie docierają do masowego czytelnika, nie mają zatem żadnego wpływu na jego historyczną świadomość. Większe jest oddziaływanie dzieł popularnonaukowych, opartych lila poważnych źródłach i badaniach historycznych, lecz prezentujących ich wyniki w sposób równie rzetelny co przystępny i atrakcyjny. Godne są one szczególnej uwagi, zwłaszcza gdy przedstawiają problemy malo znane, bądź w ogóle nieznane, albo takie, wokół których narosło wiele nieporozumień. Powyźszc reflcksje nasuwają mi się po przeczytaniu dwóch ksiąźek, wyda,nych w jednym niemal czasie, a wzajemnie się uzupełniających. Traktują one o sprawach równie mało znanych, co kontrowersyjnych. Zacznę od pracy Bohdana Baranowskiego Ludzie gościńca w XVII - XVIII wieku. Autor od wielu lat obdarza nas licznym dziełami z pogranicza etnografii i historii, penetrując mroczne obszary ludzkiej świadomości. On to dał nam falscynujące opisy, oparte o materiały sądowe, polowań na czarownice w Polsce szlacheckiej, panoramę ludowych wierzeń demonologicznych, czy - co zdaje siQszczególnie cenne - pogłębione studia kultury ludowej nj ektórych obsz,Hów Poblk; przed UipadkiElmpaństwa. B3.lranowlski p1:lsze n1i,ezwykle i'il,teresująco i nje dzi'Mnogo, Ż'ŁcjClgo k1siążJkici'eszą się wiellólffi pavJ1odzeniem. \Vomawianej pracy nawi'lzujc do niemal wszystkich poprzednio podejmowanych wątków, ukazując hanV1ny, przerażający niekiedy, ale i przykuwający uwagę świat "ludzi luźnych", ludzi z rozmaitych powodów wyrwanych ze społecznej struktury, żyjących na go';cii1cu, w karczmach, mających częsty kontakt z wymiarem sprawiedliwiści .. i ezc;sto koi1czących z jego woli na szubienicy. Galeria wędrownych rzemieślników, kuglarzy i dziadów proszalnych, prawdziwych i fałszywych pątników, maruderów, "kobiet powłócznych", szulerów i złodziei jest niezmiernie bogata w książce Baranowskiego. Ujawnia autor jednocześnie skomplikowaną społeczną strukturę owych czasów. słabe i mOClne strony ówczesnego prawa, także świadomość ludzi i ich systemy wartości. Ukazuje życie codzienne w wiekach XVII - XVIII jako wrzące i pełne sprzcczino:9ci. ludzi l',''; zaazliwilaJjąco podobnych do ,nas, 'ze wszy'slt,kI'lmiic(h złymi i dobrymi cechami. Z kolei Jan Kracik i Michał Rożek w pracy H1tltaje, zŁoczyńcy, wszetecznice w clawnym Krakowie, zajęli się problemem marginesu społecznego wielkiego miasta w wiekach XVI do XVI lI, a zatcm w okresie, gdy z pozycji królewskiej siedziby i stolicy potqżilego pailstwa stawał się Kraków nic nie znaczącym, zrujnowanym i w,'ęez prcJ"NillcJona,jnY'.n m:ia.,ltecz,kiern. Książka Kracika i Rożka dotyka spraw ponurych, smutnych i wstydliwych we wszystkich cz'1'ach. Ukazuje' demoralizację pewnych środowiisk społecznych mi<:tsta, w dużym stopniu wywodzących siC; ze wsi, ujawnia gwałt i zbrodnię domi'iluj<'lce IE, marginesie żyeia społecznego, by,najmniej nie tak wąskim. I oni także pisZel o Ż2makach. złodziejoch, () .,dziewkach wszetecznych", ale 'Wspominają również usiłowania m<lj,jce na celu 'waH:c; -- nic tylko przy pomocy soldu i katoWiskiego topora ze ,kUlkami m;dzy, k~óra była najezęstszą przyczyną zbrodni. Usiłowania te na ogół nic u,lwaiy wi(;kszego efektu. ale ich występowanie zwiastowało już nadei,'g:lj'łce \\'ic'ki r()zumu i tolerancji. kiedy to - czy jednak zaW3ze i konsekwentnie - ZL:czę'o (':ik,n Żc;Ć raczej przyczyny, które wiocHy ludzi na drogę przestępstwa, niż ich salnych. C)Lj~~' k~j(~żki ~<1 1l:J.pi~~H1C \vic·cc intcrcsuj4co i traktując o spra-'\vClch SC,rl's;::tcyjnych. ,l ,niekIedy wrqcz skandalicz:nych, bez wątpienia znajdą czyteiników. ,Jedni z nich zaintcresuj'l siq raczej :;el1iacjami, inni - a tych będzie, miejmy lF!dzi:lję, \vjf:-;ccj 7.vvr(Jc::l u\vagc; na przc\vodnią myśl i rodzaj przesłani<.l, które \\<doczne ::,1 dziełach. V,- orjU 24 "Luci" - t. 71 �370 RECENZJE Autorzy chcą - jak się zdaje - dowieść poprzez sposób prezentacji tematu, że prawdziwe zrozumienie ludzi minionych wieków i ich uczymków, wiedzie poprz.ez .zrozu'Ini·cnie kh sy.stemu waJr;toŚ-Ci.CnOlta i 1Jbrodni-a !dl()lpierow talkim ujęciu zna,jdują swoje przeciwstawienie. Trzeba zatem poznać ów system wartości niejako od samych ppdstaw i od środka życia społecznego. Poprzez zbiorowości marginesu, poprzez akta sądowe, gdzie objawiał się w całej jaskrawości. Dla historyka postawa taka to nic nowego, dla masowego czytelnika - do którego przecież adresowane są omawiane prace - stanowi godną uwagi lekcję obiektywizmu. Bez uwzględnienia takiej perspektywy badawczej każda wizja przeszłości stanic się płaska i z gruntu fałszywa. Baranowski, Kracik i Rożek pokazali takie problemy i zjawiska społeczne, o jakich na ogół nie pisze się w podręcznikach szkolnych. Bez ich wajomości jednak, wiedza o przeszłości byłaby skąpa i jednostronna. Dobrze się zatem dzieje, że coraz częściej historycy penetrują obszary mało znane, że coraz częściej zajmują się życiem i problemami warstw plebejskich, czy lIlawet tworzących margines społeczny. A najważniejsze, że wyniki swoich badań potrafią przekazywać w przystępnej, lecz nie uproszczonej formie. Ryszard Henryk historycznym s y s k a, Na wiqzance i wspomnieniach, z białej Ludowa rozy. Biała Spółdzielnia Puszcza WYdawnicza, Kantor w piśmiennictwie Warszawa 198'6, ss. 240. Tak się przez lata składało, że większym powodzeniem u badaczy (w tym zwłaszcza u etnografów i historyków) Kurpiowszczyzny cieszyła się Puszcza Zielona. Jej krewniaczkę, Puszczę Białą, traktowano raczej marginalnie. Leżącą przecież bliżej Warszawy nie znalazła swego Krzywickiego czy Chętnika; do dziś pozostaje mimo interesującej, lecz wydanej w bardzo małym nakładzie monografii Marii Zywirskiej pt. Pllszcza BiaŁa. Jej dzieje i kultu Ta (Warszawa J 973 r.) - stosunkowo słabo znana. A region to arcyciekawy, wsławiony historycznie i zasługujący na baczniejszą uwagę. Oto o jakim obszarze dokładniej mowa; Puszcza Biała to, wedle do dziś niezastąpionego pod wieloma wzg1<;dami dziewiętnastowiecznego SŁownika Geograficznego Królestwa Polskiego.,. tercn następujący: "lesisty obszar pomiędzy Bugiem a Narwią i miastami z Pułtuskiem, Ostrowem, Brokiem i Wyszkowem". Obszar ten, obecnie już mniej łe:;isty niż przed laty, dalej zasobny jest w piaski, które - podobno - swoją bielq nadały mu nazwę. PuszczQ Białą 'zamieszkuje lud KUl1piów, bitny i dumny, umiejący walC'zyć niegdyś o swoje prawa z administracją biskupów płockich, do których należał ten obszar przez długi czas, umiejący walczyć także z zabOl'cami podczas powstarl narodowowyzwoleńczych. Nigdy nie byli Kurpiowie bogaci, wYdarte puszczy piaszczyste grunty nie rodziły wiele. Zajmowali się zatem, poza pracą na roli. innymi jeszcze zajęciami. Rozwinęło się na tym terenie rzemiosło drzewne, zasłynęła z ,diQibo'f1owych fjj;s'alków okol'irt:-:aKa.mieńczyka, słynnego celIllt,rum re'tmańskiego. SzJ.i także Kurpiowie na bandoskę do dworów i bogatych gospodarzy, ruszyli wreszcie za Ocean i do Prus Wschodnich na sezonową lub stałą emigrację zarobkową. Henryk Syska, od lat zamiłowany w przeszłości Kurpiowszczyzny, przedstawia w książce Na wiqzance z białej róży zarówno interesującą przeszłość Puszczy �371 RECENZJE Białej. jak i jej mieszkańców - Kurpiów. Czyni to dość przemyślnie, sięgając do wypisów z publikacji tak odmiennych, jak pamiętniki, prace naukowe i utwory o ambicjach literackich. Antologia tekstów związanych z dziejami i kulturą Puszczy Białej obejmuje okres od początków wieku XVII, czyli od początków osadnictwa na tym obszarze, do tragicznego roku 1939. Autor, usuwając się skromnie na stronę, poprzedza antologię niewielkim, ale trafnym i rzeczowym wstępem. Pierwszy zamieszczony w antologii tekst, to fragment opisu Mazowsza z XVII wieku, autorstwa Andrzeja Swięcickiego; kolejne - z różnych okresów późniejszych ukazują plastycznie proces zasiedlania regionu oraz kształtowanie się kultury kurpiowskich chłopów i drobnej szlachty. Już od początków XVIII wieku, z zadziwiającą regularnością, pojawiają się w Puszczy Białej obce wojska, toczą się potyczki i bitwy, trwają przemarsze rujnujące ludność. Szwedzi, Rosjanie, Francuzi i Prusacy są częstymi gośćmi terenu, który stanowi jakby strategiczne przedpole Warszawy. Mijają lata, w przeszłość odchodzi epoka napoleońska, wybucha Powstanie Listopadowe, którego znaczna część walk toczyła się pomiędzy Bugiem i Narwią. Właśnie okresowi tego powstania poświęcono najwięcej tekstów w antologii, zaraz po tym idą ciekawe notatki o Powstaniu Styczniowym, o partyzanckich potyczkach toczonych wtedy w potężnej jeszcze i dla powstańców gościnnej Puszczy Białej. Upadły nadzieje na rychłe wyzwolenie kraju w orężnym starciu. Walka przeniosła się na inną płaszczyznę: gospodarczą i organizacyjną. Powstaje i krzepnie ruch chłopski, działa Polska Partia Socjalistyczna. Ciekawe przyczynki. do dziejów i działalności partii politycznych na terenie Puszczy Białej zawierają fragmenty wspomnień Stanisława Sieniekiego, Wincentego Jastrzębskiego czy Stanisława Thugutta. Odzyskanie niepodległości, nowe problemy społeczne i gospodarcze, wreszcie hitlerowski najazd to kolejne etapy dziejów nie tylko Polski, ale także Puszczy Białej. Kogóż nie ma w galerii autorów, których fragmenty dzieł ilustrują burzliwą historię Puszczy Białej! Wymieńmy kilka postaci: Ignacy Prądzyński, Wacław ToKarz, Wacbw Sieroszewski, Henryk Sienkiewicz, Maria Dąbrowska. I wielu, wielu innych. Wodzowie, historycy, pisarze, badacze kultury, działacze polityczni i spoleczni. Jak się okazuje, Puszcza Biała miała wielu piewców, choć niewielu opiewalo ją z wyboru, większość raczej z konieczności, zmuszona przypadkami historycznymi i osobistymi. Z jakiejkolwiek przyczyny, pozostawili po sobie ciekawe świadectwa, cenne źródła do dziejów regionu. Czy zatem można powiedzieć, że Puszcza Biała jest regionem pod jakimś względem przynajmniej szczególnie uprzywilejowanym? Raczej nie, zapewne większość regionów w Polsce możnaby opisać poprzez ciąg historycznych relacji, podobnych do tych, które zamieściła Syska w omawianej antologii. Dominacja opisów militnrnych ma ścisły związek ze sir<ltegicznym położeniem regionu, ale taKich regionów było w Polsce wiele. Opowieść o Puszczy Białej, do pewnego stopnia, staje się opowieścią o Polsce, o klęskach narodu polskiego, o jego nadziejach na przyszłość. Antologia Henryka Syski jest dziełem skromnym, lecz bardzo pożytecznym. Ukazuje dzieje regionu jakże ciekawego, a jednocześnie mało znanego. Przybliża nam kulturę kurpiowską do dziś bogatą i oryginalną, powstającą w przeszłości w skromnych i trudnych warunkach. Formuła książki - zbioru tekstów, poprzedzonych syntetycznym wstępem - okazuje się nader pojemna, daje wiele okazji do przemyśleń i refleksji. Ryszard :uo Kantor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/522ac17350390a24ffab829b5ecff388.pdf 2be6e6706b6e2d3c925e34a72e3adbe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1818 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.231-280 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 IV. RECENZJE ]rena T u r n a u, Historia europejskiego włókiennictwa do XVIII w .. Ossolineum, Wrodaw 1987, 315 ss., 50 ryc. odzieżowego od XIII ::"iter-atura w języku polskim, dotycząca różnych dziedzin kultury euwpejs:kiej nie je.st zbyt obs·zema. Frzygo1;owanie ,tematy.cznych opr,acowań wymaga długoletnich studiów, poszukiwań i penet~acji zaróWll10 archiwalnych i muzealnych, jak bibliotecznych i terenowych. Wiele z interesujących publikacji w ogóle nie dociera do naszego kraju lub znanych jest z pojedynczych egzemplarzy pozYIskanych drogą indywidualny,ch kontakitów z autorami, alba z rzadka dostępnych na zas,adzie międzybibliotecznej wymiany. Dlatego badacz zajmujący się wybr,aną problematyką w szerszym, europejskim ~spekcie musi wykazać się niemałą operatywnością, praco.witością oraz zna,jomością i korntaktami z róimymi ośxodlkJami naukowymi w kraju i zagranicą. Irena Turnau, profesor IHKM PAN w Warszawie, autorka wielu opracowań z zakresu tekstyliów wykazuje się wszystkimi powyższymi cecham;. cz'ego dowodem jest fak.t, że nie po raz ,pjerw,s·zy publikuje rzecz o z'asięgu europej.skim. Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XIII do XVIII w. jest kolejnym tego dowodem. Oparta została na opracowaniach z ponad dwud:uiestu k'rajów naszego kontynentu oraz na źródłach archiwalnych, ikOlDografic.znych, na anaLizie zaby,t'ków muzealnych i opisów kJait.alogowych, z k.tórych autorka korzystała także w czasie licznych swoich wojaży zagranicznych, nawet poza Ocean. Zwięzle omówienLe literatury podaje ona we "Wprowadzeniu". Zwraca uwagę ,tylko na pewne iJchistoltne dla pracy aspekity, gdyż nie była w stanie W; ogromie zebranej literatury, liczącej ;Ponad 1200 pozycji, podać dokładnej, wartościującej analizy tych dzieł. Grupuje je jedynie według najważniejszych kryteriów, tj surowca i techniki. Zainteresowania technikami włókienniczymi 'liczą pon2d 200 lat, czego wyrazem są li·czne podręcznj!kj techniczne, encyiklopedie i slowniki, z których na plan pierwszy wysuwają się edycje francuskie. Drugi nurt badań uzewnętrzniający się w bogatej literaturze przedmiotu dotyczył artystycznego tkactwa i hafciarstwa. Autorkę interesują jednak tylko te ich przeja~, które wiążą się wyłącznie z odzieżą. Podstawę wspomnianych opracowań stanowiła historia włókiennictwa, a aurtorzy wywodzili się przede wszystkim z kręgu histo:'yków sztuki, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienionych nurtów zainteresowań, obejmujących Itechnologów, praktyków, ll1l<3uczycieli itp. Do rozwoju zainteresow.ań histor,ią włó.kiennictwa przyczy.niH się równ-ież archcGiodzy. histo-:'ycy gospodarczy, historycy kultury ma,terial.nej, etnografowie umożliwiają'cy poznaniepo'wiązaó pomiędzy produkcją włókienniczą a jej użytkownikami na potrzeby odzieżowe. Okazuje się, że było one niezwykle szerokie, a dotyczyły zarówno tkactwa, jak pasamonictwa, hafciarstwa, koronkarstwa, dziewiarstwa i filcowni:ctwa. Charakterystyka tych właśnie technik stall10wi treść kolejnych rozdziałów książki, przy czym najwięcej miejsca poświęcono płóciennictwu, tkaninom jedw.abnym j bawełl1i'anym omówionym w czterech pierwszych ~ozdziałach książki. Następne rozdziały ~oświęcono pozostałym technikom. �232 RECENZJE Zebrane wiadomości na temat tkanin uwzględniają ich właściwości, rodzaje zm:czenie w kulturze, techniki wykonania i europejskie ośrodki ich proo",'.{c]i, organizację produkcji, możliwość~ zaopatrzenia i eksportu oraz ich użyUvJ',',0.n:c i powiązanie z oddz.iaływaniem mody, Moda bowiem przyczyniła się do rozwoju niektórych tcchnii~ i wynalezienia oraz vvprowaJzenia do produ;.;:cji odpow:c'dnich maszyn, Nie wszystkie jednak sposoby wytwórstwa' włókienniczego do XV:,:: 'N, wyszły poza rzemiosło i inne formy produkcji. Oprócz wytwórczo,~c; d;,,1:')Wf'j, która p:r-ze1 ..rV\:r2ła po czasy v/spółczesne, \vyróżni3 się jE'~~zcz:c w tym :,)krc:~;i(; p,rodukcję rzemieślnicz,i. objętą do pierwszej połowy XIX w, organizacj,) cechowa, nadto produkcję nakładczą, manufakturową i przemysłową idącą w parze z ('070wojem maszyn i fabryk włókienniczych. W obrębie wyhvórczości domowej iJ{)zostaVv'alc naj dłużej płóciennictwo, sli-k·iennictvvo vvraz z vv~yrobea1 illnych ·.:':<:~;lin T}.~ełnianyc1:. półwel~1:ianych, c1z,ie\~"ja;.st\"lO i -fih.:'O\vnicl:\NO, n~,~dtt) hafci;;łr::tvv:-j koronkarstwo i pasamonictwo. Równolegle z nią rozwijało się rękodzielnictwo rzemieś1nicze .- cechowe, obejmujące zwłaszcza niektóre gałęzie wytwórCZOŚCi Jak płóciennictwo, sukiennictwo, haIciarstwo. Natomlasi tkaniny jedwabne, ',-,yrlJb wstążek i tkanin bawełnianych, jak autorka podaje, "uprawiano w cechacb. i.Jtwu przechodząc do produkcji manufaktul"ow0,\'. Tymcz,;;sem z bduaic eLlDsr"Lcz.~,}ch wynika, że bawełna, znana pod nazwą panuk lub gran i podobnie, w postaci przewclżnie gotowego przl;dziwa, wprawdzie dopiero w XIX w. przenikała drogę :mportów także do kultury chłops.kiej różnych krajów, zwlaszcza ,irodkowej i ''''''d:odniej Europy {Słowacja, wsch. i pn. Polska, kraje bałtyckie) słuŻ'lC jako dodatkowy surowiec, to jednak w krajach południowych i południowo-w.-:chodnich (Grecja. A~bania, Jugosławia, Bułgaria, Rcununia, Ukraina), gdzie ją uprawiano, był<::.",'.'):;0wana przez lud jeszcze wcze~niej. Służyła jako równoległy ,;urowicc obok lnu. :'0nopi i wełny w tkactwie domowym do wyrobu odzieży oraz różnego rodzaju. pokryć, narzut, kap, obrusów, ręczników itp. Po dzień dzisiejszy z.reszt'l jest :.am stosowana w tkactwie domowym, w przeciwieństwie do włókna jedwabnego, które pomimo hodowli jedwabników w różnych n,jonach Europy, nie było WI kulturze ludowej wy,korzysty\vane bezpośrednio. Jedwabne 'tkaniny, gotowe ,:u~~ci odzieży, wstążki. paS;1l11ony i jedwabne nici przenikały do tcgo śro:lowiska z 7.'"'."nątrz .. Ksi;lżka, poza ogólnymi walorami ze wzgledu na zebranie dużej ilo~c materiału i literatury odnośnie tekstylnych środków produkcji i wyrobów, w badaniach nad różnymi surowcar.-1i włókienniczymi, ich przetworstwem i konsumpcją ma niemałe znaczenie. Znaczenie to podwyższa fakt, że dotyczy ona terenów europejskich i na\vet poz.aeuropejskich) -o ile ocJegrJ.:Y one ';NaL.n,~ ro~t; VvT roz°,\/oju tutejszego włókiennictwa odzież,owego. Podnm;i poza tym istotny mom(,nt intc"Jyscyplinarnych zainteresowań w tym kierunku. Barbara \"1. P. Z i n o w i e w, Mifotogiczcskie s~'biri, Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", rasskazy ss. 400. russkogo nasidcnija Baziclici wostocwoj Walerij Piotrowicz Zino-wiew (1942 - 1983) należał do nielicznego grona badaczy folkloru narodów Wschodu, którzy potrafili harmonijnie połączyć empiryczne badania te:-er.owe z rozważaniami teO\l'etyeznymi. Wyrazem takiego stal1')- �233 HECENZJE wiska badawczego jest ornawiana tu książka. Pomysł jej napisania zrodził się jesz(.'ze przed złożeniem .1eko kandydackie.i dysertacji pt. ..Byliczka jako gatunek folkloru i jC'go wspólcZE'sne losy" w 1975 roku i żałować mileży tylko, iż na rynku łc,;1~gar.-;~d(J.1 pC.':tl 'l}/iia ~il1..~ dnpiero :teraz. l'racCJ Zinowicwa jest zbiorem kilkuset pOd,1l1wierzeniowych (stosuję tu po[s,'q terminolo,;ię tego g:ltunku folkloru) przedstawionych w formic zbliŻJnej do rwczywistej narracji (tj. minimalnie przetworzonej) i w:ystematyzowanych w sledmiu gruDach tCn1"tycznych. Autor dla określenia tych tekstów posługuje sic terminem ..b.vl1UKC1·'i ..bywals;:c;;yz.n:.'''' Należy tu odnotować, że przekazy te są bardzo blisko spokrewnione. Byliczka, czyli memorat wierzeniowy, może przechodzić w formę fabularnej fabulatu wierzeniowego, czyli "bywalszczyznę" 1, przy czym ta ostatnia nabiera już cech przekazu o treściach mających na celu "zainteresowanie opowiadaniem, a nie poinformowanie o czymś strasznym·'~. Zbieranie byLczek w folklorystyce rosyjskiej nic miało systcmatycznegcJ charakteru. Przed rewolucją na przeszkodzie stała cerkiew prawosławna, której przedstawiciele wyrażali wrogi stosunek do byliczek. Współcześnie zaś tradycja ich opowiadania zupełnie niemal zanikła. Dlatego też pracę irkuckiego badacza uznać Eale):y 2,1. dz.ieio nicz\N'.vki'::j v/agi dokulnCl1tacyjnej. W b."Jiczkach Zebr011ych przez Zinowiewa jawi sIę świat pełen realiów (j:'ś1j zestawić: to np. z światem bajki). Nie ma w nich sytuacji nienaturalnych, narntm'zy opowi,Jriaj<j o ludziach zn:mych okolicznej społeczności, a tok akcji lokalizu.H w m:ej;.:cacll, do których każdy ma coc1·'.ienny dostęp. Dlatego też treść byliczki "dzieje się' w wiadomym pałacu, chałupie, bani, na cmentarzu, pobliskim polu, na drodze, przy rzece itd. To właśnie ta codzienność narusza ową fantastyczn~\ wars,twę jCJK:lprzecLtawi narrator w kulminacyjnym momenci,E' opowladan\'1. IV omaw'anej prclcy przedstawil Zinowiew byliczki i bywalszczyny o duchach przYl"Jdy, do których zaliczy! leśnego, wodne~o i rusałkę (s. 10 - 56), o duchach domuwyc);: dom::wy. banniL i kikimora (s. 56 - 96), a żmiju, czarcie ; przckh;\ych (s. 96 - 127) i półdem(}J1C:ch' wied'źmie, kołdunie i pokojniku (s. 127 - 287). Daiej autor przytacza przekazy u skarbie (s.287 - 290), o przepowiadaczach losu (s. 290- 29:)\ wró,'b,lch (s. 294 - :304). W folkJc'ry,·tyce dla określenia gatunku przyjęto stosować kategorię ,.wiary·' badź "niewiary". W przedmowie autorstwa B. N. Put,iłowa czytamy: "w ostatecznym rachunku rzecz nie w tym czy narratorzy wierzeI bądź nie w to co opowiadają, ale ważne jest, że pryncypia wiarygodności organizują artystyczny porządek bez wewnętrznego artystycznego zorientowania na rzeczywisltość opowiadania .. " (s. 8). My,śl Putiłowa można by uznać za obowiązującą tylko w szczególnych oko;iCtu:,C;,;C'1. bowiem wydaje się. iż w przypadku podania wierzeniowego trudno mówić o walorach estetycznych przekazu. natomiast wówczas gdy w grę wchodzi memor"t wierzeniuwy ewcntualna funkcja artystyczna przestaje istnieć zupełnie. Autor - narrator relacjonuje wówczas to, co się zdarzyło w "jego" rzeczywistości, co sam do;iwiadczył i chce o tym powiadomić jak Inajszybciej bliskich. IV omawianej pracy znajdujem:,' mnóstwo tekstów ilustrujących takie właśnie stanowisko. ByliC/ka jako gatunek folklorystyczny zrodził się z jednej strony na bazie jednostkowegn "wydarzenin" doznanego przez narratora lub jego bliskich, z drugiej strony zaś na gruncie wiedzy o wierzeniach półdemonicznych, demonicznych i nie- l E. W. s. 22. ;; Tamże, Pomieranccwa, s. 25. Mifologiczeskije persnażi w russkom folktorie, Moskwa 1976,. �234 RECENZJE -demonicznych. Opowiadając takie przeżycia narrator posługuje się szeregiem środków uwiarygodniających taki tekst. Jawi się w byliczkach niezwykle rozległy garnitur demonów i półdemonów, z którymi ludz~e nawiązywa,li bezpośrednie kontakty, one zaś zsyłały na nkh pomyślność. UZlIJ:awano w Sybe.rii, że wszelkie niepowodzenia ·są efek,tem zakłócenia .poprawnych s,tosunków 'Z światem wierzeniowym, aczkolwiek dla ludu realnym. Wyrażają w końcu byliczki pragnienia i ma.rzenia tego ludu o równości, praworządności i har,monii życia codziorJJIlego. Książka została zam~l1Iięta efektownie <łDtykułem .2inow,iewa pt. "Byliczka kak żanr folkłora i jee sowrioemiennye sudby" ('s. 381 - 400). Jest to niezwykle interesujący tekst wnoszący sz·ereg nowych waI1tości do współczesnej foJ,klorystyki. Ponadto omaw,iana praca opatrZJona Ziostała bogatym komel1ltarzem i materiałem po;r6wnawczym, a teksty odniesione zostały do systematyki rosyjskiego podania wierzeniowego 3. Wojciech Łysiak Z zagadniei~ etnologii i religioznawstwa. Praca zbi'orowa pod red. H e n ryk a .Z i m o ni a SVD. Mater,iały i StudJ1a Ks.ięży Werbistów TIT 23, Wyd. Verbinum, Warszawa 1986, 8s.326. Najnowszy, dwudziesty trZieci tom Materiałów i Studiów Księży Werbistów l Z zagadn~eń etnologii i religioznawstwa posiada wszelkie cechy cZiasopisma naukowego. Byłoby dobrze, gdyby wydawnictwo to stanowiło zapowiedź czasopisma .lubelskiego środowiska naukowego związanego z KUL-owską Katedrą Historii i Etnologi.i Religii kierowaną .prZJezks. doc. Henryka Zimonia. Prezentowany tom otwiera słowo wstępne O. Alfonsa Labuddy, prowincjała Zgromadzenia Słowa Bożego (WerbiSl1:ów).Pozostała treść tomu skl·ada się z dwóch działów - al"tykułów i mat'er,iałów. Dział .a,rtykułów oŁwier,a opr,acowanie Władysława Kowalaka SVD, Umbandyzm. Nowa Teligia w BTazylii, w którym autor w sposób przejrzysty i kompetentny omawia afrykańskie, katolickie, indiańskie i spirytystyczne komponenty tej nowej religii synkretycznej. Następnie przedstawia jej obrzędy kultowe. Henryk Zimoń SVD, wybitny znawca szkoły kulturowo-historycznej, zamieścił w tym tomie dwa artykuły. Pierwszy z nich to Geneza etnologii kltltltrowohistorycznej, który wypełnia lukę w tym przedmiocie nie tylko na gruncie nauki pol.skiej. Za prekursora teorii dyfuzji zdaniem autora należy uznać J. F. Lafitau. H. Zimoń podkreśla również zasługi F. Graebnera, któremu niesłusznie, j·ako etnologowi-muzealnikowi, przypisywalW wyłącznie zainteresowania kulturą materialnl:!' Autor podkreśla jego zasługi ·dla poznania życia spoleczneg'o i duchowego ludów:Oceanii i Australii. W drugim ar,tykule Znaczenie Wilhelma Schmidta w historii etnologii i religioznawstwa M. Zimoń w sposób zwięzły przedS!tawia Schmidta jako organizatora 3 Ukazatie~ sjużetow russkich byliczek l bywalszczin o mifologiczeskich personażach, [w;) E. W. Pomlerancewa, op. cit. s. 162 - 182. 1 Warto tu szczególnie zwrócić uwagę na tom 17 Materialów i Sludiów Księży Werbi. stów ~ Dzialalność Instytutu "Anthropos" w dziedzinie lingwistyki, etnologH i religioznawstwa, Pienlę~no 1980 oraz na tom 22, H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu . pierwotnego I jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984. �235 R,ECENZJE życia naukowego oraz jego teorię rozwoju kultury oraz rbeorię pierwotnego monale J ZJrru. K;'zysztor Gładkowski w artyikule Badania etnowgiczne i reLigioznawcze Stanislm.;;a Poniatowskiego, jak,o pierwszy w nauce połskiej przy9tąpił do całościowej analiz.y i rekon~trukcji metody oraz poglądów etnologkznych i religiozm,awczych tego najbardziej konsekwentnego przedstawiciela kie~unku kuliturowohiSltorycznego w naszej etnologii. Jego cenny do'robek jest mało znany, a w archiwum Po'lskiego TowarzY9twa Ludoznawczego we Wrocławiu nadal :na opublikowanie czeka spora jego "puśeiz'na naukowa. Artykuł jest, jak sam autor Zlaznacza, próbą częściowej oceny dorobku naukowego Poniatowskiego. Należy tylko żywić nadzieję, że Krzyszto~ Gl:a·dkowski w kolejnych swych publikacjach przybliży nam jeszcze bardziej dorobeiKtego etnologa i religioznawcy, dziś już nieeo Zlapomnianego. Andrzej Bronk SVD w artykule OgrC1J1!iczenia analitycznej filozofii religii prezentuje czytelnikom najnowszyanali.tycz:no-filozoficzny kierunek badań nad religią, reprezentowany przez Donalda A. Crosby'ego, a wyłożony w jego pracy Interpretative Theory of Religion~. W konJk:1uzji swego sprawozdawczego artykułu A. BTDr.1k. stwierdza, że "... teorię Croshy'ego można pDtrakJtować jako próbę stworzenia ~dealizującego, teoretyczmego (aczkolwi,ek również filoz.oficznie zubożonego) modelu religii. Poznawczy profil itakich ,studiów jestbez.sprreczny i w jego wyniku zysk t.: je się zwięksroną świadomość tego, czym mogłaby ;i powinna być teoria religij w świetle dotychczasowych osiągnięć blowfii religii i teorii nauki". Adam A. Szafrański w artykule Magiczno-religijny charakter instytucji ogrodnictwa n Trobriandczyków w świetle badań Bromislawa Malinowskiego przeprowaaza \""Ylikliwą analizę wybranej instytucji, stawiając sobie pytanie, jak i na ile uprawa ogrodów może kszta~t{)wać' i kSZltałtuje świat religijny i magiczny człowieka pierwotnego. Autor omawia więc funkcjonalne ujęcie ma'gii i religii, następnie magiczno-religijny WYmiar instytucji ogrodnictW,a oraz magię wzrostu jamu, aby na koniec przepl'Owadzić interesującą próbę oceny osiąg;nięć Malinowsk.iego dotyczących magii .i religii w świ!etle niektórych ustaleń antropologii społecznej. Przyzwyczailiśmy się· już do faktu, że pubHkacjepowSJtające w KUL-owskim ośrodku etnoreligioznawczym o~niskują się wokół problematyki teol'etycznej i pozaeuropejskiej. Dlatego cenny,m i godny·m podkreślenia novum jest to, że w "szkole" ks. doc. Zimonia powstają również prace poświęcone polskiej "pobożności ludowej" 3. Wyrazem tego są niezmiernie wal'toś'eiowe !brzy artykuły oparte na wnikliwych oadaniach terenowych. Są to: Antoniego Dudka Teh, Wigilia Bożego Narodzenia na Ziemi Pszczyńskiej, Józefa Węcł:awika SVD, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia bożonarodzeniow.e w parafii Skierbiszów oraz Grażyny Sambor-Szaf.mńskiej. \·V kręgn wspólczesnych zwyczajów i obrzędów wielkanocnych mieszkańców Rabki-SIane. J. Węcławik również w dziale "M-ater,iały" opublikował zebrane przez siebie Opowiadania ludowe z parafii Krasno bród. Dział "Materiały" otwiera tekst "Misja i ewangelizacja, Deklaracja ekumeniczna. Uchwala Komitetu Naczelnego Eknmenicznej Rady Kościołów. Genewa -' L. Górki SVD. N.a uwagę zasługują tu także dwie obszerne, bo kilkunastostronicowe recenzje sprawozdawcze Mariana Faliszka SVD ·.A.ntropologia funkcjonalna Bronisfawa Malirwwskiego poświęoona pralipiec 1982 ze wstępem i w tłumaczeniu , The Hague, Paris, J .Waardenburga, Rettgton New York 191H,ss. 335. (Mouton PuIisbers). Jest to 20 tom serii and Reason. Method and Theory in the Study and Interpretation of Religion. 'Autor artykułu opowiada się za stosowaniem terminu "pobożność ludowa" terminu "religijność ludowa" za papieżem Pawiem VI (Evangelii nuntiandi nr 48). w miejsce �236 RECENZJE cy K. J. Broziego tyc:::na teoria ligion. ł religii ZtLr A'ctnalitat W dziale Wuchtlem tytule oraz Andrzeja BL"Onka SVD Paradygmaomawiająca jego książkę Philosophic I.l' j f:c- der ReligionsjJhilosophie zamieszczono 5. zestawienie Zbigniewa Sobczak~l .--i,lCU o tematyce reltgwznawczej i etnologicznej. Jest io krótka charakterystyka ':.::' ; :lmów _oświatowych znajduj'łcych się w z.asobach Z.iednoczenii1 H')Zj.)owszcc·'-,t·.d't;a Filmów (dawny "Filmos"). Niestety, jest to rejestr niepełny i dość arbjt:·'1'<1~'. Wszystkie artykuły zamieszczone w prezentowanym tomi2 [J:>siadaj;ł si>:-':.',!.:'nia w języku angielskim bądź niemieckim oraz bardzo rozbudowane pr7.)·p;'iY. KOI1CZąC należy redakcji pogratulować tego zc wszech miar udanl,go -,',",G:':wnieiwa i wyrazić, jeszcze raz życzenie, aby można je byio trakblwać jClktJ za którym regularnie ukazywać się będą następne. Walerij ss. 176. tym o tym samym Kurta rów,nicż P. A l e k s i e j e w, Etnogieniez, wyd. "Wysszaja Szkoła", Moskwa 1986, vValerij Aleksiejew znany jest ze swoich baddI1 c1otycz;,;cych historii ;.t,::-,pcllogi i, genetyki populacyjnej i teoretycznych problemów antropologii. Dziedziną jego naukowych dociekali jest ·także etnogeneza. Problem etnogenezy jest wręcz o::lwieczny, zawsze Vi spolcc:znej świ<lC!i'i!'Wśc; istniało przeświadczenie, że narody S,j ze sob'l tak spokrewnione. jaK PO"l.l'7.('g",:ni ludzie mający wspólnego przodka. Przykładem tego jest chociażby biblijna TabEca Ludów (Gen 10, 1-32), znajduje się ona nieprzypadkowo w kc,l~dze z s~'i.",:ka nazY\Va~1ej Genezi~: - Dochodzenie. UŚ lięcona prz~"'1z tracl.ycjQ v/r~~z~ () .";:.'::ealogii; E'tnosow, znacząco wpływa na wszelkie próby naukuv,;cg() opraeowal,:;, tego zag2dnienia. Widać to róv,rnież w książce Aleksiejewa, gdzie na przykiaci ',viele naukO\Nych sformułowali, które poznamy za c:hwi](;, nawi'j7.uje jakby do P()~()"Z'lej wieJzy l'lnogenetyczn"j. Etnogeneza, według zawartej w ksi;jżce i\lekg,iejewa definicji, to.,caly 2c'.ipol zjawisk i jJroc0::óW hi'>torycznych, które mają miejsce p,J::!:.:zas [ormow21,;" siG danego ludu i przywodzą do ostatecznego ukształtowani.a jego etnicznego ,,')Ecza" (s. 3). Do badania tej skomplik,owanej rzeczywistości powalane są przecie ',':::zystkim nauki histo-ryczne, a ponadto <lntropoiog.ia i lingwistyka. W miarę ;!J t'a~tania materic:lu dos,tarczClinego przez te różne dyscypliny, problem cinogenezy :)!.'cizie wymagal bardz.icj kompleksowego pOJejścia, z tej koniecznośc:i powstanie u-obna nauka - etnogenezeologia. Nie dowiadujemy się jednak, ja'ki miałby być ".osunek -owej etnogenezeologii do tak zwanych studiów etnic:znych, które, będ,\c ''''ciaż dziedziną interdy;;cyplinarn-ą. pochodzeniem ludów również się intl'rc~ui'ł. W zakresie metodologii badaI1 procesu etnogenezy, Aleksiejew postuluje. aby problemy te ujmować całościowo. Co· prawda może się wydawać, że entogeneza to mnóstwo ,raczej niezależnych od siebie pr-ocesów ni'e tworzących 'konkretnege- zbioru. Lecz głęboka analiza Aleksiejewa wykazuje coś wprost przeciwnego. Po ;):<'1'wl , Lublin 193:Y.Wyduwnictwo Lubelskie, ss 250. • Bern und stuttgart 1982. Paul Haupt Verlag, ss. 202. �237 RECENZJE "ze, ::''''powtarzalnf)~{: dowoLnej etnicznej wspólnoty jako całości pozwała mn:emać, iz de,.: ')rocesu jej formowania, także charakterystyczna jest pewna całość, wysoi,; i s>'.:J;eI1 integracji. Po drugie, proces .ten w każdym przypadku musiał przecież być Ó"~~osowany do określonych ram cz.aso-przestrzermych, Po trzecie, etnogenez.a ~i1n:'.' ;'!C7yĆ. może takie zjawiska jak rozwój kultury, glottogeneza, tworzenie się typóx antropo.Jogicwych oraz psychiki zbiorowości, które obserwuje sie też poza etnuFCneZ'ł, lecz tylko w niej widać, jak przeksztalcają się one w jeden wieloLt,:v.':· proces, dz;qki któremu powstaje nowy lud, A:,"~siejew stara ~.ię dOSltarczyć teoretycznych podstaw do badań nad etnogE';lC;:',. dlate-go jeg:J wywody ch<trakteryzują się pewną ogóln:Jści~l, lecz mimo t.ego r():~''':"z~je już I)('v,'ne konkretne zagadnienia, Czyni on t:J przez wyróżnienie "wiązek ,",:',()gcn<'iycznvch" (..cinogieni·e-ticzeskije puczki"j, termin ten oznacza po prostu grup.:: ludów zwi<)z,lIlveh między sobCj wspóln<) genezą Wśród tych wiązek wyróżnia on etnogenetyczne "drzewa" i krzewy". Te pierwsze to grupy ludów złączone v;~pó]nnt<l pochodzenia, przy czym daje się wyróżnić bliższe i dalsze sobie ludy, d,;,;" "f; WH;CZ ~porzLldzić hierarchię etnicznej bliskości. Natomiast krzewy etnoge:·,c·:.'·c7.ne to nicu,trukturalizowClne oałości obejmuj<)cę grupy ludów wprawdzie = '<'lzano wspólnym pochodzeniem, ale nierozdzielClne na bliższe czy dalsze podC;l"Jpy. Tak; krzew tworze} na przykład tubylcy Australii. VI' etnogen'..'tycznych drzel'::'lCh dale.i wyróżnia się "gałę:de" i "pnie". Gałę,?ie to takie ich części, które są I"'~.):'::estrzenicnc Jlil określonym tc!'ytorium IV określonym czasie. Jeżeli badani);;' :'J~t':pn(' ::'1 do,tat,'cznie wczesne dzieje takich grup, to WÓWC7.8-S mcżna zn~kon,'.",·y"vat: 0lnogenE'tyczne pnie. Ale te mają charakter raczej hipotfltycz;ny, znacz:' '," konkr<'tnicjsz.C' sa elnogenetyczne gałęzie. Jest ich ponoć 49, n':' tere<n,ie Europ" znajduje się gałąź powołska, wschodnio-bałtycka, skandynawska, środkoWO-t'l.:l'(,pejska, pirenejsko-apenińska, bałkańska i dunajsko-dnieprzańska, Rzecz jasna w tak wszechogarniającej typologii nie sposób uniknąć komplikacji, czego przykłade:':', je~l ;;t".ius Basków na obszarze. gdzi,£, ży ja ludy gałęzi pirenejsko-apenil1Sk:f' C::,~aj'lc EtrWf}('1!("ę ,A.,1eks~ejewa przekrmujemy się, iż dla wyjaśnienia pochodzen;" danego ludu nielbędne jest uporządkowanie rozma,itego i nader często niepev::;·. go materi::iłu zawieraj<)cego inform.acje a pokrewieństwie między ludami. SystE-:·'·lcltyka zaproponowana przez Aleksiejewa wydaje się dog,odną pods,tawą dla bad"c·~·' zainler::,sowanych etnogenez<1, a wywodzących s.ię z różnych dyscyplin. Xicmoi,,; jednak trudno dziś stwierdzić, czy stanie sip, ona POCź'1tkiem et.n:Jgeneze:'.lr<: Grzegorz ,'. W. C z i s t () \', Na1'Odnllje wvd, ..';nuka". tracl-icii folklor, Oczerki teorii, Pełczyński Leningrad 1986, s, 304. PlCice Kiryła Wasilewicza Czistova doskonale znane są w Polsce wąskiemu gronu s,;::,:-cjali,tów. <l sarn autor cieszy się dużym poważani·em Z tym wiekszym zainteresfnvaniem sięgnąłaem do najnowszej książki tego folklorysty, której pojawien!e się na rynku księgarskim odnotować należy w kategoriach wydarzenia, D1atf.i;":O też poświęcę jej to szersze niż zwyk.łe omówienie. �238 RECENZJE Należy tu zacząć od sposobu formułowa.nta i określklll1Jia przedmiotu sN'oich zainteresowań. Kirył W. Czistov definiuje folklor jako "całokształt tekstów werbalnych (strukJtur) funkcjonujących obecnie lub w przeszłości w życiu jakiegokolwiek etnosu lub jego jakiejkolwiek lokalnej, wyznaniowej, zawodowej lub innej podstawowej grupy konta/ktowej" (s. 6). Przy czym przez "grupę kontaktową" rozumie grupę realizującą komun.ikację w swoim obrębie (f.ace to face). Jlak sugerowałby podty-tuł pracy, jest ona zarysem teoI'ii i problemY:E:oretyczne będą w niej dominujące. Ale niezupełnie. Oto bowiem okazuje się. że jest to książka w dużej mierze pośw,ięcona przeglądowi stanowisk zajmowanycr-. wobec etnografii i fo,lklorystyki. K. CzistoiV sy1tuuje swoje przemyślenia na ich~runcie. Znaczny rozdźwięk jaki zarysował się między tymi dwoma dys,cyplLnam~ 'N latach 50-tych i BO-tych próbuje łagodzić obecnie, choć trudru:> przewidzieć cz:: wysHek ten cokolwiek tu zmieni. Jawi się przy tym jeszcze jeden problem. Zapy'tuje bowiem Czistov o >J. jak rozumiany jes-t lub jak należy rozumieć wz,ajemny s,tosun,e,k folkloryS'tyk: : etn{)grafii. Odpowiedź na to pytanie rozw.ija szeroko w rozdziat.e pt. "Folklor ~ :kulturo etnosu" (s. 1'3 - 106). J'ytanie to może być postawione za,równo na pIaszczyź.nie historycznej i feru:>menologicznej. Nie mówi tu jednak autor o etno-grafii : folklorystyce w odniesieniu do bardzo odległych etapów rozwoju ludzkości. Wic.domo. że owe wczesne etapy mają nieocenione m1aczenie podczas badania genezy :,)Lkloru. Ale' nie może przy ,tym ulec zmi'anie ,pierwszoplanowa rola etnografii. ~tóra najczęściej j.3;ko taka była przedstawi,ana. Przyczyny tego należy upatrywać ;)rzede wszystkim w sy11ikretycZJl1JOści archaicznej kultury. Wszystk.ie teksty we['oalne, zdaniem autora. powstawały i fUll1kcjonowały na płaszczyźnie obyczajowej. Zaznacza też, że cały daLszy rozwój folkloru, aż do późnego feudalizmu (w Rosj: XIX- XX w. )o-dbywał się pod silnym wpływem archaicznej spuścizny. Folklo~ ::,ego okresu, który w więks2JOści krajów Europy spisywany był w XVIII - XIX -.v~C'ku. nie może być zrozumiany bez dokładneg,o zbadaroa substratu leżącego ujeg'; pods>tawy. Z drug~ej strony, sam folidor był waimiejszym komponentem trad:r~yjnej kultury, integrującym wszys,tkie sfery kultury duchowej i nie tylko ducho\\',";, ale i w ZJnacznej mierze materialnej, a szczególnie socjonormatywnej kultury .:gromnej większości etnosu. Hisi1;orycznie ujmując pgadnienia stosunku etnografii do folklorystyki odwrotnie, wyróżnia K. Czistov 'trzy pUll1'k,ty:1. folklorystyka - nauka filolog'.czna. 2. folklorystyka nauka etnograficzna, 3. folklorystyka nauka samodzielna. ZauważapTZY tym, że tymczasem jeszcze nie pojawili się folkloryści, którzy ,'wiadomie opowiedzieliby się za wyłącznością którejkołwiek z tych orientacji, ich prace na ogół niczego takiego nie mówią (s. 7), a to między innymi dlatego, że nie ma Im temu żadnej wiarygodnej, teoretycznej podstawy. Sam Czistov uznaje f()lklorystykę, z powodu badanego przez nią mater.iału, na naukę filologiczną i e::l·)gruficzną jednocześnie. To istotne nowum w przemyśleniach Czistova I dowodz' jak dalece ewoluuje j'eszcze jego folklO'fystyczma koncepcj.a. Uważa, iż ta właśnie 'J£obliwość folklo,rysty1ki winna być każdemu uświadomiona do końca. Teoretyczc,; uzasadnienie takiego punktu w,idzenia wy,daje się autorowi naturalne i e1cmc:"tarne, Kirył W. Czistov nie odcina się jednak od swoich wcześniejszych prac, K';~Glżka, o k,tórej mowa, związana jes't org'3nic~nie z całym dotychczasowym dorobkien: autora, powstał'a jako uogólnienie już ustalonych i zaistniałych wywodów, lY'wsta1 K. wyraźnie podważa W. Czistov. Folklor i etnografia, [w:J Folklor i etnografia, Leningrad 10970,.'. " opowiada się za folklorystyką jako nauką samodzielną. a samodzielności lej nie l broni. �RECENZJE 239 łych na gruncie konkretnych poszukiwań w różnych historycznych warstwach i gatunkach rosyjskiego folkloru (byliny, bajki, lamenty, podania, legendy, obrzędy i folkLor obrzędowy, współcze~me procesy folklorystyczne itp.). Koncentruje się przy tym autor na problemach, które jego zdaniem są szczególnie ważne dla dotychczasowego zbliżeni'a etnografii i folklorystylki. W pierwszych cZJterech artykułach, po krótkim, aczkolw,iek interesującym wyłożeniu współczesnej teorii etnosu, za który uznaje "historycznie uformowaną i okrzepłą wspólnotę społeczną, stworzoną przez ludzi w niej urodzonych" (s. 13) 2, przechodzi do wyczerpującej odpowiedzi na następujące pytania: miejsce i funkcja folkloru w systemie duchowej 'kulturyetnosu; "wtórne" formy kultury i ich rola w rozwoju współczesnych tradycJi - ten artykuł poświęcony, mówiąc ogólnie, folkloryzmowi. należy do najeiekawszych w oałej pracy. W czwartym artykule porusza Kirył Czistov niektóre prohlemy słowiańskiej folklory,styki w aspekcie etnicznym. Pierwsza część książki kończy się omówieniem osobliwości kOl1!kretnego mechanizmu świadomości bylin jako nieoddzielnego komponentu etnicznej' kultury Rosjan, i wyjątkowej roli w tym procesie jaką zajęli wykonawcy bylin w Petersburgu i innych miastach Rosji w drugiej połowie XIX wi'C1ku. Druga część omawianej pracy złoiJona jest z artykułów, w których porusz.ony jest problem tradycji, jej natury i mechanizmu w świet,le ogólnej teorii kultury, a odnoszących się do współczesnej folklorystyki. Zauważa przy tym Czistov dwie podstawowe własności tradycyjnej kultury - stabilność i wariantowość. W końcu wskazuje na ścisły związek wariantowoćsi z ogólną teorią teID~tu folklorystycznego (lub jego poetyk,i). Trzecia część omawianej pracy zatytuŁowana "Folklor i historia" (s. 177 - 246) jawi przed czytelnikiem najciekawsze pokłady folklorystycznych przemyśleń K. W. Czistova. Tej partii pracy radzieckiego fol:klorysty pmgnę poświęcić nieco więcej uwagi. Powtarzalność zjawisk folklorystycznych jest jednym z centralnych problemów folklorystyki. Zawsze niepokoił on badaczy twórczości ludowej. W zalezności od jego rozwiązywania powstawały i rozpadały się znane szkoły i kierunki .. Okresy aktywnego zbierania paralel i analogU przeplatane były okresami sceptycyzmu. Ogólnie można powiedzieć, iż w części tej został prz'edstawiony problem powtarzalności zjawisk folklorystycznych w różnych etnograf:icznych środowiskach, na tle etnokulturalnych stosunków różnych ludów. W tym celu autor wybrał dwa temały podstawowe: pierwszy z nich to krytyczny przegląd badań nad legendą o "ZbawiCIielu" w pracach wielkiego rosyjskiego folklorysty i literaturoznawcy XIX wieku, A. N. Wesełowskiego, oraz w pmcach tzw. wiedeńskiej szkoły etnograficznej lat ostatnich. Trzecią część zamyka felieton pt. "Legenda o Zeleźniaku", w którym na wybranym przykładzie przedstawiony został przekaz twórczości dwóch podstawowych etillosów - rosyjskie:go i ukraińskiego. Problem historyczności folkloru w nauce radzieckiej sięga odległych czasów. Nieco inaczej jest w Polsce, :gdzie poza pracą J. S. Bystronia 3 i współczesnych. opracowań J. Hajduk-Nijakowskiej ,I badań takich instytucjonalnie się nie prowadzi 'Teoria etn.osu K. W. Czistova jest zbliżona, jak sam przyznaje, do propozycji J. V. BromIeja. Etnos i etnoqrafia., Moskwa 1973; tenże, Oczerki teorii e!nosa, Moskwa 1983. , J. S. BystroII, HIStoria UJ pies ni ludu polskieqo, Kraków 1925. • J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiqcego wojska w folklorze polskim. Próba typologii,. Opole 1980; taż, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, Warszawa 192:). �240 RECENZJE Zestawienie treści folklorystycznych z danymi dobytymi z dokumentów hict,Jrycznych jest jednym z ważniejszych przykładów historycznego badania folkloru, dlatego też K. W. Czistov, formułuje pod adresem folklorystów llasiGPuJClce postulaty: a. wyróżn;enie "pierwotnych" faktów przejawiaj<lcych siG w bezpośrednim ouzwierciedleniu rzeczywistości, oraz faktów "wtórnych", które prz'c"ziy artystyczn<j obróbkę w tradycji spisanej i w poprzedzającej ją tradycji ustnej. b. wyprowadzenie łub udoskonalenie metodyki wyjaśniania !olklory"lycznych elementów, odzwierciedlonych w dokumentach historycZ',:1ych. \",. celu rekonstrukCji folklorystycznych ,tematów, gatunków, zasad styli,,,tycznych itp. Zestawienie: "dokument historyczny - folklor historyczny" wymaga pewnego sprecyzowania i uzasadniania. Otóż bowiem wiadomo, że równocześnie z folkiorystycznymi opowiadaniami o wydarz'eniach historycznych, które powinny korelować z dokumentami historycznymi (kroniki, latopisy, itp.) w tradycji w,tnej zaw'·:ze wy,:tE:powaly opowiadania o terażniejszości, które pow;;tawały Vi zg:.\dnośc; Z ·woistym kręgiem współczesnej, bieżqcej dokumentacji. Wypełniały one [,rz"de w:;zystkim funkcje aktualnej informacjl. Element artystyczny w tych OjJowi:ldaniach u teraźniejszości był nikły, natomiast wysllek narratora ,;ioerowany byi na prze,zazanic informacji w najlepszym świetle wyraź,nie. Czistow w omawic!lE:j [Jr:,cy wyróżnia dwie płaszczyzny bieżącej dokumentacji i opowiadań o teraźniejszości: a. lokalna lub bytowa: opowiadania związane z "niższą" mitologią lub lokalnymi chrze~cijar\skilni "cudarni"' b<!dź niez\vykłymi WycarLE'niarni, opOWiaUL:.l},li:';. () ~kcH'- bach, miejscowych roz.bójnikach i innych wypadkach. Analogiczne wydarzenia zapis al y się z zasady w lokalnej dokumentacji, lub w dokumentach s<;dowych. b spoleczna lub polityczna: opowiadc:nia o wojnach politycznych j dyrra::Lycznych lub walkach wewn~ltrz cerkiewnych, które: wyja,śniane !lyły w duchu chwp:kicL tęsknot za wolnością, legend o "zbawicieiach", dalekich .:,volnych krajach', :Illtyfeudalnych powstaniach, rozbójnikach, wydarzeniach, które przybraly społeczny charakter ,i w mniej łub bardziej szerokim zakresie o "cudach", kture osiągnęły ramy ogólnopahstwowe, społeczne łub polityczne. Wlasciwe im dokumenty to bieżące zapISy w paJl:sLwowych łub łokalnych kronikach (!alOpi.cacilj, dOflU:;y, dokumenty scjdowp, sprawozdania oLicjalnycll osobistOŚCI, z"graniczrrych posłów i podróżników, korespondencja itp. Podobne opowiadania (aktualne legendy, memoraty, pogłoski, gadki, wieści, nowinki itp.) otrzymywały wyraźnie szerokie a niekiedy nawet ogólnopaństwowe rozprzestrzenienie. Ich wykonawców prześladowano, przeciwstawiano im oficjalne relacje, zakazy, ukazy itp. Ważnym problemem podniesionym przez Czistova jest datowanie tekstów folklorystycznych. Dzieło folklorystyczne, które najczęściej .ies't nam znane w zapisie, jest nie tylko rezultatem kolektywnej artystycznej działalności nosicieli folkloru. Oto okazuje się, iż dzielo to wyrastając z tradycji, a przechudząc różne koleje łosu, odkładało w sobie i utwierdzało szereg innych, różnych od sytuacji wyjściowej, elementów. Dlatego też chcąc datować treści folklorystyczne, powinniśmy, zdaniem Czistova, idealnie odtworzyć całą historię tekstu, mając przy tym na względzie, jakie to, składające się nań elementy mogły powstać lub wpłynąć na budowę tego tekstu, Ten postulat Czistova wydaje się być utopijnCl mrzonką, bowiem dla zdecydowanej większości przekazów folklorystycznych realizujących treści historyczne nie posiadamy żadnych informacji o jego rozwoju, zaś wszelkie spekulacje w tym zakresie muszą okazać się chybione, Omawianą książkę zamyka część mająca jednocześnie historyczny i sumaryczny charak,ter. W dwóch artykułach: "Z historii radzieckiej etnografii 30-tych �241 RECENZJE - 80-tych lat XX wieku" (s. 247 - 273) i ,,0 niektórych problemach ogólnej teorii folklory,styki" (s. 274 - 294), K. W. Czisbov dokonuje przeglądu rozwoju tych nauk w ostatnich dziesięcioleciach, odnosząc je do zagadnień poruszonych w pierwszych częściach książki. Praca Kiryła W. Czistova z pewnością na trwałe przejdzie do historii folklorystyki. Wydaje się, iż jest to p:raca, która z pewnością zasługuje na opublikowanie jej w języku polskim, stanowiłaby wówczas ważną pomoc naukową w badaniach nad zastanym folklorem źródłowym, jak i współczesnym. Wojciech ~VI. B. K i e n i n - L o P s a n, Obrjadowaja praktika Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", ss. 164. i folklor Łysiak tuwinskogo sza- Incwstwa, 'VIongusz Borahowicz Kienin-Lopsan od dwudziestu z górą lat zajmuje się badaniem syberyjskiego szamanizmu i ma w tym względzie znaczne osiągnięcia '. Najnowsza książka tego badacza rozpat,ruje tuwiński szamanizm z pozycj,i folklorysty. Podzielił ją na dwie części. W pierwszej omawia obrzędy i atrybuty tuwińskich szamanów, w drugiej - szamański folklor. Podział ben uzasadnia tym, iż \\" szamanizmie tuwińskim można wyróżnić takie ważne aspekty jak: światopogląd, prClktyka obrzędowa, atrybuty, tradycja folklorystyczna. Na osobną uwagę zasługuje, jak zauważa autor, społeczny status szamanów, lecz problematyki takiej nie podejmuje w tej pracy. Wiele miej'sca poświęca autor ludowemu wyobrażeniu o pochodzeniu szamanów. Zdaniem ludu szamani mogli pochodzić między innymi od s:zamanów przodków. Takich uważano za naj silniejszych i najprzedniejszych. Z reguły szamani znali swoich przodków do kcilku pokole!l i od ich- wymienienia oraz stwie:rdzenia takiego faktu zaczynali zwykle swoje błagalne modły. Uznawano także, że szamani pochodzą od duchów ziemi i wody. Zgodnie z ich mitolog.ią, jak pIsze au!tor omawianej pracy, wysoko w niebiosach żyli "azarłari". Niektórzy szaman'i świadomie wywodzili swoje pochodzenie właśnie od tych wyobrażeń. ,Q mitologicznym pochodzeniu szamanów mówi wiele tuwińskich legend (s. 16). Wśród Tuwijczyków byli też tacy szamani, którzy swoje pochodzenie wywodzili od złych duchów ,.ałbysów". I tu autor przytacza przekaz ilustrujący to przekonanie. Takich TuwijCZ}'cynazywali "uk czok hamnar" - czyli szaman bez rodu. Podobnie rzecz miała się ze złymi duchami "aza". W przekonaniu tamtejszego ludu "aza" może zabić człowieka i tylko szamanowi dane było widzieć ,;aza", kiedy przystępował do walki z nim, zwyciężał go w ciężkim boju i zabierał mu duszę chorego. Każdy młody szaman dążył do tego by mieć swój "własny" rodowód, swoje charakterystyczne "pismo", swoją muzykę, swoje teksty. Zrozumiałe 'jest przy tym, że swoistość ta mogła sIę wyrazić tylko w obszarze tradycji. Obok szeroko przedstawionych rytuałów (s. 21 - 34) Kienin-Lops.an przytacza legendy o nadprzyrodzonych zdolnościach tuwińskich szamanów (s. 35 - 43). W rozumieniu autora są to fantastyczne historie, których powstanie i rozpowszechnienie zawdZ1ięczać należy samym szamanom. Niektórzy szamani chwalili się tym, że 1 M. B. Kienin-Lopsan, K lvoprosu grafija", 1977, nr 4: The Funeral Rites 16 Lud, t. LXXII O kategorjach tuwinskich szamanow, "So\vietskaja Etnoof Tuva Shamans. Shamanism in Siberia, Budapest 1978. �242 RECENZJE w trakcie modłów mogą sprowadzić, nie wiadomo skąd, różnego rodzaju l)rzedmioty, np. tabakę, herba'tę lub dawno zagubiooe rzeczy jak arkan, krzesiw,". ,)icrścień. Autor przytacza szereg opowiadań utrzymanych w konwencji relacji! prz\Ożycia ilustrujących takie właśnie wydarzenia. Ponadto ~dnotować nal·c.ży w tym miejscu, że szamani, w rozumieniu Tuwijczyków, potrafili czytać cudze mYśLi wydobywając tą drogą największe sekrety. Niektórzy podczas transu mogli bo",) biegać po rozżarzonych węglach lub lizać rozpalone żelazo. W szamańskim fO'LKlorze znajdujemy szereg przekazów mówiących o szamanach zdobnych sprowadzać pióruny, o ich przeistoczeni.ach. Jednakże wszystkie te niezwykle cechy i "ciolnosci tracili w przypadku zapalenia tytoniu. Legendy o szamańskich cudach to :1!ez\\'yIe cenne źródło historyczno-etnograficzne. Pozwalają one wejrzeć i zrekonstruować tradycyjne myślenie i mitologię Tuwijczyków. W dalszym c,iągu pracy autor omawia rekwizyty szamal'lskic :lb:z·;dó·", (s. 43 - 77), bez Mórych jakakolwiek modlitwa, jaki,kolwiek magiczny zab:eg bylby nieskuteczny. Wiele miejsca pośw.ięca też ceremonii pogrzebu szamana (s. ,7 - 891. Dla poznania wczesnych wierzeó religijnych "Jiell<;ie znaczenie ma L:~l;',~:: "'01'czość ludowa i właśnie dlatego autor podejmuje się w drugiej c~ęści OIllH '.'.'i Ol'lej pracy zaprezentowania "szamańskiego folkloru Tuwijczyków" (s. 89 - I;') ~i. Szamański światopogląd znajdował wyraz nie tylko w rytuałach, ale i w folklorze. TUwińscy szamaJni podczas gorących modlitw "wędrowali" w świecie "I)l)Qziemnym", "niebiańskim" i "środkowym", czym z całą pewności'1 wyraża się tradycyjna trójdzielność kosmosu, o czym tak szeroko niedawno na podobnym p~~ykładzie pisał Nikolaj Aleksiejewicz Aleksiejew 2. O swoich wrażeniach i w~"L:::ynach szamani chętnie opowiadali zgromadzonym słuchaczom. M.ożna powiedzieć, ż: ·iJ'cowali .swój świat za pomocą słowa. Autor opracowania ubolewa jednak, że ,:.amat'lska poezja, jako część tuwińskiego folkloru, jeszcze nie stała się przedmiotem specjaLnych badaJ1. Zauważa też, że w zbiorowej pamięci zachowane ZOSLI; y nazwiJsika niektórych autorów szamańskich w.ierszy, jednak więkswść z nich .~;, już anonimowa. Zrozumiałym jest, że wśród szamanów byli wybitni mistrzo'.\'[C' poetyckiego słowa i naśladQwnictwa. Ponieważ jednak szamaJ1ski folklor n:e mógł si.ę rozwijać tylko w obrębie jednej, szamańskiej tradycji. przeja wy wyraż:,ej autorskiej indywidualności nie były koniecZJnym warunkiem twórczości. Llatego w sZlamańskim folklorze,. zapiisanym przez autora w różnym czasie i od ~óż.nych informatorów, pobrzmiewają przede wszystkim typowe, paralelne tematy i motywy. KSliążka, o której mówię jest niezwykle linter·esująca. Wszelkie proble!:iY. jakich podjął się autor, przedstawione !zostały tu bardzo czytelnie i komunikatywnie, co obok niewą:tpliwych walorów merytorycznych podnosi. wagę te; 9racy. Dennis B i n n s, A Gypsy D. Binns jeS't wykł·adowcą szkoleniowych, instruktażowych Bibliography, vol. 1: 1982, vol. 2: 1966, Manchester. w Traveller.s School i autorem licznych mat·e~lałów dla nauczycieli pracujących wśród koczow{u~~ów. : N. A. Aleksiejew, Szamanizm tjurkojazycznych wnitielnogo issledOWanija, Nowosibirsk 19'1ł. narodow Sibirii. Opyt ariealll~'Ic! .ro- �243 RECENZJE Efektem j~go pracy również i z cygańskimi koczownikami jest prezentowana bibliografia. Tom pierwszy zawierał bli,sko 1300 pozycji oraz -indeks rzecZ<Jwy i topograficzny, co naturalnie bardzo zw.iększa wartość i użytecz.ność bibliografii. W następnych latach B~nns wydawał corocznie suplementy do swej bibliografii (ukazało się ich 3), i o:>tabnio zdecydował wydać je w formie 2 tomu. Zawiera on 1046 pozycji, co w sum-ie daje już bibliografię o zawartości ~343 publikacji {wydana w 1914 r. bibliografia cygańska G. Blacka zawierała ponad 4000 publikacji). Niestety drugi tom nie zawiera już indeksów; kolejne pozycje są też nie numerowane co utrudnia posługiwan.ie się bibliografią, zwłaszcza w przypadku odwoływania się do niej. Bibliograf.i.a Bi-rrnsa obejmuje glóW1nie publikacje wydane w języku angielskim. Inne są wymi'eniunc tylko wówczas, jeśli znała zły się Vi kręgu z.ainteresowail autorów anglojęzycznych, były cytowane etc. Przy tym autor nie rezygnuje z załączenia do bibliografii publikacji drobnych, popularnych, chcąc ogarnąć możliwie szeroki zakr2s zainteresowali publi-kujących cygalnologów j popularyz.atorów. Autor zdając sob:e sprawę z trudności zebrania wyczerpującej bibliog.rafii odwołuje się we wstępie do cyganologów w innych krajach dochodząc do wniosku, że istnieje wi~ksza możliwoś6 tworzenia takich bibliografii w ramach poszczególnych krajó",.:. W przyszłości można by je zebra'; i w całości opublikować. Dotąd takie bibliografie u'kazaly się m. in. w ZSRR (A. W. German, 1930) w Czechoslowacji (M. Hiibschmannova, 1974), na Węgrzech (M. Vagh, 19~.), Holandii (P. Havens, 1982), RFN (R. Gwnemeyer, 1983), trwają prace nad bibliografiam.i cygallskimi w Finlandii, Japonii, Węgrzech, a także w Polsce. Adam Maciej Łuk nicza, Warszawa o w s k i, PoLski 1987. ss. 144. film etnograficzny, Ludowa Bartosz Spółdzielnia \\'ydaw- Prawie nie zauważany w genologii filmu dokumentalnego gatunek czy odmiana gatunkowa jak,im jest f.ilm etnograficzny, ma w osobie Macieja Łukows.kiego znakomitego popularyzatora. Zwracał on już nie raz uwagę na zainteresowani,a dokumentalistów kulturą ludową, a w 1984 roku prowadz;ił w telewizji cy,kl "Filmowy świat ctnogriJfii'·. Ostatnio zaś ukazala się jcgo książka pod tytułem Polski etnograficzny, będąca zarysem dziejów tego tak malo znanego gatunku. Na teoretyczne rozważania z tej dziedziny przyjdzie pewnie jeszcze poczekać, ale na razie omawiane tu opracowanie historyczne w pełni zadowala. Dzięki niemu można się dowiedzieć, jak fjlm etnograficzny wyodrębn.i,ał się z filmu krajoznawczego, jak jego twórcy zdobywali "etnograficzne" doświadczenie rozstrzygając ów podstawowy dylemat: rejestrować czy interpretować. Wiele do myślenia daje z.aproponowane w książce M. ŁukowSJk:iego ujęcie całego dorobku etnograficznego polskiej kinematografii w postaci pięciu modeli: "model technologii twor.zenia" to beznamiętne n.iemal przedstaWlienie ludowej działalności produkcyjnej (W. Zukowsk:iego Jarmark w Leżajsku, W garncarSkim rodzie i inne); "model obyczaju rekonstruowanego" służy reżyserom, którzy chcą zarejestrować obyczaj czy obrzęd już w tradycyjnej formie zanikly i który mo-żna tyłko zrekonst.ruować przy pomocy ludowych zespołów foJklorystycznych (J. Gabryels~iego Wesele białoruskie, K. Muchy Wesele w Krobi Starej, P. Sz.ulkina Dziewce z ciortem); "model reportażu etnograficznego" jest realizowany w filmach nm l'· �244 RECENZJE ukazujących wspólczesne wysilki zmier.zające do odtworzenia lub utrwalenia kultury ludowej (S. Gmbowskiego Melodie, które nie zginą, W. Zukowskiego Beskidzie, Beskidzie, kto po tobie idzie); "model dokumentacji etnograficznej reprezentują fUmy opisujące ludową technologię (T. Kallwejta Huta sprzed 100 lat, Hej bystra woda); ,i wreszcie "model tilmu krajoznawcLO-etnograficznego" obejmuje filmy popularnonauk'owe, w których treści etnograficzne sąsiadują z innymi. Powyższe modele nie są rzecz jasna wszystkim, czego w dziedzinie filmu o kulturze ludowej można dokonać, jak na raZiie jednak cala ta twórczość w Polsoe daje się zmieścić w ich ramach. Omawiana tu książka z pewnością zdobędzie uznanie środowisk interesujących się kulturą tradycyjną i szukających adekwatnych sposobów jej opisywania. Kultura ta, z natury swej przejaw,j'ająca się raczej hic et nunc, w miarę prawdziw:e może być oddana lącz;nie z próbą jej zrozumienia, właśnie na taśmie filmowej. Tę prawdziwość. ja'k wynika z książki ł.ukowskiego, osiąga s.ię nie tyll:o przez artyzm reżyser-ii, lec.z także, czy może przede wszystkim - przez naukowość etnografii. Wszakże kamera filmowa zgodnie z zalożeniami braci Lumiere miała być jedynie aparatem służącym do badań naukowych. Grzegorz Pelczyński nad polszczyzną kresową, redakcja: J a n u s z R i c g e r i W i a c z e s ł a 'W Wel'enicz, T. I, II, III, IV, Zakład Narodowy im Ossolińskich - Wydawnictw0 - WrocJaw 1982 (s. 260), 1983 (s. 150), 1984 ~s. 1183). 1986, (s. 122). Stttdia Do naj słabiej znanych zbiorowości polskich poza obecnymi granicami kraju należą Polacy w ZSRR. Wielowiekowe sąsied:~two z Rosją oraz spuścizna wojen i zaboru doprowadziły do sytuacji w 'której po 1921 L, a więc roku wstępnego ustalenia granicy pomiędzy oboma państwami, pozostało po jej wschodniej stronie co najmniej 790.000 Polaków. Zmiany w latach II wojny światowej (zajęcie wschodniej części terytorium II Rzeczypos'politej, deportacje, powstawanie polskich sił zbrojnych) i okres'ie powojennym (dwufazowa repatriacja z lat 1944 - 1950 i 1955 - 1959) zwiększyły liczbę Polaków mieszkających w ZSRR. Według oficjalnych danych było ich w roku 1959 1.380 tys. (spis radziecki), w roku 1962 1.430 tys. (Atlas narodow mira, Mo.S!kwa 1964), w 1970 --,-- 1.167 tys. (spis radziecki) i w 1979 1.151 tys. (jak wyżej). Dla porównania, naukowcy polscy na Zachodzie szacują dzisiaj liczbę Polaków w ZSRR na co najmniej 2.275 tys. osób. Badanoia naukowe tej zbiorowośc.i ograniczają się w zasadzie do trzech nur[ów: badań nad reemigrantami, szczególnie z drugi'ej połowy lat pięćdziesiqtych, studiów nad poli>kojęzyczną oświatą i badań językoznawczych. Te ostatnie, rozpoczęte w ZSRR w latach sześćdziesiątych ,zaowocowaly dwutomowym wydawnictwem Polskije. gowory w SSSR (Mińsk, 1973). Również i w Polsce, w ramach badań polonijnych podjęto ten temat (por. Z. Kurzowa, Język polski w ZSRR. Historia, stan obecny, potrzeby badawcze [w:] "Przegląd Polonijny" 1983, z. 1, s. 17- 38). Jednym z efektów badań prowadzonych po obu stronach granicy jest właśnie omawiane tu, czterotomowe dotychc.zas wydawnictwo. Studia nad polszczyzną kresową powstają w ramach wspólpracy Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademi Nauk i Instytutu Językoznawstwa Akademi Nauk Białoruskiej SRR. Wchodzą one w skład opracowywanej przez K.T PAN serii "Prace Językoznawcze" (t. 98, 106, 107, 110). Zawierają szereg tekstów z zakresu �RECENZJE 245 historii i wspólczesności języka pol,skiego poza wschodnimi granicami obecnej Polski, zarówno opracowań teoretycznych, jak i zapisów orygilnalnych, "Studia" publikują teksty w języku polskim (tom I - 47%, II - 480f0, III - 4BG/o, IV - 9,20/0), rosyjskim (tom I - 460/0, ILl - 390f0, III - 410/0, IV - 1%) oraz w ujednoliconej, z malymi wyjątkami, transkrypcji fonetycz)ilIej (tom I 70f0, II 130f0, III 110f0, IV - 70f0). Na ich lamach po-dejmowane są rozważania nad przemianami języka polskiego, funkcjonującego wspólcześnie w obcojęzycznym otoczeniu, szczególnie na terytorium Litewskiej SRR i Bialoruskiej SRR oraz pograniczu tych republik. Artykuly tej grupy zajmują się problemami morfologii, zapożyczeń, frazeologii, ogólnej charakterystyki języka oraz tak zwaną socjolingwistyką (I, 123 - 138; 139 - 150; 179- 191; 193 - 206; 225 - 231; 233 - 242; II, 25 - 29; 65 - 72; 73 - 84; 8,5 - 10,1; III, 7 - 22). Historii i wspólczesności języka polskiego tych obszarów dotyczą także dwa, trudno dostępne artykuly nieżyjącej już Haliny Tmskiej {I, 19 - 121 II, 15 - 23) oraz próbki tekstów oryginalnych z terenów Litewskiej SRR (l, 243 - 250; 251 - 255; II, 139 - 150) i Bialoruskiej S'RH (IV, 113 - 118). Kresową pols,zczyznę w Łotewskiej SRIl omawia z kolei Józefa M. Paruszta pisząca o skladni poszczególnych przypadków rzeczowniJka i językowych formach frazeologicznych (I, 207 - 224; IIiI, 133 - 145), a także prezentująca orygialny, polski tekst ze wsi Dagdy rejonu krasławskiego ŁSIlR (I, 257 - 259). Na,tomiast w tomach II, III i ,IV pojawiaj<l się artykuly o języku polskim w Ukraińskiej SIlR - jego przynależności dialektowej (II, 31 - 47), wymianie spólglosek (lIII, 127 - 131) i współczesnej postaci (teksty oryginalne ze wsi Nowos'ielica i Maókowce rejonu chmielnickiego USIlR III, 177 - 18,2; IV, 109 - 112 oraz Kazachskiej SSIl teksty o koniugacji czasowników (Ul, 91 - 126) i leksyce (II, 147 - 154) poprzedzone wstępem Romana Laskowskiego (III, 23 - 31). Pozostałe, 'nie wzmiankowane wyżej teksty poświęcone są ogólnej charakterystyce języka pols'kiego kresów poludniowo(II, 9 - 14) i pólnocno-wschodnich (I, 13 - 17), zapożyczeniom polskim w języku litewskim (I, 151 - 177) i ukraińskim w języku polskim (II, 49 - 63), wpływowi języ1ków wschodnich na polską hteraturę dokumentalną (redakcja polska III Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego II, 103 - 118) i piękną (listy króla Jana III Sobieskiego do żony, królowej Marii II, 119 - 125; III, 155 - 167 oraz elementy leksyki kresowej w powieściach ludowych J. 1. Kraszewskiego - n, 127 - 138), a także malo znanym pracom językoznawczym Jana Karlowicza wraz z tekstem Podręczmika czystej polszczyzny dla Litwinów i Petersburczan tegoż autora (III, 33 - 81; 821- 90). Analizę dorobku tego ostatniego przeds,tawia również artykul Zofii Sawaniewskiej-Mochowej (IV, 37 - 70). W tomie III ("Studiów" znalazły się także próbki tekstu gwarowego reemigrantów polskich z Litewskiej SIlR, którzy przybyli do Bartoszyc w województwie 01s'ztyńskim z byle go powiatu wileńsko-trook,iego II Rzeczypospolitej w latach 1945- 1946 i 19'56 - 1957 (s. 169 - 175), zaś w tomie IV szkic Barbary Dubickiej o odrębnościach slowotwórczych polszczyzny wileńskiej (s, 71 - 79). W tomie tym zamieszczono również ilustrowany mapkami artykul Feliksa Czyżewskiego na temat polsko-ukraińskich kontaktów językowych (s. 81 - 107) oraz teksty z nadgranicZlilej ws,i bialostockiej Niemirów, której najstarsi mieszkańcy pamiętają jeszcz:e gwarę ukraińSlką (s. H9 - 121). Trzy pierwsze tomy zawierają ponadto przedmowy określające krótko ich zawartość, w tomie I znajduje się szkic ,Janusza Riegera O potrzebie badań nad polszczyzną kresową (s. 9 - 12), natomiast w tomie IV artykuł Marii Karpluk "Stan badań nad polszczyzną kresową XVI wieku" (s. 7 - 35). �RECENZJE 246 "Studia nad polszczyzną kresową" wydają się być niezmiernie ważnym materiałem nie tylko dla językoznawców, ale i dla badaczy zagadnień e1JniczJilych. Ze względu na niemożność dokonywania badań etnograficznych i socjologicznych nad położeniem ludności polskiej w ZSRR szczególnie cenne s<) tu informacje O małych, dokładnie zlokalizowanych skupiskach ludności używającej języka polskiego, o s,topniu ich językowej asymilacji i położeniu materialnym. Często też wymieniane są nazwiska informatorów i autorów tekstów oryginalnych (przykładem jest tu zestaw 37 nazwisk Polaków -- mieszkailców Kazach5kiej SHE). Pomimo możliwości zakwestionowania wielu dokonanych na łamach "Studiów" uogólnień, przede wszystkim ze względu na niewielką reprezen'tatywność dobranych do badail prób, dotychczasowe oSIągnięcia tego wydawnictwa pozwalaj;j z cbżym zainteresowaniem oczekiwać na jego następne ,tomy. Mirosław Boruta Euzebiusz G i l, Wspólczesne ludowe kowalstwo Opolszczuzny, Opole 1982, ss. 93. Praca E. Gila jest efektem badań terenowych autora, prowadzonych w latach 1976 - 1979 w ramach prac badawczych Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Autor sięgnął również do materiałów archiwalnych i statystycznych. Badaniami objął kowali miejscowego pochodzenia, będących tym samym kontynuatorami lokalnych tradycji tego rzemiosła. Praca jest pierwszą syntezą kowalstwa na terenie Opolszczyzny. E. Gil nie ogranicza się jedynie do współczesności. Przy pomocy literatury i archiwaliów dokonuje próby rekon5trukcji funkcjonowania tego rzemiosła na Opolszczyżnie na przestrzeni ostatnich wieków. Kowalstwo jako samodzielne rzemiosło wyodrębniło się we wczesnym średniowieczu, wkrótce też nastąpił wyraźny podział na kowali miejskich i wiejskich. W 17187roku na terenie Opolszczyzny praoowało 901kowali, z tego w miastach 168 (18,6 Ojo). Dalszy rozwój kowalstwa wiązał się na tym terenie z wprowadzeniem w XIX wieku nowych kapitalistycznych form gospodarowania. Zaczęto wtedy w rolnictwie stosować szereg żelaznych narzędzi, jak pługi, brony itp., które w dużej części wytwarzane były w wiejskich kuźniach. Również wiele fabrycznych narzędzi rolniczych było w tych .warsztatach udoskonalanych, przystosowywanych do miejscowych warunków lub po prostu naprawianych. Rozwój techniki pozytywnie odbił się na wyposażeniu kuźni, do ,których zaczęto wówczas wprowadzać fabryczne narzędzia i maszyny. W 1900 roiku w Izbie Rzemieślniczej w Opolu zarejestrowanych było 1176 mistrzów kowalskich, 559 czeladników i 762 uczniów. W czasie I wojny światowej nastąpił ponowny wzrost znaczeni'a kuźni wiejskich, które, w przeciwieilstwie do przemysłu pracującego na potrzeby wojny, zaspokajały potrzeby wsi w maszyny i urządzenia rolnicze. W okresie nastania w Niemczech narodowego socjalizmu i nastawienia przemysłu na zbrojenie, wielu kowali rezygnowało z samodz,ielnej działalności przechodząc do pracy w zakładach przemysłu metalowego, które umożliwiały osiąganie wyższych dochodów. W wyniku działań wojennych podczas II wojny światowej, znaczna część rzemieślników, jako żołnierze, poległa na froncie lub też wyjechała do Niemiec. W'iele kuźni zostało zdewastowanych. Odbudowa tego rzemiosła trwała do 1948 roku. �247 R~CENZJE Lata 1949 - 1956 to złe czasy dla rzemiosła indywidualnego i w tym oczywiście kowalstwa. Wysokie domiary podatkowe i brak surowców spowodowały regres j rezygnacje wielu kowali z samodZiielnej działalności. Dopiero koniec roku 1956 przyniósł znaczącą pO.pr.awę i <trwający do 1960 roku dobry rozwój rzemiosła. Odnotowano wtedy istnienie największej liczby warsztatów (445). Od 1960 roku zaczyna się upadek tradycyjnych kuźni, spowodowany wieloma czynnikami: upowszechnianiem się nowych narzędzi pracy w wyniku elektryfikacji. rozwojem innych konkurencyjnych rzemiosł, m. in. związanych z obsługą wsi zakładów ślusarslkich, spadkiem. :z.apotrzebowania ws.i na podkuwanie koni i innymi, jak choćby istniejącymi przepisami prawnymi, które nie ułatwiały prowadzenia kuźni przez kowali emerytów. W dalszej części swojej pracy autor lozpatruje kowali jako grupę społeczno -zawodOWe}, (większość obecnych kowali jest również posiadaczami ziemi), rozważa kwestie związane z kształceniem i kwalifikJacjami. W pracy szczegółowo omówione zostały surowce kowalskie oraz warsztat pracy - najstarsza kuźnia pochodzi z 1726 roku z Ziemiełowic pod Namysłowem, a wiele innych z połowy XIX wieku. W dalozej części autor omawia kwes'tJie związane z wyposażeniem i narzędziami w kuŹl1:. z których wiele wykonywanych było rękami samych kowali. Dużo miejsca pDśw:~cDno technikom stos·owanym w pracy kowala i efekt{)m tej pracy w postaci wykonanych narzędzi rolniczych, takich jak pługi, Dadła, brony, kopaczki, dołownik.:. Innym zadaniem ·kowali było przede wszys'uk'im okuwanie i naprawa wozów, a także jedna z najważniejszych ról tradycyjnych 'kuźni - podkuwanie koni. Autor nie pominął również omówienia 7Jdobień i walorów plasltycznych wyrobów kowajstwa opolskiego, które wyrażało się w nadawaniu ozdobnych ksrztaltów wykonywanym przedmiotom, takim jak np. okucia i wykładki zamkowe oraz zdobieniu ich powierzchni wzorami najczęściej geometrycznymi lub roślinnymi. Jednak już w' okresie międzywojennym dało się zauważyć zmniejszone zapotrzebowanie klientów na tego rodzaju usługi, a po wojnie odbiorcom zależało na szybkości pracy i taniośei wytwarzanych w kuźni wyrobów, co w efekcie doprowadziło do zaniku ti'adycyjnego zdobnictwa w kowalstwie. Książka zaopatrzona został'a w zdjęcia i rysunki wyjaśniające omówione zagadnienia i dostarczające dod2.bkowych informacji. Publikacja ta zasługuje na duże uznanie ze względu na klarowność wywodu i przejrzystość ,treści. Pozycja ,to tym wartDściowsza, 7JC podejmuje probłematykę kowalstwa na ziemi,ach zachodnich, o przyspieszonym procesie zaniku tradycyjnego kowalstwa. Pomimo tego, że na temat ,kowalstwa napisano już "tosun.kowo dużo (nie sposób nie wspomnieć tu -o dziele R. Reinfussa Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce, Wrocław 1M.3), to należy pamiętać, że znajdują się jeszcze spore obszary kraju. zwłaszcza północne, na których o kow.alstwie wiejSikim wiemy bardzo mało. Warto na tych terenach podjąć badania, aby uzyskać materiały dotyczące kowalstwa z całego kraju. Jerzy J~rzy F i c o w Si k i Cyganie Kra;':c.w 1986, ss. 426, wyd. III. nie na polskich drogach, Kuniewski Wydawnictwo Literackie, Pierwsze wydanie opracowania histDr.ii i kultury Cyganów pod tytułem Cygapolscy opublikował J. Ficowski w 1953 r. Następne wydanie, znacznie r-ozsze- �248 RECENZJE rzone, uzupełnione o cale rozdziały, z rozbudowanym słownikiem trzech dialektów Cyganów polskich - ukazało się w 1965 r., już po ostatecznym ustawowym osiedleniu koczujących dotąd Cyganów. Obecnie, trzecie wydanie jest już tylko nieco uzupełnione w.ersją poprzedniego, natomiast w stosunku do tamtego znacznie uboższe graficznie. Wydane na podłej jakości papierze, jak większość obecnie drukowanych kSliążek, pozbawione jest, jakże licznych i wartościowych w poprzednim wydaniu, ilustracji. Bmk ten niewątpl'i wie wynagrodzi kolejna, znajdująca się już w druku pozycja ksiązkowa Ficowskiego. Będzie to wielobarwny album bogato ilustrowany, lttóry ukaże się niebawem nakładem lnterpressu. W obecnej wersji J. F1i.cowski zachował poprzedni układ rozdziałów (z niewielkimi zmłanami). W ramach tekstu dokonane zostały niewielkie uzupełnienia I tak w rozdziale :z,atytuł'owanym Królestwo c'ygańskie ... autor przytacza 2 kolejne odnalezione w Archiwum Głównym Akt Dawnych paszporty dla wójta cygańskiego Klimonta Florianowicza oraz przywilej na starszeństwo cygańskie (a więc nominacja na "króla cygańskiego") dla J'ana Nawrotyńskiego, wydany w kancelarii króla Jana Kazimierza (s. 36 - 39). W rozdziale o martyrologij Cyganów w czasie okupacji niemieckiej uzupełnia autor niektóre relacje ,m. in. dotyczące wymordowania Cyganów w Szczurowej. woj. tarnowsk.ie (s. 119 - 120). Rozdział o pożywieniu uzupełniony jest o kilka akc'pitów dotyczących lecznictwa ziołami (s. 172 - 173). Największym zmianom uległ rOlidział pt. Skalania i przysięgi, który jest zmienioną nieco wersją artykułu opublikowanego przez Ficowskiego w .,Miesięcznii;1.1 Literackim" w 1983 r., opracowanego zreslitą na bazie materiałów publikowanych w poprzednim wydaniu Cyganów Polskich. Został on znacznie uzupełniony o informacje dotyczące funkcji Śero Roma. l jest to jeden z dwu rozdziałów, który d(lproWla'Clzawiedzę na temat Cyganów do chwili obecnej. Drugim rozdziałem, w którym autor aktualizuje swą wiedzę jest Cyganologia w Polsce, gdzie Ficowski prezentuje grono najmłodszych cyganologów i ich osiągnięcia; również w bibliografii zasygnalizowane są niektóre najnowsze prace o Cyganach. Ta niewątpliwie war.tościowa książka, pods.tawowa lektura dla wszystkich zainteresowanych cyg.ańską kulturą, wiele traci ze względów ubós'twa edytorskiego. Brak .ilustracji i bodaj krótkiego streszczenia obcojęzyclinego (mogłaby to być niezwykle cenna praca dla badaczy kultury cygańskiej w całym świecie - jest jednak niedostępna ze względu na język, choć autor jest powszechnie znanym cyganologiem), znacznie' obniża jej war,tość nawet w stosunku do wydania poprzedniego. Są też w niej pewne bmki, które mOŻlllaprzypisać autorowi, a może zbyt długiemu cyklowi produkcji, podcZias którego to okresu traci się ochotę na uzupełnienia czy popDawRJi, choć czasu jest dość. Otóż ws'tęp książki jes't datowany na 1974, choć jest w całości przepisany z poprzedniego wydania sprzed 10 laty. Niektóre fragmenty w tekście pracy natomiast świadczą o tym, że autor nie dokonał korekty reszty tekstu i stąd miejscami odnosi się wrażenie, iż czyta się poprzednie wydanie. Razi to zwłaszcza w miejscach, gdzie autor odwołuje się do chwili obecnej, wówczas nie wiadomo czy chodlii o lata, gdy kończył pisać drugie wydanie, czy o czas w kilkanaście lat później. Np. na s. 103 pisze o śmierci Rudolfa Kwieka (zm. 1964) "Dopiero obecnie (... ) trzy lata po śmierci Rudolfa Kwieka ... " Jest takich miejsc więcej. Szczególnie uderza ten brak korekcji czasu w momentach, gdy mówi się o koczujących Cyganach w czasie teraźniejszym. A przecież mógłby autor bodaj krótko spróbować podsumować to, co z kulturą cygańską stało się w ostatnim czasie, po przymusowym ich osiedleniu. Przecież wiele zwyczajów musiało ulec zmianie, dostosowaniu się do wspólczesnych realiów �249 RECENZJE życiowych. Jednocześnie zaś w tym nowoczesnym świecie trwa zadziwiająco ,I'iele elementów najbardziej tradycyjnych, zadziwiająco żywotnych. Autor ma na te[1~ temat dostateczną wiedzę. We wstępie jednak powtórzył zastrzeżenię sprzed kilkunastu lat, iż pozostawia ten rozdział innym, sam swoje zainteresowanie Cyganam,i zamykając na roku. gdy zmuszeni zostali do zaprzestania koczowania, wyzbycia się jednej z zasadniczych cech świadczących a ich cygańskim człowieczeństwie - manuśiben. Adam Bartosz "Cyniczna uczta etnografa" czyli Jerzego Ficowskiego Demony cudzego strachu. Po przeszło dwudziestoletniej przerwie ukazała się kolejna książka Ficowskiego poświęcona Cyganom, której pełny tytuł brzmi Demony cudzego strachu. Wspominki cygańskie 1. Praca ta, na którą sikładają się w większości nie publiJkowane dotąd materiały i osobiste wspomnienia, jest dla autora Cyganów polskich '" i Cyganów na polskich drogach (ich nowe, rozszerzone wydanie u'"aza10 się w kilka miesięcy po Demonach .. .)' swoistym pożegnaniem z cy;::ańszczyzną, czyli, jak pisze, z epoką w jego życiu, która już dawno przeminęła 3. Jest czymś w rodzaju ostatecznego oczyszczenia szuflady z niewykorzystanych dotąd fragmentów materiałów i wspomnień, nie składających się na jedną, spójną całość. Zamieścił w niej Ficowski historie, które "zaw,ierają nowe, nieznane dotychczas wiadomości, odsłaniają - już na ogół nie w tematycznych układach, ale na przykładzie ludzkich losów dziedziny cygańszczyzny jeszcze nieschodzone przez nas. I relacje między obszarami egzotyki i rejonami codzienności, związki między n i m i a -n a m i ... '''. Jest więc niejako dopełnieniem poprzednich książek i naukowych artykułów':" interesującą ilustracj,+ do zawartego w nich "wykładu". Przynosi też, co prawda na marginesie, wiadomości o nas - naszym stosunku do Cyganów (niemal wszystkie rozdziały), kolorycie dawnych kresów wschodnich (rozdział Cygan honoris causa poświęcony obieżyświatowi i przyjacielowi Cyganów, Edwardowi Czarneckiemu) oraz o s,tm,szliwych warunkach panujących w czasie okupacji hitlerowskiej na Wołyniu (rozdział Przemytnicy życia). Nie mniejszym walorem Demonów '" jest ujawnienie przez autora metod swojej pracy badawczej. Dowiadujemy się jak wyglądało nawiązywanie pierwszych kontaktów z Cyganami, później przyjaźni, nauka języka, przełamywanie własnej niechęc.i do innego sposobu życia. Praca w wykJonaJniu Ficowskiego bez wątpienia pionierska i uwieńczona zamierzonym sukcesem - uczyniła zeń na długo najlepszego cyganologa w Polsce. Niestety, to właśnie obnażenie się Ficowskiego jako badacza, osobis,ty czę.sto charakter zawartych w książce wspomnień, sprawiły, że nie może ona przejść nie zauważona przez etnogr'afów. Niestety, bo jej treść zmusza do zastanowienia J. Ficowski, Demony cudzego strachu. Wspominki cygallskie, Warszaw-d 1986, ss. 262. 'Tenże, Cyganie polscy szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; tenże, Cyga-o nie na polskich drogach, Kraków 1986. 1 • Tenże, Demony ••• , s. 6. 4 T'::llnże, s. 61. 'Pełny wykaz cyganologicznych drogach, Kraków 1986, s. 425 - 426. prac Flcowskiego zawarty jest w: Cyganie na polskich �RECENZJE nad etyką zawodową ,etnografa, a postawa F:icowSlkiego w tej materii budzi roz"{:zarowanie, szczególnie bolesne dla wielbicieli jego dokonań. Książka nie powstawia żadnych wątpliwości co do tego, że z pełną premedytacją pozyskawszy przyjaźń Cyganów, zatajając swe zamierzenia, wszedł ()in w posiadanie wiadomości o ich kulturze zazdrośnie strzeżonych przed obcymi. Poznał wiersze Papuszy przekazane mu jako przyjacielowi z kategorycznym zastrzeżeniem, by nie były publikowane. Opublikował jedno i drugie, Uzyskał sławę "odkrywcy" Papuszy i tłumacza jej poezji, najleps:>:ego cyganologa \, Polsc2. Znajomość języka wykorzystał jeszcze do napisania pmu "cyguńskich'" piosenek dla cygańskich piosenkarzy. I cygańszczyzna stała się w jego życiu "minion,! epoką" (do tego stopnia, że obecna wyprzedaż objęła ta·kże intymne szczegóły z życia kilku znanych, wymienianych z nazwiska i jeszcze żyjących reprezentallltów tego ludu). Tymczasem Cyganie poczuli się zdradzeni i stało s'ię tak, jak przewi. dywał Yicowski: "... nie miałem wątpliwości, że moja osoba, że autor mającej się ukazać książki, będzie wśród Cyganów p e r s o n a n o n g r a t a H". Cała kara, .nie mogąc dosięgnąć autora zdrady Polaka. spadła na Papuszę i jej rodzinę· Pierwsze wiadomości o poetce ukazały się w wywiadzie, jaki Tuwim przeprowadził z Ficowskim, właŚ!nie obok zdradzonych tajemnie;. W wywiadzie, ·który miał przy tym wydźwięk polityczny niekorzystny dla Cyganów (z,a co dziś zrzuca winę na swego nieżyjącego przyjaciela, Tuwima). Stąd też zapewne Cyganie posądz'ili Papuszę o zdr·adę. Jej c.ierpienia, przyplacone chorobą, wzmogły się jeszcze po opublikowaniu Cyganów polskich ... i wbrew temu, co twierdzi Ficowski. ,do dziś można spotkać złorzeczących poetyce rodaków. A jakie jes't dziś ,sŁanowislko Ficowskiego? "Z tych wszystkich przygód w cygańskim les,ie i w krainie fantazj,j wyciągnąłem jedną naukę, która mnie nie 'przyda się już na nic: mądrośc po szkodzie. Jeśli badusz obyczaje ludów, zwanych egzotycznymi, miej cierpliwość, nie ujawniaj nazbyt wcześnie swoich trofeów; pokaż je gdzieś daleko, na drugiej półkuli, a najlepiej po zakor'lczeniu ostatniej przygody, przemierzeniu ostatniej dróżki. Wtedy jeśli nawet pobiegną twoim śladem złowrogie historie nic już nie będą ci w stanie odebrać, w niczym przeszkodzić: zbiory będziesz już miał poza sobą 8" (!). Ficowski czuje się usprawiedliwiony działaniem dla dobra nauki CI.icwnie:lic cygańskich tajemnic) i kultury (utrwalenie poezji Papuszy). I choć przeprasza w ostatnich słowach ksiąŻJki cygańską poety,kę za jej cierpien.ia ("za te wszystkie b:edy, którymi cię k'iedyś obarczono" -- po-d:':rc~;">n:e W. O.'. r':,_ 'daje jednak natychmiast, że było to nieuniknione i niezawinione prze/ niego. Winny był, jak kilkakrotnie zaznaczał na wcześniejszych stronach ksią?ki p r ymit y w iz m C y,g a nów. Zrozumiałym jest, jak trudno ograniczyć wpływ własnego bagażu kulturowego na przebieg i -efekt badań obcych kultur. Niewątpliv.;ie też, jak zauważy! ZnanleckJ, najtrudniej to uczynić właśni'e w stosunku do grup etnicznych, z którymi konktakt f,jzyczny jest największy 10. Czyż jednak koniecznie, jak w satyrycznym wierszu Gałczyńskiego, Cyniczna uczta etnografów", musimy "zerwawszy • J. Ficowskl, 'Demony ... , 's. 250 - 251. 1 J. Tuwim, Cyganie (rozmowa z Jerzym Ficowskim), "Problemy", 1950 nr 10. s J. Ficowski, Demony ..• , s. 33. • Tamże, s. 262. 10 F. Znaniecki, Stud'ia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. 11 K. l. Galczyń'sk,i, Cyniczna uczta etnografów, (w:) DZieta, Warszawa 1979, t. 3. Próby ..tea1tralne, s. 587 - 588. �251 RECENZJE z moralu1ym pionem", tmktować przedmiot badań aż tak cynicznie kosumpcyjnie? Nie grozi nam, co prawda, lot jaik,i zgotował "swoim" etnografom Gałczyński, ale p;'zccież utrata szacunku też jes·t swego rodzaju śmiercią. W ojciech Olszewski Zagadnienia z kultury Podhala, Spisza i OTawy, red. W. J o s t o w a, Pod halaóskic Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Nowym T,argu i Muzeum Tatrż·ańskje im, dl' Tytusa Chalubil1skiego w Zakopanem, Nowy Targ-Zakopane 1986, ss. 133, iI., mapy. Sll.sunkowo uboga literatura na temat kultury ludowej Spisza i Orawy, a także -- choć już w mniejszym stopniu - Podhala, wzbogaciła się o,statni,o w wyniku opublikowania tomu prac zredagowanych przez W, J.ostową i wydanych przez Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Muzeum Tatrzal1skie w Za:kopanem. Tom ukazał siG, jak głosi dedykacja na pierwszej stronie: "dla uczczenia pamięci Piusa Jabloóskiego i J.ana Plucit'lskiego - godnych synów Orawy i Spisza". Zgromadzono w nim teksty o różnej wafiwśai i a różnej przydatności dla poznania kultury południowych rubieży Polski; wszystkie jednak zasługują na wnikliwą uwag~, Zbiór otwiera fragment pamiętnika Jana Plucińskiego (1897 - 19E2) zatytułowany Dziedzictwo Spiszaka. J. Pluciński, jak wiadomo, urodził się "V' ,)Ul'gm,'ie i tu pobierał wstępne nauki w parafialnej szkole, Dzięki pomocy ,,5tud~nt6v/' z K~akowa (raczej akademików, bo w owych czasach studentami nazywano ucznió\>' szkół średnich) dostał się Pluciński w 1909 roku do Zakładu ks. Siem2.sz.ki dJ<l biednych i opuszcz,onych chłopców, pI'owadzonego przez Księży Misjonarzy '" Krakowie, gdz'ie miał mieszkanie, utrzymanie i opiekę pedagogiczną, Gimnaz.jalną edukację rozpoczął w Filii Gimnazj'Um św. J-ac·ka przy ulicy 8tarowiślnej, Nie miejsce tu na dalsze szczegóły biografii powszechnie znanego i szanowanego nauczyciela, badacza i miłośni~ Spiszu. Opublikowany fragment wspomnieó J. Plucińskiego dotyczy najwcześni'ejszych lat j·ego żyda, początków edukacji w trudnych czasach madz.iaryz.owania polskiich mieszkańców Orawy i 8pisza oraz pierwszych lat pobytu w Krakowie. Bogactwo szczegółów przy jasności narracji czynią wspomnienia J. Plucińskiego zarówno ważnym źródłem do dziejów Spisza, jak i ciekawą iekturą, mogącą stanąć w rzędzie najwV;)iHli,:-o:iszyci1jJ~'\skich osiągnięć pamiętnikarstwa. Podobne komplementy można skierować również pod adresem tekstu wspomnieniowego Z Orawy w świat, który jest z kolei fragmentem pamiętnika Piusa J,abłońskiego (1908 - 1979). Znajdziemy tu wiele ważnych a mało znanych szczegółów na temat podstawowego i średniego szkolnictwa na Orawie, gdyż autor - pocz.ątkowo w rodzinnej wsi Lipnica Wielka - później w gimnazjum w Trz.cianie, z. trudem, wśród wyrz.eczeil rodziny, torował sobie drogę ku wyższemu wykształceniu, które uzyskał potem w Uniwersytecie .Jagiellońskim, Nauka była trudna z.właszcza przez. fakt, iż Jabłoński - jak i inne dzieci s'pis,kie i orawskie - wstępne nauki pobi,erał w języku zupełnie sobie obcym _ węgiers'!<'im, potem w obcym, lecz z.rozumiałym - słow.ackim - by dopiero z czasem, już w KlasycZiI1ym Gimnazjum w Nowym Targu, odkryć literacką polszczyznę, której pozostał wierny do końca życia. Walory wspomnieó J. Plucińskiego i P, Jabłońskiego są oczywiste li ocz,ekiwać należy, że ich pamiętniki zostaną rychło opublikowane w całości, do czego w pełni upoważnia ich literacka i ,dokumenlalna ranga. �252 RECENZJE W. Jostowa przedstawiła w omawianym zbiorze artykuł Zwyczaje doroczl!(' Orawy. Artykuł jest częścią obszerniejszej \.1I'acy, a opar tv wstał na materiałach uzyskanych z badań w trzech wsiach: Piekielniku, Podszkh.l i Harkabuzie w latach 1963 - 64. Materiał sprzed lat ponad dwudziestu ma dziś wartość h~storyczną i powinien być skonfrontowany z danymi wspólczesnymi. Wątpliwości budzi także wybór wsi do badań; nie mogą być one w pełni reprezentatywne dla jakichkJolwiek badań kulturowych na Orawie, gdyż - co wiadomo już od dawna różnią się one bardzo od wsi podbabiogórskich. mniej poddanych wpływom podhalańskim. Mimo wszystko mate6ał daJnY przez W. Jostową jest godny uwagi, choć wnioski i uogólnienia, jakie autorlka z niego wyprowadza. rażą niekiedy ogólnikowośQią. H. Jost prezentuje al"'tykuł O oLejarniach na Podhalu, Spiszu i Orawie. AutOL' słusznie stwierdza, iż "olejarnie z terenów podtatrzaóskich wymagaj~l \\Tczerpującego opracowania", dodając, iż jego praca "nie ma pretensji do \\yczerpania zagadilienia", a jedynie "podaje zasadni ozy material", który może być pomocny badaczom. W ·istocie, artykul H. Jost-a to krótki wyklad techniki UZ~'skiwania oleju z siemienia lnianego przy pomocy stosunkowo prymitywnych, wręcz archaicznych metod i urządzeń, w nikłym, stopniu zachowanych do czasów obeonych. Autor zamieszcza wy:kaz ,olejarni w byłym powiecie naw otal"'Slki m, sporządzony na podstawie ankiet z lat 1959 - 1964. Ponieważ większość olejarni nie istniała już podczas przeprowadzania ankiet, informacje są stosunkowo lakoniczne. choć zapewne d1a zainteresowanych cenne, podobnie jak ccnny jest dolączony do opracowania słowniczek gwarowych wyrazów technicznych, używanych w olejarstwie na terenie Podhala, Spisza i OTawy. S. Walach, nadleśniczy z Zubr,zycy Górnej, wybitny znawca przyrody regionu babiogórskiego, omawia nazeWll1ictwo ludowe na południowo-wschodnich stokach Babiej Góry. Ma to duże znaczenie zarówno dla poznania dziejów osadn;ctwa tych terenów, jak i daje ciekawy materiał językowy. Podobne znaczenie ma obszerna praca J. Plucińs'kiego Przezwiska i przydomki w Jurgowie na Spisz li, efekt żmudnych badań i analiz. Powstawanie nazwisk i przezwisk ściśle wiąże się z his;torią regionu oraz panującymi tam zmiennynld z reguły, rzadziej trwałymi stosunkami demQgraHcznymi i gospodarczymi. Ogromną !'Olę odgrywają wpływy kulturowe, a zwłaszcza językowe. Spisz należy do terenów szczególnie interesujących dLa badacza kultury i języka. Materiały zebrane przez J. Plu-' cińskiego jeszcze raz potwierdzają takie przekonanie i są niezwykle cenne zarówno dla hi.storyka, etnografa, jak i a może przede wszystkim dla językoznawcy. Ostatni prezentowany w zbiorze tekst ma inny nil. pozostałe charakter. Jest to utwór sceniczny FrancisZJk,a Katta Wesele orawskie w dawnych czasach. napisany orawską gwarą i odznacz,ający się wiernością w stosunku do tradycji orawskiej, przez co ma nie tylko wartość literacką, ale także dokumentarną. Utwór F. Katta został napisany dla Orawskiego Zespołu Pieśni i Tańca, który pod kierownictwem S. Wałacha działał na Orawie w latach Hl59 - 1984. Dobrze się stało, że zosltał on wydrukowany, gdyż - jak dobrze wiemy - podobne materi.ały łatwo przepadają ku strapieniu badaczy. Wartość całego tomu podnoszą rysunki, zdjęcia i mapy, któl'e zostały starannie wykonane li stanowią dLa czytelnika dużą pomoc w przyswojeniu tekstów, podobnie, jak zamieszczone po niektórych artykułach słoWlT1iczktiwyrazów i okl'eśleń gwarowych spiskach i orawskich. ludności polskiej Ryszard Kantor �253 RECENZJE Wesele sIJiskie. Podał Jan PluciJiski, znawca co,-,'ala Kry s t y n a K w a ś n i e w i c z, Polskie 1007, s. 144, liczne zdjęcia. i miłośnik Wydawnictwo ziemi spiskiej. Muzyczne, Opr<1Kraków Tradycyjne wesele wiejskie od dawien dawna cieszy lo się wielkim zaintere<;cwaniem etnografów ,i muzyków. Obrzęd ten, którego społeczny sens sprowadza się do potwierdzenia przejścia pary młodych ze stanu ludzi wolnych do stanu malżeńskiego, posiadal wyraźne cechy widowis'kow,ości, napięcie dramaturg'iczne, dz.ięki któremu głęboko z.apadał w pamięci uczestników i obserwatorów. Wesele mialo w zasadzie, zarówno na terenie całej Polski, jak ,i właściwie całej Słowiańszczyzny, bardzo podobny przebieg, lecz jednocześnie ukształtowały się regionalne odmiany tego obrzędu. Mówimy o weselu kurpiowskim, krakowskim, czy podhalm'lskim by wymienić najbardziej znane odmiany - mając na E1.,·~1i;a1,t, ;~: w regionach tych wytworzyły się bogate i zróżnicowane obrzędy zgrupowane wok ó ł zasadniczego jądra obrzędu weselnego. Dokumentacja owych regionalnych odmian wesela ludowego s,tawała ~ię właśnie dokumentacją regionalnych odmiC:D kultury, gdyż kultura z wielką siłą właśnie w weselu się manifestowala. Dziś zwyczaje weselne miejskie i wiejskie niemal upodobniły się do siebie; powstało coś w rodzaju ogólnopolskiego obrzędu we:ielnego, niestety, w porównaniu z regionalnymi weselami ludowymi obrzęd ten jest znacznie zredukowany. Dawne tradycje pielęgnują Jeszcze zespoły folklorystyczne, uświadamiając nam. jak wiele piękna i powagi może tracić nasze życie, gdy pozbawione zostanie z lenistwa lub wstydu, bądż fałszywie pojętej nowoczesności - elementów dawnej barwnej i wymownej obrzędowości. Wśród odmian tradycyjnego wiejskiego wesela szczególnie, jak mi się 7,cl'l.ie. wyróżniaj'l się wesela góralskie. Nie tylko swoją barwnością, czy rozbudowaniem, lecz raczej głównie przez temperament i nastrój, przez połączenie godności obrzędowej z żywiolową zabawą. Pogląd taki zdaje się potwierdzać wydana ostatnio przez Polskie Wydawnictwa Muzyczne inscenizacja wesela spiskiego, autorstwa Jana Plucil1skicgo, znawcy i miłośnika Spisza, opracowana fachowo przez etnografa muzykologa i bogato ,iJustJ"1Ow,ana dobrymi zdjęciami . .,W domu gospodarzy Stanków w Łapszach Niżnych nastrój dziś szczególny .i uroczysty. Mają się odbyć "zrynkowiny" gazdowskiego syna Jędrusia z Halą Kowalczykówną". Tak zaczyna się opowieść-prezentacja widowiska weselnego na Spiszu, które jest ciągiem zabaw i śpiewów, ciągiem ważnych i wielkich chwil dla zainteresowanych, a przynosi radość i wrażenia uczestnikom, całej zbiOl'O\<:ości wiejskiej. Jest to spektakl napisany piękną spiską gwarą, jasny ,i klarowny, spektakloddający is,totę "typowego" spiskiego wesela, choć ,tylko zainscenizowany przez ze5pół "Spiszacy" z Łapsz Niżnich. Jest to rzecz do oglądania (bardzo dobre zdjęcia o walorach dokumentalnych!), do smakowania i do czytania; jest to także wartościowy dokument, zaopatrzony w 'etnograficzne posłowie i rz'Cczowy komentarz filologiczny, a także słownik wyrazów gwarowych. Przy okazji omaw,iania tej cennej pracy, należy przypomnieć postać autora, Jana PluciIlskiego, człowieka wielkiego wymiaru, niezwykłego. Urodzony w 1897 roku w Jurgowie na Spiszu doświadczył niemal typowych dla mieszkańca tego terenu losów: najpierw uczęszczał do s.zkoły z wykładowym językiem węgierskim, potem stopniowo uświadamiał sobie pols'kie pochodzenie, stopniowo dochodził do polskiej świadomości narodowej. PluciIlski, o czym sam pisze w publikowanym niestety tylko we fragmentach pamiętniku, stał się pasjonatem, jednym z coraz już rzadszych prawdziwych regionalistów, znawców i miłośników jakiegoś terenu. �254 RECENZJE Patriota i pedagog nade wszystko ukochał swoje rodzinne strony. Zakłada~ n~gionalne zespoły, pisał spis!ką gwarą utwory sceniczne o niebagatelnej warto~c artystycznej, prowadził cenne badania naukowe a charakterze językowym i historyczno-etnograficznym. Dzięki tam i ludziom jak on pogłębia się nasza wiedza o regionach, zwłaszcza peryferycvnych. Dvięki nim mieszkańcy takich regionów zy;:;;'iwali świadomo~ć samych siebie, zaczynali doceniać swoją kulturę, swoją trodycję, swój dorobek. To pierwszy, może najważni'ejszy krok ku mądremu patri,)tyzmowi; krok od miłości reg,ionu - owej ojczyzny prywatnej, a której pisal :j>lcjo!og St. Os.sowski - ku miłości Macierzy. Lud:z;iom pokroju Jana Plucińskiego czasem stawia si€; pomn"(i, na og0! jednak sami je sobie budują dziełami pisanymi milościCl, i pasją. Takim wla;~ll'", jak sądzę, pomnikiem jest Wesele spiskie, którego wydania autor już nie doczekał. , a które dzięki nader starannej szacie graficznej, a zwłaszcza dzięki swym dokumenbcyjnym i artystycznym walorom na stale znajdzie s'ię wśród naj\\'y'):tniejszych dZ'ie! etnografii regionalnej, Rys::.arll M. Kor n e c Je i, Gotyckie kościocy terackie. Kraków 1987, ss. 147. ii. 49. drewniClne na Podhaln, KCl'''.:'' Wydawnic' ..,' i_i- Marian Korneoki znany jest jako wybitny specjalista z zakresu probkmatyki konserwacji zabytków i ochrony szeroko pojmowanego krajobrazu kultui"owego. Kilka lat temu wraz z Tadeuszem Chrzanowskim wydał bardzo dobrze przy jętą przez krytykę pracę Sztuka ziemi krakowskiej. Szczególnym zainteresowaniem M. Korneckiego cieszy się drewniane budownictwo, zarówno mieszkalno-g'Jsp:ldarcze, jak i sakf'alne. Wieloletnie badania nad tymi zagadnieniami zaowocov:al\ licznymi artykułami w fachowych czasopismach oraz popularn<l prac,! tu wła.~11 ;.i' (;111<1wi.aną· Gotyckie kościocy drewniane na Podhalu łączą wybitną erudycję auto:'" z jego autentycznym umiłowaniem regionu, o którym pisze - Podhała. Popr;;.:z ap{)wieść a drewnianych kościołach, które są "w sposób wyjątkowo harmonijny zestrojone z otaczającym je górskim krajobrazem, a zarazem nieodłącznie z\\'i'IZane z kulturą i sztuką PolSJki", stara się powiedzieć jak najw.ięcej o swoistym c:;cnills loci Podhala, a także o owym nieuchwy,tnym czarze regionu. Czar ten poznał-: dobrze lic.zni artyści i badacze, w przeszłośoi i współcześnie. Ze znanych drewnianych kościolów Podhala, w większości pochodzącycr. z XV i XVI wieku, autor wybrał pięć: w Dębnie, Łopusznej, Harklowej. Gr,"',qldzie oraz kościół w Nowym "Dargu, najbardziej zresztą przez wieki pTzeksztalcol1\-, !Ccz dZliś jeszcze wykazujący ..istotne podobieńs,twa łączące go z pozostalymi. Ko.~ciGły te znane są dość dobrze, choć raczej tylko w kręgach fachowców. Autor słusznie założył, iż potrzebna jest popularna publikacja, nie będąca ani inwentarzem, ani rodzajem katalogu ,zabytków. Opracowanie - jak sam pisze - "winno \\' ~posób możliwie syntetyczny naświetlić problematykę historyczną i artystyczną znakomitych, a skromnych zarazem pomników dziedzictwa kulturowego jednego z Icajpiękniej szych zakątków Polski". Prezentację pięciu zabytkowych drewnianych podhalańskich kościołów ,JOprzedzają tnzy dość syntetyc':Mle rozdziały, dotyczące dziejów o·sadnictwa na P,)dhalu, staJll,u badań nad zabytkami drewnianego budownictwa w Polsce, ze szozegól- �255' RECENZJE nym uwzględnieniem Podhala oraz problematy~i architektury i wyposażenia wnętrz kościołów drewnianych na Podkarpaciu. Zdaniem autora możliwe jest określenie_,typowego" kościoła drewnianego dla tego, w sumie dość przecież zróżnicowanego regionu, gdyż był to teren stosunkowo zapóźniony w porównaniu z ,innymi ob~ szarami Polski i wytworzyły się tu lokalne konwencje rozwiązywania problemów architektonim:nych i dłuż-ej niż gdzie indziej przetrwały w swej "czystej" for~ mie. Jednel z cech sakralnego budownictwa drewnianego na Podkarpaciu jest harmonijne łączenie profesjonalizmu z twórczością ludową, zarówno jeśli chodzi o bryłę, jak i wyposa:ilC'TIiekościolów. Stąd też w kościołach tych "znaleźć można prymitywną rzeźbę o charakterze XIV -wiecznym, może wytwór lokalny na peryferii twórcw:ici cechowej, quasi-barokową ornamentykę sprlzętów, wytwór góralskiego samouka, aż po najczystSiZą sztukę ludową, któr'a znalazła swoje miejsce w drewnianych kości olach przede ws.zystkim dlatego, że były to świątynie tak silnie związane z miejscową społecznością". Opisy kościołów dane przez 1\1 Korneckiego zawierają poza linformacjami hi·storycznymi (na tenlat osadnictwa, eryg;owan1a parafii, budowy kościoła lub kościołów, jeśli opisywany nie był pierwszy w tej miejscovvości itp.) wyczerpuj,jcy zestaw wiadomości o konstrukcji kościoł::.t i jego wyposażeniu. Interesujące Sil z\Vłas'~cza analizy polichromii, tak charakterystycznych dla wnętrz kościołów podhalańskich oraz obrazów na deskach i póltnie, z których wiek jest mało zna-. nych, a odznaczaj'l się wybitnymi walorami artystycznymi. Przy okazji opisów kościołów czytelnik dowiedzieć się może wiele o dawnych sposobach konserwacji zabytków i różnych od dzisiejszych poglądów na ich wartość. Książka M. Korneckiego napisana jest przystępnym językiem: wywody, nic nie tracąc ze swych wartości naukowych, stanowią doskonały przyklad L:etf'lnei popularyzacji niełatwej przecież problematyki. Wydawnictwo Literackie tym razem stanęło na wysokości zadania wydając tę godną polecenia pracę w nakładzie 20 tys. egzemplarzy. Jest nadzieja, że trafi ona do rąk Hcznych miłośników Podhaia, milośników przeszłości i zabytków tego fascynującego regionu. Ryszard Kantor Zmagania pulonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie. 'Wybral i Op:','COwał T a d e u s z D w o I' e c k i SVD, A.kademia Teologii Kaltolickiej, Warslzawa 1987, ss. 270. Tadeusz Dworecki opubli·kował pnzed kilku laty ·1nteresującą, choć nie pozbawioną słabszych stron, pracę na temat działalności werbistów w Brazylii, wsroo\ Polonii brazylijskiej 1. Obecnie, niejako kontynuując zainteresowania dziejami osadnictwa polskiego w Brazylii, przedstawia zbiór fragmentów pamiętników obra.zujących życie tej hoznej, lecz wciąż jeszcze w nauce polskiej słabo poznanej PoIO!1ii'. Pamiętniki wybrane pnez T. Dworeckiego były w znacznej części plonem konkursów na pamiętniki emigrantów organizowanych po II wojnie światowej przez Komisję Pamiętnikarską PAN, Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa I Zob. R. Kantor (rec.); T. Dworecki SDV, Zmagania polonijne werbiści 1900 - 1978, "Lud", t. 66:11*82, 5. 329 - 330. • Szczególnie słabo poznana jest kultura Polonii brazylijskiej. w Erazylii. t. 1. Polsc);· �256 RECENZJE i Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Znajdują się one w zbiorach Biblioteki Narodowej, w Bibliotece Ossolińskich ,i w Archiwum Akt Nowych w Warsza1Mie. PI1zeds,tawione pamiętniki jstaJnowią świadectwo ponad stuletniej już obecności polskiego żywiołu w Brazylii. Pierwsze fragmenty sięgają wczesnego okresu "gorączki brazylijskiej", 1j. lat osiemdziesiątych XIX wieku; inne ilustrują końcowy etap tego procesu, tj. procesu mas'owego osadnictwa chłopów polskich w Brazylii. czyli lata przed pierwszą wojną światową. Bog'ato prezentowane są także pamiętniki z okresu międzywojennego, a szczególną wartość mają te, które ukazują życie emigracji po II wojnie światowej, gdyż lata najnowsIze, wbrew pozorom, bynajmniej nie należą do najlepiej pozmanych, jeśli idzie o sytuację brazylijskie; Polonii. Pamiętniki wykorzystane przez T. Dworeckiego są bardzo zróżnicowane pod względem wartośei l1terackich, niektóre maj,] dość surowy charakter i nieporadny styl, inne zbliżają się do mistrzostwa i stanąć mogą w szeregu największych dokonań pamiętnikarstwa polskiego. Wszystkie jednak posiadają dużą wartość informacyjną i jako takie stalnowić mogą przedmiot zainteresowań badaczy polonijnych. Wydawca pamiętników starał się tak dobierać ich fragmenty, aby eksponować zagadnienia słabiej znane lub wręcz dotychczas pomijane. Stąd też niewiele znajdziemy w wyborze infoI1macji o trudnej doli pionierów, o ich uporczywej pracy. która zamieniła dziewiczą puszczę w uprawne pola, a więcej za to o lic,wych wypadkach opuszczania przez k,olonistów polskich już zagospodarowanych ziem i przenoszeni,a się ich na nowe tereny, "w bory". Wyraźnie uwzględniono w zamieszcwnych pamiętnikach takie zagadnienia, jak ,oświatę, s,zkolnictwo, życie teatmlne, powstawanie i d21iaIalność organizacji kulturalno-oświatowych i sportowych. Jak wiadomo, Polonia brazylijska była w swej masie chłopska, w stopniu większym niż jakakolwiek inna grupa polonijna i jej osiągnięcia na wyżej wymienionych polach mają szczególne znaczenie, gdyż dokonane zostały w rznacznym stopniu "własnymi siłami", przy nikłym udziale inteligencji, w bardzo trudnych warunkach bytowania i w otoczeniu niezbyt podobnyrr. dzialaniom przychylnym. Niezmiernie interesujące są te pamiętniki, czy ich fragmenty, któJ'ych autorzy nie ograniczają się do opisów środowiska polonijnego, lecz ukazuj,! egzystencję Polonii na tle i w zderzeniu z innymi nacjami: Niemcami, Ukraińcami, Włochami. a także z ludnością tubylczą, z kaboklami. Dopiel'o w kontakcie z innymi grupami znaczenia nabiera identyfikacja językowa, kulturowa, czy wręcz naroclowa. Reflekcje nad własną kulturą, jej wartościami i trwałością prowadzą zazwyczaj do intensyfikacji działań pielęgnacyjnych. Tak było również w przypadku Po'1onii brazylis,kiej, która niemal natychmiast po o:siedleniu znalazła się w sytuacji "konkurencyjnej", otoczona przez inne grupy etniczne musiała zabezpieczać własną kulturę i język przed wpływami obcymi. Za naj ciekawsze z punktu widzenia badacza kultury uznać należy lic:me fra;.;menty pamiętników traktuj'lce o zwyczajach dOl'Ocznych, rodzil~nych towurzyskich kultywowanych wśród polskich osadników w Brazylii. Wynika z nich jasno, że na terenie Brazylii tworzyła się kultura polonijna, na którą składały się - w rozmaitych proporcjach - eLemont y przenimione z kraju, elementy zaczerpnięte od innych grup et:niczych osi,adłych w Brazylii oraz elemenl;y wytworzone przez Polonię na miejscu i nie mające odpowiedników w "starym kraju", Pamiętniki dowodzą równieź istnienia i przełamywania różnic kulturowych grup �257 R,ECENZJE osadników wywodzących s'ię z posz,czególnych zaborów. Na terenie Brazylii chłopi .,spod Ruska" i chłopi z zaboru ipruskiego,a także "Galioejoki" odnajdywaii, nie bez trudu, płaszczyznę wzajemnego porozumienia, jaką była wspólna mowa, religia, a przede wszy.stkim miłość do !kraju, z któ.regQ musieli emrgr·ować. Integracja regionalnych grup ·poLiki·ch w Polonię brazylijską dokonywała si'ę właśnie w warunkach ..konkurencji" innych grup etni'cznych i była połączona z procesem unarodowienia chłopów polskich na emigracji. Pamiętniki opracowane i wydane przez T. Dworeckiego są istną kopalnią materiału dla badacza problematyki polonijnej. Są rÓWil1ie~nteresują'ce dla historyka. etnografa i -socjologa, g,dyż ukazują życie Polo'!l'ii brazylijskiej z różnych pu'nktów w.idzenia, w jego zlożoności ,i na przestrzeni długiego okresu. Dobrze się stało, że zostały wydane, szkoda tylko, że nie w całości, choć trudno mieć do wydawcy zastrzeżenia, co do zasa·dności dOIkonanego wyboru. Po pr,Oió!Juwydaje mi się, że wydawanie fr.agmentów pamiętni~ków, zamiast całości, jest zawsze 'złem koniecznym, które usprawiedliwić można jedynie znanymi trudno,ściami w przemyśle poligraficznym. Ryszard Kantor H. Z n <\ n i e c k a - Ł o p a t a, Polscy Amerykanie. Współzawodnictwo w 9rupie etnicznej, Ossolineum, Wrocław 1986, ss. 216. o pozycję społecznq Problematyka badań nad Polonią amerykaóską, jej przemianami kulturowymi, asymilacją i mobilno.ścią w ramach ,społec.zeÓl3twa USA, od wielu lat jest przedmiotem zainteresowaó przedstawicieli różny,ch dys'cy,plin naukowych. PodwaEny pod te badania położyli w pierwszym dwudziestoleciu XX w. W. Kruszk,a (Historya polgka w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich 17 Lud, -- w Stanach t. LX/XII Zjednoczonych i Kanadzie, Milwaukee w Ame- oraz W. r. Thomas i F. Znaniec.ki (The Polish Peasant in Europe and America, Nowy Jork 1918 - 1920). Intensy,wny rozwój badań :nad problemem etniczności w Stanach Zjednoczonych, przypadający na latasiedemdziesi.ąte, pociągnął za sobą wzrost z,a,interes,owaó Polonią ameTykaóską wśró'd nauikowców amerykańsikich {np. N. C. Sandberg, A. E. Wood), polonijnych (m.in. J. A. Wytrwal, K. Wachtl, A. Janta, E. Kusielewicz) i pols.kich (H. Kubia-k, G. Ba1bińSlka, E. Morawska, A. P<l'sern-Zielińlski). Do tego gronu należy równ'ież zaliczyć Helenę Znaniecką-Łopatę. Jej praca Polish Americans. Status Competition in an Ethnic Community (New Jersey 1976), która została wydana w językm polslkim przez Os,s'olineum, stanowi ważny punklt na drodze do poznania przeobrażeó etnicznych kultur, mający,ch swój emigracyjny rodowód. ,'a po'czątku kts'iążki autorka przedstawia swe z,a-ło,żenia metodyczne, zgodnie z którymi rozpatrywana jest później społecznośĆ polonijna w USA. Rozdział drugi, obrazujący historię naszego kraju i jej wpływ na powsltaitl'ie "czwartej dzieLnicy" PoISlk; wraz z kształtowaniem się jej struktury wewnętrznej, podziałów itp. wymaga jednak zastanowienia. Analiza tekS'tu sprawia, iż trudno nie oprzeć się przypuszczeniu o takim doborze przykładów z dziejów Pols.ki, aby przez !ich pryzmalt wyjaśnić 1000yi elementy charakterystycz.neSJPołeczn·ości emigracyjnej. Powstają stąd pewryce 1,905 - 1908) �258 RECENZJE ne zniekształcenia i uproszczenia (np. skutkiem Liberum veto były rozbiory, czy też to, że "Przez w i e l e _~p()dkreślenie moje - LN.) lat po wojnie liczne r-odziny polskie ko'rzy,sltały niemal wyłącznie z żywno:ści i odzieży przesyłanej ze Stanów"). Można napotkać także periodyzację z nazwami i cezur,ami niest<JIso'wanymi w nauce polskiej oraz pomijanie przyczyn zacofania gospodarczego kraju. Kontrowersyjna jest teza o antyintelektualizmie chłopa polskiego. H. Znaniecka-Łopatka stara się uzasadnić, że postawa antyintelektualna stanowiła skuteczny hamulec przed przyspieszoną asymilacją przybywających do Stanów Zjednoczonych. W konsekwencji początkowe fale imigrantów w XIX i na początku XX wieku tworzyly dość zamknięte spolecznośc,i, ,skupione np. wokół własnych parafii, niechętnie nastawione do innych grup etni'cznych. Polscy wychodźcy, w przeważającej większości pochodzeia chlopskiego, oibejmo,wali naj,częściej stanowiska robotników niewykwalifikowanych. AnIty-uIl'telektuaEzm tej grupy przej.awia.ł się m. in. w tym. że pierwsze pokolenie emigrantów wywierało silną presję na potomków, aby również pracowali w tych samych, bądż po.dOlbnych, zawodach i na ana10gicznych stanowi-sokach. Zdaniem autOTki ,każdy, kto zamierzał siię k,ształcić wyżej, niż to bylo zwyczajowo ustalone, był traktowany j,ako oldszczepieniec. Taki sposób ujmowania problemu mo-że być przyjęty, jeśli uwzględnimy za auJto-rką, iż zn.a'czna liczba wyjeżdżających "za chlebem" pr,agnęła po jak najskuteczniejszym zgromadzeniu odpowiedniej ilo'ścii pieniędzy wrócić do kraju i tu podnieść swój prestiżspoleczny. W tym samym rOZJdzialeomówione z06rt.ały wzajemne 'S'tolSlUIlki Polski z Polonią amerykańską (wraz z genezą ukształtowania się po'jęcia "czwartej dziel'nicy") od cza'su ich powstania do lat siedemdziesiąitych XX wieku. Rozdział trzeci i -dalsze są po,święcone problemom "wewnątrzpolo:nij.nym": wyłonieniu i trwaniu wspólnoty etnicznej, wzajemnym stosunkom z resztą społeczeństwa amerykańlsk'iego, przemianami stylu żyda poszczególnych generacji emigrantÓV1 oraz krę.gom towarzyski'm i zawodorwym. H. Znanieok;a,-Lopata pomija bardziej szczegółowe opi'sy poszczególnych ŚTO!dowiSik polskich w USA i .l'ch specyfiJki" dzielą-e je genera1rui'Cna Ite, w których przeważa inteligencja i na te, złożone z potomków chłopów polskich. Ważność linii podzialu na poLskich Amerykanów - byłych chłopów li inteligentów - jest niejednokrO'tni-e ak,centow:ana w kontekście wytwarzania własnej kultury i j-ej roli w podnO'szeniu prestiżu Poloni'i w lSiPołeczeńsi;w.ieamerykańs'kim. Auto:rka uważa, iż dopiero późniejsze fale emigrantów politycznych doprowa'dziły do z.mian w stereotypie kulturowym, cechującym wychodźstwo o po:dlo'żu ekoll'omkznym i przej.awiającym się przeWlaŻJlie w zniekształconej obrzędowości dorocznej, odmienn<JIśc.lkulinarnej, muzycznej ,i tanecznej. Brak szers'zej wiedzy o swej kulturze narodowej i jej osiągnięciach, ~cechujący większość ludzi przynależących do emigracji zarobkowej, połąc'zony z niechęcią do ksz,takenia slię w zawodach wy,żej l51:o-jącychw hierarchii niż roboltnicze był, j.ak mo'żna wywlniOlsk:ow.ać,jedną z ,przyczyn pojia'wienia 'Się szeregu do!Wcipów ośmie'szających PQll,aków (polLsh joke's) oraz wielu negatywnych opinii o polskiej 'SiP,ołecznośeietnicznej w USA. "Pols'cy Amerykanie" są pozycją, której nile sposób pominąć przy podejmowaniu badań, lIlie tylko etnologi'CZnych lu'b lSocj.ologicznych, nad społeczno-ścią polonijną w Stanach Zjednoczonych. Książkę, dającą ogólny przekrój przez .óżne aspekty :istnienia przekształ'C€ń kulturowych, moi::r1a.śmiało traktow,ać jako poważne WIJrOlwadzenie do tej problematyki. Analiza zawarta w ksiąźce jest tym bardziej ciekawa, że przepr'owdz'iła ją osoba, żyjąca na gruncie Ikulturowym i "fizycznym'" amerykańskim już ponad czter:dzieśoi lat. Ponadto H. Zn.aniecka-Lo,pata nie utożsamiała się ni~dy �259 RECENZJE bez reszty z Polonią, co pozwala przypuszczać, że wypracowane wnioski nie były w ten czy inny sp01sób determinowane przez przedmiot badań - społeczność polonijną. Przydatność 'tej pracy została podkreślona m. in. ,wydaniem jej przez Prentice-Hall - wielkie wydawnictwo. cieszące się znaczny,m autO'rytetem na rynkuks-ięgarskim USA i na świecj,e.. ,Pols'cy Amerykanie" jedrnocześnie zostali umieszczeni w serii etnicznej, redagowanej przez Miltona M. GoDdona, co s,powO'dowało umieszczenie książki na liście obowiązkowych lektur dla wykła.dowców i studentów. Z,więks·zył·Q!to możliwość oddziaływania tej ks!iąŻiki m. in. na świadOlffio'ść społeczną Amerykanów - szczególnie młodych. Dlatego dobrze się stało, iż pojawiła się ona również w polskim przekładzie na naszym rynku, dając możliwość poznania dorobku H. Znanieckiej-Łopaty szerszemu gronu odbiorców polskich. Iwo Nowak N. W. S o b o l e wa, Tipo/agia i lokalna specifika NowosybirSlk 19,84, ss. 170, wyd. "Nauka". Tusskich satiriczeskich slcazok Sibirii, F1il{)IO'gicznaoTientacja w fo,lklory.styce, reprezentowana między innymi przez tzw. "szkołę fil1ską", dała jeszcze jeden plon, tym razem w pracy Niny Wasiłewnej Soibolewej. Mimo, iż opracow.anie, którego treść zamierzam przedlsi:,awić, powstało cztery lata temu, uważam, że na,leży je odnotować, a to ze względu na jego niecodzienne wartości. Trudno zrozumieć artysty,czny charakter bajek, a sa1tyry,cznych w szczególności, w oderwaniu od wielu aspektów kulturowych właściwego im ludu, a to wierzel1, obrzędów, obyczajów, kultlUry humorystycznej itp. Zwrot ku etnograficznym realiom pozwolił aUJlorce określić drogi i spofsoby bajkowej twórczości arty.stycznej. Historia występowania rosyjskich bajek satyrycznych na terytor.'ium Syberi'i związana jetSt nie tyłko z 'szczegóLnymi warunkami i geografią rozprzestrzeniania bajek, lecz także z przejmowaniem baje!k rosyjskich przez 'inne ludy regionu i z p<Jwstałym tą drogą problemem międzynamd<ywych związ.ków folkloTY,Sl:ycznych. Zagadnienie to w faJkIorze Syberii pOisiada dw,a obUcza. Po pierwsze, to współdziałanie na tym obszarze folklorystycznych systemów genetycznie pOIkrewnych etnosów (1'0syjsk'iego i uk.rait1$ki.e,gooraz białoruskiego), po 'drugie zaś wzajemny zlwiązek z folklOTem grup autocht.onicznych. F.a·kity wy,korzystywania przez Rosjan treści folklorystycznych narodów Syberii spotykamy .stosunkowo często w reJonach Pól:nocy .i Północnego Wschodu. Wyraża się to przyjmowaniem np. od Buriatów i Eweruków podal1 toponomastyczny,ch, legend o Bajkale, przekazów o stosurukach między tymi ludami J. Jednakże przenikande treści fo,j,klorY.':itycZfnych szło także w drugim kie.runku, tj. od ROlsjan do grup !'Odzimych. Tak np. 1. A. Chudjakow pisał, iż "jednocześnie z pojawieniem się Rosjan wśród Jakut6w przeszły do nich magiczne bajki o Ile Muromcu i inne; są one opowiadane przez Jakutów w podobnej formie ,iz jeszcze większą żarHwością niż przez rosyjskich gawędzia.rzy. Równocześnie z bajkJami ma,gic,znymi tra'fily do J E. w. Pomerancewa, Spec!fika ustnaj prozy w ssaw, "sowietskaja Etnografija" 19176,nr 2, s. 70 - 76. swe te izuczenija sowremennych proce- �260 HECENZJE Jakutów od Rosjan bajki satyryczne, w których wyśmiewaj,j się z magi'i i szamanizmu ... "". Jedna'kże autorka w swojej pracy o,dwołuje .sit; jedy,nie do folkloru Rosjan zamieszkujących 'region, pomijając inne grupy etniczne. Trudno ów chirurgiczny zabieg zaliczyć do naiszczęśliwszych, bowiem j.ak dowodzi w innych częściach pracy. Rosjanie na Syberii chol: w znacznym rozproszeniu. nie żyli w izola:.ach kuKurowych. )lajb2rdziej rozpowszechnione na Syberii, jej zdaniem, są bajki o popach, w tym tak rzadkie tematy jak "Pop w koziej skórze" (SUS T-834). Fakt ten podyktowany jest przede wszystkim, jak twierdzi autorka opracowania, spOłeCZTICj wiedzą o hula.szczym życiu l,y'beryjSl'"iego duchowieństwa, oraz brak,iem w regionie poddańshva. Niezwykle intere:suj,\Cym zjwiskiem odnotowanym przez Sobolewą jest fakt, iż po rewolucji w repertuarach narratorów zaszly zasadnicze zmi'<l'l1ywar::ości. Oto bowiem przed tym okres·em w 0'P0wiad.aniach ludowych dominowal kupiec-o,szust. zaś po rewolucji zastąpił go panicz, obswrnik, Flakt ów pody;ktow;any był przesiedleniem na Syberię Ukrait'1ców, a co za tym idzie, ich folkloru (l';, 17). W rezultac'ie porównawczo-ty,pologoicznej analizy ,saltyrycz:no-bytowych bajek Syberii dostrzega autorka opracowania prawidłowość, .iż najbardziej rozpowszechnione były .na Syberii te tematy, które podobną popularnością cieszyły sit; w europejskiej części Rosji (s. 19). Cały materiał źródlowy podzielila autor,ka na pięć grup tematycznych i \\' ich obrębie do·konała analizy pr:zek,azów: 1) ~ematy najszerzej reoprezent·ow.ane u Rosjan i in.'lych ludów wschodni,osłowiańskich, w tym talkże na Syberii; 2. tematy szeroko rozprzestrzenione u Rosjan, ale nie odnotowane na Syberii: 3. tematy ujęte w SUS tylko na Syberii; 4. tematy zapisane na Syberii, ale nie uwzgh;dnione w SUS: 5, tematy powstałe pod wpływem grup autochtonicznych. Rumur i satyra stawały się przedmiote'm wielu opracowań. Ich autorzy bardzo czę.sto informowali czytelnika o kryterilach wyodrębl1'ieuia gatunków reprezentujących -te zagadnienia. Kwestie geneł:ogiczne, w omawianej pracy, j.<l:kbyumknęły lIwadzea·utorkii Itrudno powiedzieć j.akie p.rzeslanki po,zwohły jej na zajt;cie się tymi, a nie inny.mi przekazami. Co prawda w jednym z akapitów wstt;PU mówi Sobolewa, iż "przedmiot naszych zai:nteresowail stanowią te bajkowe i anegdotyczne tematY,które w rosyjskiej USilnej tradycji pOl3'iactająoparcie w satyryczno-komicznej interpretacji :i w SUS zoIstały określone rozdzi!ałem anegdoty" (s. 9), PrawdopodobIllealutorKia anali.zuje jedynie te przekazy, które ją osobiś,cie ubawiły, bowiem w pracy znajdujemy dużą do;wolno·ść w dobOlrze materiału. Proponuje też swoistą systematykę humo.rystycznych opowiadań SybiI1a:ków (s. 132 - 158). Oto z już opracowanego katalogu tematów TO'syjskiej bajki ludowej 3 wybiera te, które jej zdaniem stanowią '0 humo~ze :i satyrze. W ten sposób dopatrzyła :sit; Sobo1ew<l ludowego humoru już w bajce zwierzęcej (T-254 **) i poprzez bajki magiczne, legendy, opowiadania nowelistyczne, dociera wTeszcie do arlegdot,które z całą pewnośc.ją o humorze stanowią. Tych jest rzeczywiście najwięcej. Ale nie na tym koniec. bawiem obok wspomnianego przeglądu tematów, pooaje autorka tematy i ich wersje, nie ujęte w SUS. Te pr.zedstawia w p<lorządku matematycznym wymieniając 62 pozycje (s. LiB - 166). Wojciech • Welikorusskie • Srawnitelnyj skazki w zapisach ukflzatel sjużetow. 1. A. ChudjakOwa, Wostoczno-slawjanskaja Leningrad 1971', s, 48. skazka, Leningra:" Ł?Jsiak 1979, �RECENZJE 261 Russkij narodnvj kostjum Russian fork dothing, ze zbiorów Pań:stwovvego Muzeum Etnograficznego Ludów ZSRR, tekst i wybór ilustr. Ljudmiła Nikołajewna M o ł o t o w a i Natalja Nikolajewna S o s i n a, Leningrad 1984, 223 ss. 242 i!. czarno-biale i kolorowe, twarda płócienna okładka. Książka -- album jest jednym z nielicznych interesujących opracowai1 poświęconych ludowym strojom i odzieży europejskiej części ZSRR oraz Syberii. Jej .,zata graficzna i wY3ori:i poziom edytm'ski oraz starannie przygotowany tekst i boga1ty w szczególy spis i.lustracji i duża ich plastyczność spmwiają, że pozycja tv ma nie tylko wartość artystyczną, ale także dokumentacyjną i źródolwą. Przedstawia ona zarówno cale komplety ,strojów i codZ1iennej odzieży, jak ich detale i elementy zdobnicze wpoznając z bogactwem ,i różnorodnością form funkcjonujących na terenie ROlsji od koi1ca XVIII w., aż po cz.asy współczesne. Są to najbardziej typowe i rozpowszechnione niegdyś przykłady pochodzące obecnie z unikalneJ kolekcji muzealnej, prezentowane w postaci oryginałów, starych fotografii i repro:lukcji malarstwa, uwzględniającego porusz,aną tematykę. Istnieje jednak znaczna dysp['oporcja w omawianym matel·iale. Niektóre bowiem stroje i wiadomości na ich temat dawno już znikły i tylko ocalałe relikty mogą odtworzyć niepełny ich obraz. Tak np. sporo kompletów i elementów pochodzi z pn. Rosji. rejonów archangielskiego. ołonieckiego, wołogodskiego, od dawna zaliczanych do rezerwatów kultu;'y. Natomiast o wiele słabiej zachowały się okazy z gub. wjaskiej i permskiej oraz nowgorodskiej i pskow5kiej, chociJŻ dobrze je ilustrują pochodzące stąd ['óźnc obrazy, daja,cc pojęcie o kroju, ,komtrukcji, ozdobach i innych detalach stroju. Najlwięcej jednak ich odmian pochodzi z centmlnych rejonów Rosji, tj. pn. Kaukazu i środkower,~o POi,vołża. nadto z Syberii onz obszarów zauralskich i dalekiego Wschodu. Warto przy tym podkreślić, że lepiej zachowały się stroje kobiece i dziewczęce, gO"u:j natomiast mę;kie. przede wszystkim te. które pos·iadały ceehy stroju narodowego. Tłumaczyć to można tym, iż na początku XVIII w. Piotr I wydał rozporządzenie zobowiązuj'lce wyż,;ze klasy społeczne Hosji do noszenia odzieży lU wzór cudzoziemski, co nie pozostało także bez wpływu na niektóre środowiska wiejskie. Oprócz jednak czynników historyczno-społecznych, geograficznych oraz gospodarczvc h niemale znaczenie w kształtowaniu się tute}izych strojów i odzieży odegrały l1a,tul'alne \,,;arunki zamkniętych obszarów, charakter obyczaJÓw i mic;jscowa tradycja poszczególnych grup etnograficznych. B2dacze wśród powtarzających się często kompletów kobiecych 'Nyróżniają cz':ery ich typy. Jest to ze:itaw: 1) koszula ze spódnicą w postaci prostokątnej tbll1iny ("po:ljewa") i rogatym nakryc:em głowy o nazwie ..soroka", 2) koszula z barafanem j na głowie z "kokosznikiem' '(stojącym człókiem), 3) koszula z zeszytą spódniq ..jubk'l-andarakiem'· i 4) suknia z rę'''owami. tzw. ..kubjelka". Po.szczególne typy wyróżniały się zatem zestawem części, kro.jem, zdopinami ,itp. Vi XX w, z wymienionych form najbardziej rozpowszechnicne były dwa: południowo-·rosyjski z ..ponjewa" i północno-rosyjiiki z "wra,ranem". Popularn::t była też spódnica "jubka" z kaftanem. Miały one niezliczoną ilość wariantów jeżeli chodzi o zestaw w Kompletach. Najstarsze zestiClwy południowo-rosyjskie skł.adały się z długiej płóciennej koszuli. nakl;órej przepasywano "ponjewę". Ich odmiany łączyiysię z b:w ... p jerjednikiem", "zanawjeską", "zaponą" czyli fartuchem lub zapaską o zróżnicowanym kroju. Dochodziło do tego jeszcze górne okrycie 13ję~ające poniżej pasa, a mające także rozmaite nazwy ("nasow", "nawjersznik", "szuszun", .,sukman" ... szuszpan"). Szyto je z samodziałowego płótna albo sukna a swoistych ozdobach, Dochodziło do �262 RECENZJE tego je.szcze o'krycie głowy - u kobiet skrywające włolsy {"głuchoj"), a u dzie'wcząt stroik. Dominowały tu tkaniny samod;:iałowe w przeciwieństwie do rejonów środkowej i północnej Rosjoi. Komplety z sarafanem, występujące nie tylko w pn. Rosji, ale także w rejonach centralnych, zachodnich oraz Powołża, Uralu i Syberii, .częściowo też, na południu (gub. Woroneżska, Ku:rska, Chiarkowsk1a) ~kładają siię z koszuli l długiego sarafanu oraz wierzchniego okrycia, tzw. "duszegreji" na ramiączkach. albo "szugaja" , dostolsowanego do talii, z rękaw,ami i <;ołnierzykiem. Do Itakiego Istr'Oju dziewczęta nosHy prze\Y'iąz,kę lub wieniec, a mężatki sztywne czółko - "kokosznik". Komplety składające się z koszuli i pasiastej "jubki-andaraka" (spódnicy) miały zasięg lokalny, głównie w okręgu wołogodskim, kursk,im, orłowskim, ri2Jz,aruskim, smoleńskim, podobnie jalk z suknią "kubjelką", które występowały wśród kozaków basenu donieckiego i w pn. K,a,uJkazie. Ich uzupeŁnienie stano!wiło nakryde głowy zwane "kołpakiem" w formie stożkowatej dz.i,anej lub SZY1:cjcz,apeczki oraz niekiedy s.podnie, jak to przyjęło się na wschodzie. Pewną odmianą tego lStroju była spó:inica z kaftanem. W polowie XX w. moda mieszczańska powodolw1ał,abowiem różne zmiany, których przy,kładem 'były także kos,zule z ,kJarczkiem, sarafany o nazwie "moskwicz" i szerOI'<;.iespódnice, zeszyte z kilku czę.ści i inne jeszcze elementy wykonane przeważnie już z tkanin fabrycznych. Przyjmowały się one głównie w przemysłowych rejonach cenl:ralnej Rosji, zwłalszcza wśród zamożn~f'i.s:zej luuności. Nie obejmowały natomi.ast stref odzieży, gdzie no,swno "ponjewy", za'ś stroje, w których skład wchodziły sarafany, ograniczyły się w końcu do zamkniętych rejonów w pn. Rosji i Syberii. Męska odzież i stroje były mniej ozdobne i zróżnicowane aniżeli kobiece. Ich podstawę stanowiła koszula, portki i pas. Szyto je z samodziałowego płótna lnianego, konopnego, tkani.ny wełnianej, a od drugiej połowy XIX w. częściej z tkanin produkcji fabrycznej. Jedynie Ina większe uroczystości pojawiały się na nich, przede wszystkim na koszuli, swoistego rodzaju ozdoby. Niezwykle zróżnicowane były czapki. Wykonywano je z sukna, filcu, futra, słomy. Jedne były uszate, inne z rondem (kapelusze) lub częśeiej bez ronda. Rozwój p.rzemYlslu w połowie XIX w . .sprawił, że męskie Sltroje i odzież zaczęłyszybciej zianikać niż kobiece. Zarzucano więc wierzchnie okrycia, które były pOldobne do kobiecych. Nazywały się niegdyś: "kaftany", "armjaki", "azjoamy", "zipuny", "ponitkoj", ".swity" w formie obszerne, wełniane lub sukienne, rzadziej z tkanin kup'nych. W zimie noszono głównie obszerne szuby, tołuby (,tulupy") i pół'S'zubki w ciemnym kolof!Ze. 1 ' Podstawowym krojem większości starszych części odzieży była tunik"" je:inolita, wygodna :i funkcjonalna, podobnie ja1k plecione ląpcie i griub-2onuce lub dziane slkc:rpfi~yczy pończochy. Talia w tradycyjnym stroju kobiecym nile byŁa podkreślona, lecz ukryta pod lużnym wierzchnim okryciem. Jego ważnym elementem bylo nakrycie gł,owy oraz. ozdoby w foorm.iehaftów, aplikacji i innyc,h detali, podkreślane często kontrastami koloró~, głównie w zestawieniu ,bieli i czerwieni. W kupnych tkanina'ch koloryt był inny, dlatego akcenlt 'kładzi'ono wówcza's na obszyciach ze złotych i srebrnych taśm, pereł i paciorków. Gama kolorystyczna wzbogaciłia się dopiero na początku XX w. pod wpły,wem stO'sowani,a farb anilinowych i towarów pochodzenia przemysłowego. Za najważniejszą i od dawna używaną część odzieży uważa się ,'wszulę. We wszy.stki,ch europejskich rejonach Rosji u kobiet i dziewcząl~ była ona długa, białego koloru, uszyta z płótna lnianego lub konopnego w ,calo1ści,albo z prostych kawałków. Proste szyto z 4 części i nos'iły je prz.eważniedziewczęt,a, zwł,aszcza w 1'e- �R'ECENZJE 263 jonach południowych, oraz gdzieniegdzie stare kobiety, albo używano ich jako śmiertelnice. Na pn. Rosji występo,wały rzadko. W XIX w. powszechne były koszule dwuczęściowe przeszyte w talii 'lub poniżej, w których górną .część wykonywano z cieńszego i lepszego jakO'ści·owo plótna,' a na północy ,(Uralu, Syber.ii)' także z drogich tkanin jedwabnych "z muS'zk,auni". Najbardziej r·ozpow.sz'echnione byly koszule o kroju przyramkowym. w którym ·przy.ramki wykraw.ano r,azem z rękawami, albo ja;';o oddzielne ,prQ"j'tokątne części. Oprócz nich występowaly Ileż k!Oszule tunikowate, tj. a kroju po.ncho, a w XIX w. także Z. k.a.rczkiem, przy czym różne było wykończenie rękawów, np, luźne, z mankietami, z "kistkami" czyli krezą - falbaną, z koronką itp. W niektórych ikoszulaoch rękawy miały ,dlugoś~ około 2 m :i zbierano ;e u.kładając w horyzontalnefatdki. Każdy rejon miał swój ulubiony sposób zdobienia k03zul, czym wyróżniał się od innych. W pd. i częściowo ,centralnych rejonach Ro.sji (np. gub.smoleń.skiej) obOWIązkową częścią odzieży zamężnej kobi:ety byla "ponjewa" przepasywana w pasie na koszuli. S;::yto ją przeważnie z 3 części samodziałowej tkaniny płóciennej lub wełnianej na ksztalt prQl)iokąia, Wyróżnia się dwa ich rodz.aje. z których zasadniczy występował w pd.-za.ch. dkolicach, a drugi, późniejszy, bJw. "ponjewa z pr,zy:szwą", czyli wstawioną czwartą częścią przeważnie z kupnej tkaniny, występowała w pd.-wsch. Rosji. Wyróżniały się one także rodzajem tkaniny oraz sposobami zdobienia i noszeni,a. Z czasem "ponjewa" tu i ówdzie zaczęla u,siępo'wać miejsca sarafanowi lub zeszytej kraciastej spódnicy. Była jedna:k przykła,dem wyraźnie ludowej, tradycyjnej formy odzieży. Na .pn. i w niektórych centralnych rejonach oraz na zach. i czę~ciowo pd., na Powolżu, Uralu i Syberii ważną ozęśoią kobiecej odzieży był sarafan bez rękawów. Nazw.a pochodzenia wschodniego ozna.czała pierwotnie okrycie od głowy do nóg i według dokumentów z XIV w. SItanowilo odzienie męskie, ks.iążęce. Jako część odzieży kobiecej sarafan znany jest od XVI w. ·i występował pod rozmaitymi nalZwami, zależnymi od !kroju i rodzaju tkaniny ("kostycz", "sukman", "kostał.an", "dolnik", ,:kli.nn.ik'. "sztv[nł,k", "kuma·czni'k", ..kitajnik" itp.). Wyróżnia się je.g{) 4 zasadnicze typy: skośnoklinowy, z wstawką lub szwem na przodzie, prosty ujęty w oszewkę na szelkach i z paskioem ora'z sarafan ze stanikiem. Znacznie rlOws'ZcOld sarafanów były spódnice o nazwie ,jubki", .szyte przeważnie z samodziałowych tkanin pasiastych lub kraciastych, albo 'w inne jeszcze wzory. nierzadko w kolorze ozerwonym czy bordowym. Występow.ały zwłalszcza w rejonie rjazanskim, tambowskim i innych. Inną częścią stroju kobiecego był tzw. ..pjerjednik" o zróżnicowanej formie i ozdobach, przez co wyróżnia się kilka jego typów. Jedne ubierano przez głowę i miały rękawy. jak w cenrtralnych i pd. rejona'ch ("zaI1lawje.s;ka", "zapan"), drug'ie uszyte były z karczkiem, je.szcze ,inne przewiąlzywano na koszu'1i pod piersiami, albo w pasie, bądż zawieszano na s'Zyi, c-o znane jest z rejonów centralnych, Powołża, Uralu, Syberii. Pełniły one funkcję dekoracyjną, mniej praktyczną, skutkiem czeg-o wyróżniały się krojem i elementami zdobniczymi. W skład kompletu s,troju kobiecego i dziewczęcego wchodziły ,też różne wierzchnie ,okryci;) naszone głównie w czasie jesienno-zimowych chłodów. M.iały one tunikowaty ,krój i szyte były z ciel1kiego sukna, płótna, wełny, niek'iedy bogato zdobione koronkami, ,ap1ikacjami, przetykaniem, wyszyciami, pasmanterią. Były krótsze od koszuli i wyróżniały się wykończeniem koło s.zyi, wyglądem rękawów, wstawieniem klinów, koiorem, tkaniną itd., przez co różnie się nazywały ("szuszpan", "szuszun", "nasow", "sugman", "korotaj", "żjeltik", "duszegreja", ,.nawjersznik", "jupoczka", "bastrog"). Białe ozdobne "szuszpany" znane są zwła- �264 RECENZJE szcw z gub. rjazanskiej. Noszono je luźne, bez pasa, a na pn. Rosji na szelKach, haftowane złotem, char.akterystyczne dla bogatszych wsi, ulegających wpływom miejskim. Okrycie w formie żakietu z rękawami szyto też na wacie ("szukaj"), Z drogich tkanin i obszyw.ane futrem sporządzano ,też "szubki". Charakterystycznym elementem były nakrycia głowy w formie przewiązek, denka, ozdobnej główki, stożka, czółka - "kokosznika", wianka, obręczy, przepaski, rogatej "soroki", czepca, korony, chustki etc. zdobione w rozmaity sposób. Oprócz tego noszono różne jeszcze inne ozdoby jako biżuterię, np. naszyjniki, korale, perły, bursztyny, paciorki. Uzupełni'cnie stroju stanowiły krajki i pasy, które 'Nys,tępowały .także w stroju męsk'im. Do kompletu stroju należało obuwie: plecione bądź ze skóry, jednakowe dla mężC'zy:zn i kobiet, różniąc Slię tylko rozmuarem i ozdobnością. Hozpowszechnione były łapcie różnego typu, np. jak "moskiewskie" z okrągłym przodem, wy:,oi<im zapiętkiem i grubymi wiązanioami. Odświętne pleciono w pięć, sześć, si'edem witek. Pleciono także inne obuwie o nazwie "bachiły", "SItupni", "chodaki", a z powrozów: "czuni", "szeptuny", Skórzane obuwie szyto z jednego lub dwu kawałków ,kfiry, a kobiece "sapogi" z jałowej skóry lub juchtu z doszytymi cholewami, nicl'/,'ldko zdobionymi w rozmaity sposób. Ubierano je na pończochy, skarpety, <:l na.iczę~ciej na onuce. Na północy używano też butów z wysoką cholew"l. tzw .. ,lo\\T,agi", wykonane domowym sposobem. W zimie używano wojłokowych "walenek" "katanek", które pojawiły się na począ'tku XIX w. Po rewolucji październikowej w wiejskiej odzieży zaszły wielkie zmiany. Ludność zaClzęła s,ię ubierać na miejs'ką modłę, w odzież przeważni,c przemysłowej produkcji. Wpływa to na zanik tradycyjnych form. Ale jeszcze w niektórych rejonach, np. kurskim, rjazanskim, woroneżskim, lipjeckim i .innych europejskich zaką,tkach oraz na Syberii zachowały Slię komplety ludowych strojów, o które troszczą się i dbają ich użytkownicy, zakładając je tylko na wesela ,i inne wielkie święta. Barbara Biblioteka Narodne Nosnje Hrvatske - Ku1turno-Prosvjetni Sabor Bazietici. Hrvcltić.c Zagreb. Kulturalno-Oświatowa Organizacja Chorwacji z siedzibą w Zagrzebiu od ;)aru lat, w ramach swojej działalności 'lIajmuje się także wydawan.iem popularnych serii z zakresu tańców i strojów ludowych. Noszą ,one nazwę Biblioteki, a icii zadaniem jest in~truktaż i pomoc ·za'inte[leoowanym grupom folklorystycznym ". kraju 'i za granicą w przygotowaniu repertuaru .j rekonstrukcji tmdycyjnych 5'trojów. Chodzi przy tym o zwrócenie uwagi na właściwą formę, krój i zdobnictwo strojów, zgodnie z autentycZil1ymi, jakie funkcjonowały niegdyś na określonym terenie. Tym samym Gl:olejne opracowania na ten temat mają za zadanie ulatwienie zabiegów o dbałość i odpowiedni ich wygląd, aby prLy rekonstrukcj: nie odbiegały olleod oryginałów. Bibliotekę ludowych strojów Chorw,acji stanowią zeszy,towe edycje z ba;'wnCj okładką i ilustracjami, odpowiednim tekstem i rysunkami oraz schematem krojów poszczególnych części odzieży i bibliografią. Znajdują się tu nadto tłumaczenia w języku angielskim, francusk,im i niemieckim. Do tej pory ukazało się 5 takich �RECENZJE 265 opracowań, z których N. Eckhel omawia stroje ludowe Prigorja, I. Sestan - stroje Slavonii, Katica Benc-Boskowić - stroje Zagorja, Podraviny i Konavia. W przygotowaniu są zeszyty strojów Baranii, Bratiny, Posaviny, miasta Splitu oraz Vrliki, Dubrownickiego Primorja i Istrii. Być może niektóre z nich ukazały się już w ostatnim czasie, gdyż nie jest to określony periodyk i jak widać z dotychczasowych przedsięwzięć, w ciclgu roku drukuje się nawet parę zeszytów o interesującej szacie graficznej. Schemat omawianych opracowań wyglą,da mniej więcej jednakowo, dZJięki czemu orientacja w treści, podobnie jak w Atlasie PoLskich Strojów Ludowych nie sprawia trudności i łatwo od razu znalaźć potrzebny passus. Podkreślić przy tym należy, że objętość tekstu nie jest rozbudowana - waha się od 20 - 35 stron, a resztę stanowią ilustracje i rysunki. Jest tutaj również mapa Chorwacji z zaznac.zeniem poszozególnych regionów oraz stref kulturowych i osobna mapka Jugosławii z poszczególnymi republikami Orientację w regionie, jego położeniu, historii i dzisiejszej sytuacji daje krótkie słowo wstępne. Następnie dwa kolejne rozdziały uwzględniają tekstylne rękodzieło, stanowiące podstawowy surowiec przy sporządzaniu odzieży, oraz jej ogólną charakterystykę. Opis męskiego stroju rozpoczyna wymienienie jego części składowych i ich szczegółowe omówienie. Korespondują one zarówno z ilustracjami, jak i rysunkami wykrojów. Podobnie rzecz przedstawia się ze strojami kobiecymi. Rozdziały te uzupełnia podanie sposobu i kolejności ubierania się oraz wskaZÓWki dotyczące samej rekonstrukcji strojów. Akcentują one mianowicie przy każdej części odzieży rodzaj i ilość potrzebnego surowca, sposób wykonania i zdobienia, tzn. rodzaj nici i pasmanterii, ściegi lub inne techniki i ornamentację. Końcową fazę stanowi omówienie kolejnych tablic przedstawiających kroje poszczególnych części strojów, ich proporcji i innych szczegółów technicznych. Ponadto w rozdziale dotyczącym kobiecego stroju znalazły miejsce jeszcze sposoby czesania się i ubioru głowy, przy czym wyodrębniono tutaj także elementy związane ze zdobieniem głowy i strojem dziewcząt, używane w lecie, oraz dodatkowo zimowe stroje kobiet. Osobny rozdział poświęcono sposobom konserwacji i przechowywania strojów i odzieży, a więc praniu, czyszczeniu, prasowaniu oraz składaniu na półkach i w szufladach i w specjalnie przeznaczonych do transportu opakowaniach, aby stroje się nie mięły i nie niszczyły. Na koniec zwraca się uwagę, że przy rekonstrukcji strojów ważną sprawą jest dobór stosownego materiału oraz przestrzeganie odpowiedniego, tradycją uświęconego kroju. Sporządzone komplety nie mogą jednak mieć charakteru jednolitego uniformu. Dlatego wskazane jest stosowanie różnych kombinacji zarówno w ,zestawieniu pojedynczych części, jak w doborze ozdób, czy sposobie nakrycia głowy. Okazuje się, że pomimo funkcjonowania strojów w wlielu jeszcze regionach is.tnieje duża społeczna potrzeba poradnictwa i pomocy, jak je pozyskać i zrekonstruować dla użytku różnych grup folklorystycznych. Problem ten jest istotny nie tylko w Polsce, ale także w wielu krajach Europy, zarówno skandynawskich, jaK krajach południowych, czego przykładem jest chociażby Jugosławia. Jedną z form pomocy są właśnie popularne wydawnictwa o różnym charakterze. Uwzględniają one albo maksimum wiadomości historyczmych i współczesnych na dany temat, jak np. Atlas Polskich Strojów Ludowych, albo orientują w sposobach sponządzania strojów, jak to widać w zeszytach BibLioteki strojów ludowych Chorwacji, albo podają szczegóły z zakresu przygotowanJia surowców i ich właściwego wykorzystania, jak to skrupulatnie li interesująco czynią edycje skandynawskie. Wydaje się zatem, że przedsięwzięcia takie są niezwykle pożyteczne. Im �RECENZJE 266 więcej zawierają szczl2gółów i praktyoznych wskazówek podanych w przystępny i zrozumiały sposób, tym efekty i osiągnięcie ostatecznego celu mogą zadowalać zarówno wyk,onawców i uzytkowników zrelmnstruowanych strojów, j'ak i tych, którzy je ocen:i,ają na różnych festiwalach i konkursach. Barbara Golub D O b r a s i n o v i Ć, Vuk Stefanović kola Nikolić", Kragujevac 1983, ss. 143. Karadzić, Zivot, delo, Bazielich lik. Wyd .. ,Ni- Golub Dobrasinović jest znanym serbskim badaczem odkrywcy oryginalnej, bog,atej twórczości ludowej Serbii, Czarnogóry, HercegowlLny i po części Chorwacji, Macedonii 'i Bułgadi, genialnego Vuka KaradZicia. Jest to druga jego obszerniejsza monografia o życiu, twórczości i postaci tego niezwykle ciekawego zbieracza. Pierws,z.ą pracę na ten temat wydał on w 1961 r. w Belg,radzie '. Co prawda omawiana praca nie odkrywa rewelacyjnych k'art z życtorysu i działalności Karadiicia, ale ,służy badaczom i miłośnikom serbskiej twórazości ludowej, by zapoznali się z barwną postacią tego samouka, którym zachwycali się slaviści i pisarze Rosji, Polski, Prus, Ausllr-ii i tnnych krajów europejskich. Duża była sila oddzia~ywania Karad2iicia na współczesnych mu sLawistów, z którymi się spotykał. Dobraśinović pisze o pochodzeniu przodków Vuka KaradiiCla, o jego latach dziecięcych, o t.radycjach ludowych, które żyły pełnym tętnem w rodzimej wS'i zbieracza (Trsić). Wieś ta, jak cały okręg, znajdowały się pod władzą paszy Bośni. Vuk Karadiić spędz.ił lata dziecięce 'i młodzieżowe, j'ak i jego rówieśnicy, jakI() pastuch owreci kóz. W odróżnieniu jednak od swoLch rówieśników, Kamdiić nauczył się czytać i pisać dzięki swemu pierwszemu nauczycielowi, Jevcie Saviciowi. Kiedy jego wspomniany nauczyciel J. Savić kupił elementarz rosyjski, wydany w Moskwie, to Karadiić wypędzał kozy do groty, która znajdowała się w lesie przy drodze Lożnica- Valjevo i ze swoimi kolegami pilnował, by spotkać jakiegoś popa czy mnicha albo podróżnego z miasta i prosić by powiedzieh jak brzmi dane słowo rosyjskie. Do prywatnej szkoły Grgura Grgurevicia Karadżić zaczął uczęszczać jako 8-letni chłopiec. Spędzał tam czas od rana do wieczora. Potem ojciec oddał g; do klasztoru Tronosza chcąc wykształcić go na popa lub handlowca. Tu jednak wychowankowie cały czas ,poświęcali pracy na roli, uprawiając ziemię klasztorną. Dlatego też uczniowie po czterech la!tach nie umieli czytać i pi,sać, z wyjątkiem KaradZicia, który nauczył się czytać k,sięgi religijne. Na wsi uchodził za najbardziej "piśmiennego człowieka". W 1'804 r., ,kiedy wybuchŁo powstan~e serbskie pnzeciwko Turkom, chata Karadiicia, który mtał wówazas 17 lat, zostałla prZJez najeźdźcę spalona i w następnym Doku przeniósł się do miasta Karlo'vici, gdzie rozpoczął naukę w "duchowmej szkole", a gdy chciał kontynuować edukację w gimnazjum. nie pozwolono mu. W 1808 r. przeniósł się do Belgradu, ale musiał przerwać naukę, gdyż odnowiła mu sIię choroba - ostry reumatyzm. Stracił nogę i do końca życia miał protezę. Parę miesięcy w 1810- 1811 roku szkolnym był nauczycielem szkoły podstawowej, a potem pojechał do miast Negotyn, a po dwóch latach udał się do Wiednia. Tu zaczęła się jego świetna kariera dzięki pomocy jaką okazał mu entuzjasta twórczości ludowej, cenzor austriacki, Słoweniec, Jernej Bartlomej Kopitar. Rok 181i3 jest ważną oezurą w życiu niestrudzonego miłośnika folkloru l G. Dobra~inović, Vuk Stet. Karad~ić, Źivot i rad, Beograd 1961. �267 RECENZJE rodz.imego, Vuka Karadżicia. DZJięk.ipomocy Kopitara w Wiedniu w 1814 r. wydal pierwszy swój zbiór 100 ludowych pileśni lirycznych li 8 epickich. Przygotował tu także w tym samym roku do druku swoją gramatykę języka serbskiego. Z Wiednia wrócił do kraju i zaczął intensywnie spisywać pieśni ludowe i inne materiały etnograficzne. Ze swoimi cennymi rękopisami znów wrócił do Wiednia. Przekazał do druku drugi zbiór pt. Narodna srpska pjesnarica. W 1817 r. otrzymuje smutną wiadomość o śmierci ojca, ale także dochodzi do niego i przyjemna nowina, że w Pradzie ukazały się przekłady serbskich pieśni iudowych z jego l'zbiorów. 28 stycznia 1818 r. odbył się jego ślub z Austriaczką Anną, a pod koniec tegoż roku ukazał s,ię jego słownik językla serbskiego. Reformator pis'owni i języka serbskJiego stał się dla licznych zwolenników per:;oną nr l, ale jednocześnie ściągnął na siebie i zagorzałych wrogów, którzy atakowali go do końca }ego życia. Słowni'k ten, jak pisze Golub Dobrasinović, "stał się pewnego rodzaju naszą encyklopedią" 2. Dalej autor omawianej książki pisze 'O podróży Karadżicia do Rosji, o jego kontaktach ze znanymi slawisltami i pisarzami rosyjs.)"imi 3, wspomina o jego problemach, jakie miał :z wydawaniem następnych zbiorów oraz o jego sukcesach w Halle, Kassel, Getyndze, Weimarze i Jenie, gdzie dzięki Jacobowi Grimmowi i Goethemu uzyskał światową sławę. W Jenie nadano mu tytuł dra filozofii w 1823 L, a w tym samym roku przyjęty został na członka Petersburskiego i Krakowskiego Tow. Naukowego. Lata 1823 -1824, jak pisze Dobrasinović, są wyjątkowej wagi dla Kamdżicia. Zwracają nań uwagę wybitni uczeni Rosjli, Polski, Czech, Prus i Au"tnii. Następnie autor omawianej k,siążki informuje o biedzie z jaką borykał się Karadźić, o jego konfliktach IZ władc<1 SerbiJi - księciem Nli~losem Obrenoviciem, o tułaczce po krajach Austro-Węgier i Piu&,.a-ch,o jego podróży do Czarnogóry. Z życiorysu zbieracza Dobrasinovic wyłuskał naj ciekawsze fakty. W części drugiej autor omawia bogatą dz,1ałalność Kar,adzicia jako autara, zbieracza i badacza twór·czości ludowej, etnogmfii i historii narodu serbskiego i czarnogórskiego, zatrzymując się na wydaniach lipskich jego zbiorów z lat 1823- 1824 i 1833 oraz wi,edeńskich z lat 1841 - 1845, 1,846 i 1862. Wlaśnie te zbiory przyniosły Karadżciowi niesłabnącą sławę. Dobrasinowić pisze o barów pozytywnych odgło.sach tych zbiorów na łamach pism naukowych różnych krajów Europy. Dobrasinović podkreśla zaslugi Karadżicia dla rozwoju serbskiego języka literackiego i pisowni, uwypukla jego znaczenie j'ako autora słownika języka serbSikiego, Izawierającego 26270 hasel (I wydanie z 1815, drugie z 1852 r. wzbogacone o 21157 słów). Zwnaoa także uwagę na życiorysy postaci hi'3torycznych, pisarzy i pieśniarzy ludowych które napisał Kradżić. Wiele z tych osób to jego współcześni i gdyby Karadzić nie pisał o nich, późniejsi badaoze nie mieliby pełnych danych biograficznych i faktQgraficzinych. Dobrasinović podkreśla wyjątkowe Izasługi Vuka Karadzicia, który zapoznał ówczesnych uczonych Europy z bogatą twórczością ludu serbskiego. Pisze on także o korespondencji tego zbiemoza, obejmująoej lata 1814 - 1'864, wspominając, że rocznic pisał około 100 listów. Korespondował z naj wybitniejszymi osobistościami ówczesnego świata. Jego korespondencja jest kopalnią w:iadorności o jego kontaktach ze znanymi uczonymi, dostojnikami politycznymi i duchownymi oraz literatami. , G. Dobraśinović, Ibid., s. :lO - 3·2 . • Ibiel., s. 7 - 67. J Vuk SteJ. Karad.zić. Źivot, Deto, Lik, Beograd 1983, s. 29. �268 RECENZJE Na końcu Golub Dobrasinović pisze o ocenie osobowości Vuka Karadzicia przez uczonych - współcZJcsnych mu i późniejszych, o jego ubionze, char;ckterze i usposobieniu, Był skromnym, małomównym, ale w polemice nieustępEwym, Według Dobrasinovicia, Karadźić zapisał i opublikował 2015 pieśni ludowych (150042 wersetów), setki bajek, kilka tysięcy przysłów, Ponadto zostawił prace historyczne, etnograficzne, geograficzne, krytyczne i okolo 5 tysięcy listów. Wiele cennych informacji biograficznych o Karadźiciu zostawiła jego c,irka. M,ina. Omawiana książka, mimo że nie odkrywa nowych kart życiorysu i c:."'.łalności Karadźicia, jest dowodem ciągłego zainteresowania jego rodaków dorobkiem tego wybitnego ludoznawcy. Makedonski nclrodni humoristiczno-satiriczni Skopje 1982, ss. 220. pesni, Wyd . .,Makedonska E,<lga'. Pod redakcją Lazo Karowskiego ukazał się zbiór macedoilskich humorysl:.'~zno-satyrycznych pieśni ludowych .. Oprawę muzyczną przygotował Trpko Bi,'"wski. utwory te, w liczbie 192, zapisali w latach powojennych pracownicy lk >~owi z Instytutu Folklorystycznego Macedonii i terenowi współpracownicy. Wstęp pióra L. Karowskiego daje ogólną charakterystykę tych utworć.': ludowych. Omawia on ich genezę, cytuje poglądy folklorystów na ten temc;~ '"I;ysuWaJąc wniosek, że pieśni te pochodzą z obrzędowych, a więc są od nich n'j,\'sze. Karowski podaje, że wątki humorystyczno-satyryczne l'cprczentowar,'; Sil we wszystkich wydanych dotąd zbiorach macedońskich pieśni ludowych. Następnie dokonuje on krótkiego przeglądu tych utworów. Analizuje niektóre r:l'Jt'i\,;y o leniwych kobietach i mt;żczyznach, o starym dziadku, który żeni się z ",lodą dziewczyną, a jego związek małżellski powoduje powszechny śmicch. KaI0wski podaje, że te ostatnic wątki służą jako rozrywkowe wywołując wcsoły "..\Strój i kpiny. Pieśni humorystyczne i s'atyryczme demaskują wady charakteru o,Jcewanych bohaterów służąc jako materiał wychowawczy. W licznych utworaci' '..powiada się o żiaJ:łoczmych niewiastach. W pieśniach tych dominuje hiperbola. gdyż anonimowy autor pragnie uwypuklić potępiane przez lud negatywne cechy, które hamują postęp, rujnują życie rodZJinne, przy:noszą głód i nędzę cz: ''1:;om rodz]ny. Żarłoczność jest szczególnie ulubionym tematem picsniarzy lud."·c/ych. Jeden z zawartych w omawianym zbiorze wątków przedstawia menu takie.' żarłocznej kobiety, która w ciągu tygodnia wypiŁa "siedcm beczek wina". ~j,,,dła "sz,eść wielbłądów, pięć krów-jałówek, cZJtery barany, dwa golębie oraz ;edncl kuropatwę" i jeszczc ma poczucie głodu. Częstym motywem jest symulowanie różnych chorób, by unikn;lć pracy .. ·.i polu czy w domu. Taka "chora" osoba ma zazwyczaj niesamowite życzeni" chcc dostać "świeży bochen chleba, przygotowany przez młodą niewiastę", ,,:JlCCZOnego kurczaka", "arbuza ze Strumicy", "rybę z jeziora Ochrydzkiego", "t~:yjetniego wina", Poeta ludowy znalazł jednak i lekarstwo dla takich ChOl'ych. VI pieśni nr 170 "namawiana jest taka osoba, by poszła rąbać drzewo derenia i d;-i e.,v ip, c: uder7Jcń s,iekierą w .to twarde drzewo liczyć jako jedno uderzenie", Nie zostało pominięte pijaństwo, jakkolwiek u Słow,ian południowych 0.>;:ohol nie ma licznych zwolenników. Jednak i o tym nielicznym gronie pijaków mc;'a ludowa nie zapomniała. Komizm tych pieśni przeradza się w sarkazm. Anonimowy �269 RECENZJE autor :'ozprawia się z ,szyderczą zajadłością z taką osobą, któr·a często zagląda do kielicha. Plastycznie jest przedstawiona sytuacja w takim domu, gdzie "wino stało się p,'zycrzyną, że po,zbyto :się wolu, konia, welny li pola uprawnego". Spora cześć utworów ośmiesza popów - szczególnie ich żony. Pop w pojęciu ludu, '.0 osoba, która żyje :z ,pr·acy chłopa. :\~,c zabrakło wątków, w których lud kpi z króla s'erbskiego Piotra Karadjo,'djcvicia, który w otoczeniu swoich starych ministrów i generałów żeni się w L~:1dyni·e. '1'; zbiorze tym, jak i w podobnych 'tego typu powstałych Słowian, zawarto cieka·.·..e wątki o wadach ludzkich, o słabych charaikterach. Lud jest najlepszym i obiektywnym sędzią oszustów, kombinatorów, darmozj'adów, brakorobów, amoralnych, leniwych, pijaków, awanturników i innych ciemnych charakterów. Oko pieŚnl:lrca ludowego rejestruje WJszystko Co s'ię dzieje w otoczeniu i zawsze O'braz ten przekazuje przesadnie, dążąc do wyeliminowania z życia złych cbyczajów i pc·,;iępowań. Taki jest cel ludowych pieśni humorys'tyozno-sa.tyrycznych. Poza roją c.abawową na pewno utwory te oddz1aływują wychowawcw. Garść informacji podaje autor wstępu o poetyoetych pieśni. Szkoda, że zabrakło porównania z odpowiednikami ościennych narodów słowiańskich, gdzie SpOI'Omotywów o podobnej tematyce bytuje w ich poezji ludowej. Często daje się Z,,'\,-Iważycpowrót do tego samego 'tematu. e charakterystyce muzykologicznej pisze krótlro i rzeczowo Trpko Bicewski (s. 25 - 30). Podaje on specyfikę melodii ludowej tych pieśni - od solowych do wykOl.ań grupowych. l\:a str. 179- 214 są indeksy informatorów, okręgów i wiosek skąd pochodzą zawarte tu pieśni, zbieraczy (w liczbie 51), miejscowości skąd oni pochodzą, imion bohaterów pieśni humorystycznych i satyrycznych oraz indeks alfabetyczny ut\':orów. :]',kmkamentem zbioru jest to. że redaktor nie ułożył pieśni tematycznie, a dla b"dacza stwarza to dodatkową trudność, gdyż musi sam szuk,ać wariantów poszczególnych motywów. Kole Simiczijew Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pi.,-inska Makedon·ia. Wyd. "Stu- deniski zbor", Skopje 1982, ss. 333. Zbiór pr.zygotował do druku współczesmy folklorysta Tome Sazdow. W krótkim wst.ępie podaje, skąd pochodzą zawarte w tym zbiorze utwory podkreślając bogate tradycje ludowe części Macedonii wchodzącej w skI-ad Bułgarii. Pierwsza t~go typu antologia ukazała się w Skopje w 1950 r. pod redakcją Kruma TOSJzewa i Radmiły Ugrinowej l. Sporo zawartych w omawianej książce utworów wzięto z tego wł"śnie ,zbioru, a ponadto ze zbiorów Vuka Karadzicia 2, Atanasa llijewa", braci Molerowych >I i serii "Sbarnik za Narodni Umotworenija" 5. , Noroun; umowworbi no·.•.·", Skopje J950. au Pirinska Makedonia. Redaktirale 'V.Karadzić, Dodatak k Sanktpietierburgskim sravnite!jnim Tecija s osobitim og!edima bugarskog jezika, li Wijeni 1922. , Sbornik ot narodni umotworenia, obiczai i dr. Nareżda. rodni pesni, kniga l, Sofia 194~. • "Sbornik I "Sbornik na Bylgarskata Akademija za Narodni umotworenija". na Naukite". Sofia Krum Toszew rjecnicima Atanas 1949, T. i Radmila svoju llijew, jezika I otdel Ugrii naNa- �RECENZJE 270 W omawianym zbiorze zawarto 110 pieśni ludowych, w tym 58 lirycznych, 24 epickie oraz 19 bajek i 4 legendy ludowe. Wśród pieśni ludowych znalazły się także ballady (nr 30, 31, 38, 40, 42, 43, 47, 48, 52, 61, 63, 64, 6'5, 66, 71, 77, 78, li 90). SaZJdow nie wyłączył tych ballad ,z pozostałych grup. W pieśniach lirycznych znalazły się mityczne, obrzędowe, weselne, obyczajowe, historyczne, a więc niesklasyfikowane w osobne grupy. Do utworów liryczno-epickich włączono wątki o istotach nadprzyrodzonych (nr 69 - 70). Do grupy epickich o postaciach historycznych średniowiecza (wojewoda Momczil, królewicz Marko, Lutyca Bogdan) zaliczono utwory historyczne nowszych czasów (nr 96, 97, 98, 102, 103, 104, 105, 107), hajduckie (nr 106) oraz rewolucyjne i partyzanckie (nr 108, 109, 110). Saz,dow nlile nawiązuje do pozostałych dwóch części Macedonii greckiej i jugosłowiańs,kiej, tzw. Egejskiej i Wardarskiej, gdzie wiele z zawar,tych w omawianym zbiorze wątków posiada odpowiedniki. Nie wspomina nic ;0 podobieństwach z fołklorem sąsiednich narodów słowiańskich - Bułgarów i Serbów [np. o zabójstwie Momczila, nr 87), o królewiczu Marku i Dziecku Dukatincze (nr 91), o królewiczu Marku i Gilnie Arnautynie (nr 92), o wyzwoleniu pfJZez królewicza Marka trzech łańcuchów niewolników (nr 93), o Lutyce Bogdanie (nr 99»), ani też o ogólnobałkańskich motywach, chociażby wspomnieć o balladziie o kalzirod",twie (nr 40, 77, 90). Są oczywiście i utwory samorodne, bytujące w danym tylko regionie. Większość jednak pieśni ludowych ma piętno ogólnonarodowe. Spotkać można ich wa,r,ia1nty rozsriane po ,całym kraju. Do tego problemu Sazdow nie nawiązuje. Ciekawe są lZawarte w tym z;biorze bajki ludowe. Są wśród nich fantastyczne (nr 11 - 114) obyczajowe nr 115 - 129). Interesujące są legendy związane wyłącznie z toponimią Macedonii Pirinskiej - z jelzaorami i szczytami gór Pirinu oraz dwie legendy o tym, jak powstały niedźwiedzie oraz myszki i koty. 18 Liryczno-epickich, Kole D. S a u k a, Litowskij jol klar, Wilnjus 1986, wyd. Vaga, Simiczijew ss. 317. TIak bUski nam f'olklor Litwy znal,azł 'szerokie omówienie w pracy profesora Uniwersytetu Wileńskiego, dr Donatiasa Sauka, a wydanej w 1982 roku. Jej rosyjskti przekład d:)tarł na polSIki rynek księgaDslk,iw cZltery lata później. ITirzeba już na wstępi,e zaznaczyć, iż autor opowiada się za lingwistyczną or.ientacją folklorYistyki i oczywiście stanowisko to wYDaźnie rzutuje na metody badawcze. Siam 'zaś fOILklorokreśla jako ustną twórczość ludową. Omaw]ana praca jest maTl:ograiiezlrlym opDaoowaniem dawnego, lZ,astanego zrodlowo folkloru, jak też zmian zachodzących w nim współcześnie. Autor już w podrozdziale "Nstępu pt. "W,ieś, kultura ludowa, folklor" omawia między innymi minione i obecne sy,tuacje folklorystyczne kreujące przedmiot jego zainteresowań. Genemlnie cały folklor dzieLi n.a pieśni li pows,t'ałe przejawy ustlnej twórc1zośc,i, której transmisji lnie towar.zySlzy muzyka. O ile ,S'tanowisko to wydaje się być zasadne i nie wymagające ~omentaI'za, to, z pewnością, na większą uwagę za,sługuje podz~ał samych pieśni i ich chamkterystyka. O zasadności kwalifikacji na potrzeby tegoż opracowania wspomilna autor w rozdziale pl. "Gatunki ludowej liryki" (s. 23 - 26). Zatem dJZileliDonatas Sauka pieśni ludowe na: wykonywane przy pracy, weselne, wojenno-historyczne, obrzędowe, satyryczne i pogrzebowe. Dalej zaś dzieli je na mrowie drobiazgowych grup, dając przy tym ich obszerną i niezwykle cellną charakterystykę. Analiza przeprowadzona została w oparciu o pieśni �RECENZ.l'E 211 ze zbiorów wydanych w przeszłości, ale także ze współczesnych katalogów sporządz.onych w Oddzi'ale Folkloru Instytutu Języka Litewsk~ego i Liter,atury. ImJormacje o bogaotwie wartantów poszozególnych pieśnli również pochodzą z tychże k,atalogów. Analiza pieśni, jak i szeregu .innych afltystyczych wypowiedzi ludu, w omawianej pracy przeprowadzona została dwukierunkowo, tj. od formy do treści i od treści do formy. Wyjaśnia ponadto 'autor wieloobrazowość li wielopla,slzczyznowość tej warstwy folkLoru. Pierwszą część omawi,anej pracy zamyka niezwykLe interesujący rozdział pt. "Inne gaJtunki pieśni" (,s. 150 - 16,6). Obejmuje ona analizę tego obs!ZJaruludowej poezji, która już oddzieliŁa się od tradycyjnej. W poprzednich rozdzii,ałach 'autor badał korzenie pieśni ludowej, tu na'tomias,t podej,muje się odnotowani'a wa,rurtków funkcjonowaniia pieśni w nowszych ozasach, ,ich zupełnie nową funkcję, a częściowo zmieniającą się formę. W drugiej części k,siążkt Donat'as Sauka przechodzi do omówienia prozatorsk,iego folkloru Litwy. AinaliJz,iepoddaje: "sikaz,aJnia", bajki magkz,ne, zwieI'zęce, podani,a historyczne, toponomas'ty'czne, ajtiJologiczne, legendy, a także małe formy, do których zaliclza przysłowia, porzek,adła i zagadki. Badacza tworzących się obecnie zjawisk kulturowych na ws.! zainteresuje rozdział pt. "Współczesna ustna twórc:wść ,ludowa" (:s. 251 - 28'5). Rozd:oiał ten z,asługuje na szozególną uwagę ze względu na doniosłość wielu spostl1zeżeń, a także stawianych pytań, na które [l,ie za,wsze autor znajduj'e odpowiedź. Gener,alna myśl, jaką można dost,rzec w ,tym fmgmenoie opmeowania, stanowi o tym, iż autor zauważa i,sltnienie współcZJesnego folkloru na ws.! litewskiej, mimo iż jego sytuacja kI'ieacyjna daleko odbiegała od standaI'idoiWej, tzn. takiej do jakiej pnywykliśmy. Autor idzie tu między innymi tym badawczym torem, jakim ostatnio porus,zała się Teresa Smolińsk,a 1, a który, niestety, pr,zez znakomitą większość folklorys'tów i tych, który za takich chcą się uważać, jest pomijanym lub niedostrzeganym. W swojej pracy Donatas Sak'Ua ;ropytuje między innym:i o granice profesjonalnej i nieprofesjonalnej 'twórc:wśoi, pyta o kry,terila poz,walające wyodrębnić foLklor współczesny, ezy np. ząp.!sywać słowa znanego współczesnego poety, do których ktoś ułożył melodię? Postuluje przy tym kształcenie folklorystów w nieco innym duchu, w duchu naSltaw,iornymna pr,z,emiany, bowilem jeg,o zdaniem "folklorysta-praktyk winien wiedz,ieć, jak ma się odnieść do prób człowieka niewykształconego w układaniu wierszy, do prozatorskich, pamiętnikarskich opowiadań ... " (s. 251). W końcu autor omawianej pracy dochodzi do prz'Eikonania, że we współczesnych warunkach nie kaŻldy prz)ejaw twórcz,ości ludowej można uznać z,a przedłużenie dawnych tn::lctycji. Tmdycyjna ,i nowa IUs'tna forma twórczośc,i ludowej żyła, żyje w specyf,ioznym środowtsku. Dlatego też ogólnie przyjęte kwalif.ikatory tej twórczości, takie jak: anonimowość, wari1antowość, komunikacja ustna, są względne, mimo iż w pew:nych wypadkach mogą być uznane za O'bowliązujące. WypoWiiada się też Donatas Sauka z,a folklO'rysty,ką realizującą swoje zadooliia samodz,ietnie, aczkolwiek niekiedy wra,z IZ socjologią, etnografią ,i psychologią. Niewątpliwą zaletą omawianej pracy jest .dostrzeżenie i odnotowanie zjawiska kulturowego j'alkim j'est folkloryzm. Autor I'iozumie przezeń "wszelkie procesy adaptacji folkloru, wskrzes'zaiIia :i transformacji w inne pI'zej1awy kultury" (,s. 2&1). l por.: T. Smolińska, .Ja wóm trocha połosprowiom na Ślqsku, Opole 1986; Taż, Z wybranych problemów wiadania, Opole 1987. '" Współcześni gawędziarze ludowi dawnej i współczesnej sztuki opo_ ( �272 RECENZJE Praca Donat'as'a Sauka, mimo materialistyczlno-klasycznej maniery, z pewnością należy do naj doskonalszych monograf,icznych opDacowań region1alnego folkloru, jakie pojawiły się w ostatnich latach. Sięgnąć do niej winien każdy folklorysta zajmujący się 1radycyjnym oraz współczesnym folklorem, a to ze względu na metody badawcze i ich rezultaty zawarte w tej pracy. Omawiana książka jest też ważnym studium porównawczym i stwarza możliwość odniesienia do niej innych spostrzeżeń poczynronych na guncie folkloru rodzimego. Wojciech Shelagh Wei 1', Qat in Yemen. 1985, Briti5h Museum Publications NAEKOTYK Consumption and Social Change, ł_ysiak Dorchester Limited. CZY KATALIZA'J.10E STOSUNKOW SPOŁECZNYCH? Kat, liściasty, wiecznie zielony krzew tropikalny jest od dawna przedmiotem dyskusji lekarzy, biologów, ekonomistów, antropologów społecZll1ych i slOcjologów. Dziś uprawiany jest głównie na krańcach południowo-.zachodniej Arabii, a więc w górach północnego i południowego Jemenu, ale także w Arabii Saudyjskiej, w prowincji Asir. W Afryce jego uprawy znajdziemy przede wszystkim w Etiopii, w prowincji Harar, nadto w Kenii w prowincji Meru, w części Somalii. Stosunkowo niedawno dotarł do Madagaskaru. Ponadto jednak znany jest w Ewandzie, Burundi, Tanzanii, Zairze, Zambii, Ugandzie, Mozambiku i w RPA. Niewielkie ilości katu uprawia się w Izraelu na potrzeby żydowskich imigrantów z Jemenu, a w głębi Azji wiemy, że roślinę tę spotkać można w Turkiestanie i Afganistanie jako dziko rosn<lcą· Kat (Catha edulis, For,sskiil) najlepiej się czuje w tropikalnym i subtropikalnym środowisku górskim, obfitującym w opady. Niezbyt wymagająca, przY intensywnym nawadnianiu daje w ciągu roku kilkakrotnie plon w postaci młodych liści i pędów. Najczęściej przypomina wyglądem i rozmiarami krzewy herbaciane, lecz w pewnych warunkach dochodz.i do rozmiarów 5 - 10 metrowych, smukłych drzeweik. K'at jest łagodnie podniecającym i odurz.ającym narkotykiem. Jego młode listki i pędy żuje się na surowo, w s!tanie możliwie jak najświeższym. Ta forma konsumowania katu jest najpowszechniejsza w Arabii i Afryce Wschodniej, choć bynajmniej nie jedyna. Od wieków znano na kontynencie afrykańskim rodzaj herbaty z suchych IJstków katu, a także przyrządzano papkę ze zmiażdżonych liści. Dla międzynarodowej służby Zjdrowia oraz agencji rozwojowych działających w krajach Trzeciego Swiata kiap1talne znaczenie ma konieczność ustalenia czy i na 'ile masowa konsumpcja katu zagraża zdrowiu milionów ludzi uprawiających ten obyczaj regularnie i codziennie. Ekonomiści zastanawają się nad konsekwencjami gospodarczymi przeznaczania od 1/4 do nawet 1/3 zarobków przeciętnego Jemeńczy.ka na zakup coraz to kosz.towniejszego katu. AgDOnomowie wskazują na coraiZ pows'zechniejsze zj;awisko w tym regionie Afryki i A,zji polegające na obracaniu dotychczasowych pól prosa li innych roślin żywieniowych w planta.cje katu. Z niepokojem spoglądają na to również władze zainteresowanych krajów arab'skich, znajdując się równocześnie jednak pod presją wpływowych i bogatych plantatorów. �273 RECENZJE Etnografowie, antropolodzy społecmi i socjolodzy interesują się katem jako elementem miejscowej kultury o l1iiebywałej żywotności i dynam1ce. Utarło się mniemanie, że używki i związ.ane z nimi nałogowe zażyw,anie nar,kotyków idą w parze z niedorozwojem gospodarczym, poczuciem braku przyszłości, że są formą ucieczki od bez,nadziejności dnia codiziBl1ll'lego.tNie bez racji zwraca ·s.ię obecnie uwagę 'na rodzaj ofensywy na I"komani i tradycyjnej w wielu krajach Az.jii Południowowschodniej, gdzie chemiczne stymulanty podawane są i propagowane Ul drobnych wars7Jtatach i fabryczkach wśród pracujących tam robotników. Problem popularności katu jeSit jednak o wiele bard:z,iej skompLiKo.wany. Jego konsumpcja gwałtownie wzrosła w Jemenie Północnym w latach 70-tych, gdy społeczności tego dotąd zacofanego i ubogiego kraju arab9kiego z,aczęły szybko bog;:c:ć się podejmując praoe w sąsiedniej Arabii Saudyjl9Kiej., pnzeżywająeej naftową prosperity. Przewrót po1ityczny, który w Itym mniej więcej czasie przeżył Jemen Północny wzmocnił aspiracje westernizacyjne w życiu codziennym kraju. Społeczeństwo ,zetknęło się z mnóstwem dóbr konsumpcyjnych, poczynając od europejskiego pochodzenia mebli i U1'ządzeń gospodarstwa domowego, poprzez modni! odzież, radia, telewizory, sprzęt, wideo, motocykle i samochody. Zaczęto prześcigać się w ostentacyjnym luksusie a konsumpcja katu nieoczekiwanie dla uczonych stała się elementem tego prestiżowego wyśc.igu. Rola katu w kullurach południowej Arabii i Afryki Wschodniej była niejednokrotn:e pnzedmiotem badań etnograficz.nych. Jej między 1nnymi poświęcił uwagę szwedzki antropolog społeczny, Tomas Gerholm w swojej ainalizie miasbecz.ka jemeńskiego Manakha, recenzowanej zresztą na łamach "Etnografii Polskiej" '. Shelagh Wcir traktuje ten problem jednlak bardziej kompleksowo, zwraoając uwagc; na konsumpcję tej rośhny w sytuacji intensywnej zmiany kulturowej. Autorka omawianej tu książki jes.t kustoszem Museum 'of MankJiJnd w Londynie, placówki będLjccj częścią słynnego Muzeum Brytyjskiego. Odpowi,ada za dział Bliskiego Wschodu i na swoim koncie ma hadania terenowe prowa.dzone w Palestyn:(' i Jordanii. Pisala ·na temat tkactwa Arabów pa:lestyńskich, a także dała ogólny szkic kultury mateI1ialnej beduinów jordańskich. Jej 14'-miesięczne badania terenowc w górach Jemenu Północnego w latach 1979- 1980 zaowiocowały między innymi ninicjszym studium. We wstępie autor·ka przyznaje, że powSitało ono lliiejako na marginesie jej pierwotnych zainteresowań zasadniczymi dziedzinami gospodarki Jemeńczyków, to jest rolnictwem ii handlem. Z czasem jednak zauważyła. że kat i jego konsumpcja jest poniekąd kluczem do LZl'07.umieniamechanizmu działania i przemian życia tych społeczeństw. Książka jest napisana niesłychanie Soumiennie, a jej konstrukcja jasna i precyzyjna pozwala czytelnikowi szybko wejść w zdawałoby się gąszcz bardzo odległych problemów. Weir wykorzystała nadspodZJiewanie bog,ate piśmi'ciilniotwo przedmiotu. a jej lista bibliograficzna pnzekracza 200 pozycji. W efekci,e badall. terenowych i studiów litcratury powstało syntetyczne, liczące zaledwie 191 stronic dZliełko. kóre' wydaje s,iq nieodz.owną lekturą dla każdego, kto powaŻ!tlie interesuje się kulturami pogranicm arabsko-afrykańskiego, bardzo z,resztą mało znan'ego etnografom polskim. A wypadnie tu zauważyć, że tamtejsze realia kulturowe i poniek<)d także ekologiczne bardzo odbiegają od stereotypów jakie na temat świata islamu 7:aczerpnęliśmy z krajów Lewantu, Mezopotamii, z Anatolii czy Azji Środ- 'Leszek Dzięgiel, recenzja: Tomas Gel'holm, Market, equality in a Yemeni Town, Stockholm 1977, Stockholm "Etnografia Polska", t. XXIX: 1965, z, 2, s. 290 - 294. 18 Lud, t. I.1XXIl Mosque Studies and in Mafraj Social Social InAnthropology, �274 RECENZJE kowej. Stąd książki ,traktujące o etnografii współczesnej krańców połudnriowej A,rabii jak tu omawiana, jak wspomniarne srtudium Gerholma, czy dokonane w sąsiednim Omanie badani,a Bartha i Wi~kan miałyby duże znaczenie dla ulepszenria procesu dydaktycznego na naszych uniwersytetach 2. Na przeszkodzie stoi naturalruie brak dewiz na zakup tych dz:ieł. Nieduże, chorCilażluksusowo wydane studium Weir Qat in Yemen kosztuje na terenie W. Brytanii 15 funtów. Wywód swój na temat katu w Jemenie Północnym zaczyna autorka od ,zwięz,!ego /:>zkicuekorlorgioznego, po którym następuje opis stosunków religijnych i politycznych z uwzględnieniem najrnowsrzych wydar,zeń. Wraz z ana1<iząprzemian ekonomiczmych autorka da)e Inam wgląd w syntetycznie pojęte zmiany społeczne i ideologiczne omawianego kraju. Biologia opisywanej rośliny, jej geograficzny zasięg, uprawa na terell]ie Jemenu Półnoonego, syst'em sprzedaży i najnowsza ekspansja plantacji katu to tematyka rozdziału następnego. Z kolei autorka zajmuje s'ię f,izjologicznymi skiutkami żucia liści katu, jakie zaobserwować można w trakcie owych narkotycznych posiadów codziennych, ale także tym, jak je widzą Jemeńczycy. Na koniec czytelnik ,zostaj'e 2lapoznany z badaniami europejskimi i amerykańskimi nad katem. Tu pojawiają się akcenty polemiczne wobec autorów, uzrnających kat Im narkotyk niebezpiJeczny dla zdrowia, gdyż autoTka opowiada się raczej za odmiennym werdyktem względem tej egzotycznej rośliny. Z kolei otrzymujemy zestraw relacji na temat konsumpcj,i k'atu, pO.wlstawionych pnzez róż;uych podróżników i badaczy tego obs'zaru, łącznie z opiniami samych tubylców. Koresponduje z tymi wywodami ,rozdz'i'ał następny zajmujący się hirS'tor,iąIwnsumpeji katu w Jemenie. W nim znaj.d!uj,e,my jednak także rozważania na tem<llt relae}i katu i kawy, drugiej rośliny towarowej, jaka przez wieki ,ikształtowala gospodarkę kraju. Autorkla wy,siuwa hiipotezę, że prestiżowa konsumpcjra katu rozwijała się niejako w wyniku prosperity gospodarczej wynikającej ze sprzedaży kawy. Analizuje dalej kat w aspekcie prestiżu społecznego i podziałów klasowych dawnego społeczeńst,wa jemeńs'kiego. Ustos'unkowuje się w perspekityw:ie d<iejowej do skali kos'ztów 'spożywania katu. Ekonomice konsumpcji ro.śliny pl1zed przełomem gospodarczym z lat 70-tych i po przełomie poświęca Shelagh Weir rozdział kolejny. Następnie zatrzymuje się na ważności społecznej wspólnego konsumowania katu, gdyż jest to element zasadniczy w całym 'tym zj,awi'sku. Opisuje zatem modelowe przyjęcia w specjalnie przeznaczonych do tego ,izbach, wyróŻlllia uroozyste, fundow,ane przez gospodarza spotkania i codzienne, popularne posiiady, w czasie których każdy pr,zychiodzi z pękami rośliny pod pachą li termosem z wodą. Bada przy tej okazj;i mechanizm ilIJJt€gracj,i społecznej i twol1zenie się nowych związków międzyludzkich. Nje poprzestając na tym, autoI1kia w !kolejnym rozdziaLe podejmuje temat znaczenia rytua1<nego tych spotkań codzi<ennych, organizowanych na wSlZylstkich szczeblach społeClzeństwa współczei>Il!ego Jemenu. Pts,ze o rozmieszczeniu prze:s'trzennym gośoi w izbie li związanym z tym i>tatusie społecznym. Zwraca uwagę na dwolistość rytuału, ~tóry IZ jednej .strony obejmuje wszystkich, 'z drug:iej jednak podkreśla UJstanowioną obyczajem hierarch,ię społeczną. Wreszcie na John 'Fredrik Hopkins Barth, Sa har. Culture University Press. Unni Wikan, Museum-University Behind the of Oslo. Veil and in Society Arabia. in an Women Omani in Oman, Town, Oslo Baltimore 198:1. The 1978, Etlmographical A chociażby także i najnowsza praca wIedeńskiego etnografa W. Dostala, który od lat bada Jemen. Walter Dostal, Egalitiit und Klassengesellschaft in Siidarabien. Anthropologische Untersuchen zur sozialen Evolution, Horn Wien 198~, Verlag Ferdinand Berger und Sohne. �275 RElCENZJE licznych przykładach presji s>połec,Zillejwywieranej na jednostki,' które nie chcą konsumować katu autork.a demon:stl"uje, iż zespół prezentowanych problemów to coś znac.znie więcej lIliż Jlałóg :z. egzotycznego regionu świaJta. D.z.iJeWlią,ty i ostatni rozdział tospraw.a roli katu jako symbolu społeoznej interakcji, a zarazem pocmeia wspólnoty, zaang,ażow.ania i kooCormizmu. Tu :unajdziemy wreszcie' analizę roLi katu jako symbolu s>połeez,nej .irr:1terakeji, a zar'azem poczucia wspólnoty, zaangażowania ii konformizmu. Tu iZnajd2.iemy wresz.cie analizę roli katu jako daru, jako pnzej'awów ostentacyjnie wystawnego żyoia, nazywanego niemal "potlac'zem pieniężnym" i wres,zcie jako areny rywalizacji społecznej. Calość k'siążki kończy krótkie podsumowanie, wykaz termiJnów arabskich oraz indeks, Dz,ielko zilusitrowano 30 CotogroaCiami,z których więkSiZJOŚĆ wykonała w teren~e autorka, mapą Jemenu północ.nego, wykresami i l'eprodukrcjami karykatur z czasopism jemeliskich wyśmiewających obyczaj żucia katu. Niezależnie od bardzo bogatej treści inColimacyjnej książka Shelagh Weir dostarcza czytelnikowi dużo satysfakcji w częściach dyskusyjnych, omawiających m. in. problem ewentualnej szkodliwości żucia katu, a także sprawę uznania tego obyczaju za narkomanię. Prezerntowan€ pr.zez Weir stanowisko, iż mamy .tu do czynienia .z ,rodzajem popularno·ści charakterys1tycZ'rlej np. dla XVII-wieclZnego Londynu, gdzie tłum wypełniał kawiarnię, racząc się smolistym napojem może budZlić wątpliwości. Zwłaszcza w świetle nie powoływaneg<J prlJeIZ autorkę artykułu Petera Kalixa, który dość jednoznacznie ocenia efekty tej rośliny przebadarnej przez grupę francuskich specjalistów 3. Zauważa, iż skutki te łag<JdLi tylko fakt, że żujący kat nie są w stanie fizycznie ~konsumować większych jego ilości mogących okazać ffię fatalnymi. , Nie znajdujemy w książce Weir ustosunkowanJia się do ewentualnych skutków katu dla !Zdr<Jwiakobiety, chociaż autorka wielokrotnie wspomina, iż co najmniej od lat 70-tych konsumują tę .roślinę również codziennie Licwe gl'Upy Jemerrek. Ani słowem nigdzie nie wspomniano o ewentualnych efektach· tego narkO'ty,ku na życ·ie płodu, na l'ozwój niemowląt karmionych piersią, czy nawet na nastolatków w wieku dojrzewania. Wiemy skądinąd, że praktyki z katem zaczynają młodzi mieszkań'cy Jemenu już w wieku 12 - 14 lat. Skoro koosumpcja katu I10śnie w miarę bogaoe:nia się mieszkańców Jemenu, jako pochodna prosperity naftowej sąsiedniej Arabii. należ;ałoby się zastanowić nadewentual:nymi ·skJutkami :bego zjawiska na przyszłość. W kraju, który swój rozwój gospodarczy zawdzięcza efeme·rycznemu iZjawiJs,ku wZlbogacenia się na naCc,ie najbliższych sąsiadówpow,inien budZlić niepokój szerzący się obyczaj prestiżowego ,brwonienia pieniędzy na konsumpcję rośLiny narkotycznej. Dodajmy kO/nsumpcję, na którą do ,niedawna mogli sobie pozwolić tylko ludzie najbogatsi i to bynajmniej JlIie oodziennie. Gdy na domiar .złego zaniedbuje się uprawy TiOślin żywieniowych, a żywność zaczyna masowo importować z Zachodu to wypadnie zas~anowićs,ię, jak ,długo ta dziwna euforia będzie trwala? Przecież o wi·ele potężniejSiZe i b<Jgatsze od Jemenu sąsiedlllie kraje ,naftowe od lat liczą s;ię z możliwościami wyczerpywania się swoich roponośnych pól, lub też załamania koniunktury. Ciekawe, iż tego rodzaju rozważania nie znalazły się ani w analizach autorki ani też żadnego z przytaczanych badaczy. Obawy władz jemeńskich kwitowane były dość zdawkowo. Być może samo zjawisko społeczne zafascynowało autorkę książki tak mocno, że na refleksje tego typu, bynajmniej nie nowe już dziś wpiśmiennictwie naukowym, nie starczyło miejsca. • Peter - 1451. li· Kalix, Une drogue nomm~e khat, La Recherche, nr 1Q2, XII, 1985, vol. 16, p. 1444- �276 RECENZJE Czytając doskonałą stylistycznie i konstrukcyjnie pracę Shelagh Weir trudno jednak nie odłożyć jej z uczuciem zawodu. Oto bowiem doświadczona kobieta-etnogr«f prowadziła badania w muzułma!'1skim społeczeilstwie jemeńskim, tradycyjnie izolującym wobec .obcych śWiiat mężczyzn i kobiet. Z książki i fotografii wynika, że autorka przełamała tabu męskich posiadów katowych i brała w nich udział. Z pewnością jednak mogła brać udział także i w podobnych spotkaniach kobiet. Poza zdawkowymi uwagami i paroma dl"Obnymi zupełnie szczegółami nie zaprezentowała nam ich specyfiki. Jak dotąd szansa na tak istotne uzupełnienie obrazu zjawiska została niewykorzystana. Ja~I:1Y i precyzyjny styl książki, lekkość podania materiału przy naukowej rzetelności, !słownictwo proste i bezpretensjonalne budzą szacunek dla autorl,i. Już, chociażby z tego powodu polecałbym lekturę dziełka Weir tym spośród etnografów, którzy usiłują raczej zbić z tropu czytełnika za pomoC<) nieznJZumialej terminologi i. pretensjonalnej stylistyki i zawiłego wykladu. Pl"Zystępność stylu poł'lczona z precyzją naukową, a także uzupełnianie refleksji teoretycznej konkretami kulturowymi z pewnością nie obniżyły rangi recenzowanej tu pracy Shelagh Weir. Frzeciwnie, stawiają ją w rzędzie solidnych i ciekawych studiów, tak charakterystycznych dla etnografii brytyjskiej obszarów zamorskich. Leszek Torild o f wan d e r, Die soziaW7wnomischen Verhiiltnisse cler biiuerlichen der Republik Mali. Ergebnisse einer Feldforschung im Arrondisement Sanankoroba, Region Bamako, Akademie-Verlag. Bel'lin 19B:~. Bevolkerung L Dzięgiel in .-\utorką tego studium terenowego jest Norweżka. która n';llisala cwoją dysertację w Instytucie Etnografii im. Juliusa Lipsa na Uniwersytecie w Lipsku. PracG wydano w serii publikacji lipskiego Museum fill' Viilkerkunde. Torild Liifwander spędziła w roku 1973 siedem miesięcy w trzech wsiach w prowincji Bamalw, w okręgu Sanankoroba. Tytuł książki zapowiada zbyt wiele w ~lO~uliku do tre~ci. Nie jest to jakaś synteza stosunków społeczno-gospodarczych rolniczej ludności calej republiki Mali. Tym niemniej navlet s'olidne obserwacje z jednego regis'lu są dla etnografa-afrykanisty nader pożyteczne i interesujqce. Auturka sumiennie przedstawila realia swojej pracy w tereni.e i zastosowaną mcl-udt;. Celem pracy było przedstawiEnie życia i gospodark;i badanych wsi widzianych z perspc'ctywy rodzinnej zagrody. Norweżka miała ambicjQ nas'zkicowania wspólcze'inych przemian malijskiego wieśniaka i jego otoc.zenia, wynikaj'lcych z polityki wspólczesnego państwa afrykańskiego wo·bec wsi. W części poświęconej s-losunkom społecznym i gospodarczym najpierw otrzymujemy krótki zarys dziejów badanych wiosek. Następnie autorka daje przegląd ro:~lin uprawianych w tym okrQgu, pisze o pracach polowych i klasyf,ikuje typy pole~ek wokół zag.ród. Dalej prezentuje zagadnienia demograficzne. pi",z.)c o wielkości, poszczególnych, wybranych rodzin, omawiając status glowy rodziny i problemy poligyni i. Studium ZRwiera bardzo sumienny przegląd struktury badanych ]'0dzin, poparty tabelami. Uifwander dość szczegółowo omawia podzial obowi'Vków między płcie w rodzinie i specyficzne układy wynika,iqce z wielożeńst,va u gospodarzy-poJ igamistów. W grupie zagadnień 1'Odzinnych znajdują się takie momenty życia jak ciąża, poród, a także podział spoleoZiIlości doroslych i młodzieży na klasy wieku. Z tym niejako wiąże się temat następny: tajne stowarzysz'enia, tak częste w kulturach Czarnej Afryki. Odrębnym ze·społem spraw będą natomiast trzy ostatnie rozdziały, �277 RECENZJE kończące czę,ść zasadnicze! książki, dotyczącą stosunków społeczino-gospodarozych. Omaw,ia w nich autorka rolę chałupnictwa i uprawianego dodatkowo rękodzieła w życiu badanych rodzin wliejskich. Następnie pisze o zjawisku wędrownej pracy sezonowo podejmowanej i wreszcie o handlu oraz r01i targu. Zagadnienia bardziej ogólne i zaralzem wynikające ze zmian, jakim ulega współczesna wieś malijska. zawarto w części omawiającej działanie administracji, szkoły, nowych organizacji społecznych i instytucji usługowych. Znajdzie się tu zatem zwięzła analiza tak zwanych ośrodków społeoznych: "Centre S8cial" oraz "Federation Groupment Rurale". Ale zarazlem pisze autorka o tak zdawałoby się prozaicznych instytucjach jak izby porodowe i lokalne ośrodkli zdrowia. Całość oprócz tabel i wykresów uzupełniają rzuty pOiziome zagród z charakterystyczne! zabudową wieloczłonową. Załączona na koilcu bibliografia obejmuje IG pozycji, w tym także dzida Marksa i Lenina. Szkoda natomiast, że autorka nie załączyła indeksu rzeczowego. ch8ciaż podział pracy na rozdziały i podrozdziały ułatwia orientację w całości. Dziełko ukazalo się w roku 1983, a więc po upływie 10 lat od ukoilczenia badail terenowych w AJ'ryce. Ksi'lżka To,rild Lbfwander, niezależnie od swoich walorów naukowych dla afrykanisty, moglaby stanowić pożyteczną lekturę dla naszych studentów etnografii, gdyby znajomość języka niemieckiego była wśród młodych adeptów tej dyscypliny bardziej popularna. Leszek Contribncioncs a los estudios de los Andes Tokio 1984, ss. 405, ilustracji 11, map 5. Centrales, Dzięgiel red. Shozo Masuda, Peru jen tym pailstwem Ameryki Południowej, które po dzień dzisiejszy tworzy interesuj'lce pole dla badaczy terenowych. Kiedy w roku 1980 ukazał się tom zatytułowany Estud:os etnograficos deI Peru meridional, nie mieliśmy innych Z,01miarów jak przedstawienie nowych mater,iałów z zakresu etnografii andyjskiej będących rezultatem badail terenowych pisze we wstępie do omawianej tu książki jej redaktor i współautor Shozo Masuda z Uniwersytetu Tokijskiego. "Ksić!żka ta zatytułowana Wkład do studiów nad Andami Centralnymi, ma ce,l zbieżny z poprzednią i zawiera cztery opracowania z zakresu etnografii i historiografii andyjskiej". Otwiera jel studium S. lVIasudy zatytułowane Informaciones acerca de la Coca Rejeridas en las Cronicas (Informacje na temat Koki w świetle starych kronik) poprzedzone informacją na temat komputel'Owej analizy tych kronik, prowadzonej w Muzeum Etnologicznym w Osaka przy współpraey profesorów Tatsuhiko Fuji, Hiroyasu Tomoe,da i Norio Yamamoto. Już na wstępie stwierdza autor. że dotychczasowe anal~zy starych kronik prowadzone były jednostronnie i wybierano z nich 'tylko te fakty, które potrzebne były do oświetlenia danego rz,agadnienia. Różne były kryteria selek,cji materiału i różne proporcje badań. Generalnie były to prace mogące dać wyłącznie szc.zątkowy obraz zawartości wszystkich ,kronik. Zgoła inaczej podeszli do tego badacze japońs1cy, którzy przez pięć lat pracowaJi nad analiizą teks,tów kronik andyjskich z XVI ,j XVII w. celem sformułowania balzowych danych do ewentualnego wykor,zystania przez wszystkich badaczy, któr.zy w p.rzyszłości zajmować się będą tym zagadnieniem. Kompuiterowy bank informacji pozwala na usta'lenie wielu zależności faktograficznych, jest s,e- �RECENZJE 278 lekrtyW'l1Yi dokładny. Pozwala on na wprowadzenie do. komputera różnych danych, poddając je wielomkim korelacjom. Wyniki tych korelacji uSlZczegółoWliają analizowany mater.iał, dają .obraz różnych współzakiności wys;tępujących w obrębie kultury materialnej, społeclznej czy duchowej. S. Masuda stwierdza, że w 18 kronikach andyjskich, dotychczas wczytanych w komputer, ujaw.nia silę bogaotwo mai-er1ału - {)/braz konkwisty, opisy geograficzne, władcy państwa Inków, obrzędy, zwyczaje i obyczaje, gatunki uprawi.anych rośbri, pożywienie itp. Odpowiedn.io zaprogramowane tablice .pozwalają na wlZajemne sprawdzanie danych odnoszących się do różnych elementów tradycyjnej kultury andyjskiej. W ~sumie jest to nowato'rska metoda analizowania żródeł historycznych, przekomywująca azyte~nika, iż sto1sując ją oszczędza się czas i uzyskuje precyzyjność w badanych faktach. Rozważania te pokazują nam, że komputerowa analiza danych kUllturowych stała się faktem, a 'zarazem rodzi się refleksja kliedy nasza humanistyka czy rrLauki historyczne będą na co dzień korzystać z !bcj formy wspomagania? Autorami drugiej rozprawy zamieszczonej w tym tumie są Jorge A. Flores Ochoa i Percy Pa,z Florez. Jej tytuł El Cultiwo en Qocha en la Puna Sur Andina (System uprawy "qocha" na obszar:ach Puna Sur Andina). Porusza ona temat, który do dnia dzisiejszego nie został jeszcze opracowany, tj. specjalny sposób wykorzystywania wód deszczowych w rolnictwie andyjskim. W roku 1962 s·tudenci Wydziału Antropologi.i Narodowego Uniwersytetu w Cuzoo (Chile) prowadzili badaJllia terenowe, których celem było dokładne poznanie procesu wy twar.zania ·specjaLnej ceramikJi .zwanej "Torito" rz Pucara. W ich obserwacjach terenowych znajdują się pi.erwsze wzmianki o '"qocha", tj .. szerok:ich 2. - 4 metrowych rowach, w których gromadzono wodę do wykorzystania w uprawach. (Qocha oznacza jeziora, stawy, laguny, generalnie wszelkie zbiorniki wodne o wodach stałych lub czasowych). Zainteresowano się więc szczegółowo tym tematem, starając się wyjaśnić lzasady funkcjonowania teg·o sw.oisiego systemu nawadniania gruntów. Polegał on na czasowym gromadzeniu wody deSlZczowej, której zasoby wykorzystywano w okresie suszy do nawadniania pól, jak również w hodowli i zajęciach go·spodarczych. N-iektórzy są zdaJll!ia,iż jest to system sięgający zbyt odległych czasów, w każdym razie, zdaniem autorów, należał on do nieznanych w dotychC!Zasowej historii kultury agrarnej tego te,renu. Tak to po wielu wiekach zapomnienia, przybył jeszcze jeden temat do oświetlenia w mrocznych dziejach prekolumbijskich kultur. Nie jestem zwolennikiem drobiazgowych streszczeń czynionych przy okazj.i omawiania danej ·k&iążki, zatem anonsuję tu jedynie ów nowy temat podjęty w przedmiotowym artykule. Kompleksowe badania antr·opolog.iczn1e i etnog.raficzne na terenie Centralnych Andów ujęte są w tzw. P1'Ogramie Cobija, a jego zakres problemowy prezentuje w omawianej książce BeII1te Hittmann w artykule zatytułowanym: El Programa Cobi;a: Investigaciones Andina: Notas scyplinarne na Antropologico-multidisciplinaris en la Costa Centro Sur Etnohistoricas (Program Cobija: badania antropologiczno-multidywybrzeżu Centralnym A>ndów: notatki etnohistoryczne). Glównym celem tak sformułowanych badań jest optymalne wykorzystanie wszystkich możliw06ci w procesie naukowego poznania his,torii społeczeństw tego obszaru .i ich bytu. Jest to pierwsze tak szerokie ujęcie tematyki badawczej będące próbą calo~iciowego naświetlenia terytorialnych uwarunkowań mających wpływ na oblicze kulturowe regń'onu. Autor kreśLi miejs.ce i rolę tego programu we współczesnej antropologii kulturowej omawanych obszarów oraz formułuje ogólne zasady jego funkcjonowania. P 1'lzedstawia podstawowe zagadnienia bada:wcze, charakteryzuje stan organizacyjny, techniki i metody badań, ocenia wstępne wyniki. Celem bai �279 RECENZJE dawnym programu jest w miarę optymaJ1ne określenie oblicza kulturowego ludów za9iedlających tem obszar sprzed okresu ze,tkruięcia się ich z przy:byszami z Europy. W tym celu zakłada się dokonanie dokładnych analiz starych źródeł pisanych, w których zalega ogrom interesującego materiału kulturowego. Zamierzenia bada·wcZ€ rzespoIu idą w kierunku odtworzenia obrazu siarych kultur tzw .. ,uros", "proanches", "changos" i "camanchacos" na podstawie w miarę pełnego wykorzystania różnych dokumentów pisanych, sięgających nieraz X,VI stulecia. a iakże badań archeologicznych i antropologicznych. W sumie jeslt to interesująca próba powiązania wielkiej ilości liter,atury, relacji, dokumentów ;i innych źródeł podporządkowanych celowi natury kulturowo-historycznej. Pew:ne wyobrażenie o zakresie tematy,cznym starych archiwaliów pI1Zedstawia ostatni a:rtytuł zawarty w książce pióra FraRklina Pease G. Y. zatytułowany Indices Notaria/es de Moquegua siglo XVI. Una Introduccion omawiający zawartość dokumentów notarialnych, zestawionych przez Pedro Manuela Guibovicha. Zawierają one wiele danych history·cznych i etnograficznych, których ważność podkreśla się w książce określeniem, iż stanowią one "wspaniały klucz dla naszych s~udiÓw". Tevesa Falkowska M. S. P o l i n s k o j, Mity, predanija i skazki zapadnoj Polinezji. Moskwa 1986, wyd. "Naukia", ss. 35·2. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, To już czterdziesta pozycja znanej ,i niezwykle interesującej seTii radzieckiej pt. Skazki i mity narodow w'9stoka wydawanej przez Główną Redakcję Literatury W,schodu. Praca, o której mowa przygotowana została ruiezwykle starannie. Opatrzenie j·ej bog.atym marteriałem porównawczym, międzynarodową systematyką. a także ciekawym omówieni-em folkloru Zachodniej PoliJnezji, dowodz'i nie tylko łatwości poruszania się autora w gąSlZCz,uproblemów współczesnej folklorystyki, ale także dobrego przygotowania metodologicznego. Folklor mieszkańców wysp Oceanu Spokojnego był już przedmiotem zainteresowania wspomnianej oficyny 1. Także w Polsce mogliśmy już zapoznać &ię z folklorem tego regionu, by wymienić tu pracę A. God-Iewskiego pt. Drogi synów słońca 2. Folklor mieszkańców czterech wysp Polinezji, choć wewnętrznie zróżnicowany, wykazuj'e wiele cech wspólnych, a niekiedy rodowód niektórych gatunków sięga samego źródla. Autor omawianej pracy wiele miejsca poświęcił analogiom poszczególnych gatunków i .z go·dną podziwu wnikliwością po'szukuje praźródła, orientując swoją metodę badawczą na fińską sz,kołę folklorystyczną. Prawie na każdej wyspie funkcjonowały podania opowiadające o pochodzeniu roślin i zwierząt. Do jednych z najpopulamiejslzych n.ależą tu przekazy a pochodzeniu dzikiego pieprzu, z którego przygotowywano rytualny napiwek Polinezyjczyków. Wiele podań wyjaśnia pochodzenie trzciny cukrowej i morwy.. Opuszczenie na wodę nowej łodzi, wyposażenie jej w wiosła i żagiel związane były ze złożonymi, nicz,rozumiałymi dla niewtajemniczonego, rytuałami, zaklinaniem morza, błaganiem o przychylność wiatru i dobrą pogodę. Odglosy tych rytuałów zachowały się w Slzeregu opowiadaniach. Narody, których folk1or został 1 E. M. Meletinskij, Powestwowatelnyj Moskwa 1970. , A. L. Godlewski, Drogi synów Slońca, folklor Wrocław narodow 196:1. Okeanii. Skazki i mify Okeanii, �280 RECENZJE pmeds;tawiony w omawianej pracy, odbywały dalekie podróże. Mieszkallcy prawie każdej nawet niewielkiej wyspy podejmowali u siebie gości z odległych str'on, stąd też prawdopodobnie żegluga w opow,iadaniach tych narodów ujmowana jest w kategorię wyczynu i ,to nadzwycz,ajnego. O wyprawach mieszkańców T:Jnga i Samoa na inne wyspy mówiq nie tylko podania, ale także realne ślady ich Lam bytno.ści. Najwięks'zą sławą nieustraszonyoh i najlepiej obezHaI!1ych z morską sztuką żeglowania cieszyli się mieszkallcy wyspy Rotuma. Zrozumiałym jest. iż w folklo~ze Zachodniej Polinezji morskie podróże stanowią jeden z g!ównych tematów. W·iele IZ podań omawianego regionu sławi czyny władców Tonga,. Fidżi, Samoa i innych większych wysp. Niejednokrotnie wspomina się w nich () J'Ozmial'ach władzy owych władców, ·0 ,tym z jakich krajów zwożono im dary, mieszkańcy jakich wysp składali im daniny, w jakich kamieniołomach dobywano material na ich grobowce i pomniki, skąd ~prowadzano dla nich znachorów . . Folklol" mieszkańców Niue i Roturna zbieżny jest z tym, jaki spotykamy na Tonga i Samoa, Fakt ów zdaniem autora książki podyktowany jest żeglarska pasją wyspiarzy i powstałą tel drogą wspólnotą kulturową M. S. Polirrskoj (Zwraca uwagę na h.istoryczny aspekt folkloru. Oto bowiem okazuje siC;, że podania mieszkańców Tonga zawierają szereg epizodów z tongijskiej przeszłości w tym historię zdobycia wyspy Samoa w kOtlcu Xlf \\';eku (nr 92, 94, 99). Opowiada się również na Tonga o niszczycielskim najeździe z Samoa (nr 41). Według legend z Samoa, najwcześniej w całej Polinezji powstały wyspy Manua i jako pierwsze zostały zasiedlone. J'cśli wierzyć folklorystycznej tradycji mieszkańcy Manua żyli na swoich wyspach zawsze i znikąd nie przybyli. Przekonanie to jest powszechne. Weszło też do mitologii, w której sami mies.zkaJicy tych wyspy określają się "ludźmi znikąd". Ale oczywiście na różnych wyspach różnie interpretuje ,się to zagadnienie. Np. podania mieszkaJiców .Niue wyjaśniajcI. że pierws'i ludzie przybyli na tę wyspę ;z daleka, rz obcych krajów. Mityczną pr<lojczyzną mieszkańców tej wyspy jest Tulia (nr 104), którą trudno zlokalizovjac na mapie Oceanii. W dalszym ciągu pracy przedstawia autor inne tradycyjne dzieje ludó\\, Zachodniej Polinezji wnosząc, iż folklor w niektóqch wypadkach może stanowić źródło historyczne, z czym w pełni s'ię Izgadzam. Wiele miejsca pośw;ęcił też omówieniu demonologii tych ludów, w której prym wiodą wszelkiego autoramentu duchy, ludoj.ady, olbrzymy. Zabrakło natomiast w Zlbionze pieśni, zagadek i innych gatunków ustnego folkloru, co nie umniejsza wal'to'ści tej ciekawej pracy, Wojciech Łysiak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab5b36c6b3442e6818f24cb90fe0fb5c.pdf 6942894948bc697a1fc3e631cb69f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1831 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.193-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 - 1990 III. RECENZJE Wojciech B u l' S 7. t a, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Praee Etnologiczne", t. 11, Wrocław 1986, ss. 151. Wydar,a w "Pracach Etnologicznych" książka W. Burszty jest wartościową interesującą rozprawą z pogranicza teorii kultury, teorii badań etnologicznych i dziejów myśli antropologicznej (etnologicznej). Jej tytuł trafnie i zarazem lapidarnie ujmujący przedmiot studiów autora wskazuje, iż zawartość książki poświęcona została krytycznemu przeglądowi etnologicznych koncepcji na temat wzajemnych związków między sferą kultury a obszarem języka. Ukazanie tych ob:.Jstronnych związków w ujęciu różnych szkół i orientacji nie byłoby w pełni mcżliwe i zrozumiałe, gdyby autor pominął relacje zachodzące między etnologią z jednej strony a językoznawstwem - z drugiej. Dzięki równoległemu ujęciu obu par tych relacji (język a kultura versus językoz.nawstwo a etnologia) powstała pożyteczna pr<:ca ukazująca jednocześnie zmienność i różnorodność opinii na temat kulturowego uwikłania języka i językow'ego uwikłania kultury oraz wzajemnych oddziaływań czy interferencji lingwistyki i antropologii kulturowej (etnologii). Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż problem obustronnych związków między językiem a kulturą należał zawsze do jednych z głównych zadań poznawczych nauk etnologicznych, a współcześnie w związku z ekspansją takich orientacji jak strukturalizm, kognitywizm i semiotyka stał się on szczególnie ważny. Stąd też należą się autorowi słowa uznania za to, iż podjął się tak trudnego zadania i przedstawił w sposób rzeczowy i kompetentny główne sposoby ujmowania języka i kultury w przebrzmiałych już, ale istotnych także dla współczesności nurtach, ja;Z i w nowszych orientacjach etnologicznych. Wybrane tak trafnie do analizy tytułowe zagadnienie nie było dotąd w polskiej fachowej literaturze przedmiotem rozważań. Dzięki temu autor wniósł istotny wkład do rodzimej myśli etnologicznej i kulturoznawczej likwidując ważne obszary białych plam i wytyczając potencjalne kierunki dalszych badań w podjętym przez siebie temacie. Książka W. Burszty wychodzi naprzeciw trzem głównym potrzebom widocznym wyraźnie we współczesnej refleksji kulturoznawczej. Po pierwsze spełnia ważną funkcję poznawczą przyczyniając się do pogłębienia i usystematyzowania wiedzy na temat rozwoju myśli etnologicznej odnośnie do związków języka z kulturą. Po drugie umożliwia ukazanie specyfiki etnologicznej interpretacji roli jęZykCl w kL:.lturze, a po trzecie dostarcza materiału i refleksji przydatnych do doskonalenia programu podmiotowej interpretacji języka jako formy kultury we współczesnych koncepcjach etnologicznych. ,Jest rzeczą oczywistą, iż wymienione tu cel"" nie mogły zostać spełnione w jednakowym stopniu. Pierwszy z nich zrealizow:1flY został najpełniej, zgodnie zresztą z planowanym zamiarem autora, dla drugiego stworzone zostały solidne podstawy, które wykorzystane być mogą w przyszłych studiach o profilu komparatystycznym, trzeci cel osiągnięty został jedynie w sferze postulatów i świadomej refleksji na temat możliwych dróg i sposobów doskonalenia teorii kultury w obrębie etnologicznych nauk szczegółowych. 13 Lud t. LXXIII �194 Podstawowym zadaniem W. Burszty było dokonanie przeglądu interpretacji i koncepcji tych kierunków etnologicznych, które zajmowały się językowym aspektem kulturowej rzeczywistości, po to by w oparciu o krytyczną analizę różnorodnych podejść wyodrębnić najbardziej znaczące i istotne stanowiska. Tak określony zamysł przybrał w tej książce udany kształt, dzięki czemu czytelnik niezorientowany w problematyce uzyskał dobre kompendium wprowadzające w sposób system<:tyczny w obszar etnologiczno-lingwistycznego pogranicza teorii kultury, a specjalista - interesujące studium rzucające nowe światło na szereg kwestii i inspirujące do dalszych obiecujących badań i refleksji. W obrębie zainteresowań autora znalazła się przede wszystkim angloamerykańska antropologia społeczno-kulturowa oraz francuska antropologia strukturalna, a więc te szkoły, które w istocie najbardziej zaważyły na kształcie współczesnej światowej myśli etnologicznej. Oczywiście możnaby zastanawiać się aad celowością rozszerzenia tej interpretacji na kierunki przez autora śVliadomie pominięte jak np. poststrukturalistyczna semiotyka francuska, czy postproppowska semiotyka radziecka, ale sądzić należy, iż dla postawionego przez W. Bursztę celu polegającego na id·zntyfikacji głównych stanowisk w nurcie refleksji nad językiem a kulturą dokonany przez niego wybór był logiczny i adekwatny do potrzeb. Jasną i zrozumiałą argumentację autorską wspiera bogata literatura przedmiotu zawierająca najbardziej reprezentatywne, a także i najnowsze prace antropologiczne, lingwistyczne i filozoficzno-teoretyczne. Busolą ułatwiającą krytyczną wędrówkę po meandrach różnorodnych koncepcji, idei, postulatów i konstrukcji, a jednocześnie instrumentem zapewniającym utrzymanie jednolitego kursu i interpretacyjnej konsekwencji stała się socjoregulacyjna teoria kultury .T. Kmity, której obecność na kartach recenzowanej książki zaznacza się przede wszystkim w formach aplikacyjnych, aniżeli przez bezpośrednie deklaracje i odwoływania się. Praca jest skonstruowana logicznie, choć poszczególne rozdziały stanowią dość samodzielne szkice, połączone ze sobą jedynie ideą przewodnią książki, tj. poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób traktowano relację język/kultura w obrębie poszczególnych etnologicznych kierunków. Oprócz ciekawego wprowadzenia i zawierającego naj istotniejsze elementy podsumowania książka składa się z pięciu rozdziałów, z których dwa - pierwszy i ostatni mają nieco odmienny charakter od pozostałych. Otóż rozdział zatytułowany "Język jako jedna z dziedzin kultury" traktuje o tych kierunkach etnologicznych, które nie czyniły z problematyki języka pola swej szczególnej refleksji teoriopoznawczej, choć dostrzegały wagę tego zagadnienia. Rozdział piąty poświęcony antropologii kognitywnej zapoznaje nas ze współczesnymi próbami podmiotowej rekonstrukcji kultury, których ważnym elementem strategii badawczej są studia nad komunikatami językowymi. Znalazły się w nim także omówienia poglądów W. Goodenougha - wybitnego reprezentanta "etnonauki", a także charakterystyka tzw. analizy składnikowej tj. metody mającej na celu dotarcie do autentycznych zasad klasyfikacyjnych tkwiących u podstaw badanej przez kognitywistów kultury. Między tymi dwoma spinającymi całość rozdziałami pokazującymi punkt vvyjścia i stan osiągnięć w dziedzinie refleksji nad kulturą i językiem w czasach num współczesnych znalazły się trzy bardzo ważne eseje poświęcone klasycznej etnolingwistyce amerykańskiej Sapira i Whorfa, brytyjskiemu funkcjonalizmowi Malinowskiego i francuskiemu strukturalizmowi Levi-Straussa. Na przykładzie każ.dego z tych kierunków W. Burszta ukazał specyfikę i odmienność trzech najważniejszych stanowisk w kwestii relacji wiążących język i kulturę. Lapidarnie ujmując pierwszy z nich to nurt zakładający pierwotność struktur językowych względem �195 kształtu kultury, drugi to nurt traktujący język jako integralną część kultury powiązaną funkcjonalnie z jej wszystkimi aspektami, oraz trzeci - to nurt zakładający wzorcowy charakter modeli językowych dla organizacji rzeczywistości kulturowej. Wybór tych trzech kierunków jako osi konstrukcyjnej pracy był w pełni udany umożliwiając ukazanie w sposób chronologiczny zmienność etnologicznej refleksji, przy jednoczesnym uwypukleniu typologicznej odmienności poszczególnych propozycji. Jest rzeczą całkowicie naturalną, iż w tak pozytywnie ocenianej książce znalazły się również mif'jsca pobudzające do krytycznych lub polemicznych uwag. Nie wdając się tu w szczegółową polemikę merytoryczną, chciałbym jedynie wskazać na kilka takich punktów, które w mojej opinii mogłyby być potraktowane w sposób c;cyniący tę interesującą książkę jeszcze bardziej wartościową. Na tle napisanych z prawdziwym znawstwem przedmiotu rozdziałów poświęconych amerykańskiej antropologii, nieco słabsze wydają się te części, które przedstawiają stanowiska etnologicznego strukturalizmu i to glównie klasycznego. Niepotrzebnie powtórzone tam zostaly elementarne zasady tego kierunku, wyraźnie kosztem analizy rekonstruowanych w tej orientacji związków łączących język i kulturę. Ze wzgh;du na niejednorodną wewnętrzną strukturę poszczególnych rozdziałów dopasowaną głównie do specyfiki omawianych w nim kierunków uległy w niektórych miejscach zachwianiu proporcje, w wyniku czego pewne kwestie ujęte zostały zbyt skrótowo jak np. współczesna angielska antropologia strukturalna i semiotyczna. Także inne zagadnienia nie doczekały się glębszej analitycznej dociekliwości. Dotyczy to np. słabego ukazania historycznych korzeni amerykańskiego kognitywizmu czy też niewystarczającego naświetlenia kontrowersji między podejściem typu "emic" a interpretacją typu "etic" i jej praktycznymi skutkami dla warsztatu współczesnego badacza. Dużą autonomiczność poszczególnych rozdziałów pogłębił niewielki stopień refleksji komparatystycznej ukazującej podobieństwa, nawiązania i rozbieżności między przedstawianymi orientacjami. Zadanie to pozostawił autor jakby samemu czytelnikowi. Wreszcie wspomnieć można także i o tym, iż autor większą wagę przywiązywał do oceny teoretycznych postulatów i założeń analizowanych szkół i kierunków, mniejszą zaś do praktycznych efektów zastosowanych w ich obrębie dyrektyw badawczych. Wymienione wyżej uwagi posiadają jednak znaczenie drugorzędne i nie umniejszają bezspornych walorów pracy W. Bu.szty. Podjęcie się tego tematu było przedsięwzięciem bardzo ambitnym, gdyż wymagającym poruszania się po pograniczach antropologii i językoznawstwa, dużej kompetencji w zakresie dziejów myśli etnologicznej, dobrej znajomości teoretycznych podstaw nauk o kulturze. Książkę W. Burszty uznać można za ważny wkład w dzielo rozpoznawania teoriopoznawczych podstaw klasycznych i współczesnych nurtów etnologii. Bezspornym sukcesem jej autora jest wykazanie istoty zróżnicowanych podejść do problematyki język/kultura, umożliwiających klasyfikację tych ujęć i dających dobrą podstawę do dalszych dociekaJ1. Ukazany przez W. Bursztę przedmiot badań okazał się nadzwyczaj interesujący dla historyka myśli etnologicznej, teoretyka kultury i każdego, któremu bliskie są kwestie podmiotowego ujmowania kulturowej rzeczywistości. Książka ta, której lektura nie tylko wzbogaca naszą wiedzę, ale inspiruje i pobudza do refleksji została napisana z dużą kompetencją. Zastosowana interpretacja w większej lTlierze syntetyczno-typologiczna, aniżeli analityczno-komparatystyczna dobrze wprowadza w meritum problematyki wyznaczając jednocześnie wyraźnie dalsze pole potencjalnych studiów. Aleksander Posern-Zieli71ski �196 Aron G u r ie w i c z - Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402. Znamiennym rysem współczesnej humanistyki jest, jak sądzę, żywe zainteresowanie się Biblią, literaturą mitologiczną, ludowymi eposami, literaturą hagiograficzną itp., w głębokim przeświadczeniu, że jest to nadal niewyczerpane pole ekspl:)racji i twórczych podniet. Do niedawna literatura ta traktowana była jako barwne opowiastki dodające historii pikanterii, dzisiaj sama stanowi niezwykle cenny material źródłozanwczy, otwierający przed badaczami coraz to nowe możliwości interpretacji zjawisk kulturowych. Można zaryzykować twierdzenie, że w ikonografii o zabarwieniu folklorystycznym, traktowanej czasami z pobła7.aniem, tlewi cala wielka tajemnica wiedzy o człowieku i nie trzeba jeździć daleko i szukać pierwotnych plemion, by się o tym przekonać. Aron Guriewicz inicjuje badania tego właśnie typu próbując spojrzeć na kulturę średniowiecza, o której mogłoby się zdawać, że napisano już chyba wszystko, od strony ludowych wizji, wyobrażeil, przedchrześcijal1skiej magii i przeciw~tawia to \',;s7.ystko kulturze elitarnej. Końcowy efekt wydaje się zaskakujący, bo oto średniowiecze jawi się nam zupełnie w innych kategoriach, pozbawione mrocznego patosu, wyzule z wszelkich generalizacji, targane licznymi sprzecznościami w walce o zawładnięcie ludzką duszą. Guriewicz zajmuje się wyodrębnianiem rzeczy ukrytych pod płaszczem ludowej mistyki, nadaje tym rzeczom rangę światopoglądu w przekonaniu, że był on kamieniem węgielnym epokL Punktem wyjścia swoich rozważań uczynił zderzenie dwu światów: chrześcijaJ1skiego i pogańskiego, w dobie - jak pisali o tym historycy imperialistycznego marszu tego pierwszego na zachód Europy. Przebudowa i chrystianizacja społeczeństwa wcze:mego średniowiecza wcale nie była tak oczywista i mimo trudu kościoła społeczeństwa te przyjęły specyficzny synkretyzm religijny, usprawiedliwione przcz życie połączenie dogmatów wiary chrześcijailskiej z rytuałami magicznymi Guriewicz podejmuje tym samym, jakby na marginesie książki, sprawę prawdy historycznej, jej zwodniczy rc~latywizm. Bada bowiem kulturę i mechanizmy jej funkcjonowania w oparciu o unikalne, dosyć powściągliwie traktowane przekazy zakladając, że żaden z do tej pory naszkicowanych obrazów średniowiecza nie jest do koilca prawdziwy, bo jest mocno fragmentaryczny i na dodatek skażony licznymi niedoskonałościami. Wracając do pytania zasadniczego: jaką była ta kultura wicków średnich i ludzie. którzy ją tworzyli? Machinalnie ciśnie się odpowiedź, że dosyć niespójna, amhiwalentna, bo niby chrześcijańska, ale też j heretycka, !Josqpna w niekończącej si~ pokucie z wiecznym poczuciem grzeszności; ale też .i karr.3walowa rozbawiona. I tak moglibyśmy przeciwstawiać jej cechy krańcowo odmienne i byłoby to zgedne z prawdą, ale jaki jcst kontekst tych pa;:-;:;doksalnych połączeń? Po upadku świ"ta klasycznego Europa stanęła na rozstajach. Zwycięzcy powinni stać ~ię uczniami pokonanych, którym w zakresie cywilizacji nie potrafili przeciwstawić nic, dlatego swoją zaczęli nieudolnie wznosić od podstaw. Ludzi dziesiątkowały epidemie, głód, szerzyło się bezprawie, rozbój, silnie akcentowany pogromami inr:;owierców, masowo szerzyły się zabobeny i czary, wszyscy bali się wszystkich, strach był głównym dyktatorem średniowiecznych poczynań. Społeczeństwo wyrosłe w takim klimacie było klasowo ściśle zhierarchizowane, pozbawione iluzji. Nauka o predestynacji, czyli o naturalnej, przyrodzonej kondycji k"źdego człowieka, pozbawiała jednostkę możliwości manewru w zakresie zmiany status �197 qu.o. Naturalnie, że nauka Kościoła wraz z całym arsenałem literatury adresowanej do ludu przyjęta była z entuzjazmem, ale jak się okazało później nie do końca. Ksi'lżkę Guriewicza można odczytywać rM.nie. Obok głównych wątków snuje autor niejako mistern'l nić mówiącą o przebiegłości ludu, który w desperackich staraniach o poprawę swego życia, jeżeli nie w tym, to świecie pozaziemskim, tworzy swój p<1llteon osób, rzeczy, czy praktyk sacru.m na zasadzie domniemanej skuteczności, czerpiąc z katolicyzmu. a jeszcze obficiej z pogaństwa. Kościół przyjmuje warunki tej gry i stara się być jeszcze bardziej przebiegłym, dopuszczając w swym łonie istnienie np. magii. Ciekawe wydają się być koleje tego specyficznego dialogu, wzajemnego wymuszania na sobie coraz to dalszych ustępstw, ku obustronnej korzyści. Jednak była to walka, ścierania się starego z nowym, raczej przekora i kcmpromisy ze strony Kościoła niż szarża i, jak pisze autor, Kościół był wtedy rzeczywiście siłą. Odwzorowaniem ducha epoki i łącznikiem pomiędzy ziemskością a wiecznością było zjawisko cudu. To najukochańsze dziecko wiary miało sens rzeczywiście tylko wtedy, gdy nic nie było zdeterminowane ziemską przyczynowością. Nawet odwieczne prawa natury wobec braku prób ich naukowej interpretacji były dzielem Wszechmocnego. Istotnie więc średniowieczne palące zapotrzebowanie na cud czyniło cuda. W tym świecie, tak okrutnym i beznadziejnym, lud za wszelką cenę pragnął cudu, będącego iskrą nadziei, nawet za cenę częściowego porzucenia dogmatów wiary chrześcijańskiej. Co więcej, owo zapotrzebowanie na akty magiczne cechowało także duchowieństwo, bo jak pisze Grzegorz z Tours, zakonnicy nader często śpiewali pieśni pogańskie i chętnie przyglądali się czarnoksięskim praktykom. Bylo to więc zjawisko powszechne, nad którym kościół nie panował, ale wykorzystywał wian:; w cuda dla własnych interesów. Obraz tej kultury, jaki wyłania się z żywotów świętych, penitencjałów, kazań czy kanonów, jest dosyć jednowymiarowy. Słyszymy tego, który poucza, moralizuje, rzuca gromy, strona przeciwna pozostaje przynajmniej częściowo milcząca. Paradoksalne, że lud, który tworzy tutaj historię najprawdziwszą, jest dla niej tylko tłem. Historia ta to popadanie z coraz to nowej skrajności w skrajność. Lud nie tylko jest owładnięty ostrą melancholią dramatycznej wizji końca świata, potrafi się także wspaniale bawić. Mówi o tym J. Huizinga: "Zycie było jaskrawe i różnorakie, że jednym wciągnięciem powietrza wdychano woń krwi i róż. Pomiędzy piekielnym strachem i dziecinnym żartem, pomiędzy okrutną zatwardziałością i skorym do łez wspólczuciem lud chwiał się to w tę, to w inną stronę jak olbrzym z głową dziecka. Wszystko się tutaj miesza, i fanatyzm religijny biczowników, któr:l:Y po odprawieniu swych wstrząsających egzorcyzmów, wieczorem giną w korowodzie karnawałowym i jest także obok siebie miejsce na śmiech, bluźnierstwa, profanację świętości i żarliwe modlitwy". Historycy twierdzą, że ta średniowieczna groteska była wentylem bezpieczeństwa dla ludzi i kluczem do zrozumienia epoki. Chyba jednak umysłowość ludzi tamtych czasów była mocno skażona poczuciem winy, grzechu. ostatecznej zagłady. Hieronim Bosch, wielki malarz i moralista schyłkowego średniowiecza, dopisuje kolejne cechy już nie tylko ludowej mentalności, takie jak: horrendalna głupota, beztroska, rozwiązłość. Swiat Boscha to jeden wielki kocioł w którym wre bezsensowne życie. Bosch całkiem na serio przestrzega: "patrzcie wszyscy co was czeka, jeżeli nie uporządkujecie swego życia", i roztacza apokaliptyczne wizje mąk piekielnych. Ale czlowiek rozdarty pomiędzy sprawy doczesne a wieczne nie potrafi znaleźć dla siebie �198 właściwej płaszczyzny odniesienia. Można traktować to wszystko jako fantasmagoryczne urojenie ludzi chorych, a można się tym wszystkim trochę przestraszyć. Człowiek współczesny odbiera problemy średniowiecznej kultury ludowej z odcieniem ironii jako jedno wielkie błazeństwo. Guriewicz traktuje ją bardzo poważnie, choć konwencja w większości raczej humorystyczna, ale przez to problemy tamtych czasów stają się bardziej wiarygodne i ludzkie. Ostatecznie jednak wątpliwości pozostaną nadal wątpliwościami. Jaka była ta epoka w całej swojej rozciągłości, bardziej elitarna, czy bardziej ludowa? Jeżeli bardziej ludowa, to dlaczego tak wiele wspaniałych treści przekazała potomnym? Autor zdaje sobie sprawę, że odpowiedzieć na v.rszystko nie sposób, ale przed mediewistyką - jak pisze - otwierają się nowe możliwości pełniejszego poznania, bo pierwszy wspaniały krok już został dokonany. SŁawomir Władimir Jakowlewicz wietstwiennyje riedaktory: ningradskogo Uniwersitieta, Bździuch P r o p p, Istoriczeskije korni wotszebnoj skazki. W. T. Jeremina, N. M. Gicnsimowa, Izdatielstwo Leningrad 1986, ss. 364. OtLe- Trzeba przyznać, że osiągnięcia strukturalistów rosyjskich zyskały rozgłos i uznanie w całym świecie. Ich prace uznały za interesujące i t'3 szkoły folklorystyczne, które dalekie były i są od podjęcia podobnej metody. Już do klasyki analizy strukturalnej przeszły prace 1 jednego z najwybitniejszych uczonych tego kierunku w Związku Radzieckim, jakim był Włodzimierz Jakowlewicz Propp, profesor Uniwersytetu w Leningradzie. Jego Morfologia bajki (Leningrad 1928; II wyd., Moskwa 1969) została przetłumaczona na wiele języków obcych, w ostatnich zaś latach wydano trzy jego książki: Folklor i diejstwitielnost' (Moskwa 1976), Problemy komizma i smiecha (Moskwa 1976), Russkaja skazka (Leningrad 1984>, a obecnie wznowiono wydaną po raz pierwszy w 1946 roku jego kolejn'ł pracę, tj. Historyczne korzenie bajki magicznej. Zanim jednak przejdziemy do przedstawienia nowej edycji pracy Proppa, przypomnijmy w skrócie pełną swady i rzetelnie udokumentowaną wypowiedź prof. Kiriłła Wasilewicza Czistowa, jednego z największych współczesnych folklorystów radzieckich. Na szczególną uwagę zasługuje jego "rozprawa" z tzw. "legendami". związanymi z nazwiskiem i pracą Proppa 2. W konsekwencji Czistow owych "legend" wyróżnił aż cztery, po kolei obalając każdą z nich. Rozprzestrzenienia się w świecie koncepcji badawczej Proppa upatruje on głównie w intensywnym rozwoju całej lingwistyki, teorii informacji, semiotyki, współczesnej teorii kultury oraz innych pokrewnych nauk, podważając tym samym mit o "barierze językowej" jako prze~zkodzie w znajomości metody Proppa. Zastanawia się on przy tym, dlaczego tacy uczeni, jak C. Levi-Strauss, M. Luthi i inni, dopiero w latach 60 - 70 naszego stulecia uznali M oTfologię bajki. Czistow przypomina bowiem, że informacje o książce ukazały się w 1929 r. w między• Por. dokładne zestawienie prac uczonego: Bibliogra/ija trudow W. J. Proppa. Sost. B. N. Putiłow, (w:) Tipologiczeskijc iSstiedowanija po /olkloru. Sbornlk staticj pamjatl Wladimira Jakowlewicza Proppa (1895- 1970),Moskwa 1975. , Por. K. W. Czistow, W. J. Propp issliedowatlcl skazki, (w:) W. J. Propp, Russkaja skazka. Olw. riedaklory K. w. Czistow, W. 1. Jeremina, Leningrad 1984, s. 3 - 22. �199 narodowej bibliografii etnograficznej Internationa!e Vo!kskundliche oraz w bibliografii slawistycznej Slavonic CoHection, a także opublikowano recenzje (w j. niemieckim D. K. Zielenina, w j. angielskim R. Jakobsona). Drugi mit, z którym rozprawia się Czistow, dotyczy wypowiedzi niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w świetle których koncepcja Proppa cieszyła się większą znajomością i popularnością na Zachodzie aniżeli w ZSRR. Uważa on, że rosyjska nauka lat 20 naszego wieku w żadnej mierze nie może zasługiwać na miano prowincjonalnej, odbiegającej od osiągnięć europejskich, dokumentuje jednocześnie swe wywody bogatą literaturą folklorystyczną tamtych lat. Według trzeciej "legendy" przejście Proppa od strukturalnych ("morfologicznych", synchronicznych) badarl w Morfologii bajki do problemów genezy i historii bajki (diachronii) w Historycznych korzeniach bajki magicznej nastąpiło pod wpływem krytyki "formalizmu" w historii literatury. Czistow jednoznacznie uznaje, że podobna ,,legenda" wypacza nie tylko proces kształtowania się i rozwijania Proppa jako uczonego, ale i samą istotę koncepcji bajki, jaką stworzył. Czistow ustosunkowuje się również do wypowiedzi w niektórych artykułach i nekrologach, w których to pisano, że Propp - mimo iż zdobył międzynarodową popularność - zmarł jako nieznany w swojej ojczyźnie. Owa czwarta "legenda" według Czistowa również nie może mieć racji bytu. W rezultacie przypomina on opublikowane w Związku Radzieckim prace Proppa oraz przedstawia sylwetkę tego nie tylko znakomitego naukowca, ale i nauczyciela, który jako kierownik Katedry Literatury Rosyjskiej w Uniwersytecie Leningradzkim przewodził dużej grupie uczonych. Spośród wychowanków Proppa wymienia on m.in. takich folklorystów, jak Jeremina i Niekryłowa. Dalszymi dowodami, w sposób bezpośredni podtrzymującymi obiektywizm sądów Czistowa, są ciągle wznawiane staraniem jego uczniów książki Proppa. Zarówno bowiem opublikowana ostatnio Bajka rosyjska, jak i nowe wydanie Historycznych korzeni bajki magicznej, zostały opracowane i przygotowane do druku przez wychowanków Proppa, zachowujących wdzięczną pamięć o swym nauczycielu. A pozostawił ich Propp wielu, zarówno w Uniwersytecie Leningradzkim, jak i w Instytucie Literatury Rosyjskiej Akademii Nauk oraz w innych placówkach naukowych. Właśnie dwie pracownice Instytutu Literatury Rosyjskiej, a jego uczennice, Waleria Igorowna Jeremina (por. ostatnią jej pracę nt. Poetyckiej kompozycji ludowej liryki rosyjskiej, Leningrad 1978) i recenzent książki Anna Fiedorowna Niekryłowa (por. Rosyjskie ludowe święta miejskie, zabawy i widowiska końca XVIII i poczqtku XX w., Leningrad 1984) oraz Natalia Michajłowna Gierasimowa z Katedry Literatury Rosyjskiej Uniwersytetu w Leningradzie przygotowały nowe wydanie Korzeni ... Przypomnijmy w tym miejscu, że zasłużony dla kultury rosyjskiej i radzieckiej Instytut, tzw. "Puszkinskij Dom", powstał w 1903 r., a od 1930 r. na skutek reorganizacji stał się placówką naukowo-badawczą 3. Książka Proppa poświęcona Historycznym korzeniom bajki magicznej według uczonych jest tym dla nauki rosyjskiej, czym Zlota gałqź J. Frazera dla zachodnioeuropejskiej. Obie bowiem prace wykazały owocność analizy wierzeń ludowych i utworów folklorystycznych na tzw. "interetnicznym poziomie". IN Korzeniach Propp traktuje folklor jako zjawisko internacjonalne, które nie sposób badać w izolacji, wyłącznie w oparciu o jeden lud. Wypowiadając się na temat metody , Przy Instytucie jest Oddział rękopisów, chroniący unikalne zabytki piśmiennictwa starej Rosji oraz rękopiśmienne dziedzictwo pisarzy rosyjskich. W Domu Puszkina znajduje się również ogromna ilość eksponatów i rękopisów, związanych z zyciem, działalnością i twórczością takich literatów, jak np.: A. N. Radiszczewa, M. J. Lermontowa, N. W. Gogola. 1. S. Turgieniewa, F. M. Dostojewskiego, L. N. Tołstoja, A. M. Gorkiego, W. W. MaJaikowskiego i wielu innych. �200 i materiałów wykorzystanych w książce (por. s. 32 - 35), podzielił on zgromadzony materiał na trzy grupy. Do pierwszej, tzw. "podlegającej objaśnieniu", zaliczał taką bajkę magiczną, którą badacz winien znać doskonale, do drugiej zaś przydzielał "materiał wnoszący objaśnienia". Natomiast jako rezerwowy pozostawiał tzw. "materiał kontrolny", który może być wykorzystany później, m.in. do konir.retyzacji wcześniej ustalonych zasad. W konsekwencji "podstawą" Korzeni... stała ~ię bajka rosyjska. W wypadkach, gdy nie dysponował on dostateczną ilością materiałów rosyjskich bądź słowiańskich, wykorzystywał teksty innych narodów. Owo porównawczo-historyczne traktowanie folkloru było zgodne z pojmowaniem przez Proppa folklorystyki jako dyscypliny komparatystycznej, o czym pisał w wielu swoich pracach. Jak zwracają uwagę redaktorki wydania Korzeni, próba takiego oglądu materialów folklorystycznych przywiodła Proppa do - wydawałoby się całkowicie paradoksalnego w jego czasach wniosku, iż najbardziej cennymi mat~riałami okazały się nie te - terytorialnie bliskie (europejskie i azjatyckie), ale materiały amerykańskie, częściowo również z Oceanii i Afryki. Propp traktował bowiem Azję jako "kocioł", w którym to narody osiągnęły znacznie wyższy poziom kulturowy aniżeli ludy Ameryki i Oceanii, kiedy to zastali je Europejczycy i zaczęli zbierać etnograficzne i folklorystyczne materiały" (s. 29). W praktyce więc Propp spożytkowywał owe materiały z wielką ostrożnością, nie dysponował w5zak taką ilością zbiorów tekstów, jak współcześni folkloryści. Jeremina we wstępie pt. Ksiqżka W. Proppa «Historyczne korzenie bajki magicznej» i jej znaczenie dla współczesnych badań bajki próbuje uporządkować wnioski, do których doszedł w swej pracy Propp. Uznał on m.in., że w bajce znakomicie zachowały się ślady zanikających form życia społecznego. Podobną tendencję można wykazać, dokonując oglądu bajki pod kątem funkcjonowania w niej obrzędów, obyczajów, mitów (jako różnych przejawów religii), motywów charakterystycznych dla poszczególnych obrzędów, ich wzajemnych powiązań etc. W rezultacie Propp, traktując obrzęd i mit jako przejaw pierwotnego myślenia, doszedł do jeszcze jednej przesłanki, "że formy pierwotnego myślenia powinny również być uwzględnione przy objaśnianiu genezy bajki" (por. s. 31). Uczony, rekonstru·· ując mitologiczne podstawy wątków, analizował późniejsze materiały, które praktycznie utraciły już bezpośredni związek ze swoją przeszłością historyczną. Jak pisze Jeremina, ten kierunek badań znalazł w późniejszych latach odzwierciedlenie w lingwistyce, folklorystyce i etnografii. Porównawcza zasada w badaniach folklorystycznych, osobliwe podejście metodologiczne do klasyfikacji i analizy materiału pomogły uczonemu nie tylko ujawnić cały zespól prawidłowości charakterystycznych dla twórczości ludowej, ale i postawić nowe pytania na temat genetycznych źródeł i oddzielnych motywów oraz gatunków, jak i sztuki ludowej w ogóle. Propp, nie ograniczając się tylko do porównywania bajek, począł poszukiwać ich źródeł. W konsekwencji doszedł w "Korzeniach" do wniosku, że nie można rozgraniczać poszczególnych wątków. Niejednorodność i wielowarstwowość bajek stały się bezpośrednią przyczyną badań Proppa nad wszystkimi motywami wchodzącymi w ich skład. Taka analiza bajki jako całości pozwoliła mu wysunąć wniosek, że poważna część motywów bajki magicznej odzwierciedla obrzędy inicjacyjne. W rezultacie naj starszych podstaw bajki (por. s. 353) upatrywał on w obrzędach inicjacyjnych (poświęcających). Na konkretnych przykładach analizował przeobrażenia owych tradycyjnych form obrzędowych aż po współczesne religie. Propp bowiem, podobnie jak jego popTZcdnicy, transformacji bajki upatrywał nie tylko w jej "wnętrzu", ale i w zjawiskach pozabajkowych: w mitologii, rozmaitych wierzeniach, życiu itp. Jak wiadomo, Morfologia bajki jest klasycznym przykładem analizy struktu- �201 ralnej bajki, w kolejnej pracy (Bajka rosyjska) Propp przedłożył koncepcję pochodzenia, rozwoju i życia bajki rosyjskiej, zaś w Korzeniach odwołuje się przede wszystkim do źródeł bajki magicznej i jej historycznych uwarunkowań. Według Czisiowa 4 Korzenie są o.rganicznym przedłuźeniem Morfologii.. W konsekwencji uznaje on obie prace za jedną Z-tomową monografię, której nadaje - modyfikując ~łownictwo - tytuł "Struktura i geneza bajki magicznej". Przypomnijmy też za tym uczonym, że "Korzenie" w folklorystyce radzieckiej spotkały się z żywym oddźwiękiem. Obok recenzji W. M. Zyrmunskiego ("Sowietskaja Kniga" 1947, nr 5, s. 97 - 103) ukazała się książka E. M. Mieletynskiego Bohater bajki magicznej. Pochodzenie postaci (Moskwa 1958). Czistow uważa książkę Mieletymkiego za 1'0;';wijającą, a jednocześnie ograniczającą uniwersalność wywodów Proppa, poszerza ona bowiem pytanie o historyczne warianty, nie tylko w odniesieniu do typów bohatera, ale i samej struktury bajki. Propp, kończąc Korzenie w latach wojny, nie miał możliwości powtórnego sięgnięcia do źródeł w celu sprawdzenia cytatów i uściślenia aparatu bibliograficznego. Był zmuszony do wykorzystania poczynionych wcześniej notatek bądź też podawał pewne dane źródłowe z pamięci. W konsekwencji w nowym wydaniu Korzeni Mikaeła Jakowlewna Mielc uzupełniła wcześniejsze "zaniedbania" Proppa. W Przedmowie do drugiego wydania Jeremina i Gierasimowa wyjaśniają, że uściśliły również cytaty, sprawdziły i uzupełniły przypisy (opracowując je według nowych norm wydawniczych). Skontrolowane zostały także liczne odsyłacze do przeróżnych zbiorów bajek, poprawione błędy w cytowanych tekstach i numeracji wątków bajkowych. Numery bajek ze zbioru A. N. Afanasjewa (Ludowe bajki rosyjskie) uzupełniono według wydania przygotowanego przez Proppa (Moskwa 1957). Tu drobna komplikacja: w 3-tomowym wydaniu bajek Afanasjewa z lat 1936 - 40, jako tzw. białym kruku, nie sposób było przy cytowaniu wariantów tekstu zachować ciągłej numeracji dla tekstów podstawowych i tych z przypisów opracowanych przez Afanasjewa. W przygotowanym bowiem przez Proppa wydaniu wprowadzona została ciągła numeracja wszystkich tekstów, bajki zaś z Uwag Afanasjewa zostały oznaczone oddzielnymi numerami. Uwzględniając założenia Proppa, przedstawione w Przedmowie do I wydania (dołączonej w omawianej książce) redaktorki nie przytaczają numeracji typów bajek według systematyki. Odsyłacze do Złotej gałęzi J. Frazera przedstawione zostały według ostatniego wydania (Moskwa 1983). Sprawdzono ponadto słowa i nazwy uwzględnione p,rzez Proppa, dokonując ich przekładu w tekście książki. Rozszerzone zostały i uściśłone s!aóty, ukazano również późniejsze wydania przytoczonej przez Proppa literatury. Drobne s!aóty, które zostały dokonane. według Jereminej i Gierasimowej nie naruszają treści badań Proppa. Jak widać, otrzymaliśmy nowe, poprawione, niezwykle starannie opracowane drugie wydanie kolejnej książki radzieckiego strukturalisty. Teresa Kiriłł Leningrad Wasiliewicz Czist 1986, ss. 303. O w, Narodnyje tradicii folklor. Smolińska Oczierki tieorii, Najnowszą publikację leningradzkiego etnografa i folklorysty, profesora Czi~towa, można traktować jako pewną sumę jego przemyśleń, oscylujących przede • Por. K. W. Czistow, W. J. Propp - tssltedowattel .. " op. cit., s. 12. �202 wszystkim wokół problemów związanych z przedmiotem badań folklorysty!d, aczkolwiek nie wolną od wielu refleksji na temat etnografii, jej historii i metody badań oraz wzajemnych stosunków między nią a folklorystyką. Ten radziecki uczony o bogatym dorobku naukowym z perspektywy lat oraz własnych doświadczeń i badań próbuje bądź to uzupełnić wcześniejsze swe sądy, bądź w oparciu o nie podejmuje nowe tematy, imponując erudycją i rozległością zainteresowań. Kiriłł Czistow, członek-korespondent Akademii Nauk ZSRR, od prawie 30 lat kieruje Sektorem wschodniosłowiańskiej etnografii w Instytucie Etnografii Ak>.demii Nauk ZSRR w Leningradzie, jest nadto od 1981 roku redaktorem naczelnym "Sowietskoj Etnografii". Ten uczeń Marka K. Azadowskiego, urodzony w 1919 r .. jest autorem około 350 prac, w tym 13 książek 1. Przypomnijmy dla porządku choć najważniejsze z jego pozycji zwartych: Oczierki litieratury Ki" SSR (Pietrozawodsk 1954), Narodnaja poetessa I. A. Fiedosowa. Oczierki żizni i tworczestwa (Pietrozawodsk 1955), Russkije narodnyje socialno-utopiczeskije liegendy XVII - XIX wiekow (Moskwa 1967) 2, Russkije skazitieli KareW. Oczierki i wospom.inanija (Piet!'ozawodsk 1980). Teoretyczne rozważania Czistowa uzupełniają opracowane naukowo i opatrzone komentarzami antologie tekstów. takie na przykład jak: My po nowomli żiwiem, piesni nowy je pojem. (Pietrozawodsk 1952), Pierstienek Sborni1c - czastuszek, dwienadcat zapisannych stawiesznikow. w Karelskoj Izbra1myje ASSR russkije Podgotowka tiekstow, wstup. statja i kommentarii ... (Pictrozawodsk Podgotowka tiekstow. statja i primieczanija sowmiestno s B. E. Czistowoj (Leningrad 1960), I. A. Fiedosowa. Izbrannoje. Sost., wstup. st. i komment. Podgotowka tiekstow ... sowmiestno s B. E. Czistowoj (Pietrozawodsk 1981), Russkaja narodnaja poezija. Obrjadowaja poezija. Sost. i podg. tiekstow sowmiestno s B. E. Czistowoj, wstup. sL .. (Leningrad 1984). Prace Czistowa tłumaczone i wydawane były w wielu krajach (Anglii, Czechosłowacji, Bułgarii, Finlandii, USA. na Węgrzech). W Polsce - jak dotąd - przetłumaczono we fragmentach dwie jego rzeczy 8. Bibliografia prac Czistowa dokumentuje jego wielokierunkowe zainteresowania kulturą ludową, które to znalazły swój wyraz również w najnowszej książce o tradycji ludowej i folklorze. W rezultacie książka składa siq z trzech części. w których obrębie autor podejmuje szczegółowe zagadnienia. Niech nam bqdzie wolno przedstawić je kolejno, umożliwią one bowiem zorientowanie siC; w bogactwie tematycznym myśli Czistowa, którego nie sposób oddać w niniejszym z natury rzeczy ogólnym omówieniu: l. Folklor. Kultura etnosu. Folkloryzm (Etnos, świadomość etniczna i problemy kultury ludowej; Folklor i kultura etnosu; Tradycyjne i wtórne formy oraz problemy współczesnej kultury; Aspekty etniczne folklorystyki słowiańskiej; Bajarze północnorosyjscy i świadomość bylin ogólnoetnicznym dziedzictwem Rosjan), II. Tradycja. Stereotyp i wariantowość. Poetyka wariantu (Tradycja i wariantowość; Wariantowość jako problem teorii folkloru; Wariantowość i poetyka tekstu folklorystycznego), III. Folklor i historia (Dokument historyczny okresu feudalizmu jako źródło folklorystyczne; Z problemów zapisywania utworów folIdorystycznych; Legenda o "Zbawicielu" i problem powt:uzalności wątkó\1! skazki KareW. 1958), Priczitanija. 1 Szczegółowy wykaz prac Czistowa do 1960 r.: Spisak osnownych rabot po tolkłorlstikle I etnogTaJii doktora istorlczeskich nauk professora K. W. Czistowa (k 60-1ietlju so dnja ,"ożdienija), "Sowietskaja Etnografija" 1980, nr 1, s. 166 - 189. 'Monografia Czistowa poświ<:cona tegcndzie zostanie wydana w najbliższym czasie w j. polskim przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą. , Por. K. W. Czistow, Poezja lUdzkiej potrzeby czyli a zawodzeniach ludowych; Zawodzcnla, przeł. J. Litwiniuk, "Regiony" 1976, nr 4, s. 5 - 18; 19 - 41; Tcnże, Specyfika tolkloru w .~wietLe teorii informacji, przeł. E. Kosowska, ,.Literatura Ludowa" 1977, nr 6, s. 42 - 52. �203 folklorystycznych; Socjalno-utopijne ruchy w kręgu zainteresowań "wiedeńskiej szkoły etnograficznej"; Legenda o Maksymie Zeleźniaku). Punktem wyjścia dla teoretycznych refleksji Czistowa jest współczesny stan naszej wiedzy na temat zakresu bada!} i wzajemnego stosunku dwóch siostrzanych nauk społecznych etnografii i folklorystyki. W efekcie już we Wstępie formułuje on podstawowe pytania w tej mierze, na które w poszczególnych rozdziałach książki oraz w jej zakończeniu (por. Z historii etnografii radzieckiej 30 i 80 lat XX wieku; O niektórych zagadnieniach ogólnej teorii folklorystyki) próbuje dać odpowiedź. Czistow opowiada się za dalszym zbliżeniem obu nauk. Rozwój ich bowiem i wzajemny doń stosunek były na przestrzeni dziejów zróżnicowane i niejednolite, a tak;;c w różnych krajach przez rozmaite szkoły etnograficzne i folklorystyczne były one odmiennie interpretowane. Autor uznaje, że problem tkwi nie w tym, aby ustalić, którzy uczeni się pomylili, ale w tym, że etnograf i folklorysta jeden bez drugiego w swych badaniach obejść się nie może, A w Związku Radzieckim, jak podaje Czistow, sama sytuacja na rynku wydawniczym w tej kwestii jest dość skomplikowana i obrazuje tradycyjne podziały. Filologiczne pisma nie chcą publikować prac, w których widzą "etnograficzną folklorystykę", a etnograficzne "filologicznych". W k()nse!<wencji uczony leningradzki postuluje, aby folklorystyka w celu ostatecznego samookreślenia się przeskoczyła wreszcie "Scyllę filologii i Charybdę etnografii" (s. 7). Jest ona bowiem nauką według niego jednocześnie i filologiczną i etnograficzną. Pogląd ten szczegółowo uzasadnia on w poszczególnych rozdziałach swej najnowszej książki, dowodząc, że ani filologiczna ani etnograficzna alternatywa nie mają dostatecznie przekonujących podstaw i argumentów teoretycznych. Według Czistowa folklor tworzy specyficzny podsystem, spełniający bardzo ważną rolę w systemie tradycyjnej kultury ludowej, jest on jej swoistym "językiem", wyróżniającym się od innych .,języków" znakami umownymi i symbolicznymi informacjami, wspomagającymi kulturę materialną. W konsekwencji folklor pełni funkcję integracyjną, potęgującą i kształcącą tradycyjną kulturę, wyrażając etniczne jej funkcje, którymi w sposób szczególny interesuje się etnografia. Czistowa w kreśleniu przedmiotu badań folklorystyki i jednoczesnym akcentowaniu wzajemnych zależności i związków między nią a etnografią wspomagają - jak wspomniano - szczegółowe zagadnienia, które podejmuje on i analizuje w swej książce. W sumie seria teoretycznych szkiców o zróżnicowanym charakterze, które badacz leningradzki proponuje czytelnikowi, korzeniami sięgają do wcześniejszych jego prac, w sposób jednak zasadniczy uzupełniając je i wzbogacając. Teresa Smo!ińska N. A. Kry n i c z n a j a, Russkaja narodnaja istoriczeskaja Leningrad 1937, wyd. "Nauka", ss. 226. proza. Woprosy genezisa i struktury, Od czasu kiedy Aleksander Nikołajewicz Wiesiełowskij napisał pamiętną pracę pt. "Tri gławy iz istoriczeskoj poetyki" I, w folklorystyce rosyjskiej obserwuje się tendencję do wiązania folkloru historycznie uprofilowanego z dziejami narodu rosyjskiego. I A. N. Wiesielowskij, Tri glawy Proswieszczenija" , 1898, nr 4/5. iz lstoriczeskoj poetiki, "Żurnal Ministerstwa Narodnogo �204 Stworzona tą drogą koncepcja rosyjskiej szkoły historycznej w folklorystyce zaowocowała dziesiątkami opracowań. Daje się obserwować jej wzloty i upadki. Historyczność folkloru fzczególnie w ostatnich latach stała się przedmiotem licznych publikacji. Temu właśnie zagadnieniu poświęciła uwagę Neonila Artemowna Krynicznaja, która obraz ludowej wizji przeszłości próbuje zarysować na gruncie podań. Nie jest to zresztą pierwsza praca tej folklorystki z. Już we wstępie określa swoje stanowisko wobec przedmiotu badań uznając. że podanie, niezależnie od obecności w nim elementów fantastycznych, ze wzgl~du na stosunek do rzeczywistości jest opowiadaniem o realnych faktach (s. 5). Analizując historyzm rosyjskiego folkloru autorka pomija byliny, legendy, pieśni historyczne, uznając, że to właśnie podania "zawierają w sobie całokształt historycznych wiadomości" (s. 6). Czyni tak, chociaż przyznaje, że "utwory tego gatunku (tj. podall) stanowią nieodłączną część folkloru historycznego" (s. 6). Autorka zadaje sobie pytanie, "jaki to aspekt historycznej rzeczywistości znalazł się na dnie podania?" (s. 9). Wydaje się, że bardzo słusznie uznaje, iż skoro najpierw bylina, a później pieśń historyczna zorientowane były na wydarzenia o zasięgu ogólnorosyjskim, to przedmiotem podań były wyłącznic wydarzenia lokalnej historii. Uważa ponadto, że "początkowym zadaniem podania bylo przechowanie historii konkretnego rodu, następnie wspólnoty sąsiedzkiej, a w końcu historii określonej miejscowości" (s. 10). Dalej autorka pisze, że w proce,;ie długotrwałego funkcjonowania gatunku. zawarte w opowiadaniach wydarzenia uformowały się jako ustna kronika jednej lub grupy wsi. Czy na pewno była to ustna kronika? Mam co do tego poważne wątpliwości. Otóż folklor spontanicznie reagujący na każdy wyraz rzeczywistości zajmował się przede wszystkim tymi jej obszarami, które bezpośrednio dotyczyły lub głęboko poruszały społeczność. Wiadomo, że podstawowym tworzywem folkloru historycznego były wydarzenia o charakterze lokalnym, nie mające wpływu na szeroko rozumiany proces dziejowy. A zatem przypadkowa, zagadkowa śmierć bliskiego, pożar, powódź, budowa domu, karczmy, kościoła. Pierwszy przyjazd lokomotywy czy cyklisty. Jednakże skala tych wydarzeń okazywała się niewielką. Szybko o nich zapominano, a ,.puste" miejsce zajmowały nowe wydarzenia, które wpisane w konwencję właściwą folklorowi trwały do kolejnej zmiany. Ulotność ta zatracała swoje obowiązujące formy w przypadku wydarzeń o charakterze regionalnym, czy znacznie poza region wykraczających. Podkreślam. że chodzi tu o "wydarzenia", a nie o ich odbicie w folklorze. I chociaż miały one miejsce w określonych punktach, to wobec zakresu zjawiska st.awały się ogólnokrajowymi. Właśnie takim przykładem posługuje się Neoniła Krynicznaja mówiąc o marszu Piotra I w roku 1702 przez Zaoneże, wsie dzisiejszej Karelii, przez jezioro Onega, rzekę Swir i jezioro Ładoga ku zwycięskiej bitwie ze Szwedami. Fakt ten przerósł skalę wydarzenia lokalnego, stając się fakt.em ogólnorosyjskiej historii. Jednakże mówiące o tym przemarszu podania nie zatraciły swego lokalnego charakteru i ich zakres występowania ogranicza się do okolic tych miej~cowości, które tak czy inaczej "uczestniczyły" w danym wydarzeniu. Podobnie było z powstaniami Stiepana Razina lub Jemieliana Pugaczowa, które dalece wykroczyły poza ramy wydarzenia lokalnego, ale ich odbicie w folklorze znalazło wyraz tylko tam, gdzie się szczególnie zapisały. na obszarach byłego teatru działań powstańczych. 'Badania przypomnieć istoriczcskoj Petrozawodsk nad historycznością folkloru prowadzi Neoniła Krynicznaja od dawna, by lu jej artykuł pl. Otraźenije totemomifologiczeskich predstawlcnij w narodnoproze. K woprosu o struklurie i genezisie predanija, (w:) Folkloristika Karelii. 1983, s. 4 - 22. �205 Myśl Neonily Krynicznej o stosunku gatunków folkloru do rzeczywistości historycznej, różni się od tej, jaka w przeszłości zakorzeniła się w rosyjskiej folklorystyce, a rozważania swe snuje na gruncie prawdopodobieństwa z jakim wyraziły się lub mogły się wyrazić treści historyczne w poszczególnych gatunkach (s. 11 - 12). Zwraca też autorka uwagę na to, że często w omawianym folklorze tzw. motyw historyczny, charakteryzujący się wyjątkową wiarygodnością, w rzeczywistości wyrasta z pnia fantastycznego, z natury mitologicznego. Te natomiast motywy, które nazwać wypada "legendarnymi" często po weryfikacji okazują się być w pełni mitologiczne. I jest to zdaniem Krynicznej zupełnie zrozumiale, skoro mitologiczne było pierwotnc myślenie. Nie odrzuca przy tym sugestii wzajemnego przechodzenia motywów właściwych różnym gatunkom folklorystycznym, tzn. do podań przenikały motywy właściwe legendzie, np. prześladujący Iwana Groźnego święty Kornilo trzymający w n~ku swoją głowę obciętą z rozkazu cara. Innym razem pojawiają się w opowiadaniach motywy wlaściwe by1iczcc, np. gdy Piotr I wchodzi w konflikt z wodnikiem. (Oczywiście wszystko to dotyczy specyfiki folkloru rosyjskiego i terminologii stofowanej w radzieckiej folklorystyce). A zatem tzw. motywy fantastyczne w strukturze podania posiadają mitologiczne kopie, a VI innych, ich [)ojawienie się uwarunkowane jest koegzystencją różnych gatu.nków: podań z legendami, byliczkami, a niekiedy bajkami i bylinami. Orientacja podań na określony aspekt bytu społecznego warunkuje nie tylko treści, ale i strukturę gatunku. Swoistość tej struktury zdaniem autorki, jest jedną z ważniejszych oznak gatunku, dlatego w każdym z folklorystycznych gatunków jest ona inna. W dalszym ciągu swego wywodu Krynicznaja, dając przegląd dotychczasowych osiągnięć na polu systematyzacji folklorystycznej (Sokołowa, Eliasow, Lazariew, Krugliaszowa), stwierdza, że nie ma powszechnie przyjętej systematyki pOd2ń. Sama zaś w omawianej pracy stosuje klasyfikację poda!'l o przeszłości ujmując ją w następujijce grupy: 1) o zasiedleniu i zagospodarowaniu kraju, 2) o aborygenach kraju, 3) o "panach", 4) o skarbach, 5) o olbrzymach, bohaterach oraz siłaczach, 6) o walce z wrogiem wewnętrznym, 7) o rozbójnikach, 8) o schizmatykach, 9) o postaciach historycznych. Dalej autorka rozwodzi się na temat definiowania motywu i wątku przytaczając cały szereg różnych na ten temat opinii. Sama zaś wydaje się przychylać do sugestii wyrażonych przez Sokołową i Meletyflskiego. Dochodzi tu w końcu do przekonGlnia, że "dalsze badanie ludowej prozy historycznej bez rozpatrzenia jej struktury j,t!w jednej z ważniejszych cech gatunkowych i jako klucza do odkrycia gc:nczy danego gatunku dzisiaj jest już niemożliwe" (s. 20) i dlatego uznaje, że ów problem ..jest jednym z podstawowych celów naszej pracy" (s. 20). Ponieważ w folklo;-ystyce radzieckiej jest to rzecz bez precedensu toteż autorka przyznaje, iż niektóre jej sugestie badawcze mogą się okazać dyskusyjne. Swoje zadanie widzi w: l) aprobacie metody analizy strukturalnej, opracowanej do badania pc.dań, 2) wyjaśnieniu podstawowych motywów w systemie jakiegoś gatunku, 3) stwol'zeniu przybliżonych zarysów swego rodzaju systematyki rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Zrozumiałym siG zatem wydaje, :~e celem pracy jest wyjaśnienie genetycznych źródeł gatunku i poszczególnych jego motywów co w praktyce jest paralelne z badaniem struktury rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Prawdopodobnie ze względu na te wzajemne związki i wzajemne uzależnienia wspomnianych faktów, Władymir Propp rozpatrując strukturę bajki pisał: "badanie formalnych �206 prawidłowości predestynuje badanie prawidłowości historycznych C.. ). Dopóki nie ma właściwego metodologicznego opracowania nie może być prawidłowego opracowania historycznego" 3. Ale wcześniej zauważał, że "należy odpowiedzieć na pytanie - skąd pochodzi bajka, a potem należy odpowiedzieć na pytanie - co ona sobą wyraża" 4. Odpowiedziom na te pytania, oczywiście na gruncie podań o treściach historycznych, poświęcona jest praca Neoniły Krynicznej. Autorka po analizie podstawowych dziewięciu grup tematycznych rosyjskiej ludowej prozy historycznej stwierdza, iż wszystkie one sprowadz<:lją siC; do pewnej jedności i mogą się różnicować ku trzem systematycznym kategoriom: gospoda,rczej, wojennej i kapłańskiej. Zbliża to autorkę do "trójfunkcjonalnej teorii" zaproponowanej przez francuskiego uczonego Georgesa Dumezila 6, który na system mitologiczny ludów indoeuropejskich nałożył schemat struktury społecznej ich społeczeństwa we wczesnym etapie jego rozwoju. Ponieważ. zdaniem Krynicznej, ważniejsze strukturalne komponenty ludowej prozy historycznej mają swój początek w mitologii, dlatego uważa, że wraz z podstawowymi wydarzeniami podanie otrzymało w spadku ich semantyczną dyferencjację, a tym samym trójfunkcjonalność postaci. "Mało tego - pisze Krynicznaja - podanie otrzymało to w spadku i przechowało w trakcie swego rozwoju, jako określony system gatunkowy. Przecież także w takich późniejszych przekazach, jak podania o Piotrze I zasadniczy bohater występuje jako kapłan i mag, to jako wódz wojenny, to jako twórca porządku w źyciu gospodarczym swojego ludu. Gospodarcza działalność Piotra w podaniach została ukazana w planie synchronicznym i diachronicznym: przedstawiony został jako archaiczny "bohater kulturowy" i jako budowniczy konkretnych i zupełnie realnych obiektów" (s. 222). Autorka zauważa w podaniach następujące prawidłowości. Otóż znajduje w nich dwa wzajemnie połączone funkcjonalne rzędy odnoszące się do postaci w tych podaniach występujących. Pierwszy z nich jest obrazem boskiego przodka założycieła rodu (później wodza, cara), w którym funkcje formałnych postaci stanowią synkretyczną jedność. Każda z tych funkcji może istnieć sama dając liczne modyfikacje. Druga grupa funkcjonalna, obrazuje postacie antagonistyczne, które przeszły ewolucję, od wszystkomogących mitologicznych cudotwórców do zupełnie reałnych wrogów. Opowiada dalej Krynicznaja o sposobach organizacji poszczególnych motywów w konkretny temat folklorystyczny. Uznaje bowiem, że skoro "podanie wyrasta na łonie mitologii, można być przekonanym, że szczególnie w mitach o boskim przodku należy szukać podstaw organizacji strukturalnych składników w jedność. W następstwie, w procesie funkcjonowania podań motywy te rozwijają się i rozszerzają, podlegając określonej transformacji" (s. 224). Czym jest praca Neonily Krynicznej? Otóż obok drobiazgowych rozmyślań o gatunkowej specyfice rosyjskiej historycznej prozy łuaowej i problemach jej badania oraz pewnych osobliwościach tematycznego formułowania się tejże prozy, jest omawiana praca nowym spojrzeniem na folklor. Poprzez prace Levi-Straussa i Dumezila autorka schodzi w głąb struktury podań, by w końcu nadae swojej myśli daleko idące uogólnienie. Wojciech Łysiak , w. J. Propp, MOTfologija skazId, Moskwa 1969, s. 20 - 21. Tamże, S. 10 - 11. • G. Dumezil, Mythe et epopee, Paris 1968; tenże, Hcur et molhcur ł du guewicr, Paris 1969. �207 Vaclav F r o l e c a kolektiv. Vcinoce v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439. Przedstawiana praca, pod redakcją i z duiym udziałem V. Fralca, jest wynikiem całościowego, wieloaspektowego widzenia zjawisk kultury. V. Frolec i jego współpr2.cownicy postanowili bowiem pokazać z jednej strony jak jedno ze świąt (czy lepiej cały ciąg zachowa/l związanych z okresem zimowego przełomu zwanych cyklem świąt zimowych) Boże Narodzenie przebiegało w różnych warstwach czeskiego i morawskiego ludu. Z drugiej strony zaś pokazać odbicie tych świąt w literaturze, muzyce i sztuce. Sam V. Frolec zajął się częścią etnograficzną analizą niezwykle bogatego materiału zachowań kulturowych w czasie tego cyklu świąt, przygotowując równocześnie wprowadzenie i zakończenie. W książce znalazły się ponadto niezwykle ciekawe rozdziały Jitki Snizkowej o muzyce inspirowanej motywami świąt Bożego Narodzenia (Ceska vanocni hudba), Jana Cervenki o motywach bożonarodzeniowych w czeskiej literaturze ("Motiv v[moc w ceske literature") i Very Davidowej - motywy bożonarodzeniowe w sztuce ("Vanocni motivy v ceskem vytvarnem um{mi"). Niezwykle jest też interesujący esej Ladislava Dvorskego analizujący przemiany zwyczajów Bożego Narodzenia i ich dzisiejszy obraz ("Vanoce dnes"). Ze zrozumiałych względów, jako etnograf, chciałam nieco szczegółowiej omówić rozdział "Boże Narodzenie w tradycji czeskiego ludu" ("Vanoce v tradici ćeskego lidu") autorstwa Vaclava Frolca, znanego i cenionego, o bogatym dorobku, etnografa z Uniwersytetu w Brnie. Już samo wyeksponowanie w tytule tradycji wskazuje, że będzie ona w pracy główną kategorią traktowaną tak przedmiotowo jak i podmiotowo. Myślą bowiem przewodnią analizy jest obraz i znaczenie wszystkich zachowałl ludzkich związanych z cyklem zimowych świąt. Zachowań sacrum i profanum, prastarych, archaicznych i współczesnych, kontynuujących przedchrześcijańskie wierzenia i współczesne zachowania ludyczne. Autor eksponuje pochodzenie wielu z zachowań od przedchrześcijańskich świąt związanych z zimowym przelomem i nawiązujących do analogicznych świąt w kulturze grecko-rzymskiej (np. Saturnalia). Praca zawiera ogromny materiał opisowy (udokumel"ltowany w przypisach) dotyczący Czech i Moraw od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy, oraz nie mniej bogaty materiał porównawczy z całej właściwie Europy. Odnajdujemy tu też analogie do zwyczajów i obrzędów polskich. Autor, podkreślając trwanie form tradycyjnych aż po wiek XIX, próbuje wyodrębnić kilka wyrażnych warstw wskazując na typowe dla nich zmiany jakościowe:· 1. warstwa przedchrześcijańska, 2. warstwa od zderzenia się form pogańskich z chrześcijaństwem dająca w efekcie formy synkretyczne, 3. warstwa "mieszczańska" pod ogromnym wpływem reformacji i sekularyzacji, ale również rewolucji przem~nłowej. Za swoisty symbol tego czasu uważa V. Frolec przesunięcie obchodzenia świąt z plaszczyzny społecznej do rodzinnej. Stąd też wyprowadza tworzenie się nowych zwyczajów powstających w środowiskach małomiasteczkowych, szczególnie rzemieślniczych (cechach i rodzinach rzemieślniczych), a następnie roz:;zerzających się na inne warstwy (np. choinka wywodząca się z Niemiec, rozbudowana forma daru, czy rozkwit teatru ludowego typu Herodów, czy Jasełek). Omawiając wpływ różnych wyznań na tradycję i zmiany w obchodzeniu świąt autor zwraca uwagę, ilustrując to przykładami empirycznymi, że typowymi dla Kościoła Katolickiego był synkretyzm i "oswajanie" dogmatów kościelnych wplatanych w tradycje ludowe, Kościół Prawosławny uważa za najbardziej tolerancyjny dla przedchrześcijańskich wierzeń ludowych, wreszcie Kościół Prote- �208 stancki reformacja miała przenosić obchodzenie świąt Bożego Narod:~enia ze społeczności do rodziny. Cała rozprawa, bo chyba to najlepsze określenie dla tej liczącej ponad 120 stron pracy, składa się z 5 rozdziałów. Pierwszy - "Święto. Czas a kultura" jest wprowadzeniem do podejmowanej problematyki i usytuowaniu Świąt Bożego Narodzenia w przedchrześcijańskim rozumieniu czasu wiążącym się z przełomami roku słonecznego. Rozdział "Święte noce" to zarówno wskazanie na początek obchodzenia tych świąt oraz wzrost ich znaczenia, jak również próba etymologii czeskiej nazwy "V[moce" (wyprowadzając ją z formy niemieckiej Weihnachten). Rozdział "Czas przed bożonarodzeniowy" zawiera zwyczaje i wierzenia dotyczące adwentu z bogatym zestawem zwyczajów ("przebierańcy" i "maszkary", wróżby w dniu św. Barbary, Łucji, Andrzeja, Mikołaja itp.). Rozdział "Czas Bożego Narodzenia" to szczegółowa analiza rozbita na podrozdziały: wprowadzający ,.Sacrum i profanum", w podrozdziale "Chrześcijańskie elementy w BożY!1l Narodzeniu' tytu; zapowiada treść. Podrozdział "Wigilie w dobie Karola IV" zawiera bogate źródła i przekazy średniowieczne, między innymi ogromnie ciekawy tekst teologicznego traktatu Jana z Holesova z poł. XIV w. W 8 punktach średniowieczny mnich analizuje oobchodzenie Bożego Narodzenia w Czechach i na Morawach !lrytykuj~1c, ale i dokladnie opisując ich elementy pogail:okie (jego rękopis znajduje się w bibliotece UJ w Krakowie). Następne podrozdziały to "Między średniowieczem a nowożytnością" oraz .,Kolęda" - tu odnajdujemy analizę i przykłady kolęd, pastorałek, ale i znakomitą analizę pierwocin teatru ludowe£oo, jakimi były jasełka i Herody. Uwypukla w niej autor ogromną rolę kolęd i form teatralnych wyglaszanych i śpiewanych w języku narodowym, czeskim, w podtrzymywaniu świadomości narodowej wszystkich warstw w niesprzyjających okresach historycznych. Podrozdział "Symbole powodzenia" nawiązuje do zachowań magicznych stosowanych w tym okresie w celu sprowadzenia powodzenia i zabezpieczenia powodzenia i zabezpieczenia w nadchodzącym roku człowieka i dobytku (magi:l wegetatywna i apotropeiczna). Dalsze tytuły to "Bożonarodzeniowa zieleń a choinka" oraz "Wigilijny dar". Część "Święto ludzkiej miłości" jest ostatnią częŚCirt tej rozprawy. Podkreślono tu ogólnoludzkie wartości świąt Bożego Narodzenia. Z zestawionych części i rozdziałów widać wyraźnie zamierzenie wskazania kolejnych okresów historycznych. Ale równocześnie wyeksponowane jest w każdym z nich typowe zachowanie symboliczno-znaczące (np. "maszkary" symbol magii, choinka i dar symbol przesunięcia świąt ze społeczności do rodziny). Kończąc omawianie tej części książki należy zatrzymać się na sprawach warsztatowych. Szacunek budzi bogactwo zebranego materiału tak z Czech i Moraw, jak i pcrównawczego z innych krajów Europy. Przykłady te znalazły swe udokumentowanie w ponad 300 przypisach. Kończący książkę esej Ladislava Dvorskego "Boże Narodzenie dzisiaj" jest próbą spojrzenia na Święta Bożego Narodzenia w calej ich historii i ich rol:-! w życiu ludzkim, Interesują go również przeobrażenia zachodzqce w zwyczajac;1 świątecznych oraz ich perspektywa i rola we współczesnym społeczeństwie i rodzinie. Tradycji i ciągłości świąt upatruje L. Dvorsky w zespole wartości, jakie niosą, eksponując więzi rodzinne. ZWTaca uwagę, że poza znanymi czynnikami zmian należy uwzględnić cechujący dzisiejszego człowieka pośpiec:,. Mówiąc o współczesnych formach obchodzenia świąt stwierdza, że najlepiej zachowały się choinka i dar, czasem pamięć o przodkach. I chociaż, jak uważa, współczesne państwo kultywuje niektóre elementy świąt: choinka w miejscach publicznych. liczne audycje i artykuły w środkach masowego przekazu itp., jest to forma po- �209 \'iierzchowna. Zubożone, ale posiadające swe wartości święta obchodzone są w rodzinie i wzbogacane o formy ludyczne. W interesującym eseju jest też parę miejsc "przegadanych", np. zbyt szczegółowe analizy tekstów audycji i artykułów o tematyce bożonarodzeniowej. Kończąc omawianie tej książki należy zwrócić również uwagę na jej formę edycyjną. Wydana jest niezwykle starannie z przemyślanymi i służącymi tekstowi ilustracjami i przerywnikami rysunkowymi. Na uwagę zasługuje też tok narracji, szczególnie w części etnograficznej. Napisana jest ona barwnie i dostępnie z pełnym jednak wykorzystaniem warsztatu naukowego. Z pewnością jest pozycją, którą warto polecić czytelnikowi polskiemu-etnografowi i miłośnikowi tradycji. Tym bardziej, że odnajdzie na każdym kroku analogie do zwyczajów w Polsce. Anna Viera tendencie, G a s p a r i k o va, Slovensk<l. Bratislava 1986, ss. 359. l'udomi pr6za a jej sucasne Szyfer vyvinove Punktem wyjścia dla prac z zakresu historii folklorystyki, genologii folklorystycznej, a także komparatystycznych ujęć szczegółowych problemów charakterystycznych dla kultury ludowej są narodowe opracowania folkloru. Syntetyczno-analityczny charakter takich zindywidualizowanych narodowo monografii dostarcza wiele cennego materiału zarówno badaczom zajmującym się historycznym, jak i teoretycznym oglądem tradycji folklorystycznej. Do takich właśnie prac, na które czeka wielu uczonych, można zaliczyć książkę dr Viery Gasparikovej, wydaną przez Narodopisny Ustav SAV w Bratysławie. Praca poświęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym jest kolejną pozycją Gasparikovej, którą to dokumentuje ona swoje wieloletnie i zróżnicowane zainteresowania słowackim folklorem słownym. Zainicjowane prze7 nią przed laty badania nad folklorem zbójnickim znalazły swój wyraz w dwóch monografiach: Zbójnik Michat Vdovec v histórii a fotkl6re gemerskeho l'udu (Bratislava 1964) i Zbojnik MiSo VdovCIk (Bratyslava 1966) oraz antologii tekstów pt. Povesti o zbojnikoch zo s!ovenskych a pot'skych Tatier (polskie teksty wybrała T. Komorowska, Bratislava 1979). W wydanej zaś ostatnio z okazji 300-letniej rocznicy urodzenia Juraja Janosika epokowej edycji pn. Janosik. Obraz zbojnika v ncirodnej kulture (Bratislava 1988) Gasparikova przygotowała w oparciu a prace zespołu słowackich i czeskich specjalistów uwagi, komentarze oraz wybór opowieści. Efektem wieloletniej penetracji terenowej i archiwalnej tej słowackiej folklorystki są ponadto naukowo opracowane antologie prozy ludowej, takie, jak: Ostrovtipne pribehy i velike cigcinstva a zarty. Humor a satyra v Tozprcivaniach stovenskeho t'udu (Bratislava 1980), Zlata podkova, zlate pero, zlaty vIas. Carovne rozprcivky slovenskeho l'udu (t. I i II, Bratislava 1984- 85). Natomiast badania nad interetnicznymi związkami kulturowymi prowadzone w krajach słowiańskich zaowocowały wydanymi w Polsce antologiami tekstów, które autorka opracowala wspólnie z folklorystami polskimi, czeskimi i łużyckimi (por. Słoneczny koń. Bajki słowackie. Wstęp, wybór tekstów, układ zbioru, posłowie, komentarz i indeks ..., przekład T. Komorowska, Warszawa 1981; Zb6jnicki dar. Polskie i słowackie opo14 Lud \. LXXIII �210 wiadania Humor tatrzańskie ludowy (wespół z T. Komorowską), Warszawa 1976; Skarb w garncll. Zachodnich (pod red. D. Simonides), I wyd. Opo-Ie 1979, Słowian II wyd. Opole 1989). Jak widać, książka posWlęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym ma wyjątkowo solidną podstawę materiałową. Autorka posiada bowiem znakomitą orientację w zasobach materiałowych folkloru słowackiego, zarówno tego pomieszczonego w archiwach, jak i funkcjonującego w terenie. Gasparikova, zanim przystąpiła do omówienia funkcjonowania współczesnego folkloru słownego, odwołała się do korzeni, z których wyrósł. W konsekwencji omawiana książka składa się z dwóch podstawowych części i powiedzmy od razu - dokumentację wywodów teoretycznych stanowi oddzielny fragment pracy Dodatek tekstowy, w którym autorka pomieściła 50 opowieści. W poprzedzającym całość Wstępie słowacka folklorystka, pisząc o celach i za~ożeniach metodologicznych książki, zwróciła uwagę na takie zagadnienia, jak folklor a literatura, folklor a kultura masowa, tradycje zbieractwa prozy folklorystycznej na Słowacji. W rezultacie już w tej części pracy Gasparikova przedstawiła swoje stanowisko badawcze, pisząc o stabilności literatury i wariantowości folkloru, o odbieranych przez przekaz ustny impulsach przekazywanych przez środki masowego przekazu, o problemach związanych z tekstologią folklorystyczną, o specyfice folkloru słowackiego po 1945 r. W części I pracy pt. Tradycyjna proza ludowa do 1945 r. Gasparikova podzieliła folklor słowny na podstawowe rodzaje i gatunki, eksponując formę i elementy struktury tradycyjnych opowieści. Czyni to zgodnie z międzynarodową typologią, wyróżniając dwie podstawowe grupy tekstów: bajki (bajki zwierzęce. właściwe, tj. magiczne, legendy, nowele, żarty i anegdoty) oraz podania (historyczne, demonologiczne lub wierzeniowe i lokalne). Podstawą typologii materiału słowackiego stały się systematyka międzyrodowa Aarne- Thompsona oraz jej polska mutacja J. Krzyżanowskiego. Autorka, omawiając tradycyjne gatunki folkloru słownego, wiele uwagi poświęciła ich nosiciełom oraz okazjom i okolicznościom, które szczególnie sprzyjają przekazowi ustnemu (obok wyszczególnionych okazji według pór roku odwołała się ona do takich sytuacji, które funkcjonują przez cały rok, np. opowiadania przed snem, podczas drogi do pracy, podczas przerw w pracy, podczas rodzinnych uroczystości, w trakcie spotkań mężczyzn w karczmie itp.). W części II, traktującej o funkcjonowaniu opowieści ludowych we współczesności, Gasparikova poddała wielostronnej analizie słowacki folklor słowny według następującego planu: Uwarunkowania, przesłanki i podstawy studiów r!ad prozą folklorystyczną. Rodzaje, gatunki i typy prozy ludowej (tu: bezpośrednia konfrontacja ze starszym stanem, rejestracja na pcxistawie tematycznych i reg;onalnych badań szczegółowych, dodatek: badania kwestionariuszowe), stylistyczna strona współczesnych opowiadań, życie prozy folklorystycznej we współczesności. \vspółczesne tendencje rozwojowe i perspektywy opowieści ludowych. Jak już wspomniano, słowacka folklorystka swoje ustalenia dokumentuje Dodatkiem tekstowym, w którym pomieściła zróżnicowane gatunkowo opowieści. zapisane po 1945 r. Na szczególną uwagę zasługuje pięć pierwszych wariantów opowieści, które zostały zarejestrowane w odstępie 30-letnim bądź od tych samych narratorów, bądź od ich krewnych lub sąsiadów. Gasparikova poszła bowiem śladem studentów F. Wollmana, którzy prowadzili prace zbierackie na Słowacji w latach 30 naszego stulecia. Zgromadzone w antologii teksty zostały skla- �211 syfikowane według katalogów A. Aarncgo-S. Thompsona oraz J. Krzyżanowskiego, a także uwzględniono ich odzwierciedlenie w zbiorze J. Polivky. Ambicją Gasparikovej, mimo wielu istotnych ustaleń, nie jest opis dziejów prozy słowackiej, ale analiza uwzględniająca jej zmiany, trendy i tendencje rozwojowe. Autorka, realizując postawiony sobie cel, ustosunkowała się do zebranych wcześniej materiałów oraz poczynionych ustaleń metodologicznych, oceniając i rewidując dotychczasowe s~1dy słowackich folklorystów. W konsekwencji jej analizę cechuje wiele cennych wartościowań komparatystycznych (szczególnie w odniesieniu do folkloru czeskiego) oraz refleksji odwołujących się zarówno do najstarszych etapów zbieractwa folklorystycznego, jak i do jej własnych doświadczeń terenowych. Można uznać, że refleksje na temat doświadcza!l i efektów pracy zbierackiej Gasparikovej przede wszystkim stanowią o wartości naukowej omawianej książki, bogato ilustrowanej tekstami. Teresa Smo!ińska Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a V1astivedne Spolecnosti v Brne a k 60. narozeninam Ph dr. Vladimira Nekudy esc .. pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507., il. Praca zbiorowa Hodna zeme zredagowana przez znanego czeskiego etnografa V. Frolca, zasługuje na odnotowanie ze względu na powód, który spowodował jej wydanie oraz ze względu na swoją zawartość. Powód wyszczególniony został w podtytule, jest nim stulecie Towarzystwa Muzealnego w Brnie (zał. 1888 r.), a od 1979 roku działającego jako Towarzystwo Muzealne i Krajoznawcze. Drugi powód to 60-lecie urodzin archeologa Vladimira Nekudy, prezesa TMK i redaktora Morawskiego Przeglądu Naukowego ("Vlastivedny vestnik moravsky"), a także innych morawskich czasopism naukowych, kierownika historyczno-archeologicznego oddziału Muzeum Morawskiego w Brnie. O powstaniu i działalności Towarzystwa Muzealnego piszą A. Verbik i J. Jamik (s. 17 - 51). Powstało ono jako reakcja na działalność szowinistycznej części niemieckiej kultury w dziejach Moraw. Przedstawiciele inteligencji czeskiej pragnęli wykazać autochtoniczny charakter kultury slowiaó.skiej na tym terenie, jej rolę i tym samym utwierdzić świadomość narodową czeskiej większości na Morawach, większości nie majqcej pełnych praw i swobody działania. Towarzystwo podjęło prace naukowe z zakresu historii, archeologii i etnografii. Od 1897 roku zaczęła się ukazywać w fOl'mie zeszytów encyklopedia morawska, pod ogólnym tytułem Vlastiveda moravska (Morawskie krajoznawstwo). O tym i innych wydawnictwach Towarzystwa pisze J. Kubicek (s. 52-70), tam też znajdziemy szczegółową bibliografię, doprowadzoną do roku 1987. Wśród kilkudziesięciu mniej lub bardziej obszernych rozpraw zamieszczonych w omawianym tomie, przeważają prace archeologiczne i historyczne, ukazujące aktualny stan badaó. przeszłości Moraw. Mamy tu rozprawę o naj starszej mapie tej krainy, o kulcie świętych w okresie wczesnego feudalizmu, liczne prace na temat początków osadnictwa na Morawach, a także rozważania o humanizmie morawskim, czy o sytuacji ludności wiejskiej w okresie wojny trzydziestoletniej. Szereg przyczynków dotyczy budownictwa, zarówno z okresów archeologicznych, �212 jak i budownictwa historycznego, w tym sakralnego. Niektóre rozprawy mówią o działalności muzeum i jego zbiorach, jeszcze innc poruszają kwestie ustroju terytorialnego Moraw w XVIII wieku. Są i rozprawy o tematyce etnograficznej: o budownictwie i stroju morawskim. Bez wątpienia godna uwagi jest także rozprawa V. Svobodovej i M. Toncrovej na temat ludowej tradycji w życiu wielki('go miasta (s. 498 - 507). Dowodzi ona, że badacze morawscy, a przynajmniej etnografowie, nie zajmują się wyłącznie przeszłością rodzimej kultury, że interesuje ich również teraźniejszość. Nie sposób oczywiście omówić bliżej wszystkich zamieszczonych w tomie studiów, ze względu na ich wielki tematyczny wachlarz i z powodu ich często bardzo przyczynkarskiego charakteru. Bez wątpienia jednak są one dowodem prężności morawskiej nauki, a ich wartość docenią w peJni przcdstawiciele poszczególnych dyscyplin, zwła~zcza archeolodzy i historycy. Wydaje mi się, że opublikowanie obszernego i cennego tomu prac, obok którego nie przejdzie obojętnie nikt, kto interesuje się kulturą Moraw, tak przecież znaczącą wśród kultur słowiańskich, stanowi godny sposób uczczenia stulecia Towarzystwa Muzealnego i Krajoznawczego w Brnie, organizacji, której wartości dla nauki morawskiej i w ogóle słowiańskiej, ale także dla świadomości Morawian nie sposób przecenić. Jest to również godny sposób uczczenia zasług V. Nekudy, o którego pracy i dokonaniach pisze na wstępie tomu J. Poulik (s. 13 - 16). Ryszard Momcilo Z l a t a n o v i t, Epske narodne pesmc jugozapadne Kantor Srbije, Vranje 1987, ss. 104. Profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Wranje MomcHo Zlatanović należy dziś do czołowych folklorystów jugosłowiab.skich l. Skwapliwie zbiera on runo twórczości ludowej na ziemiach południowowschodniej Serbii. Jest także cenionym badaczem poezji i prozy ludowej w obwodach Wranje. Leskowac i Nisz. Omawiana książka zawiera ciekawe wątki epiki ludowej właśnie z tych terenów, które najdłużej pozostawały pod panowaniem Turcji. Książka zawiera 37 utworów epickich. Autor poprzedził ją zwięzłym wsh;pem 2, w którym podaje ogółne wiadomości o epice ludowej. Głównym jej tematem. to walka przeciwko Turkom. Według Zlatanovicia, pierwsze utwory epickie Słowian bałkańskich powstały na terenach, gdzie doszło do pierwszych starć zbrojnych zbuntowanej ludności przeciwko najeźdźcy azjatyckiemu, a mianowicie "w Macedonii. południowej Serbii i na Kosowym Polu" 8. Słusznie podkreśla on. że po IUGsce Wukaszina i Ugleszy nad brzegiem Maricy zaczęła się emigracja ludności z południa na północ, która przeniosła tam także i epickie pieśni ludowe, powstałe pierwotnie na ich ziemiach. Autor omawia prace naukowo-badawcze jego poprzedników - Svetislava Vulovicia (1847 -1898), Svetislava Simicia (1885 - 1911), M. Milicievicia OS:Jl - 1905) współczesnej badaczki Vidosavy Nikolić-Stojancević. Ta ostatnia prowadziła "Lud", t. 67, s. 295 - 304. M. Zlatanović, Epsl<e narodne , Ibid., s. 7. l pesme jugoistocne SrOlje. VranJe 1987. s. 7 - 20. �213 badania etnograficzne w latach 50. i 60. naszego wieku w obwodzie Wranje. Ona, jak i Dragoljub Simonović, notowała tu utwory epickie, które są podobne do motywów wydanych przez Vuka KaradZicia. Zlatanović zaznacza, że nosicielami epickich pieśni ludowych na ziemiach południowo-wschodniej Serbii są przeważnie starsze kobiety, starsi mężczyźni natomiast pamiętają jedynie fragmenty tych utworów. Potwierdziły to i badania wspomnianej Vidosavy Nikolić-Stojancević. Według Zlatanovicia epika ludowa nadal żyje na ziemiach południowo-wschodniej Serbii. Można ją usłyszeć na weselach, podczas świąt i na zabawach. Podoba się ludziom zarówno treść jak i melodia bohaterskiej pieśni ludowej. Jest ona, jak zaznacza autor, uodporniona na wpływy języka literackiego i w dużym stopniu zachowuje swe archaiczne cechy i dawne walory artystyczne. W porównaniu do zapisów z XIX wieku nowsze teksty są krótkie, sięgają od 100 do 150 wersów. Zdarza siG często, że mlodzież i kobiety skracają wykonywane epickie pieśni ludowe. Jeden z informatorów Zlatanovicia, stary pieśniarz ludowy Jovan Lukić oznajmił, iż pieśń pt. Od Nićka i Novaka była kiedyś dłuższa, miała bowiem około 360 wersów. Wśród tekstów występujących w zbiorach Karadzicia i aktualnie występujących na terenie tej części Serbii, zdarza się często, że pierwotny motyw zostaje zmieniony. Zauważył to w swoim czasie wspomniany Stetislav Vulović. Ulegają zmianie nawet te pieśni, których wykonawca nauczył się z wydanych dotąd zbiorów. Zlatanović przytacza informatorkę Milevę Jović (1893 -1986) ze wsi Golemo Selo, która była niepiśmienną, a utworu ze zbioru Karadzicia nauczyła się słysząc jak go czytano, wykonując go potem zmieniała go. To samo robi i wielu innych pieśniarzy ludowych, którzy zmieniają pieśni, których nauczyli się ze zbiorów Vuka Karadżicia. Dotyczy to motywów o średniowiecznych bohaterach epickich. Zlatanović pisze i o nowszych utworach bohaterskich, poświęconych walce narodowowyzwoleńczej podczas drugiej wojny światowej. Są to teksty ID-sylabowe opiewające heroiczną walkę narodu serbskiego z terenów południowo-wschodniej Serbii przeciwko okupantom. Gęślarz ludowy poświęcił tym bohaterom piękne i oryginalne wątk.i oddające wiernie atmosferę niedawnych czasów, kiedy tereny te były areną krwawych walk przeciwko hitlerowskim i bułgarskim okupantom. Po dziś dzień wzdłuż linii kolejowej Belgrad-Nisz-Sofia na terenie południowo-wschodniej części Serbii zachowały się bunkry, w których krył się okupant, by uniknąć śmierci od kul partyzanckich. Tory kolejowe na tym odcinku były często wysadzane w powietrze przez partyzantów serbskich, za co ludność zamieszkująca te ziemie doświadczała okrutnej zemsty okupanta. Wiele wiosek spalono podczas drugiej wojny światowej, zabito licznych niewinnych mieszkańców wiosek, które pomagały partyzantom. Naoczni świadkowie represji, którzy przeżyli wojnę, ujęli te tragiczne wydarzenia i okrucieństwo okupantów we wzruszających balladach, które rozbrzmiewają jak lamenty. Piszący te słowa był świadkiem wiosną 1968 r.,. kiedy w Domu Młodzieży w stolicy Jugosławii Serbska Akademia Nauk zorganizowała wieczór gęślarzy serbskich i czarnogórskich. Wśród nich byli i tacy, którzy' wywodzili ~;ię z obwodów Nisz, Leskowac i Wranje. Oni właśnie wykonywali długie ballady i elegie opiewające czasy grozy i cierpień ludu serbskiego z tych terenów Serbii. Odhvarzali bestialskie masowe mordy hitlerowców i ich sług kolaborantów bułgarskich. Te tereny Serbii graniczą z Bułgarią i Macedonią. Szczególnie ścisłe więzi kulturowe podcz2.s pięciowiekowej niewoli tureckiej istniały między południową Serbią a Macedonią. Przedostawały się motywy epickie z jednego do drugiego obszaru geograficzn2go. I teraz jeszcze w pogranicznych regionach Serbii i Mace- �214 donii oraz Serbii i Bułgarii dialekty są mozaiką gwar mieszanych co może świadczyć jak duże były wzajemne wpływy kulturowe na przestrzeni wieków. Momcilo Zlatanović nie tylko nie neguje, lecz przeciwnie popiera pogląd, że wraz z przemieszczaniem się ludności z jednego do drugiego obszaru przenosiła się i pieśń ludowa. Widzi on wyraźny wpływ na południowo-wschodnią serbską epikę ludową macedońskich tradycji ł. Szczególnie widoczne są te wpływy w cyklu o królewiczu Marku 6. Ten region Serbii był dotąd obiektem badań, poza wspomnianymi już, także Vladimira Nikolicia 6, Risti T. Nikolicia 7 oraz Jovana Hadzi Vasiljevicia 6. Pierwszy utwór z omawianej książki to ballada epicka pt. Bracia i siostra. znana także w poezji greckiej, macedońskiej i bułgarskiej pt. Zmarły brat prowadzi siostrę do matki. Zawarto tu znane utwory epickie cyklu kosowskiego (nr 4), a królewiczu Marku (nr 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12), a Chorym Dojczinie (nr 14), ballad a kazirodztwie pomiędzy bratem i siostrą (nr 17, 18). Momcilo Zlatanović włączył także wątki występujące jedynie na ziemiach tej części Serbii (nr 13, 15, 19, 20, 21. 23, 32, 33, 34, 35, 36, 37). Większość tych utworów, to zapisy Zlatanovicia. Lokalny charakter posiadają utwory opiewające działających i wywodzących się z tych terenów bohaterów walczących przeciwko Turkom do wyzwolenia (1878 r.) b'ldż też znanych bojowników o wolność i niepodległość kraju podczas drugiej wojny światowej. Wśród hajduckich pieśni ludowych są jednak i znane motywy ościennych ludów słowiańskich np. pieśń nr 22 opiewająca uschnit;ty las, który nie mógł przeboleć prowadzonych i okutych w kajdany niewolników, lub nr 25 o grzechach hajduka Jovana, który ze swoją drużyną spalił w zimie ikony, a igumenowi skrępował ręce i splądrował klasztor. Do wspólnych motywów południowosłowiańskich należy utwór nr 26 pt. Jovan Popović i Koruna vojvoda oraz jego wariant nr 27 pt. Stojan Popović i jPgo tuba. Tu żona hajduka staje po stronie wroga za co zostaje przez męża zabita, a jej rodzice dowiedziawszy się o tym nie karzą zabójcy za to. Również pieśń nr 28 posiada sporo odpowiedników w hajduckich pieśniach ludowych. Tu siostra i matka nie ujawniają kryjówki hajduka Dawida chociaż tracą oczy i kończyny górne i dolne, natomiast żona wydaje męża w ręce żołnierzy tureckich. Utwór z omawianej książki posiada nowe elementy fantastyczne. Siostra hajduka prosi Boga, by przywrócił jej wzrok, ręce i nogi, a potem przebrana za Turka dogania prowadzących brata wrogów i o7...0ajmia, że ma polecenie zabrać aresztowanego i zaprowadzić do sądu. Uwolniony brat dostaje od siostry szablę i wraz z nią zabija swych katów. Ten sam temat poruszają pieśni nr 29 i 30, które są wiernym odpowiednikiem znanej pieśni hajduckiej 9. Utwory nr 34 - 37 opiewają tragedię południowoo-wschod!liej wsi serbskiej podczas drugiej wojny światowej. Momcilo Zlatanović daje objaśnienia epickich piesni ludowych, podaje źr6dła skąd pochodzą te utwory oraz słownik wyrazów obcych. Omawiana książka jest ciekawa dla prac porównawczych i u;talcnia d,6g mi- • Ibid., s. 18. • Ibid., s. 19. • V. Nikolić, Iz Luznice i Nisave, "Srpski Etnografski Zbornik", knjiga XVI, Beograd 1910. 1 R. T. Nikolic, Kraiste i Vlasina, "Srpski Etnograiski Zbornik", knjiga VIII. Beograd 1912. • J. Hadzi Vasiljević, Juzna Stara Srbija, knjiga II, Beograd 1913; J. Hadzi Vasiljevic, Muzicke prilike u Vranju i okoloni za vreme oslobodjenja (1878), "Muzicki Glasnik", Beograd 1922. • K. Simiczijew, pieśń hajducka Słowian południowych, Wroclaw-Warszawa-Krak6wGdańsk-Łódź 1965, s. 356 - 360. �215 gracyjnych pewnych wątków, wspólnych dla Słowiańszczyzny południowej z jednej strony, a z drugiej ukazuje bogate tradycje epickie tego mało zbadanego regionu Serbii. Kole Simo M ł a d e n o w s k i, Makedonskite Skopje 1986, ss. 489. narodni pesni za NOB Simiczijew rewo!ucijata, Autor usiłuje przedstawić nowy rodzaj pieśni ludowych, poświęconych partyzantce macedońskiej, powstałych podczas II wojny światowej. Ruch oporu rozpoczął się tu 11 października 1941 r., kiedy w m. Prilep grupa śmiałków dokonała zbrojnego napadu na posterunek policji bułgarskiej. Na temat tych utworów ludowych pisano dotąd sporo. Autor omawianej pracy po krótkim wstępie (s. 5 - 10) omawia w 11 rozdziałach właściwości walk narodowo-wyzwoleńczych do 1941 r., mówi o faszystowskiej okupacji kraju, o rozwoju i osiągnięciach ruchu oporu. Następnie jest mowa a ruchu oporu jako inspiracji do powstawania utworów ludowych, z kolei omawia stan badań i zbieractwo pieśni partyzanckich oraz zajmuje się ich charakterem. Utwory te S. Mładenowski słusznie traktuje jako poetycką historię ruchu oporu i rewolucji. Znajdujemy tu zbieżność faktów historycznych z opiewanymi wydarzeniami w pieśniach ludowych. Opiewane są w tych wątkach wydarzenia i postacie historyczne. Utwory nie są oderwane od tradycji ludowych. Łączy je wiele wspólnego z pieśniami hajduckimi i powstańczymi. Autor podkreśla ich popularność wśród ludu. Warto zaznaczyć, co pominął autor, że twórcami i nosicielami partyzanckich pieśni ludowych byli partyzanci. Układali oni te utwory dla rozrywki oraz dla pamięci poległych dowódców i kolegów, opiewali ich czyny bohaterskie, znojne czasy ostrych walk z okupantem, bestialskie czyny faszystów i cierpienia bezbronnej ludności. W pieśniach tych zawarto zarówno elementy liryczne, jak też i epickie. Obszerny VIII rozdział autor poświęca poetyce tych utworów, która nie jest oderwana od poetyckich tradycji ludowych. Różni się tylko tematyką. Centralną postacią jest przywódca Tito. W rozdziale tym jest mowa o stylu, języku, walorach estetycznych tych pieśni. Mładenowski omawia obszernie społeczno-polityczne aspekty tych utworów ludowych oraz chronologię powstania poszczególnych motywów, poświęconych ruchowi oporu i rewolucji. Monografię zamykają wnioski ogólne oraz bogata bibliografia i indeksy. Słabo natomiast wypadła analiza wątków. Jest ona zbyt sucha i monotonna, nieciekawa. Niezbyt udane są zestawienia tych utworów z motywami poświęconymi powstaniu Ilindenskiemu z 2 sierpnia 1903 r. oraz z pieśniami hajduckimi. Czytelnik oczekiwał informacji o poetach ludowych. Jest to co prawda sprawa niełatwa, gdyż wielu z nich nie żyje, ale można było przeprowadzić badania i przy pomocy żyjących byłych partyzantów odtworzyć poczet autorów. Zabrakło też podania jednostek partyzanckich w których szeregach powstały poszczególne wątki. Nie ma ani słowa o rozprzestrzenieniu tych utworów wśród ludności, o ich wychowawczym znaczeniu, mobilizującym młodzież do walki z okupantem. Poza czynami bohaterskimi partyzantów zbyt mało miejsca poświęca się represjom �okupanta wobec bezbronnej ludności. Są częste powtórzenia. Czytelnik chciałby się dowiedzieć jakie podobieństwa czy różnice istnieją miqdzy omawianymi pieśniami ludowymi a utworami pozostałych narodów Jugosławii. Wiadomo np.. że \V Serbii zanotowano dotąd ponad 20 tys. partyzanckich pieśni ludowych, wśród których jest wiele ballad i elegii. Pieśń partyzancka jest kroniką burzliwych dziejów historycznych z jednej strony, a z drugiej nowym segmentem poezji ludowej. Kole Ryszard ss. 235, T o m i c k i, Tenochtitlan 1521, Warszawa Simiczijew 1984, Wydawnictwo MON, \V popularno-naukowej serii pt. "Historyczne bitwy", omawiającej najsłynniejsze w historii bitwy, pojawiła się nowa praca autorstwa Ryszarda Tomickiego "Tenochtitlan 1521". Autor tej książki już od wielu lat specjalizuje się w tematyce hispanoamerykallskiej a przedmiotem jego zainteresowaIl są przede wszystkim problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki. Oddana czytelnikowi książka poświęcona jest XVI-wiecznej kampanii wojsk hiszpańskich dowodzonych przez Hernan Cortesa, prowadzącej do zdobycia azteckiej stolicy - Tenochtitlanu. Kampania ta trwała dwa lata i zakoilczona została opanowaniem i zniszczeniem stolicy imperium, na której gruzach wznosi się obecnie Ciudad de Mexico. Celem autora było wyjaśnienie czynników które sprawiły, że w 1519 roku Hiszpanie zainteresowali się Tenochtitlanem, początkowo zajęli to miasto bez walki, a następnie prowadzili długotrwałe zmagania zakończone oblężeniem i ostatecznym jego zdobyciem. Zdaniem Tomickiego tylko w takim kontekście ukazać można rolę jaką w tej walce odegrał: przypadek, specyfika polityczna i religijna imperium azteckiego maz konflikt kulturowy. Bez uwzględnienia tych czynników obraz dalekich wydarzeil byłby zdaniem autora jednostronny i bardzo uproszczony. Rozegrana w 1521 roku bitwa o Tenochtitlan była bez wątpienia wydarzeniem epokowym, zarówno dla rozwiniętych cywilizacji Meksyku jak i Hiszpanii. Dla imperium azteckiego oznaczało całkowitą zagładę i hiszpańską kolonizację, natoIniast dla Hiszpanii początek ery dominacji na kontynencie amerykańskim. Autor książki pisze, że wraz ze zdobyciem Tenochtitlanu doszło do jednego z najbardziej ważkich epizodów w historii ludzkości - zainicjowania "fuzji dwóch światów", długotrwałego procesu stapiania się ras i kultur, którego efektem jest swoiste oblicze społeczno-kulturowe dzisiejszego Meksyku. Bitwa o Tenochtitlan ze względu na swoją dramaturgię i skomplikowany przebieg do dziś jeszcze pasjonuje wielu badaczy i pisarzy. Na naszym rynku czytelniczym ukazywały się już publikacje omawiające zarówno temat konkwisty jak i wczesną historię Meksyku. Można by tu przytoczyć nazwiska autorów zajmujclcych się tymi zagadnieniami jak: M. Leon-Portilla, G. C. Vaillant czy na gruncie polskim T. Milewski, T. Łepkow:iki. Jednak jedynie praca Tomickiego daje nam tak wnikliwą i szczegółową analizę przyczyn zdobycia przez Hiszpanów stolicy Azteków. Autor w swej książce powołuje się na teksty źródłowe Herm'm Cortesa, Diaz deI Castillo (uczestnika konkwisty), Bernardin de Sahaguna (franciszkailskiego zakonnika czasów podboju) oraz indiańskich kronikarzy (m.in. Fernando de Alva Ixlixóchitl). Różnorodność wykorzystanych w pracy zarówno tekstów źródłowych jak i współczesnych opracowail ba- �217 daczy meksykańskich i hiszpańskich pozwoliła autorowi nakreślić obraz jak powie historyk Charles Gibson .,jednego z najbardziej pamiętnych oblężeń w historii". Swoją pracę autor rozpoczyna od nakreślenia genezy konkwisty i opisu wyprawy kilkmet żołnierzy hiszpańskich ped wodzą Hernan Cortesa. Oficjalnie wyprawa Cortesa, jal~ pisze Tomicki, była jeszcze jedną wyprawą rozpoznawczo-handlową Rozmiary ck,pedycji były bez wątpienia zasługą zdolności organizacyjnych i autorytetu głównodowodzącego. z drugiej jednak strony świadczą wymownie o skali nadziei rozbudzonych ostatnimi odkryciami. Następnym zagadnieniem, któremu autor poświęca sporo miejsca, jest charakterystyka imperium azteckiego jego władcy Motecuhzomy (Montezumy) w przeddzień konkwisty. Tomicki zwraca szczególną uwagę na te fakty i wydarzenia, które odegrały ważną rolę w podboju Meksyku. W 1519 roku imperium zamieszkiwało 9 mln ludzi, ale jak pisze Tomicki, było ono swoistego rodzaju mozaiką językową, etniczną i kulturową. Kultury środkowoamerykańskie nie \vyszły nigdy poza koncepcję miasta-państwa. Ludy zamieszkujące te tereny nie miały, aż do czasów przybycia Hiszpanów, poważniejszych wrogów, nie wytworzyło się wśród nich poczucie solidarności i jedności, którego źródłem jest wspólnie prowadzona walka obronna. Niezwykłym zjawiskiem opisywanym przez Tor.1ickiego było istnienie w granicach imperium azteckiego suwerennego państwa Tlaxeallan. Przyczyny dla których Aztekowie nigdy nie opanowali tego państwa są niejasne. Autor pisze, że od czasów, gdy zapoczątkowano na wielką skalę tzw. wojny kwietne służące zdobywaniu jeńców, których przeznaczano na ofiarę, Tlaxcallan stało się niejako stałym dostawcą ofiar dla boga wojny Huitzilopochtli. Państwo to nie pokonane, a rozdrażnione długoletnią wojną, w czasie konkwisty stanęło po stronie Hiszpanów, co miało ogromne znaczenie strategiczne. Tomicki jako podstawowe atuty Azteków w walce z Hiszpanami wymienia: ich liczebność i nader korzystne położenie geograficzne w Dolinie Meksyku - z nieosiągalnym wlaściv;ie Tenochtitlanem na wyspie oraz podległymi miastami Tetzcoco i Tlacopan po obu stronach jeziora. Usytuowanie z kolei Doliny Meksyku w centrum kraju ułatwiało Aztekom dostęp do różnych jego regionów, zaś otaczające je ze \\'3zystkich stron góry przekreślały szanse ewentualnego agresora spoza doliny. Wraz z pojawieniem się ekspedycji Hernim Cortesa i buntem Totonaków dla azteckiego kolosa nadszedł czas sprawdzianu. Jego szanse Tomicki określa jako bez porównania większe niż kilkusetosobowej grupy przybyszów na których niekorzyść działały wszystkie wymienione czynniki. Autor w swojej książce wysuwa hipotezę, że gdyby Moteeuhzoma zdecydował się wówczas na rozpoczęcie wojny, hiszpańskie atuty uważane zazwyczaj za podstawę ich późniejszych sukcesów, a mianowicie broń palna, konnica i taktyka walki miałyby o wiele mniejsze znaczenie niż się na ogół sądzi. Decydujące znaczenie zyskałaby miażdżąca przewaga liczebna, możliwość odcięcia dostaw żywności, a także warunlti geograficzne olbrzymie przestrzenie dzielące wybrzeże Zatoki Meksykańskiej od Doliny Meksyku o 3ilnie zróżnicowanej rzeźbie terenu uniemożliwiającej często użycie koni i armat. Ryszard Tomicki porusza również najbardziej chyba kontrowersyjną kwestię w histo~iografii podboju Meksyku, a mianowicie przyczyny niezwykłej pod każdym względem postawy Motecuhzomy wobec białych cudzoziemców. Toczone cd lat dyskusje i spory oscylują pomiędzy absolutnie przeciwstawnymi wyjaśnieniami. Autor przytacza dwie skrajne teorie dotyczące tej kwestii. Pierwsza z nich to interpretacja tłumacząca pasywność Meksykanów fatalizmem indiańskiej wizji �218 świata, która rzekomo zmuszała do pogodzenia się z każdym wyrokiem losu. Natomiast druga interpretacja odrzuca całkowicie udział czynników światopoglądowych czy ideologicznych w kształtowaniu postawy Indian, kładąc nacisk na szok jakim był kontakt z cywilizacją europejską, oraz mistrzowskie wykorzystanie przez Cortesa słabości imperium azteckiego. Tomicki uważa, że obie krańcowe interpretacje zawierają w sobie ziarno prawdy, aczkolwiek praprzyczyny reakcji Motecuhzomy na przybycie i poczynania Hiszpanów szuka w skomplikowanym splocie uwikłań politycznych, religijnych i psychologicznych w jakim wladca Tenochtitlanu znalazł się w przeddzień konkwisty. Zdaniem autora zachowanie władcy stanowiło uboczny i mimowolny, przez nikogo nie przewidziany efekt konfliktów drążących meksykańskie państwa. Na kilka lat przed dotarciem europejskich statków do brzegów Meksyku, Tenochtitlan stał się areną wydarzeń, które przybrały dość specyficzną formę. Mocarstwowa i absolutystyczna polityka Motecuhzomy wywołała w pewnym momencie falę krytyki ze strony tzw. arystokracji plemiennej. Krytyka ta z czasem przerodziła się nieomal w wojnę psychologiczną przeciwko władcy. Jak trafnie zauważył autor, pewną w tym rolę odegrał także motyw "powrotu bogów", silnie zakorzeniony w tradycji ludów Mezoameryki. Tomicki pisze, że władca uwierzył, iż przybysze (flotylla Cortesa) są istotami boskimi, a sam Cortes zapowiedzianym przed setkami lat Quetzalcoatlem, który miał odzyskać utracone niegdyś panowanie nad ziemią. Taka jednoznaczna identyfikacja Cortesa, jak dalej wyjaśnia autor, była dziełem przypadku. Ten bowiem sprawił, że lądowanie Hiszpanów nastąpiło ostatecznie w roku oznaczonym w kalendarzach indiańskich jako rok 1 - Acatl, który powtarzał się co 52 lata. Zgodnie z tradycją toltecką rok ten miał być datą powrotu Quetzalcoatla. Co więcej, opuszczając Meksyk Quetzalcoatl oddalił się na wschód, z tego też Iderunku przypłynęli Hiszpanie. Sam wygląd cudzoziemców, ich broń, konie, duże psy, a także wiadomość o łamaniu przez nich dawnych zwyczajów i praw, wywołały wśród mieszkańców Meksyku prawdziwie apokaliptyczne nastroje. Przedłużający się pobyt Hiszpanów sprzyjał jednak oswajaniu się Indian z ich obecnością. Kolejne rozdziały pracy Tomicki poświęca kilkumiesięcznym działaniom wojsk hiszpańskich zmierzającym do opanowania imperium. Autor kolejno relacjonuje: najpierw wymarsz wojsk Cortesa w głąb kraju, dotarcie do stolicy, a następnie zajęcie jej bez walki. Opisuje uwięzienie Motecuhzomy a póżniej jego śmierć, oraz wydarzenia nocy, którą Hiszpanie nazwali "la noche triste" (smutna noc). W wyniku indiańskiego buntu, Hiszpanie tej nocy zostali wyparci ze stolicy i schronili się w Tlaxcallan. Nasuwa się w tym miejscu refleksja, jak inaczej potoczyć by się mogły losy konkwisty gdyby Tlaxcallanie wtedy nie udzielili schronienia pobitym Hiszpanom, a zjednoczyliby się z Meksykanami. Ale stało się inaczej. W dalszej części pracy autor opisuje przygotowania Hiszpanów do ponownego podjęcia walki oraz oblężenie Tenochtitlanu. Oblężenie stolicy trwało 67 - 68 dni. Walki toczono na groblach, na jeziorze i wewnątrz miasta, które powoli zmieniało się w zwalisko gruzów i ogromny cmentarz. Tomicki dzieli ten okres na trzy zasadnicze etapy. Każdy z tych etapów cechował odmienny rytm wydarzeń i swoista dramaturgia. Pierwszy etap to trwające przez czerwiec walki toczone w centrum Tenochtitlanu. Drugi etap charakteryzował się cyklicznym niszczeniem miasta przez Hiszpanów, natomiast trzeci był okresem całkowitego upadku Tenochtitlanu i zakończył się 13 VIII 1521 roku wraz z ujęciem Cuahtemoca - nowego władcy imperium. Datę tę Tomicki uznaje jako umowny dzień, w którym imperium azteckie przestało istnieć, a faktem stała się Nowa Hiszpania, pierwsza wielka kolonia hiszpańska na kontynencie amerykańskim. �219 Omawiana praca wydana jest w ramach batalistycznej serii i czytelnik interesujący się XVI-wieczną wojskowością zarówno hiszpańską jak i indiańską znajdzie w niej wiele cennych informacji. Autor książki z dokładnością historyka opisuje szczegółowo przyczyny i przebieg zdobycia przez Hiszpanów imperium azteckiego, oraz ukazuje również tło kulturowe i społeczne rozegranych wydarzeń. Tomicki tą wnikliwą analizą obala wiele mitów i stereotypów m.in. takich jak ten, że imperium azteckie zostało zdobyte w ciągu przysłowiowego "jednego dnia". Książka ukazuje jak trudne i krwawe były dwuletnie zmagania wojsk hiszpańskich o zdobycie stolicy azteckiej. Trzeba również dodać, że upadek Tenochtitlanu nie zakOlIczył całkowicie hiszpańskiej konkwisty. Opanowanie innych głównych polityczno-wojskowych ośrodków Mezoameryki przypadło dopiero na lata 15211550. Autor w swojej pracy porusza również interesujące zagadnienia historyczne - porównania dwóch światów, dwóch przeciwstawnych światopoglądów: przeciwstawia wyobrażenia właściwe światu indiańskiemu, przesyconemu wierzeniami magicznymi - praktycznej i przenikliwej mentalności Hiszpanów. Tomicki kreśli również portrety psychologiczne "bohaterów" tych wydarzeń a mianowicie Motecuhzomy i Cortesa. Chciałabym podkreślić również znaczenie faktu, że autor w swojej pracy cZGsto powołuje się na kroniki indiańskie. Bogactwo informacji zawartych w relacjach indiańskich i sam sposób ich przedstawienia otwiera niewątpliwie drogę do podjęcia badań nad wieloma nowymi problemami dotyczącymi konh.-wisty. Wszechstronna ocena starcia dwóch światów indiańskiego i hiszpańskiego z którego to związku wywodzi się Meksyk, pozwala nam lepiej poznać oblicze dzisiejszego narodu meksykailskiego i jego kultury. Książka dodatkowo wzbogacona jest słowniczkiem i rycinami pochodzącymi z kodeksów indiańskich. Iwona Ghita El K h a y a t - B e n n a i, Le monde L'Harmattan, ss. 325. arabe au feminin, Chmielewska Paris 1985, cd. Sytuacja kobiety arabskiej w wyniku różnorodnych ruchów społecznych uległa zmianie, jednak owe przekształcenia nie mają charakteru radykalnego. W wielu krajach nowoczesne ustawodawstwa pozostają jedynie dokumentem, ustępując miejsca obyczajom i szeroko pojętej tradycji. To zderzenie świata przeszłego z teraźniejszym stało się podstawą dociekań Marokanki Ghita El Khayat-Bel"'.nai w rozprawie pt. Le monde arabe au feminin, (Kobiecy świat arabski) wydanej w Paryżu w 1985 r. n::lkladem wydawnictwa L'Ha,rmattan. Książka składa się z części wprowadzającej i trzech rozdziałów. We wstępie autorka definiuje pojęcie Arab i wymienia terytoria zamieszkałe przez tę nację. Rozdział pierwszy zatytułowany L'Heritage substantiel du passe (Dziedzictwo przeszłości) ukazuje zagadnienie płci, struktury rodziny arabskiej i pozycję kobiety. W rozdziale drugim pt. La rupture (Przerwanie) przedstawiono problem kolonializmu i jego wpływ na styl życia, a także zaprezentowano wyznaczniki charakteryzujące Maghreb i Machrek. W ostatnim rozdziale ograniczonym do formuły Troisieme partie (Trzecia część) nakreślono źródła ruchów emancypacyjnych w krajach arabskich oraz zaprezentowano bojowniczki Arabki walczące o prawa kobiet. Swoje rozważania w rozdziale pierwszym autorka rozpoczyna od nakreślenia �220 wyróżników arabskiego świata kobiet. Analizuje zatem istotę zasłony na twarz, haremu, niewolnictwa, honoru i dziewictwa. Zagadnienia te rozpatruje w kontekście historycznym. W świetle przytoczonych argumentów dowodzi, iż zjawiska te nie stanowią wyznacznika stylu życia Arabów i Muzułmanów, albowiem zostaly przejęte z wcześniejszych cywilizacji (Grecja, Rzym). Podkreśla związek haremu z klasami wyższymi uprzywilejowanymi. Charakteryzując zasłonę na twarz akcentuje jej związek z miastem, ponadto sygnalizuje jej różnorodne formy i niejednolite nazewnictwo. Wymienia safsari tunezyjskie, adjer algierski I, purdah pakistański, chadri afganistańskie i czador irański. Wspomina również a istnieniu pojqcia wspólnego jakim jest hijab; termin ten ujawnia szeroką konotację. Oznacza on nie tylko woalowanie, ale także ochronę przed tym co złe, perwersyjne lub zakazane. Pierwotnie hijab pełnił funkcję elementu sakralizującego namiot nomada, następnie przeistoczył się w zwyczaj, który z kolei rozpowszechnił się symbolizując osłonę i najlepszy sposób zabezpieczenia duszy i ciała kobiety (s. 26). Obyczaj zamykania kobiet w obrębie domostwa autorka tłumaczy niebezpieczeństwem jakie groziło ongiś kobiecie mieszkającej w mieście. a zatem norma ta genetycznie przynależy miastu, a podobnie jak zasłona, znalazał recepcję w środowisku wiejskim dopiero w naszej epoce. Autorka analizuje powszechny w wielu krajach muzułmańskich, chociaż prawnie zakazany, obyczaj obrzezania dziewczynek. Zasięg "wycinania" i "zaszywania" jest bardzo szeroki i obejmuję całą Afrykę. Spośród krajów Maghrebu występuje jedynie na południu Algierii (s. 42.). Obecność tego zachowania autorka wyjaśnia stałością obyczaju i świadomością konieczności jego praktykowania. Ma on ścisły związek z kultem dziewictwa. \V środowisku muzułmańskim utrata błony dziewiczej przed ślubem powoduje skazę na honorze nie tylko dziewczyny, ale również jej rodziny, co w konsekwencji musi być pomszczone. Przypadki torturowania i morderstw młodych dziewcząt, które sprzeniewierzyły honor, nie należą do rzadkości. Ta szczególna wrażliwość wyrasta z nakazów obyczajowych, gdyż w świetle tradycji honor stanowi klucz cementujący rodzinę arabską. Dlatego też, aby zapobiec tragediom, już od wczesnego dzieciństwa dziewczynkę wychowuje się w atmosferze kultu dziewictwa, skromności, poczucia wstydu. Z uwagi na obowiązującą separację płci jej edukacją zajmują się kobiety w podeszłym wieku. Mężczyźni ingerują jedynie w okolicznościach zawierania związku małżeńskiego, bądź wówczas, gdy zachowanie panny narusza przyjęte normy. W niektórych krajach w momencie redagowania kontraktu ślubnego odnotowuje się na podstawie zaświadczenia lekarskiego stan fizyczny narzeczonej (s. 49). Wiele uwagi autorka poświęca specyficznej strukturze rodziny arabskiej. Jej istotę rozpatruje w aspekcie pokrewieństwa, które z kolei cechuje system patrylinearny. Z tego punktu widzenia podstawę stanowi nie para małżcllska, lecz grupa krewnych odpowiedzialna za kobiety przynależne do rodu. Preferencją obejmowane są małżeństwa endogamiczne, gwarantujące trwałość społeczności wiejskich, osiadłych i miejskich. Chronią one nie tylko sferę majątkową, ale również utrwalają więzy krwi. Oddanie kobiety lub dziewczyny obcemu czyni skazę na honorze. Koncepcja honoru wynika z uczucia niesłychanej zazdrości mężczyzn. Model rodziny arabskiej, podobnie jak europejskiej, ulega ewolucji. O zmianach świadczy m.in. zachwianie autokratycznej pozycji ojca. Fakt ten należy tłumaczyć powszechnością nauczania i ingerencją środków masowego przekazu. 1 W Algierii odpowiednikiem tunezyjskiej safsarii jest haik. dekoracyjna chusteczka koloru białego lub ecri okrywająca dolną Natomiast adjer to malutka część twarzy - głównie usta. �221 Sledząc pozycję kobiety w łonie rodziny tradycyjnej, autorka stwierdza, iż mimo pojawiających się zmian, życie Arabki od narodzin do śmierci jest twarde, pełne bólu i cierpienia. Zmu~za się ją do ukrywania własnego ciała, wdzięku, kobiecości, pozwala się jej "królować" dopiero w wieku bardzo dojrzałym, a zatem w momencie, gdy minęła młodość, urok i czar (s. 69 - 70). Swoją argumentację wzmacnia maksymą: "La femme n'a que trois sorties dans Ie monde, du ventre de sa mere, vel'S san mari et vers Ie cimetiere" (Kobieta trzykrotnie ogląda świat, w momencie morodzin, zamążpójścia i w drodze na cmentarz (s. 74). Zgodnie z przyjętym k;:nonem przeznaczeniem kobiety jest maEeństwo i macierzyństwo. Ten nakaz tradycji funkcjonuje w wielu środowiskach do dzisiaj. Wiele kontrowersji wywołują praktykowane współcześnie tzw. małżeństwa wymuszane. Opierając się na najświeższych badaniach socjologicznych autorka stwierdza, iż w rejonie Marrakech (Maroko) w końcu lat 70 zarejestrowano 75% związków tego typu (s. 74). Przyczyny takiego stanu dopatruje się w trudnej sytuacji materialnej rodzin, a także lęku o honor córek. Najbardziej groźne w skutkach są małżeństwa młodziutkich dziewcząt, niekiedy nawet niepełnoletnich, ze starcami. Wprawdzie w Kodeksie Rodzinnym określono wiek zezwalający na zawarcie małżeństwa, jednak nakazy te nie zawsze są przestrzegane. Rozdział pierwszy zamyka autorka rozważaniami o pracy kobiety. W świetle tradycji zatrudnienie kobiet poza ogniskiem domowym pozbawiało je prestiżu. Wyjątek stanowiły akuszerki, masażystki w hammam (łaźnia), osoby czuwające nad ceremoniałem weselnym oraz trudniące się myciem ciała po śmierci. Szacunek wynikał z lęku, gdyż przypisywano im moce magiczne. Kobiety te pochodziły z nizin społecznych, zarówno w mieście jak i na wsi. W Maroku określa się je pojęciem "Qabla", a w Egipcie "Daya" (s. 108). W rozdziale drugim, charakteryzując Mauretankę, autorka podkreśla wysoki procent analfabetyzmu wśród dziewcząt, a także powszechność zawierania przedwczesnych związków małżeńskich. SIedząc ruchy emancypacyjne dostrzega wiele elementów zbieżnych między Tunezyjką a Marokanką. Uważa, że w Maghrebie najsłabiej zmienia się pozycja Algierki. Akcentuje duży przyrost naturalny wśród populacji arabskich, co zgodnie z mentalnością społeczeństwa ma symbolizować uprzywilejowaną funkcję kobiety i rzeczywistą witalność mężczyzny oraz spełnienie obowiązku religijnego. Swoje poszukiwania autot"1m zamyka prezentacją historii emancypacyjnego ruchu kobiet arabskich. Przywołuje z nazwiska postać May Ziyade, pierwszej Arabki, która podjGla się opracowania problemu kobiety arabskiej. Sygm<1izuje działalność zajmuj<jcej sip' polityką Flory Tristan, urodzonej w Egipcie w arystokratycznej rodzinie muzułmańskiej. Wiele uwagi poświęca Hoda Chaaraoui, zwanej Ceres Wis,ea-Was,ef. Ukazuje jej osiągnięcia w dziedzinie ekonomii, polityki i problemów społecznych Egiptu oraz świata arabskiego. Przypominając o jej wkładzie w prace organizacji kobiecych, uznaje ją za jedną z n~1jwiększych w swoich czasach. W XX w. walka feministek przybrała charakter narodowy i międzynarodowy. Ich zasługą są utworzone w wielu krajach związki narodowe kobiet. Niewątpliwie dużą niespodziankę stanowią obejmowane przez kobiety stanowiska w wielu rządach, jednak te przedsięwzięcia nie mają charakteru powszechnego. Sygnalizuje różnice w uposażeniu między mężczyzną a kobietą za tę samą pracę. Równieź często pod byle jakim pretekstem pozbawia się je zatrudnienia (s. 293). Prawo równości płci ogłoszone w niektórych konstytucjach nie zawsze znajduje odbicie w praktyce. �222 Uogólniając autorka podkreśla nierówne traktowanie kobiet w zestawieniu z mężczyzną. Dyskryminacja ta tkwi zwłaszcza w społeczeństwach konserwatywnych, w których eksponuje się niebezpieczeństwa, jakie czyhają na dziewczynę czy kobietę po opuszczeniu obrębu domostwa. Przypomina się, że świat zewnętrzny to "królestwo" podłości i opętania. W tym kontekście zrozumiałe stają się protesty zwalczające prawa kobiet. Ortodoksi uważają, że "kobieta przynależy do płci słabej; jej posłannictwem jest macierzyństwo, a jej temperament podporządkowany jest bardziej uczuciu niż rozsądkowi" (s. 297). Tę trudną, a niekiedy wręcz bolesną sytuację kobiety, autorka tłumaczy obyczajami, które przekazywane przez babki i wiekowe ciotki młodym dziewczętom, konstytuują trudny do przełamania światopogląd. Współcześnie problem kobiety arabskiej uchodzi za jecie!'! z najtrudniejszych. Odsłania on głęboki kryzys społeczeństwa arabskiego, ujawnia ciągle niedostateczną komunikację wzajemną między mężczyzną a kobietą. Polecana książka zawiera wiele cennych uwag i spostrzeżeń, które niesposób przedstawić w krótkiej recenzji. Zainteresuje ona zapewne socjologa, etnologa, politologa, a także miłośnika kultury arabskiej. Anna Celia sidential H a i g - B r o w n, School, Vancouver Resistance and Renewal. Surviving the Barska Indian Re- 1988, ss. 164. Celia Haig-Brown, pracownik University of British Columbia, podjęła interesującą próbę przedstawienia dziejów szkół z internatem, które od początku XIX wieku aż po lata sześćdziesiąte XX wieku, stanowiły podstawową formę instytucjonalnego oddziaływania białych kolonizatorów na ludność tubylczą Kanady. Autorka (od 1976 r. koordynator programu dla nauczycieli pracujących z tubylcami - "Native Teacher Education"), posiadająca bogate doświadczenia w pracy pedagogicznej z młodzieżą indiańską, zaproponowała nowatorskie ujęcie podjętego problemu. O ile bowiem dotychczasowe opracowania dotyczące szkolnictwa dla ludności tubylczej Kanady (i inne prace związane ze zjawiskiem "zderznnia się" kultur - białej i indiańskiej - na terenie tego kraju) oparte były przede wszystkim o badania archiwalne 1, to Celia Haig-Brown założyła, iż podstawowym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu szkół z internatem będą dla niej informacje uzyskane w toku wywiadów z ich byłymi wychowankami. W związku z tym, 13 tubylcom, wychowankom Kamloops Residential School, głównie (w 11 przypadkach) - przedstawicielom plemienia Shuswap (którzy przebywali w szkole od roku do dwunastu lat, najstarszy - w latach 1907- 1908, najmłodszy - w latach 1965 - 1967) zadano dziewięć pytań, dotyczących m.in. adaptacji do kulturowo obcego środowiska szkolnego, codziennego życia w szkole i zasad je regulujących, stosunków między wychowawcami i wychowankami oraz wśród wychowanków, a także wpływu, jaki pobyt w szkole wywierał na świadomość indiańskiej młodzieży. Wypowiedzi uzyskane w toku wywiadów zainspirowaly autorkę do wyeksponowania dwóch kategorii pojęciowych, stanowiących nie tylko oś konstrukcyjną 1 Jedynym wyjątkiem jest praca J. Redforda, Attendance at Indian Residential Schools tn British Columbia 1890- 1920, British Columbia Studies, No 44, Winter 1979-1980, jednak wyniki badań przedstawione tam są wyłącznie w formie wykresów l tabel. �223 jej pracy, ale również swoistą antynomię teoretyczną: "kulturowa inwazja białych" "kulturowy sprzeciw tubylców" (skorzyst.ała ona przy tym świadomie z dorobku brazylijskiego pedagoga, jednego z twórców współczesnego modelu pedagogiki antyautorytarnej P. Freire, dla którego "kulturowa inwazja" jest "prz2nikaniem kulturowego kontekstu" danej grupy przez kulturę "najeźdźców", którzy narzucają jej własny pogląd na świat i świadomie powstrzymują jej t\'Ilórczość i ekspresję 2). Przedstawiając specyfikę "kulturowej inwazji", w kontekście funkcjonowania szkoły z internatem, autorka ukazuje przekonywająco genezę tego typu szkół. Z jednej strony złożyło się na nią dążenie chrześcijaliskich misjonarzy (prowadzących szkoły) do chrystianizacji i "cywilizowania" ludności tubylczej, przy czym wprowadzenie katolicyzmu było procesem relatywnie łatwym z uwagi na częściowe podobieństwo wie;-zeil tubylców z wiarą katolicką (m.in. duchowe podobieństwo Boga-ojca i Chrystusa-syna do "Old-one" i "Coyote"). Z drugiej strony rząd federalny widział w szkołach z internatem środek przystosowania migrujących plemion Indian do agrarnego stylu życia - jako wstępu do ich asymilacji w euro-kanadyjskie społeczeństwo. Oficjalni przedstawiciele rządu wyrażali więc wprost swoje przekonanie, iż edukacja Indian powinna przyczynić się do "wyleczenia" ich z "nałogów i uczuć ich przodków", w związku z czym wszystkie realne problemy w ciągu ponad stuletniej historii szkół z internatem redukowano w polityce oświatowej do jednego: konieczności "zmiany istniejącej społeczności indiańskiej w społeczność kanadyjską" (wypowiedzi odpowiednio z 1847 r. i z lat pięćdziesiątych XX wieku, podaję za: C. Haig-Brown, op. cit., s. 25, 69). Z kolei autorka przedstawia życie codzienne w szkole z internatem, ilustrując swoje tezy licznymi cytatami z wypowiedzi wychowanków. Czytelnikowi wyłania się obraz totalnie represywnego środowiska, w które z dnia na dziel'! "wrzucano" oderwane od rodziców, kilkuletnie dzieci, dążąc świadomie do destrukcji wyniesionych przez nie wzorów zachowania i systemów wartości, przy czym najistotniejszymi elementami "kulturowego szoku", któremu poddawano dzieci były: bezzwłoczny zakaz używania rodzimego języka, segregacja wiekowa i separacja płci. Autorka książki sugestywnie ukazuje wspomniane zjawisko "zderzenia się" kultury wnoszonej przez dzieci do szkoły z narzuconymi przez białych misjonarzy wzorami i normami. Niezależnie od odrzucenia tej podstawy każdej kultury, jaką jest język, dążono także do eliminacji wszystkich wcześniejszych doświadczeń życiowych dzieci, m.in. swoistego rozumienia zjawiska wladzy, wierzeń, obyczajów w zakresie świętowania oraz okazywania dowodów uznania, a także rytów "przejść". Edukacja Shuswap, opierająca się o odpowiedzialność całej społeczności (a szczególnie dziadków) za wychowanie, o udział w codziennych pracach domowych, o uczucia rodzinne i związki z naturą, a przede wszystkim O kultywowanie poczucia wolności każdego członka plemienia (przy minimum stosowania przemocy fizycznej przez dorosłych) zastąpiona została przez wychowanie sformalizowane, u którego podstaw leżało przekonanie, iż najlepsze efekty wychowawcze przynosi kara (ze szczególnym upodobaniem stosowano publiczne upokarzanie w kulturze Shuswap uważane za najgorszy rodzaj kary). "Redukowano" przy tym dzieci do wypisanego atramentem na przegubie ręki numeru, a dziewczętom ścinano fantazyjnie ułożone. długie włosy, odgrywające znaczącą rolę w wydarzeniach I Par. P. Freire, Pedagogy of Oppressed, New York 1970, s. 150. �224 związanych z dojrzewaniem płciowym (w kulturze Shuswap ścinanie włosów bylo z kolei karą za cudzołóstwo). Jednocześnie w system pojęć moralnych dzieci, jasny prosty, wprowadzono "obce i straszliwe" - jak pisze autorka - pojęcia winy, grzechu, ognia piekielnego etc. Prowadzący szkołę misjonarze "w systematyczny i nie ustępliwy SpOSÓi) demonstrowali, iż wzory kulturowe Shuswap nie są akceptowane" (s. 52). Poczucie frustracji u wychowanków miało być więc wstępem do odrzucenia wzorów kulturowych ich plemienia i przyjęcia systemu wartości białych. W tym kontekście szczególnie destruktywny wpływ na psychikę dzieci miało zastąpienie typowych dla Shuswap stosunków międzyludzkich, opartych o współpracę, rywalizacją i dążeniem do zwycięstwa w celu uzyskania nagrody (z jednej strony przyczyniało się do wzrostu napięcia w grupach, z drugiej, zwiększało kontrolę misjonarzy nad wychowankami). W drugiej części pracy autorka przedstawia wspomniane zjawisko "kulturowego sprzeciwu" dzieci indiańskich wobec represywnego oddziaływania kultury białych w szkole z internatem. Autorka dokonuje tu znacznej idealizacji przebywających w szkole dzieci, motywów ich postępowania oraz stopnia świadomości plemiennej (przykładem tej idealizacji jest przekonanie, iż "uczniowie w swojej mądrości uświadomili sobie niesprawiedliwość systemu, który próbował ich kontrolować i przekształcać", dzięki czemu "mimo bólu, głodu i cielesnych kar", "pozostali potomkami swoich przodków" (s. 114 i 115). Wyraźnie emocjonalne podejście autorki do problemu "kulturowego sprzeciwu" powoduje, iż ta część pracy pozbawiona jest rzeczowych analiz, zawiera natomiast wiele mało wiarygodnych uogólnień. Podane przez autorkę przykłady "kulturowego sprzeciwu" dowodzą jednak, iż w szkołach z internatem tworzyły się, w oparciu o wartości wyniesione z domu rodzinnego, subkultury młodzieży, których celem był m.in. opór wobec represywnych działań misjonarzy (ale także walka o dominację w międzygrupowej rywalizacji). Uczniowie używali więc w kontaktach między sobą rodzimego języka, wyrażali swój sprzeciw poprzez bierność i milczenie, łamanie zasad separacji płci i segregacji wiekowej, a także uciccz':i ze szkoły. Celia Haig-Brown uważa, iż opór wobec systemu wartości narzucanego w szkołach z internatem przyniósł sukces, bowiem plemię Shuswap oparlo się procesowi asymilacji i przetrwało do dzisiaj. \V stwierdzeniu tym uderza, charakterystyczne dla prowadzonej przez kanadyjskiego pedagoga narracji, izolowanie zjawiska konfrontacji rodzimej i obcej kultury na terenie szkoły z internatem od analogicznego zjawiska, występującego w środowisku pozaszkolnym (fakt, iż autorka nie konfrontuje działalności szkoły z innymi płaszczyznami ekspansji kulturowej "najeźdźców" powoduje, iż otrzymujemy obraz jednostronny i statyczny). Występuje więc tu podwójna absolutyzacja roli szkoły. Z jednej strony czytelnik odnosi wrażenie, jakoby najważniejszą (a nawet jedyną) płaszczyzną represywnego oddziaływania kultury białych była szkoła z internatem, a jednocześnie - z drugiej strony - jakoby swoista kontrkultura, którą tworzyła w szkole młodzież indiańska, stanowiła główny czynnik kulturowego oporu plemienia Shuswap. Jednocześnie brak informacji na temat zmia.n w populacji Shuswap na przestrzeni dziesięcioleci nie pozwala na wyciągnięcie jakichkolwiek wniosków na temat możliwego, wynaradawiającego wplywu szkół, tym bardziej że autorka nie podaje też żadnych danych liczbowych, dotyczących zasięgu obejmowania przez szkoły ich wpływem "wychowawczym" dzieci indiańskich. �225 Z kolei niewątpliwym walorem pracy są rozważania autorki na temat wpływu szkół z internatem na psychikę ich wychowanków, choć i tu trudno nie zauważyć, że szkola nie była jedynym czynnikiem zmian w tym zakresie. Ludność tubylcza odrzucila swój tradycyjny styl życia na rzecz swoistej "mieszanki" kulturowej -europejsko-indiai1skiej. W sferze religii wierzenia Shuswap oparte są zarówno na tradycjach katolicyzmu, jak i s[)irytualizmu, jednocześnie duża część wychowanków szkół z internatem utraciła wiarę całkowicie. W sferze języka zaakceptowano język angielski jako podstawowy (wielu wychowanków szkół z internatem uniemożliwiło swoim dzieciom naukę języka rodzimego aby nie były one w przyszłości narażone na kary w związku z jego używaniem w szkole), choć język tubylczy nie wyszedł całkowicie z obiegu. Dezorganizacja życia społecznego Shuswap, w związku z rozbiciem przez szkoły z internatem tradycyjnych struktur rodzinnych, spowodowala też wystąpienie zjawiska alkoholizmu i liczne samobójstwa. W rezultacie oddziaływania szkoły z internatem całe pokolenia, jak twierdzi Celia Haig-Brown (wbrew swojemu, wielokrotnie w różnych miejscach książki wyrażanemu optymizmowi) utraciły swoją tożsamość plemienną, nie przejmując jednak w pełni wzorów kultury białych. Stąd znaczna część współczesnych Shuswap nie jest już Indianami, lecz nie jest też jeszcze zeuropeizowanymi Kanadyjczykami. I w związku z tym, w swojej części postulatywnej, jest książka Celii Haig-Brown wezwaniem do "odrestaurowania" kultury indiańskiej. Głównym źródłem tworzenia poczucia identyfikacji z własną grupą etniczną ma być w tym kontekście szkoła, której organizacja, oparta o autentyczny dialog międzykulturowy ma pozwolić Indianom na "kontrolę" edukacji swoich dzieci (autorka ukazuje \V tym miejscu kontrowersje wokół problemu zdefiniowania pojęcia owej "kontroli", bowiem część teoretyków i działaczy oświatowych redukuje ją do zgody władz na umieszczenie w programie nauki języka rodzimego, podczas gdy inni domagają się oparcia nauki niemal wyłącznie o "program indiański"). Sama autorka w pełni podziela wyrażone przez R. Freda we wstępie do jej książki przekonanie, iż ksztalcenie Indian powinno opierać się o zasadę "edukacja wewnątrz kultury", a nie - "kultura wewnątrz edukacji" (s. 20). Celia Haig-Brown wprowadza też, za P. Freire pojęcie "kulturowej syntezy" (jako przeciwieństwa ..kulturcwej inwazji"), która ma miejsce wówczas, gdy przybyli kulturowo odmienni aktorzy nie zachowują się jak "kulturowi najeźdźcy", lecz próbują "uczyć się z ludźmi o ludzkim świecie" (s. 148). Punktem wyjścia i podstaw<1 realizacji idei "kulturowej syntezy" jest, zdaniem autorki, właściwe kształcenie nauczycieli, którzy pracują z ludnością tubylczą i wykształcenie w nich umiejętności rozpatrywania edukacyjnych problemów tej ludności przede wszystkim z punktu widzenia wzorów miejscowej kultury. Autorka postawiła sobie za zadanie przedstawienie edukacji w szkole z internatem i jej wpływu na świadomość "oczyma" ludności tubylczej. Wydaje się, że mimo nikłej liczby respondentów, książka spełnia to zadanie. Jednocześnie jednak trudno nie zauważyć, że wbrew wyrażonej opinii, iż w związku z tym że "natura g.up (uczniów przyp. mój Z. M.) zmieniała się przez lata", "Uogólnienia opierające się na jakimś poszczególnym odcinku czasu mogą być niedokładne" (s. 97) autorka bardzo dowolnie ilustruje poszczególne tezy wypowiedziami wychowanków szkoły z internatem z początku XX wieku, a także z lat sześćdziesiątych, co sprawia wrażenie, jakby sposób funkcjonowania szkoły i jej kulturowe 15 Lud t. LXXIlI �22G oddziaływanie na przestrzeni całego XX wieku miały charakter jednorodny. Jest to poważny brak książki. Na zakończenie warto dodać, że książka Celii Haig-Brown stanowi nie tylko próbę przedstawienia jednego z aspektów problemu indiańskiego na terenie Kanady, ale jest także ona ciekawą egzemplifikacją antyautorytarnych, humanistycznych tendencji we współczesnej myśli pedagogicznej - w zastosowaniu do tego problemu. I jest to bez wątpienia jedna z najbardziej godnych podkreślenia wartości omawianej pozycji. Zbyszko Irena w B u k o w s k a - F lor społecznościach industrialnych Sląskiego nr 909, Katowice e ń s k a, Społeczno-kulturowe Górnego Śląska, Prace Melosik funkcje Naukowe tradycji Uniwersytetu 1987, ss. 175, tab!. Mimo dużego zainteresowania tradycją wśród etnografów polskich, pozostają· cych pod wpływem ważnej pracy J. Szackiego z roku 1971, niewiele jest dotąd badań, które wykorzystują rozwiniętą teoretycznie koncepcję tradycji jako kategorię etnograficznych badań empirycznych. Niewiele jest także studiów nad kulturą społeczności industrialnych podjętych ze świadomością jej odrębności. ,}edną z takich prac jest książka Ireny Bukowskiej-Floreńskiej. Celem tej pracy jest przedstawienie roli tradycji w tworzeniu specyfiki kultury Górnego Słąska, poprzez wskazanie na tradycję jako na silę postawotwórczą i czynnik sprawczy funkcjonowania społeczności okresu zarówno preindustrialnego jak i industrialnego tego regionu. Książka obejmuje zatem długi okres czasu, którego opracowanie wymaga wykorzystania nie tylko źródeł etnograficznych ale również innych rodzajów danych. Pojawia się ponadto cel dodatkowy, jakim jest przygotowanie założeń badań tradycji w społecznościach industrialnych. Przystępując do lektury pracy zainteresowany byłem uzyskaniem odpowiedzi na następujące pytania: 1. W jaki sposób autorka analizuje i jak przedstawia rozwój i charakter społeczności i kultury śląskiej; 2. Jak radzi sobie z połączeniem w jednym studium czasów odległych i bliskich; 3. W jaki sposób godzi regionalne i uniwersalne cele pracy; 4. Jaką przyjmuje koncepcję tradycji i w jaki sposób przekształca dyrektywy teoretyczne dotyczące tradycji w narzędzie badań empirycznych; 5. Jak rozumie funkcje tradycji. Przedmiotem monografii są rodzime społeczności i kultura Górnego Śląska traktowane w ich historycznej zmienności, poczynając od XVIII wieku. Autorka przyjmuje założenie, że właśnie \V historii, w procesach długiego czasu mających miejsce na tym terenie, należy szukać przyczyn odmienności kulturowej regionu. Poszukuje ich przede wszystkim w długotrwałych procesach industrializacji i urbanizacji, przekształcających stopniowo dawny kształt społeczności i kultury ludowej tego terenu, a jednocześnie zachowujących wiele elementów tej kultury. Jako ważny dla badanego zjawiska kształtowania się odrębności kulturowej regionu uznaje ponadto związany z industrializacją proces migracji, powodujący napływ ludności z zewnątrz, w tym ludności niemieckiej, i tworzący u Ślązaków mechanizm obrony własnej tożsamości kulturowej. Uwzględnia również znaczenie ~tosunków politycznych, a mianowicie fakt pozostawania Górnego Śląska, przez długi olcres czasu, w granicach państwa pruskiego i niemieckiego. �227 Przedstawienie zmi;:n spowodowanych industrializacją i urbanizJ.cją pozwala autorce skoncentrować się na warunkach pracy i życia powstałych w spoleczno~ci3ch zindustrializowanych i uznać niektóre spośród nich za ważne dla kształtowania się specyfiki kulturowej Śląska. Są to m.in. warunki pracy w kopalni~ch lub innych zakbdach przemysIowych oraz warunki życia w osiedlach miejskich, przed~ wszystkim w osiedlach przy fabrykach. VIspółzależność tych waru.n" Ó\v i innych sfer kultury, m.in systemu wartości, organizacji życia rodzinnego i sposobu spędzania wolnego czasu. bardzo intere~ująco ukazana VI dołączonej do pra,::y tabeli nr 3, ś\viadczy o przyjGtym założeniu o systemowym a zarazem adaptacyjr.ym charakterze kultury. Świadczy także o umiejętności idealizacji badanej rzec::ywistości i syntetycznego jej ujmowania. Rezygnacja z kolei z udowadniania twierdzell. dotyczących specyfiki kulturowej regionu, np. przy pomocy materiałów statystycznych, choć nie przeszkadza w zrozumieniu tych twierdzeń i ich przyjęciu, to jednak każe my:Heć o możliwościach sprawdzenia przyjętych sądów. Zajęcie się długim okresem czasu spowodowalo konieczność poslugiwania się różnymi rodzajami żródeł. Czasy odlegle omówione zostały przy pomocy danych zaczerpniętych z prac historycznych, natomiast czasy nam bliskie przy pomocy literatury etnograficznej, socjologicznej i ekonomicznej, a także na podstawie własnych badań terenowych. Autorka pragn(~ła. jak się wydaje, w różnych poziomach chronologicznych stawiać źródłom te same pytania i rozpatrywać te same zagadnienia. Nie można bylo tego jednak zrobić ze względu na inne możliwości zawarte w materiałach. Pamir~tać należy o tym, że autorka nie przeprowadziła własnych badań archiwalnych. Przyjęty uklad chronologiczny pracy służy zatem nie tyle r6wnomiernemu omówieniu różnych okresów dawnej i bliż~zej przeszłości co odnalezieniu w przeszło~ci przyczyn kształtujących współczesność i przedstawieniu modelu zmienności kultury. Książka I. Bukowskiej-Floreńskiej jest monografią regionalną. Odrębność historyczna i gospodarcza regionu jest, zdaniem autorki, przyczyną jego odrębności kulturowej. W granicach badanego obszaru wyróżnia zresztą dwa podregiony: Górnośląski OKręg Przemysłowy i Rybnicki Okręg Węglowy, o nieco odmiennym przebiegu historii i intensywności procesów industrializacji i urbanizacji. Porównanie tych dwóch podregionów służy gdzieniegdzie w pracy formułowaniu wniosków na temat wspólzależności między industria!iz2.cją a kulturą. Regionalny charakter monografii nic obniża jed:1ak jej walorów uniwersalnych. Bardziej ogólną wartość mają przede wszystkim twierdzenia dotyczące związków między pracą i st05unl~ami ~polccznymi a pozostałymi dziedzin::lmi kultu.ry w społecznościach indu:"trialnych. Wyjaśnienie funkcji tradycji to główny cel omawianej pracy. Autorka przy jmuje tu koncepcję .J. Sz<,ckiego, tak pożyteczną i inspirującą w obrębie etnologii i socjologii pol"kicj, mówiącą o trzech aspektach i znaczeniach tradycji. Koncepcja ta pozwala na posługiwanie się alba uogólnionym pojęciem tradycji albo na podkreślenie autonomii trzech wyodrębnionych jej aspektów. I. Bukowska-Floref1ska, zainteresowana przede wszystkim podmiotowym aspektem tradycji, 1".1dycją jako \o\'artością, tradycją "po prostu" - używając określenia J. Szackiego, ,i~ga także elo pozostałych jej wymiarów. nie zawsze podkreślając ich odrębność, tak wyr3źną w materiale empirycznym. Nie przekształciła bowiem w spo~ób konsekwentny ogólnych dyrektyw teoretycznych przyjętych oel J. Szackiego WZałożenia empirycznyeh badań nad kultuf<l, W których odróżnienie tego co zostało przejęte z prze:'z!ości od mechanizmu przekazu i od sposobu warto~ciowania, ma zasadnicze znaczenie. Pewnym tu usprawiedliwieniem jest przyjęty cel pracy, �228 jakim jest wYJasmenie funkcji (roli) tradycji, szczególnie dobrze czytelne w :ipOłecznościach industrialnych przede wszystkim wówczas, kiedy zajmiemy się tradycją jako wartością, Oczywiście badania tradycji ujmowanej przedmiotowo dziedzictwa kulturowego, wymagałoby innych metod pracy terenowej i prezentacji materiału, Tradycja w pracy L Bukowskiej-Floreńskiej przedstawiona została jako v,cartość o dużym znaczeniu dla badanych społeczności, Interesująco zaprezentowane zostały historyczne warunki uzyskiwania przez tradycję wysokiego miejsca pośród innych wartości cenionych przez ludność Górnego Śląska. Autorka jednocześnie jest świadoma tego, że tradycja jako wartość nie ma waloru autonomicznego (choć może się tak niekiedy wydawać) a instrumentalny. Służy bowiem realizacji innych ważnych celów zbiorowych i indywidualnych. Określenie tych celów, jakimi w kulturze ludności śląskiej była adaptacja do warunków życia i pracy w regionie uprzemysłowionym oraz kontestacja wobec treści i formom wnoszonym z zewnątrz i zagrażającym tożsamości kulturowej i wartościom grupy, należy do ważnych osiągnięć pracy. Cenne ponadto jest stwierdzenie nie tylko konserwatywnych ale i kreatywnych, stymulujących tworzenie nowych rozwiązań, skutków wysokiego wartościowania tradycji, Orientacja autorki nie tylko ku przeszłości lecz również ku teraźniejszości, wyraźna także w innych jej publikacjach, pozwoliła jej ponadto na dostrzeżenie specyfiki współczesnych potrzeb kulturalnych ludności Górnego Śląska, związanych z warunkami życia i właśnie z wysokim wartościowaniem tradycji, Wśród kilkakrotnie powtarzanych wyjaśnień funkcji (roli) tradycji zabrakło jednak stwierdzenia, że funkcja ta polega na wypełnianiu pewnego zakresu kultury (tradycja - dziedzictwo) oraz na chronieniu i selekcjonowaniu dziedzictwa, a także na takim doborze innowacji, aby zgodne były z ważnymi celami i wartościami grupy. Wybór tradycji i jej funkcji jako głównej dziedziny obserwacji i analizy okazał się interesujący i trafny. Rozważania nad miejscem tradycji i stosunkiem do tradycji w kulturze ludności rodzimej Górnego Śląska pozwoliły uzyskać nowy i bardziej pełny obraz tej kultury i procesów dokonywujących się w niej. Książka L Bukowskiej-Floreńskiej jest jednocześnie kolejną interesującą próbą, choć nie było ich zbyt wiele, zastosowania tradycji jako kategorii etnograficznych badań terenowych, uzupełniającą dotychczasowe prace w tym zakresie. Zbigniew Jacek przykładzie B e d n a r s k i, Seria Etnografia Zróżnicowanie rodzinnych Uniwersytet nr 13, Poznań 1987, ss. 124. rodzin w Poznańskiem, środowisk Jasiewicz kult.urowych. im. A. Mickiewicza Na w Poznaniu, Rodzina stanowi zawsze żywy problem zainteresowań różnych naukowych dyscyplin, a zwłaszcza socjologii, psychologii, pedagogiki i etnografii . .Jest to z,'oZllmiałe z racji jej miejsca w życiu społecznym i kulturowym, w którym ja:;o podstawowy element struktury społecznej odzwierciedla szereg proccsów o szerszym zasięgu, wykraczającym poza jej ramy i jednocześnie skupia je w sobie. Będąc ponadto jednostką twórczą, oddziaływuje na te procesy wpływając na jakość i kierunek zmian. W pracy Jacka Bednarskiego rodzina rozpatrywana jest z pozycji ksztalto- �wanego przez nią środowiska kulturowego. Zakres omawianego zagadnienia wyznacza przyjęte przez autora pojęcie środowiska, które rozumiane jest jako całość obiektywnych warunków, w jakich przebiega życic zbiorowe i kształtują się praktyki i świadomość jednostek. W przypadku środowiska kulturowego wyznacza je kultura. Srodowisko kulturowe rozpatrywane jest w swoich trzech wymiarach: - materialnym, rozumianym przede wszystkim jako mikrośrodowisko mieszkalne w aspekcie materialnym, przestrzennym i społeczno-kulturowym; - społecznym, obejmującym interakcje członków rodziny, ich role, pozycje, statusy; kulturowym, węziej pojętym, pod czym autor rozumie te czynności kulturowe i ich rezultaty, "które mają charakter autoteliczny i są związane ze sferą kultury symbolicznej i uczestnictwem w niej" (s. 5). Materialny i społeczny wymiar środowiska kulturowego z uwagi na cel pe:rspektywiczny pracy, potraktowane są marginalnie, raczej jako wstępna charakterystyka warunków w jakich ksztatłuje się środowisko kulturowe węziej pojęte. Głównym zainteresowaniem autora są te aspekty środowiska kulturowego, które ściśle wiążą się z funkcją kulturalną i enkulturacyjną rodziny, z uczestnictwem w kulturze jej członków i kulturową transmisją. Przyjęte przez autora selektywne rozumienie uczestnictwa w kulturze, wyznaczające ramy analizowanych potrzeb i zachowań kulturowych, nie jest jednoznaczne z uczestnictwem w kulturze symbolicznej (koncepcja A. Kłoskowskiej), nie wyczerpuje go, ale jednocześnie przekracza. Wykracza także poza nurt kultury masowej i zinstytucjonalizowanej, które w analizie tworzą raczej ramy odniesienia dla ukazania organizacji życia kulturalnego rodziny. Ponadto łączy się z kategorią czasu wolnego i czasu pracy i ze wszystkimi układami kultury (wyróżnionymi przez A. Kłoskowską). Ma charakter domowy i pozadomowy, zaś jeśli chodzi o uczestnictwo w treściach - polikulturowy. Drugi z rozpatrywanych aspektów środowiska kulturowego węziej pojętego, jakim jest transmisja kulturowa, związany jest z funkcją enkulturacyjną rodziny. W pracy odnosi siG głównie do kształtowania rodzinnego świata wartości, zwyczajów i tradycji i do pośrednictwa rodziny i rodziców w tym procesie. Te wstGpne założenia teoretyczne znajdują odzwierciedlenie w układzie pracy, która poza wprowadzeniem określającym przedmiot pracy i procedury badawcze zawiera trzy zasadnicze rozdziały poświęcone w kolejności charakterystyce środowiska mieszkalnego i społecznego rodziny, uczestnictwa rodziny w kulturze, rodzinie jako czynnikowi kulturowej transmicji oraz podsumowanie. Dla pokazania zróżnicowania kulturowych środowisk rodzinnych autor przyjmuje dwojakie kryteria: obiektywne, zewnętrzne, jakimi są środowisko zamieszkania, przynależność społeczno-zawodowa, struktura rodziny, poziom wykształcenia: inuywidualne, wewnętrzne, czyli uznawane normy, wartości, zachowania różnicujące środowisko kulturowe wewnątrz danej kategorii. Podstawowym celem tej analityczno-porównawczej pracy jest charakterystyka środowiska kulturowego wyróżnionych kategorii rodzin w zakresie, jaki został wyżej sformułowany, określenie różnic międzyśrodowiskowych i ustalenie obszarow homogenizacji i dyferencj3cji. Ponieważ czasem przyjętym dla omawianego zagadnienia jest współczesność, zmiana pokazana jest poprzez pokolenia wewnątrz poszczególnych rodzin. Wydobyciu tej zmiany służył celowo skonstruowany kwestlonari~lsz kierowany do rodziców i do dz:cci. �230 Podstawą opracowania zagadnienia są materiały z badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników (w tym również autora) i studentów Instytutu Etnologii DAM pod kierunkiem prof. dra hab. Z. Jasiewicza, w ramach projektu "Kultura" (badania porównawcze o zakre3ie europejskim llad aktywnością kulturalną i przekazem kultury w rodzinie) oraz badarl uzupełniających, zrealizowanych w obrębie problemu węzłowego W.1L9 do tematu "Hodzina jako środowi;ko kulturowe", również kierowanym przez prof. dra hab. Z. Jasiewicza. Badania podstawowe prowadzone były na obszarze woj. poznaJlskiego w latach 1979- 1980, uzupełniające w latach 1982 - 1984. \V doborze próby badawczej uwzględniono nastc;puj'lce kryteria: typ strukturalny rodziny - rodziny podstawowe lub p03zerzone, wspólnie zamieszkałe, z pracującym ojcem, niekoniecznie Jnatk;-ł, z dwojgiem dzieci, w tym z jednym w wieku szkolnym; miejsce zamieszkania - środowisko wielkomiejskie, zurbanizowane, małe miasto urbanizujące się lub tylko male miasto oraz wieś; przynależność społeczno-zawodowa rodziny chłopskie, robotników rolnych, robotnicze, zatrudnionych w prywatnym i uspołecznionym sektorze usług i inteligenckie. W badaniach podstawowych (w ramach projektu "Kultura") posłużono się kwestionariuszem ankietą dla rodziców i dzieci, które zrealizowano w 300 rodzinach, a następnie, przy pomocy kwestionariusza o wybranym zestawie tematycznym, przeprowadzono badania pogłębione w 79 rodzinach. Badania uzupełniające, mające charakter pogłębionych, przeprowadzono w 35 rodzinach, używając kwestionariusza o postaci ogólnyCh wskazówek dla swobodnego wywiadu. Badania wielkomiejskie dotyczą Poznania, konkretnie dzielnicy Wilda, najbardziej uprzemysłowionej, robotniczej dzielnicy tego miasta. Jako środowisko urbanizowane wybrano miasteczko Oborniki i kilka wsi podmiejskich oraz w badaniach uzupełniających - miasteczko Nowy Tomyśl i Srem. Środowisko wiejskie reprezentuje w sumie 13 wsi położonych na obszarze gminy Czempiń, Kuślin i Kórnik. Wstępnej charakterystyki badanej populacji autor dokonuje poprzez o~ueślenie przynależności spoleczno-zawodowej rodzin o różnych typach środowiska zamieszkania, określenia typu strukturalnego, cech demograficznych, wykształcenia i pochodzenia terytorialnego. Następnie - zgodnie z wcześniej wyłożonymi racjami omawia wybrane cechy środowiska materialnego i społecznego rodziny, któI'e bezpośrednio warunkują jej funkcję kulturową. Wśród tych cech interesuje go stan techniczny i ogólne aspekty użytkowania mieszkania (co dotyczy środowiska mieszkalnego) oraz układ ról i pozycji wewnątrzrodzinnych, a także rytmika dnia codziennego (wyróżnionych w charakterystyce środowiska społecznego). Charakterystyka środowiska kulturowego w przyjętym prze:'. autora węi:szym znaczeniu obejmuje co powtórzmy uczestnictwo w kulturze oraz przekaz kulturowy w rodzinie. Pierwsze z zagadniell rozpatrywane jes~ w domowym i pozadomowym układzie kultury. W domowym układzie kultury interesuje autora uczestnictwo poprzez masowe środki przekazu, w czym najpoważniejszą rolę odgrywa telewizja, a dalej radio ze swoją informacyjno-muzyczną funkcją Of2Z czytelnictwo prasy. W dalszej kolejności autor omawia zainteresowania i upodcbania kulturalne członków rodziny, co dotyczy czytelnictwa książek, upodobań muzycznych i upodohaJ} teatralnych. Na koniec zaś informuje a indywidualnych praktykach i zajęciach kulturalnych członków rodziny analizując ich użytko¥r.r i artystyczrJy sens. �Pozadomowy układ uczestnictwa kulturalnego rodziny, to udział w kulturze poprzez wybrane instytucje kulturalne. Spośród instytucji o tym znaczeniu, ale je nazywa "wyższego rzędu", autor wybiera kino, teatr, filharmonię i muzea. Natomiast aktywność kulturalną w środowisku lokalnym (zamieszkanie) rozważa w oparciu o działalność domów kultury, świetlic i szkół poprzez udział członków rodzin w różnego rodzaju zespołach amatorskich czy kołach zainteresowań. W podsumowaniu analizy uczestnictwa w domowym układzie kultury znalazły się także rozważania autora o stopniu identyfikacji z trzema wyróżnionymi nurtami kultury masowej, tradycyjnej ludowej i tzw. "kultury wyższej". Prowadzą one do interesujących wniosków o niezróżnicowanym poziomie identyfikacji z treścią kultury masowej i o zróżnicowaniu tego poziomu z treścią "kultury wyższej" i tradycyjnej. Owo zróżnicowanie tworzy w wymiarze środowiskowym kontinuum wielkomiejsko-wiejskie, zaś w wymiarze społeczno-zawodowym kontinuum inteligencko-chłopskie. Rolę kulturowej transmisji w rodzinie autor analizuje w trzech różnych sferach speretrowanych wybiórczo: sferze rodzinnych wartości i postaw, roli rodziny w procesie przekazu kulturowego oraz kontynuacji "małej" tradycji rodzinnej. Wśród wyróżnionych wartości interesują go między innymi takie, jak szczęśliwe życie rodzinne, pokój, wywkie zarobki, interesująca praca, czas wolny, bardziej równe i sprawiedliwe społeczeilstwo, możliwość udziału w decydowaniu w miejscu pracy, możliwość udziału w decydowaniu w życiu społecznym oraz ocena tych wartości w różnych kategoriach rodzin. Odpowiada także na pytanie pod czyim wpływem kształtuje się świat warlości dzieci i jaką rolę w tym procesie można przypisać rodzicom i rodzinie. To ostatnie zagadnienie wiąże się bezpośrednio z pośrednictwem kulturowym w rodzinie, rozważanym w następnym podrozdziale i odnoszonym do sfery polityki i spraw społecznych, sfery religii i sfery wąsko rozumianej kultury. Kontynuację tradycji "małej" wiąże autor ze świadomością posiadania tradycji rodzinnych i z chęcią ich podtrzymywania. Ta samoświadomość dotyczy posiadania pamiątek rodzinnych, określonych prac domowych, specjalnych umiejętności, hobby, umiejętności artystycznych, ustnej tradycji i zwyczajów rodzinno-domowych. Nawet to syntetyczne omówienie zawartości pracy ukazuje bogactwo tematyki, która służy autorowi do analizowania i prezentowania środowiska kulturowego rodziny. Możliwość korzystania z obliczeń komputerowych dodatkowo wzbogaca ją o ukazanie rozlicznych zależności i przekrojów, a zastosowanie metody analizy skupień i "największego rozpiętego drzewa" pozwoliło ustalić pewną typalogię rodzin jako środowisk kulturowych. Potwierdziła ona wstępną hipotezG o bardzo istotnych dla owego zróżnicowania obiektywnych cechach położenia społecznego rodzin. Z pozycji przyjętych obiektywnych kryteriów zróżnicowania tworzą one kontinua od środowiska wiełkomiejskiego do wiejskiego i od rodzin inteligenckich do chłopskich i robotników rolnych. Podobnie stopień wewnętnnej dyferencjacji czy homogenizacji tworzą także kontinua w wymiarze środowiskowym od rodzin wielkomiejskich do rodzin wiejskich i w wymiarze społeczno-zawodowym od rodzin inteligenckich do rodzin chłopskich i robotniczych. Poza bogactwem analizowanej treści zaprezentowanej w pracy, na uwagę zasługuje wnikliwość analizy i bardzo głęboka penetracja życia rodzinnego, mająca na celu ukazanie przyczyn i wewnętrznych uwarunkowań omawianych zjawisk. Podobnie dużą wartością jest też precyzja, z jaką autor określa zakres swoich zainteresowań i ramy pracy oraz konsekwencja wobec postawionych celów pracy, �a w związku z tym także jasność myśli. Omawiane w pracy zo.gadnicnia przemyślane są przez autora do końca i dlatego porusza się wśród nich swobodnie zdradzając jednocześnie gruntowną znajomość problematyki związanej w ogóle z rodziną. Praca ma więc dużą wartość w sensie pok:E<lIJia bogatego war:;ztatu naukowo-badawczego oraz w sposób znaczny wzbogaca nurt badarl nad rodziną. Trochę żal jednak, że jako etnograf tak mało miejsca przeznaczył na analizę treści owej "małej" tradycji, a zwłaszcza ustnej tradycji rodzinnej i zwyczajów rodzinnych. \-Vobec innych ważkich form i treści, które charakteryzują kulturowe środowisko rodzinne, te oczywiście mogą mieć marginalne znaczenie. Lecz tak się jakoś dzieje, że coraz częściej podejmowane są tematy badawcze, którc coraz bardziej odsuwają w cień zjawiska zajmujące wcześniej poważne miej,~ce w etnograficznych badaniach. Bożena Janine P o n t y, Polonais meconnus. Histoire des France dans l'entTe-deux-quenes, "Serie Internationale" Pantheon Sorbonne, Paris 1988, ss. 474. Beba travai([enTs immigres en 34, Universite de Paris L Z dużym zainteresowaniem francuskie środowiska historyków, etnologów i socjologów przyjęły, wydaną w końcu 1988 roku przez wydawnictwa Sorbony, pracę Janine Ponty ,'polacy nieznani" 1. Przyczyn zainteresowania było wiele. Po pierwsze publikacja wypełnia lukę w badaniach społeczności polskiej we Francji. Problem polskiej imigracji analizowany był dotychczas wycinkowo 2. Praca Ponty jest pierwszą monografią badacza francuskiego poświęconą polskim robotnikom we Francji w latach 1919 - 1939. Zauważmy również, że książka odpowiada współczesnemu zainteresowaniu Polską, wagą spraw rozgrywanych w kraju oraz polskością w szerszym pojęciu, a więc także polską diasporą. I wreszcie studium polskiego wychodźstwa robotniczego we Francji ciekawi z obecnego punktu widzenia narodowych kultur państw zachodnich. To przecież zagadnienia integracji czy asymilacji, kulturowych wpływów, zadań i wyzwań stawianych państwom przyjmującym imigranta, budzą coraz to większe emocje nie tylko etnologów i socjologów ale również polityków. Dlatego też "Polacy nieznani" są ciekawym głosem w dyskusji nad migracjami, w czasie coraz większych i łatwiejszych ruchów ludności i zderzeń kulturowych na szeroką skalę. We wstępnej części pracy Ponty przedstawia polską emigrację zarobkową poprzedzającą "wielką falę lat dwudziestych". Lata 1907- 1918 są okresem spontanicznych, choć liczebnie mniej ważnych, sezonowych ruchów migracy jnych. przede wszystkim z Galicji do południowo-wschodnich krajów Cesarstwa Niemieckiego. Do rangi symbolu urastają, organizowane przez niemieckie agencje najemeze, 1 Polacy pisaną pod tutu Hi"torii nieznani są wydan"t z nieznacznynli znlianami pracc1 dokt.orską Janine Ponty kierunkiem nestora francuskich historyków Jean:J-Bap1.iste Duroscllc'a z InslyWspółczesnych Stosunków Międzynarodowych (I.H.H.I.C.) w Paryżu i obromoną \V 1985 Toku. 2 Przykładenl mogą być prace prowadzone nad polskilTIi górnikarni z;:1głl,'biu pOlaSO\Vego Miluzy przez socjologów i etnologów Uni\vcrsytctu w Strasburgu (Genevieve Hcrberich-Marx i Freddy Raphael publilzujących w "Revue Sciences Sociales·') oraz przez Ecotllus00C de la Mine ct de la Potassc en Alsace. �233 wyjazdy ,.na Saksy", to jest do słynącej z przemysłowej uprawy buraka cukrowego Saksonii. Hok 1908 przynosi powstanie trzech instytucji galicyjskich 3, które za sprawą posłów lwowskich próbują ukierunkować emigrację w stronę Francji. Ma to stanowić remedium na germanizację, czy też w stosunku do poddanych carskich, rusyfikację Polaków. Mimo silnej akcji propagandowej Skołyszewskiego, Stapińskiego, Bupki i innych rezultaty są znikome. Przeważa emigracja do Niemiec gdzie bliżej, łatwiej i lepiej 4. W przededniu wybuchu wojny pracuje we Francji, według Ponty, niespełna 10 tysięcy Polaków, przeważnie obywateli państwa austro-węgierskiego. Przełomem w historii polskiego wychodź~;twa jest przybycie do Francji pierwszych robotników wykwalifikowanych (rok 1909). Dotyczy to zwłaszcza górników i hutników polskich pracujących do tej pory w Zagłębiu Ruhry, tak zwanych .,Westfalczyków". Znajdują oni zatrudnienie na północy kraju lub we francuskiej części Lotaryngii. Nie bez znaczenia jest tu działalność księcia Witolda Czartoryskiego. deklarowanego obroilcy polskości, ale również dużego finansisty, mającego silne udziały we francuskim przemyśle wydobywczym. Czteroletni konflikt światowy zasadniczo zmienia polityczną mapę Europy. Polska niepodległa staje przed problemami narodowościowymi, społecznymi, a ponad wszystko ekonomicznymi. Z wyjątkiem Wielkopolski, Pomorza i polskiego Sląska, wieś polską charakteryzuje przeludnienie, zacofanie i bieda. Analizując fenomen emigracji, Ponty przedstawia mapę stopnia analfabetyzmu w Polsce w roku 1921. W Poznańskiem obowiązkowe szkolnictwo podstawowe obniżyło poziom analfabetyzmu do 3"/0. To właśnie Poznaniacy stanowili trzon .,Wesfalczyków" - wykwalifikowanych robotników z Nadrenii i Westfalii. Wschodnia Polska z ponad 600/0 analfabetów na Polesiu i Wołyniu jest strefą wyjątkowej nędzy, pogłębionej działaniami pierwszej wojny i wojny polsko-radzieckiej. To stąd oraz z Polski południowo-wschodniej (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) emigruje się najwięcej, do obu Ameryk, do Niemiec i od 1908 do Francji. W tym samym czasie francuski rynek pracy dusi się z nadmiaru ofert. Wojna jest katastrofalna dla kraju. Zołnierze zabici, zaginieni i wojenni inwalidzi poważnie obniżają francuski potencjał siły roboczej. Zaznaczająca się od dziesięcioleci silna denatalizacja oraz poszukiwanie życia łatwiejszego i lepszego w mieście ("exode rural") nie pozostają bez wpływu. "Prawodawstwo pracy rozszerzające ośmiogodzinny dzień pracy na wszystkie zawody drugiego sektora oraz opóźnienie w mechanizacji w dobie przemy:':łowego rozwoju lat dwudziestych zmuszają do nieustannego poszukiwania imigranckich rąk do pracy" 5. Jest to moment, w którym polska emigracja okresu "brazylijskiej gorączki" należy już do przeszłości. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej poprzez "Literacy Test" ograniczają napływ nowej siły roboczej, a Niemcy pogrążone we własnych problemach politycznych i gospodarczych państwa pokonanego nie chcą i nie mogą odpowiedzieć polskim potrzebom. Pozostaje Francja. Motywacja ekonomiczna skierowania wielkiego ruchu migracyjnego w tę stronę przysłaniana jest coraz 'Galicyjski Komitet Emigracyjny, Polskic cle placement; J. Panty, PolonaLe; mćconnus ... , s. • Niemieckie statystyki graniczne z roku 1907 l 50 tysiącach Ukraiilców pracujących sezonowo w li Tam,że, s. 35. Towarzystwo Emigracyjne, Office central 8 - 10. mówią o 300 tysiącach Polaków galicyjsl<ich Niemczech; tamże, s. 7 - 31. �234 bardziej oficjalną frazeologią polityczną i patriotyczną. "Polska woli wysłać swoich do sprzymierzonego narodu i chciałaby widzieć swoich robotnik6w na ziemi, na kt6rej przelała się krew za polskie wyzwolenie i niepodległość." 6 Rozpoczynają się polsko-francuskie negocjacje uwieńczone konwencją z 3 września 1919 roku "o emigracji i imigracji", uzupełnione konwencją z 14 października 1920 roku "o opiece i ubezpieczeniach społecznych". Najciekawszą dla nas, etnolog6w, jest dalsza część studium Janine Ponty poświęcona położeniu i życiu codziennemu polskich robotników rolnych i przemysłowych we Francji. Liczne wywiady z byłymi robotnikami pochodzenia polskiego, z ich francuskimi towarzyszami pracy, publikacja rodzinnych listów, zarządzeń administracji państwowej i regionalnej, dokument6w pracodawców, czy też związków zawodowych sprawiają, że mamy do czynienia z pr;:lcą rzetelną i jedyną w swoim rodzaju. Autorka uwagę swoją skupia kolejno na samym procederze rekrutacji w Polsce, na transporcie i przybywaniu grup do Francji. Bliżej analizuje największe skupiska robotnicze w Pas-de-Calais, w Nord, w Lotaryngii i we Francji środkowej, dużo pisze o wysiłkach rekonstytucji narodowego środowiska polskiego w tych regionach. Mowa tu o narodowych aspektach kościoła katolickiego, religijnych praktykach Polak6w, o konfliktowej kwestii pol 'kiego szkolnict'w'a we Francji, o ruchu stowarzyszeń harcerskich, sportowych i innych, o polskiej działalności wydawniczej. W tej ostatniej sprawie Ponty podkreśla niepowodzenia polskiej prasy paryskiej i rozkwit dwóch wielkich dzienników północy: "Wiarusa Polskiego" i "Narodowca". Obie te gazety założone zostały w Zagłębiu Ruhry i z grupą "Westfalczyków" przywędrowały do Francji. To właśnie polscy górnicy i hutnicy przybyli masowo z Niemiec do Francji po zakończeniu wojr;y nadali, twierdzi autorka, ksztalt polskiemu życiu kulturalnemu. "Westfalskie dziedzictwo" zaznaczyło się również w działalności związków zawodowych i ograniczonej aktywności politycznej środowiska polskiego. Druga wielka część pracy opisuje okres od 1926 do 19:39 roku, "erę niepewności", Jeszcze koniec lat dwudziestych, mimo poprzedzającego je kryzysu gospodarczego z lat 1926 - 27, jest momentem najliczniejszej obecności polskiej we Francji. W pięciu latach społeczność polska w tym kraju rozrasta się o 64,21l/o; oficjalnie w 1926 przebywa we Francji 309312, a w 1939 roku 507811 obywateli polskich Taj.: znaczny wzrost nie jest tylko rezultatem napływu nowych robotników aL spowodowany jest również łączeniem rodzin (imigracja kobiet i dzieci) i niezwykle wysokim przyrostem naturalnym pracujących we Francji Polak6w. Lata 1931 - 36 to czas wielkiego kryzysu światowego, który z pewnym op6źnieniem opanowuje francuską gospodarkę. "I,Vielki kryzys, wielki dramat" to tytuł rozdziału, w którym Ponty przedstawia położenie pierw:;zych ofiar gospodarczego kataklizmu - robotników obcokrajowców we francuskim przemyśle. Mnoż~i się konflikty w ruchu związkowym i samym środowisku robotniczym. Wybuchowe stają się stosunl<.i między pracodawcą i zatrudnionym. Autorka ilustrUje sytuację opisem strajku w Leforest w sierpniu 1934. I oczywiście, sprawa masowych repatriacji robotników do Pols!d, kwestia, która przez dzicsiGciolecia był:' tematem tabu, starannie omijanym przez badaczy francuskich. Ponty nie operuj2 • C. Kaczmarek, L'emigration J. Panty, op. cit., s. 50. polonaise en France apres la guerre, Paris, 1927, s. 96, za �235 tutaj samymi tylko liczbami ale podaje szczegóły przymusowych wyjazdów, rodzinnych tragedii, cytuje wzruszający fragment Terre des Hommes Antoine'a de Saint-Exupć-ry, literackie odbicie tamtych wydarzeń. Ost:ltnim analizowanym okresem ~ą lata 1936 - 39. Front Ludowy z entuzjazmem przyjęty zostaje przez polską społeczność robotniczą. Zaznacza się gwałtowna aktywizacja Polaków w związkach zawodowych. Krótko trwa jednak polski optymizm przygaszony nowymi dekretami i represjami, kontrowersyjną kwestią słu;;:by wojskowej, napiętą sytuacją międzynarodową w przededniu drugiej wojny światowej. JanirlC Panty we wstępie do swojej książki pisze: "Niniejsza praca poddaje w wątpliwość różową legendę polskiej imigracji ulegającej łatwej asymilacji, dobrze przyjętej przez robotników francuskich, dobrze widzianej przez władze państwowe, jednym słowem imigracji bez problemów" 7. Autorce niewątpliwie udało się osiągnąć wytyczony cel. Przede wszystkim Panty udowadnia, że Polacy czujący dużo sympatii dla Francji, kraju sprzymierzonego z ich własną ojczyzną, kraju który ich przyjął i dał im pracę, skutecznie stawiaj<l opór wszelkim próbom romanizacji. Błędem jest dla Panty częste, szablonowe i ogólniające porównywanie we Francji Polaków do Włochów. Daje ona liczne przykłady zasadniczych różnic dzielących obie grupy imigrantów. Zachowanie Polaków jest dla autorki szczególne, uformowane przez doświadczenia rozbiorów i walki o zachowanie narodowej tożsamości. "Od czasów rozbiorów Polacy, których trudności polityczne, czy też bieda zmuszały do opuszczenia ziemi ojczystej, zabierają ze sobą umiłowo.nie ojczyzny i wolę kultywowania narodowych wartości na obczyźnie, w oczekiwaniu chwili powrotu" 8. Pielęgnacja tego co polskie przyczynia się do prawdziwego rozkwitu życia społeczno-kulturowego. Jego instytucjonalnym kośćcem są: polski kościół, szkola i harcerstwo, chóry i zespoły taneczne, kłuby sportowe, spółki wydawnicze itp. Srodowisko polskie, kulturowo samowystarczalne, odcina się wyraźnie, nie tylko językowo, od społeczności lokalnej. Polacy wydają się wyobcowani, a kulturowa wymiana między nimi a otoczeniem prawie nie istnieje; kontakty z sąsiadami francuskimi, a nierzadko włoskimi czy belgijskimi, ograniczone są do koniecznego minimum. Ponadto Panty na podstawie szczegółowej analizy statystycznej gminy SalI aumines kolo Lens stwierdza, że środowisko polskie ma charakter wybitnie endogamiczny. Autorka podaje przykład częstej "endogamii podwójnej". Polacy nie tylko że żenią siG miqdzy sobą, ale wewnątrz grupy "Westfalczyk" żeni się z Polką z Zagłębia Ruhry, "Ukrainka" wychodzi za "Ukraitlca", a nierzadko chłopak poślubia dziewczyn(~ z tej samej wsi w Polsce. Grupę polską charakteryzuje powolny awans społeczny JeJ członków. Typowo polski jest zawód górnika: trudny, niebezpieczny i źle płatny. Oferuje on ograniczone możliwości kariery i stanowi kategorię z której trudno wyjść, by polepszyć swoją pozycjq społeczną. Wyjątkiem są przedsiębiorczy "Westfalczycy", którzy wykazują mrjwiGkszą dynamikę zawodową wśród francuskich Polaków. Otwierają oni małe sklepik.i, zakłady rzemieślnicze: rzeźnicze, wędliniarskie, piekarnicze, krawieckie i inne. Z braku innych perspektyw częsty jest awans społeczny przez sport. Wiele J. Panty, op_ cit., s. 1. s Tamźe, s. 1. 7 �236 mówiącym przykładem są zawodowe kariery czterech "Westfalczyk6w" grających przed drugą wojną we francuskiej ekipie repn'zcntacyjncj piłki nożnej. Dembicki, Kowalczyk, Nowicki i Wawrzyniak zdobyli nie tylko pieniądze ale również silną pozycję społeczną, uznanie swoich rodaków i zainteresowanie francuskiej opinii publicznej. Integracja polskich robotników z ich otoczeniem we Francji jest powolna i jej rezultaty w przededniu wojny są znikome. Jeśli można mówić a pewnej integracji grupy polskiej, to wykluczyć należy pojęcie jej asymilacji. W odróżnieniu od asymilacji, p{)legającej na całkowitym wchłonięciu imigranta przez przyjmujące go środowisko, integracja zasadza się, według Ponty, na harmonijnym przystosowaniu się do nowych warunków, bez wyrzekania się własnych wartości. Tacy też byli polscy robotnicy okresu międzywojennego - wierni swojej szczególnej polskości i "nieznani" francuskiemu społeczeństwu g. Kończąc prezentację pracy Janine Panty należy wyrazić nadzieję na możliwe naj szybsze tłumaczenie i wydanie "Polaków nieznanych" w Polsce. Stworzy to czytelnikowi w kraju doskonałą okazję do spojrzenia na problemy polskiej emigracji chłodniej, trzeźwiej, mniej emocjonalnie oczyma rzetelnego badacza francuskiego, jakim jest pani Ponty. J<;drzej Adam Wal a s z e k, Zjednoczonych Ameryki, Polscy robotnicy, praca i związki zawodowe Kośmicki w Stanach 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250. Dwudziesty już tom Biblioteki Polonijnej, serii znanej szeroko nie tylko wśród badaczy Polonii, stanowi praca A. Walaszka o polskich robotnikach w Stanach Zjednoczonych, ich udziale w ruchu związkowym, ale także pośrednio, acz nieuchronnie - a przemianach Polonii w tym kraju, przemianach, których kierunek jawi się wyraźnie. Od 1880 roku, data ta przyjmowana jest w nauce jako początek masowego, głównie chłopskiego wychodźstwa z ziem polskich do USA, do roku 1922, kiedy to załamała się powojenna fala strajków, wiele się zmieniło zarówno pod względem sytuacji ekonomicznej i społecznej polskiego imigranta w Ameryce, jak i pod względem poziomu narodowego, etnicznego a i do pewnego stopnia także klasowego uświadomienia. Polonia amerykańska przebyła w tym czasie długą drogę, od amorficznej grupy wychodźców, w ogromnej przewadze robotników niewykwalifikowanych, do grupy etnicznej, obecnej i liczącej się w życiu wieloetnicznego społeczeństwa amerykańskiego. W procesie przyspieszania i ukierunkowywania tych przemian wielką rolę odegrało miejsce pracy imigranta. Los jego był właściwie od początku zdeterminowany dynamicznym rozwojem Stanów Zjednoczonych w latach 1870-1929, w którym to okresie produkcja przemysłowa wzrosła tam 14-krotnie, nastąpił niebywały rozwój miast, a kraj odczuwał wielkie zapotrzebowanie na siłę roboczą. Częściowo było ono zaspokajane przez ludność przenoszącą się ze wsi do miast, jednakże w pełni mogło być zaspokojone dopiero przez przybyszów spoza granic państwa. Także z ziem polskich. Szacuje się maksymalnie, że z tych terenów do roku 1914 wyjechało co Stanów Zjednoczonych 4 miliony osób. Ci - w przeII Ta1nże. s. 351. �237 wadze - chłopi z zapóźnionych terenów europejskich, po kilkutygodniowej podróży przez Ocean trafili w sam środek najbardziej dynamicznego, nowoczesnego przemysłu, przenosili się z feudalizmu (nieomal) w kapitalizm. Rzecz jasna, nie bez poważnych konsekwencji. Pozycja robotnika niewykwalifikowanego była w tym okresie w Stanach Zjednoczonych plynna. Dziś zarabiał, jutro podlegał redukcji, nie miał praktycznie ż::!dnych praw, był jednak niezbGdny w systemie produkcji. Jeszcze pod koniec XIX wieku 90% Polaków w Chicago należało do tej kategorii pracowników. Z czasem jednak rytuacja zaczęła się zmieniać, wzrastająca liczba Polaków zatrudnionych w char;:;kterzc robotników p6łwykwalifikowanych, czy nawet wykwalifikowanych, była dowodem stabilizacji części imigrantów, faktu, iż pozostawali na dłużej (bądź już na ~tałe) w USA. Wyko'rzystując możliwości podnoszenia kwalifikacji w postaci licznych kursów, polepszali swoją pozycję wśród własnej grupy, ale także wchodzili w obręb społeczeństwa amerykańskiego, stawali się jego częścią· Praca A. Walaszka ukazuje rozmaite a~pekty życia imigrantów, owej masy niewykwalifikowanych robotników polskiego pochodzenia, żyjących w etnicznych gettach dynamicznie rozwijających się amerykańskich miast przede wszystkim w Chicago. Drobiazgowy opis warunków pracy, stosunków robotnik-majster, problemów językowych, które trapiły imigrantów i utrudniały mu egzystowanie w społeczeństwie amerykańskim, wreszcie analiza różnic między pracą na emigracji a pracą w kraju, przede wszystkim na roli, zajmuje w omawianym dziale wiele miejsca i są to fragmenty godne uwagi, podobnie jak te, które mówią o życiu rodzinnym imigrantów, o ich mieszkaniach w etnicznej dzielnicy, o kontaktach sąsiedzkich i towarzyskich, o działających wśród imigrantów instytucjach i organizacj;::ch polonijnych. Jednakże najbardziej rewelacyjne są te stronice pracy, które ukazują Polaków w konflikcie z pracodawcą, ukazują ich nie jak to dotychczas przyjęło się w nauce jako "potulnych przybyszów", lecz jako "krnąbrnych" robotników, wałczących nie tylko o poprawę warunków pracy i płacy, ale - może przede wszystkim o wejście w charakterze równoprawnego partnera w obn;b społeczeństwa amerykaIlskiego, poprzez, między innymi, udział w amerykańskim ruchu związkowym, ruchu o charakterze ekskluzywnym. Walka ta niejednokrotnie wymagała krwawych ofiar. Temu zagadnieniu poświęcona jest zasadnicza część studium A. Walaszka, oparta na poszukiwaniach archiwalnych, prasie i wspomnieniach uczestników walk, i ona nadaje pracy oryginalność, stanowi o jej pierwszorzędnej wartości. Ona też może budzić pewne wątpliwości, gdyż - na przykład - autor nie jest w stanie określić, czy aktywna postawa wobec ruchu związkowego i jego walki charakteryzowała na tyle liczącą siG część Polonii, by w istocie stanowisko takie moglo w procesie przemian polskiej grupy etnicznej odgrywać rolę impulsu. W ka±dym razie nie były to zjawiska marginalne i dla grupy obojętne. Już ta kon~tatacja ma znaczenie. Sytuacja Polaków w Stanach Zjednoczonych nie różniła się zasadniczo od sytuacji innych grup etnicznych wywodzących się z Europy Środkowej, Południowej czy Wschodniej. Wiele uwag autora może zatem odnosić się także do Słowaków, Litwinów, Ukraińców czy Włochów tym bardziej, że przytoczone przez niego fakty świadczą, iż Polacy niejednokrotnie występowali z nimi solidarnie w walce klasowej, łączyły ich bowiem zarówno problemy jak i aspiracje. Ukazanie krzepnącej świadomości polskiego imigranta-robotnika w USA na tle zmieniającego się kapitalizmu w tym kraju, na tle przemian w organizacji �238 pracy, na tle walki związków zawodowych o prawa, to w rzeczywi' tości ukazanie jednego z aspektów procesu asymilacji, asymilacji wychodźcy poprzez prace;, być może aspektu najistotniejszego w tym pl'occsie. Praca A. Walaszka to studium pionierskie, u!caL:ujące zjawiska dotychczas bardzo słabo znane. Forma pracy zasługuje na uznanie, wyvvód przeprowadzony został rzeczowo, a jednocześnie atrakcyjnie dla czytelnika, jasno i ~- na ogół przekonywująco. Można stwierdzić, że literatura na temat Polonii amerykallSkiej wzbogaciła się a pozycję niezwykle wartościową. Ryszard Kantor Zofia G r a d e c k a, Stroje ludowe LV dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1936, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII. red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115. Odległe wydają się czasy, kiedy wśród etnografów toczyły się dyskusje czy w obręb badań prowadzonych przez tę dyscyplinę należy włączyć miasto. Termin "ludowy" rezerwowali niektórzy tylko dla kultury chłopskiej. Trzeba tu je:::lnak wspomnieć, że już w latach międzywojennych taki pogląd nie był powszechny; i tak np. znany historyk kultury i etnolog Jan St. Bystroń w swym podręczniku "Wstęp do ludoznawstwa polskiego" wskazywał etnografom również kulturę miejską jako pole badawcze. Trudno się temu dziwić - przecież znaczna część mieszkańców miast od XIX wieku poczynając rekrutowała się spośród warstwy chłopskiej, a to z dwojakich przyczyn: 1. w miarę rozwoju przemysłu fabrycznego i gospodarki towarowej wkraczającej także na wieś, chłopi przybywali do miast w poszukiwaniu zarobku. 2. miasta rozbudowując się poszerzały swe granice i obejmowały swym zasięgiem dotychczasowe wsie. Ewidentnym przykładem obu tych faktów był Poznań przełomu XIX i XX wieku, może jedyne miasto poza Lowiczem, w którym tradycyjny strój ludowy posiada swój walor do dnia dzisiejszego. Tcgo właśnie zagadnienia, tak interesującego nie tylko dla etnografów ale także dla socjologów i historyków kultury dotyczy książka Z. Grodeckiej. Autorka we wstępie słusznie zauważa, że tematyka strojów winna być be',dana w kontekście społeczno-kulturowym, gdyż to pozwala na wyjaśnienie mechanizmów powodujących trwanie lub zanik tradycyjnych ubiorów na określonym terenie. Konieczne jest spojrzenie na stroje od strony ich funkcji w określonym środowisku i zmienności tych funkcji, tak jak to czynił VI swych badaniach Piotr Bogatyrev rozpatrując zagadnienie przede wszystkim od jego strony znakowej. Tak też uczyniła w swej pracy autorka stosując w swych badaniach model Bogatyreva przetwarzając go jednak i uzupełniając, by w ten sposób dostosować go do konkretnej sytuacji. Omawiane przez autorkę zagadnienie jest ostrzeżeciem przed tworzeniem pewnych stereotypów zmian zachodzących w strojach ludowych. jak np. pogląd, że w środowisku l'niejskim zanikają ono :';~ybko. Tymczasem, jak pisze autorka, omawiane przez nią stroje "są przykładem pozornej niezmienności i w długim czasie, nawet w innym środowisku niż wiejskie, odporności na dyktat mody miejskiej". Stroje o jakich mowa, to: 1. strój bamberski, który do końca XIX wieku utrzymywał się i rozwijał VI podmiejskich wsi2ch w okolicach Poznania zamieszkałych przez Bambrów zamożnych rolników i ogrodników pochodzenia niemieckiego i częściowo polskiego. 2. strój tzw. poznański wprowadzony �239 do Pozn2.nia przez kobiety ze wsi. które przybywały do miasta w poszukiwaniu pracy i zatrudniały sic: głównie j.:lko pomoce domowe. Same nosicielki określały go je',:-;cz(; po n wojnie światowej jako .,wiejski ubiór poznarlski". Podstawę jego stunowil ubiór ludowy środkowej Wielkopolski okresu schyłkowego. O ile strój bamberski ja.ko bardziej dekoracyjny został zauważony w pracach badaczy, to poznal1ski jako mniej efektowny nie doczekał się opracowania aż do ukazania się niniejszej książki. Autorka wykorzystała wszystkie publikacje wzmiankujące a ~:troju bamberskim poczynając od Kolberga aż po opracowania współczesnych etnologów, jak M. Paradowska (autorka monografii Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania i innych artykułów na temat tej grupy etnograficznej) czy S. Chmielowski. Korzystała również z maszynopisów prac doktorskich pisanych w Katedrze Etnografii UAM w Poznaniu, przewertowała prasę poznańską z lat międzywojennych i po II wojnie światowej a także literaturę pamiętnikarską. Przeprowadziła również kwerendę w Archiwum Państwowym Miasta Poznania i Województwa oraz w Archiwum Arehidiecezjalnym w Poznaniu. Uzyskała te;:~ nieco danych liczbowych dotyczących pomocy domowych w międzywojennym Poznaniu. Wykorzystała teki Krystyny Klęsk znajdujące się w Archiwum Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Podstawę do prac analitycznych i ~·tw();·;:enia typologii omawianych strojów dała autorce przede wszystkim unikatowa kolekcja licząca około 500 okazów i zbiór przekazów ikonograficznych znajdujące się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Kolekcja ta została zgromadzona głó'.vnie przez autorkę podczas jej poszukiwań terenowych w ostatnim 20-leciu i obejmuje Elementy ~·trojów od końca XIX wieku po czasy współczesne. CZ(~Ść eksponatów i fotografii pochodzi ze zbiorów Heleny i Wiesła"wy Cichowicz - inicjatorek kolekcji etnograficznej w Poznaniu. Uwzględniła również autorka eksponaty znajdujące się w kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu, jć,k też w rękach prywatnych a także znajdujące się w rękach prywatnych pocztówki i fotografie. Do ustalenia funkcji społeczno-kulturowych posłużyły dane z wywiadów przeprowadzanycl1 między innymi w domach pomocy społecznej i ośrodkach parafialnych oraz źródła ikonograficzne i literatura. Dla pełniejszego zrozumienia funkcji strojów konieczne było omówienie pochodzenia, środowiska, wa·" runków życia użytkowników obu rodzajów stroju. Teren badawczy został ogranjczony do obszaru Poznania. Dość szczegółowo omawia więc autorka początki i dzieje osadnictwa bamberskiego \v okolicach Poznania. (Z czasem wsie te zostaly włączone w obrqb miasta). Podkreśla przy tym, że za wsie bamberskie należy uznać nie tylko te, które zostały zasiedlone przez kolonistów niemieckich, ale również osadzane przez Polaków na tym samym specyficznym prawie czynszowym. Zachodzi tu podobna sytuacja jak w tzw. wsiach "olenderskich", w których mieliśmy do czynienia początkowo z osiedlaniem się Holendrów, ale póżniej także i Polaków. Polacy a szczególnie kobiety - Polki we wsiach bamberskich przejqły także reprezentacyjny strój od Niemek. Nawet niemiecki autor z końca XIX wieku :ótwierdza, że większość ubranych "po bambersku" kobiet na ulicach ?ozriania - to Polki. Jeszcze b::n-dziej stało się to widoczne w wieku XX. Było to róvmie;: rezultatem polonizowania się niemieckich Bam.brów, często na skutek P.1ałżehstw mieszanych, które umożliwiało w;;pólne wyznanie katolickie. Rzecz godna podkrdlenia, że w ciągu 150 lat spolszczyli się Bambrzy do tego stopnia. że występowali przeciw polityce germanizacyjnej w szkołach. Można więc już w E połowie XIX wieku traktować ich jako polską grupę etnograficznę z wyraźnym jednak poczuciem swej odrębności i pewną niechęci<.~ do obcych - nie-Bambrów. Podtrzymywała to poczucie stosunkowo duża zamożność. Zostali oni �240 stosunkowo wczesrue uwłaszczeni a specjalizując się w ogrodnictwie zn::l!eźli w Poznaniu chłonny rynek zbytu. Wyraz "bamber" stał się z czasem synonimem bogacza wiejskiego. Tak więc trój bamberski trwał do lat międzywojennych w prawie niezmienionym środowisku a po odzyskaniu niepodległości na czoło wysunqła się jego funkcja stroju uroczystego. głównie podczas uroczystości kościelnych. Taki charakter miał juź zresztą w czasach zaborów, gdy noszenie go przez kobiety podczas uroczystości kościelnych miało charakter manifestacji narodowej i było podkreślaniem polskości. Po II wojnie światowej, kiedy wymarły już autentyczne Bamberki, stał się strojem a właściwie kostiumem noszonym na uroczystościach przez starsze poznanianki. Autorka bardzo szczegółowo omawia poszczególne fragmenty stroju Bamberek (kobiet i dziewczynek) oraz mężczyzn. Oczywiście ze względu na bogatszy materiał i dłuższe jego trwanie bardziej szczegółowo został omówiony strój kobiecy w różnych jego odmianach tj. jako ubiór do pracy, codzienny-wyjściowy, półodświętny, odświętny. Omawia też wykonanie, konserwację i zdobienie stroju, jego fazy rozwojowe i funkcje w nich dominujące. W fazie wstępnej, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte XIX wieku, dominowała funkcja praktyczna stroju. Nie był on jeszcze wtedy tak dekoracyjny. W fazie szczytowej (lata osiemdziesiąte, do I wojny światowej) ubiór coraz bardziej przekształca się w strój uroczysty i pełni funkcję przynależności narodowej. W fazie pośredniej (lata międzywojenne) na czolo wysuwa się funkcja stroju odświętnego, noszonego podczas uroczystości religijnych. Strój podkreśla przynależność regionalną użytkowniczek. W fazie schyłkowej (po II wojnie światowej) (w okresie okupacji strój Bamberek zniknął z ulic Poznania) stroje pozostają w tradycyjnym kręgu obrzędowości kościelnej. Od lat pięćdziesiątych XX wieku można już właściwie mówić o fazie kostiumowej, która w latach siedemdziesiątych cechuje się wzmożeniem zainteresowania, przebieraniem się w ten strój kobiet i dziewczynek, przy czym należy tu podkreślić stymulującą rolę źsięży z niektórych poznańskich parafii. Dużą rolę odgrywa obecnie funkcja estetyczna. Autorka uważa ją w tej fazie za decydującą, na następnym miejscu wymienia funkcję podtrzymywania tradycji. Bodźce te są jak widać dość silne, gdyż przygotowanie strojów, jak i ubieranie się w nie wymaga wiele wysiłku. Autorka próbuje też znaleźć analogie stroju bamberskiego z innymi strojami regionalnymi. Nie wgłębiając się w to zagadnienie zwraca uwagę na podobieństwo stroju poznańskiej Bamberki do pewnych elementów kobiecych strojów ludowych występujących w paśmie od Górnej Frankonii przez południową Saksoniq i Dolne Lużyce do Ziemi Lubuskiej. Za najbardziej zbliżony do ubioru Bamberki uważa autorka kobiecy ubiór dolnołużycki. Obszerny wstęp społeczno-historyczny otwiera również część drugą książki dotyczącą stroju wiejskiego poznańskiego, który w odróżnieniu od bamberskiego charakteryzował uboższą część mieszkanek Poznania. Rekrutowały się one spośród małorolnego i bezrolnego chłopstwa, które od połowy XIX wie1<::unapływało do Poznania w poszukiwaniu pracy. Mężczyźni podejmujący pracę w mieście porzucali prędko swój ubiór wiejski, natomiast większość starszych kobiet, niepracujących mężatek i dziewczyn pełniących funkcje słuźących zatrzymywała ubiór wiejski. Nawet robotnice pracujące w fabrykach nosiły często nadał ubiór łudowy. Autorka podaje fragmentaryczne dane łiczbowe dotyczące służących domowych w łatach przed i po I wojnie światowej. Omawia równieź ich zarobki i warunki pracy a także stowarzyszenia roztaczające nad nimi opiekę. Byly one zwykle inicjowane i prowadzone przez instytucje kościelne. Przynależność do niektórych z tj-ch stowarzyszeń nakładała obowiązek sprawiania odpowiednich strojów obrzę- �241 dowych. Instytucja pomocy domowych zaginęła po II wOJrue światowej. Przyczyniło się to również do zaniku ludowego stroju poznańskiego. W latach międzywojennych był on jednak jeszcze żywy, do czego przyczyniał się fakt, że panie domu sprzeciwialy się nieraz ubieraniu się służących po miejsku. Nosiły ten strój również sprzątaczki w urzędach, salowe i kucharki w szpitalach i przytułkach. Był to już jednak ubiór szczątkowy pozbawiony ozdób. Natomiast w odświętnych strojach poznańskich, podobnie jak Bamberki, występowały kobiety na procesjach. Strój ten został przez autorkę omówiony z podobną dokładnością i według tego samego schematu, co bamberski. Podkreśla też autorka, ile trudu i pracy musiały kobiety włożyć w jego przygotowanie i konserwację (pranie, prasowanie), na co miały przecież tak mało czasu. Ubiór ten był kwintesencją ubiorów środkowowielkopolskich z okolic samego Poznania, Śremu, Środy, Szamotuł, Obornik czy Wrześni. Można w nim było zauważyć, mimo cech wspólnych, pewne zróżnicowanie. Jednak przekształcanie się go w ubiory procesyjne powoduje ujednolicenie. W strojach noszonych na procesjach wzrasta funkcja estetyczna - rozbudowuje się zdobnictwo, zwłaszcza haft. Kolorystyka stroju stawała się uzależniona od statusu danej osoby w procesji. Jednakowo musiały być ubrane kobiety niosące wstęgi sztandaru, jak i te, które niosły feretron. Kolor ubioru uzależniano też od barwy sztandaru lub zdobiących go wstęg. Zależał też od pory roku (jaśniejsze barwy latem, ciemniejsze zimą) i od wieku nosicielek. Najważniejszą rolę odgrywały kolory maryjne to jest biały i niebieski. Strój świąteczny pełnił też niekiedy funkcje obrzędowe (czarny - żałobny, brązowy - pokutny). I tu również stara się autorka ustalić dominacje funkcji w poszczególnych fazach rozwoju stroju. Za dominującą w fazie pierwotnej i szczytowej to jest od połowy XIX w. do II wojny światowej uważa funkcję wyróżnienia grupy zawodowej czy przynależności regionalnej a na następnym miejscu stawia funkcję praktyczną i dopiero po niej - stroju uroczystego. W fazie schyłkowej (od II wojny światowej do lat osiemdziesiątych XX wieku) mamy do czynienia z reaktywowaniem strojów uroczystych. Na zakończenie daje autorka zestawienie porównawcze kobiecego stroju bamberskiego i poznańskiego oraz ich funkcji. Całość pracy stanowi ilustrację uzależnienia przemian stroju w czasie, w zależności od zmiany jego funkcji. Opisy wzbogacają bardzo dobre ilustracje - fotografie poszczególnych elementów stroju, jak również ich użytkowników w różnych okolicznościach, niektóre oparte na dawnych rycinach i zdjęciach, kopiach dawnych obrazów. Książka jest cenna nie tylko jako przyczynek do wyjaśnienia mechanizmów rządzących zmianą kulturową w dziedzinie stroju, ale także może służyć pomocą przy rekonstrukcji stroju bamberskiego i poznańskiego. Teresa Karwicka Jadwiga P a w low ska. Wieś warmińska Brqswald w województwie otsztvit1945- 1967, Wrocław 1986, ss. 199; Maria Z i e n t a r a - M a l e w s k a, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235. skim w latach Brąswałd, położony około 10 kilometrów na północ od Olsztyna, przechodził w związku ze swoim geograficznym umiejscowieniem różne koleje losu, dzięki czemu stał się bardzo interesującym obiektem badań zarówno dla etnografów jak i historyków czy socjologów. Historia Brąswałdu jest nierozerwalnie związana 16 Lud t. LXXIll �242 z dziejami Warmii, stanowi w mikroskali odbicie złożonej przeszłości tego regionu. Wieś została założona w roku 1337, na prawie chełmińskim, jako osada kościelna należąca do dóbr kapituły warmińskiej. Przywilej lokacyjny otrzymała w roku 1363, wtedy też zwiększono ilość przynależnych jej gruntów do 50 włók. Poważniejszy napływ osadników polskich na te tereny odbywał się w XIV wieku i związany był z działalnością biskupów kapituły warmińskiej pochodzących przeważnie ze Śląska. Wielkość osadnictwa nie była stała, zmieniała się periodycznie. Ważną cezurą określając'l jego wzrost jest przejście Warmii z rąk Krzyżaków pod zwierzchnictwo polskie po roku 1466. Osadnictwo polskie na War'mii, rozpoczęte w pierwszej połowie XIV wieku przez Krzyżaków, dosiedlających często przybyszów do istniejących jeszcze wsi pruskich. kontynuowane było przez biskupów warmińskich. Osadzano na prawie chełmińskim; proces zasiedlania przebiegał w kilku falach do końca XVI wieku. Najliczniejsze grupy osadników przybyły z Ziemi Chełmińskiej, Pomorza i Mazowsza. Po roku 1772, na mocy traktaków rozbiorowych, Warmia (i, siłą rzeczy. Brą· swałd) włączona zostaje do Prus, ponosząc wszystkie konsekwencje tego faktu. Brąswałd do końca XIX wieku pozostaje wsią zamieszkałą prawie wyłączniE" przez Polaków, stanowi jeden z najbardziej czynnych ośrodków walki o polskość Warmii. Znajduje to odzwierciedlenie w głosowaniu plebiscytowym. Spośród okolicznych wsi właśnie Brąswałd oddał najwięcej głosów za przyłączeniem Warmii do Polski. Z tego też powodu wieś została objęta długotrwałymi, ostrymi represjami. Obie wojny nielitościwie obeszły się z Brąswałdem. Masowe, przymusowe wcielenia do niemieckiego wojska, częste rekwizycje i rabunki, przyczyniły się do zaburzenia równowagi demograficznej i prawie kompletnej ruiny ekonomicznej wsi. Nielekkim okresem były pierwsze powojenne lata w granicach Polski. Nieprzemyślana, dyskryminacyjna polityka realizowana w stosunku do ludzi okreśłonych nieszczęsnym mianem "autochtonów" wielu z nich wręcz zmusiła do wyj2Zdu za granicę, głównie do RFN. Część Warmiaków wysiedlono wcześniej za Odrę, inni wywiezieni zostali przez Rosjan do pracy w kopalniach na Uralu, skąd niewielu powróciło. \V czasie masowego napływu osadników na Ziemie Odzyskane dokonywały się bardzo złożone procesy przemian, mieszania się elementów kulturowych, asymilacji, tworzenia zupełnie nowych wartości, ostatecznego zanikania innych. Brąswałd zawsze leżał w bezpośrednim zasięgu procesów kształtujących obraz Warmii, tkwił w środku aktualnych przemian. W jego historii i teraźniejszo~ci odbijają się skomplikowane zjawiska społeczne, gospodarcze, polityczne, które były udziałem ziemi warmińskiej, nic więc dziwnego, że właśnie ta wieś stała l'ię tematem szeregu prac o charakterze popularyzatorskim, czy też ściśle etnograficznym. O dwóch z nich, wymienionych w tytule, chciałbym napisać. Jakkolwiek obie prace dotyczą tego samego obiektu i za temat mają coś. co bardzo ogólnikowo można określić jako szeroko pojęty opis miejscowości, to jednak różnią się od siebie zasadniczo, mogą być przykładem dwóch skrajnie odmiennych ujęć tematu, dostosowanych do celu, który w tych pracach nie jest jednakowy. Książka Marii Zientary-Malewskiej jest pracą o charakterze osobistym. Nic cziwnego, Brąswałd to wieś rodzinna autorki, tutaj pod wpływem atmosfery rodzinnego domu, miejscowego środowiska, ukształtowała siq osobowość pisarki. Osobiste zaangażowanie autorki w sprawy, o których pisze, znajduje odbicie �243 w charakterystycznym toku narracji, chwilami beletryzowanym, wzbogaconym elementami pieśni i baśni warmińskich, momentami mającym cechy pamiętnika lub autobiografii. Wspomnienia (bo na osobistych wspomnieniach autorki głównie oparte są opisy) nie dotyczą jakiegoś określonego czasu, często obok zupełnie realnych i ściśle osadzonych w rzeczywistości faktów spotykamy opisy zdarzeń z zamierzchłej, nieokreślonej przeszłości. Jak już wspomniałem, wiadomości o życiu wsi, jej folklorze, autorka czerpie ze wspomnieil własnego dzieciństwa, z opowiadań zasłyszanych od rodziców, od babki. Duży dystans czasowy wygładz::l co ostrzejsze krawQdzie davmej rzeczywistości, a często osobisty udział w opisywanych zdarzeniach z jednej strony sygnalizuje autentyczność faktów, z drugiej powoduje ich oglądanie przez pryzmat własnych uczuć, prowadzi do zarysowania subiektywnego, czasem wręcz wyidealizowanego obrazu wsi swojego dzieciństwa. Ale czy można to uznać za wadę tego typu pracy? Wyłania się więc pytanie o cel i sposób jego realizacji oraz kwestia w jakim zakresie ksiqżka Wie.~ nad łąkami może służyć jako źródło informacji etnograficznych. Celem ksiqżki jest przedstawienie folkloru, tradycyjnej kultury Warmii, przybliżenie zwykłemu czytelnikowi piękna warmińskiej ziemi, miejscowych obyczajów i obrzędów, których w większości obecnie już się nie spotyka. Nie jest to praca ściśle naukowa i nigdy nie miała taką być, jednak mimo to można ją uznać za źródło interesujących, rzetelnych informacji etnograficznych, przydatnych amatorom jak i znajdujących wykorzystanie w pracach naukowych. Dzięki temu praca nie ma charakteru naukowej rozprawy, który zawsze nakłada określone rygory, zwłaszcza co do stylu i języka, można ją czytać jak powieść, odnosząc nie tylko korzyści poznawcze ale i ciesząc się ciepłym, przystępnym stylem pracy. Stronę poznawczą książki wzbogacają rozdziały traktujące o brąswałdzkim kościele, szkole, oraz zamieszczony słowniczek gwary warmińskiej. Zupełnie in!1.Ycharakter ma praca Jadwigi Pawłowskiej. Jest to profesjonalna, wielodziałowa monografia wsi, napisana według metodycznie ułożonego, klarownego planu. Dotyczy dokładnie określonego przedziału czasu; są to lata 1945 - 1967. Jej celem jest wszechstronne, dokładne zdjęcie etnograficzne stanu społeczności wiejskiej Brąswaldu z ujęciem zachodzących w3półcześnie procesów. Jednak ze względu na zastosowany schemat podziału atomizujący w znacznym stopniu obraz kultury wiejskiej, należy ją zaliczyć do prac typu tradycyjnego. Mamy więc do czynienia z dwoma publikacjami, dotyczącymi tej samej mIeJscowości, różni;,!cymi się między sobą w zasadniczych kwestiach. Różny jest cel tych prac i sposoby jego realizacji. Maria Zientara-Malewska w swojej osobistej, zawierającej elementy biograficzne ksiqżce przekazuje informacje na temat folkloru, obrzędów, ogólnie życia ludzi w dawnym Brąswałdzie. Styl jest chwilami zbeletryzowany, w tekście zawarte są wiersze poetki bliskie omawianym zagadnieniom. Problemem. któremu autorka poświęca wiele uwagi jest sprawa walki o polskość Warmii i o jej powrót w granice naszego państwa. Inny jest cel publikacji Jadwigi Pawłowskiej. Jest to określona w czasie naukowa praca ujmująca aktualny obraz kultury wsi Brąswald i procesy zmian zachodzących w społeczności wiejskiej. Zadania, w układzie charakterystycznym dla wielostopniowych monografii typu tradycyjnego, są konsekwentnie realizowane za pomocą takich metod jak wywiad etnograficzny czy metoda statystyczna zastosowana w opisach i analizie procesów demograficznych. Rzeczowe przedstawienie faktów, połączone z ich ścisłym udokumentowaniem, stanowi o wartości pracy jako źródła. �244 Sposób traktowania czasu jest kolejną cechą różniącą te prace. W książce Wieś nad łqkami trudno niekiedy ustalić okres do jakiego odnoszą się opisy, dotyczą "przeszłości" i mają niejednokrotnie charakter swobodnych rekonstrukcji historycznych. Jadwiga Pawłowska natomiast pisze o współczesnym obrazie wsi. wprowadzając jednocześnie elementy opisów historycznych dostarczających podbudowy omawianym faktom. Styl jest zwięzły i rzeczowy, podporządkowany charakterowi publikacji. Prace, choć mówią o jednej miejscowości, dotyczą właściwie dwóch różnych formacji społecznych: tradycyjnej, należącej już do przeszłości i współczesnej, ukształtowanej między innymi przez powojenne warunki Ziem Odzyskanych. Publikacje należą do dwóch różnych typów opracowań, niemożliwe jest więc ich porównanie na zasadzie lepsza - gorsza. Można je oceniać jedynie w ramach kategorii, do których należą. Aby uzyskać całościowe spojrzenie na Brąswałd. ujmujące zarówno stan obecny jak i formy tradycyjne, należące już do przeszłości, trzeba przeczytać obie prace. Dopełniają się one w wielu płaszczyznach, chociażby czasowej. Konfrontacja rzeczowego, naukowego opisu współczesnego Brąswaldu z osobistą, zawierającą elementy biografii, czasem subiektywną lub zbeletryzowaną relacją o przeszłości, umożliwia stworzenie sobie wszechstronnego, pełnego i w rezultacie prawdziwego obrazu warmińskiej wsi. Wojciech Tabor Helmut O t t e n j a n n, Lebensbilder aus dem !ći.ndlichen Biedermeier, seumsdorf Cloppenburg - Niedersiichsisches Freilichtmuseum, 1984, ss. Ill, tab!. 21. Muił. 57, Obrazy z wiejskiego biedermeieru, czyli odświętne ubiory na wsi północno-zachodniej Dolnej Saksonii przedstawione w wyciętych i malowanych sylwetach Caspara Dilly, to nie tylko w oryginalny sposób urządzona wystawa w Muzeum 'Wsi Dolnosaksońskiej w Klopenburgu, ale także albumowa książka przygotowana przez dr. Helmuta Ottenjanna dyrektora tegoż Muzeum. Książka oprawiona w czarną obwolutę frapuje już umieszczoną na niej ilustracją z wyraźnie widocznym podpisem artysty i datą ,,18 August 1818". Artysta w swoim "obrazowym" pamiętniku utrwalił stroje różnych regionów Dolnej Saksonii, które są odbiciem czasów empiru (1790 - 1815) i biedermeieru (1815- 1848). Ponadto w niekonwencjonalny sposób prezentuje szczegóły dnia codziennego na wsi oraz funkcjonujące w tym środowisku zwyczaje, odnosząc je do poszczególnych osób czy rodzin znanych z nazwiska i dokładnie przez niego opisanych. Autor książki podaje mapę Dolnej Saksonii (graniczącej od północy z Morzem Północnym, a na zachodzie z Holandią), na której zaznaczył okręgi i miejscowości, gdzie przebywał artysta podczas swoich podróży w latach 1815- 1839. Nie są jednak znane daty urodzin i śmierci Caspara Dilly. Prawdopodobnie jego śmierć przypadła na lata pełnej dojrzałości twórczej. .Jego podróże koncentrowaly się zasadniczo w trzech rejonach pomiędzy rzeką Ems i Wezerą, tj. w okolicach Osnabrock nad rzeką Hase, w rejonie oldenburskiego Ammerlandu i we wschodniej Fryzji. Twórczość artystyczna w postaci sylwet nie była w tamtych czasach odosob- �245 nionym przypadkiem. Z takiej działalności znany byl np. Ferdinand Trumpelmann z Hannoveru, czy inne osoby, lecz nie wszystkie nazwiska się utrwaliły. Jednak sylwety Dilly'ego mają największą wartość ze względu na charakter niezwykle cennych i wiernych realiów. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku, autentyzm scenerii i zachowań różnych postaci, reprezentujących bogatych chlopów i rodziny pastorów wschodnio-fryzyjskich i dolno saksońskich. Szczególnie interesująco przedstawiają się tutaj wnętrza mieszkalne, meble i iIU1e sprzęty domowe oraz odzie2, które prawie niczym nie różniły się od mieszczańskiego wzoru kultury w tym czasie. Dla potwierdzenia autentyczności tych faktów, autor książki konfrontuje ilustracje Dilly'ego z eksponatami muzealnymi datowanymi na początkowe i środkowe lata XIX w. Są to więc przykłady dwuczęściowych i kulistych czepców haftowanych złotem i ozdabianych koronkami oraz inne oryginalne części odzieży, jak jupy, jaki, zapaski, skórzane spodnie, trójkątne i cylindrowatc kapelusze, przedmioty galanteryjne w postaci grzebieni do włosów, lasek, parasolek, nadto portrety mężczyzn i kobiet z tamtych czasów oraz późniejszych, np. z przełomu XIX i XX w. Stanowią one dowód, jak dalece w czasie i w terenie i w jakiej formie wszystkie te fakty się utrwaliły. Poza częścią wstępną z szerokim komentarzem, obejmującym połowę książki, drugą jej część stanowią kolorowe tablice, reprodukujące oryginalne ilustracje Dilly'ego. Są to, oprócz całościowych przedstawień także ich fragmenty. Obrazują one bądż same postacie lub detale ich stroju, czy fryzury, bądź przedmioty albo zwierzęta z najbliższego otoczenia człowieka. Sceny rodzajowe, już to kilku- już wielosobowe, przedstawione są we wnętrzach pokoi wcale niebanalnie urządzonych, lub na tle krajobrazu w różne dnie tygodnia. Są to nie tylko pary: mężczyzna i kobieta, lecz często całe rodziny o trzech generacjach. Charakterystycznym strojem dla mężczyzn jest frak i koszula o stojącym kołnierzyku, spodnie do kolan i przeważnie buty z cholewami, lub płytkie obuwie z klamrą oraz skarpety do kolnn, a na głowie cylinder. Niemal każdy trzyma w ręce długą fajkę lub laskę. Stosunkowo rzadko występują oni we fraku, żabocie, w koszuli z żabotem czy tzw. Vatermorderze i długich spodniach. Jak się okazuje, w ten sposób ubierali się pastorowie. Długie spodnie nosili także chłopcy w różnym wieku. Natomiast ich odkryte głowy prezentują fryzury z różnego okresu: z warkoczem jeszcze z samego początku XIX w., a la Titus - z około lat dwudziestych ubiegłego wieku, sczesane gładko wokoło głowy - z nieco późniejszego czasu, czy w lokach opadające na kark - z lat trzydziestych. O wiele bardziej urozmaicone są stroje kobiet i dziewcząt oraz małych dziewczynek. Noszą one długie. podwyższone w stanie sukienki w stylu Empire, z delikatnych bawełnianych tkanin w pionowe, wzorzyste pasy i naramienne, spięte z przodu chustki "Fichu", w białym lub ciemniejszym kolorze. Mężatki mają na głowie złotem haftowane czepce, wykończone koronkową białą krezą, albo czepce z delikatnej białej koronki z ozdobnym stroikiem. Z gołą głową występują tylko dziewczęta, przy czym włosy mają albo krótko, po męsku ścięte, albo w lokach w dół sczesane, czasem ozdobione stroikiem. Ewidentnymi przedmiotami dekoracyjnymi płci żeńskiej są koliste lub elipsowate, zwisające kolczyki i naszyjniki, a u mężczyzn - sprzączki u nogawek spodni i breloki przy zegarkach. Pod koniec lat trzydziestych ubiegłego wieku młode kobiety mają również odsłonięte głowy, a wlosy w skomplikowany sposób sczesane do góry w czub. Zona pastora ma do tego wymyślny, koronkowy stroik. Innym często powtarzającym się elementem są długie, stosunkowo wąskie zapaski, zawiązywane na linii pod- �246 wyższonego stanu i nierzadko przytrzymywane paskiem. Również białe krezy lub szerokie, ozdobne kołnierzyki są nierzadkim zjawiskiem zarówno u starszych, jak i młodszych. Wszystkie przy tym kobiety i dziewczęta mają białe pończoszki, widoczne spod sukienki i czarne pantofelki, podobnie jak mali chłopcy, noszący przeważnie długie spodnie. W prezentowanych obrazach ciekawym szczegółem wszystkich postaci są ich zajęcia i przedmioty trzymane w ręce. U mężczyzn są to przeważnie długie fajki, laski, nakrycia głowy, strzelba, bukiecik kwiatów, który ofiarowują kobiecie, modlitewnik lub owoc podawany dziecku. U kobiet są to dzieci trzymane na ręku, naczynie lub pożywienie, gdy siedzą przy nakrytym stole, chusteczka, otwarty modlitewnik, bukiecik kwiatów, torebka, ciastko bądż precelek podawane dziecku. Dziewczęta trzymają zazwyczaj igły do robienia dzi:min - poczwórne przy robieniu pończoch, czy inną robótkę z igłą i nitką, bukiecik kwiatów, koszyczek, albo ciastko, czy owoc. Natomiast chlopcy mają także otwartą książkę, bacik, ptaszka. Ludziom towarzyszą psy, koty, ptaki, a także upolowane zwierzęta. Prezentowane postacie i sceny, poza licznymi detalami, związanymi ze sferą materialną codziennego życia, oddają również klimat i atmosferę stosunków międzyludzkich. Odnoszą się one nie tylko do kręgu rodziny i wnętrza mieszkalnego, w których uczestniczy także służba, ale i do tego, co działo się poza nimi, głównie w obrębie obejścia i ogrodów. To barwne i bardzo swojskie tło dodaje całości szczególnego uroku. Warto podkreślić, że autor książki zadał sobie niemało trudu, aby objaśniającym komentarzem ułatwić zrozumienie treści obrazów i życia ludzi minionej epoki. Barbara S. K. botanists, J a i n, P. E. M i n n i s, N. C. S h a h. A World Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52. Directory Bazie/ich of Ethno- Opracowanie niniejsze nie pretenduje do miana recenzji. jest jedynie abstraktem, informacją o pozycji, która trafiła do polskiej biblioteki etnograficznej, a której istnienie pov.rinno być zasygnalizowane nie tylko badaczom pracującym na pograniczu m.in. etnologii i botaniki. Tego rodzaju pomysl edytorski nie jest zamierzeniem nowatorskim. Wydawanie ksiąg adresowych ma już swoje tradycje w etnologii/antropologii (w tym miejscu trzeba wspomnieć np. o Fifth International Directory of Anthropologists wydanej w serii "Current Anthropology Resource Serie:;" pod r~d. Sol Taxa, Chicago i London 1975). Niemniej jednak w etnobotanice jest to rzecz prawie nowa. Pomimo, że etnobotanika jest ju.ż subdy~cypliną obrosłą tradycją i literaturą, to ostatnie dziesięciolecia przynoszą szczególny wzrost zainteresowań jej przedmiotem badań w wielu krajach. Świadczy o tym chyba zalożenie w 1981 r. Society of Ethnobotanists z siedzibą w Lucknow (Indie), z którego to inicjatywy wydano prezentowaną księgę adresową. Punktem wyjścia dla realizacji podjętego zadania była przygotowana. powielona i puszczona w obieg w 1976 r. Directory Of Ethnobotanists, której twórcą był P. E. Minnis (Ann Arbor, USA). Obejmowała ona około 150 nazwisk etnobotaników świata z ich adresami i zainteresowaniami badawczymi. Kiedy powołano do życia Towarzystwo Etnobotaników okazało się, że naukowców pracu- �247 jących na tym polu jest o wiele więcej. Dało to asumpt do zweryfikowania istniejącej księgi oraz uzupełnienia jej o nowe nazwiska. Omawiana publikacja zawiera 488 nazwisk etnobotaników świata, ich imiona, ponadto nazwę kraju, z którego pochodzą, miejsce pracy wraz z adresem (czasami jest to tylko adres prywatny), dalej wskazano dyscyplinę, którą reprezentują, po czym wymieniono szczegółowy przedmiot badań z podkreśleniem obszaru zainteresowań pod względem etnicznym lub geograficznym. Wśród zarejestrowanych etnobotaników zdecydowanie przeważają naukowcy indyjscy (245), drugą najbardziej liczną grupą są badacze ze Stanów Zjednoczonych (151). Pozostali naukowcy wywodzą się głównie z krajów europejskich (61), w tym księga zamieszcza nazwiska trzech etnobotaników polskich. W opublikowanym wykazie etnobotaników znaleźć można przedstawicieli wielu dyscyplin: antropologii fizycznej, medycznej i społecznej, archeologii, botaniki, ekologii (kulturowej), etnografii, farmacji, folklorystyki, psychiatrii i in. oraz subdyscyplin: etnobiologii, etnofarmakologii, etnolingwistyki, etnomedycyny, mykologii, paleobotaniki i in. Jeżeli chodzi o zainteresowania badaczy, to są one najróżniejsze, żeby wymienić dla przykładu: taksonomie (ludowe) roślin, rekonstrukcja środowiska prehistorycznego, archeologiczne pozostałości roślinne, rośliny lecznicze, psychotropowe, halucynogenne, aromatyczne, ekonomiczne, folklor "roślinny", systemy ogrodnicze, medycyna ludowa, ceremonialne i lecznicze używanie roślin, rośliny w praktykach żałobnych, leksykografia etnobotaniczna, lekarstwa ziołowe, narkotyki i in. Zwraca się także uwagę na badanie poszczególnych gatunków roślin, np. palm czy grzybów. Natomiast lokalizacja wymienionych zainteresowań pod względem etnicznym i geograficznym obejmuje niemalże wszystkie zakątki kuli ziemskiej. Twórcy A World Directory of Ethnobotanists zdają sobie sprawę z niedoskonałości swojego dzieła. Niedoskonałość ta polega nie tylko na bardzo skromnej szacie graficznej wydawnictwa, ale także na różnych niekonsekwencjach w zapisach, skrótach, w nierzadkim braku ich objaśnień, błędach w nazwiskach czy adresach, czasem w braku podania zainteresowań wymienionego etnobotanika. Autorzy omawianej księgi adresowej zapewniając, że niedociągnięcia zostaną usunięte, a wykaz etnobotaników zweryfikowany i uzupełniony w przewidywanej następnej edycji, mają nadzieję jednak, że przygotowana publikacja będzie pomocna w komunikacji międzyetnobotanikami na świecie. Irena Dialog serdeczny. Korespondencja do druku przygotował, Warszawa 1988, ss. 184, ił. skiej, Władysława przedmową Kabat i Katarzyny Smreczyńopatrzył Franciszek Ziejka, arkana i przypisami W ogromnym archiwum po Władysławie Orkanie, przechowywanym w Bibliotece Jagiellońskiej, wśród kilku tysięcy listów jego autorstwa i jeszcze liczniejszej korespondencji, którą podczas swego krótkiego przecież życia otrzymał, jest zespól stosunkowo niewielki, ale godny szczególnej uwagi. Są to listy arkana do matki, Katarzyny Smreczyńskiej i listy od niej do syna, dyktowane różnym krewnym i sąsiadom, gdyż nie umiejąc pisać (ale czytać potrafiła), musiała Smreczyńska korzystać z ich pomocy. �248 Przypomnijmy, Franciszek Ksawery Smaciarz (Szmaciarz) tak bowiem nazywał się człowiek, który do historii polskiej literatury wszedł pod pseudonimem Władysław Orkan, urodził się w ubogiej wsi w Gorcach, w Porębie Wielkiej, w roku 1875. Był młodszym synem, tym samym. zgodr,ie z tradycją, przeznaczonym na "dziedzica" ojcowskiej zagrody. Jego starszy brat Stanisław poszedł do szkół, by mogły się urzeczywistnić nadzieje rodziców, widzących w nim przyszłego księdza. Marzenia te nie spełniły się jednak, Stanisław został nauczycielem, z czasem dyrektorem gimnazjum w Krakowie. W ślad za starszym bratem ruszył także w świat po nauki Franciszek. To bez wątpienia matka wyczuła w nim zdolności, pokonała upór męża niechętnego kształceniu syna i Franciszek skończył najpierw ludową szkołę w Porębie, potem uczył się u 00. Cystersów w Szczyrzycu, aby na koniec trafić do Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Matury jednak nie uzyskał, pociągnęło go mocno środowisko literackie, odkrył w sobie talent prozatorski i oddał mu się na usługi z takim sukcesem, że wiele lat później wydawca jego dzieł zebranych, profesor Stanisław Pigoń napisał, iż Orkan: "zjawił się na tle swego czasu jako fenomen wysoce odrębny... miał życie trudne, warunki pracy wyjątkowo ciężkie ... z tyloma musiał się mocować zawadami, zanim przyrodzoną siłą dźwignął się na jaką taką wyżynę - drugiego (pisarza) nie umielibyśmy takiego pokazać". Do historii literatury przeszła również matka arkana, o której tenże sam Pigoń napisał, iż "była indywidualnością ze wszech miar niepospolitą, odcinającą się wyraźnie od otoczenia i czasu". Posiadała naturalny talent narracyjny, o czym świadczą dyktowane przez nią listy oraz drobne opowiadania i wspomnienia, z których część została ogłoszona drukiem, a część spoczywa w zbiorach archiwalnych. Matka arkana stała się ponadto symbolem wszystkich chłopskich matek, których wyrzeczenia i hart ducha, finansowe i przede wszystkim moralne wsparcie umożliwiło ich synom wybicie się, wyrwanie z nędzy, zajęcie często wysokiej pozycji społecznej, czasem osiągnięcia znaczącej rangi w polskiej kulturze. Tym matkom złożył hołd popularny w XIX wieku pisarz Sewer (Ignacy Maciejowski), w szeroko znanej, choć zdaniem historyków literatury niezbyt udanej powieści Matka. Pierwowzorem postaci tytułowej była właśnie Katarzyna Smreczyńska, matka arkana. Zostawmy na uboczu powieść Sewera, zresztą protektora i przyjaciela arkana, skoncentrujmy się na listach pisarza do matki i jej odpowiedziach, pięknie wydanych ostatnio przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą z rzeczową przedmową i komentarzami Franciszka Ziej ki. Z listów tych, na ogół krótkich, w dużej części poświęconym materialnym i rodzinnym kłopotom, których życie nie szczędziło Orkanowi i jego rodzicielce, pełnych drobnych, lecz niezmiernie wartościowych szczegółów, przyczynków do orkanowej biografii, emanuje niezwykły czar, czar moralnego ładu. Matka arkana, świadoma iż syn miota się i łamie pod ciosami życia, w piekle niezrealizowanych ambicji i nadziei, że gubi się w obcym sobie świecie, nie skąpi mu rad i duchowego wsparcia. Czyni to z niezwykłą subtelnością, z iście matczyną intuicją. Jej przewodnikiem jest Bóg, mocna i szczera wiara. Z niej wynika jasny i niewzruszony system wartości, wskazujący drogę życiową matce i synowi, jednocześnie budując między nimi więż daleko wykraczającą poza związek biologiczny. Lektura korespondencji między matką a Orkanem pobudzić może do wielu refleksji, może zadziwić i wzruszyć, dobrze się zatem stało, że listy te zostały wreszcie opublikowane. W ich świetle jawi się godny uwagi i najwyższego szacunku portret kobiety-matki, góralki z zapadłej wsi galicyjskiej, "wizerunek kobiecy - jak pisze Franciszek Ziejka - która zna �249 wartość macierzyńskiej miłości, która wie, w jaki sposób można pomóc swemu dziecku w życiu". I trzeba się zgodzić, że jest to "portret wszystkich matek-chłopek, które nie tylko na przełomie XIX i XX wieku oddały narodowi to, co miały naj cenniejszego: własne dzieci". Pamiętajmy i o tym czytając "serdeczne listy" Orkana i jego matki. Ryszard KantaT � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eba5383e49db239c4df6034b8f7986e.pdf ce708ffcb4918eb2ef55ef5209178849 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2034 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1888 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.219-298 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 IV. RECENZJE L S. K o n, ss 2':'0. Riebi01wk i obszcziestwo, IzdCltielstwo "Nauka", Moskwa 1988, Praca r. S. Kona Dziecko i społeczeftstwo stanowi próbę analizy teoretyczno-metodologicznej i historiograficznej obecnego stanu "etnografii dzieciństwa". Autor wykazał wicIe staranności w precyzowaniu problemów badawczych, które powinny się znaleźć w centrum zainteresowania uczonych. Rozdział I poświęcony jest obrazowi dziecifJstwa w naukach historycznych. W badaniach nad dziecuJstwem autor wyodrębnia trzy grupy problemów: 1. Sytu,lcja dzieci w społcczeiJstwie, ich status socjalny, rodzaje działalności życiowej, stost.:nki z dorosłymi, instytucje, metody wychowania i inne. 2. Symbolicme obraz.v dziecka w kulturze i świadomości masowej. 3. Właściwa kultura dzieciństwa, wewnętrzny świat dziecka, dziecięce zainteresowania, folklor i inne. Mimo trudności ustalenia dokładnego czasu "odkrycia dzieciństwa", uczeni są zgodni, że w XVII i XVIII wieku pojawiło się wyraźne rozdzielenie świata dorosłych od świata dzieci. W średniowieczu nie było znaczącej granicy między obu tymi światami. Gdy tylko dziecko mogło się obyć bez swojej matki czy niańki zaliczane było do społeczeństwa dorosłych. Przełom w rozwoju etnografii dzieciństwa stanowią prace amerykańskiej uczonej Margaret Mead. Dla niej głównym przedmiotem badal'! był świat dzieciństwa. Prowadziła badania na Samoa, Bali, na NO'Nej Gwinei, podczas których 7.ajęła się systematycmymi badaniami rysunków i gier dzieci. Od lat trzydziestych do sześćdziesiątych etnografia wychowania wzbogaciła się o cały szereg monografii traktujących o plemionach polinezyjskich, zachodnioafrykarl,kich i melanezyjskich. Do tej pory istnieje ogromna dysproporcja w regionalno-geograficznym ujęciu wyników badawczych. Ludom Afryki, Oceanii i Indianom Ameryki Północnej poświęcono znacznie więcej badań niź plemionom Azji oraz Ameryki Południowej i Srodkowej. Są to głównie prace dotyczące życia jednego ludu. W historii badaó dzieciństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wyodrębniły się dwa stanowiska. Jedni autorzy rozpatrują normatywny obraz dziecka i sposób jego wychowania jako obiektywizację norm społecznych dorosłych, inni przeciwnie, upatrują w doświadczeniu dziecięcym klucz do zrozumienia społecznych zachow;:ul dorosłych. Mimo, źe posiadamy wiele informacji o dzieciach i dzieciilstwie, czerpanych z nauk humanistycznych, nie udało się do tej pory ich uogólnić i stworzyć zadowalającej teorii. Wiedza jak wiemy powstaje na styku wielu dyscyplin naukowych więc współcześni badacze zajmujący się etnografią dzieciństwa sięgają do prac psychologów, pedagogów i socjologów. Pogłębia się współpraca międzynarodowa. W Belgii powstalo międzynarodowe centrum histof)'CZl1ych bad,l1~ n:Jd rodziną, dzieciństwem, mężczyzną, kobietą, młodością, dojrza- �220 łością, starością od zamierzchłej przeszłości do czasów współczesnych. Etnografii cyklu życiowego poświęcony był III Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folklorystyki w Zurichu (1987 r.). Charakterystyczną cechą współczesnego etapu rozwoju nauk o człowieku. w tym poznania świata dzieciństwa, jest coraz bardziej wyraźne zrozumienie, że idzie nie tylko o obiekt wychowania, socjalizacji i innych wpływów zewnętrznych ale także o świadomy, aktywny podmiot działalności życiowej. Obok masowo stosowanych metod badawczych jak obserwacja i opis, niektórzy uczeni posługują się eksperymentem. L S. Kan uważa, że mimo metodologicznego rygoru, badania eksperymentalne nie uwzględniają ważniejszych determinant społecznych i kultu!"owych realnego procesu rozwoju. Przechodząc do omówienia współczesnych wyników badań nad dzieci!'lstwem z punldu widzenia etnografii autor dokoouje analizy kategorii i pojęć w naukach o człowieku i społeczeństwie. W rozdziale II wy jaśnia pojęcia cyklu życiowego, drogi życiowej, czasu życia (ang. life time, life span), stratyfikacji wiekowej i symbolizmu. Stwierdza, że nie wszystkie pojęcia są jednoznaczne, i że niezwykle trudno jest je klasyfikować. W kolejnym rozdziale przedstawiony został różnorodny, normatywny obraz człowieka i jego wpływ na sposoby socjalizacji dzieci wśród ludów świata. Prace nad tym zagadnieniem są jeszcze w stadium początkowym. Rodzaje potencjalnych źródeł pozyskiwania materiałów badawczych ujmuje autor w następującej klasyfikacji: 1. mitologia i teksty ludowe, 2. dane z ankiet socjologicznych, 3. wnioski z bezpośrednich obserwacji reprezentantów różnych ludów i kultur, 4. rezultaty testów psychologicznych i badań z zakresu psychologii emocji. Do kOtlca 1976 roku opublikowano zaledwie 10 prac zawierających analizę treści ludowych lub mitologicznych; jeszcze rzadziej uczeni w swych pracach zajmują się zbadaniem z'Ni",zku pomiędzy tymi zmiennymi a specyfiką doświadczenia dziecięcego. Wiele miejsca poświęcił Kon omówieniu problemów efektywności instytucji i metod wychowania. Sformułował pytania, które czekają na odpowiedż: jakie działania najlepiej przygotowują ludzi do nowej nieznanej przyszłości, w jaki sposób ludzie nauczeni działań w jednym środowisku mogą przygotować swoje dzieci do życia i pracy w środowisku innym, jakie warunki społeczne ułatwiają lub hamuj;ł proces przekazywania doświadczeń z pokolenia na pokolenie? Nie są to wszystkie pytania. Czwarty rozdział omawia złożone zagadnienia socjalizacji zróżnicowanej ze względu na płeć dziecka. Wyniki badań, jak stwierdza autor, zmuszają badacza do dużej ostrożności w próbie teoretycznych uogólnień danych o naturze płci, niezależnie od tego czy jesteśmy przekonani o determinantach biologicznych, czy też nie. W rozdziale ostatnim, poświęconym etnografii rodzicielstwa, autor rozważa takie problemy jak na przykład czy uznać rodzicielstwo za zjawisko tylko biologiczne, czy też za zjawisko socjokulturowe i biosocjologiczne, na czym polega specyfika funkcji ojcowskich i macierzyńskich, jaki wpływ mają rodzice na s(}cjologizację swych dzieci. W zakończeniu autor przypomina czytelnikowi cel jaki przyświecał m'l w przygotowywaniu tej pracy, a mianowicie, wywołanie u badaczy głębokiej refleksji nad złożonością problemów wychowawczych w podejmowaniu koniecZi!1ych badafl Na uwagę zasługuje bardzo obszerne bibliograficzne opracowanie tematu. Grażyna Leonowicz �221 Henryk Z i m o ń SVD. Monoteizm Jacka, Katowice 1989, ss. 291. pierwotny. Wydawnictwo Księgarnia św. Zagadnienia powstania religii i jej pierwotnych form były w drugiej połowie XIX wieku prżedmiotcm żywych dyskusji etnologów i religioznawców. Scierały się dwa kierunki: ewolucjonistyczny i młodszy od niego - kulturowohistoryczny; ten ostatni stanowił w znacznej mierze reakcję na uproszczony i słabo udokumentowany schemat ewolucjonizmu. Kieru:nek kulturowohistoryczny w etnologii i jego zastosowanie, zwłaszcza w badaniach nad pierwotnymi formami religii, rozpowszechnił jego współtwórca, ks. Wilhelm Schmidt SVD. Rozwijał on pogląd, znany zresztą już wcześniej, na istnienie u ludów pierwotnych wiary w Istotę Najwyższą. Prace Schmidta znane są głównie na obszarze języka niemieckiego, w Polsce były przyswajane przez niektórych autorów, ale jedynie w sposób wybiórczy. Ani teoria monoteizmu pierwotnego Schmidta, której poświęcił on swą niemal całą twórczość naukową, ani jej krytyka dotychczas nie doczekały się u nas systematycznego studium. Dopiero w roku 1989 ks. Henryk Zimoń SVD opublikował pracę pt. "Monteizm pierwotny, teoria Wilhelma Schmidta i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej". (Praca ta była poprzedzona skryptem autora, przeznaczonym raczej dla studentów). Książka składa się z dwu wyrażnie wyodrębniających się części. W pierwszej z nich, zatytułowanej "Teoria monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta", autor, opierając się na analizie twórczości naukowej Schmidta i innych autorów wiedeńskiej szkoły etnologicznej, stara się możliwie najpełniej przedstawić poglądy Schmidta dotyczące metody kulturowohistorycznej i teorii monoteizmu pierwotnego, w ich rozwoju i modyfikacji. W drugiej części pracy, poświęconej krytyce teorii monoteizmu pierwotnego w wiedeńskiej szkole etnologicznej, autor zmierza do ukazania w sposób syntetyczny zakresu i walorów merytorycznych krytyki przedstawicieli ośrodka wiedeńskiego, dotyczącej ogólnych zasad etnologii kulturowohistorycznej i tez teorii monoteizmu pierwotnego. Na podstawie zreferowanych w swej pracy poglądów Schmidta ks. Zimoń ustosunkowuje się do dorobku naukowego Schmidta w świetle współczesnych badań i określa jego miejsce w historii etnologii i religioznawstwa. Należy zaUlaczyć, że autor interesuje się problematyką teorii monoteizmu od dawna, czego wyrazem jest szereg opublikowanych przez niego w latach 19741982 artykułów. Praca Zimonia odznacza się rzadko spotykaną sumiennością. Autor opiera się na możliwie najdokładniejszym materiale naukowym. Warto tu przytoczyć, że na 291 stron składających się na całość książki, właściwa treść zajmuje 237, natomiast 43 - to bibliografia i indeksy. W tekście U1ajduje się 585 przypisów przynoszących wiele szczegółowych informacji i dokumentujących wypowiedzi autora. Wykaz źródeł obejmuje zarówno prace samego Schmidta (15 źródeł archiwalnych z archiwum Instytutu Anthropos, 33 książki, 82 artykuły, 14 recenzjO, jak i przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej (221 pozycjO, opracowania (108 pozycji) oraz literaturę pomocniczą (342 pozycje, w tym 31 Schmidta, nie zaliczone jednak przez autora do literatury podstawowej). Ta żmudna praca jest tym wartościowsza, że w okresie powojennym w Polsce kierunek kulturowohistoryczny,podobnie jak i w innych krajach socjalistycznych, ńie był preferowany prze'z władze i spośród polskich uczelni humanistycznych jedynie na KUL-u był rozwijany bez przeszkód, .zaś współczesna literatura obcOjęzyczna nie zawsze była łatwo dostępna. W konsekwencji większość etnologów �222 polskich ma braki w kształcerju, pliny. Książka Henryka Zimonia ważnej dla etnologa dziedzinie. braki w pełnej znajomości historii swej dyscypozwala na uzupełnienie naszej wiedzy w tak ./anusz Emmanuel T o d d, L'invention Editions Seuil, Paris 1990, ss. 538. de Z'Europe. "Collection l'Histoire Karnacki immediate", Emmanuel Todd jest, bez wątpienia, jedną z ciekawszych postaci współczesnych nauk społecznych we Francji. Prace Todd'a z pogranicza etnologii, socjologii, demografii i historii, przyjmowane są z dużym zainteresowaniem, a ich ',v")'daniom towarzyszą nie tylko j,ntelektualne polemiki fachowców ale si~gaj<;ce ~i:Hszych kręgów, telewizyjne debaty. W swojej ostatniej książce "Stworzenie Europy", Todd rozwija hipotez.ę przE'dstawioną we wcześniejszych pracach, zwłaszcza w "Trzeciej planecie", ..Dzieciństwie świata" i w .,Nowej Francji" l. Proponuje nowe i oryginalne spojrzenie na dzieje i obecny kształt starego kontynentu - poprzez strukturę rodzinną. To rodzina, zdaniem Todd'a zasadniczo determinuje społeczne, kulturowe i polityczne zachowanie. Kluczowym pojęciem jest dla autora "systeme familial". System rodzinny jest grupą wartości definiujących stosunki między członkami tej samej rodziny. Podstawowe wartości determinujące stosunki między rodzicami a dziećmi mog'1 być: typu liberalnego lub autorytatywnego. Wartości warunkujące stosunki mi!;dzy rodzeństwem są typu egalitarnego lub elitarnego. Kombinacja dwóch par w:ienn:;ch dychotomicznych zezwala na cztery możliwości typologiczne ł. 1. Nuklearna rodzina absolutna ("famille nucleaire absolue") jest rodzi~1!1yrn systemem, w którym stosunki międzypokoleniowe S'l typu liberalnego, a stosu:,ki między rodzeilstwem są typu elitarnego. Jest to rodzina dwu pokoleniowa (nuklearna), a jej charakter przejawia się poprzez silny indywidualizm jej członków oraz nierówny status dzieci; 2. Nuklearna rodzina egalitarna ("famille nucleaire egalitaire") jest systemem rodzlllnym zasadzonym na liberalnym typie stosunków rodzice i dzieci i na egalitarnym typie stosunków między braćmi; 3. Rodzina rodowa ("famille souche") charakteryzuje się autorytatywnymi stosunkami rodzice-dzieci i elitarnymi stosunkami między braćmi; 4. Rodzina wspólnotowa (,,famille communautaire"), to system rodziny ze stosunkami międzypokoleniowymi typu autorytatywnego i egalitaryzmem stosunków między d7iećmi. Lokalne tradycje dziedziczenia (techniki podziału dóbr rodz.iców między dzieci) stanowią dla autora najpewniejszy wskaźnik poziomu egalitaryzmu. Charakter wspólnoty gospodarcz.ej jest natomiast dokładnym wskaźnikiem autorytaryzmu. Typ 1 La Trolsleme Planete. Structures familla1es 1983; L'Enfance du monde. Structures famlllales "La Nouvelle France", Le Sellil, Paris 1988. I E. Todd, UlntJentton de l'Europe ... S. :19. et system{,. Ideologlques, Le SeulJ. et detJeloppement, Le SelllJ, Poris Pali!! 1984; �223 autorytatywny stosunków rodzice a dzieci pociąga za sobą międzypokoleniową współzależność, która umacnia się po dorośnięciu dzieci. Klasycznym przykładem jest tutaj rodzina trzypokoleniowa, w której rodzice i dzieci podlegają władzy patria,chy rodu. Typ liberalny stosunków międzypokoleniowych jest gwarantem szybkiej i całkowitej emancypacji dojrzałych dzieci. Ich małżerlstwo jest równoznaczne "f. założeniem nowych jednostek domowych ("unites domestiques")·. Jak wygląda cykl rozwoju jednostek domowych? W nuklearnej rodzinie absQlutnej dojrzałe dzieci zakładają własne, niezależne gospodarstwa. Dystrybucja rodzicielskiego majątku egzekwowana jest często przed śmiercią ojca, reszta poprzez testament. Stosowanie testamentu wyraża ignorację zasady równości. W nuklearnej rodzinie egalitarnej szybkie zakładanie nowych gospodarstw przez dorosłe dzieci jest odbiciem zasady liberalnej, rygorystyczny podział majątku świadczy o ważności zasady równo:ici. Wielopokoleniowość rodziny rodowej kryje autorytaty"my typ stosunków wewnątrzrodzinnych. Pośród dorosłych synów, najstarszy (lub najmłodszy, lub vlrybrany przez dziadków, czy też rodziców) żeni się i reprodukuje w obrębie starej wspólnoty gospodarczej. Reszta rodzeństwa zostaje na gospodarstwie wybierając hezżenność lub opuszcza dom zakładając nO'wą rodzinę, lub wybierając specyficzną karierę zawodowq (ksiądz, żołnierz ...). Pozostający na gospodarstwie syn dziedziczy ziemię i dom, zapewniając rodzinną ciągłość gospodarczej jednostce. Przekazanie ziemi i domu wybranemu synowi wskazuje na nierówność stosunk6w między dziećmi, bezżenność reszty pozostałych na gospodarstwie dzieci zdradza seksualny elitaryzm systemu. Wszyscy synowie rodziny wspólnotowej mogą zakładać nowe rodz.iny w obrębie starej wspóLnoty gospodarczej, podlegając jednocześnie autorytetowi ojca - patriarchy. Jego śmierć powoduje prędzej czy póżniej rozpad pra-rodziny i ekspansję z chwilą reprodukcji wnuków. Wielopokoleniowość rodziny wspólnotowej wyraża zasadę autorytaryzmu, a symetria dziedziczenia zdrad1.a głęboki egalitaryzm interpokoleniowy. Emmanuel Todd w "Stworzeniu Europy", stosując metodę kartograficzną, analizuje Europę regionów. Uprzywilejowanym terenem badań są dla autora środo''liska wiejskie. Rodzinne stosunki rodzin chłopskich są łatwe do uchwycenia poprzez materializujący je stosunek do ziemi. Po drugie, rodzinne systemy społeczeństw chłopskich, ukształtowane między rzymskim podbojem Europy, a okresem wielkich inwazji, wykal.ują dużą stabilność '. Antropologicl.ny cokół Europy składa się z cl.terech wyżej przedstawionych systemów rodzinnych. Upraszczając nieco wnioski Todda, centralnymi wartościami świata łaciilskiego są wolność i równość. Kultury społeczeństw germańskich grawitują wokół idei autorytaryzmu i nierówności. Wspólnota jest zasadniczym pojęciem dla Finów, części Portugalcl.yków i mieszkańców środkowych Włoch. Dewizą Anglik6w, Holendrów, Norwegów i Duńczyków jest "wolność i tylko wolność" l. Róż.nice pomiędzy systemami rodzinnymi oral. ich rozmieszczenie geograficzne były i są źródłem kulturowej dynamiki, konfliktów i postępu starego kontynentu. To właśnie systemy rodzinne ukształtowały lokalne mentalności, regionalne kultury. Rodzina i kryjące się za nią międzyludzkie stosunki oraz wybory podstawowych wartości, uwarunkowały ideologiczną, a przede wszystkim religijną ewolucję Europy. "Moja definicja historycznej wspólnoty europejskiej nie jest gospo• Tamte, s. :SO. • Tamte, s. 33-34. • Tamte, s. 44~. �224 darcza ale religijna. Chodzi o zrozumienie poprzez rozwój kulturowy. przemysłowy i ideologiczny, całości świata ukształtowanego wokół biegunowości katolicyzm-protestantyzm" a. Paradoksem jest, że odcinając się i podważając tezy Malxa Webera, Emmanuel Todd rozwija i wzbogaca weberowską myśl7• Dla Todd'a zarówno chrystianizacja i związana z nią alfabetyzacja Europy, jak parę wieków później reformacja i wynikające z protestantyzmu liberalizm, kapitalizm i społeczeństwo przemysłowe, są zwrotnymi punktami w dziejach kontynentu. Północ Europy (strefa rodziny rodowej) schrystianizowana przez Południe (strefa nuklearnej rodziny egalitarnej) między piątym, a jedenastym stuleciem, odrzuca przez protestantyzm kulturową hegemonię świata śródziemnomorskiego. Podział zachodniego chrześcijaństwa przez reformację sankcjonuje początek kulturowej dominacji Europy łacińskiej przez Północ. Współczesny kryzys rodziny rodowej, naturalnego nośnika religijności, w której samowładny ojciec rodu jest ziemskim, to jest społecznym, ucieleśnieniem Boga, tłumaczy według Todd'a dzisiejszą dechrystianizację Zachodu. Jej r€1:ultatem jest rozwój od końca XiVIII wieku (Francja) metod antykoncepcyjnych i postępująca denatalizacja Europy 8. Dechrystianizacja idzie też w parze z rozkwitem ideologii. Cztery główne -europejskie ideologie odpowiadają czterem systemom rodzinnym 8. Ideologia republikańska ("Liberte, Egalite, Fraternite") charakterystyczna jest dla regionów zdominowanych przez' nuklearną rodzinę, egalitaraą (na przykład basen paryski i Rewolucja Francuska). Antropologiczną opozycją dla powyższego systemu jest rodzina rodowa. W jej strefie odrzuca się hasła wolnościowe i równościowe, typowe są dlań systemy polityczne autorytarne, przekształcające się w warunkach ekstremalnych w totalitarne (nazizm). Regiony z przewagą nuklearnych rodzin absolutnych produkują indywidualistyczne ideologie liberalne (na przykład Anglia). Szczegółowy charakter rodziny wspólnotowej w cywilizacji Zachodu tłumaczy postawy antyhumanistyczne większości społeczeństw Europy i Ameryki Północnej. Komunistyczne enklawy Europy Zachodniej pokrywają się z regiOO1anJ.i,niekoniecznie uprzemysłowionymi ("komunizm bez robotników"), z l?rzewagą rodzin wspólnotowych, na przykład Środkowe Włochy. To właśnie te spośród społeczeństw słowiańskich, które zdominowane są przez rOdzinę wspólnotową (na przykład Serbowie, Rosjanie) rozwinęły i narzuciły sąsiadom ideologię komunistyCZną ~o. Emmanuel Todd kończy swoją najnowszą pracę rozważaniami nad kwestią imigracji H. Masowe pojawienie się w Europie robotników obcokrajowców zasadniczo zmieniło oblicze miejskich populacji końca tego wieku. "Nowi EuropejczyiCY" są produktami innych i obcych Europie systemów rodzinnych. "Obecność imigrantów odradza w Europie konflikt pomiędzy frapcuską, niemiecką a brytyjską koncepcją narodowości. Dla kontynentu,. którY próbuje określić wspólne obywatelstwo, zagadnienie to jest podstawowym. Od zdolności ludów europejskich do pokonania tysiącletnich różnic, bardziej antropologicznych, aniżeli politycznych, zależeć będzie kształt Europy, a być może jej rzeczywiste istnienie. Czy Europa bę• Tamże. s. 11. f Tamże, s. 125. • "Alfabetyzacja + dechrystianizacja 451. • Tamże, s. 193-200; 433-436. Tamże, s. 338-347. 11 Tamże, s. 493-498. 10 = regulacja urodzin (denetalizacja)", Tamże. s. 445- �225 dzie uniwersalistyczna? Czy będzie szanowała prawo do bycia innym? Czy też będzie etnocentryczną? Europejczycy nie mogą zdefiniować samych siebie bez wspólnego i zgodnego zdefiniowania "Obcych" 11. Wydana w maju 1990 roku książka Emmanuela Todd'a jest rezultatem siedmioletnich analiz danych statystycznych pochodzących ze wszystkich regionów Europy Zachodniej. Podkreślić należy, że Todd ogranicza swoje badanie do Europy protestanckiej, katolicko-protestanckiej i katolickiej, pomijając społeczności Europy prawosławnej oraz muzułmańskich regionów bałkańskich. Brak wiarygodnych danych z okresu po drugiej wojnie światowej ze Wschodnich Niemiec, Polski, trzech republik bałtyckich oraz Czechosłowacji i Węgier, nie pozwolił autorowi na rozszerzenie studium o tę część kontynentu. Pomimo tego lektura pracy Emmanuela Todd'a jest ważna dla czytelnika polskiego, zainteresowanego obecnym stanem nauk społecznych we Francji. Smiałość i oryginalność tez autora oraz jego precyzyjny i sugestywny język sprawiają, że lektura "Stworzenia Europy" może być pasjonującą przygodą intelektualną. Jędrzej Piotr C h m i e l e w s k i, Kultura kowe, Warszawa 1988, ss. 407. ewolucja, Państwowe Kośmicki Wydawnictwo Nau- Ewolucjonizm kulturowy był bez wątpienia przełomowym kierunkiem w historii nauki o kulturze. Wiele problemów poruszanych przez ewolucjonistów nie straciło na ważności, a ewolucjonistyczny dorobek w postaci różnych metod poznawania świata człowieka oraz pewnego zasobu pojęć ciągle na nowo definiowanych, jest stale obecny w naukowej refleksji nad kulturą, Trwałe zainteresowanie problematyką dynamiki kultury, przyczynami i mechanizmami jej rozwoju swój pełny wyraz znalazło we współczesnych koncepcjach ewolucjonistycznych w neoewolucjonizmie. Ilustracją ciągłości myślenia o kulturze w kategoriach ewolucjonistycznych jest książka Piotra Chmielewskiego "Kultura i ewolucja" ukazująca historię idei ewolucji a zarazem dzieje antropologii kulturowej i kształtowanie się antropologicznego modelu nauki o kulturze. Praca ta jest bardzo rzetelną monografią ewolucjonizmu kulturowego. Czytelnik uzyskuje dzięki niej pełny obraz omawianego kierunku. Proponowana przez Chmielewskiego próba ponownego krytycznego odczytania koncepcji klasycznego i współczesnego ewolucjonizmu kulturowego jest z wielu względów godna zainteresowania. Przyjęcie ewolucjonistycznej perspektywy w badaniach kultury pociąga za sobą określone konsekwencje teoretyczne. Przejawiają się one między innymi w sposobie definiowania kultury, w sposobie jej rozumienia. Książka Chmielewskiego umożliwia nam przedstawienie konsekwencji teoretycznych, wynikających z przyjmowania ewolucyjnego paradygmatu w badaniu kultury, oraz udzielenie odpowiedzi na pytanie o sensowność takiego podejścia do kultury. Główny przedmiot zainteresowań Chmielewskiego stanowią współczesne teorie ewolucjonistyczne powstałe na gruncie antropologii kulturowej, uznanej przez autora za "żródło koncepcji ewolucjonizmu współczesnego" (s. 9). Analizując teorie " Tamże, S. 498. 15 Lud t. LXXIV �226 antropologii kulturowej autor jest niejako zmuszony do z\VT6cenia szczególnej u'':;ógi na pojawiające się w nich koncepcje kultury, kt6ra jest głównym przedmiotem badania tej dziedziny nauki o człowieku. Pole badawcze antropologii kulturo',vcj, według Chmielewskiego, to szeroko rozumiana kultura ludzka: "Kultura jest wszystkim tym, czego człowiek uczy się jako członek społeczeństwa. Widziana w szerszej perspektywie - kultura odnosi się do gł6wnych behawioralnych charakterystyk ludzkiego gatunku" (s. 14). Antropologia kulturowa jest więc tutaj traktowana jako uniwersalna, globalna nauka o sferze ponadorganicznej" (...) obejmuje ona wszystkie antropologie z wyjątkiem tych, które w sposób bardziej bezpośredni zainteresowane są ludzką biologią i wzajemnym oddziaływaniem czynnik6w biologicznych i kulturowych" (s. 13). Swoje podejście badawcze Chmielewski określa mianem "kontekstowego ujmowania teorii", które "winno możliwie jak najpelrJej charakteryzować warunki doprowadzające do powstania danej teorii, zdawać sprawę z założeń, jakie tkwią u jej podstaw" (s. 10). Prowadzone przez autora analizy teorii zmierzają do ujawnienia ich specyfiki i struktury, czyli podstawowych zalożeń, kategorii i preferowanych na ich gruncie metod badawczych. Tak więc analiza poszczeg6lnych koncepcji odbywa się na dwóch płaszczyznach: teoretycznej (ujawnia się tutaj przesłanki światopoglądowe, założenia dotyczące pojmowania kultury i ewolucji) i metodologicznej (przedstawienie procedur badawczych). Chmielewskiego interesuje wzajemne oddziaływanie aspektów teoretycznego i metodologicznego danej teorii. Analizę neoewolucjonizmu Chmielewski poprzedza rozważaniami nad ewolucjo.nizmem klasycznym i kierunkami powstałymi jako jego negacja tj. dyfuzjonizmem, funkcjonalizmem, koncepcjami Boasa i jego uczni6w. Autor uzasadnia taki układ swojej pracy pojawiającymi się w ewolucjonizmie dwudziestowiecznymi zapożyczeniami z teorii poprzedzających go i mu współczesnych. Wydaje się godnym podkreślenia twierdzenie Chmielewskiego, że odrodzenie ewolucyjnego podejścia do kultury, wynikające z chęci opisywania zjawisk kul~ turowych poprzez jak najogólniejsze prawidłowości, "stanowi konieczność rozwojową antropologii kulturowej" (s. 303). Neoewolucjonizm podejmował kolejną próbę teoretycznego opracowania problematyki dynamiki kultury, szukał regularności i praw, przyczyn i mechanizmów oraz mierników rozwoju. Podobnie jak ewolucjoniści klasyczni, neoewolucjoniści skoncentrowali się na ciągłych i progresywnych zmianach kultury. Za główne źródło zmian uznawali przyczyny egzoger,ne uwzględniając jednak istnienie czynników wewnętrznych. Kierunek rozwoju kultury interpretowali odmiennie, nie miał on dla nich charakteru jednoznacznie j'?dnoliniowego. Klasyczny ewolucjonizm charakteryzowany jest w omawianej pracy jako kierunek wewnętrznie zróżnicowany, zasadniczo odmienny od ewolucjonizmu bicIa':' gicznego. Chmielewski dokonuje analizy teorii H. Spencera, E. B. Tylora, L. H. Morgana, wskazując na istotne różnice między koncepcjami Spencera i pozostałych dwóch autorów. Spencer "patrzył na społeczeństwo i jego historię przez pryzmat swego systemu filozoficznego. Ewolucja społ2czna jest jedynie aspektem ewol:j~ji uniwersum, jest przejawem koniecznego roz'Nojll natury. Z kolei Tylor i l\;lo,g:m postrzegali ewolucję przez pryzmat swoiście pojmowanej historii kultury" (s. H2). Ewolucjonizm klasyczny, według Chmielewskiego, proponował model ewolucji jcdnoliniowej, przedmiotem jego zainteresowania było raczej podobieństwo kultur (ich jednorodność) niż ich zróżnicowanie. Warto tutaj zwrócić u\',.'agę na istotns wkład ewolucjonizmu klasycznego do myślenia o autonomii kuH:lry. Przeczucie odrębności tej sfery ujawniło się przede wszystkim w teorii "przeżylków" i y: k:)fJ- �cepcji tradycji Tylora. Dostrzeżenie trwałości pewnych elementów kultury, zauv.ażenie niezależności tradycji od praw rozwoju oraz jej wpływ na człowieka wskclzywało wyraźnie na pewną autonomię istnienia kultury. Koncepcja autonomii zostab rozwinięta w teorii L. A. White'a, prekursora współczesnego ewolucjonizmu. Postulował on traktowanie kultury jako zjawiska sui generis (postulat ten był raczej metodologiczny niż ontologiczny) oraz powołanie "kulturologii" jako wk",,:i·· wej nauki o kulturze. Autor podejmuje interpretację szkół powstałych jako reakcja na ewolucjonizm klasyczny, poszukując w nich problemów związanych z ewolucją, które WSk;lzują na kontynuację myślenia o rzeczywistości w kategoriach zmiany i rozwoju. "Twierdzimy, że różne antyewolucjonistyczne teorie zmienności kulturowej zawierały (i zawierają) wiele elementów charakterystycznych dla myślenia ewolucjonistycznego i że dychotomiczny podział tradycji myśli antropologicznej jest daleko idącym uproszczeniem. Co więcej uprawianie antropologii w tej konwencji przyczynia się do jej segmentacji, z jednej strony, i utrwala teoretyczne podziały, tworząc wrażenie niemożliwości ich przezwyciężenia, z drugiej. Tym samym pomijane są i eliminowane istotne problemy rozwoju kulturowego, a zatem istotne problemy antropologii czy socjologii" (s. 235). Odrzucenie założeń teoretycznych i. metodologicznych ewolucjonizrtlU przez teorie określane jako antyewolucjonistyczne nie oznacza jeszcze, jak zauważa autor, negacji faktu ewolucji, lecz rezygnację z jego teoretycznego opracowania. Taką właśnie teorią był, według Chmielewskiego, funkcjonalizm określMY mianem koncepcji aewolucjonistycznej. Specyfika aewolucjonistycznego podejścia funkcjonalistów polegała ,,(...) na innym rozłożeniu akcentów w badaniach problematyki zmiany i porządku społecznego" (s. 260), na odrzuceniu ewolucyjnej metody, badaniu zjawisk w ich synchronicznym aspekcie, zwróceniu uwagi na problematykę porządku. Dostrzegając przemiany zachodzące w społeczeństwach pierwotnych fun!<"cjonaliści poszukiwali metody badania zmienności. "Zmieniający się gwałtmvnie, pełen konfliktów świat, ujmowany wycinkowo w teoriach funkcjonalnych, powinien znaleźć swe odzwierciedlenie w ogólnej koncepcji rozwoju. Stąd. w obrębie podejścia funkcjonalnego pojawiały się coraz częściej próby poszukiwania po" wszechnik6w ewolucyjnych, instytucjonalnych zmian na poziomie makrospołecznym itp." (s. 262). Za teorie antyewolucjonistyczne sensu stricto Chmielewski uw;,ża te, kt6re (jak na przykład dyfuzjonizm) próbują wyjaśnić problem rozwoju w oparciu o nową teorię, przy użyciu innych metod badawczych. Dyfuzjoniści kładli nacisk na problematykę różnorodności, odmienności kultur. Przyczyn rozwoju i zróżnicowania kultur ponukiwali w czynnikach wobec niej zewnętrznych (dyfuzja cech i mieszanie się kultur). Na podstawie przeprowadzonych bada!'1 Chmielewski stwierdza, że odmienność języków jest główną przyczyną sprzeczności teoretycznych pomil;dzy ant y- i aewolucjonizmem a ewolucjonizmem. Sprzeczność ta jest według niego raczej pozorna, a analiza pojęć wewnętrznej treści teorii ujawnia ich komplementarność. W kontekście problematyki ewolucyjnej autor "Kultury i ewolucji" interpretuje również teorię F. Boasa i koncepcje jego uczniów. Opisywanie tego nurtu antropologii k,-,lturowej i jego stosunku do problematyki ewolucji wykracza poza ramy tej pracy, należy jednak zauważyć, że miał on duże znaczeni:? dla rozwoju współczesnego ewolucjonizmu. Kontynuując rozważania nad pracą Chmielewskiego przeanalizujmy ogólne założenia \vspólezesnego ewolucjonizmu zwracając uwagę na proponowane przez tę teoril; rozwinif;ci("' i uóo:Jwualenie klasycznej koncepcji ewoh:cjj kultury. Kon- �228 cepcja ewolucji uniwersalnej L. A. White'a i koncepcja ewolucji wieloliniowej J. H. Stewarda zostały uznane przez ich kontynuatorów za komplementarne. Według M. Sahlins'a i E. Service'a, mówiąc o procesie ewolucji, należy uwzględnić jego dwuaspektowość. Proces rozwoju ma wymiar konkretny (ewolucja adaptacyjna) i ogólny. Ewolucja konkretna odnosi się do zmian kultury (a raczej systemu społeczno-kulturowego), które wynikają z oddziaływania środowiska. Kultura jest traktowana tutaj instrumentalnie, jest narzędziem, ciągle udoskonalającym się. umożliwiającym coraz to lepsze wykorzystanie potencjału energetycznego. Kultura to system adaptatywny, jego rozwój jest skutkiem adaptacji do środowiska naturalnego oraz kontaktów między kulturami. (Zmiany wynikające z kontaktów międzykulturowych mogą być przyrównane do zmian, które są rezultatem "współzawodnictwa" międzygatunkowego w świecie organicznym). Taka interpretacja ewolucji kultury jest, jak słusZlllie zauważa Chmielewski, zupełnie nieuzasadniona, jest ona wynikiem nadużywania biologicznego modelu doboru naturalnego. Wyjaśnienie specyfiki świata ponadorganicznego w terminach i przy pomocy praw objaśniających sferę organiczną jest niedopuszczalne ze względu na różny poziom ontyczny tych sfer, a co się z tym wiąże ich odrębną dynamikę i właściwości. Kultura nie może być redukowana do świata organicznego. Chmielewski uważa także, że termin ewolucja opisuje tylko te zmiany, które mają charakter postęp()wy, są ukierunkowane na coraz to większy wzrost stopnia złożoności systemu. Zmianie ewolucyjnej na poziomie ewolucji konkretnej według współczesnych ewolucjonistów nie można przypisać cech immanentności i nieuchronności. Wprowadzając prawo "dominacji kulturowej" (każda zmiana ewolucyjna systemu może być udaremniona przez inny, silniejszy i bardziej rozwinięty system kulturowy), neoewolucjoniści próbują uwolnić swoją teorię od zarzutów stawianych ich poprzednikom. Na gruncie omawianych tutaj koncepcji kultura jest rozumiana bardzo szeroko (ewolucjoniści często posługują się terminem "system społeczno-kulturowy"), obejmuje ona zarówno kulturę w jej wąskim rozumieniu oraz cywilizację i sferę społeczną. "W perspektywie ewolucji konkretnej kultura traktowana jest jako otwarty adaptatywny system, ale zarazem jest ona zintegrowaną całością. organizacją technologii, struktury społecznej i filozofii (...)" (s. 392). Upatrując w technologii i innych podsystemach kultury mechanizmów zmiany rozwojowej ewolucjoniści wskazują więc na wewnętrzne mechanizmy dynamiki kulturowej. Teorię ewolucji ogólnej można traktować jako uogólnienie koncepcji ewolucji konkretnej. Ewolucja ogólna odnosi się do procesów rozwojowych kultury w ogóle, a nie poszczcgó1nych kultur, "to następstwo stadiów rozwoju czy poziomów integracji, to ewolucy jna perspektywa, w której lokalna różnorodność zostaje podporządkowana ogólniejszym wzorom denotującym postęp (...)" (s. 389). Badacze ewolucji ogólnej zmierzają więc do ustalenia schematów powszechnego rozwoju. poprzez wyodrębnienie jego kolejnych stadiów i pewnej regularności w ich pojawianiu się. Nie jest istotna tutaj historyczna ciągłość pojawiania się kolejnych poziomów. gdyż mogą one być wyodrębniane w kulturach nie powiązanych ze sobą (zasada "lokalnego braku ciągłości postępu" E. R. Service'a). Dla rozważań nad ogólną zmianą rozwojową ważny jest jej kierunek - wzrastająca złożoność systemu kulturowego objawiająca się między innymi w skomplikowaniu struktury społecznej i jej stop.rliu integracji. Głównym miernikiem postępu w omawianych koncepcjach jest (tak jak u White'a) ilość ujarzmionej przez system energii. Wzrostowi energii wykorzystywanej przez system kulturowy towarzyszą przekształcenia wzajemnie powiązanych zmiennych takich jak: technika, organizacja, stopień integracji, ideolo- �229 gia, zdolności komunikacyjne (ilość przekazywanej informacji). Jak słuswie zauważa Chmielewski, "postęp ewolucyjny staje się więc konstruktem wielowymiarowym, charakteryzującym się wzajemn:>'m uwarunkowaniem wyodrębnionych zmiennych" (s. 396). Warto również zwrócić uwagę na materializm kulturowy współczesnego ewolucjonizmu, na poszukiwanie determinant rozwoju systemu kulturowego wśród "zmiennych techniczno-ekonomicznych" oraz "techniczno-środowiskowych" (s. 404). Według Szackiego ewolucjonizm klasyczny był antyhistoryzmem i orientacją naturalistyczną. Te same zarzuty, jak twierdzi Chmielewski, mogą być postawione wobec współczesnego ewolucjonizmu. Czy jednak są to jedyne zastrzeżenia, jakie mogą się pojawić przy analizowaniu koncepcji neoewolucjonistycznych? Wydaje się, że nie. Dostrzega to również Chmielewski, zwracając uwagę na preferowanie materialnych determinant w wyjaśnianiu rozwoju kultury. Chmielewski w swojej pracy nie formułuje własnej koncepcji kultury przyjmując jej antropologiczne rozumienie. Takie podejście znacznie ogranicza wartości poznawcze przeprowadzonej analizy. Antropologiczne, szerokie rozumienie kultury unieważnia zarzuty, które można by postawić współczesnemu ewolucjonizmowi przy odmiennym jej pojmowaniu. Koncepcja kulturoznawcza, oferująca węższe podejście do kultury, określa tę sferę bytu ponadorganicznego jako strukturalną, aksjosemiotyczną (konstytuowaną przez relacje między wartościami i znakami), względnie autonomiczną. Perspektywa kulturoznawcza odróżnia kulturę od sfery cywilizacyjnej i społecznej. Odnosząc założenia ne<lewolucjonizmu do tak definiowanej kultury dostrzec można dodatkowe wątpliwości, jakie budzi ewolucjonistyczna teoria kultury. Pojawiające się zastrzeżenia to przede wszystkim: 1. instrumentalne traktowanie kultury; kultura nie wydaje się być ciągle udoskonalającym się narzędziem adaptacji człowieka do środowiska; 2. kultura jest sferą charakteryzującą się specyficzną, sobie właściwą dynamiką; jej rozwój, zmiany należałoby wyjaśniać w kategoriach właściwych tej sferze oraz poszukiwać głównych przyczyn i mechanizmów jej ewolucji w samej kulturze a nie tylko w jej heteronomiach (cywilizacji, społeczeństwie, środowisku naturalnym); 3. rozwój kultury, jej zmienność nie ulega wątpliwości; jednakże przypisywanie rozwojowi kultury cech kumulatywności, charakterystyczne dla ewolucjonizmu, nie jest uzasadnione; 4. wątpliwa także wydaje się być możliwość mierzenia, określania stopll1ia rozwoju kultury i to nie tylko przez proponowane przez ewolucjonistów kryterium energetyczne. Renata Tańczuk Wenancjusz P a n e k, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ss. 238. potrzeb Na rynku księgarskim pojawiła się książka W. Panka Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb CZłowieka. Autor stawia sobie za cel charakterystykę osobowości twórców ludowych oraz psychologicZll1ą analizę wytworów ich twórczości wraz z całym procesem tworzenia, na tle ich środowiska. Praca Panka oparta jest nie tylko, na bogatej literaturze przedmiotu (etnograficznej, psycholo- �230 gicznej, filozoficznej, literaturoznawczej, filozoficznej oraz estetycznej - w sumie :316 pozycji bibliograficznych), ale również na szeroko zakrojonych badaniach ten~f'cwych. Autor przeprowadził badania ze lag-osobową grupą twórców ludowych, zamieszkujących szeroko rozumiany region białostocki, obejmujący swym zasięgiem trz.y województwa: białostockie, łomżyńskie i suwalskie. Książka składa się z czter2c;h części. Pierwsza część, "V której autor przedstawia "problemy teoretyczno-metoJologiczne", nie wnosi nic nowego do teorii sztuki ludowej. Znajdujemy w niej znane teorie sztuki ludowej: J. Grabowskiego, K. Piwockiego, T. Kuczyńskiej, A. Jackowskiego, C. Zielińskiej. Autor przytacza dyskusje toczące się wokół definicji sztuki ludowej i zastanawia się nad jej współczesnym rozumieniem. Sam jednakże opowiada się za klasyczną już definicją K. Piwockiego. W tej części pracy dokonuje także W. Panek przeglądu stanowisk dotYCZi1cych problemu "sztuka ludO\va-sztuka narodowa". Porównuje stanowiska C. K. Norwida, Sto Witkiewicza, Sto Wyspiańskiego oraz St. Bystronia i A. Kłoskowskiej. Dyskutowane są również różne rozumienia pojęcia "tradycji", przy czym W. Panek opowiada się za selektywną definicją J. Burszty. Taki wybór definicji nie łączy się w spójną całość z jego rozumieniem stylu ludowego, który nie powinien ulegać przeobrażeniom, a twórca ludowy winien odpowiadać stereotypowi dawnego twórcy ludowego. Zdecydowanie ciekawsze i naukowo poznawcze są pozostałe trzy części pracy. I tak w drugiej części W. Panek dokonuje zestawień statystycznych grupy respondentów ze względu na: wiek, płeć, rodzaj twórczości, wykształcenie, zawód, sytuację materialną, sposób spędzania wolnego czasu, system wartości, aktywność twórczą i postrzeganie samego siebie. I tak na przykład na sześćdziesięciu przebadanych mężczyzn przypada aż 12 różnych rodzajów twórczości, z czego aż siedemnastu (co stanowi 28,330/0) to rzeźbiarze i tyluż samo garncarzy. Wśród kobiet reprezentowanych jest 13 dziedzin twórczości, z czego 64 kobiety to tkaczki, co stanowi 71,13%. Z analizy badanych respondentów pod względem ich wieku wynika, że najliczniej reprezentowana jest grupa pomiędzy 51 a 60 rokiem życia (31,67%) a zaraz za nią znajduje się przedział wiekowy pomiędzy 60 a 70 rokiem życia (24,330/0). Wśród kobiet najliczniej reprezentowana jest grupa w przedziale wiekowym 36-50 (33,33%) a następnie w przedziale 60-70 (24,44%). Badając omawianą grupę twórców ludowych pod względem wykształcenia wyraźnie można zaobserwować przewagę, jaką, zaróWll10 u kobiet jak i mężczyzn, posiada wykształcenie podstawowe. Drugie miejsce u mężczyzn zajmuje wykształcenie średnie, li kobiet natomiast niepełne podstawowe. Autor zestawił również zawody wykonywane przez twórców ludowych. Zdecydowana większość respondentów to rolnicy i twórcy ludowi, pochodzący z wielodzietnych i wielopokoleniowych rodzm. Oceniając sytuację materiaLną oraz sposoby spędzania wolnego czasu Autor konkluduje, że zdecydowana większość twórców ludowych spędza wolny czas przed telewizorem oglądając filmy oraz słuchając radia i czytając gazety. Twórcy ludowi Białostocczyzny interesują się również sztuką profesjonalną, znają wiele nazwisk twórców z pokrewnych sobie dziedzin. Niestety W. Panek nie podaje tych nazwisk oraz nie zastanawia się nad ewentualnym wpływem sztuki profesjonalnej na sztukę twórców ludowych Białostocczyzny. Autor poddał badaniu także system wartości twórców ludowych. Z analizy zebranych materiałów wynika, że twórcy ludowi cenią sobie najbardziej zdrowie, na drugim miejscu znalazła się rodzina, następnie praca i szacunek. Kolejne miejsca zajęła miłość, przyjaźń i pieniądze. W. Panek analizuje też aktywność twórczą. Artyści ludowi w wiekszości �231 swoje umicjc;tności zawdzięczają najbliższej rodzinie (aż 54,670/0 badanych). Kolejne grupy tworzą: samoucy (23,33%), oraz twórcy, którzy sztuki tworzenia nauczyli się od innych twórców ludowych. Następnie Autor podejmuje rozważania nad procesem twórczym i nad istotą samego dzieła sztuki. Stara się wykazać, że zarówno proces twórczy jak i dzieło sztuki są niezwykle istotne dla twórczości ludowej. Zastanawia się również jacy są twórcy ludowi i jak sami siebie postrzegają. W zdecydowanej większości nie wyróżniają się od swego środowiska "innością", tylko 19 twórców spośród 150 mo\'!i o samotności. Badani przede wszystkim eksponują pogodność usposobienia co według autora uwidacznia się w ich pracach. Uważają siebie za ludzi opanowanych, spokojnych, wesołych, ale są też wśród nich osoby wybuchowe i nerwowe. 'Twórcy ludowi badani przez Pa'l1ka postrzegają siebie pozytywnie, mają pełne zaL;fanie do siebie. Autor badał też czym najbardziej denerwują się twórcy. Na pierwszym miejscu znalazło się pijar\stwo, które jest źle odbierane bardziej przez kobiety niż mężczyzn. Na drugim miejscu znalazło się chuligaństwo i fałsz, kolejne miejsca zajmują: nieuczciwość, chciwość, zazdrość i obłuda. Trzeci rozdział pracy jest niezwykle ciekawy dla etnografa. W. Panek przedstawił w nim próbę psychologicznej analizy osobowości twórców ludowych. Jako :larzędzie badawcze posłużył mu "Inwentarz Osobowości" H. J. Ejsnecka przetworzony przez W. Chojnowskiego. Z analizy zebranych materiałów wynika, że neurotyzm wśród twórców ludowych wynosi 26,34 pk. i tym samym jest wyższy od wszystkich grup zawodowych przebadanych przez W. Chojnowskiego. Aż 56% badanych ma wysoko neurotyczną osobowość a pozostałe 44% niską. Ekstrawertyzm jest reprezentowany w 30,67~/o populacji badanych. Introwertyzm natomiast części2j występuje u kobiet niż u mężczyzn. W powyższej analizie brakuje mi odniesień i porównaj'! do innych grup zawodowych, porównanie to uVITypukliłoby ewentualną "inność" twórców ludowych. Kolejnym bardzo ciekawym punktem pracy jest spojrzenie na dojrzałość społeczną i emocjonalną twórców ludowych. Dojrzałość tę i stopień jej nasilenia W. Panek badał przy pomocy "Testu Zdań Niedokończonych" J. W. Curtisa. Analiza testu pokazała, że twórcy ludowi wykazują dużą troskę o jednostkę, szczęście narodu, są patriotami. Pesymiści to głównie mężczyźni i ilość ich jest znaczna w badanej grupie (tutaj również brakuje danych porówanwczych). Twórcy ludowi charakteryzują się ostrymi konfliktami nerwicowymi, przy czym wskaźnik znerwicowania kobiet jest większy niż mężczyzn. Artyści ci są społecznie nieadekwatni (trudności w kontaktach z innymi ludźmi, wykazują chęć odseparowania się od otoczenia, są niezadowoleni z kontaktów z płcią odmienną, gnębi ich uczucie, że są osobami unikalnymi, posiadają nierealną ocenę sytuacji oraz nierealny kontakt z rzeczywistością). Badanych twórców ludowych charakteryzuje także antagonizm i podejrzliwość. Minimalnie zaznaCZOiJ1esą: zazdrość i brak poczucia bezpieczeństwa. Twórcy ludowi przeżywają silnie konflikty i niezrozumienie wśród najbliższych, są bardzo mocno związani z rodziną i jest ona im niezbędnie potrzebna do pracy twórczej. Książkę kończy prezentacja wybranych twórców ludowych, w sumie jedenaście osób. Autor położył nacisk na ich dojrzałość emocjonalną i społeczną. Próbował ustalić cenione przez nich ideały oraz zajął się wzorami osobowymi badanych twórców, sytuacjami wyjątkowymi w ich życiu (szczególnie brane były pod uwagę te sytuacje, które wywarły istotny wpływ na ich zainteresowania pracą twórczą, jej uprawianie i rozwój), a także poddał analizie system wartości preferowany przez badanych. �232 Praca W. Panka ukazuje twórcę ludowego nie poprzez jego wytwory (co jest cechą charakterystyczną w pracach etnograficznych) ale poprzez jego konstrukcję psychiczną, jego konflikty, marzenia i "sny o przyszłości". Pozwala ona lepiej pomać problemy, z którymi boryka się artysta ludowy oraz lepiej poznać jego warsztat twórczy. Katarzyna Czesław D e p t u ł a, Galla Anonima mit i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa Wydawnictw KUL, Lublin 1990, ss. 411. zOfii genezy Polski. Golqb-Marcinia,l( Studium średniowiecznego, wyd. z historio- Redakcja Mit "początku" wyrażony w opowiadaniach o Piaście i Siemowicie, Kraku i Wandzie, Lechu, Czechu i Rusie stał się trwałym, z pewnością, dziedzictwem polskiej kultury, determinując stosunek społeczeństwa polskiego do własnego kraju, państwa i wspólnoty etniczno-językowej. W kulturze Polaków na stałe zaistniał nie tylko drogą wartości wnoszonych przez dziejopisarstwo, które motyw ów przejęło i rozwinęło w czasach baroku i renesansu, ale także przez literaturę piękną i sztuki plastyczne bogato czerpiące z jego podstawowych zasobów. Mit genezy Polski skodyfikowany na piśmie w wiekach XII-XIV stał się przedmiotem zainteresowania badaczy wielu specjalności. Zagłębiając się w treści wpisane w kronikę Galla AnOlIlima, kronikę Wincentego Kadłubka, kronikę polsko-śląską, kronikę Dzierzwy (bądź Mierzwy), Kronikę Wielkopolską, kronikę książąt polskich oraz zamykające tę serię dzieło Jana Długosza, badacze podejmowali próby wydobycia z jego treści pierwiastka wiarygodnej tradycji historycznej o wydarzeniach przeszłości czasów przedpiastowskich. Skutek tych zabiegów był na ogół dalece wątpliwy. I oto pojawia się kolejna praca, której przemyślenia znacznie odbiegają od dotychczasowych ustaleń, praca o nowym zupełnie podejściu. Mit "początku" Polski, jak powiada Czesław Deptuła, zrodził się, a w każdym razie skrystalizował "w kręgu elit socjalnych państwa polskiego, co oczywiście nie wykłucza spożytkowania i wchłonięcia przez opowieści elementów szeroko pojętego folkloru" (s. 8). Pojęcia "mit" w omawianej pracy nie wiąże autor znaczeniowo z kwestią prawdy i fałszu relacji, wyjaśnia bowiem, iż ma tu na myśli "szczególny sens oraz sposób oddziaływania opowieści, z którym łączy się pewna: struktura formalna przekazu. Mityczne dziedzictwo początku nie daje się przedstawić w czysto dyskursywnym wywodzie, stąd też opowieść genetyczna ujawnia je odwołując się do specjalnego języka" (s. 10). Prawdą jest, że termin "mit" budził w literaturze przedmiotu pewne wątpliwości i rozbieżności, co niewątpliwie związane było z jego znaczną "pojemnością". Posługuje się wszak tym terminem filozofia, historia, religioznawstwo, antropologia kulturowa, socjologia, teoria literatury i psychologia. Każda z tych dyscyplin formułowała własny zakres pojęciowy tego terminu. Szczególnie jednak trudne zadanie pojawiło się przed mediewistyką. Czesław Deptuła chcąc zachować dystans wobec innych znaczeń terminu, relatywizuje je do opowieści traktujących o tym co zdarzyło się "na początku" dziejów pewnych instytucji i społeczności. Twierdzi przy tym autor omawianej pracy, iż "przy swej niekwestionowanej funkcji poznawczej mit nie był prymitywną nauką czy filozofią, wyrażoną w specyficznym języku obrazów i narracji o wydarzeniach. Zawierając w sobie pierwiastek uogólnienia obserwacji oraz pierwiastek spekulacji teoretycznej pozostawał �233; w swej istocie objawieniem" (s. 36). SytuO\vało to, zdaniem Deptuły, opowieść mityczną w sferze sacrum i w zasadniczy sposób decydowało o sile jej oddziaływania, przynosząc rozstrzygnięcie fundamentalnych pytań poznawczych, a więcspecyficzne "wyjaśnianie" kosmicznego i kulturowo-społecznego stanu rzeczy. Stanowił mit jednocześnie obrazową ekspresję zbiorowych pragnień, nadziei i dążeń, lęków, konfliktów i frustracji. Zauważa też autor więź mitu z rytuałem uznając ją za jedno z podstawowych zagadnień dyskutowanych w dziedzinie wiedzy o mitach. Zaznacza, że mit będąc swoistym "symbolem", z pewrnością nie wiąże się z "dogmatem", bowiem opowieści mityczne ilustrowały rzeczywistość niezwykłą,. przeżywaną w szczególny sposób. To jakby z definicji pociągnęło za sobą konieczność występowania w narracji (ustnej bądź literackiej) wydarzeil cudownych przekraczających porządek zwyczajnego życia. Niewątpliwie interesujące są tu rozważania autora dotyczące relacji zachodzących między mitem a podaniem. Wprowadza do tych rozważań kategorię czasu i przestrzeni. Podstawą teoretycznych rozważań Czesława Deptuły jest oczywiście dzieło Galla. To na jego podstawie rodzą się nowe, dla nauki, wartości. Nie omirnął jednak autor interpretacyjnych dokonań powstałych na gruncie Kroniki, wprowadzonych do nauki polskiej przez Aleksandra Briicknera, Karola Potkańskiego, czy Feliksa Justyna Gajslera. Jednak, jak sam przyznaje, "szczególny dług" zaciągnął wobec Andrzeja Feliksa Grabskiego i Brygidy Kiirbis. Przypomina też o pracach Kazimierza Slaskiego, Gerarda Labudy, Romana Hecka i Henryka Łowmiańskiego, którego studium "Religia Słowian i jej upadek (VI-XII w.)" wykazuje tendencję do "pozytywistycznego" zubożenia sensu opowieści, której przeciwstawia się womawianej pracy. Natomiast w kategoriach komplementarności traktuje Deptuła pracę Jacka Baszkiewicza pt. "Podanie o Piaście i Popielu" bazującą na metodzie badawczej Georgesa Dumezila. Nie poprzestaje na tym, jest to bowiem praca interdyscyplinarna. Sięga w niej autor po zdobycze różnych dziedzin nauki: religioznawstwa, biblistyki, semiotyki kultury i antropologii kulturowej, teorii literatury i socjologii, bez kt6rych trudno byłoby wyobrazić sobie kształt owej pracy. Nie sposób om6wić tu całej, tak pedantycznie napisanej pracy. Zaznaczyć jednak i podkreślić należy, iż właśnie metodologiczne rozważania Czesława Deptuły prowadzone z punktu widzenia mediewisty, a dotyczące zasadności stosowania terminu "mit" i jego przydatności w naukach humanistycznych, wydaje się być bardzo użyteczne dla etnologa. Daje się bowiem zauważyć, że w latach ostatnich problem 6w w ludoznawstwie jakby przygasł, bądź został zbagatelizowany. Rozważania o micie, aczkolwiek nie tylko one, sytuują ową pracę w rzędzie tych, kt6rych znajomość wydaje się być niezbędną w pracy każdego bodaj etnologa chcącego pozostawać w kręgu wielkiej humanistyki. Wojciech Łysiak Marek L a t o s z e k [red.], Kaszubi. Monografia socjologiczna, wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszowski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzesz6w 1990, ss. 378, 1 mapa. Przedstawiana książka składa się z sześciu rozdziałów napisanych przez pięciu autorów, wstępu oraz kr6tkiego podsumowania. Przygotowana została w ramach Centralnego Programu Badań Podstawowych09.8. ;,Rozw6j regionalny, rozw6j 10- �234 kalny, samorząd terytorialny", a konkretnie tematu: "Socjologiczne problemy społeczności lokalnych" (4).. Za podmiot egzemplifikujący społeczności lokalne obrano Kasz'.1bów. Pracę poprzedza bardzo interesujący wstęp Gerarda Labudy, znanego histol-yka i znawcy problemów kaszubskich. Wprowadzając w tematykę książki G. Labuda podkreśla potrzebę badań nad Kaszubszczyzną określając Kaszubów, za autorem IV rozdziału, B. Synakiem, jako regionalną społeczność etniczną, o silnym poczuciu tożsamości, która nadal ma jednak charakter etniczności tradycyjnej, wynikającej z faktu urodzenia się w tej grupie genetycznej i pozostawania, z racji zamieszkiwania, jej członkiem. G. Labuda zwraca uwagę na historyczne uwarunkowania kształtowania się tej grupy podkreślając też wagę, kontynuowanego we wszystkich prawie rozdziałach, problemu samookreślenia jako najistotniejszego czynnika tożsamości Kaszubów. Uwypukla też rolę determinantów biernych i czynnych (obiektywne cechy kulturowe, językowe oraz samoidentyfikacjaJ. Kończąc wstęp G. Labuda wysuwa pewne wnioski praktyczne mające służyć utrzymywaniu się odrębności Kaszubów. Ma to być nauczanie w szkołach na terenie Kaszub o odrębności Kaszubów i ich dorobku kulturowym, oraz scalenie administracyjne h.:dności kaszubskiej (obecnie jest rozbita na trzy województwa). Przystępując do charakterystyki właściwych rozdziałów pracy pozwolę sobie na parę uwag ogólnych. Tematyka pracy, we wszystkich rozdziałach, skupia się na problemach charakteru etniczności i tożsamości Kaszubów. Wszystkie analizy, refleksje i opisy prowadzą do potwierdzenia przyjętego założenia o charakterze Kaszubów jako regionalnej społeczności etnicznej, zaliczanej również do grupy pogranicznej, czy autochtonicznej. Potwierdzenia szukano w samookreśleniu i samoidentyfikacji, oraz czynnej znajomości dialektu kaszubskiego, przez większość autorów nazywanego "mową kaszubską". Przyjrzyjmy się teraz problematyce poszczególnych rozdziałów. Autorem I i II rozdziału jest Marek Latoszek. Pierwszy, pt.: "Kaszubi - grupa etniczna o statusie autochtonicznym", jest wprowadzeniem. Autor zajmuje się w nim relacją grupy do zajmowanego terytorium, zastanawiając się, która z nazw, grupy czy terenu. była wcześniejsza. Następnie, stawiając jako główny wyróżnik, język, na podstawie stopnia znajomości, określa zasięg terytOTialny grupy. Zastanawia się też nad rolą kresowości położenia Kaszubów i aspektem świadomości jako podstawowego identyfikatora grupowego. Tegoż autora rozdział II: "Kaszubi - ich lokalizacja i liczebność w obrębie obszaru dialektów kaszubskich i jego bezpiśrednim sąsiedztwie", zawiera analizę materiałów empirycznych (ankietowych), dotyczących autoidentyfikacji oraz stopnia znajomości "mowy kaszubskiej". Na podstawie tej analizy autor, sporządzając mapę, próbuje określić zasięg kaszubszczyzny, jej centra i obszary peryferyjne. Rozdział ten zawiera ponadto charakterystykę procedury badawczej. Niepokój budzi tu oparcie większości analiz o ankietę "pocztową", czyli rozsyłaną. Następny (III) rozdział jest pióra Henryka Galusa i dotyczy Kulturowego pomostu między pokoleniami społeczności kaszubskiej. Tu problem ujęty jest diachronicznie, a autor omawia (na badanej próbie) przekaz tradycji kulturowych i języka w poszczególnych generacjach. Pozwala mu to na stawianie wniosków o trwałości poczucia odrębności Kaszubów. W rozdziale tym podjęto również próbę analizy wpływu osadników przybyłych na teren Kaszub po 1945 roku i przebiegu procesu integracji. W podrozdziale poświęconym Międzypokoleniowemu przekazowi kultury, a tożsamości etnicznej, obok języka, autor zwraca uwagę na rolę elementów kultury tradycyjnej oraz świadomości etnicznej na poziom tożsamości. Rozdział IV, Brunona Synaka, "Subiektywne aspekty tożsamości kulturowo-et- �235 nicznej ludności Kaszub", opiera się również na analizie samoidentyfikacji Kaszubów, oraz roli Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w podtrzymywaniu tożsamości oraz budzeniu się, jak to określa, "nowej etniczności". Tekst i wnioski ilustrują ciekawie dobrane wypowiedzi respondentów. Rozdział V, napisany przez Janusza Iskierskiego, nosi tytuł: "Problematyka et:l;czna wybranych społeczności lokalnych mikroregionu puckiego: tożsamość, wi~ź, język". Poświęcony jest on również wiodącej w tym tomie problematyce tożsamości i odrębności Kaszubów opartej na analizie wybranych społeczności. W określaniu Kaszubów i nie-Kaszubów posługuje się w interesujący sposób stereotypem. Zwraca też uwagę, że badając określenie składające się na stereotyp, często przyjmujemy optykę polanocentryczną, co nie pomaga obiektywnej ocenie. I~teresujące uwagi dotyczą też współczesnego poczucia "polskości" i więzi z Polską Kaszubów, o \viele silniejszych niż np. Slązaków. Analizując cechy tożsamości Ka~zubów J. Iskierski podkreśla fakt pojavviającego się pluralizmu kulturowego i społecznego tej grupy. I on zwraca uwagę na działania i rolę Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w utrzymywaniu tożsamości Kaszubów. Również u tego autora, jako naczelny determinant odrębności, występuje aspekt języka, a analizie deklaracji używania "mowy kaszubskiej" i jej statusu, poświęca dużo uwagi. Ostatni, VI rozdział, "Mieszkańcy miasta Helu", jest opracowaniem Olgierda Sochackiego. Autor zwraca uwagę na fakt zmniejszania się kaszubskiej ludności Helu, opierajqc się na analizie danych statystycznych i demograficznych. Wskazuje również na trudności badań nad tożsamością w takim mieście jak Hel, gdzie dużo jest przybyszów i to często tymczasowych, jak wojsko i wczasowicze. Rozdział ten ma charakter wyraźnie informacyjny. Pracę kończy posłowie M. Latoszk,l. Przedstawione teksty można podzielić na trzy grupy: - uniwersalistyczną zawierającą refleksje natury ogólnej, rozpatrującą tożsamość i etnłczność jako kategorie badawcze, - historyczną - rozważającą Kaszubów w procesie przemian, konkretno-opisową (również zawierającą szczegółowe tabele), analizy z badań nad samoświadomością i sprawami języka, itp. W pracy zwraca uwagę duża ilość powtórzeń. Często na przykład ten sam autor wielokrotnie podejmuje problem roli "mowy kaszubskiej". Szczególnie wiele tych powtórzeń jest w obu rozdziałach M. Latoszka. Wydaje się, że zrobienie z obu jednego tekstu i skomasowanie omawianych zagadnień poprawiłoby przejrzystość i konstrukcję. Najbardziej zwarty konstrukcyjnie i jasny wydaje się rozdział B. Synaka gdzie autor na wstępie jasno określił cel opracowania, scharakteryzował warsztat badawczy. Nieco obaw budzą tablice w wielu rozdziałach, gdyż często podstawa wyliczeń jest zbyt wątła. Wyciągane z tych małych liczb odsetki mogą sugerować zbyt pochopne wnioski. Również opieranie daleko idących wniosków o materiał z ankiet "pocztowych", mogących być przecież deklaracją a nie stanem faktycznym, budzi zastrzeżenia. Wydaje się również, że na początku pracy winno się znaleźć miejsce na uporządkowanie używanych określeń "język kaszubski", ,.mowa kaszubska", "dialekt", gdyż często są one stosowane zamiennie (odesłanie do literatury językoznawczej nie wystarcza). Również sprecyzowaniu powinny ulec pojęcia: "grupa etniczna", "grupa pograniczna", "grupa regionalna", "grupa autochtoniczna". I na końcu uwaga dotycząca przygotowania tekstu, zdecydowanie nie dopra,.. cowanego. W wielu przypisach są nieścisłości, wiele zapisów bibliograficznych jest niepełnych, nie mówiąc już o poprzekręcanych nazwiskach i błędach w tekście . .Jest to łyżka dziegciu w beczce miodu. A szkoda. �236 Przedstawiona praca, acz nierówna, wnosi spory ładunek poznawczy do nieczęsto podejmowanej dotychczas problematyki grup pogranicza, a przemyślenia jej autorów dotyczące tej problematyki, stanowią interesujący dorobek i powinny mobilizować do jej kontynuowania. Anna Andrzej S a k s o n, Mazurzy znań 1990, ss. 342. - społeczność pogranicza, Instytut Szyfer Zachodni, Po- Książka Andrzeja Saksona jest monografią etnicznej grupy Mazurów osiedlonej przed paru wiekami na terenie dzisiejszego terenu Mazur, a historycznie ziem plemion pruskich. Sprowadzili ich tam Krzyżacy z Mazowsza w XIV-XVI wieku i odtąd lud ten żył i rozwijał się w oderwaniu od Macierzy odcięty granicą polityczną. Losy tej grupy, związanej z dwoma państwowościami: niemiecką i polską, żyjącej zwartą polską grupą w kulturowym i językowym otoczeniu niemczyzny, poddaną twardym regułom niemieckiej administracji, były typowe dla grup pogranicza i tak je potraktował w swych analizach autor. Niezmiernie interesujący wstęp do książki napisał znany socjolog Jan Szczepański. Podkreśla w nim ogromne walory dokumentalne pracy jak i emocjollalne zaangażowanie autora w podejmowaną problematykę. Uważa, że wartość dokumentu podkreśla obecna sytuacja tej grupy, zanikanie jej na terenie Mazur na Sk;ltek migracji na zachód, do Niemiec. Pracę autor oparł na ogromnym materiale o różnej proweniencji. Do analizy posłużyły bowiem bogate materiały z. jego badań empirycznych w terenie (autor odwiedził prawie wszystkie rodziny mazurskie), źródła archiwalne i stworzone przez innych badaczy (socjologiczne, etnograficzne), dotarł też do niedostępnych dotychczas archiwów PZPR dotyczącyc akcji weryfikacyjnych i migracji. wreszcie wyzyskał bogatą w przyczynki prasę, szczególnie miejscową i literaturę piękną. Ta różnorodność źródeł wypływa z kierunków zainteresowań. A. Sakson, socjolog, badaną problematykę sytuuje na pograniczu 3 dyscyplin: socjologii, historii i etnografii, sprawnie posługując się całym materiałem. Jan Szczepański podkreśla we wstępie, między innymi, właśnie tę umiejętność organizowania warsztatu naukowego. Charakteryzując sytuację Mazurów w ich historycznym i współczesnym wymiarze autor przyjmuje 3 teoretyczne płaszczyzny rozważań: - teorii adaptacji społecznej, - teorii dezintegracji społecznej, - teorii trwania. To podporządkowanie teoriom społecznym ma odbicie w całej konstrukcji pracy gdzie główne rozdziały zawierają: rozdz. II. "Problem adaptacji społecznej Mazurów po 1945 r." (tu zmiany demograficzne, przemiany połoźenia materialnego i zderzenia kultur), rozdz. III "Procesy dezintegracji społecznej" (kierunki uprzedzeń i wrogości, kierunek rozczarowania, kierunek podwójnej obcości po migracji, wyjazdy i powroty), rozdz. IV "Współczesne przemiany społeczności mazurskiej. Kierunek trwania". Rozdziały zawierające analizę szczegółową poprzedza "Wstęp" zawierający implikacje teoretyczne traktowania Mazurów jako grupy pogranicza etnicznego, ję- �237 zykowego i państwowego oraz charakterystykę źródeł i materiałów. Rozdział I to jakby wstęp historyczny ("Losy ludności mazurskiej do 1945 roku"), bez którego nie można zrozumieć sytuacji współczesnej. Autor wskazuje tu zna znaczenie innego wyznania (Mazurzy są w swojej masie protestantami). Zwraca też uwagę, że cały ciąg dziejów Mazurów jest głęboko historycznie uwarunkowany. Znajdujemy tu również omówienie pojęcia pogranicza społecznego na Mazurach, problem mazurski w latach 1914-1933, losy Mazurów w III Rzeszy i II Rzeczypospolitej. Pracę kończy "Podsumowanie" i bardzo bogata bibliografia tematu. W toku analizy A. Sakson próbuje wskazać na pewne przyczyny i determinanty losu Mazurów skazanych na "peryferyjność" na skutek położenia w grupie pogranicza i odcięcie granicą polityczną aż do końca II Wojny Swiatowej. Po roku 1945, po powrocie w granice Polski, grupa ta znajduje się dalej, mówiąc delikatnie, w sytuacji niekorzystnej, teraz dla odmiany traktowana przez swoich jako Niemcy. Tragicznej dyskryminacji tej grupy i jej konsekwencjom poświęccme jest w książce dużo miejsca. Autor opiera się tu na dokumentach i własnych badaniach terenowych. Problem ten przedstawiony jest w tak pełny sposób po raz pierwszy. Jest to tym cenniejsze, że zebrane relacje terenowe stanowią źródło unikalne - większość z tych ludzi wyemigrowała już na stałe z Polski. Z interesujących spraw drugoplanowych, w próbie interpretacji zachodzących zmian w tej społeczności, autor zwraca uwagę na pokoleniowe różnice w traktowaniu problemu (i stopniu świadomości). Opiera się tu na teorii trwania. Podkreśla też wagę "zderzenia" kulturowego z osadnikami z różnych regionów Polski po 1945 w procesie adaptacji i integracji, a szczególnie różnic cywilizacyjnych. W pracy nie ustrzegł się też A. Sakson pewnych nieścisłości i niedomówień. Pewne sprawy są również dyskusyjne. Za najważniejszy wydaje mi się brak zwrócenia uwagi na Mazurów-katolików, a takich było sporo np. w byłym powiecie ostródzkim i działdowskim. Podkreślając, bardzo słusznie, znaczenie różnic wyznaniowych tak historycznie w stosunku do sąsiedniej Warmii jak i współcześnie do napływających po 1945 r. osadników, należało chociaż zwrócić uwagę na ten problem. Tym bardziej, że próby katolicyzacji Mazur ponawiane były od połowy XIX wieku. Brak mi też omówienia koncepcji zasiedlania Ziem Odzyskanych przygotowanej w Radzie Naukowej do zagadnień Ziem Odzyskanych przez Kazimierza Dobrowolskiego. Była ona niezwykle interesująca i wskazywała na wcześniejsze naukowe zainteresowania problemami Mazurów w Polsce. A. Sakson wymienia tę Radę i to w kontekście badań terenowych prowadzonych na Mazurach w latach 1956-8 (s. 7). Inną sprawą, przedstawioną nieprecyzyjnie, była sprawa zmiany nazwisk {s. 141). Autor. już w rozdziale przedstawiającym sytuację współczesną, pisze o zmianie nazwisk niemieckich na brzmiące po polsku. Należałoby tu wspomnieć o sytuacji odwrotnej po plebiscycie w 1920 roku Niemcy b. wielu Mazurom zmieniali' nazwiska polskie na niemieckie, najczęściej je zresztą tłumacząc, tak jak i nazwy miejscowości. Nie zgadzam się też z sądem, powtórzonym za pracą L. Szwengrub, o zapominaniu języka polskiego przez migrujących do Niemiec Mazurów. Przeczą temu badania i relacje. Nie ustrzegł się też A. Sakson szeregu pO\vtórzeń. Np. kwestię gospodarstw spornych z osadnikami powtarza kilkakrotnie. Ostatnia uwaga odnosi się do wstępu J. Szczepańskiego, a nie pracy A. Saksona. J. Szczepai1ski podkreślając znaczenie różnic w poziomie cywilizacyjnym �233 w procesie adaptacji przenosi to również na r6żnice w kulturze duchowej i społecz.nej (s. X) Mazurów w stosunku do osndników. Prawda jest jednak tal{a że właśnie elementy kultury duchowej i społecznej Mazurów zachowały wiele aTchaizmów i były w większości swych wątków polskie i zbieżne z wzorami w tym zakresie grup osadniczych. I to podobieństwo, a często tożsamość, były wlaśpje "pomostem" w procesie integracji. Książka Andrzeja Saksona, stanowiąca bardzo bogato udokumentowaną monografię tożsamości Mazurów likwiduje białe plamy z tego zakresu. Stanowi też interesujący przyczynek do charakterystyki stosunków polsko-niemieckich, tych na szczeblu podstawowym. Wydaje się, że obecnie, w sytuacji budzenia się i artykułowania odrębności etnicznych i ruchów mniejszościowych książka ta jest specjalnie aktualna. Anna Szyjer / Jacek kańców O l ę d z k i, MurzYnowo. wioski nadwiślańskiej skiego, Warszawa Znaki XVIII-XX 1991, ss. 432, ilustracje, istnienia i tożsamości w., Wydawnictwa kulturalnej Uniwersytetu mwsz- Warszaw- plany. Jest to książka interesująca, ważna i niezwykła. Interesująca dlatego, że' choć napisana na podstawie materiałów z jednej wsi, nie jest monografią wioskową lecz propozycją zrozumienia prawd szerszych. Także dlatego, że z niespotykan.) w innych pracach determinacją, prezentuje procedurę badań terenowych opartą na założeniu "dwupodmiotowości": podmiotowości zarówno członków wybranej do obserwacji społeczności jak i badacza, poznających sil; wzajemnie bez utraty swej tożsamości. Jcest to książka ważna z tego przede wszystkim powodu, że mówi do etnologów także o nich samych, wpisując do etosu grupy zobowiązania etyczne. J~s:t to wreszcie książJq niezwykła dlatego, że nie ukrywa znaczenia doświadczeń i osobowości badacza dla sposobu prezentowania przez niego i rozumienia obserwowanej społeczności. Niezwykłość książki polega również na dobrym pisarstwie, znakomicie wykorzystującym także teksty zastane i wywolane, a jednocześnie sugestywnym. Siła przekonywania autora jest tak wielka, ż~ got6w jestem traktować wszelkie jego nie udowodnione supozycje a nawet potknięcia logiczne i faktograficzne jako świadomie zastawione pułapki - zamierzoną prowokację intelektualną. Książka fascynuje ale jest zarazem niełatwa. Trudności w lekturze spowodowane są obecnością \V niej wielu wątków i upodobaniem do dygresji, prowadzr:niem narracji w językach różnych koncepcji teoretycznych a także zmienianiem języka pracy w zależności od realizowanego w określonym jej fragmencie celu, wykraczaniem poza przyjęte granice terytorialne i zacieraniem poziomów chrcnologicznych, wreszcie nieostrym definiowaniem pojęć. Dlatego uzasadnionym zabiegiem będzie postawieni<! wobec pracy pytań podstawowych: 1. o jej przedmiot i cele; 2. o źródła i sposób ich krytyki; 3. o założenia decydujące o wyborze materiałów i ich interpretacji. Przedmiotem pracy są wymienione w tytule "znaki islnienia i tożsamości". potraktowane szeroko jako wszelkie manifestacje kulturowe, zdolne informow;;ć o osobOwości badanych jednostek i charakterze grupy. Interesuj'lce a jednocześnie dyskusyjne jest przyjęcie rozdzielności między istnieniem i tożsamością i zhierarchizowanie tych dwóch stanów oraz uznanie tożsamości za stan niższy w stosunku �239 do istnienia (s. 17). Gdzie indziej (s. 314) dowiadujemy się, że obydwa te stany są ',.vynikiem i prowadzą do dualizmu postaw. Swiadomość istnienia wyraża się, w traktowanych jako nieimperatywne, uczuciach ukontentowania i życzliwości, natomiast poczucie tożsamości bliskie jest imperatywnym uczuciom nieprzejedn:mia i chęci posiadania. Dychotomia "istnienie-tożsamość", jeszcze gdzie indziej (s. 3!l6) traktowana jest jako zainspirowana dwudzielnym rozdziałem wartości i postaw na "być" i "mieć". Autorowi wolno jest poszukiwać inspiracji dla swoich poglądów, moim zdaniem jednakże zakres i treść obu tych par opozycyjnych są zdecydowanie różne. Podział zaproponowany w pracy nie jest dla mnie przekonujący przede wszystkim z powodu nie zadowalającego określenia jego członów. Tożsamość nie jest czymś, co da się oddzielić od ludzkiego istnienia, jest jego aspektem i nie może być mu przeciwstawiona. Potrzebę tożsamości, i szerzej problemy egzystencji ludzkiej, łatwiej zrozumieć, kiedy tożsamość potraktuje się nie jako rozdzielną i "niższą" a zarazem antagonistyczną w stosunku do istnienia ale jako łączną z nim i komplementarną. Myśl o dualizmie istnienia i tożsamości jest zreszą li J. Olędzkiego nowa. Nie ma jej w artykule "Znaki istnienia" opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej w roku 1985 i uznawanym przez autora za wstępny wykład tez książki. Również w samej pracy, skoncentrowanej na zrozumieniu osobowości pełnych i całościowego charakteru kulturowego grupy, myśl ta tylko gdzieniegdzie ingeruje w prowadzone analizy. Zrozumienie przede wszystkim, a dopiero póżniej wyjaśnianie, jest podstawowym celem pracy. Autor szuka bliskiego kontaktu z przedmiotem badań. pragnie upodmiotowić twórców interesujących go manifestacji kulturovlych, wnika w indywidualne i zbiorowe sposoby myślenia i zachowania poznając ludzi, historię, specyfikę miejsca. Konfrontuje posiadaną przez siebie wiedzę i własne doświadczenia z zaobserwowanymi zjawiskami i na tej podstawie wypowiada swój pogląd na temat osobowości badanych jednostek i charakteru społeczności - mieszkańców Murzynowa. Szerokość spojrzenia, umieszczenie każdego z zaobserwowanych faktów w rozległej perspektywie historycznej, geograficznej i intelektualnej, pozwoliły jednocześnie uniknąć J. Olędzkiemu płycizn monografizmu. Zgadzam się ze stwierdzeniem autora, czemu już dałem wyraz, że jego praca nie ma charakteru monografii wsi. Jest studium uniwersalnego problemu skomplikowanych relacji między warunkami i czasem bytowania a światem wartości. Próba zrozumienia podstawowych wartości kierujących sposobem życia nie jest jednakże jedynym celem pracy. J. Olędzki pragnie jednocześnie dać w IlleJ wyraz swoim niepokojom i tęsknotom etycznym, zaprotestować przeciwko wartościom wrogim ludziom, takim jak przemoc, pyszałkowatość, brutalność, niepohamowana żądza posiadania, gnuśność czy kłamstwo i wesprzeć wartości pożądane: życzliwość, stateczność, dbałość, prawdomówność. To właśnie celom normatywnym ma służyć zaproponowany dualizm istnienia i tożsamości. Dyskurs etyczny, to pojawiający się, to niknący na stronicach rozprawy, choć dotyczy spraw uniwersalnych, odnosi się przede wszystkim do dwóch światów, których równorzędność została w pracy zaproponowana: świata mieszkańców badanej wioski i innych społeczności wiejskich oraz świata badacza i środków etnografów, z którym badacz się identyfikuje. Dyskurs ten dostrzega obecność sprzecznych z sobą wartości w postawach ludności chłopskiej, nie omija trudnych zagadnień, takich choćby jak stosunek człowieka do zwierząt i zabijania zwierząt, lecz przede wszystkim służy jednak wyeksponowaniu wartości pozytywnych, humanitarnych. Badacz, rygo:-ystyczny wobec siebie' i próbujący równoważyć etyczną dwuznaczność ingerowania w sprawy bad:lllcj społeczności otwarciem się ',.vobec nicj, nadmiernie jednakże �"240 \ upraszcza postawy swoich naukowych poprzedników. Dostrzega w nich mianowlcle jedynie "...chwalebne, a tym samym nie budzące zastrzeżeń etycznych ..." motywy ucieczek w inną niż własną kulturę (s. 10). Na taką upraszczającą idealizację nie pozwala choćby lektura dziennika B. Malinowskiego, ukazującego jego rozdarcie między kulturami a także "obcesowość" wobec wyspiarzy ("Mam poczucie własności: to właśnie ja ich opiszę, ja ich stworzę") oraz znajomość sformułowanego przez Clifforda Geertza etycznego i epistemologicznego dylematu "Bycia tam, pisania tu". Czy należałoby zaproponować rozdzielanie w pracy tych dwóch celów i porządków: poznawczego i normatywnego? Sądzę, że nie. Ich połączenie nadaje pracy szczególny wymiar i walor, ma także zbyt wielkie znaczenie dla autora, choć może przydałaby się refleksja nad ich odrębnością. Także refleksja nad łatwością z jaką etnologowie angażują się w tworzenie mitów. Mit bohatera ludowego wyłaniającego się w wyniku "fascynującej ciągłości historycznej pojawiania się postaci niezwykłych" (s. 431) na badanym przez J. Olędzkiego terenie przyjąłbym lepiej, gdyby został on przez etnologa zarejestrowany anie tworzony. Zespół źródeł wykorzystanych w pracy imponuje swoją różnorodnością i bogactwem. Są to przede wszystkim źródła wywołane i ujawnione przez samego badacza w trakcie przebywania na terenie wioski i prowadzenia tam poszukiwań etnograficznych i historycznych. Interesująca i dobrze opisana jest przyjęta przez J. Olędzkiego procedura etnograficznych badań terenowych, zakładająca obecność w życiu wioski, określona jako zmodyfikowana forma badań uczestniczących i uzasadniona stworzeniem muzeum i pracowni plastycznej dla dzieci wiejskich oraz podmiotowe traktowanie poznawanych ludzi. W tym modelu badań wywiad. kwestionariuszowy schodzi na plan dalszy a rośnie znaczenie przypadku, zresztą wspieranego przez badacza, ułatwiającego dotarcie do spontanicznych zachowań· l wypowiedzi uczestników kontaktów. W ramach tak prowadzonych badań obsęrwator staje się zarazem obserwowanym a informator - rozmówcą. Uderza wielka zdolność wnikania w postawy obserwowanej grupy ludzi i dramatyczny wręcz wysiłek zrozumienia czym jest murzynowski genius loci. Poszukiwania historyczne objęły gromadzenie archiwaliów, w tym wykorzystanie zespołu dokumentów parafialnych i innych wybranych zespołów archiwalnych oraz rejestrację wszelkich poza piśmiennych śladów przeszłości (mity, toponimia, materialne pozostałości przeszłości, w tym wgłębienia i inne znaki na murach kościoła). Ponadto autor korzysta z wyników badań terenowych w Murzynowie innych etnologów, którymi byli pracownicy i studenci Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz bogatego zestawu literatury, w tym literatury pięknej docenianej ze względu na przedstawiony w niej "rozumiejący" obraz wsi. Jakie przyjęto zasady krytyki i wstępnej interpretacji źródłowej? W stosunku do materiałów z etnograficznych badań terenowych kryterium wiarygodności żródła jest sposób jego uzyskania a także zgodność przekazywanych informacji z wiedzą badacza. Rozpatrując znaleziska historyczne, np. wymienione już wgłębienia na murach kościoła, autor mniej jest zainteresowany jednoznacznym wyjaśnieniem ich genezy i funkcji i zakwestionowaniem interpretacji dotychczasowych, lub udowodnieniem ich "prawdziwości" (nie jest pewny np., czy mit o pochodzeniu wioski nie został wymyślony po to, aby zadowolić etnologów) a bardziej znalezieniem dla nich miejsca w całościowej koncepcji. Zalecałbym ostrożność w takiej interpretacji źródeł pisanych z przeszłości, która opiera się na przekonaniu o niezmienności znaczenia terminów w nich użytych. Określenie "aktora" które pojawiło się w pozwie Marianny Karskiej, dziedziczki Zarzeczewia, nie oznacza artystki (s. 93), a nazwa terenowa "ogrody" i nazwa ludzi "ogrodnicy" nie dowodzi uprawy ziemi �241 sposobem kopieniaczym (s. 110). Stwierdzenie "We wsi mogło nie być pól" (s. 47) dobrze, co prawda, służy tezie o zasadniczej .odrębności dziejów Murzynowa, jest jednakże zbyt radykalne. We wsi mogło być mniej pól. Współczesnymi także oczami patrzy badacz na spisy inwentarza zawarte w XVIII-wiecznych aktach sporządzonych w okolicach Murzynowa. Drobiazgowy charakter inwentarza zamieszczonego w pozwie Marianny Karskiej nie może być dowodem potwierdzającym dbałość, jakoby "wszechmocną i wszechobecną w kulturze tych stron" (s. 93), gdyż powtarza ujednolicone cechy aktu sądowego w ówczesnej Polsce, oczywiście wyrażającego,w bardzo interesujący sposób, stosunek do ludzi i rzeczy. Wartościowy natomiast i oryginalny jest w pracy sposób stawiania dokumentom XVIII i XIX-wiecznym, szczególnie zapisom w księgach parafialnych, nowych pytań otwierających możliwość wniknięcia w osobowość dawnych mieszkańców Murzynowa, a także w inne sprawy, np. strukturę społeczno-zawodową wsi. Autor dostrzegł m.in. interesujący fakt największego zróżnicowania tej struktury w początkach XIX wieku. Ostatnie pytanie postawione pracy dotyczy założeń kierujących wyborem za,. gadnieil i materiałów i ich interpretacją. Autor broni się przed zakwalifikowaniem go do jakiejś określonej orientacji teoretycznej i uznaje za uzasadnione korzystanie z różnych doświadczeń metodologicznych. Nie tylko składane przez autora deklaracje ale przede wszystkim treść pracy potwierdza przyjętą opcję i nadrzędność celów pracy dla wyboru zagadnień i materiałów i sposobu ich przedstawiania. Długa lista zawartych w pracy studiów poświęconych poszczególnym zagadnieniom, interesująco napisanych i posiadających autonomiczną wartość, dotyczących m.im. o:l:naczania i wartościowania przestrzeni, mitów o pochodzeniu mieszkańców wsi i początkach kościoła, identyfikacyjnej wartości wieku, stosunku do zwierząt itp., dostarcza przekonywającej podstawy do wypowiadania się na temat osobowości mieszkańców wsi i charakteru społeczności. J. Olędzki pragnie zrozumieć ludzi przez nawiązanie z nimi jak najściślejszego kontaktu, ułatwiającego odczytanie sensu zawartego w ich sposobie życia. Zarówno tak założony cel jaki niechę¢ do podporządkowania się określonym paradygmatom metodologicznym oraz umanie roli przedmiotu badań w kształtowaniu metody, zbliża PQstępowanie J. Olędzkiego do stanowiska hermeneutyki. Warto w związku z tą konstatacją zadać kolejne pytanie o treści, które zdaniem autora kierują kształtowaniem świata wartości i wzorów zachowań ludzi,. i tym samym umożliwiają, jeśli są dostrzeżone, określenie istotnych .ich cech. W rozważaniach J. Olędzkiego ;~jawnia się· zainteresowanie dwoma rodzajami tego rodzaju czynników. Pierwszy z nich związany jest z istniejącym porządkiem w świecie wartości (wartOści narzucone kulturze, "niższe", humanitarne i nie humanitarne, związane z istnieniem i tożsamością) natomiast drugi,równie w pracy ważny, a nawet częściej przywoływany, zakłada uwarunkowanie osobowości i chao: rakteru społeczności przez historycznie określony sposób. bytowania. Pierwszy zespół tłumaczy uniwersalne podstawy kultury i przerzuca pomost między światem badanych i badaczy, drugi natomiast decyduje o pojawieniu się odrębności kulturowych. Ten ostatni właśnie wyjaśnia wyjątkowość mieszkańców Murzynowa, spo.., łeczności o wyróżniającym się, zdaniem autora, poziomie intelektualnym i emocjonalnym. Przyczyn tej odrębności i wyjątkowości należy szukać w specyfice miejsca nad wielką rzeką, otwartego na świat, zmuszającego do podejmowania zajęć z trudem poddających się kontroli w ramach systemu pańszczyźnianego. Dawniej praktykowany sposób życia tylko do jakiegoś momentu warunkuje cechy jednostek i grupy i stąd wysiłek badacza skierowany został na tropienie śladów odrębności 16 Lud t. LXXIV �242 związanej z przeszłością i rozpływających się we współczesności, w kt6rej znik,:ją dawne r6żnice w bytowaniu, i Murzynowo staje się "zwykłą" wsią rolniczą. Cennym uzupełnieniem tekstu są ilustracje i plany o wielkiej wartości dokumentacyjnej i artystycznej. Spośród fotografii szczególnie podoba mi się martwa natura z przyborami do golenia - tyle razy oglądany znak męskiej i domowej codzienności, podniesiony do rangi symbolu pewnego okresu i stanu cywilizacyjnego. W recenzji nie podejmuję dyskusji nad wszystkimi szczeg6łowymi kwestiami zawartymi w pracy, które mogłyby być takiej dyskusji warte. Sprawy szczegółowe. tu poruszone, miały służyć, w zamyśle recenzenta, przedstawieniu problem6w og61nych, decydujących o charakterze pracy. Uważam, że teza o wyjątkowości Murzynowa została obroniona, mieszkańcy Murzynowa, jeśli zechcą, sięgną po wydobyte przez badacza rozumienie sensu i znaczenie ich życia a etnologia uzyskał" interesującą pracę, cenną zarówno ze względów poznawczych jak i etycznych. Wartościo· ••• ·ą również dlatego, że może stać się zaczynem tak bardzo potrzebnych w środowisku dyskusji wywołanych choćby tym, że książkę tę czyta się n..'l przemian z przy jemnością i zadziwieniem. Zbioniew R6ża F i s z m a n - S z n a j d m a n, ss. 213, ił. 79. Mój Lublin, Wydawnictwo Jasietdcz Lubelskie 1989. Od kilku lat rośnie w Polsce zainteresowanie kulturą żydowską. Ukazuje się też coraz więcej pozycji opisujących dzieje i życie żydowskiej zbiorowości etnicznej, od niepamiętnych czasów żyjącej na naszych ziemiach, żyjącej jednak obok. Najwięcej wśród nich publikacji na temat tragicznych wydarzeń ostatniej wojny. czasu, który przyniósł :r.agładę wielomilionowej rzeszy Zyd6w polskich. To zrozumiałe, ale niekorzystne dla naszej wiedzy o innych, daleko mniej dramatyczn.ych. szczęśliwszyeh, jeśli to określenie jest właściwe, okresach w dziejach tej zbiorowości. Zydzi polscy od dawna tworząc znaczne skupiska w miastach i miasteczkach na polskich ziemiach, wytworzyli bogatą kulturę, bogate zwyczaje zarówno odświętne, jak i codzienne, mało znane, lub zupełnie nieznane polskiemu otoczeniu. Niewiele śladów tej kultury udało się zdokumentować dzi~ki pamiętnikom i opisom, dzięki ikonografii, niewiele pozostało materialnych śladów tamtego świata. Dlatego też każda publikacja, która od owej niewielkiej \viedzy o przes7.1ości Z)'dów polskich dokłada choćby cegielk~ jest cenna. Jeśli zaś dokłada więcej. ranga jej wzrasta niepomiernie. Chciałbym zwr6cić uwagę na wspomnienie Róży Fiszman-Sz'lajdman zatytułowane "Mój Lublin". Ukazały się one najpierw w Izraelu w 1982 roku w j!;zyku żydowskim (jidysz), obecnie prezentuje je Wydawnictwo Lubelskie, co jest posunięciem niezwykle celnym. Książka będzie, jak sądzę, bestselerem w tym mieście. Autorka urodziła się \V Lublinie w 191:{ roku, uzyskała tam \liykształcenie gimnazjalne, należała do grona żydowskiej młodzieży asymilującej si~ poprzez szkołę, brała żywy udział w ruchu lewicowym. Uniknęła łosu ogromnej większo;ci swego otoczenia, gdyż w okresie wojny przebywała w Związku Radzieckim. Po powrocie do kraju pracowała jako nauczycielka. potem byla dz.ienni kark,!. a \\" 1'0- �243 ku 1969 osiadła w Szwecji. Tam prncowała w Muzeum Etnograficznym w Goeh:borg'l. Zmarła w 1985 r. Jej w~;pomnienb to przedziwnie dokładny, jakby fotograficzny opis nie istniejącej już dziś żydowskiej dzielnicy Lublina. Kapitalnie walory J'iiiążki ujmuje izraelski krytyk Chaim Ze1cer pisząc, iż czytelnik "zaszokowany jest bogact-.vem i precyzją niezliczonych obrazów: szerokich panoram i pojedynczych domów, szczególnie intymnymi kącikami w mieszkaniach i pełnymi gwaru targowiskami, ciemnymi zaułkami i jasnymi, ruchliwymi ulicami, małymi groszowymi sklepikami i wielkimi magazynami, biednymi warsztatami szewskimi i dużymi fabrykami. (...l obrazy te przeplatane są opowiadaniami o pogromach i napadach, pożarach ; inPoych nleszczGściach, chorobach w ciasnocie zamieszkanych domów i podwórzy. Dużo nieszczęść i mało radości". Nic dodać, nic ująć. Wspomaienia Róży Fiszman-Szm\jdman poza owym opisowym, "etnograficznym" walorem. poza niezwykle cennymi szczegółami codziennego życia, celnymi obserwacjami zdarzeń i zjawisk, których próżno szukać w innych publikacjach, mają jeszcze inny wymiar, jakby głębszy. Polega on na tym, że są to wspomnienia osoby niezwykle ambitnej, osoby pragnącej przekroczyć zaczarowany krąg żydowskiego getta - synonimu nędzy i - w znacznym stopniu - konserwatyzmu. Są to wspomnienia osoby, dla której wykształcenie jest jedyną drogą w świat polskiej kultury i polskiego języka. Autorka nie należala do wyjątków, podobnych do niej wśród młodzieży żydowskiej było więcej. Bez wątpienia okres międzywojenny, niezależnie od znanych konfliktów i trudności, był okresem przyspieszonej asymilacji części ludności żydowskiej, zwłaszcza młodzieży. Jak ciężka i czym okupiona byla to drota, świadczy dobitnie wspomnienie Róży Fiszman. Można zadać pytanie dok'ld prowadził ten proces, bo o procesie można tu mówić. Pytanie to nie jest jednak na miejscu, Holocaust odebrał mu wszelki sens. Książka zawiera 79 zdjęć unikatowej wartości, dość miernie jednak reprodukowanych. Przedstawiają one świat pamiętnikarki. Są to zdjęcia jakby wynurzające się z przeszłości, wyblakłe, nierealne. Swiat, który przedstawiają jednak istniał, a nieliczne relucje, w rodzaju prezentowanej, są tego potwierdzeniem. Ryszard Aleksu:Jder B l a c h o w s k i, Polska wycinanka ne w Toruniu, Toru!'l 1936, ss. 158, il. 348. ludowa, Muzeum Kantor Etnograficz- A. B1achowski w s',vej książce postawił sobie za cel danie pełnej monografii współczesnej wycinanki ludowej w nawiązaniu jednak do przeszłości XIX-wiecznej a więc do początków twórczości wycinankarskiej na naszych ziemiach, gdyż jak słusznie twierdzi, tylko takie ujęcie może dać pełne zrozumienie tej dziedziny sztuki ludowej, żywotnej do dnia dzisiejszego, tkwiącej jednak mocno korzeniami \V tradycji. Praca skł<Jda się ze wstępu i siedmiu rozdziałów: 1. Geneza wycinanki ludowej w Polsce. 2. Zródła inspiracji i formy wycinanek. 3. Wartości artystycznE> wycinanki polskiej. 4. Główne regiony wycinankarstwa. 5. Twórczość indywidualna i formy adaptowane. Książka A. Błachowskiego nie jest wkroczeniem na "ziemIę niczyją". Istniały już wcześniej dwa opracowania monograficzne tego tematu -jedno niewielkie. ~;yntetycz.:le E. Frankowskiego z 1924 roku i druga obszer,la �244 monografia J. Grabowskiego z roku 1955. Mógłby więc ktoś zapytać czy taka monografia jest jeszcze potrzebna. Odpowiedź na to pytanie daje autor we wstępie a także w dalszych partiach pracy, z których to wypowiedzi wynika, że Właśnie te opracowania, a nawet w przypadku Grabowskiego sama osoba autora stanowiły dla niego podnietę do opracowania tego zagadnienia na nowo. Po pierwsze ponieważ od wydania książki Grabowskiego upłynęło już parędziesiąt lat a jak powiedziano wyżej, Błachowski wychodzi od współczesności; po drugie nie zgadza się on w pełni z ujęciami swych poprzedników, szczególnie w zakresie regionalizacji wycinki i praca jego jest w pewnym sensie polemiką z nimi. Autor, miał przez 30 lat do czynienia z bogatymi kolekcjami wycinanek, zarówno dawnych (w zbiorach muzealnych), jak współczesnymi, przysyłanymi na różne konkursy. Przeprowadzał też wywiady z twórcami wycinanek podczas badań terenowych prowadzonych przez niego nad różnymi dziedzinami sztuki ·ludowej. Ciekawie przedstawia się rozdział poświęcony genezie wycinanki. Autor w sposób wyważony rozważa przyczyny i czas jej powstania zbierając rozproszone w literaturze etnograficznej informacje i hipotezy na ten temat. Zatrzymuje się dłużej nad możliwościami oddziaływania wycinanki żydowskiej "rajzelech", naklejanej przez Źydów na szybach podczas świąt paschalnych. Autor zgadza się z poglądem H. Olędzkiej, że Źydzi jako domokrążni handlarze, roznoszący po wsiach między innymi kolorowy papier, mogli podsunąć kobietom wiejskim pomysł robienia z niego wycinanek. Przyznaje jednak również możliwość inspiracji staropolskich wycinanek z papieru wykonywanych jako dekoracja pieczęci na aktach prawnych, na co zwrócił uwagę T. Seweryn. Nie zgadza się natomiast z sugestią E. Frankowskiego o powstaniu wycinanek jako następstwa tradycji malowania ścian domów. Rozdział drugi: "Źródłainspiracji wycinanek" został podzielony na podrozdziały: Archetypy ornamentów i symboli plastycznych. Kultura materialna wsi. Przyroda. Sztuka dekoracyjna epoki. Autor słusznie określił owe źródła inspiracji. Czytelnik odczuwa tq jednak pewien niedosyt. O ile podrozdział "Kultura materialna wsi", w którym idzie właściwie o możliwość oddziaływania innych dziedzin sztuki na wycinankę (jest to zresztą w pewnej mierze polemika z twierdzeniami Frankowskiego o wpływie na ornament wycinanki innego rodzaju zdobnictwa) został potraktowany wyczerpująco, podobnie jak podrozdział: Sztuka dekoracyjna epoki", to rozdziały "Archetypy ornamentów ..." i "Przyroda" zostały przedstawione zbyt skrótowo. Właściwie zostało tu tylko omówione "drzewko życia", którego symbolika jest szeroko omawiana w różnych opracowaniach, ale czy warstwy symbolicznej nie można by się też dopatrywać w umieszczanych często na drzewku v<.'Yobrażeniach ptaków (ptak-dusza) czy też często spotykanych w wycinankach postaciach kogutów? Kogut posiada bardzo rozbudowaną symbolikę w wierzeniach i literaturze ludowej. Zupełnie odrębną sprawą jest dołączona do tego rozdziału funkcja wycinanek w magii i życiu religijnym. Autor wspomina tylko o sugestiach nięktórych badaczy takiej funkcji wycinanek, sam jednak neguje ją, podobnie, jak T. Seweryn widząc nawet w wycinankach związanych z obrzędowością (naklejanych na gwiazdy kolędnicze), tylko element zdobniczy. Krytycznie odnosi się też do jedynej, jaką znalazł, wzmianki o magicznej funkcji wycinanki podanej przez M. Wawrzenieckiego z 1913 roku. Autor ten pisze, że przy życzeniach imieninowych solenizanta przywiązują powrósłem a na piersi przypinają mu wycinankę, by przyniosła szczęście i chroniła od uroku. Zbyt pobieżnie został też potraktowany podrozdział "Przyroda". Autor zbyt uogólnia sprawę twierdząc, że kryterium piękna przyrody była dla ludu wiejskiego głównie jej użyteczność a także �okazałość. Np. kłos "nie jest strojny, bo ma nikłe· kwiatki". Tymczasem, jak twierdzi K .. Moszyński w swej "Kulturze ludowej Słowian" wrażliwość estetyczna: ludu jest tak samo zróżnicO\vana, jak wśród inteligencji. Moszyński daje prz~'kłady~ zupełnie bezinteresownego z<lchwytu zjawiskami przyrody (wprawdzie dotyczy to Polesia, a nie ziem rdzennie polskich, nie wydaje się jednak, by miała tu istł,ieć Jakaś istotna różnica); wcale przy tym niekoniecznie zachwyt dotyczy kwiatów dużych i barwnych. Szkoda, że autor dysponujący dużą liczbą materiałów terenowych, własnych, nie przytoczył wypowiedzi twórców i twórczyń obrazujących ich wrażliwość estetyczną, zarówno w dziedzinie percepcji otaczającego świata. jak w stosunku do samego zdobnictwa i własnej twórczości, jak np. czynił to w swy-ch pracach M. Gładysz. W rozdziale "Wartości artystyczne wycinanki" słusznie łączy autor ocenę estetyczną z funkcją zdobniczą wycinanki rozpatrując to zagadnienie chronologicznie na podstawie dawnych opisów zdobnictwa wnętrza. Najobszerniejszy rozdział "Główne regiony wycinankarstwa" poprzedza obszerny wstęp, w którym autor polemizuje z regionalizacją wycinanek przeprowadzoną przez E. Frankowskiego iJ. Grabo\vskiego.W dalszym toku wywodów w podrozdziale zatytułowanym: "Pojęcie regionu i zagadnienie stylu regionalnego wycinanek" omawia własny pogląd na tę sprawę. Załącza mapkę regionów wycinankarstwa w Polsce. Błachowski zarzuca Grabowskiemu, że w swej klasyfikacji wycinanek nie zawsze trzymał się form najstarszych, ale niejednokrotnie przyjmował za typowe wycinanki nadsyłane na konkursy po 1945 roku. Błachowski wydziela regiony wycinankarstwa opierając się na szerszym podłożu historyczno-etnograficznym, przy czym omawia tylko ie regiony, w których tradycja wycinankarstwa żywa jest do dziś. Nawiązuje przy tym do dawnych podziałów historycznych tłumacząc niekiedy w jaki sposób oddzi<i~ ływały one na zróżnicowanie kulturowe, (Łowickie-Gąbi."J.skie), czy na większy archaizm danego regionu. Np. region kołbielski położony w pobliżu Warszil\\"y mało podlegał wpływom wielkiego miasta z powodu istnienia na jego te'.·cnie szeregu małych miasteczek zakładanych przez miejscową szlachtę i hamujących ruch w stronę stolicy. Rzeczą bardzo cenną jest omówienie przez autora typów regio~ nalnych wycinanek i sprecyzowaniu nazw regionów wycinankarskich \V oparciu o kryteria historyczne. Autor uważa. że byłoby niepowetowaną stratą dla naszej kultury artystycznej, gdyby wycinanki utraciły swój regionalny styl. Styl ten według autora zachowują tylko te wycinankarki czy wycinankarze, którzy pochodzą z regionów o tradycjach wycinankarskich i uczyli się sztuki wycinania od miejscowych mistrzów. Natomiast "mecenasi" sztuki ludowej nieraz przyznają miano regionalnych różnym tworom amatorskim nie mającym nic wspólnego ze stylem lokalnym. W ramach tcgo regionalnego stylu mieści się twórczość indywidualna. "Środowisko wiejskie", pisze autor "umiało docenić zdolności wyróżniających się artystów i artystek i często korzystało z ich pomocy. Środowisko to akceptowało wszystko. co było ładnie, sprawnie i dekoracyjnie wycięte, chętnie przyjmowało nową modę wymyśloną przez specjalistki. One to właściwie narzucały nowy styl, gdyż naśladowano je czerpiąc od nich wzory. "Uznane przez środowisko wiejskie formy wycinanek powtarzane w różnych wariantach interpretacji indywidualnej, nabierały w krótkim czasie cech normy estetycznej". Vol rozdziale tym zostaly też szczegółowo omówione, w odniesieniu do każdego regionu, nazwy gwarowe wyci·panek z podaniem jaki typ wycinanki każda z nich oznacza. Na przykład bardzo rozpowszechnion"3 w wielu regionach nazwa gwiazda często jest stosowana do 'Ą'Ycinanek o formie kolistej. Ostatni rozdział: "Twórczość indywidualna i formy adaptowane" jest j"kby �246 uzupełnieniem tego co dotychczas powiedziano o inwencji i pasji twórczej wycinankarek i wycinankarzy. Jest to kontynuacją podziwu autora dla żywotności i niezmiennego artyzmu tej dziedziny twórczości. Jest to chyba istotnie jedna z nielicznych dziedzin sztuki ludowej, która tak pomyślnie trwa i rozwija się nadal, dzięki opiece Cepelii, której rolę podkreślono w tym rozdziale. Autor pokazuje, jak w ramach cech stylowych mieszczq się kompozycje indywidualne, jak np. las Stanisławy Bakułowej z okolic Kadzidła na Kurpiach. Omawia tl?Ż sylwetkę i twórczosc Ignacego Dobrzyńskiego z Garbowa-Miesiące na Lubelszczyźnie, który wyszedł z lokalnej tradycji wycinankarstwa a potem, pod wpływem zainteresowania jego twórczością przez przedstawicieli inteligencji, dochodzi do własnej formy wycinkami o cechach wybitnie indywidualnych, tworZ;lc jednocześnie nowy styl, na którym wzorują się niektórzy lubelscy twórcy współcześni. Wymienia też autor szereg innych nazwisk twórczyń i twórców z różnych regionów działających współcześnie i daje krótkie charakterystyki ich twórczości. Książka została napisana stylem żywym i przystępnym. Stanowi cenne kompendium dla instruktorów i opiekunów sztuki ludowej a dla wszystkich interesujących się kulturą ludową cenne źródło wiedzy o powstaniu i rozwoju tej specyficznej dziedziny sztuki ludowej. Teresa Danuta dycja T Y l k o w a, Medycyna. ludowa Biblioteka Etnografii i współczesność, Kanoicka w kulturze wsi Karpat Polskich. TraPolskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989, ss. 130. Dokumentacja polskiej medycyny ludowej dotąd pozostaje, niestety, niepełna. W tej sytuacji cenne są wszelkie rzetelne prace prezentujące tę dziedzinę kultury w różnych regionach kraju. Takim opracowaniem jest niewątpliwie monografia medycyny ludowej Polskich Karpat przygotowana przez Danutę Tylkową. Praca jest rezultatem wieloletnich badail autorki, prowadzonych w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych we wsiach Beskidu Sądeckiego, Śląskiego i Zywieckiego. Wykorzystano również literaturę dotyczącą medycyny ludowej omawianych terenów, jak i - porównawczo - innych obszarów Polski. Na podkreślenie zasługuje rzetelne wykorzystanie dostępnych źródeł, zebranie rozmaitych rozrzuconych prac przyczynkarskich. Omawiane opracowanie dotyczy przede wszystkim tradycyjnego lecznictwa ludowego, z okresu od przełomu XIX i XX wieku poczynając, jednak autorka podjęła również próbę prześledzenia przeobrażeń medycyny ludowej i wykrycia ich czynników sprawczych. Uzasadniając wybór regionu badań wskazano na cechy pozwalaj11ce traktować go jako stosunkowo izolowaną jednostkę geogr:lficzną. Karpaty charakteryzują się m.in. odrębną, bogatą ilorel, co wpływa na szczególną na iym terenie rolę fitoterapii ludowej. Rozdział pierwszy książki poświęcony jest etiologii i diagnostyce ludowej. Najwięcej mie,jsca zajmuje tutaj omówienie poglądów na przyczyny chorób, które autorka nazywa "irracjonalnymi", a które są "uwarunkowane treściami wierzeniowo-magicznymi" (s. 17). Podkreśla, że przyczynowość naturalistyczna nabiera wię"~szego znaczenia dopiero w ostatnim czasie. I~ozcizial drugi dotyczy form organizowania pomocy medycznej. Zawiera dane �247 na ti'mat samoleczenia i leczenia w kręgu rodzinno-s<lsiedzkim, o ludO'.vych specjalistach ze szczególnym uwzględnieniem wiejskich "składaczy kości" i zielarzy oraz nieco informacji o korzystaniu z usług lekarzy profesjonalnych (do okresu powojennego). Kolejny, najobszerniejszy rozdział pracy omawia środki terapeutyczne. Po wstępnej części przedstawiającej zabiegi profilaktyczne, które, jak stwierdza autorka. należały najczęściej do sfery magiczno-wierzeniowej, poznajemy micjscowe leki roślinnc wraz z ich zastosowaniami, leki pochodzenia zwierzęcego i ludzkiego oraz mineralne. Dowi<ldujemy się równicż o innych sposobach leczniczych, takich jak banki czy przystawianie pijawek. Oddzielny podrozdział poświqcony został elementom religijno-magicznym w lecznictwie ludowym. Badania autorki wykazują, że wiclt' przekonań i praktyk magicz.nych, np. wiara w uroki i zabiegi stosowane dla ich odczyniania, trwa nadal na omawianym terenie. Rozdział czwarty nosi tytuł "Klasyfikacja chorób i zabiegi lecznicze". Autorka wydzielila ogólnie choroby wieku dziecięcego i choroby wieku dojrzałego, omawiając w tych ramach poszczególne jednostki chorobowe, w większośCi - zgodnie z uwagą poczynioną we wstępie rozdziału - według klasyfikacji przyjętej w naukach medycznych. Znah.zły tu jednak miejsce również pewne dolegliwości nie mające ścisłych odpowiedników w klasyfikacji biomedycznej, jak np. ostry ból brzuch czyli "morzyska" (s. 81) czy też "morzysko" (s. 35, 63), podźwignięcie lub ober'.vanie, bądź choroba opisowo określana przez informatorów: "macicka się porusza" (s. 88); warto dodać, że ta choroba, polegająca na wędrowaniu macicy w ciele kobiety albo mężczyzny, znana jest dobrze z literatury dotyczącej różnych n~gionó'.v Polski i - szerzej - Słowiańszczyzny; patrz np, K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian). Dobrze, że owe interesujące "ludowe jednostki chorobowe" pojawiają się w pracy, jednak zastosowanie schematu klasyfikacji biomedycznej powoduje duże trudności, wynikające z nieprzystawalności różnych systemów wiedzy. Można mieć np. wątpliwości, czy chorobę zwaną "wąsor", powstałą "po podźwigni~ciu czegoś ciężkiego lub po zawianiu czy przeziębieniu", da się jednoznacznie zidentyfikować jako zapalcnie korzonków nerwowych (s. 93). Z powyższych trudności zapewne wynika fakt, że interesująca choroba "cymier", będąca według informatorów wynikiem przepracowania (w innym miejscu, na s. 63, opisana jako cilo~oba powstała z zawiania), została omówiona przez autorkę w przypisie (s. 93). Trudno było znaleźć dla niej odpowiednik w klasyfikacji naukowej. Sądzę, że wskazane byłoby odrębne omówienie tego rodzaju chorób, opisywanych szeroko w literaturze etnomedycznej jako. "syndromy chorobowe zdeterminowane kultu1'0'.'/0", Hozdział piąty i ostatni prezentuje współczesne przemiany w lecz,nictwie ludowym wsi karpackich. Autorka przedstawiła zmiany w organizacji służby zdrowia lid omawianYI~l terenie, wskazuj;:lc na coraz większą dostępność placówek medycznych, zależną wszakże od lokalizacji poszczególnych wsi. Zwróciła również uwagę n:" fakt trwania w świadomości mieszkańców wielu tradycyjnych przekonań oraz kontynuacji tradycyj!lych praktyk leczniczych. Ta część pracy pozostawia jednak ni;,'~dosyt.Brak pog!ębionej analizy przeobrażeń tradycyjnej świadomości i praktyki medycznej pod wpływem idei medycyny oficjalnej, środków masowego przekazu, nie wspomniano a prawdopodobni::! i tu zachodzącym przenikaniu leczniczych nowinek tzw. "medycyny alternatywnej" czy "komplementarnej". We wstępie do pracy auŁo:'ka wskazuje na różne kanały. którymi w przeszłości docierała do mieszkańców wsi wiedza medyczna, podaje też w rozdziale trzecim (s. 61) przykład recepcji ,lriC "':sinch De;;kidu Śląsldego pod koniec XIX wieku metod wodolecznictwa pro- �248 pagowanych przez dr. S. Kneippa, za pośrednictwem prasy regionalnej. Tego rodzaju procesy nie tylko nadal występują, lecz także znacznie się nasiliły. Inną usterką pracy jest przewijający się przez całą książkę podział na "racjonalne" i "irracjonalne" (etiologie, diagnozy, zabiegi profilaktyczne i. lecznicze), sprzeczny z wyrażoną we wstępie (s. 8) uwagą autorki o konieczności przyjęcia założenia o racjonalności działań. Konsekwentne stosowanie takiego założenia prowadzi do traktowania jako racjonalne wszelkich czynności prowadzących według wiedzy podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego. jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Tymczasem autorka dokonuje nieustannie oceny poszczególnych treści medycyny ludowej jako racjonalnych bądź irracjonalnych, stosując perspektywę nauki medycznej bądź wręcz perspektywę "zdroworozsądkową" (medycyna nie zaliczal<:.by do etiologii racjonalnych np. przekonania o przeziębieniu jako przyczynie chorób wątroby - s. 25; autorka po prostu generalnie potraktowała "przeziębienie" jako przyczynę racjonalną). Na koniec wróćmy' jeszcze do wstępnych, ogólnych uwag autorki na temat etnomedycyny i antropologii medycznej. Pierwsze zdanie książki: ,,!lledycyna ludowa coraz częściej określana jako ctnomedycyna jest działem antropologii medycznej zajmującej się problemami związanymi ze zdrowiem i chorobą społeczności wioskowych oraz ludności spoza tzw. zachodniego kręgu kulturowego" (s. 7) zawiera poważny błąd polegający na przemieszaniu dwóch poziomów - przedmiotowego i teoretycznego. Wynika on niewątpliwie z występującego w literaturze przedmiotu dwojakiego traktowania terminu "etnomedycyna" raz jako odpowiednika terminu "medycyna ludowa", kiedy indziej jako subdyscypliny etnologii (albo - szczególnie w USA - antropologii medycznej), zajmującej się medycyną ludową. Błędem jest jednak określenie medycyny ludowej jako działu antropologii medycznej; może ona być jedynie przedmiotem badań tej (sub-) dyscypliny. Podsumowując, książkę D. Tylkowej można uznać za wartościową, rzetelnie przygotowaną pozycję materiałową, stanowiącą ważny wkład do rejestracji polskiej medycyny ludowej - tej dziedziny kultury, która nadal nie posiada pełnej dokumentacji. Pożytecznym uzupełnieniem pracy jest obszerny aneks zawierający zestaw wybranych 81 roślin leczniczych stosowanych przez mieszkańców polskich Karpat, z podaniem ich nazw gwarowych i zastosowania. Ponadto zamieszczono kilkanaście receptur sporządzania maści, mieszanek i syropów leczniczych. Danuta Studia czesława Wrocław Penkala-Gawęclca nad polszczyzną kresową, tom V, pod redakcją Janusza Riegera i Wia·· Werenicza (Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, nr 112), 1990, ss. 222. Po czteroletniej przerwie dotarł do czytelników piąty tom wspólnego, polsko-białoruskiego, wydawnictwa "Studia nad polszczyzną kresową". Składa się ono niejako z dwóch części, rozprawy W. L. Werenicza "Polsko-biełorusskoje jazykowoje wzaimodiejstwije (na matieriale mazurskogo ostrownogo goroda w Polesie)", zajmującej 134 strony druku oraz pięciu artykułów, z których dwa wyszły spod pióra badaczy polskich, a trzy napisane zostały przez naukowców z grupy prof. Wf'renicza. �249PJiólca ."Polsko-bięłorusskoje jazy!wwoje. wzaimodiejstwije ..." oparta została. na, wszechstronnych badaniach języka używanego przez potomków osadników z Mazowsza, którzy na Polesiu znaleźli się z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Mieszkańcy wsi Zamosze - leżącej okolo 50 km na wschód od Pińska w rejonie Lunińca - mówią do dziś językiem polskim, szczególnie w domu i w rozmowach z rodakami, choć coraz częściej słychać tam również dialekt poleski, a także języki białoruski i rosyjski. Nie brak j2st w ich języku także słów pochodzenia ukraińskiego. W pierwszej części pracy autor, z pomocą wytworzonej już literatury, dokumentów zastanych, a po części i własnych obserwacji, dokonał charakterystyki trzech głównych rodzajów polskich osiedli Polesia: a) szlacheckich z XV-XVII wieku, wywodzących się z litewskich i polskich nadail ziemi za zasługi wojenne, b) osadników mazurskich, którzy przybyli tu zachęceni rozwojem leśnictwa i pokrewnych mu .zajęć oraz c) osadnictwa chłopów z różnych ziem polskich, nie mających tam szans na objęcie własnych gospodarstw (por. tab. na s. 22), Autor dok<Jnuje również rozważań z punktu widzenia zagadnień socjologicznych, etnicznych i lingwistycznych skupiając się na chronologicznie drugiej, w dziejach emigracji polskiej na Polesie, grupie osadników'. Część druga rozprawy W. Werenicza to konkretne już językowe, fonetyczno-morfologiczne rozważania o języku mieszka11ców Zamosza. Szczególną uwagę poświęcił autor. odchyleniom od dialektu mazowieckiego oraz zmianom zasad akcentowania. Niezwykle interesującym zjawiskiem jest powstanie kilku nowych form językowych, nie spotykanych ani w języku polskim, ani językach wschodniosłowiańskich. Kolejny rozdział poświęcony został leksyce, która zdaje się być najbardziej podatna na wpływy otoczenia i zmiany. Ich ilość świadczy także o intensywności kontaktów z zewnętrznym otoczeniem społecznym. Ciekawym dla każdego językoznawcy zjawiskiem jest możliwość porównania mowy mieszkańców Zamosza z mową ich krewnych i sąsiadów, którzy po 1945 roku znaleźli się na. Dolnym Sląsku w Pietrowiczkach. Pomimo, iż badania wśród nich prowadzone były w połowie lat sześćdziesiątych, a więc po stosunkowo krótkim okresie przebywania w innym środowisku językowym, udało się ustalić tam już wiele zmian językowych, tak leksykalnych, jak i morfologicznych 2. Problematykę języka polskiego na Ukrainie przedstawiła w dwóch tekstach Julia L. Jaworskaja. W pierwszym z nich - "Ostatki polskogo jazyka na Zytomirszczynie" scharakteryzowała ona środowiska polskie z okolic dużej wsi Marianówki, położonej na południowy zachód od przedwojennej stolicy polskiego, sowieckiego okręgu autonomicznego w Dowbyszu, ówczesnym Marchlewsku 3. Autorka, w trakcie badań prowadzonych w roku 1984 odwiedziła, prócz wymienionych, następujące miejscowości: Dorohań, Ziatyniec, Ożg6w Chutor, a także okolice Dowbysza. W dalszej części tomu J. Jaworskaja prezentuje .też teksty pochodzące od I Warto w tym miejscu przypomnieć ustalenia Oskara Kolberga, por. jego DiaIOl'UŚ Polesie, Warszawa 1968, s. 375-515. 'Więcej informacji na ten temat odnaleźć można w tekście Ob izmienienijach 1V leksike polskich rcpatriantow !z Potesia, prożywajuszczych w Niżniej SHczll, opublikowanym w zbiorze [sSledowanija po pols/<omu jazyku, Moskwa 1969, s. 254-2,95. , Na temat tego rejonu w okresie do II wojny światowej pisa! ostatnio Mikołaj Iwanow, zob. Polonta w ZWiqZku Socjaltstycznych Republik Radzieckich (1921-1938), w: Liczba i rozmieszczenie Polaków w świeci.e, pod redakcją W. \Vrzesińskiego, W'rocław 1985, s. 201-256 lub Główne kierunki rozwojlt Pololtii w ZSHH w o/'resie międzywojennym, w: "Przegląd Polonijny" 1938, z. 3, s. 61-72. �250 polskich informatorów, w większości starszych kobiet. W języku ich wyraźne są wpływy ukraińskiego i rosyjskiego. Dane językowe zebrane przez autorkę mogą być materiałem naukowym użytym również przez przedstawicieli innych dyscyplin. Dła przykładu zacytuję tu (w transkrypcji polszczyzny współczesnej), wypowiedź Feliksy Saulewicz z Marlan6wki (s. 210): "Jak uczono po polsku czytać i pisać. Brali do domu człowieka takiego czy kobietę i uczyli po polsku czytać i pisać. a szkoła była ruska. W Tartaku jeszcze do rewolucji była ruska szkoła. Tutaj była kaplica, a w kaplicy była taka komnat'Jszka niewielka, to tam była szkoła. Tam uczyli się, a potem już zbudowali tam szkołę. W domu nikt nie rozmawiał po prostu w mieszkaniu, bo dzieci były małe. Uczyli modlić się i uczyli rozmawiać wszystkich po polsku. To wam nikt tak dobrze nie rozpowie, jak Halusia (Helena Saulewicz z tej samej wioski - M. B.). Dla niej już osiemdziesiąt cztery lata, a my jeszcze młodzi". Wśród tekstów zdobytych od informatorów Zl13jdują się między innymi piosenki: "W zielonym gaiku", "Wyszedł źuczek na słoneczko", "Pogodny wieczór świętego Jana", czy "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", a także bajki, choćby "Paweł i Gaweł". Z pewnością jednak dla socjologa lub etnografa bardziej interesujące są \>lypowiedzi o historii i współczesności tego środowiska. Po raz drugi w tym wydawnictwie - uprzednio w tomie In - podjęto także problematykę języka polskiego w Kazachstanie, tym razem Natalia E. Ananiewa omówiła "Wariantnost' i sinonimija w nazwanijach czastiej tieła w polskich goworach Kazachstana". Autorka wykorzystała materiał zebrany w 1976 roku we wsiach Oziornoje i Stiepnoje w rejonie kellerowskim obwodu kokczetawskiego. Wśród 37 wymienionych informatorów napotkać możemy tu takie nazv"iska jak: Grzybowski, Jabłoński, Jaroszyński, Waśkowski czy Z\voliński. Dwa polskie teksty V tomu "Studiów nad polszczyzną kresową" to "Problematyka badawcza polsko-białorusko-litewskiego pogranicza językowego" Elżbiety Smułkowej i "Język polski na Litwie i Białorusi" Zofii Kurzowej. Sądząc z podtytułu i poprzedzającej go numeracji te:1 ostatni tekst będzie składał się z kilku części. Artykuł E. Smułkowej omawia dotychczasowe etapy badań nad tytułową problematyką oraz ich bezsprzeczne osiągnięcia. Mowa jest tu o badaniach nad gwarami Polski północno-wschodniej, kontaktami i wzajemnym wpływem języków polskiego i białoruskiego, a także relacjami zachodz<lcymi pomiędzy językami bałtyckimi i słowiaiJskimi. W ostatnim, omawianym tu tekście, Z. Kurzowa prezentuje polszczyznę Michała Wołosewicza, współczesnego polskiego pisarza hldowego, urodzonego w 1925roku, mieszakjącego w nadgranicznych z Litwa. białoruskich Bieniakoniach. Twórczość M. "Volosewicza jest w Polsce dość dobrze znana, a jego wiersze publikowane były Vi wydawnictwach polskojęzycznych, które ukaz<\ły się na Litwie (w "Czerwonym Sztandarze", obecnie ukazującym się jako "Kurier Wil."!1ski") oraz w kraju, choćby w zbiorku "Współczesna polska poezja Wileńszczyzny. Antologia" zredagow~Hlym przez J. Kajtocha i K. Woźniakowskiego, Warszawa 1986, s. 19-24. Autorka analizuje język Wołosewicza na podstawie udostępnionych jej, nie publikowanych w większości wierszy i twierdzi, że jest to poeta tworzący w języku ogólnopolskim, gdzie niegdzie tylko wzbogaconym o elementy wywodzące się z dialektów miejscowych. Widać także u niego nikły, choć nieunikniony niejako wpływ języka rosyjskiego, a polszczyzna M. Wołosowicza, wywodz<]ca się z języka �251 warstwy chłopskiej, ewoluuje od dialektu regionalnego ku polszczyźnie ogólnej, ni~ tyb jednak literackiej co "użytkowej". ~,iie ukrywam, iż kolejne tomy "Studiów nad polszczyzną kresową" biorę do ręki z ogromnym zainteresowaniem. Dzięki nim nasza niewielka bądź co bądź. wiedza n:1 temat rodaków za wschodnią granicą została z pewnością ,,-,zbogacona. Z c;lł:\ mocą należy stwierdzić, że losy i współczesność środowisk polskich, do których dotarli jc;zykoznawcy, powinny być zbadane i opisan~ również przez przC'dstawicieIi innych dyscyplin naukowych. Można żywić nadzieję, iż wkrótce do tego dojdzie. Język Polaków żyjących na kresach jest silnie zakorzeniony w historii tych obszarów, pozwoliłem wic;e sobie na koniec, tytułem przykładu, z:lmidcić w tej recenzji jeden z wierszy "Iichała Wołosewicza, zaczerpnięty z wymienionego wyżej tomu (s. 23): "Echo legendy" ':ywi ś'viadlwwic serio stwierdzić mogą. Ze idąc nocą bolcienicką drogą, Wpada się w otchłań tajemnic bez liku Słychać szmer dziwny w zasępionym lesie, Jakieś wołania, które wiatr wciąż niesie Hen od Gaiku. Wyjaśnię dalej z jakiej to przyczyny: Ze głos poety, że jaśnie hrabiny iWl'reszcz3.kówn,a ,a Puttkamerowa), Ze wielka miłość, bolesne rozstanie ... Zauroczona - na zapamiętanie Trwa ich rozmowa. MiTos/awa Zenon J a s i ń ski. Macy leksykon nadolziaitski, BOTuta Opole 1990, ss. 200. \\' ostatnich latach dzięki działalności stosunkowo szerokiego JUZ grona badae7.:i .._, centrum tej działalności jest Opole, a kieruje nią, wkładając w to całą duszę Zenon Jasiński - wiedza o dziejach Zaolzia. o kulturze tego terenu, o uporczY"'-'Ymtrwaniu ludności zaolziańskiej przy polskości znacznie się poszerzyła. Wystarczy przypomnieć wydane ostatnio dwie cenne prace: o c7.asopiśmiennictwie w języku polskim na terenie Czechosłowacji 1 i o działalności kulturalno-oświatowej Polaków zza Olzy w okresie międzywojennym'. Obie stanowią znakomite syntezy, efekt wielu lat pracy. Podobnie wysoko ocenić należy "Mały leksykon lladolziański", chof ten jest dopiero zwiastunem, oby jak najrychlej wydanego, leksykonu "dużego", który - w co nie ma powodu wątpić - w pełnym świetle ukaże skalę dokonail zespołu zwanego tu umownie "opolskim". W rzeczywistości stanowi:l go badacze z całej Polski, połączeni zainteresowaniami pograniczem polsko-czesko-niemi~c;:im 8, a zwłaszcza jego istotnym fragmentem, Śląskiem Cieszyńs~i:n. St. Z~hra(lnlk, Czasol'L<rnieunictwo w Języku pOisi{im na terenie Czechosłowacji I'Hf.-1938, Opole 19&9. • Z. JasińskI. Działalność kulturalno-oświatowa Polaków za Olzą 1920-1938, Opole • Z. Jasit"ski, .J. Korbel (red.), Zderzenia l przenikanie kultur na pograniczach. riaiy 'z l<QufNen,,!1 naullOwej w Opolu, 19-20 październIka 198'7 r.. Opole 1989. I w Ja- t~~;, 1990. J'vf..ate- �252 Na "Mały leksykon nadolziański" złożyły się hasła tematycznie związane je-dynie z 'tą częścią Śląska Cieszyńskiego, obszarem przyznanym Czechosłowacji w 1920 roku, który u nas tradycyjnie nazywany jest Zaolziem. Stanowi to wyodrębnioną, skromną część pełnego opracowania, tzw. Leksykonu Polaków w Czechosłowacji, obejmującego całość problematyki, a znajdującego się wciąż na warsztacie. "Mały leksykon ..." nie posiada pełnego aparatu naukowego (brak bibliografii przedmiotowej przy poszczególnych hasłach), przez co jest pozycją popularną, lecz i tak niezwykle godną uwagi. Zanim bowiem doczekamy się pełnego i w pełni naukowego wydania Leksykonu, "mały" spełniać będzie funkcję jego zwiastuna i swoistej reklamy. Hasła w nim prezentowane, co warto dodać, drukowane już były w pierwszej wersji na łamach miesięcznika "Opole" w latach 1986-1939. Reakcja czytelników "Opola" była gorąca, dzięki nim uzupełniono wiele luk w materiałach, wiele kwestii sprecyzowano. To odwołanie się do czytelnika ma dodatkowy sens, pozycja prezentowana adresowana jest - co wyraźnie podkreśla Zenon Jasiński - przede wszystkim do mieszkańców Zaolzia. Pisze on czym ma być w przyszłości "Leksykon Polaków w Czechosłowacji": "Jego celem nie jest wzniecanie waśni narodowościowych lecz ukazanie, że mieszkające tu grupy narodowe znajdowały warunki rozwoju a jedynym celem badań jest zgromadzenie wiedzy o ludziach i ich działalności na tym terenie". Zapewne, nigdy dość przypominania o konieczności obiektywizmu w bada"iach naukowych, w tym wszakże wypadku podobne zastrzeżenia S'l - w moim przekonaniu zbędne. "Leksykon ..." będzie (\¥noszę tak po zapoznaniu się z jego częścią, z "Małym leksykonem nadolziańskim") znakomitym przykładem obiektywizmu. "Mały leksykon ..." nie zawiera ani cienia szowinizmu, nie eksponuje wcale (a przecież byłoby co eksponować!) antypolskiej działalności państwa czechoslowackiego, ezy czeskich środowisk nacjonalistycznych w różnych okresach historycznych. Sądy i opinie, o ile w ogóle w nim występują, są niezwykle wyważoE", tak wyważone, że podobnych należałoby sobie życzyć ze strony nauki czechosłowackiej. A przecież zachowanie obiektywizmu nie było wcale łatwe; chodzi wszak o region, którego dzieje wypełniają waśnie etniczne, konflikty narodowe, tarcia religijne oraz - choć to już niezbyt modne określenie - walki klasowe. Teren zmieniający kilkakrotnie przynależność państwową, fenomenalnie zróżnicowany pod niemal każdym względem, mimo swej stosunkowo niewielkiej powierzchni. teren stanowiący zapalne ognisko i przedmiot wszelkich politycznych machinacji. Publikacja omawiana zawiera 269 haseł różnej objętości, od lakonicznych do bardzo obszernych, mających znamiona opracowań syntetycznych, np. hasło "Szkolnictwo polskie na Zaolziu". Dominują, co zrozumiałe, hasła biograficzne, są one doskonałym wstępem do zrozumienia Zaolzia, jego dramatycznych dziejów, które odcisnęły piętno na każdej bez wyjątku biografii prezentowanej w "Małym leksykonie ...". Niejeden działacz zaolziański kończył życie tragicznie, w kazamatach. obozach koncentracyjnych, pod kulami plutonów egzekucyjnych; czasem na zesłaniu, niekiedy na emigracji w obcych krajach. Co biografia, to dramat. Cóż, t;:ki widać los pisany ludziom tej pięknej i tragicznej ziemi. A miała ona i ma s~·"ó\V aktywnych na każdym polu, od polityki poczynając, na nauce kończąc. Zdumiewa ilu wybitnych polityków, działaczy, wynalazc6w, badaczy, kapłanów (katolickich i ewangelików) wydało Zaolzie; ilu artystów. A przecież prezentowane przez Zenona Jasiilskiego biografie stanowią tylko wybór, nie o każdym wybitniejszym Zaolziaku możemy przeczytać w Leksykonie. Są i inne hasła: organizacje, tytuły prasowe, miejscowości wraz z istniejącymi �253 w nIch polskimi placówkami kulturalnymi itd.. itp. Niosą one wiedzę ogromną, umiejętnie czytane potrafią powiedzieć bardzo wiele, więcej niż zwykłe hasło encyklopedyczne; układają się w syntetyczną panoramę problemów regionu, stanO''\'ią jego dzieje, dzieje zbiorowości polskiej poddawanej systematycznemu procesowi wynarodawiania, zbiorowości świadomie i z niemałą siłą wynarodawianiu opierającej się. Także i w czasach najnowszych, wbrew pozorom i deklaracjom, wcale nie mniej trudnych niż mi.nionedziesięciolecia. "Mały leksykon nadolziański" winien trafić nie tylko do rąk każdego Polaka na Zaolziu, winien trafić do rąk każdego Polaka w kraju. Nie trafi jednak, niestety, nakład tej pozycji jest bowiem żenująco mały, wynosi zaledwie 200 egzemplarzy (tak, to nie pomyłka, 200!). Należy żywić nadzieję, że mimo trudnej sytuacji ogólnej, dojdzie do masowego wydania Leksykonu i do rozprowadzenia go na Zaolziu. Polecamy tę sprawę Wspólnocie Polskiej, która ma szansę podobnymi akcjami zatrzeć niemiłe wrażenie po swojej poprzedniczce, Towarzystwie "Polonia". Rozprowadzenie "Małego leksykonu zaolziańskiego" na Zaolziu .jest używając dużego słowa, ale tu chyba właściwego - konieczne dla podtrzymania polskiej świadomości mieszkańców tego regionu, mieszkańców, kt6rzy nie są co kilka razy sugeruje Leksykon - wcale Polonią (ta tworzyła się w wyniku migracji), lecz P o l a k a m i mieszkającymi poza Polską w wyniku splotu wydarzeń historycznych. Niezwykle interesujący, odznaczający się wysokim poziomem naukowym "Mały leksykon nadolziański" stanowi cenną pozycję w dorobku ośrodka opolskiego, budzi także wielkie nadzieje i oczekiwania. Czekamy na "Leksykon Polaków w Czechosłowacji" z wielką niecierpliwością. Ryszard Mikołaj I w a n o w, Polacy w Związku Radzieckim w latach dawnictwo Uniwersytetu' Wrocławskiego, Wrocław 1990, ss: 424 Kantor 1921-1939, Wy- Praca' M. Iwanowa jest studium historycznym, jedynym jak 'rlotąd i bardzo potrzebnym opracowa;niem' dziejów dużej grupy Polaków, którzy p6' powstaniu Związku' Radzieckiego' i po' wyznaczeniu w traktacie' ryskim jego granic zachodnich, znaleźli się w tym. państwie. Jest to jednocześnie' praca, która jako pierwsza wykorzystuje nieznane dotąd materiały archiwalne a także bogate zasoby radzieckiej, W tym przede wszystkim' polsko-radzieckiej, prasy. Obejmuje Polaków przede wszystkim na Ukrainie i Białorusi, także w największych miastach Rosji, i tylko bardzo ogólnie informuje o Polakach poza tymi terenami. Autor nie zdołał zgromadzić,z czego zresztą nie robię zarzutu, gdyż wymagałoby to odrębnych poszukiwań, danych o grupach Polaków rozsianych po rozległych terenach azjatyckich ZSRR, od Dalekiego Wschodu po Kaukaz. Nie daje m.in. analizy sytuacji Polaków deportowanych w połowie lat trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu. To właśnie zainteresowanie kazachstańskimi Polakami było przyczyną sięgnięcia po książkę M. Iwanowa. Etnologbadacz tej wyjątkowej grupy Polaków, boryka się bowiem nie tylko z brakiem współczesnych wiadomości ale i dotyczących ich historii. Niedostatecznie znane są najdawniejsze dzieje Polaków na "dalszych Kresach" (używam tego terminu w znaczeniu przyjętym przez M. Iwanowa - ziemie, które należały do I Rzeczypospolitej 'a nie znalazły się w granicach �254 II Rzeczypospolitej), włącznie z XIX i początkami XX wieku. Przede wszystkim jednak nie wiedzieliśmy o losach Polaków w ZSRR w okresie międzywojennym. Choć książka M. Iwanowa nie dostarcza nam wiedzy o szczegółowych celach. rozmiarach i przebiegu masowej deportacji ludności z Ukrainy do Kazachst,mu pierwszej wielkiej zbrodni stalinowskiej wobec Polaków - oraz tragicznych poezątkach bytowania polskich spiecpieriesielencow w Azji, to jednak pozwala lei)icj zrozumieć okoliczności tego wydarzenia. Otwiera drogę do dalszych badań. w których wykorzystane być muszą zarówno relacje uczestników i Io1wiadków dr<Jrnatycznych losów Polaków jak i radzieckie dokumenty dotyczące tej sprawy. Cel pracy, jakim było monograficzne przedstawienie dziejów Polaków \IT wyodrębnionym okresie historii ZSRR, przeplata się z innym celem, a mianowicie z próbą opracowania rozwoju i upadku idei i praktyki radzieckiej, polskiej autonomij narodowej. Obydwa te cele nie są z sobą sprzeczne. Radziecka autonomia polska, nazywana w pracy radzieckim eksperymentem polonijnym, znana głównie dzię~:i pelskirn rejonom narodowościowym Marchlewszczyżnie i Dieriyńszczyżnie, określił;] losy Polaków w ZSRR nie tylko w okresie międzywojennym ale i na dlugo potem. Wywarła zresztą swój wplyw również na sposób kształtowania ~:ystemu władzy w Polsce po roku 1945. Zetknięcie się idei i praktyki tej autonomij z charakterem i potrzebami kulturowymi i politycznymi Polaków w ZSRH w okresie międzywojennym stanowi bowiem najbardziej istotną sferę rzeczywistosci tego okresu, klucz do zrozumienia całościowej sytuacji Polaków w obrębie totalitarywHl radzieckiego. To właśnie polityka narodowościowa. z jej rozlicznymi wewnE~trzny:ni i zewnętrznymi uwarunkowaniami, spowodowała mllło znany, chol' sygnalizowan~" już w czasopiśmie "Sprawy Narodowościowe", fakt ściągnięcia w latach 1923-192'> ponad 100 tysięcy Polaków (:{7.800 rodzin) z Rosji centralnej i Syberii i osiedier:i;; ich na radzieckiej Ukrainie i Białorusi. To "eksperyment polonijny" doprowadzi) do repolonizacji, poprzez powrót do języka polskiego, tysięcy wynarodowionej iucnoś ci polskiej. Wreszcie krach tego eksperymentu i jego od\vołanie wywołało bezprzykładne represje, które ułatwiły depolonizację "dalszych Kresów" i na dlugo utrwaliły psychozę antypolską w ZSRR Problematyka narodowościowa, tak silnie zaakcentowana w książce lVI. IW'lnowa, powoduje dodatkowe zainteresowanie nią etnologa. Cenne są tam uwagi dotyczące etnicznego charakteru Polaków w ZSRH i rodzaju występującej wśród nich świadomości narodowej. Autor przypomina o wiel()('tnicznej genezie Polonii radzieckiej, w której składzie znalazły się również grupy genetycznie niepolskie: ukraińskie, białoruskie LI nawet rosyjskie, nie wspominając już o tatarskich, ormia'Jskich czy żydo\vskich, przyjmujące w rozmaitych okresach katolicyzm i ulegające polonizacji. Warto tu dodać, że jednocześnie dokonywały się odwrotne procesy rutenizacji czy białorutenizacji, w których poważną rolę, jak tego chcą niekt6rzy nasi historycy, odgrywał kościół unicki. Wieloetniczna geneza polskości kresov"ej i skomplikowany, wielekroć tragiczny charakter stosunków narodowych powodowały, że nie zawsze cechy etniczne decydowały o samoidentyfikacji narodowościowej. Autor słusznie zauważa, że identyfikacja z polskością nie zawsze związana była ze znajomością języka. Przypomina także, że nie zawsze znajdywała op;,rcie we wzorach kultury ludowej, genetycznie polskich. Natomiast jej silną podstawq była religia. Nie powiodły się, o czym pisze autor, poza nielicznymi wyjątkami. próby rozpowszechnienia wzorca Ukraińca i Białorusina rzymskich k:'ltolik6w. Inną cechą polskiej świadomości narodowej na Kresach było przekonanie o pewnej wyższości kulturowej polskości, mającej historyczne oparcie w polskiej etnicznie i spolonizowanej szlachcie, szczególnie licznej szlachcie zagrodowej, przetrw,)lej �255 jako odrębna i dostrzegalna formacja społeczno-kulturowa jeszcze do okresu międzywojennego. Charakter Polaków jako etnoklasy , antagonizującej wobec siehie inne grupy etniczno-społeczne, nie uległ zapewne wówczas jeszcze w pamięci społecznej zatarciu, mimo podkreślanego przez M. Iwanowa braku lepszej pozycji majątkowej ludności polskiej. Pogranicza i przemieszanie różnorodnych grup i kultur etnicznych, przy jednoczesnym skomplikowaniu się sytuacji narodowej w związku z polityczną dominacjq Rosjan po upadku państwa polskiego i intensyfikacją procesów tworzenia się narodu ukraińskiego i białoruskiego, sprawiły, że charakter i sposób wyrażania polskiej świadomości nurodowej przybrały na Kresach szczególną postać. Ma rację M. Iwanow, że świadomość ta nie zawsze nakazywała wyznaczanie ostrych granic przynależności narodowej. Zmiana polskiej czy innych przynależności narodowych lub ich niepewność, a również zjawisko braku świadomości narodowej, były na kresach 'Al XIX ina początku XX wieku zjawiskiem stosunkowo częstym. Z drugiej strony pojawiło się, a czym także pisze M. Iwanow, ukrywanie swej narodowości przez licznych Polaków, związane z represjami narodowościowymi ze strony Rosji a. póżniej Związku Radzieckiego. Mieliśmy więc do czynienia zarówno ze świadomością narodową nieostrą czy nieutrwaloną jak i ukrywaną, ale obok tego niesłych.mie silną, odporną, reprezentującą "prawdziwie patriotyczne, polskie postawy, które szczerości przekonań narodowościowych, nowo objawionych duchem polskości, graniczącym z fanatyzmem, zadziwiały nawet najbardziej konsekwentnych przeciwników mlrodowej ksenofobii" (s. 42). Podstawą dla tak ukształtowanej. postawy narodowej obok czynników etnicznych, takich jak język i religia, poczucie wartości a niekiedy wyższości kultury polskiej i poczucie krzywdy, był stosunek do Polski jako ojczyzny i państwa i jej historii. W Związku Radzieckim w okresie międzywojennym próba przeciwstawienia żyjących tam Polaków państwu polskiemu, początkowo odróżnianemu od żyjącego w nim "ludu pracującego", a w okresie represji stalinowskich traktowanemu jako zagrożenie w praktyce łącznie, stanowiła podstawowy kierunek wychowania Polaków "radzieckich". Dlatego też w naszych próbach zrozumienia Polaków z ZSRR musimy uwzględnić pozbawienie ich możliwości doświadczenia państwa polskiego, zarówno międzywojennego jak i powojennego, i w związku z tym jego symboliczny a nie funkcjonalny wymiar. Winniśmy zrozumieć ponadto ambiwalentny stosunek tych Polaków do Zw~zku Radzieckiego jako z jednej strony organizatora represji a z drugiej miejsca egzystencji i radzieckości jako systemu polityczno-ideowego a nawet wzorca wspólnoty polityczno-etnicz.nej przedstawia.nego jako najlepszy i wymuszanego. Na koniec parę zaczerpniętych z pracy M. Iwanowa informacji a folkloryzmie i ehwgrafii w życiu kulturalnym, szkolnictwie i nauce polskiej w ZSRR w okresie międzywojennym. Zespoły pieśni i tańca, które się tam pojawiły, zapewne czerpały, w związku ze słabością miejscowej polskiej kultury ludowej, raczej z repertuaru narodowego. O oddaleniu od tej kultury ludo'ń'ej, ale przede wszystkim o narastającej podejrzliwości i zbliżających się masowych represjach, ś\viadczy oskarżenie o antyradzieckość i nacjonalizm nauczycieli szkoły polskiej w Odessie, w której zespół szkolny wystąpił pod koniec lat trzydziestych w strojach krakowskich, uznanych za szlacheckie i potępionych. Po polsku wykładano etnografię Słowian na II roku a ludową twórczość literacką na III roku Sekcji Polskiej Wydziału Mniejszości Narodowych Zachodu, Instytutu Pedagogicznego im. Hercena w Leningradzie - najdłużej pracującej placówce szkolnictwa wyższego przygotowującej nauczycieli szkół polskich. W Sektorze Polskim, przekształconym w roku I ói33 w Instytut Polskiej Kultury Proletariackiej, Akademii Nauk Białoruskiej �256 SRR, obok tzw. komisji (pracowni) historycznej oraz języka i literatury, pracowała także komisja etnograficzna. Książka M. Iwanowa pozwala zmniejszyć naszą niewiedzę o losach Polaków "radzieckich" w szczególnie mało znanym okresie międzywojennym. Stanowi jednocześnie zapowiedź dalszych opracowań autora, nie-Polaka, który dobrze rozumie skomplikowaną rzeczywistość etniczną i narodową "dalszych" Kresów i istotę totalitaryzmu radzieckiego a zarazem zafascynowany jest zjawiskiem kresowej polskości. Dlatego szkoda, że książka ta wydana została niestarannie i w mikroskopijnym nakładzie 400 egzemplarzy. Zbigniew Lucjan K o c i k, Polski farmer w Ameryce. Wisconsin w USA, Wrocław i in. 1990, ss. 224. Studium na Jasiewicz przykładzie stanu Z roku na rok wypełniają się luki w poznaniu dziejów i współczesnej sytuacji Polonii na świecie. Do niedawna jedną z najmniej poznanych jej części była wiejska zbiorowość polonijna w ·stanach środkowego zachodu USA, powstała w połowie XIX wieku i do dziś zachowująca, jak to wynikało z nielicznych materiałów o charakterze przyczynkarskim, silną świadomość polskiego pochodzenia, mimo wyraźnego już zaniku rodzimego języka i polskiej tradycji. W ostatnich latach, nawet na tle żywiołowo rozwijających się badań polonijnych, poznanie farmerskich zbiorowości polskiego pochodzenia w USA wyraźnie postąpiło naprzód. Prace W. Szulista t, interesująca praca magisterska D. Kolińskiego 2, dziś zbierającego materiały do pracy doktorskiej, a przede wszystkim recenzowana monografia L. Kocika, pod wieloma względami rewelacyjna, są tego widomym dowodem. Studium L. Kocika to rezultat wielomiesięcznych, systematycznych badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, ale również pośrednio wynik poprzednich badań autora, jego zainteresowań przemianami współczesnych zbiorowości chłopskiCh w kraju 8. Wypracowane przy tej okazji narzędzia badawcze ·zastosowane zostały z powodżeniem do analizyżbiorowości farmerskiej w· WISconsin. L .. Kocik okazał się wytrawnym analitykiem, który potrafił do maksimumt.vyko· rzYstać materiały zebrane podczas długich badań terenowych vi kraju i pota jego granicami. Praca składa się ze wstępu i siedmiu rozdziałów, w których ukazano, ·na tle ogólnego procesu emigracji ż· ziem polskich, wychodźstwo polskie, a zwłaszcza jego odłam· osiedlający się w stanie Wisconsin. Krok po kroku śledzimy wraz z autorem przeradzanie się tej grupy z "zamkniętego klanu" - zgodnie zokreśIe~ niem L; Kocika '- w zbiorowość integralnie związaną z życiem i gospodarką terenu. Dzieje farrrier6wpolskiego pochodzenia w Wisconsin to w r6wnymstopniu dzieje oswajania dziewiczego najczęściej obszaru, co dzieje asymilacji grupy o silnej odrębności do wielce· zróżnicowanego i znajdującego się w fazie tworzenia tamtejszego społeczeństwa: Społeczeństwo to tworzyło się z rozmaitych grup emi1 Zob. np. w. Szullst, Z przeszłości Kaszubów w Poront£, WisconsIn, "Studia Polonijne", t. 6, 1985. 'Zob. D. Kollńskl, zarys powstania I rozwoju osadpotsklch w środkowym Wisconsin, USA, "Przegląd Polonijny", r. 14: 1988, .z. 1; tenże: Przemiany obrzędu wesetnego w polonijnej zbiorowości powiatu Portage, Wisconsin, USA, tamże, r. 15: 1989,z. 2. , Zob. L. Koclk. Rodzina chłopska w procesie modernizowanta stę wsi potsktej, Kraków 1986. �257 grantów, wśród których najwyraźniej dominowali Skandynawowie, nie Anglosasi. Jest to specyfika nie tylko Wisconsin, ale również np. Minnesoty. Przypomnijmy sobie przy okazji powieści V. Moberga ukazujące osiedlanie się Szwedów na tych terenach. Niewiele lat po nich przybyli tam chłopi polscy i stali się ich sąsiadami. Nawiasem mówiąc L. Kocik interesując się przede wszystkim procesem modernizacji gospodarki chłopskiej w rzeczywistości, jak sam pisze widzi ten proces jako "inkorporację określonych kategorii społecznych (tu polskich farmerów - R. K.) w system społeczeństwa globalnego". Praca L. Kocika ma wyraźnie historyczno-socjologiczny charakter, o czym zadecydowały względy poznawcze i dostępny materiał. Zgodnie ze slowami autora studium "stanowi próbę socjologicznej analizy etapów pokonywania trudności związanych z wyzwaniem jakie przed kolejnymi generacjami chłopskich emigrantów z Polski staftowił ••nowy świat", procesu coraz pełniejszego wchodzenia w ten świat, oraz problemów związanych z aktualnym funkcjonowaniem ich rodzin w społeczeństwie amerykańskim" (s. 14). Oczywiście, byłoby rzeczą pożądaną, aby towarzyszył temu opis kultury badanej grupy (jej stylu życia, zwyczajów, obrzędowości), co uczyniłoby niektóre fragmenty pracy mniej zdawkowymi. Miejmy nadzieję, źe lukę tę wypełnią badania wspomnianego już D. Kolińskiego. L. Kocik jak najtrafniej posłużył się w analizie asymilacji strukturalnej opisywanej zbiorowości farmerskiej kategorią modernizacji. Teza, że wymóg modernizacji warsztatów produkcyjnych (w tym przypadku farm) przyspiesza asymilację strukturalną, tylko z pozoru jest oczywista. Tak naprawdę, dopiero rzetelny material empiryczny, przytoczony przez autora, pozwala pełniej zrozumieć istotę proct.'su modernizacji i jego dalekosiężne skutki, wykraczające znacznie poza sferę produkcji. Jasne i logiczne ujęcie relacji między procesami asymilacji i modernizacji, czemu poświęcony jest rozdział VII pracy, stanowi - w moim przekonaniu - liczący się wkład L. Kocika w rozwój polskich badań nad skomplikowanymi zagadnieniami funkcjonowania społeczeństw wieloetnicznych. Farmerzy polskiego pochodzenia w Wisconsin to zbiorowość znajdująca się od początku swojego istnienia w procesie przemian. Grupa ta zmieniała się i zmienia wraz z postępami asymilacji, wraz ze zmianami wsi amerykańskiej, przeżywającej kolejne rewolucje agrarne, koniunktury i kryzysy, meandry państwowej polityki rolnej. Za wielką zaletę recenzowanej pracy uważam jej wielowymiarowość oraz to, że jej autor potrafił ukazać polskiego farmera na szerokim tle historyczno-społecznym, nie gubiąc ludzkiego wymiaru jego egzystencji. Uważny i wnikliwy czytelnik znajdzie w pracy wiele aktualnego materiału do dyskusji o współczesnej kondycji polskiego rolnictwa, które chcąc dotrzymać kroku gwałtownym przemianom rolnictwa światowego oraz nie zagubić się w burzy przemian targających Polską, szuka swojej drogi. Przykłady amerykańskie znaczone błędami t ślepymi szlakami wydają się niezwykle interesujące. Ryszard Emil O r z e c h o w s k i, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Kantor Wrocław 1989, ss. 332, i1. Nie sposób zaprzeczyć, że badania nad powstawaniem, rozwojem i przemianami oraz nad kulturą zbiorowości polonijnych w świecie uległy w ostatnich latach wyraźnemu przyspieszeniu. Niemal każda na ten temat ukazująca się pozycja 17 Lud t. LXXIV �258 wydawnicza wypełnia jakąś poważną lukę, co zresztą poniekąd świadczy o d!ugoletnim zaniedbaniu problematyki. Szczególnie zasłużona w wypełnianiu luk jest Biblioteka Polonijna, której 21 tom stanowi praca krakowskiego historyka teatru Emila Orzechowskiego o dziejach teatru polonijnego w Ameryce; praca bez żadnej taryfy ulgowej pionierska, bogata w fakty i uogólnienia, godna wnikliwej uwagi nie tylko badaczy Polonii. Otrzymaliśmy dzieło nadzwyczaj bogate zarówno ze względu na zakres poruszanych zagadnień (a także ich rangę), jak i horyzont czasowy, który obejmuje. Autor dokonawszy ogromnej kwerendy żródłowej podczas kilku dłuższych pobytów w USA, a sam proces gromadzenia rozproszonych materiałóv,,' i ich krytyka wydają się przedsięwzięciem heroicznym, zrealizował dzieło niezmiernie ambi~ne: objął całość dziejów sceny polskiej w Stanach Zjednoczonych, od momentu jej narodzin w latach siedemdziesiątych XIX wieku, aż po współczesność. Poprzedników w tym dziele miał niewielu, temat właściwie leżał odłogiem. Sytuacja dla badacza i komfortowa i ryzykowna, czego szerzej dowodzić nie trzeba. Bogactwo omawianej książki, wielość podejmowanych przez autora wątków, w różnym zresztą zakresie i stopniu omawiania, skłania mnie do koncentracji na pewnych tylko elementach całości, tych zwłaszcza, które mnie. jako badacza Polonii amerykańskiej szczególnie zajmują. Nie będę na przykład wnikał w kwestię, czy autor bazujący na żródłach, mimo wszystkich jego zabiegów i starań, szczątkowych, właściwie zrekonstruował dzieje teatru polonijnego, czy oddał sprawiedliwość wielkim postaciom ruchu teatralnego,czy nie pominął liczących się o~Todków, zespołów itp. Bez wątpienia w. przyszłości niejedna informacja zawarta w prezentowanej pracy zostanie· uściślona, niejedna okaże się w świetle nowych źródeł błędna. Nie zmieni to jednak faktu, o czym jestem przekonany, iż zaryso~ wany w dziele Orzechowskiego obraz roli teatru - amatorskiego, półzawodowego i zawodowego - w życiu Polonii amerykańskiej podany został trafnie, rzec7.Q;;'·o i wielce sugestywnie. Teatr polonijny był zjawiskiem odmiennym od krajowego teatru zarówno zawodowego, jak i amatorskiego. Oddajmy głos autorowi: ••...teatr, o którym piszemy - zauważa - uformowany został z jednej strony przez tradycję wyniesioną ze Starego Kraju, z drugiej jednak na jego rozwój oddziałały mocno· specyficzne warunki amerykańskie, które kształtowały nie tylko zasady działania sa~ mego teatru jako instytucji, ale i wpływały na zainteresowania publiczności, określały jej gusta i potrzeby. To właśnie publiczność ta, a był od niej byt teatru. polonijnego bez reszty uzależniony, decydowała o takim, a nie innym jego kształcie organizacyjnym i artystycznym poziomie ... Artystyczne ambicje twórców scen polonijnych, z reguły wzorowane na przykładach krajowego teatru zawodowego, musiały w ostatecznym rozrachuku uwzględniać życzenia i możliwości percepcyjne publiczności, której kulturalne potrzeby były skromne, a często rodziły się dopiero lub ujawniały na emigracji". Przyjrzyjmy się zatem owej publiczności, która stanowiła o specyfice te:,:ru polonijnego, o jego zasadniczej odrębności każącej zaliczyć go do przejawów tzw. kultury polonijnej, genetycznie ściśle z kulturą polską związanej (choćby p.r~ez język przekazu), lecz przecież z nią nie tożsamej. Przypomnieć nale;:y, że gros owej teatralnej publiczności (a także spora liczba wykonawców w trupach amatorskj~h) to chłopi, emigranci z wielkiej fali wychodźst\'.'a wiejskiego końca XIX wieku i początków wieku XX. Ich potrzeby kulturalne są mało wyrafinowane. Sil to często półanalfabeci i analfabeci znający jedynie lokalną gwarę. Owi wychorl;'cy są w słabym stopniu, bądź nie są wcale wprowadzeni w dziedzictwo kultury narodowej. Część z nich przybywa jednak z terenu, gdzie uspolecznienie chłopów �jest już zaawansowane (Wielkopolska, Galicja Zachodnia), gdzie pierwociny te~:tru amatorskiego na wsi, pomyślanego jako wstęp do wyższej kultury, ksztaltO\valy gust, a zwłaszcza samą potrzebę teatru. Na gruncie amerykańskim teatr amatorski, można powiedzieć po prostu teatr ludowy, rozkwita w sposób nadzwyczajny, st.aje się jedną z najbardziej ulubionych rozrywek, dla wielu rozrywką nader aktywną Tworzące się polonijne zbiorowości, polonijne parafie i organizacje wszelk i(~go typU niemal od samego początku swego istnienia wyłaniały mniej lub bardziej trwałe amatorskie zespoły, dając tym wyraz zrozumienia dla roli i siły teatru jako środka przekazu. Repertuar tych zespołów stanowiły przede wszystkim tzw. dramaty ludowe. "Co przez "dramat ludowy" rozumiano... - pisze autor - tego dokładnie nie wiemy; wydaje się, że w odróżnieniu od krajowego bohatera wiejskiego i wiejskiej problematyki, tu temat i charaktery nie miały decydującego znaczenia. Natomiast sztuka uznawana za ludową musiała być prosta, mieć wartk;1. trzymającą w napięciu akcję, spory ładunek łatwego humoru, wyraziste postaci, dydaktyczne przesłanie (moralne lub patriotyczne), nie wprowadzać elementów tragicznych, za to dużo folkloru - śpiewy i tańce w sztuce były jej dobrą reklamą. "Janek z Ojcowa" zaczął już wtedy ewoluować w stron<; musicalową; skończyło się niestety na popularności "Wesel polskich". Oczywiście zasadne jest utyskiwanie na poziom owych amatorskich czy półzawodowych teatrów i ich repertuaru. Nie mogły być inne biorąc pod uwagę możliwości recepcyjne widzów. Ambitniejsze próby, o których autor szeroko pis:·:e. mip.ły na ogół żywot krótki i kończyły. się rozczarowanięm, także finansowym. Teatr polonijny w Stanach. Zjednoczonych istnieć mógł jedynie jako teatr Polonii amerykańskiej, to znaczy jako teatr dostosowany do masowego, prostego widza, z jego mało wyrafinowanymi gustami. Jakikolwiek pod względem poziomu artystycznego był ów teatr, spełniał istotne funkcje, wśród których funkcja poznawcza, rozrywkowa, dydaktyczna i integracyjna wysuwają się na czoło. Nie ulega wątpliwości wielka rola teatru polonijnego jako nauczyciela języka polskiego. Dla mas emigrantów z trzech zaborów mających jedynie gwarę, teatr był płaszczyzną integracji językowej. Repertuar, w znacznej mierze o tematyce historycznej i patriotycznej, stawał się płaszczyzną integracji narodowej, czego nie można przeoczyć. Siłę oddziaływania teatl'u doskonale rozumiał Kościół dbający, o ile tylko miał na to wpływ, a obecność w repertuarze wątków religijnych. W mniejszym zakresie poprzez teatr propagowały swoje idee ugrupowania polityczne, np. socjaliści. Nie można też zapominać, ~:e dla wielu widzów teatr etnic2lny był jedyną, zatem nie alternatywną, formą kontaktu z kulturą. Oddziaływanie teatru na Polonię amerykańską z czasem zmalało. Przyczyn było wiele, do najważniejszych należą bez wątpienia: słabnięcie fal emigracyjnych, rozpad getta etnicznego, słabnięcie polonijnej parafii, amerykanizacja zbiorowości polonijnej (język ułatwiał uczestnictwo w kulturze amerykal1.skiej), czy wreszcie - co ma związek z przyczyną poprzednią - pojawienie się konkurentów teatru: kina i telewizji. Dzieje teatru polonijnego w US.;'\. są już. jak się zdaje. na :wwsze kart.} zamkniętą. "Teatr dawny - pisze E. Orzechowski - tworzony przez pokolenie emigracji przełomu wieków musiał po latach prosperity cofnąć się do etapu doraźnie organizowanych przedstawień, granych bardziej dla przyjemności niż dla zarobku. Niezdolny był do zmiany swej estetyki, poza sporadycznymi przypadkami nie próbował przejść na język angielski". Istotnie, teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych to karta zamknięta, ale jakże ważna. Jeśli często słus;:nie wykazuje się, że polski chłop-emigrant w~;lśnie w USA nabywał, czy rozwija! swoją narodową świadomość, to w procesie tym �260 teatr polonijny odegrał niebagatelną rolę. Wziąwszy pod uwagę fakt reemigracji, pośredni wpływ teatru polonijnego na polską wieś poprzez reemigrantów nie ulega wątpliwości i winien być brany pod uwagę. Praca E. Orzechowskiego dostarcza na rzecz takiej tezy wielu argumentów. Wysoko oceniając omawianą pracę nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na pewien błąd faktograficzny. Otóż pisze autor dwukrotnie (s. 213 i 286), że regionalna organizacja Zaborowian i Pojawian (powstała ona zresztą w 1917, a nie w 1916 roku) w Chicago jest naj starszą organizacją tego typu. Były od niej starsze, np. Klub Parafii Luszowice (powstał w 1912 roku) czy Klub Miechowice Małe i Klub Miechowice Wielkie (oba powstały w roku 1915). O działalności chicagowskich klubów grupujących wychodźców z parafii Zaborów (istniały cztery takie kluby), w której to działalności teatr amatorski odgrywał niepoślednią rolę oraz o kulisach niedoszłego wyjazdu Jędrzeja Cierniaka znanego teoretyka i praktyka teatru ludowego - do Chicago (o czym E. Orzechowski niezbyt precyzyjnie napomyka) piszę obszernie w znajdującym się obecnie w druku 24 tomie Biblioteki Polonijnej. RyszaTd Barbara Sam. Kuplety KantaT S z y d ł o w s k a - C e g lowa, Wojciech C h o j n a c k i, Polski wujek polskie w AmeTyce, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989, ss. 287, i1. Coraz wyrażniej rozwijające się w ostatnich latach badania polonijne, nie obejmowały do niedawna pewnych zagadnień, w przekonaniu badaczy, być może nawet interesujących, ale marginalnych. Na szczęście podobne poglądy i podejście do niektórych przejawów dorobku zbiorowości polonijnych na świecie jest już dziś rzadkie i mało popularne. Badania polonijne wzbogacają się znacznie, obejmują coraz to nowe obszary i zjawiska. Badacze ostatnio przyjrzeli się uważniej na przykład kulturze polonijnej, a zwłaszcza polonijnemu folklorowi. Rezultatem są nie tylko, skromne jeszcze, analizy tych zjawisk, ale również pierwsze publikacje oryginalnych tekstów z popularnonaukowymi komentarzami. Jaskółką czyniącą, miejmy nadzieję, wiosnę w dziedzinie popularyzacji przejawów folkloru polonijnego, jest zbiór kupletów polonijnych, wydanych przez poznańskich badaczy: Barbarę Szydłowską-Ceglową i Wojciecha Chojnacklego. Publikacja ta zasługuje, jak sądzę, na uwagę nie tylko badaczy polonijnych, ale także etnografów i folklorystów. "Terminem kuplet - pisze we wstępie Wojciech Chojnacki - oznacza się piosenkę kabaretowo-rewiową o różnej treści - miłosnej oraz aktualnej politycznej, społecznej i obyczajowej, utrzymaną przeważnie w lekkim, żartobliwym tonie, ale także refleksyjną i satyryczną. Czasem może to być piosenka wtrącona do komedii, wodewilu, operetki, nawiązująca do treści tych utworów". Kuplety, dziś już zamarły gatunek literatury popularnej, cieszyły się wielkim uznaniem wśród Polonii amerykańskiej pod koniec XIX wieku, a zwłaszcza w pierwszych dekadach wieku XX. Ich szczególny rozwój w polonijnych zbiorowościach w Stanach Zjednoczonych, wiązał się z bujnym rozkwitem polonijnego teatru, zarówno amatorskiego, jak i zawodowego. Upadek teatru stał się także końcem kupletu, choć wcześniej występował on również samoistnie, popularyzowany przez druki ulotne, zamieszczany na łamach prasy polonijnej, prezentowany w polonijnym radiu. Jednakże kuplet osiągał największy efekt na scenie, w wy- �261 konaniu popularnego aktora, będącego niekiedy również autorem tekstu. Związku twórczości kupletowej z dziejami teatm polonijnego wyraźnie dowodzi W. Chojnacki w szkicu otwierającym zbiór. Z kolei B. Szydłowska-Ceglowa w szkicu "Kuplety jako zwierciadło Pok.nii amerykaiiskiej" przekonuj'lco udowadnia, że "kuplety odbijając rzeczywi~,tość polską w Ameryce były w istocie krzywym zwierciadłem stworzonym przez Polonię i dla potrzeb samej Polonii". Były one żywą t·eakcją na zjawiska obyczajowe i polityczne, stanowiły rodzaj krytyki i komentarza zbiorowego. Ośmieszały i piętnowały bawiąc współczesnych, a dzisiejszym badaczom dostarczając informacji o życiu Polonii, o jej nastrojach, świadomości, o przemianach systemu wat·tości zbiorowości polonijnych, o postępującej amerykanizacji wychodźców, co wyraźnie objawiło si~ w języku kupletów, naszpikowanym kalkami językowymi, pełnym amerykanizmów, co zresztą potęgowało efekty komiczne. a formie i tworzywie językowym kupletów pisze w odrębnym szkicu B. Szydłowska-Ceglowa, widząc w nich nawiązania do znanych w ustnej literaturze ludowej gatunków, jak pieśń dziadowska, ballada itp. Niektóre kuplety stanowią trawestację utworów literackich bądź ludowych. Adresowane do mas polonijnych, wywodzących się w ogromnej większości ze wsi, wykorzystywały znane ludowi motywy i formy. Choć .ich autorzy są na ogół znani i wiemy o nich, że w większości mieli pochodzenie inteligenckie, to formy rozpowszechniania kupletów, ich treść, są zdecydowanie lud(Jwe. Kuplet uznać należy za rodzaj ludo"vej twórczości polonijnej, rodzaj \vykształeony na gruncie amerykańskim, w pełni oryginalny, choć mający "korzenie" w Starym Kraju. Dla badaczy amerykańskiej Polonii kuplety zgromadzone w omawianej publikacji, a jest ich kilkaset bardzo tematycznie zróżnicowanych, stanowić mogą ciekawe źródło do poznania obyczajowości zbiorowości polonijnej, jej języka itp.~ dla czytelnika nie mającego profesjonalnych zainteresowań są po prostu mniej lub bardziej dowcipnymi tekstami, pełnymi aluzji humoreskami. Można zbiorowi wróżyć popularność, do czego przyczynią się zapewne nie tylko krótkie, rzeczowe, przystępnie napisane komentarze oraz uwagi B. Szydłowskiej-Ceglowej i W. Chojnackiego, ale również atrakcyjna oprawa całości wykorzystująca ilustracje zaczerpnięte z oryginalnych wydawnictw kuplet owych. Ryszard Kantor Stanisław Z a h r a d n i k, Czasopiśmiennictwo w języku polskim na terenach w latach 1848-1938, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląskich w Opolu, Studia i Monografie nr 146, Opole 1989, ss. 256. Czechoslowacji Wszelkie bibliografie, a w tym i bibliografie czasopism, to efekt długoletniej i niezwykle żmudnej pracy. Poszukiwania większych i mniejszych zbiorów czasopism, czasami pojedynczych egzemplarzy nawet, prowadzą niejednokrotnie przez wiele miejsc i granic. Nie inaczej jest też w przypadku książki S. Zahradnika, któremu "w ciągu 25-letniego żmudnego szperania i szukania udało się skompletować około 140 tytułów interesujących nas czasopism, co stanowi pod względem ilości tytułów największy zbiór tego rodzaju w jednym miejscu w ogóle" (s. 11). I choć granica, w sensie fizycznym, do przekroczenia jest tu tylko jedna, to niewątpliwie powstanie dzieła stało się możliwe jedynie dzięki uporowi i wytrwałości autora, mieszkającego w zaolziańskim Trzyńcu, a publikującego często w Dols- �21)2 kich periodykach naukowych, np. "Śląskim Kwartalniku Historycznym Sobótka", Polonijnym". Nie jest moim zamiarem krytyczne recenzowanie samej bibliografii, chciałbym jed!1ak przybliżyć tutaj potencjalnemu czytelnikowi układ i zawartość całej książki, w której spis czasopism (wraz z materiałem ilustracyjnym) zajmuje około 70% miejsca. Pracę rozpoczyna krótki wstęp uzasadniający czasowe i terytorialne rozmiary bib.liografii, omawiający źródła i dotychczasowe opracowania tematu oraz miejsca przechowywania zbiorów czasopiśmienniczych (większość z nich znajduje się na terytorium Polski; co ciekawe, autor wykorzystał także prywatne zbiory rodaków zza Olzy). Tutaj również odnaleźć możemy charakterystykę warunków społecznych i politycznych w jakich wydawano polskojęzyczną prasę w części Cieszyńskiego, zmieniającego nader często przynależność państwową, od austro-węgierskiej, poprzez polską, czeską, polską, niemiecką i raz jeszcze czeską. W rozdziale pierwszym, o zaskakującym tytule - podobnie jak tytuł samej książki "Rozwój czasopiśmiennictwa polskiego na terenach Czechosłowacji 1848-1939" omawia autor okres - od 6 V 1848 roku kiedy to w Cieszynie pojawił się pierwszy numer "Tygodnika Cieszyńskiego", przemianowany trzy lata później na wychodzącą do 1939 r. "Gwiazdkę Cieszyńską" - do października 1938 roku miesiąca, w którym Wojsko Polskie przyłączyło Zaolzie do Macierzy. Kolejny, drugi rozdział, poświęcony "Tendencjom rozwojowym w ujęciu statystycznym", zawiera omówienie rozwoju ilościowego i trwałości prasy, jej nakładów, formatów i objętości. Wymienione są tu także ośrodki wydawnicze, drukarnie oraz nazwiska najbardziej zasłużonych redaktorów, między innymi Pawła Stalmacha, ks. Franciszka Michejdy i Tadeusza Regera. W rozdziale tym autor zawarł również typologię podziału czasopism. Składają się na nią pisma ogólnoinformac,vjne, specjalne, urzędowe i pisma jako dodatki samodzielne. Pierwsza z grup dzieli się następnie na narodową, socjalistyczną, komunistyczną i duchem obcą, druga natomiast na wyznaniową. młodzieżowo-dziecięcą, fachowo-gospodarczo-literacką i kulturalno-oświatową. W przypadku każdej niemal typologii, również i tej, istnieją jednakże luki i nieścisłości. Jest tak chociażby w przypadku "Przyjaciela Dziatek" (poz. 121), kwalifikującego się jednocześnie do pism wyznaniowych i młodzieżowo-dziecięcych lub "Trybuny" (poz. 152), jednocześnie komunistycznej i duchem obcej. Niejasne jest też dla mnie połączenie w jednej podgrupie pism fachowo-gospodarczo-literackich, a wydzielenie kulturalno-oświatowych. I tak. w tej pierwszej grupie znalazły się łącznie: typowo gospodarczy "Informator" (poz. 46), handlowo-reklamowa "Konrada Ilustrowana Gazeta" (poz. 51) oraz przede wszystkim oświatowy "Miesięcznik' Pedagogiczny" (poz. 64). Dużą zaletą książki S. Zahradnika jest bogaty materiał ilustracyjny. obejmujący 113 reprodukcji winiet czasopism i 38 jednostronicowych kopii pierwszych stron gazet. Choć i tu nie może obyć się bez zastrzeżeń; pierwszym z nich jest często niealfabetyczny układ ilustracji, drugim-powtórzenia. Przykładowo, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego" pokazano na s. 59 - winieta i s. 62 pierwsza strona, podobnie jest w wypadku "Dziennika ustaw j rozporządzeń dla Księstwa górnego i dolnego Śląska", można to sprawdzić na s. 59 i 63. Na całość materiału ilustracyjnego warto jednak zwrócić baczniejszą uwagę i z tego względu, iż stanowi on swego rodzaju "wybór tekstów" i umożliwia lekturę kilkunastu interesujących artykułów (pomijam tu wielkość druku, gdyż do jego zmniejszonych rozmiarów zdążyłem się już przez ostatnie kilkanaście lat przyzwyczaić). Szczególnie warte polecenia pozycje to: "Dziennik Polski" z 22 VII 1938 roku (s. 56), wspomniany już "Dziennik Urzędowy ...", "Gazeta Kresowa z 18 l b'ldź "Roczniku �263 1934 roku (s. 71)" "Głos robotniczy i ludowy" z 2 IV 1938 roku (s. 82), "Nasz Kraj" z 26 V 1933 roku (s. 115), "Nasz Lud" z 19 II 1927 roku (s. 1l6)~ "Prawo Ludu" z 7 V 1931 roku (s. 149) i "Tygodnik Cieszyński" z 6 V 1848 roku (s. 201). Z tytułóv.i "ciekawostek" wymienić chciałbym cztery: "Gazetę Zydowską", wydawaną po polsku i mającą "stać na straży interesów żydostwa polskiego" (s. 72), "Nowiny Spisko-O rawskie", optujące za "przyłączeniem obszaru spisko-orawskiego do Polski" (s. 124), "Pieśni Ludu Polskiego na Śląsku", nadbitkę z "Zarania Śląskiego", dość luźno mieszczącą się w kategorii czasopism (s. 135) i gazetkę "Tur", ..!edyne znane polskie pismo nielegalne w Czechosłowacji w okresie międzywojennym" (s. 199). Zastanawia mnie również fakt, że większość z 22 tytułów prasowych, do których autor nie zdołał dotrzeć pochodzi z wcześniejszej, opublikowanej w 1960 roku, bibliografii A. Pilcha. Czy nie byłoby tu zasadne podanie z jakich źródeł korzystał ten autor? Redaktorzy i korektorzy książki nie ustrzegli się kilku błędów drukarskich i językowych. Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeszcze kilka uwag natury ogólniejszej. Niewątpliwie najgłębs7.ą przyczyną tak bujnego rozwoju prasy polskiej na Zaolziu (szczególnie widocznego w porównaniu z okresem nam współczesnym), był wymuszony, a przy tym dla strony polskiej wysoce krzywdzący podział terytorium Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej. Wystarczy przypomnieć, iż w listopadzie 1918 roku zawarto układ pomiędzy polską Cieszyńską Radą Narodową, a czeskim Narodnim Vyborem, na którego mocy rozgraniczono sporne obszary nieomal zgodnie z zasadą etnicznego podziału ludności. I być może, gdyby nie doszło do zbrojnego ataku ze strony Czechów, problem prasy polskiej na Zaolziu, prasy wydawanej tym samym poza granicami II RzeCZYPospolitej wcale by nie zaistniał. Jak pisze S. Zahradnik "sam fakt, że przeciwnicy Polaków pisali w języku polskim świadczy o tym, jakim językiem posługiwała się miejscowa ludność na tym obszarze" (s. 22). Czy jednaki będziemy w stanie rozwiązać problem pozostałych wówczas 150 tysięcy rodaków na Zaolziu oraz ponad 50 tysięcy na Spiszu i Orawie pokażą nadchodzące lata. Miejmy nadzieję, iż rozwiązanie tej kwestii załagodzi wieloletni konflikt psujący nasze stosunki z południowymi sąsiadami Czechami i Słowakami - i pozwoli wszystkim wziąć równoprawny udział w budowie coraz bardziej przybliżającej się ku nam Nowej Europy. Mirosław Boruta Tomasz S z a r o t a, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereoPaństwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 583. i1. 175. typu, Określenie "niemiecki Michel" ("der deutsche Michel") nie budzi współcześnie tak w Polsce jak i pozostałych krajach europejskich, poza Republiką Federalną Niemiec, żadnych konkretnych skojarzeń. Zainteresowanie książką znacznie wzrasta dzięki podtytułowi, który wskazuje na tematykę i przedmiot zainteresowań badawczych przedstawicieli szeregu dyscyplin humanistycznych, zwłaszcza etnologów: zagadnienia symbolu i stereotypu. Wiele społeczności narodowych posiada symbole wizualne stanowiące ich personifikacje narodowe w literaturze, publicystyce i propagandzie politycznej (np. amerykański Wuj Sam czy francuska Marianna), jednak treści znaczeniowe jakie �264 WląZą się z postacią niemieckiego Michela jako symbolem wizualno-słownym są znacznie bogatsze. Przez kilka stuleci Michel - poczciwina w szlafmycy - stanowił uosobienie niemieckiej świadomości narodowej, ucieleśniał wyobrażenia Niemców na temat ich cech narodowych. Nadmienić trzeba, iż postać ta nie zdobyła sobie nigdy popularności międzynarodowej, przypuszczalnie ze względu na rozdźwięk pomiędzy takim właśnie autostereotypem Niemca a doświadczeniami politycznymi sąsiednich narodów z kontaktów z państwem niemieckim w XIX i XX wieku. Książka została przygotowana w oparciu o bardzo oryginalne i zróżnicowane materiały źródłowe. Podstawowe źródło historyczne stanowiły karykatury publikowane głównie w prasie satyrycznej - zamieszczone w tekście i opatrzone komentarzami wyjaśniającymi - istotnie wzbogaciły tok narracji. Autor sięgnął także po materiał lingwistyczny zawarty w słownikach językowych, wszelkiego rodzaju utwory literackie, publicystykę, druki okolicznościowe i inne. W swoim rozumieniu stereotypów prof. Szarota powołuje się na stanowiĘlw reprezentowane przez badacza problematyki charakteru narodowego, autora studiów porównawczych nad stereotypami etnicznymi, Otto Klineberga i definiuje stereotypy jako " ...wyobrażenia o cechach własnego charakteru narodowego lub cechach innych narodów (stąd autostereotypy i heterostereotypy narodowe)". Wypracowana w latach czterdziestych i pięćdziesiątych koncepcja Klineberga opiera się między innymi na założeniu, iż treści wyobrażeń stereotypowych zawierają także informacje prawdziwe i tym samym odzwierciedlają niektóre obiektywne cechy grupy będącej przedmiotem osądów stereotypowych. Poszukiwanie "jqdra prawdy" i stopnia odchyleń treści tereotypów od obiektywnej rzeczywistości kulturowej niezmiennie stanowi przedmiot zainteresowań niektórych socjologów narodu podejmujących zagadnienie tożsamości kulturowej. Jednak autor "Niemieckiego Michela" nie wychodzi poza sferę deklaracji i w swoich analizach nie odwołuje się bezpośrednio do założeń teorii Klineberga. Niemniej przyjęta w książce koncepcja stereotypu nawiązuje do klasycznej, socjologicznej perspektywy badania wyobrażeń tego rodzaju. Przejawia się to między innymi w akcentowaniu pragmatycznego wymiaru stereotypu i funkcji społeczno-politycznych realizowanych przez ten typ wyobrażeń. Prof. Szarota bada stereotypy przede wszystkim jako narzędzia propagandy politycznej, z jednej strony wskazuje na służebność symboli i stereotypów narodowych jako środków propagandowych względem polityki i opinii publicznej, z drugie~ - na ich rołę w kształtowaniu tychże sądów i opinii. Można tu mówić o pewnym sprzężeniu zwrotnym, niezwykle sprzyjającym manipulacji symbolem stereotypem w walce propagandowej na łamach prasy lub innych środków masowego komunikowania. Do najważniejszych i naj szerzej zaprezentowanych w książce wątków problemowych należy próba odtworzenia historii niemieckiego Michela, początkowo jako zwrotu językowego, później jako symbolu słownego, wizualnego (od początku XIX) wieku) i zarazem autostereotypu narodowego Niemców. Zadziwia tu wielość określeń przypisywanych Michelowi w kolejnych okresach historycznych, od chwili pierwszego dotąd potwierdzonego zapisu tego zwrotu w roku 1542 do chwili obecnej, w zależności od kontekstu sytuacyjnego w jakim powiedzenie to zostało użyte. Nasz bohater był przedstawiany między innymi jako: łatwo poddający się manipulacjom prostaczek, bezwolny marzyciel, monoglota, filister, prowincjusz, wojownik, strażnik czystości rodzimego języka, sprawiedliwy mocarz. Zdaniem Szaroty, ta uderzająca plastyczna dwoistość postaci Michela wpłynęła na atrakcyjność i uniwersalny, ponadczasowy charakter tego symbolu. Emanacja odczuwanej siły �265, oraz demaskacja zadawnionych własnych kompleksów - połączenie się tych cech w postaci Michela sprzyjało powszechnemu odczuwaniu "istoty niemieckości" przez odbiorców stereotypu. Na atrakcyjności Michela zaważył też niewątpliwie fakt kojarzenia tej postaci z innymi symbolami: mitologiczną Germanią, Michałem Archaniołem z mieczem, osobą Hansa Eliasa von Obentrauta - walecznego bohatera wojny trzydzestoletniej. Dzięki tym związkom Michel mógł uosabiać zarówno szerokie warstwy narodowe jak i później silne państwo niemieckie. Sprzyjało to także wykorzystywaniu tego symbolu - stereotypu do propagowania nastrojów nacjonalistycznych wśród Niemców. Szczególnie interesujący materiał do refleksji stanowi zestawienie prz(~mian w postrzeganiu symbolicznej postaci Michela na przestrzeni dziejów z zaprezentowanym przez autora współczesnym autostereotypem Niemca rysującym się na bazie· lektury niemicckich czasopism podejmujących dyskusje na temat "image" Niemca,. wyników sondaży opinii publicznej, prac naukowych. Należy też wspomnieć o innym ważnym zadaniu badawczym realizowanym w omawianym studium, próbie wyjaśnienia genezy określenia "der deutsche Michel". W celu udokumentowania własnej hipotezy o XVI-wiecznym rodowodzie badanego zwrotu, autor przeprowadził wnikliwą analizę językoznawczą w oparciu o materiały słownikowe. Przy okazji tych i innych dociekań językoznawczych czytelnik może zapoznać się także z hipotetycznymi wyjaśnieniami etymologii takich określeń jak: "Szwab", "michałek", francuskie "boche". Misternie i bogato naszkicowany autoportret Niemca wymagał niejako konfrontacji z wyobrażeniami na temat Niemców żywionych przez sąsiadów: Polaków i Francuzów. Wspomniany wcześniej brak popularności postaci Michela poza granicami Niemiec utrudniał realizację tego zadania. Stąd wynikała konieczność wykorzystania w szerszym zakresie informacji zawartych w dokumentach osobistych, utworach literackich, pracach naukowych. I tak np. studium współpracownika Jana Stanisława Bystronia, Kurta Lucka (Mit o Niemcu w polskiej tradycji ludowej i literaturze, 1937) stanowiło jedno, z ważniejszych źródeł do odtworzenia stereotypowych wyobrażeń Polaków o Niemcach. Szkoda, że w tych rozważaniach została pominięta cenna praca wspomnianego przed chwilą J. S. Bystronia (Megalomania narodowa. Źródła-teorie-skutki, 1924). Przemyślenia na temat polskiej optyki "Micheli" zamyka prezentacja wyników współczesnego sondażu socjologicznego na temat stereotypu Niemca wśród studentów polskich. Także francuski wizerunek Niemca został nakreślony w oparciu o wyniki sondaży opinii publicznej, głównie nad zjawiskiem empatii. Książka prof. Szaroty stanowi oryginalne i wartościowe studium poszerzające naszą wiedzę o narodzie niemieckim i można ją uważać, zgodnie z zamierzeniem autora, za udaną próbę zgłębienia pewnego wycinka dziejów ludzkiej mentalności w ogóle. Mówiąc o oryginalności książki mam na myśli wielce obiecujące, nowatorskie wykorzystanie tak specyficznego materiału ikonograficznego jaki stanowią, rysunki satyryczne do badań nad stereotypami. Na uwagę zasługuje także punkt widzenia prezentowany przez historyka wyrażający się położeniem akcentu na relację symbol - stereotyp, symboliczny wymiar treści stereotypowych. Mimo woli nasuwają się tu pewne analogie z postulatami etnologów - fenomenologów, którzy proponują badanie stereotypów w oparciu o doświadczenia i metody ze studiów nad symbolem. Ale to już całkiem odrębny temat. Jacek Schmidt �266 Emil M i k a, Pieśni Drawskie, Kraków 1991, ss. 76 W 1934 roku ukazały się pierwszy raz "Pieśni Drawskie", autorstwa, tzn. zebrane i opracowane przez Emila Mikę, nauczyciela rodem z Lipnicy Wielkiej na Orawie i na Orawie działającego. Emil Mika nazwany został kiedyś orawskim Kolbergiem, co uwzględniając wszelkie różnice - nie pozbawione było podstaw 1. Mika tak pisał we wstępie do wspomnianej publikacji: "Gdy podjąłem się zbierania pieśni ludowych na Orawie (w Polsce), celem, który mi przyświecał, było uchwycenie niknącego echa pieśni ludowej i utrwalenie tekstów niezliczonych piosenek, a przede wszystkim ich melodyj. Pieśni te były już bowiem niknącym echem, schodziły z pól i lasów do odosobnionych gdzieś chat, i wraz ze śmiercią starych ludzi ginęły i giną ...". Rzeczywiście, tradycyjne pieśni ludowe regionu orawskiego nikły lUZ wyraźnie w okresie międzywojennym i zapewne byłyby dziś tylko wspomnieniem, gdyby nie Emil Mika właśnie. Opublikowany przezeń zbiorek zawierał melodie i teksty pieśni orawskich z całego obszaru "polskiego" Orawy, tj. z terenu przyłączonego do Polski w 1920 roku (wiele wsi etnicznie polskich pozostało jednak po drugiej stronie granicy). Materiał został starannie uporządkowany, opatrzony odpowiednimi komentarzami w zakresie tempa melodii i spotkał się z życzliwą. oceną Adolfa Chybińskiego i Kazimierza Nitscha, recenzentów pracy. Wydawcą był Związek Spisko-Orawski. Zapowiadane dalsze części dzieła - część pierwsza zawierała zaledwie niewielką ilość zbioru zgromadzonego przez Mikę nie ukazały się nigdy. Tomik z 1934 roku przedrukowano jeszcze raz w roku 1957, co bez wątpienia świadczy o jego wartości. Emil Mika nie był jednak tylko zbieraczem pieśni, był przede wszystkim ich niezwykłym miłośnikiem; upowszechniał je w środowisku orawskim i poza nim. Prowadzony przez Mikę zespół prezentował wysoki poziom, jeździł po kraju budząc zainteresowanie folklorem polskich kresów południowych, inspirując kompozytorów chętnie wprowadzających motywy orawskie do dzieł "elitarnych". Chór orawski i jego niezwykle muzycznie uzdolniony kierownik dali się poznać między innymi na kolejnych "świętach gór" w Zakopanem, Sanoku, Wiśle i w Nowym Sączu. Już w 1927 roku chór dokonał pierwszych nagrań dla Polskiego Radia, nagrań wielokrotnie później odtwarzanych. Fenomenalna, jeśli chodzi o skalę zainteresowań i osiągnięć, osobowość Emila Miki bez wątpienia w decydujący sposób oddziałała na wielu przedstawicieli młodego pokolenia Orawian, ucząc ich miłości do własnego folkloru, a takźe miłości do Polski. Emil Mika przypłacił życiem swoje przywiązanie do ojczyzny, której częścią była jego ukochana Orawa. Jeszcze przed wybuchem wojny został komendantem Tajnej Organizacji Wojskowej na Orawie, powołanej w przewidywaniu agresji faszystowskich Niemiec i Słowacji; po wybuchu działań wojennych i zaanektowaniu Orawy przez Słowację zamieszkał w Krakowie. Wraz z żoną, Józefą z Machayów, działał na pierwszej linii konspiracji i wraz z nią oddał życie. w walce. Emil Mika, porucznik Związku Walki Zbrojnej (później AK) zginął w Oświęcimiu 17 X 1941 r. Towarzystwo Przyjaciół Orawy przypomina cenny zbiór Emila Miki w 50 rocznicę jego śmierci. Jest to głównie inicjatywa red. Leona Rydla, wielkiego miłośnika Orawy i muzykologa. Zbiór będzie cieszył się zapewne wielkim powodzeniem 1 Emil S. 27-31. Kowalczyk, Emil Mika - orawski Kolberg, "Literatura Ludowa", nr l, 1976, �267 -z;arówno na Orawie, gdzie pamięć o wybitnym folkloryście, nauczycielu i patriocie nie słabnie i gdzie jego następcy, np. Emil Kowalczyk, wciąż z wielkim powodzeniem kultywujq wspaniałe tradycje orawskich zespołów pieśni i tańca, jak i poza OraVi,l, w coraz szerszym gronie przyjaciół pięknej orawskiej ziemi. Przeżyła ona wiele cierpieil na trudnej drodze ku Macierzy i dziś również wiele mUSl znieść. Tomik jest - co niezwykle ważne w czasach, gdy niejednokrotnie prawda naukowa staje się obiektem przewrotnych machinacji - jasnym dowodem polskości orawskiej gwary, orawskiego folkloru, dowodem ścisłego genetycznego związku ludu orawskiego z Polską. Ryszard M. Je. S t a n k e w i c z, Dumka, ss. 122, ilustr. 92. Ukrajinśki wytynanky, Kijów 1986, wyd. Kantor Naukowa "Ukrajinśki wytynanky", monografia wycinanki ukraińskiej, najobszerniejsza publikacja jaka się dotąd ukazała na ten temat, została napisana jako dysertacja doktorska przez historyka sztuki, pracownika Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii Lwowskiego Oddziału Ukraińskiej Akademii Nauk i Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego istniejącym przy Instytucie. Publikacja jest starannie wydana na kredowym papierze, bogato ilustrowana (92 fotografie wycinanek, w tym 28 kolorowych), co w tego typu publikacjach jest nie mniej ważne niż tekst. Brak jednak danych z jakich zbiorów pochodzą publikowane wycinanki. We wstępie autor daje rzeteLny przegląd podstawowej literatury przedmiotu. Wśród polskich publikacji wymienia prace Frankowskiego, Seweryna, Grabowskiego. Błachowskiego. Nie umieścił jednak w swej książce osobnego spisu ważniejszej literatury z zakresu ludowego wycinankarstwa. Poza obszerną literaturą Stankewicz wykorzystał nie publikowane materiały archiwalne, materiały z dawnych i wsp6łczesnych, a także z własnych badań terenowych oraz przede wszystkim gruntownie zanalizował kolekcje wycinanek ukraińskich znajdujące się w nastę'pujących muzeach: Derżawnyj muzej etnohrafji ta chudożnoho promysłu Lwiwskoho widdilenia IMFE im. M. T. Rylskoho AN URSR, Lwiwskyj muzej ukrajinśkoho mystectwa, Derżawnyj muzej ukrainśkoho narodnoho dekoratywnoho mystectwa, Muzej Instytutu mystectwoznawstwa, etnohrafji i folkloru AN BSSR, Muzeum Etnograficzne w Krakowie 1. Autor zaznajomił się również z prywatnymi kolekcjami wycinanek uraińskich. Autor, jak sam pisze we wstępie, pragnie prześledzić powstanie i rozw6j ukraińskich wycinanek, ich technikę i walory artystyczne, charakteryzuje odmiany regionalne i główne ośrodki wycinankarskie, tw6rczość wybitnych wycinankarek i wycinankarzy w przeszłości i obecnie, zarówno ludowych jak i profesjonalnych oraz rolę wycinanek we wsp6łczesnym życiu kulturalnym Ukrainy. Książka ta, jak czytamy w przedmowie, jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorców, a także dla naukowców, artystów, twórc6w ludowych, nauczycieli, studentów i uczniów szkół artystycznych. Monografia prezentuje procesy powstawania, rozwoju l W Krakowskim Muzeum Etnograficznym znajduje się ponad 1200 wycinanek z dawnych powiatów: Borszczów, Czortków, Dobromi!, Drohobycz, Kałusz, Sambor, Tłumacz, a takż •• z dawnego powiatu Przemyśl I łemkowskich z okolic Dukli. Są tQ wycinanki z końca XIX 1 z lat 20-30.XX wieku. �268 ukraiJ1skich wycinanek, problemy techniczno-formalne, zagadnieniC! klasyfikacji z punktu widzenia analizy formalnej, charakterystykę odmian regionalnych. Rejestruje zmiany jakie zachodzą we współczesnym wycinankarstwie ukraińs}:im. Wycinankarstwo na Ukrainie jest bowiem nadal żywą gałęzią twórczości ludowej, choć jest to twórczość, podobnie jak w Polsce, reanimowana dla potrzeb odbiorcy miejskiego. Tworzą wycinankarze ludowi, amatorzy i profesjonalni artyści nawi;łzujący do stylu ludowego, malarze, rzeźbiarze, w których wykonaniu wycin;:nka jest samoistnym dziełem plastycznym. Konstrukcja książki przejrzysta i logiczna pozwala nie zagubić się w szczegółowych informacjach, mnogości nazwisk wycinankarzy i badaczy tej gałęzi twórczości ludowej. Bardzo przydatny byłby indeks nazwisk, którego brak dotkliwie się odczuwa. Tekst poprzedzony przedmową i wstępem dzieli się na cztery główne rozdziały, a te na podrozdziały. Oto tytuły rozdziałów: Z historii rozwoju ukrai,:lskich wycinanek, Kształtowanie się walorów artystycznych wycinanek z końcem XIX wieku i na początku x..x: wieku, Tendencje nowatorskie w wycinkarst ..vie w dobie władzy radzieckiej, Wnioski. Stankewicz zapoznaje czytelnika z ważniejszymi momentami z hislo;'!i papierowych wycinanek, poczynając od wycinanek chińskich (VII-XII wiek), Jd w XIII wieku \\rycinanki pojawiły się w Persji. W XV wieku przez Turcję przedostały się do Europy, początkowo do Republiki Weneckiej, potem na teren Węgier. Z końcem XVI wieku znalazły się w Niemczech, wykorzystywane jako ozdoby oprawnych książek. W XVIII-XIX wieku odnajdujemy je już we Francji, Portugalii, Danii, Holandii, Szwecji, Szwajcarii. W połowie XIX wieku wycinanki pojawiają się w Polsce, na Słowacji, Litwie, Białorusi, Rosji, na Ukrainie, Autor zajmując się genezą techniki wycinankarstwa wychodzi z założenia, iż sama technika wycinania polegająca na tworzeniu kompozycji dekoracyjnych ze złoL.cmego kilkakrotnie materiału posiada odległe i rozległe tradycje. Dla ilustracji tej tezy podaje przykłady wycinanek z różnych materiałów znanych zarówno z wykopalisk archeologicznych, jak i wycinanek u współczesnych ludów pierwotnych, na przykład ozdabianie jurt wycinankami z kory brzozowej u Jakutów, aplikacje ze skóry, wojłoku, futra stosowane do ozdoby odzieży przez Nanajów, Chant6w, Mansów. Na Ukrainie aplikacje ze skóry i tkanin występowały w przeszłości na całym jej terytorium. Szczególne bogactwo dało się zauważyć w zdobnictwie huculskich kożuchów i serdaków. Według autora nasuwa się nieodparcie analogia między skórzanymi a papierowymi wycinankami, tak w zakresie techniki wykonania, jak i w ornamentyce. Autor wspomina też o papierowych wycinankach otaczających pieczątki na dokumentach w okresie XVI-XIX wieku na Rusi Ki-, jowskiej i Ukrainie. Ozdoby te wykonywali pisarze pochodzenia mieszczańskiego i chłopskiego zatrudnieni w miejskich i wojskowych urzędach. W drugiej połowie XIX wieku zwyczaj ten zaczął zanikać t. Jakkolwiek zjawisko to odegrało niewątpliwie interesującą rolę w pojawieniu się wycinanek w chłopskich chałupach autor wyrażnie podkreśla fakt, iż nie chodzi tu o mechaniczne przeniesienie ozdób z dokumentu czy stroju ludowego na ścianę. W papierowym zdobnictwie chat istotną rolę, jak pisze Stankiewicz, odegrały malatury naścienne, na przykład na Podolu papierowe ozdoby uzupełniły malowanki ścienne, a nawet z czasem zdominowały je. Może dlatego, że były prostsze i praktyczniejsze niż malatury wymagające więcej żmudnej pracy. Na Podolu popularną ozdobą był namalowany • Na to zjawisko zwrócił uwagę w Polsce Tadeusz Seweryn. Por. Polskie wyclnanld XVI-XVIII v.'leku, "Polska Sztuka Ludowa", r. 9, 1955, nr 2, s. 67-105. papierowe �269 na papierze bukiet wycięty i nalepiony na ścianę. Sprzyjającym momentem w zdobnictwie wnętrza były też postępujące zmiany w systemie ogrzewczym, powolny zanik kurnych chat. Łatwość utrzymania chałupy w czystości zachęcała do jej przystrojenia. Istotną rolę w powstawaniu wycinanek odegrały papiernie produkujące dobry gatunkowo papier, istniejące na Ukrainie już w drugiej połowie XIX wieku. Najdawniejsze ukraińskie wycinanki, które dotrwały do naszych czasów, pochodzą z Podkarpacia i zachodniego Podola. Natomiast w poznaniu i rozpropagowaniu wycinanek ważną rolę odegrały wystawy gospodarczoprzemysłowe z końca XIX i początku XX wieku. Po raz pierwszy wycinanki ukraińskie były ekspono .•.•. a.ne na wystawie w Tarnopolu w 1887 roku, następnie na Krajowej Wystawie Jubileuszowej w 1894 roku we Lwowie oraz na wystawie w Krakowie w 1902 roku. Wycinanki z lwowskiej wystawy znalazły się potem w Muzeum Narodowym we Lwowie. Na marginesie warto wspomnieć, iż po raz pierwszy termin "wytynanka" pojawił się w publikacji: J. Swincicki, Ilustrowanyj prowidnyk po Nacionalnomu mU7.ejewi u· Lwowi, Zowka 1913, zastępując dotąd używane lokalne nazwy ludowe ja.k "stryhancy", "ziroczky", "kwity", "chrestyky", "kozaky" itp. W 1910 roku wycinanki zostały po raz pierwszy wyeksponowane na stałej wystawie Ukraińskiego Muzeum Narodowego. Z czasem, podobnie jak w Polsce, wycinanki zaczęły wzbudzać zainteresowamie ukraińskich ludoznawców, artystów, kolekcjonerów. Pierwsze fachowe artykuły na ten temat zaczęły się ukazywać w latach 20. Największy rozkwit wycinanek przypada na lata 1880-1910. Chaty chłopskie są w tym czas le masowo strojone barwnymi wycinankami. Z końcem XIX wieku można już wskazać regionalne odmiany wycinanek, jak wycinanki z Podnieprza, Podola, Słobożanszczyzny, Podkarpacia. Autor wyczerpująco omawia główne regionalne odmiany wycinanek, wielką rozmaitość ich form, jak również lokalne odmiany. Nie byłoby sensu przytaczać wszystkich odmian, ale może warto wiedzieć, że w wycinankach Podnieprza przeważają różnokolorowe kwietne kompozycje, wielkie rozety, gałązki, bukiety, wazony, co przypomina ludowe malowanki tamtych stron. Wycinanki podolskie są mało kolorowe, za to charakteryzują się wielką różnorodnością or.namentalnych motywów. Występują tu gwiazdki, kółeczka, drzewka z ptaszkami (szczególnie charakterystyczne są drzewka), wycinanki sylwetowe tzw. lalki. Na wschodnim Podolu wycinanki dużych rozmiarów między innymi gołębie, pawie uzupełniały kwietne malatury ścienne, na zachodnim Podolu i częściowo Podkarpaciu występowały wycinanki drobne, niektóre zwane "chrestyky", z nich komponowano tzw. ,.szpalery". Wycinanki Podkarpacia charakteryzują się motywami geometrycznymi i roślinnymi, częste są tu sylwetki zwierząt i ptaków. Wzory niektórych wycinanek wyraźnie nawiązują do bogatych geometrycznych haftów, do dekoracyjnych tkanin, kilimów. Wyraźna jest inspiracja haftem huculskim o przewadze koloru czarnego. Naturalnie wycinanki, ich formy, rozmiary, kolory zmieniały się, pojawiały się nowe motywy, na przykład w latach 1920-30 na Podolu występowały wycinCinki przedstawiające w rytmicznym układzie żeńskie sylwetki - lalki. Na podstawic obszernego materiału, głównie zbiorów lwowskich, autor pokusił się o omówieni:! głównych grup regionalnych, a nawet ich odmian, żeby wymienić tylko podolskie, okrągłe wycinanki - nalepianki lub wycinanki ozdabiane ornamentem stempelkowym (ażurov"c kółeczka) na Podolu. Odmiany te powstawały pod wpływem wielu czynników: środowiskowych, technicznych i psychicznych. Analizuj'lc wycinanki od strony formalnej, zarówno jednoosiowe jak i wieloo~iowe oraz tematyczne, Stankewicz wyróżnia i szczegółowo omawia motywy �270 geometryczne, abstrakcyjne, roślinne, zwierzęce, postacie ludzkie, tematyczne, Wśr6d motyw6w roślinnych najbardziej zajmuje autora motyw drzewka - drzewa życia w rozmaitych wariantach z postaciami ludzkimi, zwierzęcymi, ptakami. Drzewko przeradza się często w kwiaton lub bukiet. Motyw drzewka, jak przypomina autor, występuje na przedmiotach ozdobnych Rusi Kijowskiej w XJXIII wieku. Wśród motywów zwierzęcych najczęściej pojawiają się ptaki, gł6wr,ie kogut - symbol słońca. Drzewo życia, ptaki, konie, rozety to wszystko symbolj,:zne znaki mające zapewnić szczęście i powodzenie, Magiczna interpretacja wycinanek, na przykład niektóre motywy geometryczne były z pewnością znakami magicznymi, jest od dawna nieczytelna, zarówno dla tw6rców jak i odbiorców. Wycinanki były na og6ł w jakimś sensie dziełem zbiorowym, a ludowi twórcy wycinanek pozostali anonimowi. Znane są jednak nazwiska wybitnych wycinapkarzy z lat 20. i 30., na przykład A. Biłokiń, W. M. Wowk, M. K. Mucha, 0, Otamaniuk, L Sawczuk. W tym czasie "-'Ycinanki są jeszcze popularne na Podolu, Podnieprzu, Podkarpaciu, ale nie jest to już tak masowe zjawisko jak w końcu XIX i na początku XX wieku. Pod wpływem miejskim pojawiają się tzw .. .firanki", "-'Ycinanki naśladujące firanki tekstylne. Autor omawia spos6b rozmieszczenia wycinanek w izbie. WycL'1anki umieszczone na ścianach, tragarzach, piecu, ikonach, "firanki" nad drzwiami były częścią bogatego przystroju izby. Wycinanki były komponowane w rozmaity sposób, od układ6w rytmicznych, między innymi "pid szpalery", po układ swobodny. Na Podkarpaciu pasowe "-'Ycinanki przyklejano dookoła ikon, pod pułapem, na tragarzach, Wprawdzie autor tak sugestywnie i plastycznie opisuje przystr6jchat. Że łatwo to można sobie wyobrazić, ale mimo to bardzo brakuje fotografii pl"zedstawiającej choć jedno typowe wnętrze z wycinankami. Mogłoby to być zdjęcH' z nie, tak dawnych jeszcze czas6w" bo jak autor stwierdził w rozmowie ze mIlą. widział jeszcze w latach 70" przystrojone wycinankami izby chłopskie we wsiach podkarpackich. Poglądowy byłby rysunek przedstawiający schemat rozmieszczenia wycinanek ina ścianie. Pozwoliłoby to zorientować się czytelnikowi, zwłaszcw nie znającemu reali6w wnętrza chałup ukraió.skich, jak funkcjonowały voTycimmki w izbie, w jaki sposób komponowały się z pozostałymi ozdobami, ze sprzętami, z całą architekturą izby. Postępująca urbanizacja, wpatrzenie się na wzorce miejskie, spowodo'''I'<lły zmiany w wyposażeniu wnętrza i jego przystroju. Wycinanki i malowanki nie zniknęły jednak tak szybko jak inne wytwory ludowej twórczości. Przede wszystkim jednak zainteresowanie twórców i odbiorców, głównie miejskich, skupi2ło się na wycinankach zwanych "malowok". I te właśnie obrazki - wycinanki utorowały sobie drogę na wysta"-'Y. Wycinanki nadal mają swoich entuzjastów Z<]równo wśród twórców (wśród nich jest kilku wybitnych artyst6w), jak i odbiorców, w tym także kolekcjonerów. To sprzyja rozwojowi wycinankarstwa na Ukrainie. Nowy etap rozwoju wycinankarstwa przypada na lata 50. Pojawiają ~;ię \V \vycinankach już inne motywy, między innymi drobne listeczki, zmienia się koloryt. W miejsce ciemnych barw pojawiają się jasnoczerwone i gołąbkOWI'. Na Podolu przeważają dużego formatu "-'Ycinanki "firanki", "wstęgi", "ręczniki", "j)cmno" - naklejanki przedstawiające rozmaite sceny z życia wsi a także o charakterze politycznym. 'Wykonywane są też ramki wycinane nożem i wycinanki wykomme kombinowanymi technikami. W latach 60. wycinanki wchodzą w nOWel fazę, wyraźnie też wzrasta zainteresowanie klienta miejskiego tą formą zdobJlicZ<l. Jo.<e;jwiększym powodzeniem cieszą się "firanki" i "ręcznIki". PojawiajC) się nowe tech- �271 nik i jak wycinanki reliefowe, wydzieranki. I tu znani są mistrzowie, którzy pracują w oparciu o lokalne tradycje: P. Grebluk, Je. Gryniuk, E. Kapustyńska na Podkarpaciu, ,Tu. Mizik, L Namaga, G. Skrypka, W. Jaskilska na Podolu, N. Biłokin, P. Głuszczenko, 1. Pyłypanko na Podnieprzu, A. O. Choronżuk i F. S. Chmilecka z Wołynia, A. D. Kowbaszin na Zakarpaciu. Osobne miejsce zajmują subtelne wycinanki z Petrykiwki nawiązujące do tamtejszego malarstwa, najczęściej o baśniowej tematyce, przedstawiające fantastyczne kwiaty i ptaki. Wśród wycinanek ukraińskich autor wyróżnia trzy grupy: związane z ludową tradycją, tworzone przez mistrzów w tradycyjnych ośrodkach wycinankarskich, prace artystów-amatorów i twórczość profesjonalnych artystów odbiegająca od ludowej tradycji. Artyści poszczególnych grup wycinankarskich mają swój własny zas6b środk6w technicznych, sw6j spos6b wyrażania idei artystycznej, rządzą się własną estetyką. Dla autora najważniejsze wydają się prace mistrz6w ludowych, spadkobierc6w lokalnych tradycji. Do naszych czas6w dotrwały na Podolu, Podkarpaciu, Podnieprzu tradycyjne techniki, formy, motywy, ornamenty. Według autora najbardziej zgodne z tradycją są wycinanki z Podkarpacia. Z kolei wycinanki nobilitowane jako samodzielne dzieła plastyczne odbiegają od ludowego kanonu, ich kompozycja wzbogacona o nowe motywy ulega rozbudowie i skomplikov.raniu ornamentalnemu, powstają niekiedy całe obrazy utworzone techniką kolorowej wycinanki naklejanki. Na rozpropagowanie wycinanek wielki wpływ mają wystawy \vycin11l1ek, środki masowego przekazu, prasa. \Vsp6łcześni mistrzowie preferują wycinanki tematyczne ilustrujące zdarzenia z życia, wsi, państwa. Zajęcia z wycinankarstwa odbywają się nie tylko w szkołach artystycznych średniego i \vyższego stopnia, ale i w szkołach podstawowych oraz w przedszkolach. Tradycja tego typu zajęć sięga lat 20. Stankewiczpracuje obecnie (informacja z 1989 roku - przyp. autora) nad podręcznikiem dla instytutów pedagogicznych pt. "Osnowy dekoratywnoho prykładnoho mystectwa" (podstawy sztuki stosowanej). Ornamentyka zaczerpnięta z wycinanek znajduje szerokie zastosowanie we wzornictwie przemysłowym, sztuce dekoracyjnej, pamiątkarstwie. Do wybitnych artystów-wycinankarzy, którzy stworzyli nowy rodzaj wycinanki - pamiątki, należą ludowi artyści: M. P. Pawłowa, L. M. Procyk, O. W. Saluk i artyści profe~ sjonalni L. O. Mazur, L. P. Steblowska. Stankewicz analizuje wycinanki przede wszystkim od strony formalno-artystycznej. Mniej autora interesuje, choć nie całkiem go pomija, cały kontekst kulturowy, realia etnograficzne. Nie stara się nawet, choćby pobieżnie, naszkicować najbardziej charakterystyczne cechy zdobnictwa wnętrza w poszczeg6lnych regionach etnograficznych. Eksponuje wycinanki jako zja',visko z dziedziny sztuki ludowej czy narodowej, zajmując się ich genezą, źr6dłem inspiracji, interpretacją motywów, zagadnieniem estetyki ludowej. Pisze o wycinankach, co warte jest podkreślenia, z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym, zauroczony ich urodą. Stankewicz wyłączył zupełnie ze swych rozważań wycinankę żydowską, obficie niegdyś występującą na omawianym terenie. Nie uważa zapewne, aby była ona inspiracją dla ludowych wycinanek ukraińskich, z kt6rym to poglądem, jeśli chodzi o wycinankę polską, można się spotkać w literaturze polskiej 3. W kw('stii pochodzenia wycinanek ukraińskich Stankewicz zdecydowanie odcina się od tezy Grabowskiego wyrażo;nej w najwiqkszej jego pracy na temat wycinanek polskich, 'por. H. Olędzka, lrG~. nr ~, s. lG2-J64. Z uada>', nad wycinanką kurpiOwską, "Polska Sztuka Ludowa" r. 18, �'272 iż wycinanka ukraińska powstała pod wpływem wycinanki polskiej 4. Przede wszystkim nie do przyjęcia jest według autora hipoteza Graoowskiego o rozszerzeniu się wycinanki podwarszawskiej na całą Polskę i poza jej granice, w tym także na zachodnią Ukrainę. Przypomnijmy co na ten temat pisał Grabowski: "Trudno jednak wyjaśnić, jak się stało, że wśród wycinanek ukraińskich spotykamy formy jakby czerpane bezpośrednio z Polski centralnej. Tak na przykład pasy lalek i kogutków spod Borszczowa podobne bardzo do wycinanek kurpiowskich czy podwarszawskich odznaczają się jedynie silniej zaznaczoną płaszczyzną. Spotykamy tu również typowe drzewko z Polski centralnej w interpretacji wycinankarki spod Dobromila oraz zbliżoną do ośmioboku ze Swidra ukraińską ,gwiazdę szesnastopromienną naklejoną na ciemne tło. Tylko ornamenty w postaci kółek stempelkowych małych i idealnie okrągłych, świadczą niezbicie, że mamy tu do czynienia ze sztuką nie polską, lecz ukraińską... Przejście polskiej wycinanki ludowej na sąsiednie tereny etniczne widzieliśmy na terenie białoruskim, w powiecie wołkowyskim. Prawdopodobnie nie miało ono tam jednak tak szerokiego charakteru jak na zachodniej Ukrainie" '. Stankewicz zauważa naturalnie, że istnieją wspólne rysy między wycinankami białoruskimi, litewskimi, polskimi, 'słowackimi, ukraińskimi wynikające z sąsiedztwa kultur, ale sądzi, że nie są one na tyle duże, aby można było mówić o naśladownictwie i zapożyczeniu. Stankewicz jest zdania, podobnie jak większość etnografów polskich, iż analogiczne formy i motywy mogły powstać na różnych terytoriach, niezależnie od siebie, co wynikło z podobnej kultury artystycznej, istoty materiału i narzędzi, a wreszcie z po'dobnych warunków społeczno-gospodarczych. Uważny czytelnik książki Graoow'sldego i Stankiewicza bez trudu bowiem zauważy pewne analogie form, na przykład między wczesną gwiazdą łowicką o promienistym układzie dawnych motywów (Grabowski, ryc. 44) a kolistą wycinanką z chmelnickej obłasti z lat 30. XX wieku. (Stankewicz, s. 61), między drzewkiem - lelują z Puszczy Białowieskiej (Grabowski, ryc. 47), a 'wycinanką "drzewo" z.e wsi Słobidka Richtiwska rejon Kamieniec Podolski (Stankewicz, s. 60), między wycinanką J. Dobrzyńskiego (Grabowski, tabI. 65) a wycinanką kolistą S. Batiuka ze wsi Jagilnica rejon Czortków z 1964 roku. Z kolei wycinanka.,kwitka" ze wsi Markiwka w woj. winnickim wykazuje ogromne podobieństwo formy do współcz.esnej wycinanki kurpiowskiej z Kadzidła. Ewidentne są też podobieństwa wycinanek z zachodniego Podola do wycinanek lubelskich. Czy wynikają one z określonych możliwości wycinankarskich podyktowanych materiałem i narzędziem? Zapewne nie tylko. W polskiej literaturze spotkać się można z poglądem, iż nigdzie poza naszym krajem, nie występowała taka rozmaitość form wycinankarskich. Lektura książki Stankewicza, a zwłaszcza ilustracje w niej zamieszczone świadczą o równie dużym bogactwie form wycinanek ukraińskich. Z tym większym więc zainteresowaniem i estetycznym zadowoleniem czyta się książkę Stankewicza. Szkoda, że ta piękna i cenna publikacja nie jest dostępna szerszemu ogółowi czytelników. W Polsce jest praktycznie niedostępna, a na Ukrainie dawno wyczerpana. Należy też żałować, że nie jest zaopatrzona w przynajmniej jedno streszczenie w języku zachodnim i mapę regionów etnograficznych Ukrainy. Anna .J. Grabowski, wycInanka ludowa, Warszawa , tenże, op. cit., s. 111-1l2. 195:>.s. 11l-1l2. Spis s �273 Mode ~ Tracht Heute, Referate des Niedersiichsisches Regionale internationalen Freilichtmuseum, Identitiit Symposions herausgegeben Hist9rische Kleidungsforschung Cloppenburg - im Museumsdorf von Helmut Ottenjann, Cloppen- burg 198.5,ss. 76, il. Jesienią 1985 roku ukazał się zbiór referatów z międzynarodowego sympozjum, które odbyło się wiosną tegoż roku w Kloppenburgu (Dolna Saksonia). Sympozjum poświęcone było modzie, strojom i ich specyfice regionalnej. Wzbudziło ono zainteresowanie wielu specjalistów z różnych dyscyplin. Dowodem tego są m.in. wydrukowane referaty (wzbogacone licznymi kolorowymi i czarno-białymi ilustracjami). Ich autorzy reprezentują mniej lub bardziej znane ośrodki oraz kierunki i wyniki badań nad szeroko pojętą problematyką związaną z badaniami tekstyliów. odzieży, stroju i mody. Organizatorom sympozjum chodziło O szczegółowe rozeznanie w tej materii i wzbogacenie doświadczeń ze względu na fakt podejmowania własnych wieloletnich badań nad historią odzieży mieszczańskiej i wiejskiej na terenie Dolnej Saksonii z wykorzystaniem wszystkich dostępnych materiałów źródłowych. Oprócz wielu kwestii natury historycznej, genetycznej i społecznej zaplanowane badania mają także odpowiedzieć na pytania, kto wykonywał poszczeg6lne części odzieży i przez kogo była ona noszona? Dalsze pytania dotyczą m.in. surowców, producentów, stroju jako specyfiki regionu i ich reliktowego występowania. Badania nad dolnosaksoI'lską odzieżą i strojami podejmują dwa ośrodki: Museumsdorf Cloppenburg - Niedersachsisches Freilichtsmuseum - w rejonie między rzekami Ems i Wezerą oraz Seminar flir Volkskunde der Universitat GOttingen - w rejonie Wezery i Łaby. W 1937 r. Wilhelm Pessler opublik()wał" mapę Dolnej Saks()nii, przedstawiając na niej stan odzieży tradycyjnej (z lat 1900-1910). Wyróżnił on trzy grupy: 1. Rejony żyweg() jeszcze stroju; 2. Rejony, gdzie występują tylko resztki dawnej odzieży i 3. Rejony, gdzie strój ludowy całkowici~ zamarł." Okazuje się,""że najwięce.j, jest obszarów' pozbawionych stroju." Otaczają one skromne raczej połacie jego wyst~powania (Pessler, 1937). Poza pracami Pesslera (1922, 1923, 1937) znane są jeszcze inne opracowania na ten temat (m.in.: Miiller-Braul, 1899; Lauffer, 1923). Znana jest też ikonografia, starannie gromadzona przez Muzeum Wsi w. Kloppenburgu. Prowadzi ono (na wzór ICOM-owskiej kartoteki Międzynarodowego Komitetu dla Muzealnych' Kolekcji KostiumQwych) specjalną dokumentację w formie kart, w których rejestruje szczegółówe" opisy dotyczące' regionu, języka, sytuacji społeczno~ -kult~rowej; gospodarczej itp.;' dalej opisysttoj6w i eksponatów muzealnych z u~zględnieniem odpowiednich fotografii, rysunków, krojów ~raz dane słóWw,-: kowe (zob. Waffen und Kostiimkunde 24: 1982,"s." 119-151), Na te przedsięwzięcia i zaplanowane na parę lat badania" oraz metody pracy zwracają uwagę pierwsze referaty z omawianej" publikacji (. W dalszej kolejności, zgodnie z programem sympozjum, zamięszczono projekt badań na temat samodziałowych tkanin norymberskich w latach 1500-1650," te ch- 1 H. Ottenjann, Zur Einfuhrung, s. 5-12; W. BrUckner, Kleidungsforsehung aus der Sieht der Volkskunde. s. 13-22; G. Both, Historisehe Kleidungsforschung in Niedersiichsen: lm Weser-Ems-Cebiet durch das Niedersiichslsche Freillchtmuseum Cloppenburg Eln Projektberłcht. s. 43-55; B. Feiler, Historische Kleldengsforschung in Niedersiichsen: 1m Weser-ELbe-Cebiet durch das Seminar fur Volkskunde de"' Un!versltiit Cottingen. 18 Lud t. LXXIV �274 niki ich produkcji, kolorystyki, zastosowania i zapotrzebowania, funkcji i nazw oraz podobny projekt, traktujący Hamburg jako centrum produkcji i eksportu wyrobów związanych z odzieżą, zwłaszcza w XVII-XVIII wieku ł. Zagadnienie historii i zmian odzieży oraz poszczególnych cZi~sci strojów w różnych regionach i okresach przedstawia szerszy zespół referatów (wśród nich tak;~(' autorów z innych krajów europejskich) '. Na szczególną uwagę z.'lsługują te opracowania, które uwzględniają wszelkiego rodzaju uwarunkowania, wpływające' Da kształtowanie się form, surowców, zdobnictwa i mody. Rozpatrywane są one v" świetle materiałów muzealnych, źródeł l'lrchiwalnych lub uzyskanych w terenie. Referatem wykorzystującym różne rodzaje żródeł jest np. referat Heidi Muller. "Weisse Weste -- Rote Roben" ł, zasługujący na odrębne potraktowanie z uW:'lgi na wystawę zorganizowaną pod tym samym tytułem przez Staatlichc Museen Preussischer Kulturbesitz Berlin, Museum fiir Volkerkunde und Museum fUr Deutsche Volkskund i niezwykle interesując;ł publikację (Nixdorff, Miiller. 1983\ Omawiana publikacja obejmuje referaty dotyczące miejsca, jakie zajmuj,! badania nad odzieżą w nauce oraz w pracach i ekspozycji muzeałnej. Drugim nurt('m są rezultaty z badań nad historią i zmianami odzieży i strojów z różnych rejo:~ów Dolnej Saksonii, Górnej Frankonii, okolic Miinster, Sląska, ze Szwajcarii, Finlandii. Norwegii (i ich uwarunkowania) oraz kwestie metod badawczych. Trzecia grupa zagadnień koncentruje się na wpływie elementów społecznych, narodowych. regionalnych, ideologicznych i in. na kształtowanie się form typów odzieży i strojów'. Hu.T'Jara Bazielich LITERATURA Lau.ffer O. 19Z3 Niederdeut.che Volk.kunde, Leipzig. MUller-Brauel H. 1899 Niedcrslich.ische Volkstrachten, in Nleder'lichsen, nr 4, R. 200-202, 213-214. Nixdorf! H., MOlier H. 1983 Weis.e We.te Rate Raben. Von dem Farbordnungerl des MIllelaiters zum ind'!"duellen Farbgescllmack, Berlin. Rec. B. Baz.lellch, "Etnografia PolJika" t. XXXIII, 19b'\l. z. l, s. 311-313. % :I. Zander-Seidel, lo'orschullgen zu Te:rttllen (KostUm/Hau.tedUilienj in .tacHlachcn l1au.'halten NtLTnbergs In deT Zeit von 1500 bis 1650: Art Materialen, Hersteltungstechnlk, lo'aTben. Verwendung una GebTauch, Funktionen, Benennugen (s. 67-71); G. :Iaacks, Hamt>UTr,r aIs kleluungsgeschichtLiches Zentrum una Randgcblet FOTsehlmgsjJroblcme unu Method" ••. •. 13-103. 'G. Schmitz, K~eiuunr,r im Munsterland 1>on 1750-1870,s. 1I6-136; II. K~I>;er, SteckbTiele aIs Quelle zur Erforschung ues Wnd/ichen Klddungsvcrhaltens, s. 81-(12; W. D. Konellknmp. Bemerkungen zum Wandel des Kleidungsst!l'!R In elner obeTfranklsehen Land!7cmei.ncl~. s. 104-115; M. Schindler, Arbelt an der TertiLsammlung dc.' Osterrcielllseh.en Museums fiiT Volkskunde am Bel'piel der Sonderaustettung Uber Erschelnungsformen hlstorlseher l{opfbe'll'" kunge". s. 158-165; B. Lonnqvlst, Volkst,aeht aIs muscale llIusl.on. eine Proiektl>erleht, s. ~7-42: Ch. Burckhardt-5eebass, Schwelzerische Tarchtcngraphlk bis J8JO. Krltlsche Anmerk1tnp<:n :u threm QueHenuJert, s. 72-80; B. Buz.ieHch, Tradtt'tonelle un,d geqenwGrttae f'urmen lichLe::;i:iełH't Trachtetl, s. 137-141; A. Noss, ErfahTlLngen beim Studtum der nOTl.v(~~ftscl1.cn Volk!ltrat:flt~1l unter fJesonde-rcr IJeriicksichtlgllng von Fragen dcr Methode, s. 142-150. • H. MUller, Wels.'c Westen Hotc Roben. Von. den FarborunUn!lel1 des M'lttc!n:ter,. ZUm indlVl<llletlen FariJgesehmack. Zll cine" All •• tcllung In Herlln, s. 151-157. • Ch. Daxelmciller, Natlonen, Regtonen, Typen, Ideo!or/lcn, Mentllliliiten mul Argl1me~tatlonstechnlken <ler akademischen h1tn-derts, s. 23-36; R. W. Brednich, Kleiderund Trachtenl"rschltny Ober dl.c Halle der T·racht. in des 17 und dcl' WerbunlJ. 18 JahTs. 1r,&-174. �275 Pessler W. 1922 Ntcderslichsischcn 1923 veutsche 1937 VO:kstulnsatlas Hannover. 1, Nlc<Jers,khsen, Weimar. :\·tpt1crsiich:Wll. Lieferung 3, Braunschweig, Trachtenbuch, VOlkskullsl, V'JTI Bd Blat Hi: Volkst!"ftchif'n UJJl ElOO-1910. Ake D a u n, mOten, Stockholm Billy E h n 191111, ss. 361. (red.l, BlandsveTiye. KultuTskillnader och kUUUT- W ostatnich latach niewiele książek o tematyce etnologicznej dotyczących ,,'spółczesnego obrazu kulturowego (wielokulturowego) Szwecji cieszyło się taką popularności •• i uznaniem jak omawiana. Książka, której pomysłodawcami, redaktorulni i współautorami s'l prof. A. Daun i doc. B. Ehn z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie stala się cenną pozycją etnologii szwedzkiej i l'ezuJtatem badań nad odrębnościami kulturowymi współczesnego społeczeństwa szwedzkiego. Książka jest antologią, która podejmuje ważną próbę ukazania i zasygna][zo\Vania - jak twierdz.) we wstępie A. Daun i B. Ehn -- "różnych spojrzeń na iizwedzką społeczność imigrantów" (s. 9). Artykuły (ogółem 19) składające się na treść omawianej pozycji zostały napisane przez pracowników naukowych dwóch wsp6łpracuj,!cych ze sobą instytucji tj. Nordiska Museet i Instytut Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie. Niektóre z nich prezentowane były już w poprzednich latach w periodykach etnologicznych i socjologicznych, inne zostały napisane specjalnie za namową redaktorów. Autorzy elrtykułów wychodzq z założenia, że warunkiem pO:inania współczesnego i •.arazem skomplikowanego obrazu kultury imigrantów, wzajemnych uprzedzeń i niechęci, stronniczej oceny systemu wartości preferowanego przez poszczególne grupy (grupa szwedzka z jednej strony i grupa imigrantów z drugiej) S'l wspólne badania etnologiczne, podejmowane przez naukowców imigrantów i "rodzimych" pr7.edstawicieli. Taka też idea przyświecała w pr'ac)" nad omawianą książką, która daje wyraz współczesnym kierunkom badań jakie podjęła grupa młodych etnologów szwedzkich skupionych wokół tzw. ośrodka sztokholmskiego, a którego "duchowym przywódcą" jest prof. A. Daun. Po zapoznaniu się z tt'eścią książki można powiedzieć, iż jest ona śmiałym i potrzebnym 7.apisem - oceną szwedzkiego systemu wartości (kultura. :r;astana przez imigrantów) oraz imigracyjnego systemu kulturowego (oceniana przez społeczność szwedzką). Ba<L.-miaetnologiczne skupiające się wokół tych tematów prowadzone s<\w Szwecji od lat siedemdziesiątych, a pierwszą obszerną pracą była ksiclżka B. Ehna - "SotebrOdet" z roku 1975 traktująca o systemie kulturowym imigrcmtów z Jugosławii. Autorzy pracy podzielili książkę na cztery zasadnicze rozdziały, z których każdy ma swój tytuł. Rozdział pierwszy, zatytułowany "Prolog" obejmuje dwa artykuły, kolejno M. S7.abó - Vagen mot medborgarskap (Droga do obywatelstwa), s. 17-42, oraz B. Klein - Den gamla hembygden elIer vad har ha nt de svenska folktraditionerna i USA? (Stara okolica rodzinna albo co się stalo ze szwedzkimi tradycjami ludowymi w USA 'I). s. 43-67. Autor pierwszego artykułu zajął się zagadnieniami teorii badatl nad kulturą imigrantów w Szwecji, ich miejscem w życiu gospodarczym i społecznym w nowym środowisku. Omiawiając złożoną sytuację rodzin imigrantów podkreśla zjawisko tzw. kolizji kulturowej na jakie narażone S:1 grupy i jednostki wchodzące w stały kontakt z kulturą zastaną (szwedzka). �Kolizja kulturowa może jednak wpływać pozytywnie na poznawanie wzorów zachowań różnych grup imigracyjnych, co z kolei podnosi wiedzę o "mozaice" współczesnego społeczeństwa szwedzkiego. W drugim artykule autorka zastanawia się nad żywotnością szwedzkiej tradycji (muzyka, strój ludowy, midsommar) na obszarze osadnictwa szwedzkiego w USA. Według B. Klein właśnie tradycja jest tym przedmiotem studiów nad imigracyjnym stylem bycia, ii. ona decyduje o zawartości kulturowej następnego pokolenia. Studia nad tradycją i jej miejscem w życiu rodzinnym i grupowym podporządkowane są badaniom polikultul"Owości współczesnego społeczeństwa USA. Drugi rozdział omawianej pracy, zatytułowany został "Kulturarv" (Dziedzictwo kultury) i obejmuje 5 artykułów umieszczonych w następującej kolejności: K. O. Arnstberg - Kultur och kulturvariation (Kultura i zmiana kultury), s. 71-87, B. Ehn i K. O. Arnstberg - Det osynliga arvet (Ukryte dziedzictwo), s. 88-112, A. Loutchko i C. Ericson - Att leva som ryss i Stockholm (Zyć jak Rosjanin \v Sztokholmie), s. 113-124, G. KiillstromAtt gora manaden (Robić miesiąc), s. 125-144, O. Ronstrom - Pa jakt efter jugos]averna (Gonitwa za Jugosłowianami), s. 145-167. Pierwszy artykuł inicjuje dyskusję nad pojęciem "kultura", odnosząc się do studiów etnicznych. Autor jest zdania, że wyjaśnianie zjawisk rodzących się w relacjach międzyetnicznych wymaga każdorazowo zdefiniowania pojęcia "kultura". Pojęcie to zawiera się według K. O. Arnstberga we wspólnych regułach, wartościach i symbolach. Centralnymi pojęciami w analizie zjawisk interetnicznych są symbole, etnicity, tolerancja, zrozumienie i dopasowanie. Ten sam autor wspólnie z B. Ehnem przedstawiają na podstawie wywiadów z imigrantami obraz ich codziennego życia w Szwecji. Opowiadania imigrantów odnoszą się w dużym stopniu do sposobów wychowywania dzieci, rodziny, szkoły, pracy i ról społecznych. Tematem trzeciego artykułu jest grupa 2 tys. Rosjan zamieszkujących Sztokholm i skupionych wokół Kościoła Ortodoksyjnego. Autorzy zwracają uwagę, iż właśnie kościół odgrywa istotną rolę w podtrzymywaniu i rozwijaniu solidarności grupowej tej społeczności. Ciekawego materiału dotyczącego trady"cyjnych form przestrzegania zasad higieny i postaw obyczajowych sfery życia seksualnego rodzin imigrantów chiilskich i wietnamskich dostarczył artykuł" G. Kiillstrom.' .. Teb. rozctzicllpracy zamyka artykuł O. Ronstrom omawiający znaczenie i symbolikę 'muzyki' oraz tańca' w kulturze imigrantów z Jugosławii. Autor zauważa, iż w samym tylko oki"ęgusifokholmskim działa 14 jugosłowiańskich towarzystw kulturalnych' (właściwi(f; folkiciryslycznych) pleięghujących' tradycję muzyczną Serbów, Bośniaków, Chorwatów." " Na treŚć 'trzeciego rozdziału, który autorzy żatytt.iłowaIi - Wyobrażenia (Forestallningar) składają się cztery artykuły, kolejno: B. af Klintberg -' Etnocentriska siigner (Etnoćentryczne podania), s. 171-lBl, M. Velure - Djiivla utlanrling (Cholerny cudzożiemiec), s. 182-205, G. Drakos' - Snal, kylig och flegmatisk (Skąpy, oziębły i flegmatyczny) s. 206-226 oraz B. Ehn Invandrares stereotypier om svenskar (imigracyjne stereotypy o Szwedach), s. 227-240. B. af Klintberg prezentuje materiał dotyczący obiegowych i stereotypowych poglądów Szwedów na temat zwyczajów i obrzędów imigrantów zamieszkujących dzisiejszą Szwecję (autor używa określenia "racjonalna Szwecja" - "det rationeIla Sverige"). Wspomniany badacz zwraca uwagę, iż "generalizowanie" obcej kultury doprowadza do powstawania błędnych i krzywdzących stereotypów kulturowych, �277 co w konsekwencji może przyczynić się do narastania zjawiska etnocentryz:r.m i ksenofobii. Niejako kontynuacjil myśli B. af Klintberga stał się artykuł M. Velure, który podejmuje próbę dyskusji nad funkcjonowaniem zjawiska stereotypu kulturow(;go i niechęci do obcokrajowców (i ich kultury) zawartych w obiegowych określeniach i dowcipach. Autor zwraca uwagę" iż "szwedzkie" stereotypy dotyczące imigrantów zawierają się w określeniu tych ostatnich jako prymitywnych, głupich, naiwnych i biednych. M. Velure jest zdania, iż takie spojrzenie wiązać należy z faktem, że większość przybywających do Szwecji imigrantów posiada gorszą sytuację materialną, niższe wykształcenie i potrzeby standardu mieszkalnego w porównaniu z "rodowitymi Szwedami". Inny autor, G. Drakos zastanawia się nad przykładami patrzenia imigrantów na wzorce kulturowe i styl życia reprezentowany przez Szwedów. Autor podejmu,ie próbę określenia części kultury szwedzkiej poprzez pryzmat pożyw ienia i sposobów jego przyrządzania i spożywania. G. Drakos patrzy na szwedzką sfer'ę życia towarzyskiego jako imigrant grecki, określając Szwedów jako "skąpych, oziębłych i flegmatycznych", co znajduje także wyraz w tytule artykułu. Ostatnim, .niejako kulminacyjnym punktem tej części pracy, jest artykuł B. Eh'~a; który przedstawia negatywne wyobrażenia o Szwedach, ich modelu zachowania i preferowanych postawach. Wyobrażenia te egzystują w świadomości imigr~ntów zamieszkujących Szwecję. Na podstawie zebranego przez B. Ehna materiału etnologicznego dowiadujemy się, iż w świadomości imigrantów Szwedzi są wyn,iośli, zamknięci w sobie, niechętnie nastawieni do cudzoziemców, obojętni i duchowo głusi. Następny rozdział pracy zatytułowany jest Skillnader och moten (Hóżnice i spOtkania). Na treść tego rozdziału składają się następujące artykuły: A. Sjogren - Forhallandet till barnen visar kulturskillnader (Podejście do dzieci ukazuje różnice kulturowe), s. 243-247, tej samej autorki Sanning och lOgn (Prawda i kłamstwo), s. 248-255, Etniskt mote i Virsbo (Spotkanie etniczne w Virsbo), s. 256-265, autorstwa A. Rosengren, następnie opracowanie A. Dauna, Carla-Erika MatUara i E. Alanen - Finsk och svensk personlighet (Fińska i szwedzka osobowość), s. 266-294, B. Ehna - Strategi mot skillnader (Strategia względem różnic), s. 295-306, K. O. Arnstberg - Att samtala med manniskor med en annan kulturell bakgrund (Hozmawiać z ludźmi o innym podłożu kulturowym), s. 307-321, A. Dauna - Szwedzkość jako przeszkoda do spotkania kulturowego (Svenskhct som hinder i kulturmotet), s. 322-347, który jest chyba najbardziej wartościowym opracowaniem omawianej książki. Artykułem zamykającym książkę jest opracowanie B. Ehna Uppvaxt i Blandsverige (Dorastanie pomiędzy Szwecją), s. 348-361. W dwóch pierwszych artykułach A. Sjogren porusza temat różnic kulturowych na podstawie wychowania i sprawowania władzy rodzicielskiej nad dziećmi. Autorka zastanawia się nad zagadnieniem "bikulturowej" osobowości dziecka wychowanego w rodzinach imigrantów i źyjącego w sporeczności szwedzkiej. Trzech autorów tj. A. Daun, Carl - Eric MattIar i E. Alenen podejmujćł próbę odpowiedzi na pytanie: jaką osobowość posiadają Szwedzi i Finowie. Wspomniani badacze zwracają uwagę, i;i: badając osobowość skupić się trzeba na "d.ziedziczeniu i środowisku", które są stałymi składnikami kultury. Autorzy oparli się w swojej pracy na kwestionariuszu osobowościowym zaproponowanym przez szwedzkich psychologów Cesarec - Marke. Niewątpliwie jednym z najlepszych artykułów omawianej pracy, kt6ry pod- �278 sumowuje dyskusję na temat wielokulturowości dzisiejszej Szwecji i trudności adaptacyjnych imigrantów do szwedzkiej rzeczywistości jest przyczynek A. Dauna. Autor dyskutuje i odpowiada na pytanie jak typowe dla Szwedów cechy charakteru komplikują kontakt kulturowy z imigrantami. SCldzę, że można powiedzieć, iż siłą zawartych w książce artykułów jest, oprócz dokumentacji naukowej, wywołanie refleksji u czytelnika nad złożonością procesów kulturowych zachodzących w dzisiejszej Szwecji. .Test to książka pożyteczna nie tylko dla etnologów zajmujących się kulturą SzwecJi, ale i amatorów, dla których po zapoznaniu się z kilkoma chociażby artykułami. kraj ten przestanie być szczęśliwą krainą. I o to chyba chodziło autorom ksią:i.ki, którzy skrupulatnie wynotowali to, co w kontaktach ze Szwedami dziwi imigrantów i odwrotnie. Waldema', Elmira M j e d ż i t J W a, Marijskojc 120 kol. ił. i dwubarwne nlb. w tekście. narodnoje iskusstwo. Kopcztlńsld b.rn.w. 1985, ss. 270, Niespełna pięć lat temu ukazała się w Związku Radzieckim interesująca i urozmaicona kolorowymi ilustracjami publikacja poświęcona sztuce ludowej Maryjców. Są to mieszkańcy środkowego Powołża, których stare plemiona nauka wiąże z Czeremisami. Około I wieku n.e. zaczął wyodrębniać się język maryjski, zaliczany obecnie do finnougryjskiego ze znaczną domieszką tureckiego. Między IX a XI \viekiem Maryjcy rozprzestrzenili się na prawym i lewym brzegu Wołgi i od tego czasu dzielą się na górnych (Ku ryk Marij) i dolnych łąkowych (Ołyk Marij). W XI wieku granice północno-wschodniej Rusi zaczęły przybliżać się do tej grupy, przez co nasiliły się wzajemne ekonomiczno-handlowe związki. Najazdy tataro-mongolskie w XIII wieku wstrzymały jednak rozwój rodzimej kultury na następne wieki, gdyż ludność znalazła się pod ciężkim jarzmem ciemiężycieli, podlegając kazańskiemu chanatowi. Obszar nizinny, pokryty gęstymi lasami i przez to trudniej dostępny, mniej ucierpiał ze strony najeźdźców. Według rosyjskich letopisów górni Maryjcy w 1546 roku zwrócili się do cara, aby posłał wojska na Kazall; pragnęli też należeć do rosyjskiego parlstwa. Toteż po pokonaniu Kazania w 1552 roku do carskiej Rosji przyhjczono obydwie części Maryjców. W XVIXVIII wieku znaczna część dolnych Maryjców migruje na wschód, skutkiem czego utworzyłL< się trzecia - wschodnia ich grupa, nawiązujqca korzeniami do starych tradycji, którymi wyróżniali się od sąsiednich Tatarów, Baszkirów, Udmurtów, Rosjan. Z biegiem lat wspomniane grupy Maryjców rozdzieliły siG na jeszcze mniejsze jednostki społeczne, ale nie zatraciły ani swego języka, ani tradycyjnej kultury. Ich wierzenia roalazły odzwierciedlenie w sztuce, zwłaszcza w ozdobach metalowych, haftach, tkaninach, a wyrazem tego S<l motywy solarne, wyobrażenia otaczaj'1cego świata i życia. Pod wpływem tureckojęzycznych sqsiad0w ważne miejsce wśród ozdób zajmują monety, uważane również za symbol slońca. Uzyskane z handlu pieniądze wykorzystywano jako kobiecq biżuterię, która stanowiła własność kobiet i mężczyżni nie mieli do niej prawa. Lecz w XIX. wieku urzędowe zakazy zabroniły wykorzystywania w ten sposób monet, więc zaczęto zastępować je blaszkami, muszelkami, koralikami, bisiorem, które przywo~ili arabscy i perscy kupcy. Używano ich do wykonania zausznic, napierśników, naszyjników, �279 wijiorów, pasów i wielu innych metalowych ozdób, a także do naszywania na poszczególne części kobiecej odzieży, zwłaszcza na nakrycia głowy. Do tego właśnie celu mqżatki i dziewczęta jeszcze do czasów współczesnych stosują różne elementy i sposoby. Są to stroiki, taśmy, dwurożne podkładki, płócienne chusty o zróżnicowanej formie i nazwach. Książka prezentuje liczne przykłady tych wyrobów i części odzieży, plecionki, drewniane naczynia, podobnie jak wiele opracowań poświęconych sztuce ludowej określonej grupy etnicznej. Największą jednak uwagę zwracają liczne charakterystyczne nakrycia głowy kobiecej i duże ich podobieństwo oraz zbieżność, nawet w nazwach, ze znanymi formami występującymi w tradycyjnym stroju ludowym lla terenie Bułgarii i Jugosławii. Rzecz ciekawa, że w tych krajach niektóre z nich 7.arzucono jeszcze w XIX wieku lecz pozostały jako eksponaty muzealne (np. w Splicie, Saraj~wie, Skopje, Sofii). Według starych wierzch we włosach skoncentrowane są siły żywotne dlatego, zwłaszcza u zamężnych kobiet, stanowiły one w niektórych rejonach tabu i odpowiednimi okryci<lmi chroniono je przed spojrzeniami nawet najbliższych i przed wszelkiego rodzaju złymi mocami. Obroną przed nimi były dwurożne podkładki, przypominające kształtem młody księżyc - miesiączek, posiadający czarowną moc w fazie wzrostu, co szczególnie pomagało kobietom przy porodzie. nównież przewiązki ze wstążek i szarf n<l szubku głowy z opadającymi końcami, wyobrażające rozskrzydlonego ptaka. miały ochraniać młodą kobietę od złych mocy. Takie samo znaczenie, zgodnie z tradycją, przypisywano różnym innym akcesoriom o właściwościach magicznych, jak iglicom, szklanym paciorkom, monetom i blaszkom, nadto motywom haftów, aplikacjom itp. umieszcza.nym na nakryciach głowy. W krajach bałkal'lskich, podobnie jak u Maryjców tymi nakryciami głowy były 7.arówno chustki w kształcie prostokąta, kwadratu, trójkąta, szala (Marijana Gusić, Starin~ko zenska oglavlje u HrvaŁskoj narodnoj no.snji, Zagreb, bd. plansze Greta Turkovićl, jak też długich płóciennych haftowanych pasów o nazwie "sokaj", trójkątnie zeszytych na jednym końcu lub płóciennych czółkowych "poeulice", tj. cwpcow. które uważa się za najstarsze, dawno zarzucone formy. U ;,\Taryjców taką :;tarą formę, pojawiającą si~ w XIX wieku już tylko podczas obrzędów weselnych stanowiła "szurka" wykonana z podwójnie złożonego płótna w kształcie długiego pa3<l trójkątnie scłJodzącego się ku gór-ze, który cały zaszyty był czerwonym kumaczem, haftowany i ozdohiony monetami oraz bisiorem i muszelkami. Bardziej zbliżony do "sokaja" hył jednak "szymaksz", noszony do dziś u dolnych Maryjców. J~,g,) trójkątny stożkowaty koniec zakłada się na czubek głowy, przez co sterczy ku górze, a szeroki haftowany płat opada na plecy. Głowę nakrywa jeszcze płóci~':illa trójkątna luh kwadratowa i haftowana na brzegach chustka z frędzlami, airo chwastami - "wujszowycz", zwiąZ<'1na pod brodą. W tym samym typie podwójnie zeszytego pasa płótna z długim trójkątnym i zahaftowanym zakończeniem LJ wschodnich Maryjców jest "szYl'laszówycz", noszony płasko na głowie, tzn. tak, aoy dość dłur,i trójkątny koniec wystawał przed czoło, jak ptasi dziób, zaś pozostały płat opadał na plecy. Całość, wyłączając część spoczywającą na ciemieniu, pokryta je5~ gęstym geometrycznym haftem, monetami, sznurkami z nanizanymi paciorkami, kumaczem, a u dołu zwisa jeden lub kilka rzęd6w frędzli. Jak "szymaksz" P:'zypcmina macedoński "sokai", tak "szyńasz6wycz" odpowiada tamtejszemu "Gbrusowi" (por. Angelina Krsteva, Makedonski narodni vezovi, Skopje 1975, s. 8487 i nlb. oraz SL E. Kostov, lVIakedonski ubrusi i sokai, Izvestia na narodnje etnograf.6ki muzej, 1925, V, s. a-15). Odmien.nym typem była podłużna, około dw6c,1 metrów długa, chusta "szarpan" lub "naszmak" z haftowanymi geometrycz- �280 nie brzegami. Wyszywano przewazme czerwoną, oranżową, różową wełną z czar" nym albo granatowym konturem i przyozdabiano jeszcze monetami i perełkami. Motywy haftów miały swoje nazwy i znaczenie, przez co można z nich było czvtać, jak z książki. Nazwa ta zdaje się być bliska chorwackiej, serbskiej i macedońskiej płóciermej chustce "jasmak", co wskazuje na dwukierunkowe wpływy tu" reckie. Pozostaje jeszcze sprawa rogatej "soroki", znanej z różnych wersji w wielu rejonach europejskiej części ZSSR. Maryjcy przejęli jej formę i nazwę, lecz wzbogacili swoimi haftami i tzw. dywanową techniką. Cechą charakterystyczną tego nakrycia głowy jest płócienny prostokątny haftowany naczółek stojący pio" nowo z bocznymi taśmami do przewiązania oraz z krótszym, bądź dłuższym prostokątnym płatem haftowanego geometrycznie płótna, opadającym na kark i plecy; Podobne nakrycie głowy występowało w Bośni i Hercegowinie jeszcze w XIX wieku, lecz jego nazwa się nie zachowała. Haftowany naczółek wyodrębniał się tam dywanowo naniesionymi geometrycznymi motywami, przypominającymi nierzadko kwadratową twarz ludzką o wyrażnie zaznaczonych oczach i ustach. "Soroka" Maryjców jest również pokryta dywanowym haftem z przewagą zoomorficznych, zgeometryzowanych drobnych motywów i przykryta kwadratową płócienną chustką obszytą kumaczem i haftowaną czerwonymi nićmi. Zasięg "soroki" południowo-wielkoruski, nadbałtycki i nadwołżański, podobnie jak form bośniacko-hercegowińskich i macedońskich wskazuje na archaiczne, reliktowe pozostałości starosłowiańskiej kultury. Fakt ten dostrzegał Kazimierz Moszyński i jego poprzednicy (K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, 1929, cz. I, s. 393-402). Tak więc omówiona pozycja nie tylko orientuje w jej interesującej treści, ale również posłużyć może dla wielokierunkowych badań i celów porównawczych. Barbara Bazielich Borys S t a w i s k i, Sztuka Azji Srodkowej. Wydawnictwa Artystyczne mowe, Warszawa 1988, ss. 324. (Przekład z rosyjskiego Ireny Dulewiczowej). Fil· Sztuka Azji Srodkowej dotycząca czasów przedmuzułmańskich ukształtowała się drogą wielu złożonych etapów historycznych. W pierwszej fazie jej ewolucji (VI-IV wiek p.n.e.) nie sposób dostrzec w zabytkach odrębnych cech typowych dla ówczesnych najważniejszych ośrodków cywilizacyjnych i dopiero w "okresie imperiów" (I-IV wiek n.e.) ujawniają się one w formie zespołu regiOJlalnych kultur artystycznych wykazujących znaczne różnice w porównaniu z sąsi~dnimi terytoriami. We wczesnym średniowieczu (V-VIII wiek) widzimy już dość pokaźne ujednolicenie poziomu i właściwości sztuki różnych regionów środkowoazjatyckiego Międzyrzecza. Warto zaznaczyć, że interesujące nas dzieła sztuki Azji Srodkowej obejmują tylko cZGŚć znalezisk, gdyż archeolodzy odkryli tam również zrl<!czffie wcześniejsze zabytki sięgające nawet do najstarszej epoki rozwoju cywiliz~cji i kultury człowiekowatych, paleolitu. Te odległe dzieje toną jednak \V mrodm i dlatego trudno coś powiedzieć o ewentualnej ciągłości tradycji artystycznej. Historia południowych obszarów Azji Srodkowej jest bardziej przejrzysta, bo wiąże się z powstaniem pierwszych plemion rolniczych, które daly POCZ'1leknajdawniejszym kulturom Krety, Egiptu, Mezopotamii oraz Indii. Z"gadkowe i zu- �281 pełnie ni~znane pozostaje zagadnienie. wpływu sztuki sta.ożytnej na rozwój artystycznej kultury Azji Środkowej w czasach muzułmańskich. Zasługuje, ono na baczniejszą uwagę i wymaga rozpoczęcia wielole,tnich systematycznych badań. Autor prezentowanej publikacji zajmuje się już od trzydziestu pięciu lat problemami arch';;;ologii, kultury i sztuki Azji Środkowej i mana swym koncie nauko-, wym sporo poważnych prac wydanych zarówno w Związku Radzieckim, jak i za granicą. Do najważniejszych należą następujące: Mieżdu Pamirom i Kaspijem. Sriedniaja Azija w driewnosti, Moskliva 1966; K jugu ot Zeleznych worot, Moskwa 1977; Kuszanskaja Baktrija: problemy istorji i kultury, Moskwa 1977; Kunst der Kuschan, Leipzg 1979; Die Volker Mittelasiens im Lichte ihrer Kunstdenkmaler, Bonn,1982. Książka, którą obecnie oferuje czytelnikom składa się z czterech dość znacznie poszerzonych rozdziałów. W pierwszym nakreślono rozwój sztuki w epoce achemenidzkiej (połowa VI - schyłek IV wieku p.n.e.), a w drugim po wyprawach Aleksandra Macedońskiego (koniec IV-I wieku p.n.e.). Rozdział trzeci obejm1..lje osiągnięcia z czasów imperiów (I wiek p.n.e. - IV wiek n.e.), zaś czwarty zdobycze wczesnego średniowiecza (V-VIII wiek) ze szczególnym uwzględnieniem Baktrii (Tocharystanu), Merwu (dawna Margiana), Sogdiany i północno-wschodnich obszarów Azji Środkowej. Przy omawianiu poszczególnych ośrodków koncentracji zabytków autor nie uwzględnił współczesnych jednostek administracyjnych i politycznych, lecz oparł się na takich antycznych centrach historyczno-kulturowych, jak Baktria, która obejmowała południowe tereny nad Amu-Darią, wchodzące obecnie w skład republiki Uzbeckiej, Tadżyckiej i Turkmeńskiej oraz północnego Afganistanu, Segdiana położona w dorzeczu Zerawszanu i Kasza-Darii, Partia zajmujące rejon gór Kopet-Dag, południowo-zachodnią Turkmenię i północno-wschodni kraniec Iranu, Chorezm, - leżący w dolnym biegu Amu-Darii, jak też w północnej Turkmenii, w chorezmijskim obwodzie Uzbekistanu i częściowo w Karakałpackiej Autonomicznej Republice oraz Fergana zlokalizowana w Dolinie Fergańskiej, której obszary zostały wchłonięte przez teraźniejsze republiki: Uzbecką, Tadżycką i Kirgiską. Nie pominął też Margiany leżącej w dolnym biegu rzeki Murgab i ziemi Saków rozlokowanej w północnych i wschodnich częściach Azji Środkowej (współczesna Republika Kazaska i Kirgiska oraz Pamir). Należy przypomnieć, że w latach trzydziestych naszego wieku, sztuka Azji Środkowej sprzed okresu muzułmańskiego była bardzo mało znana, bo zajmowali się nią tylko nieliczni uczeni. Obecnie, dzięki znacznemu rozszerzeniu badań, można zaobserwować znaczny postęp w tej dziedzinie. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Stanowi pozycję cenną i niezwykle interesującą. Radziecki profesjonalista nie rości sobie pretensji do definitywnego zobrazowania rozwoju sztuki Azji Środkowej poprzedzającej czasy mahometańskie, gdyż jest to zadanie niezmiernie trudne i wymagające jeszcze wielu długoletnich wysiłków. Nie możemy zapominać o tym, re każdy rok przynosi nowe odkrycia i tym samym zmianę ocen i wniosków. Mimo tych komplikacji dostarczył nam sporo wartościowych nowości uzyskanych do roku 1983, dzięki zakrojonym na sZ2roką skalę pracom wykopalisko'\vym, reko!1strukcji znalezionych zabytków i ich an~:l1izie.Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiaj,!, że książkę czyta się z niesłabnącym zainteresowaniem. Na jej stronach B. Sim,viski zdołał :l:gromadzić 14 barwnych i 19-1 czarno-białe ilustr;'lcjc_ Szkoda, że szczupłe r;\my wydawnicze spowodowały konieczność ograniczenia prezen~acji liczby 7.<lbyŁkó\vdo minim~:m. �28:1 Spis literatury obejmuje 103 tytuły krajowe i zagraniczne wyselekcjonowane trafnie i z wyczuciem. W następnym wydaniu tej ze wszech miar pożytecznej książki należałoby uwzględnić jakąś dokładniejszą mapę Azji Srodkowej wraz z rozmieszc7.eniem najważniejszych wykopalisk. Raman Jadwiga P s t r u s i ń s k a, Afghanistan 1989 in Central Asian Survey Incidental Papers Series No.7, Karczmarczuk Sociolinguistic London 1990, Perspective. ss. 80. Jadwiga Pstrusińska jest iranistką. Przedmiotem jej specjalnych zainteresowań jest język paszto a obok tego języka dari, najważniejszy i spełniający rolę lingua franca język w Afganistanie. Szczególną cechą prac J. Pstrusii1skiej jest objęcie nimi także zagadnień społeclillo-kulturowych: społecznych kontekstów języka, wyznaczników i przejawów etniczności, wybranych dziedzin kultury tradycyjnej i ludowej. Rejestruje także i analizuje zmiany społeczno-kulturowe w wyniku przewrotu w Afganistanie oraz związanych z nim wojny domowej i interwencji radzieckiej. Materiał do swoich studiów czerpie m.in. z pobytów i licznych podróży do Afganistanu w latach 70., w tym badań terenowych, także w trudno dostępnym Korytarzu Wachańskim. Jest cenionym uczestnikiem i współorganizatorem międzynarodowego środowiska afganologów, inicjatorem i redaktorem biuletynu Afghanica, wydawanego początkowo w Oksfordzie a obecnie w Krakowie. Recenzowana książka Afghanistan 1989, ogłoszona w ramach serii rozpraw czasopisma "Central Asian Survey", publikowanego przez Society for Central Asian Studies, mogia zostać napisana dzięki przedstawionym powyżej szerokim kompetencjom autorki zarówno w dziedzinie studiów lingwistycznych jak i kulturowo-społecznych. Dotyczy interesującej poznawczo i o wielkiej wadze społecznej kwestii struktury językowej w polietIlicznym pailstwie i roli języka w procesie fun.kcjoIlO\\iania tego państwa oraz kształtowania się wspóllloty jego mieszkaI'tców narodu, nacji, w znaczeniu wspólnoty polityczno-kulturowej a nie etnicznej. Dramatyzmu zagadnieniom badanym przez J. PstrusiI'tską, a jednocześnie znaczenia dostarczanym przez nią informacjom i formułowanym wnioskom, nadaje wojna, nadal trwająca w Afganistanie, która zadecydować ma o suwerenności kraju i samodz:elnosci w wyborze drogi rozwojowej. Wskazana wyżej problematyka pracy wymagała podjęcia dwóch przede wszystkim kierunków badań. Pierwszym z nich była próba odtworzenia sytuacji ję7.Ykowcj krajl.! przed przewrotem w roku 1978. Służy temu wykaz języków użytkowanych w Afganistanie, w którym poszczególne języki zakwalifikowane zostały do odpowiednich rodzin i grup, przedstawiono ich zróżnicowanie dialektologiczne oraz -określono ich cechy społeczne, w tym głównie etniczne, a także demograficzne i rozmieszczenie przestrzenne. Otrzymaliśmy instruktywną, najbardziej pełną spośród do1<łd opublikowanych, listę 45 języków (lub ich grup) Afganistanu i ich charakterystyld, przygotowane na podstawie szerokiej i gruntownej kwerendy w różnego rodzaju źródł"ch. uzupełnionej i zweryfikowanej na podstawie własnych materiałów autorki. Z listy tej dowiadujemy się również o użytkownikach języków, ich liczebności i w niektórych przypadkach o ich przynależności zawodowej i środo\\·iskowej. Znamienne jest zróżnicowani~ w społecznych kontekstach i ro- �283 lach języków wskazane przez .T. Pstrusińską. Lista potwierdza to, że poszczególne języki powiązane były z grupami społecznymi o r6ilnym charakterze: grupą etniczmł, wieloma grupami etnicznymi, grupami etniczno-zawodowymi, grupami środolA iskowymi, grupami pokoleniowymi, pełniły różne funkcje i posiadały różny status: jt;zyka oficjalnego w par'1stwie, języka porozumienia interetnicznego, języka międzyśrodowiskowego, etnicznego, lokalnego, religijnego, tajnego i zanikającego. Intcresujące jest tu m.in. przedstawienie grupy język6w tajnych, występujących pod różnymi nazwami: Ghorbati, Quazulagi, i\1agati, Jogi, Adurgari i in. Języki te, o charakterze argot, używane były przez różne i rozproszone grupy, prowadzące na ogół koczowniczy tryb życia, nie produkujące żywności, endogamiczne i o niskim statusie społecZIlym. Wśr6d nich odnotować warto grupę Hajdari po raz pierwszy opisaną w wyniku prac Etnologicznej Wyprawy Azjatyckiej UAM do Afganistanu w roku 1976. Tak zarysowane tło językowe, które ma w zasadzie wymiar synchroniczny, ukazuje bowiem .,unieruchomiony" obraz językowy sprzed roku 1978, stanowi dobrą podstawę do realizacji głównego celu pracy, jakim było przedstawienie sytuacji socjolingwistycznej w terażniejszości oznaczonej datą roku 1989. Tutaj przyjęto już inny sposób postępowania badawczego. Analiza ma charakter diachroniczny, dynamiczny, autorka sięga po fakty z przeszłości a współczesną sytuację językowo-etniczno-polityczną przedstawia w nawiązaniu do historycznego procesu kształtowania się fWlkcjonalnej i ideologicznej wspólnoty mieszkańców Afganistanu narodu w znaczeniu polityczno-kulturowym. \Vskazuje na pierwotnie dominującą w amalgamacyjnym, a póżniej również integracyjnym działaniu pai.stwa roll; języka dari zastępowango stopniowo, w wyniku utrzymującej się politycznej hegemonii Pasztunów i artykułowania przez nich aspiracji etnicznych, przez j~zyk paszto. Nie zakończony do dzisiaj proces tworzenia afgańskiej wielo-etnicznej ..narodowości", oparty początkowo na języku perskim, przemianowanym ~e względ0w politycznych na dari, zmienił swój kierunek w wyniku pasztunizacji kraju, zaakcentowanej przez uznanie paszto w roku 1936 za język oficjalny. Badaczka najbardziej oczywiście zainteresowana jest ostatnim okresem tego procesu, lmjtliższym terainiej:-;zości, tragicznie zakłóconym przez wojnę domową i interwencję radzieck~1' A;:alizuje ten okres przy pomocy różnorodnych, trudno dostępnych żr0deł. takich jak raporty o sytuacji w Afganistanie i w obozach uchodżców, audycji Hadia Kabul i oficjalnych publikacji DRA, relacji dziennikarskich, wywiadów z uciekinierami i mudżahedinami, literatury a także materiałów własnych, !.~romadzonych IV czasie pobytu w Afganistanie w roku 1979. Podkreśla głębokie 7.m;;ll1Yzwiązane z wojną IV społecznej i językowej rzeczywistości kraju w wyniku zmian demograficwych spowodowanych śmiercią i ucieczką wielu milionów ludzi oraz poEtyki ekonomicznej, etnicznej i językowej rządu w Kabulu a także pojaiwienie si~ możliwości rozbiorów czy zmiany granic Afganistanu. Zauważa także pel/me zmiany, które mogą odegrać pozytywną rolę w kształtowaniu przyszłego (lar'J~twa i narodu Afganistanu: zmniejszenie się poprzednich różnic etnicznych, j~zykowych i religijnych i. co za tym idzie, osłabienie dawnej segmentarnej struktury spolecznej, oraz wzmocnienie poczucia posiadania wspólnej ojczyzny. Stwierdza znaCZI~e zmniejszenie się liczby Pasztunów w kraju i poważne ob~cnie ogranic~e!1ie roli języka paszto_ D,) interesujących etnologów kwestii, obok wskazania na powiązania języka z Je-go kontekstem społecznym, należy dobre zarysowanie kierunków procesów etniczllo-polity C7-.nych w Afganista.ni~. Autorka stwierdza, w wyniku ostatnich wyd,Ezeh, powj'ót do tego kierunku TGZWOjUetnicznego i n::lfodowego, który zwic1;:any �284 był z szerokim stosowaniem języka dari. Nie odpowiad3. j:>dnak na p,,·tanie jakim był i jakim może być Afganistan z dominacją języka dari lub Afganistan z dominacją języka paszto. Oczywiście odpowiedź na takie pytanie musiałaby być zrelatywizowana w czasie i uzależniona również od warunków zewnętrznych. W pr:lcy otrzymujemy także szereg innych, szczegółowych już informacji. m.in. o współczesnym rozpowszechnieniu się tajnego języka Zargari, użytkowanego przez handlarzy i młodzież, w tych dzielnicach Kabulu, w których pojawiło się wielu obcych, np. w dzielnicy o nazwie Mikrorajon. Interesujące jest także stwierdzenie pogłębiającego się obecnie dystansu językowego między starszym pokoleniem a młodzieżą· Badania przeprowadzone zostały w warunkach niezwykle trudnego dostl:~pu do materiałów. Współczesną rzeczywistość społeczno-językową Afganistanu auto;-ka rekonstruuje i śledzi zachodzące w niej zmiany niekiedy na podstawie informacji rejestrowanych na gorąco, czasami jednostkowych. Znamienne jest częste używanie, dla określenia tego rodzaju danych, przysłówka "reportedly". Charakter pracy określił ponadto jej cel - analizę teraźniejszości i stworzenie punktu wyjścia do prognozowania przyszłości socjolingwistycznej Afganistanu. Cel ten kierował uwagę badaczki raczej na wyjaśnianie przyczyn oporu przeciwko powstałemu w wynilm przewrotu rządowi kabulskiemu i popierającym ten rząd interwentom niż na zastanowienie się nad powodami, dlaczego do tego przewrotu doszlo, i w jaki sposób. i dlaczego rząd ten potrafił zapewnić sobie współpracę części ludności. Odnotowuję z zadowoleniem pojawienie się książki polskiego badacza, w której analiza socjolingwistycznej teraźniejszości Afganistanu oparta została na dobrej znajomości struktury językowej kraju i mających w nim miejsce wydarzeń politycznych. Praca ta stanie się jednym z podstawowych źródeł wiedzy o Afganistanie z okresu wojny domowej i interwencji. Wskazuje ponadto na obszary współpracy językoznawców z przedstawicielami innych dyscyplin społecznych: et.nologami, socjologami, demografami i politologami. Zbigniew Stephen C. P e 11 e t i e r e, Westview Press, Boulder-London The Kurds. An Unstable Element Jasicn;ic;:; in the Gulf. 1984, ss. 220 Autor tej nieduźej objętościowo książki jest wykładowc') jednego z uni'Ncrsytetów amerykańskich. Jako dziennikarz spędził sporo czasu z legendarnym przywódcą powstania Kurdów irackich, Mela Mustafa Barzanim. Poznaj p;-zy tej oka;~ji czołowych polityków i działaczy kurdyjskich, mies7J{aj')cych na emigracji w USA, Europie Zachodniej i w Iranie. Palletiere analizuje czynniki, jakie spoWOdOW;lły. że Kurdowie przez stulecia skutecznie opierają się zarówno próbom eksterminacji jak i asymilacji dokonywanym przez swoich potGżniejszyeh sąsiadów. Już sam tytuł został przez autora dobrany przekornie. Pelletierc byn:!j.':1nicj nie zgadza się z popularną opinią o destabilizaeyjnej roli Kurdów w krajobrazie bliskowschodnim i ich trudnej da przewidzenia impulsywności. Przyznaje n~tomiast, że przez wiele stuleci Kurdowie zajmowali kluczową pozycję ~;trategic2n:1 na granicach wielkich imperiów bliskowschodnich. Nie tylko oni sarni wykorzystywali fakt zamieszkiwania pogranicza. Także i ich sąsiedzi chętliie posługiwali się Kurdami, by strzec swoich posiadłości, lub także prowadzić rG~ami kurdyjskich �285 władców plemiennych niewypowiedziane wojny. Szczególnie Turcy od XVI wieku przyczyniali się do utrwalania takiej właśnie roli Kurdów. W konfrontacji ,z Safawidami państwo Osmanów odgrodziło się od posiadłości szachów perskich łańcuchem przychylnych sobie cmiratów kurdyjskich. Podobnie zresztą postępowali władcy irańscy. Zdaniem Pelleticre to Turcy przyczynili się już dawno do zmniejszania ruchliwości pastcrskich plemion kurdyjskich, pragnąc raczej zaprząc je w system obrony granic. Ale w ciągu XIX wieku zarówno Turcja jak i Iran przestały polegać na kurdyjskiej, plemiennej kawalerii i półniezależnych władcach feudalnych z pogranicza. Likwidacja owych emiratów i konfederacji plemiennych, zainicjonawana świadomie przez Osmanów i perskich Kadżarów powiodła się tylko połowicznie. Zniknęły plemienne księstwa, lecz w ich miejsce zapanowało bezprawie, trwające przez całe pokolenia. Gubernatorzy tureccy i perscy nie byli w stanie okiełznać wojowniczych plemion kurdyjskich. Pelletiere przytacza jako przykład plemię Hemawendów, zw,me "wilkami Kurdystanu". Jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia jego wojownicy uzbrojeni głównie w białą broń potrafili się zapędzić w głąb Zakaukazia i wrócić do swoich wsi z bogatym łupem. Gdy wojska sułtana w pewnym momencie zdolały otoczyć sporą część Hemawendów i siłą ich deportować aż do Libii, wojownicy kurdyjscy potrzebowali następnie jakoby zaledwie 6 miesięcy, by spod Trypolisu zbrojnie przebić się na powrót do swojej ojczyzny. Plemienną taktykę wojenną, uprawianą przez Kurdów, Pelletiere określa jako najzupełniej logiczną i racjonalną, naturalnie iii ich sytuacji. Polegała ona na intensywnym wojowaniu tak długo, jak długo konflikt rozwijał się pomyślnie dla oddziałów plemiennych. W razie złego obrotu sprawy rzucano się do ucieczki, a gdy i to nie pomagało - poddawano się, licząc, że prędzej czy później ze zwycięzcą da się dojść do porozumienia. Plemię starało się nie wojować daleko od swoich siedzib. Mimo przysłowiowej kłótliwości wojownicy na wyprawach słuchali wodza i zachowywali dyscyplinę. O wiele więcej jednak uwagi poświęca autor omawianej książki taktyce mocarstw, które wykorzystywały Kurdów do swoich celów. Jej naczelną zasa'dą była tak zwana stabilizacja' ogólnej sytuacji politycznej w regionie. A więcutrzymywanie za wszelką cenę takich układów, które danemu mocarstwu odpowIadały z punktu widzenia wyłącżnie jego interesóW. Do utrzymywania owej stabilizacji' stale posługiwano się Kurdami tak długo, jak długo nie trzeba było ich porzucić na rzecz ważniejszego partnera. Nieraz bowiem' to właśnie Kurdowie mieli owego partnera ,nakłonić do uległości. I tak właśnie owej stabilizacji wpływów rosyjskich w Anatolii i okiełznaniu ormiańskich ambicji politycznych służyć miały organizowane w drugiej połowie wieku XIX przez sułtana oddziały kawalerii kurdyjskiej, zwane Hamidie. Ich terrorystyczna działalność była w gruncie rzeczy ,wkalkulowana w i,nteres ~'pozorów dość wątpliwy. Te formacje bowiem stawa}y się zarazem narzędziem w ręku niektórych ambitnych arystokratów kurdyjskich. Po I wojnie światowej, w okresie mandatu brytyjskiego nad Irakiem, Anglicy chętnie posługiwali się mniejszościami lokalnymi, by neutralizować ambicje zarównO arabskich polityków ż Bagdadu jak i marzących O odzyskaniu regionu Mosulu i Kirkuku Turków. Lecz z chwilą zapewnienia sobie koncesji naftowych Wielka Brytania szybko zrezygnowała z popierania mniejszości zarówno kurdyjskiej jak i nestorian chrześcijańskich, nie chcąc "destabilizować" politycznie tego regionu Swoją zdecydowaną interwencją. Nie inaczej zresztą postąpiono Vv· sąsiednim Iranie, pozostawiając sprzymierzonych 'Z Brytyjczykami Arabów z Chuzestanu. �286 Bardzo podobny przebieg zdaniem Pelletierc'a miała historia powstania i upadkt.: kurdyjskiej republiki w Mahabadzie, zorganizowanej w północno-zachodnim Iranie pod skrzydłami oddziałów radzieckich tuż po zakończeniu II wojny świato'ń·cj. W gruncie rzeczy chodziło o wywarcie nacisku na Teheran, by nakłonić go do korzystnych układów naftowych z ZSRR. Stalin, uzyskav,'szy potrzebne mu koncesje, bez wahania porzucił zbuntowanych przeciwko szachowi Kurdów w:V!a,. habadzie i Azerów w Tabrizie, mimo poprzednich gestów i transportów bro:li. Przeważyła zasada stabilizacji. Drastyc:lJTlym przykładem mocarstwowej polityki obrony stabilizacji były dzieje powstania Barzaniego w Iraku. Ruch powstańczy Kurdów był przez wiele lat potrzebny zarówno Amerykanom, jak Izraelczykom i szachowi. by zmuszać do koncesji zmieniające się rządy w Bagdudzie. Pelletiere przypuszcz.a, że to właśnie szach nakłonił zarówno Amerykanów jak i samego Brazaniego do postawienia Bagdadowi szczególnie nieprzejednanych warunków, by wygrać swój spór o S7.att el-Arab z Irakijczykami. Z chwilą okazania przez Bagdad uległości zarówno Teheran jak Waszyngton odmówiły Barzaniemu pomocy. Dramatowi powstań powojennych poświęca autor najwięcej miejsca. Próbuje bowiem także w sposób krytyczny analizować postępowanie strony kurdyjskiej. I tak na przykład dowiadujemy się o umiejętności wykorzystania przez władze powstańcze setek napływających z całego Iraku do ich obozu kurdyjskich specjalistów, wojskowych, lekarzy, inżynierów. Wskazuje na nadmierne poleganie na dostawach amerykańskich i irar\skich. Dovwdzi, że gwałtowność d;:iałitń wojennych, prowadzonych przy użyciu najnowocześniejszych broni schyłku lat 70. zml.:sza!a ludność wiejską Kurdystanu do masowej ucieczki, czego dawniej nie było. Powstailcy pozbawieni zostali zaplecza rolniczego. Analizując te omyłki i z,uJiccibar.i<l powstailców, Pelletiere równocześnie powątpiewa w to, Cl.y miały one jalciś decydujący charakter w konflikcie. Książka Pelletiere'a, mimo swych niewielkich rozmiarów, zawiera sporo informacji raczej nowych, chociaż o spn:!wach dość już odległych czasowo, jak na przykład nie zrealizowany do końca plan wykorzenienia kulturowego Kurdów ira,:skich, \vzorowany na przepisach tureckich, w okresie międzywojermym. Dziwne i na pozór dość niezrozumiałe postępowanie Amerykanów wzglGdcm kurd)' jskich szyickich powstańców w wojnie w Zatoce staje się o wiele bard?icj czytelne po przeczytaniu studium Pelletiere'a, który wywody swoje kończy na trwającej pO<:iówczas wojnie Iraku z Iranem i próbach układów obu stron z Kurdami. Leszk Sana A 1- K h a y y a t, Shame and Books, London 1990, ss. 232, bibliografia. Honour. Women iTI Modern V:<ięgieL Iraq, Saqi' Książkę arabskiej socjolożki zatytułowaną "Wstyd i honor" powinni przeczytać uważnie badacze zajmujący się rodziną oraz sytuacją kobiety w różnych kulturach świata. Naturalnie najciekawszą będzie dla etnologów interesujących się obszarami islamu. Autorka urodziła się w Iraku. lecz stale mieszka obecnic w Wielkiej Brytanii. Tam właśnie na Keele University obroniła swój doktorat. Miejsce stałego zamieszkania Sany AI-Khayyat koresponduje z tematyką, jaką porusza w omawianej pracy. Po napisaniu swojej książki autorkę w jakim- �287 kolwiek kraju arabskim prawdopodobnie w najlepszym razie dotknąłbyostracyzm. A być może i o wiele poważniejsze nieprzyjemności. Sana AI-Khayyat omawia bowiem bardzo drażliwą kwestię dla środowisk muzułmańskich: aktualną Syh12Cję kobiet w wielkomiejskim społeczeństwie kraju arabskiego. Wywody swoje autorka dokumentuje fragmentami wywiadów, przeprowadzonych z 50 mieszkaJlcami Bagdadu w roku 1982, a więc już w czasie wojny z Iranem. Wszystkie jej rozmówczynie były mężatkami, wywodzącymi się z trzech środowisk. Pierwsze z nich to sfera gospodyń domowych, :nie pracujących zawodowo i nie posiadających żadnego wykształcenia. Autorka prowadziła z nimi wywiady w ośrodku przymuso\\iego zwalczania analfabetyzmu, gdzie kobiety te przychodzi-o ły uczyć się czytać i pisać. Była to dla nich zresztą bardzo miła i nieoczekiwalD dystrakcja w codziennej nudzie domowego kieratu. Drugą grupę stanowiły nauczycielki, z których część miała zaledwie wykształcenie w zakresie szkoły podsta wowej, ale reszta ukończyła licea lub nawet studia półwyższe. Ostatnią grupą informatorek było 14 kobiet wywodzących się z klas średnich, posiadających dyplomy ukończenia wyższych lub półwyższych studiów i zajmujących stanowiska w ministerstwach, na uniwersytecie, w placówkach badawczych, oraz w instytucjach wymiaru sprawiedliwości. Sana Al-Khayyat prowadziła swoje wywiady głównie wśród Arabek, chociaż kilka jej rozmówczyń było Kurdyjkami. W tym przeważającym liczebnie zespole muzułmanek trafiło się także parę chrześcijanek irackich. Autorka ze zdziwieniem stwierdziła, że ich wypowiedzi były pod względem obyczajowym najbardziej ortodoksyjne. Socjolożka zadawała pytania dotyczące dziecióstwa, okresu dojrzewania i wreszcie życia małżeńskiego. Przyznaje, że w środowisku najprymitywniejszym natrafiała zrazu na największe opory i obawy. lecz później to właśnie ta kategoria kobiet udzielała odpowiedzi najszczerszych. W pierwszym rozdziale Sana AI-Khayyat porusza sprawę mechanizmu konformistycznego wychowania dziewcząt muzułmańskich, wywodzącego się z kompleksu pojęć honoru i wstydu. Pisze o zastosowaniu tej ideologii do dziewcząt i ich sytuacji w rodzinie od najwcześniejszego dzieciństwa. Przyzwyczajeni do patriarchalnych postaw społeczellstw Bliskiego Wschodu i ich przesadnej waloryzacji męskiego potomstwa, właściwie nie uświadamiamy sobie presji psychologicznej, w jakiej znajduje się tam dziecko płci żeńskiej. Dziecko na dobrą sprawę "odrzucone" od chwili narodzin. Autorka zajmuje się szczegółowo formami "tresury" córek w różnych sytuacjach życiowych. Podkreśla zarazem, że tresura ta niewiele ma wspólnego z poważnym przygotowaniem dziecka do życia, gdyż pruderyjne środowisko unika w rozmowach z dziewczynką jakichkolwiek tematów "drażliW}'ch", a także wynikających z praw biologii. Bardzo krytycznie ocenia również postawy rodziców vlobec edukacji córek. Na przytoczonych przykładach udowadnia, że dobór kierunku nauki i zawodu wynika raczej z chęci zdobycia przez rodzinę największego prestiżu niż z racjonalnych przesłanek i zainteresowań dziecka. Zresztą w ogóle, zarówno córki jak i synowie, nie mogą liczyć ze strony dorosłych na objaśnienie otaczającej rzeczywistości. Wymaga się od nich ślepego posłuszeilstwa wobec starszych. Z tym, że synom bardziej się pobłaża i zezwala na ich krnąbrne zachowanie, tłumacząc to trudnym wiekiem dojrzewania. Córka na taką wyrozumiałość w rodzinie muzułmańskiej liczyć nie może. Naczelną zasadą wychowawczą jest bowiem dla niej ślepy posłuch. �Drugi rozdział traktuje o małżeństwie w jego tradycyjnej, aranżowanej przez rodziny postaci i o oczekiwaniach dziewcząt w tym względzie. Autorka dosyć stanowczo rozprawia się z poglądem, rozpowszechnianym ostatnimi czasy, że teraz także i w świecie islamu dochodzi nieraz do związków małżeńskich "z miłości". Po przeanalizowaniu 50 wywiadów dochodzi do wniosku, że wszystkie ożenki zostały dobrane i przygotowane przez rodziny młodych ludzi, wychodzące z założenia, iż na miłość przyjdzie czas póżniej.Rozdział kończy się wypowiedziami informatorek wyjaśniających motywy wyjścia za mąż. W obyczajowości narodów bliskowschodnich niezamęwa kobieta powyżej, lat 30 jest społeczną anomalią. Istnieje paniczny strach przed staropanieństwem, rozbudowany w umysłach dziewcząt przez matki. Trzeci z rozdziałów mówi o dwu, faktycznie izolowanych, światach w krajach muzułmańskich mężczyzn i kobiet, co szczególnie przejawia się w obyczajowości życia seksualnego. AI-Khayyat zajmuje się zupełnym brakiem przygotowania córek do tej sfery bytowania przez ich matki. Prezentuje typową retorykę na temat idei spełniania obowiązku małżeńskiego przez kobietę zamężne), na której poprzestaje nadal obowiązujący model wychowawczy Bliskiego Wschodu. Wreszcie podsumowuje opinie swoich informatorek na temat życia uczuciowego w małżeństwie, którego jednak nie doświadczyły. ' Z kolei w rozdziale czwartym AI-Khayyat rozważa ewentualność partnerskich stosunków między mężem a żoną, tak często pokazywanych na filmach z Zachodu, wyświetlanych obecnie również i w Iraku. Tłumaczy zarazem, iż w społeczeństwie muzułmańskim nie ma nadal mowy o wydorośleniu i wyemancypowaniu się spod kurateli rodzinnej nawet męża; nie mówiąc już o tradycyjnie zdominowanej żonie. Młody muzułmanin, zawierając małżeństwo, nadal spodziewa się, że będzie żył w swoim rodzinnym otoczeniu i właściwie -niewiele się w jego życiu pod tym względem zmieni. Okazuje się, że w tradycji rodzinnej Orientu nie ma miejsca na stosunek partnerski obu małżonków. Trwa nadal model pana i słUżącego.' Nawet w codziennych formach zwracania' się do siebie brak powszechnie znanych w kulturach europejskich zwrotów, takich' jak "proszę" i "dziękuję". Mąż wcale nie ma ochoty na rozmowy z żoną o czymkolwiek innym niż o gospodarstwiedomowym . i o dzieciach. Nieraz nawet i takie kOnwersacje wprawiają" go .w irytację. Jest właściwie' 'outsiderem domowym, milczącym i dalekim. Zresztą najczęściej znika 'z domu i dobrze, 'gdy przynajmniej' nie 'pije, chociaż niestety i ,.alkoholizm pojawia się dziś w rodzinach 'muzułmańskiej metropolii. Do, rzadkości natomiast należy' wspólne wychodzenie męża z żoną. Zresztą nie zawsze indagowane in£or-' matorki cenią sóbie takie o-kazje, czując się 'w nich skrępowane i spięte; Mnóstwo drobnych rozrywek i form wypoczynku zrtanych współczes.nym kobietom' Zachodu jest zdaniem AI-Khayyat nie do pomyślenia dla kobiety irackiej. Uprawianie sportów, chodzenie na baseny kąpielowe, uczęszczanie na kursy dokształcające" albo nawet lektura w domu. W gruncie rzeczy kobiety z badanych środowiskhie miałyby nawet na nie czasu. Zjawisko braku obyczaju konwersacji męża z żOI¥\ powtarza się zresztą także w przytoczonym przykładzie zaczerpniętym z materiałów socjologii tureckiej. I tam również po trwającej przez wieki izolacji kobiet miejskich w haremach po raz pierwsży obecne pokolenie mężczyzn i kobiet znalazło się razem w niewielkich nowoczesnych mieszkaniach. Jak na razie małżonkowie dopiero zaczynają się uczyć wzajemnej konwersacji. Rodzina męża z reguły jest postrzegana przez żonę negatywnie. A i sam mąż uważany bywa przez kobietę za kogoś obcego, bo nie związanego z nią więzami krwi. Rozdział kończą �289 rozważania na temat roli kobiety w uroczystościach pogrzebowych, które w Iraku mają w życiu rodzinnym duże znaczenie. Dwa przedostatnie rozdziały dotyczą codziennych problemów życiowych kobiet, które pracują zawodowo i zarazem prowadzą gospodarstwo domowe. Autorka cytuje również wypowiedź z wielkomiejskiego środowiska egipskiego, dowodząc, ze szereg zjawisk społecznych znajduje swoje analogie i w innych krajach Orientu. Dalej Sana AI-Khayyat daje nam krótki wgląd w realia życia bagdadzkiej gospodyni, mającej utrzymać iN czystości dość typowy dla tamtejszych klas średnich do:;'! jednorodzinny, dwukondygnacyjny, otoczony ogródkiem. Dodajmy, że winna ona dbać o swoje domostwo w klimacie gorącym, pustynnym, obfitującym w burze pyłowe. Konieczność codziennego prania bielizny i suszenia jej na słońcu utrudnia obyczaj nie pozwalający na wieszanie części garderoby w ogrodzie. Dyskrecja i dobre maniery nakazują suszenie ich na tarasowym dachu, otoczonym wysokim murem. W gorących porach roku tutaj także się sypia, więc kobiety codzioo.nie wieczorem muszą wynosić z nadbudówki łóżka i pościel, a rano chować je na powrót. Betonową i lastrikową posadzkę tarasu i wnętrz należy codziennie zmywać. Wyposażenie gospodarstw wielkomiejskich w nowoczesny sprzęt na pozór winno ułatwiać gospodyniom irackim życie. Do początków lat 80., przed upowszechnieniem się automatycznych pralek, posługiwano się wielkimi, metalowymi baliami piorąc ręcznie. Ale w roku 1982 kobieta iracka w zamożniejszym domu w Bagdadzie dysponowała nie tylko kuchnią gazową, lecz także wielką lodówką i zamrażarką, a nierzadko i kuchnią mikrofalową. Sprzęt się psuł i naprawy wymagały dodatkowych kosztów. Olbrzymie lodówki służyły powszechnie do przechowywania na zapas wielkich ilości potraw mięsnych. Albowiem tylko dwa razy w miesiącu sklepy stolicy Iraku oferowały tailsze, subsydiowane przez państwo mięso importowane. Tradycja natomiast wymaga, by w domu było zawsze dużo urozmaiconych potraw na wypadek nieoczekiwanego przybycia gości. Wymyślna kuchnia orientalna, którą tak zachwycają się całe pokolenia cudzoziemców, wymaga od gospodyń mnóstwa pracy i czasu. Niegdyś prowadzenie domów było' łatwiejsze w licznych rodzinach lub też dzięki angażowaniu stosunkowo taniej służby. Ale koniunktura naftowa lat 70. spowodowała powstanie wielu, znacznie lepiej płatnych, stanowisk w sektorze publicznym, w dodatku cieszącym się wyższym statusem społecznym. Dziś na angażowanie pomocy domowej mało kto może sobie pozwolić, nawet w zamożnym Iraku. Tradycja natomiast nie pozwala mężczyznie na pomoc żonie w domu i kobieta pozostawiona jest samej sobie, nawet wtedy, gdy, jak mąż, pracuje zawodowo. Prowadzi to do stresów psychicznych, chorób l przemęczenia a nawet coraz cz.ęstszych zaburzeń nerwowych. Ostatni, siódmy z kolei rozdział mówi o ewentualnym usamodzielnianiu się kobiety muzułmańskiej w wyniku owdowienia lub rozwodu. Także jednak i tu tradycyjny model kulturowy stawia ją w sytuacji gorszej niż mężczyznę, zarówno w życiu rodzinnym jak i publicznym. W obszernym podsumowaniu Sana AI-Khayyat dowodzi, że obecny układ rodzinny kobiety Orientu łączy w sobie średniowieczne elementy teologii islamskiej z obyczajowością beduińską. Nie przystaje on zupełnie do realiów, w jakich muszą żyć dziś kobiety Bliskiego Wschodu. Ich sytuacja wynika między innymi z zakorzenionego modelu wychowania chłopców i dziewczynek. Autorka twierdzi, że główną v.inę za złą sytuację kobiet w kulturach islamskich ponoszą one same. To przecież kobiety kształtują psychikę przyszłych pokole!'l. Powierzchowne zabiegi mode~nizacyjne, podejmowanie przez kobiety coraz to nowych zawodów i zdoby- 19 Lud t. LXXIV �290 wanie wykształcenia jak narazie niewiele zmieniły. a co najwyżej odebrały płci słabej dawne walory wspólnego, domowego życia rodzinnego. Ale powrót do dawnych układów jest niemożliwy, chociaż i obecna sytuacja również wydaje SIę trudna do utrzymania. Tu warto byłoby od siebie dodać, że kryzys domowego życia rodzinnego może być także impulsem dla wielu ruchów fundamentalistycznych, które widz'ł rozwiązanie w galwanizowaniu przeszłości. Autorka tej sprawy jednak zupełnie nie dostrzega. Niewielka objętościowo praca socjolożki irackiej burzy ugruntowane w etnologicznej literaturze naukowej stereotypy o rzekomych walorach sytuacji kobiety we współczesnych społeczeństwach muzułmańskich, obiegowe poglądy na temat rzekomej opieki, jaką kobietę otaczają islamskie struktury kulturowe. Jeżeli nawet kiedyś tak było, to nowa rzeczywistość, jaką żyje Bliski Wschód, uniemożliwiła kontynuowanie dawnego modelu, szczególnie w miastach, które z kolei w tej części świata z roku na rok stają się coraz ludniejszymi metropoliami. Coraz więcej ludzi na Bliskim Wschodzie obiera właśnie taki styl życia. Być może rozważania irackiej autorki zakwalifikowane zostaną przez niektórych do hałaśliwie propagującej hasła wyzwolenia kobiet literatury feministycznej, kt6rej częścią jest dziś już także szereg prac typu etnograficznego i socjologicznego. W rzeczywistości jednak dokumentacja wywodów Al-Khayyat i zebrane przez nią realia życia rodzin w bliskowschodnich metropoliach, widziane z perspektywy kobiet mieszkających VI arabskich miastach-kolosach, zasługują na uważne przeczytańie i refleksję. .Leszek N. A. B u t i n o w, skwa 1985, ss. 223. Socyalnaja oTganizacya Polinezijccw, Dzięgiel wyd. "Nauka", Mo- Rekonstrukcja form organizacji społecznej Polinezyjczyków zamieszkujących centralną i wschodnią Polinezję na przełomie XVIII i XIX wieku, czyli ,preed rozpoczęciem się na tym obszarze procesu kolonizacji - oto najważniejsze zadanie, którego realizacji podjął się znany oceanista, N. A. Butinow. Hozważania rosyjskiego etnografa dotyczą czterech społeczności i grup wyspiarzy: Markizyjczyków (Archipelag Markizów), Polinezyjczyk6w z wyspy Mangia (południowe Wyspy Cooka), Tahitian (Archipelag Towarzystwa), mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. W części wprowadzającej (rozdział I) autor prezentuje przyjęte w pracy rozumienie takich określeń jak: plemię, wspólnota heterogeniczna, wielkorodzinne gospodarstwo domowe, ród, mała rodzina, egzogamia, pokrewieństwo. Wyjaśnie"ie znaczenia tych kluczowych pojęć zostało ukierunkowane na podkreślenie ZarÓ'NrlO uniwersalności jak i specyfiki składowych części polinezyjskiej organizacji społecznej. Zrozumienie zasad funkcjonowania poszczególnych instytt!cji społecLnych wyspiarzy nie byloby możliwe bez uwzględnienia znaczenia tak ist.otnych w badanej kulturze czynników jak: migracje, religia, duali= społeczny w obrębie ka~,dej wspólnoty plemiennej. Buti.now, etnograf-marksista kieruje swoją liwagQ na zagadnienie przechodzenia Polinezyjczyków z formacji wspólnoty rodowej do społeczności wczesnoklasowej, a także problem nierówności społecznej jako l'fektu takiego a nie innego podziału wytwarzanych dóbr, form własności środków pro- �291 dukcji itd. Omawiany rozdział stanowi jakby klamrę spinającą pozostałe, autonomiczne części pracy -- opisy konkretnych lokalnych organizacji społecznych. Charakterystyki poszczególnych społeczności wyspiarkich zostały przygotowane według podobnego schematu. Uwzględnia on następujące punkty: informacje wprowadzające (dane demograficzne, fizjo-geograficzne, klimatyczne), etnogeneza, migracje zewnętrzne i wewnętrzne, skład plemienny, wojny plemienne, hierarchia społeczna, nierówność społeczna, stosunki pokrewieństwa. Książka Butinowa jest niewątpliwie publikacją naukową adresowaną do dość wąskiego grona specjalistów. Swiadczą o tym zamieszczone w tekście szczegółowe analizy krytyczne tekstów folklorystycznych, drobiazgowe wykazy wojen plemiennych, nazw terytoriów plemiennych, imion wodzów, tablice genealogiczne itp. Z tymi materiałami sąsiadują informacje ogólne, wprowadzające w temat. Stanowią one zbędny balast dla książki. Bibliografia obejmuje 295 pozycji, jednak autor sięga najczęściej po materbł żródłowy zamieszczony w czterech monografiach "klasyków" etnologicznych badań kultury polinezyjskiej: P. H. Bucka (Mangaian Society, 1934), A. Metraux (Ethnology of Easter Island, 1940), E. Handy'ego (The Native Cultures of the l\larquesas. 1923), D. M. Olivera (Ancient Tahitian Society, vol. 1-3, 1974). Lektura książki Butinowa budzi mieszane uczucia u czytelnika lepiej zorientowanego w poruszanej tam problematyce. Poszczególne rozdziały (na przykład rozdział II) niewiele nowego wnoszą do dotychczasowej wiedzy o tamtejszej organizacji społecznej. Bez trudu można natrafić na obszerne fragmenty tekstu będące tylko powtórzeniami informacji zawartych we wspomnianych przed chwilą monografiach. Odnoszę wrażenie, że autor za wszelką cenę dążył do "całościowego" przeds.tawienia analogicznych przemian we wszystkich ważniejszych punktach obszam historyczno-kulturowego jaki stanowi Polinezja centralno-wschodnia. Osłabia to wartość pracy i zaciera jej istotne walory. Pracy· rosyjskiego badacza nie można uważać za kompilację skrypt dla studentów etnologii. Na specjalną uwagę zasługują rozważania Butinowa poświęcone wyspiarzom z Mangab (rozdział III) i Wyspy Wielkanocnej (rozdział IV). Wnikliwa analiza krytyczna mitów, podail i genealogii upoważniła autora do istotnej reinterpretacji zamieszczonych tam informacji. Butinow formułuje bardzo interesującą hipotezę .na temat ścisłych powiązań etnogenetycznych mieszkailców obydwu wysp. Przedstawia także nową wersję dziejów osadnictwa na Mangaia i Wyspie Wielkanocnej. Dysponujący precyzyjnymi technikami datowania znalezisk, archeolodzy, uzyskali decydujący głos w badaniach nad pochodzeniem i przeszłością Polinezyjczyków. Etnologia historyczna została zepchnięta do roli dyscypliny pomocniczej o bardzo ograniczonych kompetencjach. Niektóre wywody Butinowa przypominają, że postulat weryfikacji i reinterpretacji zebranego przed laty materiału folklorystycznego pozostaje nadal aktualny. Być może znakomite rozprawy etnograficzno-folklorystyczne T. Barthela i K. Luomala z lat 50. nie były ostatnim słov,rem przedstawiCieli naszej dyscypliny w dyskusji o przeszłości wyspiarzy. Tekst ksi;:żki uzupełniają: mapy ilustrujące rozmieszczenie terytoriów plemiennych, tablice genealogiczne, wykazy wojen plemiennych, kopie zapisów z tabliczek rongo-rongo. Szkoda, że materiały te nie zostały uporządkowane przez wprowadzenie numeracji i indeksów. Zabrakło także informacji o źródłach, z których pochodzą poszczególne tablice i wykazy. .Jacek Schmidt �292 Czesław O 5 i e c k i SVD, Słotne Warszawa 1986, 55. 351: Pod upalnym Warszawa 1989, 55. 300. dni na Flo'res, Akademia niebem Flores, Akademia Teologii Katolickiej, Teologii Katolickiej, Dwie książki ks. Czesława Osieckiego: Slotne dni na Flores oraz Pod upalnym Flores stanowią całość, tak jak pora sucha i pora deszczowa tworzą na tej wyspie jeden rok. Obie są pamiętnikiem misjonarza, pamiętnikiem jego codziennej pracy, w którym autor bez upiększeń opisuje swe przeżycia, przygody, przemy~lenia. Osiecki znany jest z ciętego języka, hojnie szafuje złośliwymi nieraz uwagami, nie oszczędzając siebie, swych przełożonych, ba - nawet świętych, a ró\VInież tamtejszych wiernych. Ci ostatni stanowią jednak centralny problem w pracy i w książkach autora. Osiecki żyje służbą dla nich, cieszy się ich radościami, smuci troskami, a przede wszystkim - wadami. Jest bystrym obserwatorem, zna swoich podopiecznych lepiej niż znają siebie oni sami, toteż charakteryzuje ich doskonale, ich życie opisuje tak, jak je widzi - dziel'l po dniu. Ma moŻll1ośćobserwowania ich na codzień i od święta, przez cały rok. I to właśnie jest największym etnograficznym walorem obu książek. Napisane lekko - rozrzucone wśród licznych uwag autora o blaskach i cieniach życia misjonarskiego, o drobnyc;h radościach spowodowanych udanym polowaniem (ks. Osiecki jest namiętnym myśliwym na turkawki), świetnymi lodami, z których słynie 5. Bonifacja, czy otrzymanym listem z kraju lub spotkaniem z dawno nie widzianym współbratem zakonnym - informacje o ludziach, którym ks. Osiecki posługuje, dają obraz życia mieszkańców wyspy. Obraz, który musi budzić zazdrość zawodowego etnografa (a piszący te słowa sam prowadził badania na tejże Flores), gdyż nikt z nas nie ma takiej możliwości zapoznania się z całością problematyki miejscowej. Osiecki zna te problemy, zna smutki i radości mieszkańców Flores, przychodzą do niego ze swymi problemami - tak duchowymi, jak i tymi zwykłymi, gdy brakuje :pieniędzy na umieszczenie dziecka w szkole, c~ tei. gdy rodzina chce sprzedać dziewcZ)'nę obcemu mężczyźnie. Oczywiście, ks. Osiecki nie ma ambicji pisania dzieła naukowego. W je~ pamiętnikach najistotrliejsze są sprawy podopiecznych duszpasterza, jego przeżycia osobiste. Problematyka etnograficzna obecna jest niejako w tle książek. Niemniej jednak jest ona obecna wszędzie: wszak życie misjonarza tylko wtedy ma sens, gdy istnieje społeczność, wśród której pracuje. Zakon werbistów, do którego ks. Osiecki należy, zwraca wielką uwagę na poznanie kultury ludów, wśród których pelni swą posługę. Prowadzi więc prace nie tylko misyjne sensu stricto, lecz również badania nad etnografią, antropologią i lingwistyką tych ludów. Myślę, że słusznie ten pozornie bezpretensjonalny pamiętnik można uznać za dobrą pracę etnograficzną. niebem Janusz Kamocki Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian Godną uwagi działalność edytorską prowadzi Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) utworzone w 1981 r. przy warszawskim oddziale PTL. Jest ona :'::lsh:gą głównie pana Leona Ter-Oganiana - spiritus movens większości przed- �293 sięwzięć Kola. Jest ona też pod każdym względem zależna tylko od stołecznego KZKO. Dotychczas warszawscy entuzjaści Armenii wydali dziewięć publikacji dotYCZ'lcych historii i kultury Ormian na świeci", i w Polsce. Te wydawane w latach osiemdziesiątych broszury są jakby kontynuacją międzywojennych, nader in1t'resujących wydawnictw armenologicznych, z których najciekawszym było lwov;skie cz;:sopismo "Pos:aniec św, Grzegorza", Pierwsza publikacja PZKO to Krzysztofa Stopki Poczqtki organizacji Kof;ciola Ormi~liskiego na Rusi (1983). Praca ta zajmując się określonym w tytule problemem, pokazuje również genezę ormiai1skiego osadnictwa na ziemiach Rzeczypospolitej datującego się od wieku XII. Hagap Krikor, ormiaftski pisarz z Francji, jest autorem zadziwiającego eseju w formie powieści pod tytułem O-rmianie znani i nieznani (1986). Francuski dziennikarz w expressie Marsylia-Paryż spotyka mieszkającego we Francji Ormiani.rw.. Zawiqzuje się między nimi przyjaźń, także między ich rodzinami. Syn Ormianina zakochuje się \V córce Francuza. Ta wątła fabuła jest pretekstem do przedstawienia słynnych Ormian, począwszy od Noego aż do czasów współczesnych, o których bohaterowie rozmawiają podczas spotkm'!. Autor tropi swych wielkich rodaków we wszystkich krajach i epokach. Do tej plejady zalicza nawet osobników o bardzo wątpliwym pochodzeniu ormiańskim. Utwór Hagoga Krikora jest pr;wde wszystkim wyrazem etnicznej dumy. Z kolei trzecia publikacja KZKO: Bogdan Gębarski, List do starego turecki.ego znajomego (1987). Po raz pierwszy esej ten ukazał się w 1961 roku w "Kierunkach", ponadto w tłumaczeniu .na ormiański i angielski. Gębarski napisał ten list z powodu nieprzeprowadzonej w okresie międzywojennym rozmowy z pewnym Turkiem, która dotyczyć miała ormianobójstwa dokonanego przez Turków w latach 1915-1920. Ponieważ ów Turek nie chciał wówczas o tym mówić, autor zwraca się doń po ćwierćwieczu, by wyłuszczyć swój pogląd na tę tragiczną sprawę. Niewielką w języku polskim literaturę Ila temat kultury ludów Kaukazu wzbogaca praca Roberta Bedrosjana, Dajekutiun. Instytucja rodziców zastępczych w rodach książęcych i królewskich w starożytnej Armenii (1987). Otóż dajekutiun był swoist.ym systemem wychowawczym rozpowszechnionym na Kaukazie, w Armenii obejmował synów książęcych. Tychże jako kilkuletnich chłopców wysyłano na dwory innych książąt, aby tam ich wychowano i wyedukowano. Powracali zaś w wieku około lat piętnastu i odtąd specyficzna więź łączyła ich z rodzinami, u których w dzieciństwie gościli. Warszawskie KZKO wydało wraz z "Michalineum" książkę Stanisława Gawlika, Zycie i działalność ks. abpa Józefa T. Teodorowicza, (Kraków, Warszawa-Struga 1988). Jest to biografia ostatniego arcypasterza Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego, który rządy swe sprawował w latach 1902-1938, przy tym wybitnego polityka polskiego, współtwórcy II Rzeczypospolitej. Rzecz została wydana bardzo starannie, szczególnie budzi podziw zestaw barwnych ilustracji. Koło pilnie ilustruje i zbiera wszelkie druki o tematyce ormiańskiej, stosunkowo liczne ostatnimi czasy. Wybór 7 takich artykułów z prasy popularnej, dokonany przez Jerzego Szokalskiego, pomieszczono w szóstej broszurze KZKO: Armenica w prasie polskiej lat 1987-8 (1988). Dwie prace pod tym samym tytułem: Ormianie w Polsce (1988) zostały napiliane przez Krzysztofa Mojzesowicza i Andrzeja Ch odub ski ego. Opracowanie Mojzesowicza zawiera przede wszystkim wiadomości etnograficzne, poza tym nieco danych historycznych i dialektologicznych. Chodubski zaś daje krótki i zwięzły opis dziejów Ormian polskich. �294 Andrzej ósmej publikacji KZKO: Gtówne ogniwa XX wieku, (1989). Owe kontakty miały miejsce nie tylko na ziemiach południowo-wschodniej Rzeczypospolitej, gdzie ormiańscy przybysze mieszkali. Niejeden Polak znalazł się w Armenii. Szczególnie w ubiegłym stuleciu stosunkowo wielu było tam polskich osadników i zesłańców. Dla Ormian polskich miejscowością o wyjątkowym znaczeniu były Kuty. Tam bONiem aż do międzywojnia zachowało się najwięcej starodawnych zwyczajów, CI nawet zachodnioormiański dialekt. Toteż Wiadomość o Ormianach w Kutach (1989), którą napisał Zbigniew Kościów z pewnością zainteresuje etnografów. kontaktów Chodubski jest też autorem polsko-ormiańskich do początku Gr;:egorz Pelczyński �