53 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/892cee1e3e0fe7ba5bb624fc129e0026.pdf c7753849a6f6212497ad0c55a79b80f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1328 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1227 Title A name given to the resource Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej w świetle badań terenowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.245-262 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA (IHKM PAN, Warszawa) PRZEKAZ KULTUROWY W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J W ŚWIETLE B A D A Ń T E R E N O W Y C H W analizie zjawisk społecznych i kulturowych posługujemy się często po­ jęciami przeciwstawnymi traktując je jako opozycyjne i antynomiczne. Istnie­ ją jednak układy przeciwstawne, których nie można rozpatrywać jako antagonistyczne. Występują one między innymi w procesach związanych z prze­ kazem kulturowym, realizowanym przede wszystkim w szeroko pojmowanym wychowaniu, w którym „jednostkowy" i „społeczny" nie stanowią pojęć opo­ zycyjnych, a wręcz przeciwnie — punktem odniesienia do działania jednostki jest społeczeństwo i ono decyduje o ocenie jej wartości zgodnie z obowią­ zującymi normami i zasadami współżycia społecznego. Już w samej etymo­ logii słów „przekaz kulturowy" — „transmisja kulturowa" zawarta jest su­ gestia kontaktów między ludźmi oraz dążenie do wzajemnych między nimi związków, zarówno w układzie diachronicznym, jak i synchronicznym. Bez­ pośrednie środowisko społeczne jednostki kształtuje warunki, w których na­ stępuje jej socjalizacja oraz z którymi pozostaje ona w codziennej interakcji. Poprzez procesy adaptacyjne jednostki w kulturze rozumiemy nie wyraz jej zdolności przystosowania się wynikający z cech biologicznych, ale zdol­ ności adaptacji do wspólnego zespołu reguł, które posiada każda grupa kul­ turowa, do zapoznania się z normami życia grupowego oraz przyswojenia sobie określonej, jak nazywa to J . Kmita, „kompetencji kulturowej" (1971, s. 37). Termin „przystosowanie" dotyczy przede wszystkim wyników socjalizacji dokonującej się w środowisku określanym przez wielu badaczy terminem ..środowiskapierwotnego" (Berger, 1970; Dubos, 1970; Sowa, 1971; Ratajczak, 1980). Terminem tym przyjęto określać najbliższe otoczenie wchodzącego w życie człowieka, zamykające się w granicach domu rodzinnego, powiększa­ ne odpowiednio do wieku o sąsiedztwo, grupę rówieśniczą, społeczność lo­ kalną, szkołę. Wejście w wiek dojrzały, usamodzielnienie się, odrywa niejako jednostkę od dotychczasowego, przypisanego człowiekowi środowiska pierwot­ nego, pozwala d o k o n y w a ć wyboru i tworzyć sobie własne środowisko na miarę obiektywnych warunków zgodnych z jego potrzebami i zainteresowa- �246 WANDA PAPROCKA niami, które określono w literaturze jako „wtórne". Środowisko pierwotne było ściśle związane z pewnym terytorium, natomiast środowisko wtórne po­ siada cechy „ponadterytorialności". Ostre rozgraniczenie obu środowisk jest trudne, w rzeczywistości zakresy ich zachodzą na siebie. Stopień ich wza­ jemnych powiązań uzależniony jest od wieku jednostki i typu społeczności terytorialnej, w której ona żyje. Wpływ środowiska pierwotnego dominuje bez wątpienia w przypadku dzieci i młodzieży oraz ludzi starych, a środowisko wtórne determinuje za­ chowania ludzi w wieku aktywności zawodowej. Wpływ środowiska pier­ wotnego dominuje nad środowiskiem wtórnym w społeczności wiejskiej, szcze­ gólnie tradycyjnej, zachowawczej. Badania terenowe prowadzone w latach 1981-1985 miały za zadanie określić podstawowy zakres treści kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie w rodzinie i społeczności lokalnej, związanych przede wszyst­ kim ze specyficznymi warunkami chłopskiego życia i pracy . Funkcja wy­ chowawcza rodziny jest konsekwencją jej funkcji prokreacyjnych i w świetle dotychczasowych analiz dokonywanych w tym zakresie truizmem jest już twierdzenie o znaczeniu tej funkcji nie tylko dla rodziny jako grupy spo­ łecznej, ale również dla społeczeństwa globalnego, od właściwego spełnienia jej w znacznej mierze zależy bowiem kształt osobowości i postępowanie jednostek. 1 Analizując przemiany funkcji rodziny w tym zakresie należy za punkt wyjścia przyjąć tradycyjny system wychowania dziecka wiejskiego rekon­ struowany na podstawie wypowiedzi i opinii starszej generacji informato­ rów, jak również literatury przedmiotu. Pozwoli to określić różnice, jakie w procesie przemian społecznego życia wsi zachodzą w zakresie wychowania, jak również pewną trwałość i ciągłość niektórych treści przekazywanych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Gospodarstwo wiejskie wykazuje i zawsze wykazywało cechy wyjątkowej trwałości, stanowiło ono wraz z rodziną jedność produkcyjną i społeczną utrzymującą ciągłość wzorów kulturowych w długotrwałym procesie histo­ rycznym. W jego międzypokoleniowych związkach z rodziną należy szukać dużej żywotności tradycyjnych p o g l ą d ó w i przekonań nawet w młodej gene­ racji rodziców. W naukach społecznych wychowanie określa się zwykle jako intencjonal­ ne kształtowanie osobowości według przyjętego w grupie ideału wychowaw­ czego (Kłoskowska, 1965; Tyszka, 1974; Kowalski, 1972; i inni). Ideał wychowawczy to zespół cech osobowościowych i ról społecznych, 1 Materiały z badań terenowych prowadzonych w latach 1981-1985 we wsiach województw białostockiego, bialsko-podlaskiego, ciechanowskiego, łomżyńskiego, płockiego i warszawskiego znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie i zarejestrowane są w Księdze inwentarzowej Archiwum pod nr. nr: 1843-1847, 1853, 1856, 1859, 1884, 1895-1898, 1914-1916, 1917-1933, 1936-1941, 1945-1947. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 247 które dana jednostka powinna posiadać i pełnić. 'W rodzinie chłopskiej ideał ten określony był całkowicie związkami łączącymi ją z gospodarstwem oraz życiem społeczności lokalnej w sposób jednoznaczny i konsekwentny. Wyzna­ czały one pozycję społeczno-ekonomiczną oraz perspektywy życiowe wiej­ skiego dziecka. Również realizacja ideału wychowawczego przebiegała w spo­ sób konsekwentny i ujednolicony choć, jak zostanie przedstawione w dalszej części artykułu, nie w sposób jednoznacznie zwerbalizowany czy stanowiący określoną, wydzieloną sferę działań. Wychowanie nie wyodrębniło się jako dziedzina zadań szczegółowych. Rodzina wychowywała w trybie swego nor­ malnego funkcjonowania. Praktycznie obejmowało ono przygotowanie do pod­ jęcia roli gospodarza oraz roli członka społeczności wioskowej w pełni akceptującego zastany system wartości, norm postępowania i ocen moralno-społecznych. „Jakkolwiek pojmowalibyśmy wychowanie — pisał Bohdan Su­ chodolski — jest ono zawsze przygotowaniem ludzi do życia, które mają prowadzić, rodzaj tego życia wyznacza przeto nieuchronnie charakter i zakres wychowawczych zadań" (1963, s. 11). Znajduje to wyraźnie potwierdzenie w materiale empirycznym. N a sumę treści, które stanowiły przedmiot przekazu kulturowego w ro­ dzinie, składały się te mądrości życia, które ukazują realia chłopskiego by­ towania i zasady organizacji „wspólnoty rodzinno-gospodarczej. W nauce zawodu rolnika chodziło nie tylko o zdobycie podstawowej wiedzy fachowej, ale także o wyrobienie właściwego stosunku do pracy, stałej do niej goto­ wości, pewnej rezygnacji z indywidualnych dążeń, stosunku do przyrody i znajomość jej praw oraz szeregu czynności będących udziałem innych grup zawodowych. Utrwalony i przekazywany w ciągu pokoleń sposób postępowania pro­ wadził do rytualizacji zarówno czynności produkcyjnych i stosunków we­ wnątrz rodzinnych, jak też sposobu wychowania. Rytualizacja czynności wy­ chowawczych utwierdzała funkcjonowanie szeregu praktycznych, a zarazem podstawowych zasad przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ich daleko posunięta jednolitość wiązała się ściśle z brakiem autonomicznych, zróżni­ cowanych zadań. W środowisku rodzinnyfn w toku obsługi rodzinnego war­ sztatu kształtowała się o s o b o w o ś ć każdego wchodzącego w życie członka społeczności wiejskiej. Wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompe­ tencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Wzorzec osobowy każdego członka rodziny związany z jego funkcjami gospodarczymi (wyni­ kającymi z podziału zadań produkcyjnych) był zarazem wzorcem wychowaw­ czym realizowanym, tak jak w zadaniach produkcyjnych, według płci i wieku. Zakres środowiska wychowawczego młodego pokolenia pokrywał się całko­ wicie z zakresem jego świata, w którym po osiągnięciu dojrzałości społecz­ nej dane mu było uczestniczyć. Pokrywał się on nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale przede wszystkim w znaczeniu społecznokulturowym. Oznaczało to, że treści kulturowe, które zastawał dorastający człowiek w swym środowisku pierwotnym, w postaci niezmiennej spotykał jako człowiek dorosły. Ułatwiało �248 WANDA PAPROCKA to proces przystosowania, gdyż wszystkie czynności „wyuczone" znajdowały zawsze zastosowanie w tej samej postaci w życiu człowieka dojrzałego. Wy­ chowanie polegało więc na wrastaniu w życie społeczne i kulturę dokonu­ jące się w toku innych czynności. Zdobyta wiedza czy też umiejętność były efektem wtórnym, efektem wdrażania do określonej czynności. Stąd brak ostrego kryterium wyznaczania okresu dzieciństwa jako czasu dającego się wyodrębnić w życiu człowieka, w którym następował proces „przygotowania do życia" czy też „urabiania na członka grupy". Proces ten dokonywał się równolegle z rzeczywistym uczestnictwem w życiu tej grupy. Nie było tu więc wyraźnie wyodrębnionego okresu w życiu dziecka, w którym było ono przygotowywane do przyszłych zadań, do uczestnictwa w świecie człowieka dorosłego. Uczestniczyło ono w tym świecie od najmłodszych lat. Przyjęcie roli gospodarza czy gospodyni dające status członka grupy lokalnej nie było uzależnione od kryteriów edukacyjnych, stopnia przygotowania do tej roli, lecz od sytuacji ekonomiczno-rodzinnej i realizowane było z chwilą przejęcia gospodarstwa. T a równoległość wychowania z rzeczywistym uczestnictwem w życiu spo­ łeczności i jej kulturze stanowiła podstawę, jak stwierdza wielu badaczy, harmonii procesu wychowawczego, która polegała na adekwatności przyjmo­ wania treści oraz wykształconych umiejętności i nawyków do zastanych w życiu sytuacji czekających na rozwiązanie przez daną jednostkę. Harmo­ nię tę określa się jako pionową, mając na uwadze przechodzenie jednostek na wyższe szczeble statusu społecznego w grupie lokalnej z racji nabywania dojrzałości. Ujednolicony system wartości i norm społecznych, w których ziemia — żywicielka stanowiła wartość nadrzędną, a odwzorowywanie zacho­ wań pokolenia rodziców było podstawą oceny „dobrego wychowania" mło­ dego pokolenia, decydował o zwartości systemu wychowania w środowisku. Rodzice, starsze rodzeństwo, krewni, sąsiedzi, kościół, cała wreszcie społecz­ ność lokalna oddziaływały zgodnie, oceniając człowieka według tegoż ujedno­ liconego systemu wartości i norm. Każdy z członków społeczności poddawa­ ny był niezwykle czujnemu systemowi kontroli lokalnej, pełniącemu przede wszystkim funkcje wychowawcze o charakterze adaptacyjno-korektywnym (Wincławski, 1971), który dysponował całym zestawem nierzadko drastycz­ nych sankcji społecznych. Tę zgodność oddziaływań wychowawczych wszyst­ kich instytucji funkcjonujących w środowisku określa się jako harmonię poziomą. Z chwilą, kiedy dziecko podejmowało pierwsze prace na rzecz gospo­ darstwa domowego i rolnego, kończył się okres jego krótkiego dzieciństwa, a rozpoczynał proces wdrażania do o b o w i ą z k ó w członka załogi produkcyjnej gospodarstwa, w czasie którego następowało gromadzenie przekazywanych przez starszą generację doświadczeń. Jak już wspomniałam, wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompetencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Dlatego w badaniach terenowych zwrócono znaczną uwagę na ten fakt, szczególnie ważny dla analizy treści i sposobów przekazywania �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 249 wiedzy zawodowej w rodzinach chłopskich. W okresie, który obejmuje pa­ mięć najstarszych informatorów, nie można już jednak mówić o sztywnym schemacie podziału ról gospodarczych w rodzinie. Pomimo jednak, że dawny wzorzec podziału czynności przypisywanych do płci, wieku i miejsca w strukturze rodzinnej był j u ż na początku X X w. modelem urzeczywistnianym w pełni, głównie w gospodarstwach zamożnych i liczebnie dużych zespołach domowych, to właśnie w zakresie posiadanych uprawnień do przekazywania różnych rodzajów wiedzy taki tradycyjny po­ dział ról istniał znacznie dłużej, jak równie długo zachowane zostały upraw­ nienia (wyrażane często tylko w symbolicznym geście) niektórych członków rodzin do wykonywania określonych zadań. Jak stwierdza jeden ze starszych informatorów, siew był czynnością wyłącznie gospodarza. Rozpoczynał go rol­ nik znakiem krzyża, następnie kropił ziarno święconą wodą. Powszechne by­ ło przekonanie, że ziemia poddana jest przede wszystkim władzy gospodarza, dlatego też najlepiej obrodzi, jak on sam ją obsieje. Przywilej rozpoczyna­ nia siewu zachował często nie pracujący j u ż czynnie w gospodarstwie ojciec lub dziadek rzucając pierwszą garść zboża. Również rozpoczynanie żniw dokonywane było zgodnie z tradycją przez głowę gospodarstwa. „Szczególnie lubiłam — pisze autorka wspomnień zamie­ szczonych w Młodym pokoleniu chłopów — gdy ojciec rozpoczynał ciąć kosą chlebne łany żyta. Przy tej pracy wyglądał on zawsze godnie i dostojnie [...] Ojciec kosę naostrzył, przeżegnał się i puszczał ostrze żelaza w stojące zboże" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). D o zadań gospodarza należało także przygotowywanie ziemi pod sadzenie ziemniaków, prace związane z hodowlą koni i krów, reperacja narzędzi, maszyn rolniczych, utrzymanie porządku na podwórzu. D o podstawowych zajęć kobiet należała troska o dom, sprzątanie, goto­ wanie, pranie, pomoc w pracach rolnych, m. in. udział w żniwach, sadzenie i kopanie ziemniaków, okopywanie, pielenie, c h ó w nierogacizny i ptactwa domowego, przetwórstwo i inne. Dziadkowie brali udział w wielu pracach stanowiących dawniej ich główne zajęcie. Zależało to od ich sił i możliwości fizycznych. W zasadzie jednak uczestniczyli głównie w pracach pomocniczych. Babka opiekowała się dziećmi w czasie nieobecności matki, pomagała w go­ spodarstwie domowym, dziadek w pracach dokonywanych w ramach obej­ ścia. Jak już wspomniano, często zachowywali pewne symboliczne czynności świadczące o ich dawnej pozycji w rodzinie, jak rozpoczynanie przez dziadka pierwszego siewu na wiosnę lub wsadzanie przez babkę kołaczy wielkanoc­ nych do pieca. Na podstawie wypowiedzi starszych informatorów (powyżej 60 roku życia) można określić zakres czynności, jakie były udziałem dzieci i młodzieży w gospodarstwach rolnych w pierwszym 20-leciu X X w. Należy przy tym podkreślić, że we wszystkich relacjach informatorów tej kategorii wieku, nie­ zależnie od miejsca ich pochodzenia i wielkości posiadanego gospodarstwa, podstawowy schemat zajęć młodocianych był bardzo zbliżony. Stanowił z jed- �250 WANDA P A P R O C K A nej strony określoną efektywną pracę na rzecz gospodarstwa, z drugiej me­ todę wdrażania do zawodu rolnika, przekaz między generacyjny niezbędny w przyszłym samodzielnym życiu. „Potrzeba uczyła dziecko — stwierdza je­ den z informatorów — praca dzieci to nie tylko obowiązek był, to koniecz­ ność. Gospodarstwo tego wymagało. Nikt się nie zastanawiał, czy chce robić, czy nie [...] Musiał się przyzwyczaić, żeby potem, jak dorośnie, dał radę". Podstawowy schemat zajęć wykonywanych przez dzieci, jak wynika z wy­ powiedzi informatorów, był ściśle określony. Najmłodsze dzieci przeważnie od 5-6 roku życia zajmowały się pasieniem najpierw gęsi, potem bydła, następnie koni, opieką nad młodszym rodzeństwem, drobnymi pracami w do­ mu i gospodarstwie. 10-11-letnie pomagały w polu, 14-15-letnie pracowały już jak dorośli, biorąc udział we wszystkich pracach polowych oraz hodowla­ nych. „Dzieci pracowały w zagrodzie i w polu na zasadzie obowiązku, nauka była na drugim miejscu". Określone sytuacje rodzinno-gospodarcze mogły w wielu przypadkach zmienić ten podstawowy układ. „ U nas, jak ojciec umarł, to brat miał 11 lat i już musiał matce we wszystkim p o m a g a ć i za­ stąpić ojca w polu". Z opisu zajęć dzieci i młodzieży wynika, że szeroki zakres czynności wykonywanych przez dzieci i związane z tym przejmowanie wiedzy zawodo­ wej w pokoleniu dziadków ograniczone zostają w generacji rodziców przez szkołę i realizowane głównie w chwilach wolnych od nauki. W pokoleniu w n u k ó w dawna forma międzygeneracyjnego przekazu wiedzy zawodowej zo­ staje zredukowana do minimum i, jak stwierdza jeden z informatorów, po­ kolenie to „pędzi beztrosko dzieciństwo, a wnuki to prawie pola nie znają". Współuczestniczenie w pracach gospodarczych stanowiło bezpośrednią for­ mę przejmowania wiedzy zawodowej i pewnych zachowań kulturowych zwią­ zanych z określonym typem zajęć. „Często ojciec pokazywał [jak orać — przyp. W.P.] później w bruździe z papierosem sta­ nął i pilnował, jak robota idzie. Jak pierwszy raz zostawił mnie samego i kazał zaorać ka­ wałek pola, to już był duży zaszczyt". „Prac gospodarskich dzieci uczyły się z patrzenia. Widziałam jak mama to robiła, to i ja robiłam. Od kiedy rodzice uznali, że dziecko ma dość sil do wykonywania danego zajęcia — gdy była potrzeba, dziecko wykonywało tę pracę". Dążenie do jak najwcześniejszego podejmowania „dorosłych" prac gospo­ darskich pozwalających uzyskać prestiż społeczny było wśród młodzieży pow­ szechne. Jedna z autorek wspomnień zamieszczonych w Młodym pokoleniu chłopów pisze: * „W tym czasie rwałam się do każdej ciężkiej pracy pragnąc uchodzić za dorosłą już pannę. Razu jednego ojciec wyklepał w południe kosę i oświadczył, że pójdziemy kosić żyto oboje z bratem. Dumni byliśmy wtedy bardzo, że ojciec traktuje nas jako dorosłych i sa­ mych do żniw posyła, kosiliśmy wtedy żyto obok szosy. To bardzo dogadzało naszym ambi­ cjom, bo przejeżdżający tędy ludzie ze wsi podziwiali nas i pracę naszą, niby że ledwo od ziemi odrośliśmy, a już dajemy sobie radę z tak ciężką pracą" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). Specyfika gospodarstwa wiejskiego rzutowała w sposób zasadniczy na for­ my i sposób realizacji działań wychowawczych. Uczestniczenie dziecka w za- �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 251 jęciach związanych z rytmicznym cyklem produkcyjnym gospodarstwa oraz z życiem rodzinnym początkowo jako biernego świadka, a następnie jako uczestnika jakkolwiek odbywało się często w sposób przygodny i okoliczno­ ściowy bez określonego czasu nauki dla poszczególnych czynności, posiadało cechy wychowania planowego i celowego. Tak wspomina jedna z informátorek swoje pierwsze prace w polu wy­ konywane pod kierunkiem babki: „ N a początku pieliłam z babcią ten sam rządek, później jak szło mi to sprawniej i było wiadomo, że nie powyry­ wam np. marchwi, to pieliłyśmy na zawody, każda swój rządek, a babcia tylko od czasu do czasu patrzyła w bruzdy czy nie wyrywam za dużo". Każdy rodzaj działalności rodziny mógł mieć wpływ wychowawczy, cho­ ciaż sama czynność często miała inny charakter. Rodzice mieli jedną głębo­ ką świadomość swoich zadań wychowawczych. Jeden z informatorów określił to bardzo trafnym i obrazowym stwierdzeniem: „Wtedy się drzewko przygi­ na, gdy jest młode". Sposób przekazywania informacji był przede wszystkim przykładowo-naśladowczy i werbalny. Czas rozpoczynania nauki zależał od rozwoju sił fizycznych dziecka, a szybkość wdrażania do pracy od indywidualnych jego zdolności, jakkolwiek były zajęcia, które wymagały dłuższego czasu nauki zarówno ze względu na znaczny stopień trudności tych prac, jak i ich od­ powiedzialności, np. dojenie krów czy sianie zbóż. Te ostatnie umiejętności przyszły rolnik najczęściej opanowywał około 20 roku życia. O dużym udziale naśladownictwa w przekazywaniu wiedzy gospodarczej w procesie wychowawczym świadczy fakt, że realizowało się ono w najwcześ­ niejszym okresie dzieciństwa przede wszystkim w formie zabawy. Prymitywna zabawka wykonana przez dziecko lub osoby starsze wzorowana była na na­ rzędziach rolniczych lub sprzętach gospodarskich i służyła do zabaw naśla­ dujących zajęcia dorosłych. Przekazywanie określonych treści kulturowych z zakresu zasad współżycia społecznego w rodzinie, posłuszeństwa i szacunku w stosunku do osób star­ szych, podstawowych zasad religijnych, obowiązującego w danej społeczności konwenansu, elementarnych zasad higieny itp. odbywało się drogą słownych pouczeń nakazów, zakazów i kontroli wyuczonych czynności. System sankcji w tradycyjnym układzie stosunków rodzinnych operował perswazją, napom­ nieniem, tłumaczeniem, różnymi formami karcenia, a w przypadku młodzieży starszej — groźbą wydziedziczenia. Jak stwierdza jeden z informatorów — dzieci straszono często „diabłem, piekłem, Cyganami". Te groźby stosowały najczęściej kobiety. Ojciec karał biciem. „Nie stawiano do kąta, bo nie miał kto pilnować, czy stoją". Obok prac związanych z rolnictwem wszędzie w gospodarstwach, gdzie liczba c z ł o n k ó w rodzin przekraczała zapotrzebowanie na siłę roboczą potrzeb­ ną do jego obsługi, uczono dzieci z a w o d ó w rzemieślniczych, które w warun­ kach wsi polskiej były często zajęciami dodatkowymi, uzupełniającymi budże­ ty rodzin rolniczych. N a u k ę zawodu podejmowało najczęściej to dziecko, �252 WANDA PAPROCKA które posiadało największe zdolności i chęci do pracy w tej dziedzinie. Je­ żeli rzemieślnik brał kogoś obcego spoza kręgu rodziny na naukę, to często traktował go gorzej niż własne dziecko. Stwierdza to obrazowo jeden z in­ formatorów: „Obce dziecko u kowala młota nie weźmie do ręki", co zna­ czyło, że nie będzie dopuszczone do samodzielnej pracy. W warunkach, w których działali na wsi głównie tzw. „partacze" nie zrzeszeni w organiza­ cjach rzemieślniczych, a proces szkolenia nie podlegał żadnej kontroli, taka sytuacja mogła mieć miejsce. Osobną uwagę należy poświęcić roli, jaką w procesie przekazu treści kul­ turowych odgrywały grupy rówieśnicze, w tym przede wszystkim społeczność pasterska różniąca się swym charakterem od innych środowisk rówieśniczych. Józef Chałasiński określa pastwisko jako instytucję społeczną tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej, która łącząc w sobie obowiązki użytecznej pracy z samo­ dzielnością zbiorowego życia młodzieży, jak również z różnymi formami za­ baw była charakterystyczna tylko dla rolniczo-wiejskich społeczności i nie występowała poza tym środowiskiem (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 213). Pastwisko realizowało najpełniej w warunkach tradycyjnej społeczności lokalnej wychowanie w grupie rówieśniczej, ale prawie wyłącznie w sferze psychologicznej, a nie kulturowej (por. Parsons, s. 183), uczestnictwo to bo­ wiem nie wiązało się z przejmowaniem nowych wzorów kulturowych od­ miennych od tych, które narzucały dom i społeczność lokalna. Pastwisko­ wa grupa rówieśnicza pozostawała bowiem w sferze obyczajów wiejskich pod­ porządkowując się i odwzorowując zasady i normy współżycia społeczności wiejskiej. Środowisko pasterskie tworzyło szczególną organizację społeczną, której zasady działania były adaptacją wzorów organizacji wewnątrzwioskowej. Wyrażało się to m. in. w tworzeniu odpowiednich form władzy w ra­ mach mikrospołeczności. Pełnili ją najstarsi lub najbardziej przedsiębiorczy członkowie grupy wraz z pomocnikami posiadającymi dość szeroki zakres uprawnień i możliwości stosowania sankcji karnych. Również na pastwisku dokonywała się ocena przez szerszą pozarodzinną zbiorowość wykonywanych przez jednostkę zadań. W tych warunkach młodzież w sposób bezpośredni stykała się z podstawowymi zasadami działania kontroli i kształtowania się opinii społecznej. W warunkach konfliktów między pasterzami pochodzącymi z różnych wsi urealniało się pojęcie „swojego" i „obcego", rodziła się solidarność z własną grupą. Rosła również świadomość potrzeby posłuszeństwa (zaszcze­ pione już w kręgu rodzinnym) i konieczność podporządkowania się nie tylko starszym, ale również silniejszym we własnej grupie rówieśniczej. W jednym z fragmentów biografii zamieszczonej w Młodym pokoleniu chłopów autor tak opisuje swoje przeżycia w społeczności pasterskiej: „Mieliśmy 6 krów, a 7 sąsiedzkich matka przyjęła, to miałem wszystkich 13, ale już teraz byłem mądrzejszy niż poprzedniego lata. już wziąłem gonić do starszych pasterzy, których było d u ż o . ale i tacy paśli, co mieli po 15 lat, ;i nawet i więcej. A c ó ż ja, kiedy miałem dopiero 7 lat. to j a musiałem być im wszystkim posłuszny, co mi kazali, to musiałem robić. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 253 Jak trzeba było krowy zawrócić, to ja musiałem iść, bo starszy nie poszedł, a jakbyś się nie posłuchał, to kazali krowy wyłączyć i paść osobno, co mi się bardzo samemu przykrzyło. toja robiłem, co mi kazali, aby być w kompanii..." (Chałasiński 1938. t. 1. s. 188). Z inną sferą życia społeczno-kulturalnego związane były gry i zabawy uprawiane na pastwisku. Następowało upowszechnienie i niejednokrotnie wzbogacenie przekazywanego ustnie folkloru słownego i muzycznego. Rozwi­ jała się znajomość konwenansu wiejskiego i s p o s o b ó w zachowania poprzez organizowane zabawy. Z otaczającego środowiska przyrodniczego, nawet tak ograniczonego jak pastwisko, czerpano praktyczną wiedzę o zwierzętach, roślinach, zjawiskach meteorologicznych. W toku prac na pastwisku nabywano szereg umiejętności technicznych przy produkcji drobnych przedmiotów z drewna, korzeni, sło­ my, służących zarówno do wspólnych zabaw, jak i przeznaczonych na sprzedaż. Uczestniczenie dzieci w życiu zbiorowości pasterskiej, przejmowanie okreś­ lonych treści związanych z życiem grupy uczyło pewnych zasad współżycia społecznego niezbędnych w dorosłym życiu członka społeczności wiejskiej. Wielodzietność i wielopokoleniowość rodzin wiejskich w pokoleniu naj­ starszych informatorów powodowały, że dziecko gromadziło wiedzę od wszyst­ kich członków rodziny. Jak wynika z relacji informatorów, głową rodziny w gospodarstwach wyłącznie rolniczych był mężczyzna. Pozarolniczą praca zarobkowa ojca przenosiła podstawowe funkcje zarządzania gospodarstwem na matkę lub babkę, jeżeli ziemia pozostawała jeszcze w rękach najstar­ szego pokolenia. Autorytet ojca był największy, ale prawo do wychowywania dzieci i egzekwowania posłuszeństwa było przywilejem wszystkich starszych członków rodziny, w tym i rodzeństwa. O ile udział mężczyzn w przekazywaniu wiedzy zawodowej był dominu­ jący, to wychowaniem domowym zajmowały się kobiety. Zakres wychowaw­ czych o b o w i ą z k ó w babki był większy, jeżeli gospodarstwo rolne wymagało znacznego udziału kobiety (matki) w pracach rolnych. W zasadzie jednak rola wychowawcza babki sprowadzała się do nauki podstawowych zasad re­ ligii (jakkolwiek pierwszej czynności religijnej — żegnania się krzyżem świę­ tym uczyła zazwyczaj matka) nauki pacierza, podstawowych wiadomości w za­ kresie katechizmu, zasad dobra i zła na przykładzie grzechu i dobrego uczynku. Dziadkowie uczyli starsze dzieci także przysłów, porzekadeł, legend itp. Matka przekazywała zasady współżycia nie tylko w rodzinie, ale także w społeczności wiejskiej. Naśladownictwo zachowań ludzi dorosłych wspiera­ ne było wielokrotnie słownymi upomnieniami stosowanymi w konkretnych sytuacjach. G ł ó w n a uwaga skoncentrowana była na wpajaniu zasad właści­ wego zachowania się w określonej sytuacji, szacunku dla starszych, posłu­ szeństwa, uczynności, konwenansu wiejskiego obowiązującego w kontaktach międzyludzkich. Przestrzeganie właściwych zachowań wyrażanych w zewnętrz­ nych formach, takich jak słowa, gesty, czynności, było szczególnie ważne. Istniał bowiem bardzo wyraźnie określony wzór zachowania obyczajnego �254 WANDA P A P R O C K A sankcjonowany przez opinię społeczną, którego lekceważenie było surowo potępione i podawało w wątpliwość metody wychowawcze rodziny. Wpływ rodzinny na wychowanie młodzieży był — według większości in­ formatorów starszego i średniego pokolenia — bardzo duży, a charakter tego wychowania oceniany szczególnie pozytywnie. Specjalną uwagę zwracają in­ formatorzy na rolę wychowawczą pracy w kształtowaniu się osobowości dziecka. Wspólnota interesów, tak jak wspólne zamieszkanie integrowały ro­ dzinę. Charakterystyczne są wypowiedzi na ten temat: „Jak wszyscy mieszkali pod jednym dachem, to musieli się słuchać i pracować razem i pomagać sobie, nie tak jak teraz, że ojciec idzie w pole, a syn sobie leży i nic nie robi, bo mu się nie chce. Wszyscy pracowali i wszyscy świętowali razem". „Dom uczył szacunku do pracy, do chleba, jak chleb upadł na ziemię to trzeba było go pocałować, pieczenie chleba było wielkim wydarzeniem. Na każdym bochnie stawiano znak krzyża". „Każdy w do­ mu umiał spełniać swoje obowiązki i nikt się nie zastanawiał, czy mu z tym dobrze, czy źle, tylko robil" [...]. Jednostka osiągała samodzielność znacznie później. „Dawniej dziecko szło na swoje, kiedy zakładało rodzinę, teraz, kiedy idzie do pracy". Szczególnie wyraźnie podkreślana jest przez informatorów zmiana, a właś­ ciwie ograniczenie roli domu rodzinnego w kształtowaniu się postaw i za­ chowań społeczno-kulturowych jego członków: „Młodzi mało czasu spędzają w domu — kiedyś przęd wojną, jak pamiętam, w domu spędzało się większość czasu. Rozmawiano wspólnie, coś robiono. Teraz młodzi cały czas spędzają poza domem — to kino, to zabawa, w domu właściwie tylko jedzą i śpią [...]. To prawda, że było ciasno i niewygodnie, ale uczyło to tolerancji, zrozumienia i ustępo­ wania w sytuacjach konfliktowych. W dawnych czasach młodzież zbierała się na polach, łą­ kach, bawiła się, często młodzi śpiewali i przysłuchiwali się opowieściom starych. W tamtych latach młodzież więcej zajmowała się śpiewaniem, zabawami, organizowała koła taneczne i śpiewacze. Obecnie młodzież spędza czas w klubie rolnika, w domu przy telewizorze lub w knajpie w Gnieżdzewie". Świadomość konfliktów, jakie wynikały z faktu wspólnego zamieszkiwa­ nia, nie wydaje się z perspektywy czasu zjawiskiem niwelującym pozytywne wartości wychowania w warunkach wspólnego bytowania rodziny. „Rodzina była rzeczywiście rodziną. Były też konflikty, ale one zawsze są. Ludzie nawet jak się kłócili, to zawsze wiedzieli, że są rodziną, a teraz jak się pokłócą, to w ogóle o sobie zapominają i udają czasem, że się nie znają". Również w odczuciu młodej generacji różnice między formami współ­ życia rodzinnego dawnego i współczesnego są ogromne, jakkolwiek zmiany, jakie nastąpiły w tym zakresie, ocenia ona na ogół pozytywnie. „Kiedyś dużo więcej czasu spędzano w domu. Nie bylo gdzie pójść. Teraz do domu wraca się po pracy, potem często znów wychodzi ,się, czasem do kina lub na zabawę. W domu spędza się dużo mniej czasu, kiedyś wszyscy byli w domu, był czas na porozma­ wianie czy wspólną pracę. Teraz dom jest zupełnie inny. Chyba ma wpływ na to, co kto robi. Więcej bierze się z pracy, telewizji czy kina. Kiedy było lepiej, nie wiem. Teraz nie jest źle. Mnie to odpowiada". W społeczności lokalnej, podobnie jak w rodzinie, przekazywanie treści kulturowych w procesie socjalizacji jednostki nie wyodrębniało się jako �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 255 osobne działanie podejmowane wyłącznie dla celów wychowawczych. Przyszli gospodarze stawali się przedmiotem obserwacji, a ich cechy charakterolo­ giczne podlegały ocenie zgodnej z obowiązującym w danej społeczności sy­ stemem wartości. W tradycyjnej społeczności wiejskiej podporządkowanie osobistego „ja" młodzieży — rodzinie i grupie sąsiedzkiej p o w o d o w a ł o , że zmiana statusu społecznego jednostki nie była jej sprawą indywidualną, ale wiązała się z jej rolą społeczną w grupie. Znaczenie, jakie społeczność przypisywała przejściu do nowego układu praw i obowiązków, podkreślały obrzędy recepcyjne, których forma w tradycyjnej społeczności wiejskiej była szczególnie rozbudowana. W przypadku młodzieży męskiej wykazanie się umiejętnościami zawodowymi pozwalało przejść do grupy kosiarzy, czemu towarzyszył mniej lub bardziej rozbudowany obrzęd polegający na sprawdze­ niu umiejętności i wytrzymałości dorosłych mężczyzn. N o s i ł on nazwy „frycówki", „frycowin" lub „wilka". Znaczenie prawnospołeczne tego obrzędu jeszcze w końcu X I X i na początku X X w. było duże, gdyż wiązało się z uzyskaniem prawa do samodzielnej pracy, do udziału w życiu towarzyskim oraz do zawarcia małżeństwa (Wieruszewska, 1966, s. 30). Wspólny udział wszystkich generacji w pracy oraz możliwość obserwacji przez starszych s p o s o b ó w rekreacji młodzieży, co wynikało z jawności życia społecznego wsi, dawały możliwość bezpośredniego naśladownictwa przyję­ tych w społeczności wzorów obyczajowych, jak również pozwalały na kon­ trolę i korektę w ich przejmowaniu. Już w akcie wyzwolin ujawniała się tak charakterystyczna dla społeczności wiejskiej zależność wszystkich sfer działania ludzkiego od pracy i ustawiczne podporządkowywanie się każdego członka rodziny i grupy sąsiedzkiej ustalonej tradycją roli społecznej. Udział członków społeczności wiejskiej w wychowaniu dzieci, a ściślej w korygowa­ niu ich zachowań, był dużo większy. „Kiedyś to na dzieci mógł krzyknąć sąsiad, jak coś zrobiły. Dzisiaj dziecko jest nie­ tykalne przez cudzych. Dawniej było duże przywiązanie chrzestnych do dzieci, oni kiedyś wraz z ojcem decydowali o wychowaniu". „Chrześni mieli obowiązek opiekowania się. wy­ chowaniem religijnym. Interesowali się, żeby dobrze wyszło za mąż, swatali, wyszukiwali kan­ dydatów. Dzisiaj spotykają się tylko z okazji 1-szej komunii". Wychowawcze działanie społeczności lokalnej często wiązało się z obrzę­ dem czy zabawą. Z samego grupowego charakteru zabawy wynikało jej zna­ czenie w procesie uspołeczniania jednostki. R ó w n i e ż zwyczaj i obrzęd wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi były elementami systemu kontroli społecznej, poprzez którą grupa realizowała określony wzór kultu­ rowy. Przekaz oraz kształtowanie się treści kulturowych w społeczności wiej­ skiej dokonywały się również poprzez liczne kontakty codzienne i świąteczne. N a pierwszym miejscu należy wymienić styczności związane z wymianą świad­ czeń i wspólną pracą. Przyczyniały się one zarówno do ujednolicenia obo­ wiązujących zachowań, jak i wykształcenia swoistego obiegu nowych infor­ macji, zwłaszcza dotyczących innowacji technicznych (Burszta 1976, s. 458-462). �256 WANDA P A P R O C K A Szczególnie silnie w wypowiedziach informatorów podkreślane jest zna­ czenie więzi społecznych łączących mieszkańców wsi. Od stopnia integracji wsi zależała jednolitość wzorów zachowań i zasobów przekazywanych treści kulturowych. „Przed wojną ludzie byli inni, interesowało ich to, co się działo we wsi. Widać było, że wieś to całość. Ludzie chętni byli do pomocy — mogli liczyć na siebie". „Dawniej ludzie sobie pomagali, starzy i młodzi razem pracowali, przy kopaniu kartofli, przy młócce, przy sianie, chodzili jeden do drugiego. Pieniędzy od siebie nie brali. Dawniej ludzie byli uczciwsi". Potrzeba wzajemnych kontaktów dających świadomość wspólnoty społecz­ ności wiejskiej jest szczególnie silna w pokoleniu najstarszym, ale również występuje w generacji średniej i młodszej. Jest charakterystyczne, że więk­ szość informatorów widzi zależność stopnia zintegrowania środowiska miej­ skiego od warunków społeczno-ekonomicznych na wsi. Istniejący bowiem układ wzajemnych zależności w zróżnicowanej pod względem struktury spo­ łeczno-gospodarczej społeczności wiejskiej rodził potrzebę określonych kon­ taktów realizowanych m. in. w pomocy wzajemnej, różnych formach odrob­ ku, wspólnych pracach domowych itp. „Teraz ludzie mają lepiej i mniej są sobie potrzebni. Teraz wszyscy są równi, ale teraz ludzie mniej się sza­ nują". W tych wypowiedziach streszczają się poglądy wielu informatorów, dla których wspólnota realizowana w pracy i zabawie gwarantowała mimo form zależności bezpieczeństwo egzystencji. Społeczność wiejska często chro­ niła jednostkę przed drastycznymi przypadkami niedopełnienia funkcji za­ bezpieczających przez rodziny. „Jak było źle staremu przy dzieciach, brał laskę i szedł po wsi [...] trzeba go było przyjąć i pomóc". Codzienne kontakty sąsiedzkie dostarczały obserwacji dotyczących sposo­ bu życia poszczególnych mieszkańców wsi, pomagały w kształtowaniu opinii publicznej stojącej na straży obowiązujących społecznie zachowań. R ó w n o ­ cześnie istniała pewna tolerancja w przyjętych zwyczajowo formach zacho­ wań, szczególnie w sferze działań ludycznych świadcząca o bliskich związ­ kach mieszkańców wsi: „Dawniej za żarty ludzie się nie gniewali, teraz by zaraz na kolegium lecieli". Powstawanie sytuacji konfliktowych w warunkach rozluźnienia więzi wewnątrzwioskowej jest, jak stwierdzają informatorzy, znacznie częstsze niż to miało miejsce dawniej. Kontakty świąteczne odgrywały szczególną rolę w kształtowaniu folklorystycznych, opowiadań, pieśni czy tańców: treści „Na Boże Narodzenie chodziło się z gwiazdą, z szopką, śpiewało kolędy, kiedy miało się te osiemnaście, dziewiętnaście lat młodzież organizowała zabawy uczyła się piosenek, grania na instrumentach. Byłe? wesoło, nie to co dziś". „Dawniej ludzie, mimo że byli bied­ niejsi, byli weselsi. Wieczorami w zimie schodziły się kobiety przy różnych zajęciach, żarto­ wały, opowiadały, śpiewały. Teraz tego nie ma, w każdym domu jest telewizor i każdy siedzi u siebie". Te wypowiedzi informatorów średniego pokolenia świadczą, że życie kul­ turalne jeszcze po I I wojnie w wielu wsiach było znacznie bogatsze. Każda �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 257 wieś reprezentowała własne indywidualne formy zachowań ludycznych roz­ wijające się do czasu upowszechnienia środków masowego przekazu, przede wszystkim telewizji, kina, dezintegrujących życie społeczne i kulturalne wsi. W kształtowaniu się określonych wzorców osobowych dużą rolę odgry­ wali ludzie, którzy z racji pełnienia określonych funkcji wymagających więk­ szej wiedzy posiadali w środowisku wiejskim znaczny autorytet. Reprezento­ wali oni zazwyczaj instytucje wiążące społeczność wiejską z układami ponadlokalnymi. Instytucje te pełniły funkcje pośredników systemu komunikacji i przekazu treści kulturowych, przyczyniały się do przepływu informacji z centrów ponadlokalnych, wiązały społeczność lokalną z szerszym układem kulturowym. Wśród instytucji działających na wsi wymienić należy Kościół, ze względu zaś na ważkie konsekwencje dla zakresu wiedzy ludności — przede wszystkim szkołę. Kościół wzmacniał akceptowany przez społeczność lokalną system war­ tości związany z produkcyjnymi zadaniami mieszkańców wsi oraz z podzia­ łem ich ról społecznych. Treści moralno-religijne przekazywane za pośred­ nictwem ambony, konfesjonału lub w bezpośrednich nakazach i pouczeniach księży służyły zabezpieczeniu rodziny sankcjonując jej tradycyjną strukturę, egzekwując przypadające na każdego członka obowiązki i akceptując przyzna­ ne mu przywileje. O ile w przypadku nauczyciela od jego cech osobowych zależała często ocena szkoły przez społeczność wiejską i wiedzy dzięki niej uzyskiwanej, to autorytet księdza jako reprezentanta Kościoła nie wymagał dodatkowego wsparcia zaletami osobistymi dla uzyskania najwyższego miej­ sca w hierarchii społecznej. „Najważniejszy był ksiądz, jego s ł o w o było święte, bo ludzie byli bogobojni. Nauczyciel też cieszył się dużym szacunkiem, ale ludzie mieli do niego pretensje, że zabiera dzieci do szkoły i nie ma kto paść krów, gęsi, że nie ma kto pracować". „Najważniejszy we wsi był ksiądz, ludzie go słuchali, przychodzili do niego po radę". „Zawsze pokazywano na księdza, bo to we wsi był najbardziej uczony człowiek. Nauczyciela szanowano, ale nikt we wsi go nie lubił, bo bił dzieci i wywyższał się ponad innych". Szczególnie podkreślana jest rola Kościoła jako głosiciela i egzekutora zasad moralnych i obyczajowych obowiązujących członka społeczności wiej­ skiej. Prawo przedstawicieli Kościoła do ingerowania w prywatne życie wier­ nych p o w o d o w a ł o , że Kościół odgrywał dużą rolę w ocenie moralnej każ­ dego z nich. Z opinią publiczną wspartą autorytetem Kościoła bardziej się dawniej liczono, jak stwierdza jeden z informatorów, niż obecnie „kiedy [...] każdy żyje, jak chce, i nikogo nie obchodzi, jak postępuje, [...] nie boją się gniewu bożego i nie słuchają tego, co mówi ksiądz". Jakkolwiek ingerencja Kościoła w życie c z ł o n k ó w społeczności wiejskiej uległa ograniczeniu, co wiąże się z procesami dezintegracji środowiska i zmniej­ szeniem jawności życia osobistego, to właśnie obrzędy religijne (nabożeństwa, różaniec, wędrowanie świętych obrazów) stanowią często główną formę kon­ taktów między mieszkańcami wsi. W szeroko pojętym procesie wychowawczym szkoła odgrywa znaczną 17 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �258 WANDA P A P R O C K A rolę, pomimo że zadania ,jakie spełnia obecnie, są różne w opinii informa­ torów od tych, które pełniła dawniej. Szkoła nie przygotowywała wprawdzie młodzieży do zadań produkcyjnych na wsi, do uczestnictwa w życiu grupy, ale jej znaczenie (z nielicznymi wyjątkami) doceniane jest przez wszystkich. Często jednak podlega krytycznej ocenie w zestawieniu z przeszłością sku­ teczność metod wychowawczych i wartość uzyskanych rezultatów. Treści bowiem, jakie dawniej zawierano w pojęciu nauka, były w świadomości starszych informatorów znacznie szersze niż realizuje szkoła obecnie. Obej­ mowały one nie tylko wiedzę przewidzianą programem nauczania, ale także określone zasady i sposoby postępowania niezbędne w dalszym życiu. For­ mułuje to w krótkim stwierdzeniu jeden ż informatorów: „ W szkole teraz się nie uczy, a przerabia materiał". Przyczyn tego stanu rzeczy szuka się zarówno w zmianie stosunku między nauczycielem a uczniem, jak i charak­ terystycznej dla dawniejszego okresu relacji między pracą a nauką. Szczególnie wyraźnie akcentowane jest pozytywne znaczenie wychowawcze trudnych warunków bytu, które nakładały obowiązek pracy często ciężkiej na wszystkich członków rodziny nie wyłączając dzieci. D l a wielu z nich nau­ ka była w stosunku do obowiązującej ich pracy w domu i gospodarstwie zajęciem łatwiejszym, a nabycie podstawowej wiedzy — czytania i pisania — otwierało możliwości poznania znacznie ciekawszego świata. „Dzieci dawniej chętniej chodziły do szkoły, bo jeśli nie poszły, to musiały pracować. Były od małego przyzwyczajone do pracy. Nic nie było « l e z a n e g o » " . W wypowiedziach na temat roli szkoły, jej wpływu wychowawczego i treści przez nią przekazywanych, uwidacznia się emocjonalny stosunek in­ formatorów do tego problemu. Zawarte są w nich głębsze refleksje odno­ szące się do zmian, jakie nastąpiły w rodzinie, przede wszystkim w sto­ sunku do pracy i nauki, do pojęcia honoru, uczciwości. „Dawniej nauczyciel cieszył się większym szacunkiem, dzieci się go bały, słuchały każ­ dego jego słowa. Nauczyciel uczył dzieci szacunku dla starszych, wychowywał je, uczył tego, czego nie mogły nauczyć się w domu [...] Dzisiaj nauczyciel nie ma żadnej władzy nad dzieckiem, dzieci o tym wiedzą i nie boją się. Szkoła nie wychowuje. Dawniej nie było od­ wołania od słów nauczyciela, dzisiaj dzieci wiedzą, że nic im się nie stanie, jak nie wykonają polecenia [...]". Instytucjonalne znaczenie szkoły budziło respekt zarówno u młodzieży, jak i pokolenia ich rodziców, niezależnie od stosunku do osoby nauczyciela, często krytycznie ocenianego przez opinię wiejską. „ M i m o że nauczyciel straszył kijem, a nie dwóją, rodzice za dziecko nie przychodzili się kłócić". To stwierdzenie wskazuje na istnienie obecnie również i na wsi zjawiska ingerowania rodziców w sprawy nauczania, w sprawy wzajemnych stosunków między uczniem a nauczycielem, między uczniami itp. Znacznie wyżej od wychowawczej oceniana jest rola szkoły w procesie nauczania i przekazywania wiedzy. Jest to niewątpliwie związane ze zmiana­ mi systemu szkolnictwa i znacznym podniesieniem zakresu wiedzy objętej obowiązkowym nauczaniem. �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 259 Fakt ten pozytywnie przyjmowany jest przez rodziców, natomiast pokole­ nie dziadków odczuwa świadomość utraty autorytetu wobec posiadających znacznie większy zasób wiedzy wnuków. „Zdarza się, że dziecko uważa dziadków za głupich, bo nie mają żadnej szkoły, lekceważy ich". Często również odnosi się to do rodziców. Zmiany w stosunkach międzyludzkich i utrata wzajemnego zaufania, któ­ rego nie wspierają i nie ochraniają określone i sprawdzone autorytety, bu­ dzi niepokój szczególnie starszej generacji. „Teraz przyszła moda z miasta, każdy sobie [...] Dawniej ludzie lepiej się znali i bar­ dziej szanowali i nawzajem. Więcej o sobie wiedzieli i pomagali sobie. Teraz każdy żyje so­ bie, nie obchodzą nikogo sąsiedzi. Teraz nie wiadomo, kto jest uczciwy i dobry, do kogo można zwrócić się o pomoc, a kto zły". „Teraz nie ma na wsi autorytetów. Chyba są nie­ potrzebne, nikt we wsi o tym nie mówi, to chyba ich nie ma. Teraz ludzie sami chcą decy­ dować i nie chcą nikogo słuchać. Myślą, że ktoś inny na pewno źle poradzi, bo chce zaszko­ dzić albo zazdrości czegoś. W rodzinie też każdy robi tak, jak mu potrzeba, i nie musi pytać o to kogoś starszego" — oto dość charakterystyczna wypowiedź przedstawiciela młodego po­ kolenia. Podkreślanie braku autorytetów, do których dawniej odwoływano się w określonych sytuacjach życiowych, nie świadczy o zmniejszonej roli insty­ tucji, które te osoby reprezentują, lub o braku szacunku dla pozycji, jaką one posiadają. Aktywne uczestniczenie w życiu religijnym świadczy 0 wysokiej pozycji Kościoła w życiu społeczności wiejskiej. Nie zmienia to jednak faktu, że większa anonimowość życia rodzin wynikająca z wielu po­ wodów, jak m. in. pracy poza wsią, zwiększonego udziału szkoły w wycho­ waniu dziecka, braku wspólnych prac, a co się z tym wiąże — wspólnych rozrywek, nie pozwala księżom na branie udziału w życiu rodzinnym para­ fian w takim stopniu, jak czynili to dawniej. Jak stwierdza jeden z księży: „Przychodzili [dawniej — przyp. W. P.] chętnie do kościoła — nie tylko na mszę, widać było, że szanują księdza. A teraz też niby przychodzą, ale to nie jest to, co kiedyś". Podobne odczucia są udziałem niektórych wiernych należących do starszej generacji: „Ksiądz był bardziej « u w a ż a n y » , teraz ludzie chodzą do kościoła, ale wcale nie słuchają tego, co mówi". Stwierdzenie to odnosi się do nie­ przestrzegania w życiu codziennym głoszonych z ambony zasad moralnych 1 zachowań etycznych. O obecnej roli autorytetów na wsi tak mówi przewodniczący Gromadz­ kiej Rady Narodowej: „Autorytety we wsi teraz już nie istnieją, bo po co komu. Przed wojną autorytetem dla ludzi był ksiądz, nauczyciel czy ktoś z władz. Czasami potrzeba było się poradzić czy zapytać, to do nich przychodzono. To byli ludzie wykształceni, to ich pytano i słuchano. Teraz każdy jest mądry i ludzie sami sobie radzą". Sołtys przestając być doradcą czy powiernikiem zachowuje znaczną po­ zycję jako reprezentant urzędu, od decyzji którego zależy wiele ważnych spraw. Nie jest już jednak autorytetem niezależnie od pełnionych funkcji, ale właśnie dzięki niej. „Teraz najważniejszą osobą jest sołtys. On sprawuje �260 WANDA PAPROCKA funkcje administracyjną, zebrania organizuje, można u niego wszystko za­ łatwić". Analizując wypowiedzi przedstawicieli młodszej generacji mieszkańców wsi można stwierdzić, że uzyskanie autorytetu jest w dużym stopniu zależne od osiągniętego przez jednostkę sukcesu osobistego, przy czym sposób doj­ ścia do niego nie jest najważniejszy. Osoba mająca autorytet nie musi obecnie budzić respektu czy poszanowania w takim stopniu, jak to było dawniej, ale imponować efektami swojego działania. Przedstawione w artykule wyniki badań terenowych nad zmianami w pro­ cesie między generacyjnej transmisji kulturowej oparte są przede wszystkim na wywiadach przeprowadzonych z przedstawicielami najstarszych grup lud­ ności wiejskiej. Pozwala to podjąć próbę odtworzenia pewnych form prze­ kazywania wiedzy w rodzinie w okresie międzywojennym. Z drugiej jednak strony grupa ta, reprezentująca inne normy obyczajowe i inne kryteria w ocenie zasad postępowania jednostki, widzi obraz współczesnej rzeczywi­ stości kulturowej w konfrontacji z okresem minionym w sposób szczególnie ostry i kontrastowy. Posłużę się więc na koniec opinią przedstawicielki młod­ szej generacji wsi, w której znajduje odbicie wiecznie aktualny problem re­ lacji między czasem dawnym a dniem dzisiejszym: „Rodzice często mówią jak łatwiej i spokojniej można było żyć dawniej. Woleliby chyba tak, jak było. Mnie podoba się tak, jak jest teraz. Wydaje się, że kiedyś wcale nie było lepiej. Inne są warunki, to i ludzie musieli się zmienić i dorośli też nie są tacy, jak kiedyś, i we wsi jest inaczej". LITERATURA Berger P. 1970 Identify as a Problem in the Sociology of Knowledge, [w:] The Sociology of Knowledge, Curtis James L . Petran I. W. (ed), London. Burszta J. 1976 Społeczności lokalne. Iw.] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. I, Warszawa. Dubos R. 1970 Człowiek, środowisko, adaptacja, Warszawa. F o r m i c k i J. 1977 Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze, Wrocław. K a w u l a S. 1973 Rodzina wiejska a wychowanie, Warszawa. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina wiejska w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. K m i t a J. 1971 Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa. K o w a l s k i S. 1972 Rola rodziny w jednolitym systemie wychowania, „Studia Socjologiczne", nr 1. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 261 Parsons Т. 1969 Struktura społeczna a osobowość. Warszawa. Pietraszek E . 1976 Władza i autorytety w społeczności lokalnej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kul­ tury ludowej, t. 1, Wrocław. R a t a j c z a k Z. 1980 Człowiek w sytuacji innowacyjnej. Warszawa. Sowa K. 1971 Środowisko społeczne mieszkańca wielkiego miasta, „Studia Socjologiczne", nr 1. Suchodolski B. 1963 Szkoła podstawowa w społeczeństwie socjalistycznym, Wrocław. T y s z k a Z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y к M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Belchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 8, s. 25-82. 1969 Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 63-72. Wanda Paprocka C U L T U R A L TRANSMISSION IN POLISH R U R A L F A M I L Y AND L O C A L C O M M U N I T Y Summary In the social sciences we often use oppesed concepts conceiving them as antithetic. In the analysis of the cultural transmission there is no antithesis between the concepts "special" and "individual". Every individual action and behaviour refers to the social group and is appreciated by it. In the very etymology of the term "communication" having cultural transmission, i.e. contact and exchange within its scope of meaning there is a suggestion of the interpersonal contacts and mutual relations in the diachronic as well as synchronic order. The individual's closest social environment forms the conditions, in which his socialization takes place as well as all his everyday interactions. My article presents some results of the researches over the adaptive processes taking place in the, so-called "primary groups". The term refers to the closest social environment of the growing-up person. It encloses his family home and next, according to age, the neighborhood, peer group, local community and school. The researches were carried on in the years 1981-1985 in the Polish countryside. The subject of the more particular analysis is the attitude of the villagers, especially the older ones, towards all the changes occuring in the traditional model of cultural transmission, the educational patterns of the rural family. The culture traits that were once transmitted within the family comprised all the knowledge concerning the peasant way of life and the rules of organization of the rural household and community. In the training in farmer's job not only technical skills were taught bur also the proper attitude towards labour, the constant readiness to work and the ability of giving up one's �262 WANDA PAPROCKA personal aspirations, the knowledge of nature and the attitudes towards it and, at last, many non-agricultural skills too (handicraft for example). My main interest concentrated on the changing ways of transmitting the occupational skills and the education through labour, as well as the role of the Church and school in cultural transmission. The trend of changes leading towards the individual's autonomization and separating his aspirations from the interests and necessities of the family reduces the role of the family and local community, in the education. The rural people's attitudes towards these transformations is the main subject of my study. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acf6d25ca1d414584840546ac6e766f4.pdf 3658c09e9d042df70a393725ae0b7536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5755 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne koza - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5353 Title A name given to the resource Przekonanie o diabelskim charakterze kozy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.243 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 3 . Przekonanie o diabelskim charakterze kozy Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o kozie i złym duchu? K t o j ą stworzył? C o można ugasić mlekiem kozy? Objaśnienia znaków: 1 — koza posiada diabelski charakter; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5d79d788c72f98ca5cb915677a73df9.pdf 74a604ea0b6d674febef9b09ba6c2e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5351 Title A name given to the resource Przekonanie o wężu wypijającym mleko krowom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.236 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41. Przekonanie o wężu wypijającym mleko krowom Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": C o opowiadają o wężu? Objaśnienia znaków: 1 — wąż ssie mleko z wymion krowy; 2 — żmija ssie mleko z w y m i o n krowy; 3 — żmija ssie mleko z piersi kobiecej; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: Wykorzystano również odpowiedzi na pytania pochodzące z kwestionariusza PAE nr 10 „De­ mony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych", dotyczące węża rozumianego jako demona przyswajającego się do gospodarstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b495ecaa0c67f6531880db7c9ed35a31.pdf a22b407fe474a84a7cbb53385afb1842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5760 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5358 Title A name given to the resource Przekonanie, że żaba może wystepować w postaci żaby lub ropuchy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 47. Mówi się, że pszczoła umiera albo ginie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o pszczołach? Jak powstały (z rany na czole)? Czy pszczoła zdycha? Czy można j ą zabić? Dlaczego? Objaśnienia znaków: M ó w i się, że pszczoła: 1 — umiera; 2 — ginie; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3d495e2b34deeaf2329afdca99e8bec.pdf ec3f87fe78db574f970a667271148502 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6053 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta - zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5644 Title A name given to the resource Przekraczanie "granicy" i leżącego człowieka przez kobietę ciężarną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.59 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła przekraczać: 1 - „granicy” (np. progu, płota, dyszla, sznura), 2 - leżące­ go człowieka, 3 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: p) przekraczania „granicy" np. progu, płotu, pola itp. r) przekraczania leżącego człowieka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcd93ee91afe22b3e99f1a0cb01985a2.pdf d9e65e3829e924f91365a7c3eff51081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna kazirodztwo - aspekt medialny kazirodztwo - aspekt antropologiczny tabu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4639 Title A name given to the resource Przekraczanie granic tabu / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mirosława Drozd-Piasecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Przekraczanie granic tabu Wprowadzenie D o napisania tego tekstu skłonił mnie piękny jubileusz pracy naukowej mojej pier­ wszej opiekunki akademickiej i przyjaciółki, Pani Profesor Anny Zadrożyńskiej. Te­ matu i inspiracji dostarczyła mi zaś lektura Piętna Ervinga Goffmana, uważającego, że zjawiska anomii, dewiacji, wszelkie ingresje społecznych kanonów i norm są zna­ komitym polem do wręcz klinicznej obserwacji procesów społecznych. Przedmiotem moich rozważań jest szeroko opisywany i komentowany w środ¬ kach masowego przekazu przypadek ujawnienia wykorzystywania seksualnego i wię¬ zienia własnej córki przez mieszkańca wsi pod Siemiatyczami. Zanim przejdę do antropologicznej analizy materiałów, głównie zamieszczanych w dziennikach „Ga­ zeta W y b o r c z a " i „Rzeczpospolita", przybliżę merytoryczny kontekst tego zja¬ wiska, które klasyfikuję w obrębie tabu. Termin „tabu" określa klasyczną kategorię etnologiczną. Została ona rozpozna¬ na i opisana już u zarania dziejów tej dyscypliny w latach 80. i 90. X I X w., a w trak¬ cie kolejnych lat badań była naświetlana, poszerzana oraz uściślana z coraz liczniej¬ szych punktów widzenia. Prace nad tabu prowadzili najwybitniejsi przedstawiciele światowej etnologii . Jego zakres rozumiano szerzej (odnosząc go do zakazów wszel­ kiego rodzaju) i węziej (do zakazów w poszczególnych dziedzinach kultury np. za­ bójstwa i kazirodztwa, Freud), kazirodztwa (Lévi-Strauss) lub też w powiązaniu z innymi prawami i normami. Jednak zawsze znaczyło ono szacunek dla wartości ważnych społecznie, a nawet było uważane „za decydujący moment w przejściu ga­ tunku ludzkiego ze stanu natury do stanu kultury" (Buchowski, 1987, s. 344). 1 Ostatnio w nauce podkreśla się, że tabu dotyczy: r z e c z y w y j ą t k o w y c h , n i e n o r m a l n y c h , f o r m p o ś r e d n i c h m i ę d z y d w o m a stanami o d p o ­ w i e d n i o sklasyfikowanego p r z e z c z ł o w i e k a Universum, 1 podzielających cechy dwóch W t y m miejscu przytoczę, w porządku c h r o n o l o g i c z n y m , najbardziej znane nazwiska uczonych, którzy wnieśli największy wkład w badanie tego zjawiska k u l t u r o w e g o : James G. Frazer, R o b e r t R. M a r e t t , Z y g m u n t Freud, A l f r e d R. R a d c l i f f - B r o w n , Franz B. Steiner, E d m u n d Leach, M a r y Douglas, Claude Lévi-Strauss, M e y e r Fortes. 207 �Mirosława Drozd-Piasecka odrębnych kategorii (sacrum i profanum, n a d p r z y r o d z o n e g o i ziemskiego), g a t u n ­ ków, f o r m , a t a k ż e r z e c z y n i e n a z w a n y c h , nieuporządkowanych i „ p o m i e s z a n y c h " [ . . . ] służy w i ę c zarazem jako n a r z ę d z i e p o r z ą d k o w a n i a p o j ę ć o ś w i e c i e ( B u c h o w s k i 1987, s. 3 4 4 ) . 2 Problem kazirodztwa niejednokrotnie podejmował w swoich badaniach Bro­ nisław Malinowski (Malinowski 1980, s. 97-606; 1987). Było ono dla niego jednym z kardynalnych zakazów społecznych . W badanej przez niego społeczności melanezyjskiej ojciec nie podlegał ograniczeniom egzogamicznym, bowiem nie był krew¬ nym swoich dzieci. Jednak obcowania ojca z córką bardzo surowo zabraniano, a „wykrycie kazirodztwa sprowadziłoby niechybną śmierć na winowajców, którą musieliby zadać sami sobie przez popełnienie samobójstwa w taki sposób, jak tego wymagał zwyczaj" (Malinowski 1987, s. 600) . Malinowski formułuje hipotezę, że: „Potężne tabu wzmacnia prawdopodobnie pokusę do kazirodztwa przez ten pociąg, jaki zakazany owoc zawsze wywoływał, wywołuje i będzie wywoływać u istoty ludzkiej" (1987, s. 605) . 3 4 5 Odwołam się jeszcze do zaproponowanej przez Malinowskiego wykładni kultu¬ rowej tego zjawiska: K a z i r o d z t w o jako n o r m a l n y s p o s ó b z a c h o w a n i a nie m o ż e i s t n i e ć w ś r ó d l u d z i , g d y ż nie d o p o g o d z e n i a jest z ż y c i e m r o d z i n n y m i z d e z o r g a n i z o w a ł o b y j e g o n a j b a r d z i e j f u n d a m e n t a l n e zasady ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). M u s i b y ć zakazane, [ . . . ] jest o n o nie d o p o g o d z e n i a z u s t a n o w i e n i e m p i e r w s z y c h p o d s t a w k u l t u r y . W k a ż d y m r o d z a j u c y w i l i z a c j i , w k t ó r y m z w y c z a j , m o r a l n o ś ć i p r a w o z e z w o l i ł y b y na k a z i r o d z t w o , r o d z i ­ na n i e m o g ł a b y nadal i s t n i e ć ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). R o z p a d ł a b y się i nastąpił c a ł ­ k o w i t y s p o ł e c z n y chaos i b r a k m o ż l i w o ś c i k o n t y n u o w a n i a t r a d y c j i k u l t u r o w e j [ . . . ] . P o d s t a w o w y w z ó r w s z y s t k i c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h , n o r m a l n y stosunek d z i e c k a d o m a t k i i ojca z o s t a ł b y z n i s z c z o n y ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). Ż a d n e s p o ł e c z e ń s t w o n i e m o ż e i s t n i e ć w t a k i c h w a r u n k a c h ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). I n s t y n k t seksu musi z o ­ 6 s t a ć w y e l i m i n o w a n y ze s t r u k t u r y w s z y s t k i c h t y c h s e n t y m e n t ó w [ . . . ] jest n a j t r u d n i e j ¬ szy d o k o n t r o l i [ . ] Pokusa k a z i r o d z t w a została w i ę c w p r o w a d z o n a p r z e z kulturę, p r z e z k o n i e c z n o ś ć u s t a n o w i e n i a trwałych, z o r g a n i z o w a n y c h p o s t a w [ . ] w e wszyst¬ k i c h s p o ł e c z e ń s t w a c h l u d z k i c h p r z y p o m o c y jednej z n a j w a ż n i e j s z y c h 2 We współczesnej e t n o l o g i i polskiej obszerne s t u d i u m o tabu w i e r z e n i o w y c h związanych z antro­ pologią symboliczną napisał Jerzy Sławomir Wasilewski (2010 3 i najpo- [1989]). D o t y c z y ł on egzogamii, c z y l i zakazów seksualnego obcowania i małżeństwa w o b r ę b i e tego sa¬ mego klanu totemicznego, poddziału klanu, a jeszcze surowszych wobec dwojga ludzi mających wspól¬ ne pochodzenie genealogiczne. 4 Postępowanie takie miało zaniknąć wraz z napływem misjonarzy i urzędników rządowych. 5 Uważał on, że w rozwiązaniu tego p r o b l e m u m o ż e być, d o pewnego stopnia, p o m o c n a psycho¬ analiza. 6 „Alternatywny t y p kultury, z którego w y k l u c z o n e jest k a z i r o d z t w o , jest jedynie z g o d n y z istnie­ niem organizacji społecznej i k u l t u r y " ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). 208 �Przekraczanie granic tabu w s z e c h n i e j s z y c h n o r m . N a w e t wówczas, jak t o u k a z a l i nam p s y c h o a n a l i t y c y , tabu k a ­ z i r o d z t w a straszy c z ł o w i e k a p r z e z c a ł e ż y c i e ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186) . 7 Według Claude'a Lévi-Straussa: Z a k a z k a z i r o d z t w a jest [.. J . n o r m ą w y z n a c z a j ą c ą k a ż d e m u m ę ż c z y ź n i e z b i ó r k o b i e t , z k t ó r y m i nie w o l n o m u z a w r z e ć m a ł ż e ń s t w a ani m i e ć s t o s u n k ó w seksualnych [ . . . ] , n o r m a ta jest u n i w e r s a l n a ; nie z n a m y ani j e d n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m b y ona nie o b o w i ą z y w a ł a ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 5 2 4 ) . Generalny problem dotyczący zakazu kazirodztwa polega na ustaleniu - pisze Lé­ vi-Strauss za Marcelem Maussem - „jakie głębokie i powszechne przyczyny sprawia­ ją, że we wszystkich społeczeństwach i wszystkich epokach istnieje jakaś reglamenta­ cja stosunków między płciami" (Lévi-Strauss 1970, s. 526). Zdaniem tego uczonego: Z a k a z k a z i r o d z t w a nie ma ani ź r ó d e ł c z y s t o k u l t u r o w y c h , ani ź r ó d e ł c z y s t o n a t u r a l ­ n y c h ; nie jest t a k ż e m i e s z a n k ą r ó ż n o r a k i c h s k ł a d n i k ó w c z ę ś c i o w o z a p o ż y c z o n y c h o d n a t u r y a c z ę ś c i o w o - o d k u l t u r y S t a n o w i o n p o d s t a w o w e p o s u n i ę c i e , dzięki k t ó r e m u , p r z e z które, a z w ł a s z c z a w k t ó r y m d o k o n u j e się p r z e j ś c i e o d n a t u r y d o k u l t u r y [ . ] stanowi więź między istnieniem b i o l o g i c z n y m i istnieniem społecznym człowieka [ . ] o g r a n i c z a się d o u t w i e r d z e n i a w d z i e d z i n i e i s t o t n e j dla p r z e ż y c i a g r u p y wyż¬ s z o ś c i tego, co s p o ł e c z n e , n a d t y m , c o naturalne; tego, c o z b i o r o w e , n a d t y m , co i n d y ­ w i d u a l n e ; o r g a n i z a c j i n a d p r z y p a d k o w o ś c i ą [ . . . ] . „zakaz k a z i r o d z t w a jest nie t y l e n o r m ą , k t ó r a zabrania ż e n i ć się z matką, siostrą l u b córką, ile n o r m ą , k t ó r a k a ż e o d ¬ d a ć m a t k ę , s i o s t r ę l u b c ó r k ę komuś i n n e m u . Jest o n w swej i s t o c i e n a k a z e m o f i a r o w y ­ w a n i a d a r ó w " [ . . . ] k a z i r o d z t w o nie jest p r z e s t ę p s t w e m p r z e c i w naturze, lecz p r z e c i w społeczeństwu, p o w o d u j e b o w i e m nieuchronnie, g d y zaczyna występować często, z e r w a n i e więzi s p o ł e c z n e j , p o n i e w a ż p o p e ł n i e n i e g o p r z e r y w a p r o c e s w y m i a n y k o b i ­ et, dzięki k t ó r e m u s p o ł e c z e ń s t w o r e p r o d u k u j e n i e u s t a n n i e swój b y t ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 526, 529, 531). Wydarzenie Rekonstrukcja wydarzeń została sporządzona na podstawie doniesień obu dzienni­ ków z kilku kolejnych d n i . W y p o w i e d z i poszczególnych dziennikarzy niejedno¬ krotnie znamionowało zaangażowanie emocjonalne przejawiające się w nadużywaniu przymiotników w opisach i ocenie zaistniałych wypadków. Będę starała się sprowa­ dzić je do poziomu rzeczowej narracji i tylko w nielicznych przypadkach, uzasad¬ nionych rozważaniami natury antropologicznej, przywoływać wypowiedzi reporte¬ rów nacechowane emocjami. Gazety odnotowały że we wtorek 2 września 2008 r. d o komendy Policji w Sie­ miatyczach przyszła 21-letnia kobieta (Alicja B.) z matką (Teresą B.), mieszkanka 7 W i e l e „zwyczajów, idei i wzorów społecznych narzuconych mężczyźnie przez kulturę jest w y ­ raźnie związana z jego wartością dla rodziny, z jego użytecznością dla gatunku" (Malinowski 1987, s. 188). 209 �Mirosława Drozd-Piasecka pobliskiej wsi Grodzisko. Powodem jej przybycia było doniesienie na własnego ojca (45-letniego Krzysztofa B.), że: „przez ostatnie 6 lat więził ją, groził śmiercią, wielo­ krotnie gwałcił" („Rzeczpospolita", 09.09.08, s. 1). Urodziła mu dwóch chłopców, jeden obecnie ma dwa i pół roku, drugi - półtora. Starszego we Wrocławiu, młod­ szego w Siemiatyczach (Rz. 09.09.08, s. 1). Przy obu porodach towarzyszył jej oj¬ ciec, który przedtem przygotowywał ją d o odpowiedzi na ewentualne pytania i ka¬ zał mówić, że ojciec dzieci jest nieznany „Pod jego presją zostawiła dzieci w szpitalu i zrzekła się do nich praw" (Rz. 09.09.08, s. 4) rodzicielskich, przekazując maluchy do adopcji („Gazeta Wyborcza", 09.09.08, s. 4). Zeznania obu kobiet w komendzie (określane jako rozmowa - G W 09.09.08, s. 4, Rz. 09.09.08, s. 1) trwały kilka godzin. Wynikało z nich, że ojciec zgwałcił ją pierw­ szy raz, kiedy skończyła 14 lat. Potem wielokrotnie zmuszał ją do współżycia, zamy¬ kał na wiele dni w pokoju i zabierał klamkę. Kobieta nie była jednak przetrzymy¬ wana w zamknięciu przez cały czas. Chodziła do szkoły Skończyła gimnazjum p o d Wrocławiem. Mieszkali wówczas w Pasikurowicach, niewielkiej wsi p o d Wrocła­ wiem, gdzie Krzysztof. B. miał warsztat samochodowy Kiedy zbankrutował, jeździł do pracy za granicę, a następnie zlikwidował warsztat i całą rodziną przenieśli się w 2006 r. d o Grodziska p o d Siemiatyczami, w jego rodzinne strony Po relacji Alicji i jej matki funkcjonariusze pojechali na wieś, by aresztować K r z y ­ sztofa B. N i e było go w domu. Policja zarządziła ogólnokrajowe poszukiwania. Z a ­ trzymany został dopiero trzy dni później, w piątek, w Siedlcach. Prawdopodobnie chciał uciec do Włoch. Na podstawie zeznań obu kobiet Krzysztof B. został aresz¬ towany na trzy miesiące, na wniosek sądu w Siemiatyczach, p o d zarzutem gwałtów, w t y m na małoletniej córce, gróźb, rozboju, więzienia własnej córki „ze szczególnym udręczeniem" ( G W 09.09.08, s. 4). G d y b y potwierdziły się zarzuty rozboju, grozi¬ łoby mu 15 lat więzienia. Według nieoficjalnych danych podczas przesłuchań Krzy¬ sztof B. tłumaczył, że to on jest ofiarą Alicji, która miała go prowokować i zmuszać do odbywania z nią stosunków seksualnych. „Kiedy chciał się przeciwstawić, groziła mu, że zgłosi na policji, iż została przez niego zgwałcona" ( G W 09.09.08, s. 4). Zanim obie kobiety zgłosiły się na policję, Krzysztof B. zmusił córkę do wspól¬ nego wyjazdu do Belgii, gdzie znalazł pracę. W Brukseli też miał gwałcić Alicję. Zde¬ cydowała się uciec. Wróciła do Polski i schroniła u swojego chłopaka we wsi M i e r z y nówka, skąd została przez ojca zabrana ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 09.09.08, s. 1). 8 Prokurator rejonowy w Siemiatyczach, Mirosław Zoch, mówił: „W nocy ojciec wyważył drzwi domu, wpadł do środka, sterroryzował mężczyznę siekierą, a córkę wywlókł z łóżka i wywiózł do swojej matki. Towarzyszyli mu dwaj mężczyźni, którzy potem pilnowali dziewczynę" ( G W 10.09.08, s. 4). Jednym z nich był brat Krzysztofa B., któremu również postawiono zarzuty ale nie został aresztowany „Prokuratura przesłuchała też w charakterze świadka Teresę B. - matkę Alicji. Jeżeli 8 C h ł o p a k A l i c j i wiedział o gwałtach, ale ani ich, ani napadu nie zgłosił p o l i c j i . 210 �Przekraczanie granic tabu zajdzie potrzeba, skierujemy sprawę do sądu rodzinnego i nieletnich pod kątem zbadania wykonywania przez nią władzy rodzicielskiej" (Rz. 09.09.08, s. 1). Rów¬ nocześnie policja szukała dwójki dzieci, które Alicja miała urodzić Po złożeniu zeznań kobiety wróciły do domu. Nigdzie nie pracowały „bo mąż i oj¬ ciec na to nie pozwalał". Policja zaoferowała i m pomoc psychologiczną, gmina i są¬ siedzi pomoc rzeczową. Dotąd obie deklarowały chęć pozostania we wsi, podjęcia pracy oraz rozpoczęcia „życia na nowo", ale jednocześnie bały się rozprawy w są¬ dzie, gdzie trzeba będzie „z nim stanąć twarzą w twarz" ( G W 09.09.08, s. 4) . Alicja miała twierdzić, że po ujawnieniu faktów policji czuje się silniejsza psychicznie ( G W 10.09.08, s. 4). 9 W tym samym czasie dziennik „Fakt" opublikował drastyczne wyznanie dziewczy­ ny Opatrzył je zdjęciem z podpisem: „Spowiedź córki bestii z Podlasia. Gwałcił mnie mój ojciec" . Sprawę opisują światowe media. Zarówno brytyjska bulwarówka „The Sun", jak i poważne serwisy C N N i BBC mają jedno skojarzenie: z Austriakiem Josefem Fritzlem, który przez 24 lata więził w piwnicy i gwałcił córkę (Rz. 10.09.08, s. 6; G W 10.09.08, s. 4). 10 Reakcje Po tych doniesieniach prasowych różne środowiska społeczne, głosami dziennika¬ rzy zaczęły zadawać liczne pytania, na które nie zawsze od razu znajdowano odpo¬ wiedzi. Podstawowe z nich to: Dlaczego Alicja wcześniej nie krzyczała, że dzieje się jej krzywda? Dlaczego nie reagowała matka, najbliżsi, sąsiedzi, autorytety lokalne i powołane do takich spraw instytucje? Na pierwsze z nich A l i c j a nie chciała odpowiadać. Wyjaśniła, że zdecydowa­ ła się w końcu pójść na policję, „bo coś w niej pękło", długo o t y m myślała, że tak nie można żyć. Ojciec „powiedział, że stracimy życie, jeśli to ujrzy światło dzienne" ( G W 09.09.08, s. 4). W przetrwaniu pomagały jej książki z biblioteki w Grodzisku i muzyka discopolowa. W odpowiedzi na drugie pytanie m a t k a (Teresa B.) mówi: „Nie mogłyśmy nic zrobić, bo mąż nie opuszczał nas na krok. Cały czas był w domu. Terroryzował nas" (Rz. 09.09.08, s. 1). Zeznaje w wywiadach, że od dawna wiedziała o wszystkim, że córka była dwa razy w ciąży z jej mężem, a dzieci, które urodziła, zostały w szpitalu, nie interesowała się dalej ich losem. Reagować nie mogła, bo obie były zastraszane, że jeśli prawda wyjdzie na jaw, to stracą życie. N i e wiedząc, co robić, po prostu po9 Te informacje nie są w pełni dokładne, b o w i e m relacje medialne pełne są nieścisłości i r o z ­ bieżności. 10 O b u r z y ł o t o psychologów. Z d a n i e m jednego z nich: „Media p o w i n n y dać święty spokój tej d z i e w c z y n i e ! Bo pokazując ją w t a k i m kontekście, dają jej wyraźny sygnał: jesteś ważna t y l k o dlatego, że cię z g w a ł c o n o [ . . . ] . Z a kilka d n i tej sprawy w mediach nie będzie. A l e d z i e w c z y n a straci szansę na kontakt ze zdrową częścią swojej o s o b o w o ś c i . T o samo d o t y c z y jej 11-letniego brata. M a m nadzieję, że nie p r z e c z y t a m jego wyznań, że słyszał, jak ojciec gwałcił jego siostrę" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 211 �Mirosława Drozd-Piasecka godziła się z t y m . Na policję poszły dlatego, że „tego było już po prostu za dużo. Córka nie mogła tego nerwowo i psychicznie wytrzymać" (Rz. 09.09.08, s. 4). Za¬ chowanie to, określane przez śledczych słowami: „nie sprostała roli matki", jest tłuma¬ czone „syndromem sztokholmskim", kiedy poszkodowani uzależniają się psychicznie od oprawcy do tego stopnia, że zaczynają mu nawet pomagać. Zatem na wiele py¬ tań w tej sprawie będą musieli odpowiedzieć psychologowie ( G W 09.09.08, s. 4). S p e c j a l i ś c i , psycholodzy i seksuolodzy uważali „że gehennę kobiety można było zakończyć wcześniej. Jednym z powodów, dla których takie sprawy mogą trwać, jest ludzka obojętność. Sąsiedzi, rodzina, wreszcie lekarze odbierający poród musieli coś niepokojącego zauważyć. Zawsze, gdy są podejrzenia, że dochodzi do wykorzystywania seksualnego, powinniśmy, nawet anonimowo, zawia¬ domić policję" (Rz. 09.09.08, s. lub ludzi zajmujących się przemocą domową - z ośrodków pomocy społecznej czy centrów pomocy rodzinie. Zwracali również uwagę na funkcjonujący u nas stereotyp „nie mówić nikomu, co się dzieje w domu", który zakorzenił się również w niektórych, głównie katolickich, mediach nawołujących, żeby wszystkie problemy rozwiązywać w rodzinie ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 10.09.08, s. 6). Potwierdza to komentowana krytycznie przez „Gazetę Wybor¬ czą" publikacja zamieszczona w „Naszym Dzienniku" . 12 Psycholog, Agnieszka Widera-Wysoczyńska z Uniwersytetu Wrocławskiego, za¬ stanawiała się: „Może milczenie matki wynikało także z poczucia winy, że nie zgło¬ siła sprawy organom ścigania" (Rz. 10.09.08, s. 6), bowiem i m dłużej trwa wykorzy­ stywanie, „tym trudniej potem przyznać się do wiedzy na ten temat" (Rz. 10.09.08, s. 6). Przy t y m zawsze jest jakiś powód złamania zmowy milczenia. Praktyka psy¬ chologiczna wskazuje jednak, że „typowym zachowaniem matki w rodzinie kazi- 11 Psychologowie udzielali też i n f o r m a c j i t e c h n i c z n y c h o s y m p t o m a c h molestowania d z i e c i w rodzinie. Pisali, że można uchwycić kilka cech charakterystycznych kazirodczego w y k o r z y s t y w a n i a dziecka, m . i n . częste z m i a n y miejsca zamieszkania, oddalenie o d dalszej rodziny. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u „ o b e c n o ś ć ojca p r z y p o r o d z i e i w czasie w i z y t u ginekologa, b ę d ą c e rzadkością w p o l s k i m społeczeństwie,- porzucenie nauki po gimnazjum, podczas g d y obowiązek szkolny w Polsce jest do 18 ro­ k u życia" ( G W 09.09.08, s. 4 ) . Pedagodzy zwracali uwagę, że „dziwne" zachowania d z i e w c z y n y mo¬ gło być przez otoczenie tłumaczone zmianami organizmu w okresie dojrzewania. 12 D o t y c z y ona recenzji książki Grzegorza Kasdepkego p t . Mam prawo! Czyli nieomal wszystko, co powinniście wiedzieć o prawach dziecka, a nie macie kogo zapytać, która ma trafić d o kanonu lektur klas I V - V I szkoły p o d s t a w o w e j . A u t o r k a recenzji stara się wykazać, że w i e d z a zawarta w tej publikacji daje dzie­ c i o m „wolność do zła". „»Takie książki zaburzają rozwój psychoseksualny dzieci [ . . . ] dowiadują się one, że mogą zostać sprzedane, uprowadzone za granicę, albo wykorzystane seksualnie«. [ . . . ] A u t o r ­ ka tekstu jest z d u m i o n a , że książka omawia art. 34 k o n w e n c j i praw dziecka, który b r z m i : » N i k t nie m o ż e wykorzystywać cię seksualnie«. »Po co zwracać uwagę d z i e c i na dewiacje seksualne? C z y prob¬ lematyka seksualności - w d o d a t k u m o c n o zaburzonej - jest n o r m a l n y m kręgiem zainteresowań uczniów szkoły podstawowej? [ . . . ] p o d e j m o w a n i e t a k i c h t e m a t ó w jest niedopuszczalne i m o ż e być niebezpieczne«. C z y bardziej niebezpieczne niż to, co się działo w Siemiatyczach?" - pyta z kolei publicystka „Gazety W y b o r c z e j " ( G W 15.09.06, s. 2). 212 �Przekraczanie granic tabu rodczej jest wyłączenie się. Matka nie chce wiedzieć, że coś dzieje się jej dziecku, być może się boi, bo sama jest ofiarą przemocy. Czasem nawet sama przekonuje dziecko, że nie powinno nic mówić: bo nie będziemy mieli gdzie mieszkać, bo się nie utrzymamy" ( G W 09.09.08, s. 4). Psycholog z Fundacji Dzieci Niczyje, Maria Keller-Hamela, tłumaczyła, że prawdopodobnie zadziałał w t y m przypadku „powta¬ rzający się schemat" wychowania matki w patriarchalnej rodzinie podporządko¬ wanej silnemu ojcu . 13 Potwierdzał tę diagnozę seksuolog Stanisław Dulka w dzienniku „Metro". Uza¬ sadniając psychologiczną postawę matki Alicji, powiedział m.in.: M i a ł e m d o c z y n i e n i a z w i e l o m a p o d o b n y m i p r z y p a d k a m i i n i g d y nie z d a r z y ł o się, że¬ b y matka n i e wiedziała, c o się d z i e j e w s y p i a l n i córki. M a t k i wiedzą, ale tolerują. Cza¬ sami w y g o d n i e j i m p r z y m y k a ć o k o na to, c o r o b i mąż [ . . . ] . Z n a m p r z y p a d k i , że m a t k i same podsuwały córki s w o i m m ę ż o m [ . . . ] . Potrafiły usprawiedliwiać k a z i r o d z t w o - b o t o b y ł s p o s ó b na i c h agresję a l b o z a t r z y m a n i e i c h w d o m u . . . W m a w i a ł y sobie, ż e sko¬ r o mąż nie bije, t o c ó r c e nie dzieje się aż taka k r z y w d a . [ . ] A k c e p t o w a ł y k a z i r o d z t w o , b o b y ł y przekonane ż e najważniejsza jest r o d z i n a i dla u t r z y m a n i a jej r a z e m czasem trzeba c o ś p o ś w i ę c i ć . W t y m w y p a d k u c ó r k ę . M a t k a A l i c j i podkreślała, ż e musiała się t r o s z c z y ć o jej m ł o d s z e g o brata, a o j c i e c b y ł j e d y n y m ż y w i c i e l e m r o d z i n y P r o s z ę t e ż p a m i ę t a ć , że u nas k a z i r o d z t w o t o o g r o m n e tabu. W i e l e r o d z i n w o l i , ż e b y już [ . . . ] o j ­ ciec sypiał z córką, niż ż e b y t e n sekret w y s z e d ł na j a w " ( „ M e t r o " , 1 2 - 1 4 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . M i e s z k a ń c y d o l n o ś l ą s k i e j w s i P a s i k u r o w i c e , jak utrzymują: „do­ skonale pamiętają rodzinę B., ale niechętnie o niej opowiadają [ . . . ] oni z nikim się nie przyjaźnili, rzadko wychodzili do wioski, a i do nich prawie nikt nie zaglądał. 13 „Zawsze była uczona, że ma słuchać głowy r o d z i n y która jest w d o m u najważniejsza. W e włas­ n y m małżeństwie t e ż jest bierna, zależna, czuje się słaba. A jej mąż podsyca tę słabość. [ . . . ] Systema¬ t y c z n i e obniża jej poczucie wartości. Powtarza jej, że jest śmieciem, że na nic dobrego nie zasługuje. O g r a n i c z a k o n t a k t y ze światem [ . . . ] Uzależnia ekonomicznie. K o b i e t a nie zechce odejść, bo jest przekonana, że sobie nie p o r a d z i . Bo k t o naprawi zlew, k t o przyniesie pieniądze? Tymczasem mąż kreuje się na wszechmocnego. Mówi, że ma z n a j o m y c h w p o l i c j i , prokuraturze, nawet w mediach. M a t k a b o i się konsekwencji ujawnienia sprawy. Jest przekonana, że g d y powie, będzie jeszcze gorzej. I w m a w i a sobie, że przecież nie ma idealnych mężów. N i e k t ó r z y piją codziennie, a jej t y l k o o d świę¬ ta [ . . . ] g o d z i się na gwałcenie własnego dziecka, jest przekonana, że nie ma wyjścia, więc oddala o d siebie tę prawdę [ . . . ] . W o l i stawać po stronie silniejszego, c z y l i męża, w t e d y wydaje jej się, że p r o b ­ lemu nie ma. [ . . . ] Staje się jego wspólnikiem, czuje się współodpowiedzialna za to, co się stało, że w którymś m o m e n c i e zawiodła jako matka i żona. A l e sama jest ofiarą i t o redukuje jej poczucie winy: C h r o n i p o z y t y w n y wizerunek swojej rodziny. Panicznie b o i się jej rozpadu, bo w y c h o w a n o ją tak, że rodzina ma być raz na całe życie, że trzeba nieść swój krzyż. Bywa, że ma poczucie ulgi, b o nie musi już zaspokajać seksualnych potrzeb męża [ . . . ] Spotkałam się też z t a k i m p r z y p a d k i e m , że matka p r o ­ wadziła pijanego męża d o łóżka córki, bo t y l k o ona potrafiła go uspokoić" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . N i e chroni swojego dziecka, b o „może co innego r o z u m i e przez ochronę. D l a niektórych ochrona t o t y l k o zapewnienie d z i e c k u dachu nad głową i jedzenia. [ . . . ] A l e t e ż bardzo c z ę s t o matka czuje złość na córkę. [ . . . ] Bo nie w i d z i w niej córki, ale kobietę, konkurentkę, która zabiera jej m ę ż c z y z n ę . Zwłasz­ cza g d y mąż zaczyna ją zaniedbywać, a córkę obsypuje prezentami" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 213 �Mirosława Drozd-Piasecka Z y l i jak niewidzialni. [ . . . ] Ich dawny d o m stoi na uboczu, przy polnej drodze" ( G W 10.09.08, s. 4). Krzysztof B. przed przeprowadzką na Podlasie popadł w długi, a jego mały warsz¬ tat samochodowy zbankrutował. Dawni sąsiedzi twierdzą, że policja często go od¬ wiedzała, ale nie z powodów rodzinnych. „Ponoć na lewo auta robił. O n w ogóle taki cwaniaczek był. Miał taką gębę, że » c o t o nie ja!«. We wsi na na Krzysztofa B. mó­ wili »Scigany« albo »Dezerter« , bo w młodości uciekł z wojska i ukrywał się w domu przyszłej żony. Był jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny" ( G W 10.09.08, s. 4), która nie korzystała ze świadczeń społecznych. Według sąsiadów wolał, „żeby baby w domu siedziały: Wychodziły tylko co d o sklepu po zakupy" ( G W 10.09.08, s. 4). Alicja zakończyła edukację na gimnazjum . Dziewczyna i jej brat byli bardzo skryci, nawet zahukani. „Ktoś głośniej krzyknął, t o aż się kulili" ( G W 10.09.08, s. 4). Kiedy sprawa wyszła na jaw, bowiem napisały o niej gazety, mieszkańcy wiedzieli, o kogo chodzi. „Bo coś z nimi było nie tak, tylko nie wiedzieliśmy co. O n pijany nie chodził. Czyści byli, zadbani. G d y b y t o była typowa patologia, toby się człowiek mógł domyślać. A tak?" ( G W 10.09.08, s. 4). 14 S ą s i e d z i z G r o d z i s k a byli wzburzeni doniesieniami medialnymi. Mówili, że to dramat, że przeżyli szok. „Zeby chociaż tego drania porządnie za to ukarali" ( G W 10.09.08, s. 4). Twierdzili, że niczego nie zauważyli, żeby córka była w ciąży: też nie. „Rodzina niby normalna, ale ten ojciec jakiś taki b y ł . . . " (Rz. 09.09.08, s. 4). Przyjechał d o Grodziska „z żoną, córką i synem zamieszkał na końcu wsi. Pracował dorywczo, czasem pomagał blacharzom w warsztatach samochodowych. Czasem do sklepu przychodził sam, czasem zakupy robiła żona [ . . . ] . D o alkoholu go nie ciąg­ nęło" (Rz. 09.09.08, s. 1). Po dłuższej dyskusji niektórzy jednak przyznają, że coś podejrzewali, „bo niby po co ojciec córkę codziennie o godz. 21 d o lasu prowadził? - pytała jedna z kobiet" ( G W 10.09.08, s. 4). W ł a d z e i a u t o r y t e t y l o k a l n e wobec możliwych zarzutów zaniedbania swo¬ ich obowiązków przyjmują a priori postawę pełną rezerwy, a nawet obronną. Za¬ stępca sołtysa mówił, że znał mężczyznę przelotnie. Spokojny był, ale nie miał tutaj przyjaciół. Wymiana zdań między nimi kończyła się na „dzień dobry". Podobnie konstatuje wójt Grodziska (gminy): rodzina ta t o typowi przyjezdni, którzy nie u t r z y m y w a l i z b y t w i e l u k o n t a k t ó w z sąsiadami [ . . . ] . Z a i n t e r e s o w a ł o nas to, ż e n i g d z i e n i e pracują, n i e zgłaszają się p o zasiłek, a p r z e c i e ż z c z e g o ś muszą ż y ć [ . . . ] . 14 Wicedyrektorka szkoły w Siedlcu, gdzie uczyła się Alicja, twierdziła, że była „przeciętna jak wiele. Spokojna, małomówna [ . . . ] . D z i e w c z y n k a nie wagarowała i nie sprawiała kłopotów w y c h o w a w c z y c h . Chodziła t e ż na zajęcia wyrównawcze. [ . . . ] miała kłopoty z nauką [ . . . ] w y c h o w a w c z y n i chodziła nawet do nich d o domu, żeby ją poduczyć matematyki [ . . . ] nic niepokojącego nie zauważyła. [ . . . ] Pamięta, że matka kontaktowała się ze szkołą, ale sporadycznie" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . M o w a jest t u o okresie g i m n a ­ zjum, a d o pierwszego gwałtu doszło, g d y dziewczyna miała 14 lat, czyli p o d koniec gimnazjum, a zatem to, co się działo w rodzinie, mogło być jeszcze nieuchwytne dla szkoły Potem Alicja przerwała naukę. 214 �Przekraczanie granic tabu N i e p o k o j ą c e sygnały [ . ] d o c h o d z i ł y o d p e w n e g o czasu d o p r a c o w n i k ó w miejs¬ c o w e g o ośrodka p o m o c y s p o ł e c z n e j (Rz. 09.09.08, s. 1). Ich syn p r z y c h o d z i ł d o szkoły zaniedbany brakowało m u przyborów, w i ę c zaczęliśmy m u p o m a g a ć (Rz. 09.09.08, s. 4 ) . Podczas w i z y t y w i c h d o m u p r a c o w n i k socjalny nabrał p o d e j r z e ń , ż e w tej r o d z i n i e m o ż e dziać się c o ś n i e d o b r e g o (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 1). K i l k a razy sugerował córce, b y p o ­ rozmawiała z policją. D ł u g o nie dawała się przekonać, ale w i d a ć w k o ń c u się odważyła (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . N a u c z y c i e l e przypominają sobie, że drugi poród Alicji zbiegł się w czasie z kłopotami w szkole jej młodszego brata, Janka, który wówczas był agresywny, zdarzały mu się drobne kradzieże, nie potrafił się zintegrować z klasą, miał słabe oceny. Dyrektorka szkoły, do której chodzi Janek, przyznała, że: na p o c z ą t k u r o k u szkolnego dowiedziała się, że w r o d z i n i e B. są jakieś p r o b l e m y . Mieszkańcy Mierzynówki słyszeli awantury. C h ł o p i e c nie miał p o t r z e b n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Porozmawiałam z n i m i p o raz pierwszy, o d k ą d g o z n a m , w y z n a ł c o ś z ł e g o o s w o i c h r o d z i c a c h . Powiedział, ż e t a t o chce i c h o p u ś c i ć . Był w y r a ź n i e z m a r t w i o n y ( G W 10.09.08, s. 4 ) . K s i ą d z Marek Laszuk (z zespołu szkół w Grodzisku), który znał Janka, a spora¬ dycznie widywał też Alicję i jej matkę, tłumaczył, że uważa, iż to delikatna sfera ży¬ cia, w którą ingerencja może być źle odebrana - a nie miał podstaw, aby interwenio­ wać. Kategorycznie stwierdził: „niczego nie podejrzewałem" ( G W 10.09.08, s. 4). L e k a r z e , którzy odbierali w Siemiatyczach kolejny poród z kazirodczego związ­ ku, utrzymywali, że „nic nie wskazywało na patologię. [ . . . ] Alicja zgłosiła się do iz­ by przyjęć z bólami porodowymi. Przyszła z matką i ojcem" ( G W 10.09.08, s. 4). W z a c h o w a n i u p a c j e n t k i i jej r o d z i c ó w lekarze nie zauważyli n i c n i e p o k o j ą c e g o . - N i e o d p o w i a d a ł a k o n k r e t n i e na p y t a n i a [ . ] . Powiedziała [ . ] ż e zna t y l k o imię ojca dzie¬ cka, [ . . . ] ale nie w e r y f i k o w a l i , c z y mówi prawdę, t y l k o c z u w a l i n a d prawidłowym p r z e b i e g i e m p o r o d u . L e k a r z t o nie p o l i c j a n t (Rz. 10.09.08, s. 6 ) . Z w y w i a d u m e d y c z n e g o d o w i e d z i e l i ś m y się o p o p r z e d n i e j ciąży. Podali, ż e d z i e c k o z m a r ł o w p i e r w s z y m t y g o d n i u życia z p o w o d u w a d y serca [ . . . ] . W czasie c i ą ż y nie badała się i n i e c h o d z i ł a na w i z y t y k o n t r o l n e , ale p o r ó d p r z e b i e g ł d o b r z e , d z i e c k o i matka byli z d r o w i . [ . ] M a t k a zrzekła się o d r a z u p r a w d o dziecka, p o d p i s u j ą c o d p o w i e d n i d o k u m e n t . Jako p o w ó d podała, że nie ma na jego u t r z y m a n i e . Poprosiła o u m i e s z c z e n i e n o w o r o d k a w d o m u d z i e c k a ( G W 10.09.08, s. 4 ) . Sąsiedzi i autorytety lokalne nie reagowali. M i m o że plotkowano o kłopotach tej rodziny i coś podejrzewał opiekun społeczny milczeli, ponieważ, jak utrzymują psy­ cholodzy: „Ludzie nie chcą dostrzegać kłopotów sąsiadów, nie chcą się angażować w ich problemy, bo w wielu przypadkach wstydliwe konflikty rodzinne dotyczą ich samych" (Rz. 10.09.08, s. 6). Ojciec przeprowadzkami próbował zacierać ślady 215 �Mirosława Drozd-Piasecka przestępstwa. Sąsiedzi się zmieniali, mogli więc niczego nie zauważyć. Tym bardziej że wygląd ani zachowanie sprawców takich przestępstw nie są odrażające. W r ę c z przeciwnie, cechuje ich zawsze ponadprzeciętna u m i e j ę t n o ś ć w y w i e r a n i a wpływu na i n n y c h [ . ] m o ż e p r z e k o n a ć i n n y c h , ż e t o dzie¬ c i ę c y w y m y s ł a l b o z e m s t a n a s t o l a t k i . [ . ] P o t r a f i w m ó w i ć d z i e c k u , że tak musi b y ć , ż e c o k o l w i e k o n o z r o b i , n i c się n i e z m i e n i a l b o b ę d z i e jeszcze g o r z e j , ż e r o z b i j e o n o r o d z i n ę [ . . . ] ż e w s z ę d z i e je z n a j d z i e [ . . . ] . O f i a r a t a k i e g o c z ł o w i e k a n i c nie mówi, b o sama siebie o b w i n i a za w s z y s t k o , c o się d z i e j e ( G W 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . Z w r o t w zainteresowaniach prasy losami Alicji i jej rodziny wywołała reakcja p r e z e s a R a d y M i n i s t r ó w , Donalda Tuska. Spowodowała ona dyskusję, w któ¬ rej uczestniczyli politycy wszystkich opcji, wybitne autorytety prawne, medyczne i społeczne. Premier na temat molestowania córki przez ojca powiedział w wywia¬ dzie dla T V N 24, że jest świadomy tego, iż jego zdanie spotka się z krytyką organi¬ zacji broniących praw obywatelskich, ale: „nie sądzę, by wobec takich indywiduów można było stosować nazwę człowiek". I dalej: „chciałbym, by w Polsce wprowadzo¬ no kastrację chemiczną nie na życzenie, ale jako element wyroku" ( G W 10.09.08, s. 2). Tę bardzo emocjonalną wypowiedź cytowały wszystkie media. To stanowisko premiera zbiegło się z oczekiwaniami społecznymi, poczuciem sprawiedliwości zwykłych obywateli. Popularność PO wzrosła od razu o 10 proc. ( G W 26.09.08, s. 8) . C o więcej, spowodowało porozumienie ponad podziałami partyj­ nymi - za kastracją pedofilów byli przedstawiciele wszystkich ugrupowań politycz­ nych. W opinii Przemysława Gosiewskiego pozwoli ona na „trwałe wyeliminowanie zagrożenia ze strony pedofilów" ( G W 26.09.08, s. 8), bowiem „ciągle mówi się o pra­ wach przestępców. A gdzie prawa ofiar? Gdzie bezpieczeństwo i zdrowie dzieci? Mamy prawo stosować środki, które zabezpieczą społeczeństwo" ( G W 19.09.08, s. 1). 15 O wystąpieniu premiera f e l i e t o n i ś c i , d z i e n n i k a r z e pisali różnie . Jego wypowiedź odwróciła ich uwagę od samego zbrodniczego faktu i przeniosła ją na 16 15 O g ł o s z o n a przez „Gazetę W y b o r c z ą " ankieta mająca odpowiedzieć na pytanie „Co zrobić z pe¬ dofilami?" dała następujące w y n i k i : p r z y m u s o w o kastrować fizycznie (wycinać jądra) - 33 proc.,- p r z y ­ musowo kastrować chemicznie (zmuszać do brania leków) - 24 proc., karać tylko więzieniem - 15 proc., b e z t e r m i n o w o zamykać w szpitalach p s y c h i a t r y c z n y c h - 13 proc.,- dać wybór: kastracja chemiczna al­ bo więzienie - 8 proc. (PBS D G A dla „Gazety", badanie telefoniczne 12 września, próba reprezentatyw­ na 500 o s ó b ) ( G W 13-14.09.08, s. 2). Z n a c z ą c e , że za fizyczną kastracją opowiedziało się aż 40 proc. mężczyzn wśród których najwięcej było osób z wykształceniem średnim oraz ludzi młodych do 24. ro¬ k u życia. 16 P i o t r Pacewicz uważał np., że: „premier poleciał t a b l o i d e m " , podczas g d y mógł wykorzystać tę sytuację do edukacji społeczeństwa, np. zaapelować, b y obywatele ujawniali takie p r z y p a d k i , b y z n i k ­ nęła zasłona w s t y d u , która sprawia, że k o b i e t y cierpią w milczeniu. A l e „dużo lepiej sprzedają się wrzask oburzenia i odbieranie człowieczeństwa bestii w ludzkiej skórze". Premiera poparł wicepre¬ mier G r z e g o r z Schetyna, który powiedział, że jego z d a n i e m konsekwencje p o w i n n a ponieść również matka A l i c j i . Z d a n i e m Pacewicza wicepremier p o w i n i e n przeczytać wstrząsający w y w i a d w „Fakcie" 216 �Przekraczanie granic tabu pole dyskusji oraz polemik formalno-prawnych, medycznych i politycznych. Po¬ wstały podstawowe problemy definicyjne: K t o to jest pedofil? K i m są pedofile? Lekarze s e k s u o l o d z y byli zgodni, że jest to osoba dotknięta parafilią, czyli odczu­ wająca pociąg seksualny do dzieci. Wśród skazanych za przestępstwa seksualne w o ­ bec dzieci około 10 proc. stanowią pedofile. Dla reszty dziecko było zastępczym obiektem seksualnym z racji jego uległości i łatwości wykorzystania - mówił A n ¬ drzej Depko, wiceprezes Polskiego Towarzystwa M e d y c y n y Seksualnej: 17 N i e p o r o z u m i e n i e m jest m ó w i e n i e o n a d m i e r n y m p o p ę d z i e s p o w o d o w a n y m w y s o ¬ k i m p o z i o m e m h o r m o n ó w p ł c i o w y c h . P r z y c z y n ą p e d o f i l i i n a j c z ę ś c i e j jest b o w i e m p s y c h i k a , a s p r a w c a m i c z y n ó w p e d o f i l n y c h m o g ą b y ć r ó w n i e ż m a j ą c y za n i s k i p o p ę d , t y l e ż e długo nierealizowany. T o są p r o b l e m y zaburzonej o s o b o w o ś c i , a nie h o r m o n ó w , k t ó r e trzeba l e c z y ć m e t o d a m i p s y c h o t e r a p e u t y c z n y m i , czasem t e ż p s y c h i a t r y c z n y ­ m i . B l o k o w a n i e h o r m o n ó w m o ż e b y ć u ż y t e c z n e d o o b n i ż e n i a napięcia, ale t y l k o w t e ¬ dy, k i e d y j e d n o c z e ś n i e c z ł o w i e k p o d d a j e się d o b r o w o l n i e p s y c h o t e r a p i i . Jeżeli nie b ę d z i e miał ś w i a d o m o ś c i , ż e p o s t ę p u j e źle, i c h ę c i p o p r a w y - g d y t y l k o p r z e s t a n i e b r a ć leki, p o w r ó c i d o s w o j e g o p r o c e d e r u . O g r a n i c z e n i e się d o p o d a w a n i a środka blo¬ k u j ą c e g o p r o d u k c j ę t e s t o s t e r o n u w s y t u a c j i , g d y c z ł o w i e k jest p o z b a w i o n y w o l n o ś c i i nie ma w p o b l i ż u d z i e c i , na k t ó r y c h m ó g ł b y r e a l i z o w a ć swój p o p ę d , nie jest n a w e t p ó ł ś r o d k i e m ( G W 2 6 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . Taka wykładnia rodziła kolejne pytania natury medyczno-prawnej, w których pierwiastek etyczny odgrywał rolę pierwszoplanową. Koncentrowały się one na za¬ kresie dopuszczalności stosowania, zgodnego z prawem i etyką lekarską, leczenia przymusowego, czyli bez przyzwolenia pacjenta (w t y m przypadku kastracji chemicznej) oraz rozważaniach, na ile taka terapia jest karą, a na ile zabiegiem lecz¬ niczym. Wypowiadały się na ten temat najwybitniejsze autorytety z Teresą B. Jej spowiedź odsłania, jak powstawał p a t o l o g i c z n y układ kazirodczej rodziny,- jego szan­ taże, pychę („jesteście moją własnością"), bicie żony („uderzył mnie w twarz", „rzucił mną o ścianę"), córki („pasem, nawet g d y była z n i m w ciąży"), syna,- bierność sąsiadów ( G W 11.09.08, s. 2). M o n i k a O l e j n i k , dworując sobie z kolegi, ripostowała: „Piotr Pacewicz wraz z całą Polską zamarł, kie¬ d y premier zaproponował w p r o w a d z e n i e »kastracji c h e m i c z n e j « dla pedofilów. » T o straszne«, pre¬ mier demokratycznego kraju mówi »kreatura« i »indywiduum« o gwałcicielu córki i w y k l u c z a go z grona l u d z i . [ . . . ] Pacewicz [ . . . ] jest p r z e c i w n i k i e m tak surowej kary dla pedofilów, bo przecież oni mają t e ż prawa" ( G W 12.09.08, s. 24). Redaktor Pacewicz rozczula się nad losem Teresy B. „Z prze­ jęciem przeczytał w » F a k c i e « jej w y z n a n i a [ . . . ] . Szkoda tylko, że nie mówi, że wtedy, k i e d y jej mąż gwałcił córkę, oglądała sobie telewizję. [ . . . ] M o ż n a się dziwić, dlaczego Pacewicza oburza, iż wice¬ premier Schetyna powiedział, że matka p o w i n n a ponieść odpowiedzialność. T o nie są sporadyczne p r z y p a d k i , panie redaktorze. D l a t e g o m o ż e w a r t o potrząsnąć nie t y l k o ojcami gwałcicielami, pedofi¬ lami, ale całym społeczeństwem i r o d z i n a m i , żeby nie ukrywały z b r o d n i w o b e c własnych d z i e c i [ . ] potrząsnąć dziennikarzami, żeby w imię taniej sensacji nie pokazywali t w a r z y d z i e w c z y n y która i tak już ma s t y g m a t " ( G W 12.09.08, s. 24). 17 Sprawa p e d o f i l i i wróciła z całą ostrością na łamy prasy w następnym r o k u (2009). T y m razem bezpośrednim p o w o d e m było aresztowanie przez Szwajcarów reżysera Romana Polańskiego, które¬ mu prokuratura amerykańska postawiła zarzut uprawiania seksu z nieletnią. 217 �Mirosława Drozd-Piasecka Joanna Meder, p s y c h i a t r a z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, była zdania, że przepisy nie mogą zmusić lekarzy do przymusowego podania środka blokującego popęd, bo o konieczności jego zastosowania decydują lekarze, a nie ko¬ deks karny ( G W 26.09.08, s. 9). Lekarz jest bowiem od leczenia. N i e poda pacjen­ towi preparatu, który staje się środkiem represji, a nie lekiem. I w dodatku może za¬ szkodzić. Wszelkie terapie są podejmowane dla dobra pacjenta . 18 Zbigniew Lew-Starowicz, krajowy konsultant w zakresie seksuologii, przyznał, że jako lekarz sam miałby moralne opory przed aplikowaniem komuś takiego środka bez jego zgody Podawanie preparatów chemicznych bez jednoczesnego stosowania psychoterapii nie jest bowiem zgodne z zasadami sztuki lekarskiej, czasowo pozba¬ wia możliwości płodzenia, a więc okalecza. Chociaż zastrzegał, że gdyby miał d o czynienia z osobą, co do której ma pewność, że jeśli wyjdzie na wolność, to będzie stanowić stałe zagrożenie, bo nie jest w stanie zapanować nad swoim patologicz¬ nym popędem, to jego opór mógłby osłabnąć ( G W 12.09.08, s. 9). Dyskusja zaczęła się od przypadku „potwora z Siemiatycz", ale - zdaniem Lwa-Starowicza - akurat on raczej nie byłby zakwalifikowany do takiej terapii, choćby dlatego, że nie jest re¬ cydywistą. „Nie można też wykluczyć, że pod presją opinii publicznej dochodzi¬ łoby do nadużyć w orzekaniu o przymusowej kastracji, tak jak to się dzieje np. przy ubezwłasnowolnieniach" ( G W 12.09.08, s. 9). Opinie p r a w n i k ó w zwracały uwagę, że podstawowym problemem jest to, że polskie prawo i standardy międzynarodowe zakazują leczenia kogokolwiek wbrew jego w o l i . Rodziło to pytania natury legislacyjnej o zakres i formalne stosowanie przymusu. Według byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego i współtwórcy kon¬ wencji bioetycznej Rady Europy prof. Marka Safjana: 19 Jeżeli uznajemy, ż e w p r z y p a d k u „kastracji" f a r m a k o l o g i c z n e j c h o d z i o o b r o n ę społe¬ c z e ń s t w a p r z e d j e d n o s t k ą , t o w t e n s p o s ó b m o ż n a r o z p o c z ą ć dyskusję n a d s t o s o w a ­ n i e m k a r y śmierci c z y t o r t u r ( G W 11.09.08, s. 4) skoro u z n a m y za l e c z e n i e p o z b a w i a ¬ nie p o p ę d u seksualnego, t o dlaczego nie s t o s o w a ć w o b e c a g r e s y w n y c h p r z e s t ę p c ó w l o b o t o m i i ? ( G W 19.09.08, s. 7) L e c z e n i e nie m o ż e s ł u ż y ć d o b r u s p o ł e c z e ń s t w a . Z a w s z e musi s ł u ż y ć leczonej osobie. Inaczej w r ó c i m y np. d o p r z y m u s o w e j steryliza¬ cji o s ó b c h o r y c h p s y c h i c z n i e , k t ó r ą jeszcze w latach 70. s t o s o w a n o w S z w e c j i (GW 19.09.08, s. 1). W tej s y t u a c j i p o w s t a j e p y t a n i e , c z y r z e c z y w i ś c i e m a m y d o c z y n i e n i a z l e c z e n i e m , c z y m o ż e już z karą c i e l e s n ą ? T o b y ł o b y złamanie p o d s t a w o w y c h p r a w p r z y s ł u g u j ą c y c h k a ż d e m u człowiekowi n i e z a l e ż n i e o d tego, jak b a r d z o złe c z y n y po¬ p e ł n i ł ( G W 19.09.08, s. 4 ) . 18 Poza t y m żaden lekarz nie zaryzykuje „ciągania po sądach" za s p o w o d o w a n i e uszczerbku na z d r o w i u ( G W 26.09.08, s. 9 ) . 19 Z wyjątkiem c h o r o b y psychicznej, upośledzenia umysłowego lub też np. u t r a t y przytomności, k i e d y t o c h o r y nie m o ż e wyrazić na leczenie zgody. Ponadto terapia bez z g o d y zainteresowanego musi mieć na celu wyłącznie d o b r o pacjenta, a nie jego r o d z i n y czy otoczenia. Żaden przepis polskiego prawa karnego nie pozwala na podanie p r z e m o c ą środka, który nie służyłby r a t o w a n i u z d r o w i a czy życia ( G W 19.09.08, s. 1). 218 �Przekraczanie granic tabu Odmiennego zdania był Andrzej Rzepliński, sędzia Trybunału Konstytucyjnego. Były członek zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka uważał, że dobro dziecka jest zawsze ważniejsze od przestępcy (Rz. 11.09.08, s. 2). W przypadku pedofilii re¬ cydywistów kastracja farmakologiczna lub trwałe odcięcie od społeczeństwa są je¬ dynymi skutecznymi metodami zapobiegania tego rodzaju patologii. Skazany do¬ konuje w y b o r u : albo godzi się na bardzo „długą odsiadkę", albo wychodzi szybciej za cenę kastracji (Rz. 11.09.08, s. 2; G W 12.09.08) . 20 Zwolennik przymusowej kastracji chemicznej, r z e c z n i k p r a w o b y w a t e l s k i c h Janusz Kochanowski, uważał, że polskie prawo już dziś ją dopuszcza, bowiem: A r t . 72. K o d e k s u k a r n e g o s t a n o w i , ż e z a w i e s z a j ą c w y k o n a n i e kary, sąd m o ż e z o b o ¬ w i ą z a ć skazanego d o szeregu z a c h o w a ń , np. d o p o d d a n i a się l e c z e n i u , oddziaływaniu t e r a p e u t y c z n e m u o r a z i n n e m u s t o s o w n e m u p o s t ę p o w a n i u w okresie próby. T o ze¬ zwala na n a ł o ż e n i e p r z e z sąd o b o w i ą z k u zażywania p e w n y c h ś r o d k ó w , k t ó r y c h dzia¬ łanie określamy p o t o c z n i e m i a n e m k a s t r a c j i f a r m a k o l o g i c z n e j ( G W 12.09.08, s. 9 ) . Zresztą przymusowo kastruje się chemicznie w wielu krajach i w Polsce też moż¬ na - dodaje. M i n i s t e r s p r a w i e d l i w o ś c i Z b i g n i e w Ćwiąkalski podkreślał, że kwestią dyskusyjną pozostaje, czy kastracja chemiczna jest okaleczeniem ( G W 11.09.08; Rz. 11.09.08). Należy dyskutować jedynie nad farmakologiczną formą redukcji po¬ pędu płciowego u skazanych pedofilów. Możliwe jest już podawanie im środków „na siłę z zastosowaniem przymusu bezpośredniego w trybie przewidzianym dla osób chorych psychicznie" ( G W 26.09.08, s. 8). Jednak nie przyjmiemy rozwiązania, któ­ re naruszyłoby przepisy UE, standardy i konwencje międzynarodowe. Okaleczenie jest sprzeczne z prawem polskim , a art. 156 kodeksu karnego za przestępstwo uzna¬ je pozbawienie człowieka możliwości płodzenia. I dodał, że już dziś jest przepis 21 20 Z d a n i e m profesora Rzeplińskiego należy również dokładnie przeanalizować doświadczenia duń­ skie z lat 70. N a j p i e r w zastosowano tam kastrację farmakologiczną, a później l o b o t o m i ę . O k a z a ł o się b o w i e m , że t o nie narządy płciowe, lecz mózg o d p o w i a d a za popęd seksualny. Z a t e m sama kastracja nie wystarczy, żeby powstrzymać pedofila recydywistę przed krzywdzeniem dzieci (Rz. 11.09.08, s. 2). 21 Konstytucja RP w art. 40 zakazuje poddawania ludzi t o r t u r o m oraz okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu t r a k t o w a n i u i karaniu. U ż y c i e środków c h e m i c z n y c h dla osiągnięcia zamierzonych skutków represyjnych mieściłoby się w granicach pojęcia „kara cielesna". Wyobrażamy ją sobie c z ę s t o jako o b c i ę c i e ręki. Napiętnowanie r o z p a l o n y m żelazem, biczowanie, kastrację za p o m o c ą skalpela itp. U s t a w o w e w p r o w a d z e n i e kastracji chemicznej jako jednej z kar m o g ł o b y doprowadzić do jej sprzecz¬ ności z konstytucją. Dlatego p o l i t y c y P O t w i e r d z i l i , że być m o ż e trzeba będzie zmienić konstytucję. W związku z t y m Piotr W i n c z o r e k (prawnik konstytucjonalista) pyta: „co z konwencją o ochronie praw człowieka i p o d s t a w o w y c h wolności, której Polska jest stroną i która zawiera p o d o b n e (art. 3) posta­ nowienie? [ . . . ] G d y b y jednak [ . . . ] ustawowe wprowadzanie kary kastracji środkami c h e m i c z n y m i sta­ ło się dopuszczalne, t o dopuszczalne byłoby również stosowanie i n n y c h p o d o b n y c h kar. N i e wątpię, że części naszych o b y w a t e l i bardzo b y się t o spodobało, zwłaszcza g d y b y kary takie w y k o n y w a n o publicznie, ale c z y tego właśnie Platforma O b y w a t e l s k a chce naprawdę?" (Rz. 15.09.08, s. 15). 219 �Mirosława Drozd-Piasecka w kodeksie karnym mówiący, że skazanego za przestępstwo seksualne, u którego biegli stwierdzili „zakłócenie czynności psychicznych o podłożu seksualnym, można bezterminowo umieścić w zamkniętym zakładzie leczniczym" ( G W 12.09.08, s. 9). „Zresztą ostatecznie o konieczności przymusowego podawania tego czy innego le¬ ku będą decydować lekarze. To jest ich odpowiedzialność. M y tylko formułujemy odpowiednie p r z e p i s y " ( G W 19.09.08, s. 1, 4). Zatem, jak uważał Andrzej Rzepliński, przystąpić do zmiany prawa można dopiero potem, a nie p o d wpływem emocji związanych z ostatnią tragedią w Siemiatyczach. Kolejnym, sygnalizowanym już wcześniej pytaniem medycznym, ale i etycznym i prawnym zarazem, było ustalenie: w jakim stopniu kastracja chemiczna jest me¬ todą leczniczą, a w jakim karą, metodą represyjną? Ze słów premiera Donalda Tus¬ ka wynikało, że pedofile nie są w istocie ludźmi i nie zasługują na ludzkie potrak¬ towanie, zatem chodziło o ich ukaranie, i to jak najdotkliwsze, a nie oddziaływanie terapeutyczne podjęte z nadzieją skutecznego wyleczenia. Jeśli chemiczną kas¬ trację traktować nie jako procedurę medyczną, ale jako element kary, to pojawia się inny problem: czy można wprowadzać karę upośledzenia normalnego funkcjono¬ wania organizmu? Na związane z t y m pytania odpowiedź powinni dać specjaliści z dziedziny medycyny i farmakologii. „Dopiero po nich głos mogą zabrać prawni¬ cy" - mówił konstytucjonalista Piotr Winczorek (Rz. 15.09.08, s. 15). 22 Część mediów dowodziła, że jeśli słowa premiera o przymusie rozumieć tak, „jak to się dziś w świecie rozumie", to wystarczy - jak zrobili to ostatnio Brytyjczy¬ cy - wprowadzić „chemiczną kastrację", oprócz działań psychoterapeutycznych, jako standardową terapię przestępców seksualnych. N i e trzeba zmieniać konstytucji ani konwencji międzynarodowych. Po co więc stwarzać problemy, skoro są prostsze i równie skuteczne środki ochrony społeczeństwa? Premierowi nie chodziło zatem o ochronę potencjalnych ofiar, ale o zemstę (co sugerowały tabloidy rzucając hasło: „Wykastrujmy potwora"), mimo że „potwór z Siemiatycz" nie kwalifikowałby się d o „chemicznej kastracji" p o d przymusem. Z pewnością potrafi on kontrolować swój popęd, tylko nie chce. Dla takich jest więzienie, a nie leczenie. A poza t y m Krzysz¬ tof B. zagraża głównie córce, więc skuteczniejszym środkiem będzie zakaz zbli¬ żania się do niej ( G W 13-14.09.08, s. 2). 22 Poseł M a r e k Balicki (SdPL - N o w a L e w i c a ) , były minister zdrowia, z z a w o d u psychiatra, razem z posłami D e m o k r a t y c z n e g o Koła Poselskiego oraz profesorami prawa M a r i a n e m Filarem i Janem W i dackim skierowali stosowną interpelację d o premiera ( G W 19.09.08, s. 1). Uzasadniali ponadto, że przymus bezpośredni oznacza praktycznie, że k i l k u sanitariuszy unieruchamia d e l i k w e n t a i podaje mu zastrzyk. Jeśli przyjąć, że zagrażał z d r o w i u i n n y c h , t o można d o w o d z i ć , że kastracja chemiczna jest taką właśnie „niezbędną czynnością leczniczą" - tłumaczy Balicki. A l e jako lekarz nie zgadzał się z ta­ ką interpretacją. Poza t y m jaki sens ma podawanie na siłę „kastrującego" środka osobie, która i tak jest uwięziona i nikomu nie zagraża? T o nie leczenie, t y l k o kara, a lekarze nie są o d w y m i e r z a n i a kar ( G W 19.09.08, s. 1). 220 �Przekraczanie granic tabu Jednoznacznie oceniła stanowisko premiera Magdalena Środa, e t y k z Uniwer­ sytetu Warszawskiego: „Prymitywna zemsta, a nie kara" (Rz. 11.09.08) . Pomysłu na to, jak wprowadzić do prawa polskiego przymusową kastrację che¬ miczną, tak aby była zgodna z konstytucją i standardami międzynarodowymi, na ra¬ zie nie było. W y p o w i e d z i i podpowiedzi natomiast - niezliczone. Poszukując roz¬ wiązań, wysuwano przykłady innych krajów, mające świadczyć o tym, że społeczeń¬ stwa bez wątpienia akceptują tego rodzaju walkę z pedofilią . Odnotowywano, że kastracja chemiczna jest programem eksperymentalnym w terapii przestępców se¬ ksualnych w wielu krajach (np. Francji, Szwecji czy Włoszech), ale najczęściej pod¬ czas odbywania kary i zawsze za zgodą skazanego. Jej kontynuacja bywa też czynni¬ kiem, od którego zależy zwolnienie warunkowe. 23 24 Podnoszono, że popularniejszym sposobem kontrolowania przestępców seksual¬ nych są elektroniczne obroże pozwalające policji monitorować miejsce pobytu ska¬ zanego. W północnoamerykańskim stanie Luizjana np. sąd może nakazać noszenie takich obroży dożywotnio. Były też propozycje tworzenia jawnych komputerowych rejestrów, by każdy mógł sprawdzić, czy w jego okolicy mieszka recydywista skazy¬ wany za przestępstwa seksualne . W Wielkiej Brytanii i Francji istnieją państwowe rejestry przestępców seksualnych, ale dostęp do nich mają tylko organa ścigania i w y ­ miar sprawiedliwości. W 2000 i 2001 r. brytyjska bulwarówka „News of the W o r l d " opublikowała zdjęcia i nazwiska skazanych za pedofilię. Dwie osoby z listy popeł25 23 Kontynuując, powiedziała: „jestem p r z e c i w k o kastracji, nawet w jej najbardziej humanitarnej, farmakologicznej formie, tak jak jestem p r z e c i w k o karze śmierci, t o r t u r o m , chłoście, d y b o m i obcina­ niu kawałków ciała za mniejsze lub większe przestępstwa. Być m o ż e te f o r m y kary są skuteczne, w i d o ­ wiskowe i zwiększają p o z i o m sympatii dla jej propagatorów, ale są nieludzkie. Okrucieństwo, m o r d , gwałt, molestowanie zasługują na surową karę i z psychologicznego p u n k t u w i d z e n i a potrzeba kary proporcjonalnej d o z b r o d n i jest zrozumiała, ale nie z p u n k t u w i d z e n i a standardów naszej c y w i l i z a c j i ! T o myślenie p r y m i t y w n e , w kategoriach Kodeksu Hammurabiego. C z y chcielibyśmy, aby państwo dys­ ponowało t a k i m i karami? Sadzę, ze n i k t poważny nie chciałby żyć w t a k i m państwie. Pan premier też nie, po co więc wygłasza takie głupstwa? G d y b y rzeczywiście pomysł kastracji pedofilów udało mu się zrealizować, trzeba b y wykastrować znaczną c z ę ś ć męskiej p o p u l a c j i . Bo pedofilów, w m e d y c z ­ n y m sensie tego słowa, m o ż e nie jest z b y t w i e l u , ale osób molestujących własne d z i e c i - sporo. Tylko m y o t y m niewiele wiemy: C y w i l i z o w a n e państwo dysponuje narzędziami p o l i t y c z n y m i , p r a w n y m i , a zwłaszcza e d u k a c y j n y m i i nie musi uciekać się do kastracji" (Rz. 11.09.08, s. 2). 24 W H i s z p a n i i premier José Luis Zapatero przedstawił projekt reformy prawa karnego, w którym „sędziowie skazujący terrorystów oraz pedofilów o p r ó c z kar bezwzględnego więzienia będą m o g l i orzekać d o d a t k o w o aż 20 lat ograniczenia wolności po o d b y c i u kary. C z y l i skazani za takie przestępstwa będą musieli stale zgłaszać się na policję, nosić urządzenia pozwalające śledzić ich miejsce p o b y t u . Pedofile zaś mogą być poddawani farmakologicznej, c h o ć - d o b r o w o l n e j , kastracji. [ . . . ] D l a pedofilów oraz rozpowszechniających pornografię dziecięcą ma powstać specjalny rejestr kryminalny, tak żeby w i n n i m o g l i być natychmiast i d e n t y f i k o w a n i i b y nie m o g l i być z a t r u d n i a n i d o pracy z dziećmi i nie¬ l e t n i m i " ( G W 12.09.08, s. 11). 25 W różnych krajach były pomysły aby wprowadzić je p r z y m u s o w o (np. w 2005 r. domagała się tego szwedzka policja), ale je zarzucono. Takie prawo jako p i e r w s z y wprowadził stan N e w Jersey W 1998 r. sąd najwyższy S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h uznał je za zgodne z konstytucją. 221 �Mirosława Drozd-Piasecka niły w wyniku jej opublikowania samobójstwo. Podobną akcję przeprowadziła włos­ ka gazeta „Libero" ( G W 10.09.08, s. 2). Zdaniem opozycji zapowiedź premiera o wprowadzeniu przymusowej kastracji chemicznej przestępców seksualnych to niezwykle skuteczny zabieg PR-owski, wyłącznie chwyt propagandowy, który nie spełni ani roli leczniczej, ani prewencyj¬ nej ( G W 26.09.08, s. 9). Ta deklaracja wywołała kakofonię wypowiedzi urzędników starających się dostosować do „woli politycznej" szefa rządu. Istotą tej woli było po¬ kazanie, że premier jest z narodem przeciw zwyrodnialcom. Premier zrobił wraże¬ nie, „wstrzelił się w nastrój chwili". Zyskał satysfakcję elektoratu, uwierzono mu, że zrobi się porządek ze zboczeńcami (Rz. 13-14.09.2008, s. 13). Teraz jego urzędnicy zamiast ustalić z nim, co to znaczy „przymusowa", opowiadają, „co i m ślina na język przyniesie" . Były też wypowiedzi specjalistów jednoznacznie wskazujące na nie¬ kompetencje i pochopne, „emocjonalne" lub propagandowe zaangażowanie się pre¬ miera w artykułowaniu takiego stanowiska. 26 W związku z toczącą się dyskusją byli prezesi Trybunału Konstytucyjnego: M a ­ rek Safjan, Jerzy Stępień, Andrzej Z o l l , wystosowali list do premiera. Uznali w nim za absolutnie niezbędne przypomnienie kilku podstawowych tez odnoszących się do najważniejszych standardów prawnych przemilczanych lub deformowanych w d y ­ skusji publicznej. Uważali, że spowoduje to wysoce negatywne konsekwencje dla kształtowania się świadomości prawnej obywateli, kierunku debaty a być może - już w nieodległej przyszłości - również dla działań ustawodawczych państwa. Przy¬ pomnieli wykładnię i istotę tzw. praw podstawowych , ich uniwersalny charakter. Podkreślili: 27 N i k t nie m o ż e b y ć p o z b a w i o n y o c h r o n y s w y c h p r a w p o d s t a w o w y c h - b e z w z g l ę d u na to, k i m jest [ . . . ] jak w i e l k i e p o t ę p i e n i e w y w o ł u j e jego z a c h o w a n i e w p o w s z e c h n e j opinii publicznej [ . . . ] . Każda nawet z p o z o r u niewielka i ograniczona do absolutnych wyjątków relatywizacja standardów praw człowieka oznacza w istocie zakwestiono¬ w a n i e całej f i l o z o f i i o c h r o n n e j p r a w u n i w e r s a l n y c h , na k t ó r e j jest z b u d o w a n a nasza w s p ó ł c z e s n a d e m o k r a t y c z n a k u l t u r a p r a w n a i p o l i t y c z n a . S t a n o w i ć b ę d z i e t a k ż e syg¬ nał dla p e w n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a d o d o m a g a n i a się c o r a z b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h ś r o d k ó w represji i dążenia d o p o d p o r z ą d k o w a n i a i n t e r e s o w i państwa i s p o ł e c z e ń s t w a w s z e l k i c h p r a w j e d n o s t k i ( G W 15.09.08, s. 5 ) . W zakończeniu zwrócili się z prośbą d o premiera: 26 Szef gabinetu premiera Sławomir N o w a k powiedział w Radiu Z E T , że rząd w t y m celu z m i e n i konstytucję i prawo międzynarodowe. A minister z d r o w i a Ewa Kopacz - że premier już kilka g o d z i n o d wyrażenia swojej w o l i co do kastracji dostał o d p o w i e d n i projekt ustawy. W t y m samym czasie m i ­ nister sprawiedliwości informuje, że p r o j e k t u nie ma, bo trwają prace studyjne. 2 7 W szczególności prawo d o : poszanowania p r z y r o d z o n e j i nienaruszalnej godności, d o życia, d o ochrony integralności cielesnej, d o decydowania o samym sobie, ale także p r a w o d o rzetelnego sądu i do respektowania i n n y c h f u n d a m e n t a l n y c h gwarancji proceduralnych. 222 �Przekraczanie granic tabu o z a j ę c i e j e d n o z n a c z n e g o s t a n o w i s k a p o t w i e r d z a j ą c e g o w o l ę i z d e c y d o w a n i e rządu RP aby k o n t y n u o w a ć d o t y c h c z a s o w ą linię p o s t ę p o w a n i a w sprawach o c h r o n y p o d s t a ­ w o w y c h p r a w c z ł o w i e k a ( G W 15.09.08, s. 5 ) . Po kilkudniowej dyskusji spowodowanej wystąpieniem Donalda Tuska prze­ wodniczący klubu PO Zbigniew Chlebowski oznajmił, że rząd nie wprowadzi przy­ musowej kastracji jako kary dla pedofilów. T y m samym media straciły zainteresowa­ nie kazirodczym przypadkiem, którego ofiarą była Alicja B. Po kilkunastu miesią­ cach sprawa ustawy o pedofilii i jej karalności wróciła na łamy prasy ale t y m razem w kontekście dyskusji o samym akcie prawnym jej dotyczącym. Uważam, że sprawa powinna stanowić przedmiot odrębnego zainteresowania antropologów. Uwagi końcowe Przedstawiony materiał można interpretować z kilku stron naukowego poznania, adekwatnie do zainteresowań różnych dyscyplin (np. społecznych, humanistycznych, medycznych), biorąc także p o d uwagę zastosowania praktyczne, aplikacyjne. Pod¬ stawowe wątki, które t u się pojawiają, t o : - - Medyczne zidentyfikowanie, określenie oraz propozycje leczenia kazirodztwa ze wskazaniem wszystkich (również społecznych i kulturowych) „za" i „przeciw" każdej z form podejmowanych terapii. Umiejscowienie kazirodztwa w polskim i międzynarodowym prawie c y w i l n y m , karnym oraz kodeksie etycznym . Współczesne media. Rola ich języka i sposobów obrazowania w kształtowaniu ocen, norm, postaw (dodatkowo stymulowanych tendencją mediów do przed¬ stawiania sensacji), dotyczących zdarzeń bezpośrednio relacjonowanych i inter¬ pretowanych (w t y m przypadku kazirodztwa). Dodać należy, że terminowi „kazirodztwo" poświęcone są osobne portale internetowe, serwisy informacyjne i komentarze. Podobnych sytuacji jest t u opisywanych wiele. C o więcej, dominu­ ją wśród nich relacje nie z dużych miast, ale ze wsi i małych miasteczek, co już sa¬ mo w sobie jest znakomitym polem do analiz i interpretacji antropologicznych. 28 - - Z punktu widzenia antropologii społecznej i kulturowej można się zastanawiać, na ile wartości i normy w zakresie kazirodztwa, o których pisali Bronisław M a l i ­ nowski i Claude Lévi-Strauss, są aktualne, trwałe, uniwersalne. Odnosząc je do analizowanej rodziny i społeczności lokalnej, można rozważać okoliczności i wa¬ runki zmienności owych n o r m , a także zróżnicowanych postaw. - Przedstawiony przypadek można rozpatrywać jako strukturę złożoną z określo¬ nych wątków i elementów, z których każdy można odnieść do założeń oraz metodologii konkretnych prądów postmodernistycznej i wcześniejszej antropo- 28 N a l e ż y t u pamiętać, że wiąże się z t y m także p r o b l e m p r z e m o c y w rodzinie, jej p r z y c z y n oraz skutków psychologicznych, społecznych (w t y m legislacyjnych), k u l t u r o w y c h . 223 �Mirosława Drozd-Piasecka logii kulturowej oraz interpretować zgodnie z nimi. M a m t u na myśli m.in: kon­ cepcję interakcji społecznych Ervinga Goffmana, którą można zastosować d o interpretacji relacji Alicji B. z całym jej otoczeniem, pamiętając o perspektywie piętna i wykluczenia. Łączy się z nią perspektywa pozytywnych i negatywnych grup odniesienia Theodora M . Newcomba (1962), Manforda H . Kuhna (1972) lub Marka Ziółkowskiego (1981). Podobne podejście badawcze można by zas¬ tosować do sytuacji ojca Alicji. - Można także spojrzeć na problem z punktu widzenia wywodzących się od teorii Emila Durkheima koncepcji patologii, anomii, dewiacji społecznej czy alienacji lub transgresji w ujęciu Michaiła Bachtina. - Odrębna analiza to socjologiczno-antropologiczne spojrzenie na władzę, biorą¬ ce za punkt wyjścia np. ustalenia Maxa Webera. Przytoczyłam kilka tylko propozycji możliwych analiz zaistniałego wydarzenia. Jest ich oczywiście znacznie więcej. Uważam, że wszystkie one przybliżają nas d o poznania i zrozumienie współcześnie zachodzących procesów społecznych i ich konsekwencji. Bibliografia Buchowski M . 1987 hasło „tabu", w: Słownik etnologiczny. Terminy podstawowe, red. Z . Staszczak, Warszawa-Poznań Goffman E. 2007 Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk Kuhn M . H . 1972 The reference group reconsidered, w: Symbolic Interaction. A Reader in Social Psycho¬ logy, red. J. Manis, B. Meltzer, Boston Lévi-Strauss C. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa Malinowski B. 1987 1980 Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, w : Dzieła, t. 6, Warszawa Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji, w: Dzieła, t. 2, Warsza¬ wa Newcomb T M . 1962 Kształtowanie postaw jako funkcja grup odniesienia, w: Zagadnienia psychologii spo¬ łecznej, red. A. Malewski, Warszawa 224 �Przekraczanie granic tabu Wasilewski J.S. 2010 Tabu, Warszawa Ziółkowski M . 1981 Znaczenie - interakcja - rozumienie. Studium z symbolicznego interakcjonizmu i socjo­ logii fenomenologicznej jako wersji socjologii humanistycznej, Warszawa Źródła „Gazeta Wyborcza" Ćwiąkalski Z . 19.09.2008 Kastracja - leczenie, a może kara?, ze Z b i g n i e w e m Ćwiąkalskim rozmawia Ewa Siedlecka, nr 220, s. 7 Depko A. 26.09.2008 Przymus kastracji nie ma sensu, z Andrzejem Depką rozmawia Ewa Sied¬ lecka, nr 226, s. 9 ES 11.09.2008 Chemiczna kastracja pozostaje tylko hasłem, nr 213, s. 4 12.09.2008 PO w potrzasku kastracji, nr 214, s. 9 Grochal R. 15.09.2008 Po kilkudniowej dyskusji rząd już wie, kogo kastrować, nr 216, s. 5 Keller-Hamela M . 10.09.2008 KrzysztofB. z Siemiatycz to nie „polski Josef Tritzl", z Marią Keller-Hamelą rozmawia D o m i n i k Uhlig, nr 212, s. 4 Klimowicz J. 09.09.2008 Mówił: mam do niej prawo, nr 211, s. 1 Klimowicz J., Czajkowska A . 10.09.2008 AlicjaB chce uciec od piekła, nr 212, s.4 Klimowicz J., Więcko W 09.09.2008 Sześć lat piekła AlicjiB., nr 211, s. 4 Lew-Starowicz Z . 12.09.2008 Kastracja leczy czy kaleczy, ze Zbigniewem Lwem-Starowiczem rozma­ wia Ewa Siedlecka, nr 214, s. 9 Olejnik M . 12.09.2008 Litościwy Pacewicz, nr 214, s. 24 Pacewicz P. 11.09.2008 TabloidTusk, nr 213, s. 2 225 �Mirosława Drozd-Piasecka Siedlecka E. 10.09.2008 Tusk: kastrować pedofilów, nr 212, s. 2 13-14.09.2008 Kastracyjne pomieszanie, czyli ile przymusu w przymusie, nr 215, s. 2 19.09.2008 Przodownicy kastracji, nr 220, s. 1 26.09.2008 PiSprzelicytowuje PO: pedofilia do konstytucji, nr 226, s. 8 Stasiński M . 12.09.2008 Hiszpania też dyskutuje o kastrowaniu pedofilów, nr 214, s. 11 Uhlig D 15.09.2008 „Nasz Dziennik" chroni polską rodzinę przed prawdą o molestowaniu, nr 216, s. 2 Zmarzlik J. 09.09.2008 Ojciec w takiej rodzinie może pozornie robić dobre wrażenie, z Jolantą Zmarzlik rozmawia D m i n i k Uhlig, nr 211, s. 4 „Rzeczpospolita" Bravo P. 13.09.2008 Kastracja języka, nr 8116, s. 13 Nieśpiał T 09.09.2008 Przez sześć lat więził i gwałcił własną córkę, nr 8112, s. 1 09.09.2008 Podlasie zszokowane tragedią, nr 8112, s. 4 10.09.2008 Boimy się dostrzegać kłopoty sąsiadów, nr 8113, s. 6 Nieśpiał T , G m y z C. 10.09.2008 Dlaczego nikt jej nie pomógł, nr 8113, s. 6 Subotić M . 11.09.2008 Przymusowa kastracja pedofilów tylko lekami?, nr 8114, s. 4 Środa M . , Rzepliński A . 11.09.2008 Czy należy kastrować pedofilów, nr 8114, s. 2 Winczorek P 15.09.2008 Osobliwe pomysły Platformy, nr 8117, s. 15 226 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/828be62d41dac05496cc4087650065a8.pdf 59fff9d32b7114acd614f3ceaa088c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource Chyżówka - obrzędowość doroczna obrzędy doroczne - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4359 Title A name given to the resource Przemiany obrzędowości dorocznej wsi Chyżówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; 231-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Kroh PRZEMIANY OBRZĘDOWOŚCI DOROCZNEJ WE WSI CHYŻÓWKI Praca m a na celu przedstawienie przemian, j a k i m podlegały na przestrzeni ostatnich stu lat o b r z ę d y i zwyczaje doroczne. Problem b ę d z i e o m ó w i o n y na p r z y ­ kładzie w s i C h y ż ó w k i w pow. l i m a n o w s k i m , w s i b ę d ą ­ cej — w p o r ó w n a n i u z ogromnym tempem przemian współcześnie z a c h o d z ą c y c h na w s i polskiej — p r z y k ł a ­ dem powolnych p r z e o b r a ż e ń . W z w i ą z k u z t y m k u l t u r a wsi jest stosunkowo zbliżona do modelu tradycyjnego. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidach, z dala od szlaków komunikacyjnych, nie zelektryfikowana, leżąca na terenie nie u p r z e m y s ł o w i o n y m , nie p o s i a d a j ą c a od­ powiedniej drogi. Te w ł a ś n i e czynniki s p o w o d o w a ł y , że w y b r a ł a m C h y ż ó w k i jako teren moich b a d a ń . Chcia­ łam p r z e d s t a w i ć przemiany z a c h o d z ą c e w o b r z ę d o w o ś c i na terenie, gdzie u p r z e m y s ł o w i e n i e czy jakiekolwiek inne czynniki nie s p o w o d o w a ł y tak g w a ł t o w n y c h zmian w życiu gospodarczym, a co za t y m idzie w k u l t u r z e społecznej, j a k to n a s t ą p i ł o na i n n y c h terenach. T y m samym obraz przemian jest j a k b y bardziej czytelny, bardziej „ k l a r o w n y " . Pod o k r e ś l e n i e m „obrzędowość doroczna" rozumiem w tej pracy wszelkie o b r z ę d y , zwyczaje, a t a k ż e w i e ­ rzenia, zabiegi magiczne itp., z w i ą z a n e z j a k i m ś dniem lub okresem r o k u . W zakres obrzędowości dorocznej wchodzić b ę d z i e r ó w n i e ż sposób obchodzenia ś w i ą t p a ń ­ stwowych, k o ś c i e l n y c h , szkolnych i okolicznościowych. Określenia „ o b r z ę d o w o ś ć tradycyjna" u ż y w a m w odnie­ sieniu do z w y c z a j ó w l u d o w y c h — z a r ó w n o starych, j a k i od niedawna we w s i p r a k t y k o w a n y c h . Przy omawia­ niu o b r z ę d o w o ś c i tradycyjnej celowo nie rozgraniczam „ o b r z ę d u " od „ z w y c z a j u " ze w z g l ę d u na r ó ż n e rozumie­ nie tych o k r e ś l e ń przez poszczególnych a u t o r ó w , a ści­ słe definiowanie t y c h pojęć dla omawianego nia nie wydaje się konieczne. zagadnie­ Ramy czasowe pracy to okres od k o ń c a X I X w. do c h w i l i obecnej, czyli okres, k t ó r y m i e s z k a ń c y wsi obej­ m u j ą swoją p a m i ę c i ą ł u b znają ze słyszenia od po­ przedniego pokolenia. W Chyżówkach prowadziłam badania terenowe w latach 1969—1971. Metody badania to w y w i a d i obser­ wacja uczestnicząca. I n f o r m a t o r ó w s t a r a ł a m się tak do­ b i e r a ć , by reprezentowali wszystkie grupy wieku, obie płcie, by zachodziło z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe oraz by b y ł y reprezentowane wszystkie części wsi. Szczególnie z w r ó c i ł a m u w a g ę na dobór większej ilości i n f o r m a t o r ó w starszych, aby na podstawie ich wypowiedzi s t w o r z y ć sobie obraz obrzędowości w k o ń c u ubiegłego stulecia i na p o c z ą t k u obecnego. Z e b r a ł a m też konieczne dane na temat gospodarki, historii, sytuacji społecznej i k u l ­ turalnej wsi. W i a d o m o ś c i te o t r z y m a ł a m od m i e s z k a ń ­ ców wsi a t a k ż e w Prezydium GRN, u sołtysa oraz w parafii w Jurkowie. We wspomnianym okresie p r z y j e ż d ż a ł a m do wsi w czasie wszystkich ś w i ą t istotnych dla r o k u o b r z ę d o ­ wego. O b s e r w o w a ł a m w i ę c zwyczaje z w i ą z a n e z okre­ sem Bożego Narodzenia (m. i n . o g l ą d a ł a m kilkakrotnie przedstawienia kolędnicze), Wielkanocy, M a t k i Boskiej Zielnej, z Niedzielą P a l m o w ą itd., b y ł a m t e ż w Chy­ ż ó w k a c h 22 lipca. P o n i e w a ż p r z y j e ż d ż a ł a m do w s i w i e ­ lokrotnie, po p e w n y m czasie nie b y ł a m traktowana przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako obca, szczególnie w nie­ k t ó r y c h domach. U ł a t w i ł o m i to badania i zwiększyło w i a r y g o d n o ś ć zebranych m a t e r i a ł ó w . 231 �L i t e r a t u r a dotycząca wsi C h y ż ó w k i jest bardzo skromna: k i l k a wzmianek na temat pisowni nazwy wsi w „Wierchach" i „Światowidzie" \ reportażowe arty­ k u ł y Zbigniewa T u r k a w „ D z i e n n i k u Polskim" w 1958 r. Marginesowo o wsi C h y ż ó w k i wspomina praca Wieś Dobra w powiecie limanowskim , a d o k ł a d n i e j opisuje wieś z p u n k t u widzenia geografii Maria S i e m i ń s k a w swojej pracy d y p l o m o w e j . Poza t y m są t y l k o prace dotyczące n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń całego regionu. 2 3 Ogólna charakterystyka w s i C h y ż ó w k i administracyjnie należą do pow. l i m a n o w ­ skiego, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej mieści się w Jurkowie. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidzie Wyspowym, w dolinie rzeki o tej samej nazwie; w p a ­ dającej do J u r k ó w k i - Ł o s o s i n y (dorzecze Dunajca). Do­ lina ta rozdziela dwa wzniesienia: pasmo Mogielicy, najwyższego szczytu w Beskidzie W y s p o w y m (1171 m) i masyw Ł o p i e n i a (951 m). Wieś ma u k ł a d r ó w n o l e ż n i ­ kowy, ciągnie się na przestrzeni ok. 3 k m . Budownic­ two jest rozproszone, wieś s k ł a d a się z 24 osiedli roz­ łożonych na stokach Ł o p i e n i a i Mogielicy. W k a ż d y m osiedlu znajduje się 2—8 zagród. Obecnie jest we wsi ok. 70 gospodarstw, dawniej liczba ich p r z e k r a c z a ł a 100. W C h y ż ó w k a c h zelektryfikowane są t y l k o cztery osiedla leżące w b e z p o ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e J u r k o w a (1959 г.). Komunikacja autobusowa PKS od k i l k u lat łączy J u r k ó w z L i m a n o w ą (dwa razy na dzień), naj­ bliższa stacja kolejowa to Dobra (6 km), leżąca na l i n i i kolejowej Nowy S ą c z — C h a b ó w k a (istniejącej od 1885 г.). Szosa asfaltowa dochodzi do J u r k o w a , przez C h y ż ó w k i biegnie droga gruntowa, m o ż l i w a do przebycia w y ł ą c z ­ nie f u r m a n k ą . P o d s t a w ą utrzymania m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k jest przede wszystkim rolnictwo i hodowla. P r z e c i ę t n a w i e l ­ kość gospodarstw waha się w granicach 3—6 ha, w t y m 1—1,5 ha ziemi ornej. D u ż ą część gospodarstw s t a n o w i ą lasy. Plony są niskie ze w z g l ę d u na trudne w a r u n k i glebowe, ogromne rozdrobnienie g r u n t ó w i n i s k ą k u l ­ t u r ę rolną. Obok rolnictwa i s t o t n ą r o l ę odgrywa ho­ dowla k r ó w , świń i owiec. W C h y ż ó w k a c h wypasa się owce przez cały sezon po okolicznych g ó r a c h . Organi- 2 232 zaeja pasterstwa jest typowa dla Beskidu Wyspowego, opiera się przede wszystkim na s p ó ł k a c h pasterskich. W okresie powojennym zaczęto p r z e w o z i ć owce w Biesz­ czady. Obecnie, dzięki zezwoleniu w ł a d z na wypas na miejscu, t y l k o część owiec w y s y ł a n a jest na wschód. Resztę wypasa się w s z a ł a s a c h na Ł o p i e n i u , Ćwilinie i Mogielicy. Do ostatniej w o j n y m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k praco­ w a l i t a k ż e we dworze w Dobrej, a szczególnie w la­ sach dworskich. Obecnie t a k ż e las jest g ł ó w n y m źród­ ł e m prac dodatkowych, z a r ó w n o stałych, j a k sezono­ wych. K i l k u m ł o d y c h pracuje też w sklepach w Do­ brej, w J u r k o w i e , w Sowlinach w z a k ł a d a c h ś l u s a r ­ skich, w warsztatach stolarskich w K a l w a r i i itp. Sezo­ nowo d z i e w c z ę t a i młodzi mężczyźni wyjeżdżają w Bieszczady do prac l e ś n y c h . C h y ż ó w k i należą do parafii w Jurkowie, k t ó r a po­ w s t a ł a w 1913 r. W okresie w c z e ś n i e j s z y m Chyżówki były p r z y n a l e ż n e do parafii w Dobrej. Szkoła w C h y ż ó w k a c h istnieje od 1916 r. Obecnie po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej część młodzieży uczy się dalej; aktualnie w szkołach ś r e d n i c h ogólnokształ­ cących l u b zawodowych (co częstsze) uczy się kilkana­ ście osób z C h y ż ó w e k , większość w pow. limanowskim. Z a r ó w n o w okresie przed o s t a t n i ą w o j n ą , jak szcze­ gólnie obecnie, na terenie wsi istniało k i l k a organizacji, nie z a o b s e r w o w a ł a m jednak w i ę k s z e g o w p ł y w u ich działalności na obrzędy. W C h y ż ó w k a c h jest sklep spo­ żywczy, l u d n o ś ć zaopatruje się poza t y m w Jurkowie, Dobrej i L i m a n o w e j . O ś r o d e k zdrowia a t a k ż e innego t y p u instytucje z n a j d u j ą się w Dobrej. Istotną sprawą dla ogólnego rozwoju Chyżówek i zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i są migracje. Od ok. 1900 r. rozpoczęła się s t a ł a i sezonowa emigracja do A m e r y k i , d o k ą d w y j e c h a ł o ok. 10 rodzin, pojedyncze rodziny w y j e c h a ł y też do Francji, Belgii, Niemiec itp. Ogromne znaczenie w życiu wsi m i a ł a emigracja na Ziemie Zachodnie, szczególnie silna na p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych, ale t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. Na Zie­ mie Zachodnie (szczególnie w rejon Bystrzycy Kłodzkiej i Zielonej Góry) ogółem w y j e c h a ł o ponad 20 rodzin, co stanowi ok. 25% m i e s z k a ń c ó w . Założyli oni tam w więk­ szości indywidualne gospodarstwa. Utrzymują stały k o n t a k t z r o d z i n n ą w s i ą ze w z g l ę d u na ścisłe związki 3 �°tLr ^ П. g 0 S2,P 3. „ O g r a b k i " w y k . dla ozdoby u ^^^^^ ^¿ ^ ^ „ f Ł £ wiejskich z Jurkowa. �rodzinne. K i l k a w Bieszczadach. rodzin z C h y ż ó w e k osiedliło się t e ż Rok obrzędowy w Chyżówkach Przedstawienie — bardzo ogólne zresztą — r o k u obrzędowego ma na celu zasygnalizowanie o b r z ę d ó w czy zwyczajów i s t n i e j ą c y c h w C h y ż ó w k a c h , niezależnie od czasu ich w y s t ę p o w a n i a . Najbogatsze są obrzędy z w i ą z a n e z okresem zimo­ w y m . Od św. Ł u c j i rozpoczyna się przepowiednie pogody na cały n a d c h o d z ą c y r o k a t a k ż e w r ó ż b y urodzaju z ga­ łązek leszczyny. Najwięcej z w y c z a j ó w dotyczy dnia w i ­ gilijnego — są to r ó ż n e g o rodzaju nakazy i zakazy, j a k się tego dnia z a c h o w y w a ć , co robić, j a k p r z y g o t o w a ć izbę i stół do wieczerzy, j a k się ma o d b y w a ć sama wieczerza. W i l i a jest też dniem w r ó ż e b n y m z a r ó w n o jeśli chodzi o gospodarstwo •— urodzaj, dobytek — j a k i o sprawy osobiste d o m o w n i k ó w , a więc przede wszyst­ k i m zamążpójście, życie l u b ś m i e r ć . W Wigilię i Boże Narodzenie dzieją się t e ż dziwy i cuda, r ó ż n e zabiegi magiczne o s i ą g n ą p o ż ą d a n y skutek, np. m o ż n a w y k r y ć c z a r o w n i c ę i t p . Sw. Szczepan to dzień ś w i ę c e n i a owsa, o w i ą z y w a n i a drzew owocowych a t a k ż e p o c z ą t e k cho­ dzenia po kolędzie. Od Szczepana do Trzech K r ó l i cho­ dzą r ó ż n o r a k i e grupy k o l ę d n i c z e : z szopką, T u r o ń z Ż y ­ dem l u b Cyganem, ostatnio „ ż y w a szopka" czy po p r o ­ stu chłopcy z g w i a z d ą , a 6 stycznia przebrani za Trzech K r ó l i . Nowe zwyczaje to przebieranie się za ś w . M i k o ­ łaja oraz za Stary i N o w y Rok. W d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej święci się g r o m n i c ę dla c e l ó w r e l i g i j n y c h i magicznych, w dniu św. A g a t y — chleb, sól i w o d ę . Na zapusty w Chy­ ż ó w k a c h p r z e b i e r a ń c y nie chodzili, z okresem tym zresztą nie w i ą ż ą się ż a d n e szczególne zwyczaje. „ W a ­ żenie ż u r u " — o i l e b y ł o wcześniej j a k i m ś zwyczajem — za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w jest t y l k o p o r z e k a d ł e m . Bogate są też zwyczaje wiosenne, przede wszyst­ k i m wielkanocne, począwszy od ś w i ę c e n i a palm, przez �święcenie jedzenia, wody, ognia, p r a k t y k i magiczne za­ pewniające urodzaje, s k o ń c z y w s z y na P o n i e d z i a ł k u W i e l ­ kanocnym, w czasie k t ó r e g o chodzą po domach przebie­ rańcy: dziady ś m i g u ś n e i Cyganie. B r a k natomiast zwy­ czaju topienia Marzanny, Judasza i t p . Powszechne były „ m a j ó w k i " , czyli wieczorne zebrania przy kaplicz­ kach wiejskich, a w późniejszych czasach n a b o ż e ń s t w a majowe. O wiele mniej popularne są n a b o ż e ń s t w a czerwcowe. Znane było zdobienie d o m ó w na Zielone Święta, p r a k t y k o w a n o zabiegi z w i ą z a n e z B o ż y m C i a ­ łem, święcenie ziół, zbóż i innych r o ś l i n na Wniebo­ wzięcie. W omawianym okresie p o j a w i ł się we w s i zwyczaj przystrajania g r o b ó w na Wszystkich Ś w i ę t y c h . W niniejszym a r t y k u l e zmuszona jestem p o m i n ą ć zwyczaje rolnicze i hodowlane (szczególnie bogate, j e ­ śli chodzi o m a g i ę p a s t e r s k ą ) . W y j ą t e k z r o b i ł a m jedynie dla dożynek (dawny „ o g r a b e k " ) . Osobną g r u p ę s t a n o w i ą zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , ś w i ę t a szkolne oraz ś w i ę t a okolicz­ nościowe, j a k Dzień Dziecka, Dzień M a t k i czy Dzień Kobiet. Obrzędowość jest częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y wsi, pod­ lega więc t y m samym w p ł y w o m i d o k o n u j ą się w niej te same przemiany, co w całej k u l t u r z e wiejskiej. Prze­ miany te są bardzo r ó ż n o r o d n e i r ó ż n y m i czynnikami spowodowane. A r t y k u ł jest p r ó b ą przedstawienia tych przemian na p r z y k ł a d z i e w s i C h y ż ó w k i . Przy chronologizacji o b r z ę d ó w p o s ł u g u j ę się jako datami granicznymi przede w s z y s t k i m okresami obu wojen ś w i a t o w y c h . Przyczyny s ą d w i e ; po pierwsze można z a o b s e r w o w a ć w p ł y w wojen na przyspieszenie przeobrażeń, po drugie jest to n a j ł a t w i e j s z y dla miesz­ k a ń c ó w wsi sposób umiejscowienia z d a r z e ń w czasie. W tradycyjnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej C h y ż ó w e k — z p u n k t u widzenia ż y w o t n o ś c i — m o ż n a w y r ó ż n i ć trzy grupy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w : 1) obrzędy, k t ó r e z a n i k ł y l u b m a j ą t e n d e n c j ę zani­ kającą; 2) obrzędy nowe, k t ó r e p o j a w i ł y się w C h y ż ó w k a c h w omawianym czasie; 3) obrzędy praktykowane nadal, nie w y k a z u j ą c e tendencji z a n i k a j ą c y c h lub w y k a z u j ą c e tendencje roz­ wojowe. Obrzędowość jako całość, jako pozostałość t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y wiejskiej, wykazuje tendencje zanika­ jące. Poszczególne zwyczaje l u b n i e k t ó r e ich elementy p r z e k s z t a ł c a j ą się wolniej, inne szybciej, jeszcze inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą n i e z m i e n n o ś ć , a nieliczne się roz­ wijają. Niewiele jest t a k ż e o b r z ę d ó w nowych, k t ó r e na teren w s i wprowadzono w omawianym okresie. Zwyczaje, k t ó r e zupełnie zaginęły, to w y j ą t k i . Za­ nikanie o b r z ę d ó w w większości w y p a d k ó w ma charak­ ter d ł u g o t r w a ł e g o , do dziś nie zakończonego procesu. Tendencja z a n i k a j ą c a przejawia się w r ó ż n y sposób; dany obrzęd rzadziej w y s t ę p u j e , zmniejsza się ilość osób p r a k t y k u j ą c y c h go , zabieg przestaje m i e ć uzasad­ nienie magiczne l u b zanika w i a r a w jego skuteczność, p o j a w i a j ą się zmiany formalne i t p . Tendencja zanika­ j ą c a przejawia się w większości przemian obrzędowości dorocznej. D o k ł a d n i e j problem ten będzie o m ó w i o n y dalej. Jak w s p o m n i a ł a m , niewiele jest w C h y ż ó w k a c h o b r z ę d ó w , k t ó r e z a n i k ł y całkowicie, k t ó r e nie są prak­ tykowane przez ludzi z ż a d n e j grupy wieku, a zacho­ w a ł y się jedynie w p a m i ę c i starszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Do t a k i c h z w y c z a j ó w m o ż n a by zaliczyć n i e k t ó r e w i e ­ rzenia i p r a k t y k i magiczne. W i e l u i n f o r m a t o r ó w ze starszego pokolenia jest przekonanych o istnieniu czarownic. Zazwyczaj zresztą dodają: „ t e r a z już ich nie ma". Ostatnia kobieta u w a ­ ż a n a przez m i e s z k a ń c ó w w s i za czarownicę umarła przed k i l k o m a laty, a wieś opuściła prawie 20 lat te­ mu. W ś r e d n i m pokoleniu zdania na temat istnienia czarownic i c z a r o w n i k ó w są podzielone (na 21 wypo­ wiedzi 14 osób w y r a z i ł o p e w n o ś ć lub przypuszczenie, że istnieją). Gdy k i e d y ś s p y t a ł a m o to, po dłuższym w a ­ haniu p a d ł a o d p o w i e d ź : „musiały być, bo przecież cza­ rownica jest w szopce". Młode pokolenie w ogromnej większości nie wierzy w to. 1 Działalność czarownic b y ł a skierowana przede wszyst­ k i m przeciwko k r o w o m , zazwyczaj polegała na zabraniu lub zepsuciu mleka. Działo się to najczęściej w dnie szczególnie „ d o b r e " do czarowania — wigilię św. W o j ­ ciecha, dzień ś w . Łucji, wigilię Bożego Narodzenia. Z wie­ rzeniami t y m i z w i ą z a n e b y ł y p r a k t y k i magiczne stoso­ wane celem zabezpieczenia się przed czarami oraz w y ­ krycia czarownicy. P r a k t y k tych już się nie stosuje, z ich opisem s p o t k a ł a m się. t y l k o dwa razy; jeden z i n ­ f o r m a t o r ó w m a j ą c y obecnie 60 lat twierdzi, że jego babka w y k r y w a ł a czarownice. I n n i starsi ludzie wiedzą, 235 �I I . 9—17. Szopka, 88 X 76 cm i f i g u r k i drewniane z szopki, w y k . że „coś" się w t y m celu robiło, ale nie p o t r a f i l i do­ k ł a d n i e j o t y m opowiedzieć. W e d ł u g relacji wspomnia­ nego wyżej informatora n a l e ż a ł o w okresie od św. Ł u c j i (13 grudnia) do w i g i l i i Bożego Narodzenia codziennie o d k ł a d a ć po jednej szczapce drzewa, w dzień w i g i l i j n y t y m w ł a ś n i e drzewem rozpalić ogień i w garnuszku go­ t o w a ć szpilki krawieckie. Szpilki te tak k ł u ł y czarow­ nicę, że p r z y b i e g a ł a prosić o litość i odczynić czary. Trzeba było jednak p a m i ę t a ć o z a m k n i ę c i u wcześniej drzwi i okien, żeby „nie r o z d a r ł a " ze złości. Szpilek tych nie wolno g o t o w a ć zbyt długo, bo z a k ł u ł y b y c z a r o w n i c ę na ś m i e r ć . Pomimo że w e d ł u g dużej części opinii wiejskiej jeszcze po wojnie b y ł a na terenie wsi czarownica ( k i l ­ kakrotnie z a n o t o w a ł a m powtarzane z przekonaniem opo­ wiadanie o t y m , j a k diabły ją m ę c z y ł y w c h w i l i śmierci, a w końcu u r w a ł y jej głowę), nie s p o t k a ł a m się z re­ lacją o j a k i c h k o l w i e k praktykach wymierzonych prze­ 12 236 1962 r. Jan Bielski, Pólrzeczki, pow. Limanowa. ciwko niej. Jest to co prawda trudne do zbadania z w i e l u p o w o d ó w ; przede wszystkim ze w z g l ę d u na o b a w ę i n f o r m a t o r ó w przed o ś m i e s z e n i e m , a t a k ż e ze w z g l ę d u na i n d y w i d u a l n y charakter tego t y p u praktyk magicznych. M i m o tych zastrzeżeń, sądzę, że należą one już do przeszłości. I n n y zwyczaj, k t ó r y z u p e ł n i e zaginął na wsi, to roz­ dawanie b i e d n y m w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h i Za­ duszki specjalnie pieczonych na blasze „placusiów" (owsianych lub j ę c z m i e n n y c h ) z p r o ś b ą o m o d l i t w ę za dusze* z m a r ł y c h . Zwyczaj p r a k t y k o w a n y był do ok. 1914 г., w okresie m i ę d z y w o j e n n y m dawano biednym tego dnia po prostu chleb, czasem coś z odzieży lub „10 groszy na b u ł k ę " . Po ostatniej wojnie zwyczaj zu­ p e ł n i e z a g i n ą ł („teraz już i d z i a d ó w nie ma"), na co d e c y d u j ą c y w p ł y w m i a ł y p r z e o b r a ż e n i a gospodarczo-społeczne. W omawianym okresie p o j a w i ł o się we wsi nato- �miast k i l k a nowych z w y c z a j ó w . Najbardziej powszech­ ny, dotyczący całej społeczności wiejskiej, z w i ą z a n y jest właśnie z dniem Wszystkich Ś w i ę t y c h . Cmentarz, tak jak i kościół, jest w J u r k o w i e od 1913 г.; wcześniej zmarłych chowano w Dobrej. G r o b ó w wtedy nie ubie­ rano, r ó w n i e ż nie odwiedzano ich zwyczajowo („czasem kto poszedł, j a k k t o ś b l i s k i u m a r ł " , „telo co zawieźli i zakopali", „ n a j w y ż e j j a k i k w i a t e k wsadzono, żeby rósł"). Zwyczaj odwiedzania cmentarza, strojenia gro­ bów, stawiania lampek datuje się z okresu m i ę d z y w o ­ jennego. Bogatsi m i e s z k a ń c y w s i ( k t ó r y c h stać b y ł o na kupno bibuły) j u ż w k o ń c u l a t dwudziestych zaczęli w dniu Wszystkich Ś w i ę t y c h p r z y b i e r a ć groby bliskich kwiatkami i szarfami z b i b u ł y , a t a k ż e z a p a l a ć na nich świeczki. Wydaje się, że w c z e ś n i e j p o j a w i ł się z w y ­ czaj zapalania na grobach świeczek, a dopiero nieco później przystrajania g r o b ó w . U p o w s z e c h n i ł się zwyczaj dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Na pytanie, dlaczego zaczęto stroić groby, informatorzy o d p o w i a d a j ą : „ d u c h o ­ w i e ń s t w o zwróciło u w a g ę , że trzeba, p r z y s z e d ł rozkaz od biskupa", „To zniewaga dla z m a r ł y c h ludzi nie d b a ć o g r ó b , bo to może b y ć ś w i ę t y . A poza t y m w ogóle rodziny p o w i n n y swych k r e w n y c h s z a n o w a ć i księża się tego t r z y m a j ą " , „zaczęto o p i e k o w a ć się grobami, bo k s i ą d z m ó w i ł , a i r z ą d się nie sprzeciwia. Ludzie nak u p i ą b i b u ł y , żeby p o r o b i ć k w i a t y , j a d ą wszyscy na groby, to p a ń s t w o zarabia na t y m " , „ t a k a moda weszła w życie", „ k a ż d y chciał u p i ę k s z y ć swój g r ó b i tych, co za okupacji zostali zabici" (w Jurkowie jest g r ó b k i l k u osób zamordowanych przez h i t l e r o w c ó w ) . Obecnie w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h niemal wszyscy m i e s z k a ń c y w s i idą do kościoła i na cmentarz. Przyjeżdżają też k r e w n i z nowego miejsca zamieszka­ nia, czyli przede wszystkim z Ziem Zachodnich; z k a ż ­ dej rodziny przynajmniej jedna osoba, a często po k i l k a . Oczywiście o d w i e d z a j ą też groby k r e w n y c h ludzie z s ą ­ siednich w s i czy miasteczek. We Wszystkich Ś w i ę t y c h lub w p r z e d d z i e ń u p r z ą t a się groby i przystraja bardzo bogato, najczęściej k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibuły, pa­ pieru, tkaniny, często k w i a t a m i woskowanymi. Z jed- 237 �I I . 18—22. Szopka k u k i e ł k o w a i f i g u r k i z tej szopki. W y k . przed liny r o b i się w i e ń c e lub przystraja g a ł ą z k a m i . Do k r z y ż a p r z y w i ą z u j e się szeroką w s t ę g ę z k r e p i n y w r ó ż n y c n kolorach. Innego t y p u ozdoby, to r o ś l i n y : b i a ł e kuleczki „śnieguliczki", w i d ł a k i i t p . Powszechnie zapala się l a m p k i l u b świece. Ludzie przyjeżdżający na groby b l i ­ skich spoza C h y ż ó w e k p r z y w o ż ą ze sobą w i e ń c e k u p o ­ wane w miastach oraz chryzantemy. Ten sposób ubie­ rania grobu u w a ż a n y jest za „ b a r d z o p i ę k n y " , ale m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k nie k u p u j ą ani w i e ń c ó w , ani chryzantem. Ubieraniem g r o b ó w z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e kobiety, zazwyczaj starsze, p o m a g a j ą i m dzieci. Istnie­ je coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto p i ę k n i e j p r z y ­ stroi g r ó b . K a ż d a rodzina stroi „swoje groby" — r o d z i ­ ców, dzieci, w s p ó ł m a ł ż o n k a ; a jeśli nie ma kto się t y m zająć, to t a k ż e dalszej rodziny. Ogólne zasada: „stroi g r ó b ten, kto na gruncie siedzi". M i e s z k a ń c y w s i t w i e r d z ą , że kolor k w i a t ó w i szarf na grobie zależy od w i e k u z m a r ł e g o . Starszemu r o b i się k w i a t y czarne, fioletowe lub w i n n y m ciemnym k o l o ­ rze, dzieciom i m ł o d y m ludziom — białe, p o z o s t a ł y m , czyli w ś r e d n i m w i e k u — kolorowe: czerwone, niebie­ skie itp. W rzeczywistości jednak nie jest to przestrze­ gane. Ogólnie panuje tendencja do niezwykle barwnego zdobienia g r o b ó w . Zwyczaj odwiedzania g r o b ó w , strojenia ich, sta­ wiania lampek p r z e j ę t y został z miasta, częściowo pod w p ł y w e m Kościoła. I n t e r e s u j ą c e jest, że p r z e j ę t o sam zwyczaj, natomiast jego strona formalna jest odmienna. Przede wszystkim inny jest niż w m i e ś c i e sposób stro­ jenia g r o b ó w . Nawet w Dobrej, gdzie większość gro­ b ó w jest przybrana — tak j a k w C h y ż ó w k a c h — sztucz­ n y m i k w i a t a m i , szarfami z k r e p i n y i j e d l i n ą — zdecy­ dowanie p r z e w a ż a kolor czarny lub fioletowy. Charak­ terystyczne też, że pomimo pozytywnego stosunku do ozdób miejskich ( w i e ń c ó w i chryzantem), n i k t z m i e j ­ scowych nie kupuje ich. Ostatnio księża z J u r k o w a sta­ r a j ą się w p r o w a d z i ć zwyczaj ubierania g r o b ó w ż y w y m i k w i a t a m i zamiast sztucznych. Nieznanym d o t ą d we wsi zwyczajem b y ł o chodzenie po domach postaci przebranych za Stary i N o w y Rok. K i l k a lat temu d w ó c h c h ł o p a k ó w (ok. 20 lat) wieczorem w Sylwestra chodziło po domach d w ó c h osiedli w g ó r ­ nej części wsi. Stary Rok w k o ż u c h u wsadzonym k u ­ d ł a m i na wierzch, w masce z d ł u g ą s i w ą b r o d ą , t r z y ­ 238 I I wojną światową, Chyżówki, pow. Limanowa. m a ł w r ę k u w i e l k ą l a g ę ; Nowy Rok z u m a l o w a n ą twa­ rzą, ubrany za m ł o d e g o c h ł o p a k a , w y p y t y w a ł Starego, j a k m u się wiodło, czy m u b y ł o dobrze przez ten rok, na koniec go w y p ę d z a ł . Stary Rok p ł a k a ł , Nowy składał domownikom życzenia. Całe to przedstawienie chłopcy u r z ą d z i l i wyłącznie dla zabawy, nie p r z y j m o w a l i od gospodarzy niczego, „zrobili to tak j a k o ś sami od siebie". N o w y zwyczaj w p r o w a d z i ł też inny c h ł o p a k (obec­ nie lat 23), k t ó r y przez k i l k a ostatnich lat przebierał się 6 grudnia za św. M i k o ł a j a czy też „ d z i a d k a Mroza" (informator u ż y w a tych o k r e ś l e ń wymiennie). Wkładał d ł u g ą s t a r ą spódnicę, na to d ł u g ą k u r t k ę , na wierzch n a r z u c a ł serdak barani w ł o s e m do góry. Na głowę wy­ s o k ą czapę b a r a n i ą z c z e r w o n ą o p a s k ą , b r o d ę robił ze s k ó r y baraniej, okulary w s a d z a ł na nos, w r ę k ę brał l a s k ę i s t a r ą t o r b ę z c u k i e r k a m i , j a b ł k a m i , ciastkami. Głos z m i e n i a ł na „ t r z ę s ą c y " — starczy. Tak przebrany chodził — zaproszony — do k i l k u d o m ó w , gdzie były dzieci (w g ó r n e j części wsi). Raz też u ś w i e t n i ł jako dziadek M r ó z c h o i n k ę szkolną. D w a lata t e m u d w ó c h innych m ł o d y c h mężczyzn (z osiedla w centrum wsi) chodziło przebranych za św. M i k o ł a j a i Diabła. D i a b e ł był w w ą z i u t k i c h czarnych spodniach, na t w a r z y m i a ł c z e r w o n ą m a s k ę (z drewna lipowego i baraniego k o ż u c h a , z r o b i o n ą przez jednego z p r z e b i e r a ń c ó w ) , na nogach drewniane buty z czasów okupacji ( „ h u p k a ł y strasznie"), w r ę k u w i d ł y i łańcuch. D i a b e ł w c h o d z i ł ze św. M i k o ł a j e m do d o m ó w , w któ­ r y c h nie b y ł o dzieci, żeby ich nie s t r a s z y ć . Wszyscy uczestnicy tych przedstawień (Mikołaj, Stary i N o w y Rok, Diabeł) m a j ą n i e p e ł n e średnie wy­ k s z t a ł c e n i e , przez j a k i ś czas przebywali poza wsią. Skąd znają te zwyczaje, nie u m i e j ą określić (prasa, książki, radio, telewizja?). Wiele dawnych o b r z ę d ó w jest w C h y ż ó w k a c h jesz­ cze obecnie p r a k t y k o w a n y c h ; większość z nich wykazuje tendencje z a n i k a j ą c e , ale są i w p e ł n i ż y w o t n e , akcep­ towane przez wszytkie grupy w i e k u , m a j ą c e wystarcza­ j ą c e uzasadnienie w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w wsi. Nie­ liczne w y k a z u j ą nawet tendencje rozwojowe. Istotną r o l ę - w u t r z y m a n i u n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w odgrywa Ko­ ściół, szczególnie jeśli o b r z ę d jest z w i ą z a n y z liturgią kościelną. Do o b r z ę d ó w czy z w y c z a j ó w nie wykazują­ cych tendencji zanikowych m o ż n a by zaliczyć np. sta- �• wianie choinki, ś w i ę c e n i e jedzenia w W i e l k ą S o b o t ę , święcenie kredy, wody i j a ł o w c a w dzień Trzech K r ó l i . Tendencje rozwojowe widoczne są szczególnie w z w y czaju stawiania choinki. Charakterystycznym p r z y k ł a dem zwyczaju bardzo ż y w o t n e g o , podtrzymywanego przez Kościół, jest procesja w Boże Ciało. Mimo stałego, ż y w e g o p r a k t y k o w a n i a tych zwyczajów, podlegają one p e w n y m p r z e o b r a ż e n i o m , z a r ó w n o jeśli chodzi o s t r o n ę f o r m a l n ą , j a k i uzasadnienie stosowania. Przemiany d o k o n u j ą c e się w dziedzinie tradycyjnej obrzędowości dorocznej we w s i C h y ż ó w k i s ą bardzo różnorodne. U w a r u n k o w a n e s ą przede wszystkim zmianami w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i , spowodowanymi przeobrażeniami w życiu g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y m i k u l turalnym. Z m i e n i a j ą się zapatrywania ludzi, rozwija się u m y s ł o w o ś ć . Jest to p r z y c z y n ą zaniku dotychczasowej t r e ś c i o b r z ę d ó w , zmiany i c h funkcji. Pod o k r e ś l e n i e m „treść społeczna z w y c z a j ó w " rozumiem rolę, j a k ą odg r y w a j ą one w ś w i a d o m o ś c i badanej zbiorowości w i e j skiej (uzasadnienie stosowania zwyczajów, motywy s k ł a n i a j ą c e do ich przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) . C a ł k o w i t a zmiana t r e ś c i obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana f u n k c j i jest w y j ą t k o w a . W ogromnej większości w y p a d k ó w n a s t ą p i ł o jedynie częściowe zatarcie dawniej z w i ą z a n y c h z o b r z ę d e m treści. N i e k t ó r e obrzędy, ma­ j ą c e w okresie w c z e ś n i e j s z y m r ó ż n o r o d n e funkcje, obecnie spełniają t y l k o j e d n ą z nich, np. są formą r o z r y w k i , zabawy l u b też o t r z y m u j ą funkcję w t ó r n ą , Z m i e n i ł się też stosunek ludzi do o b r z ę d ó w o cha­ rakterze magicznym, w y r a ź n i e m o ż n a zaobserwować proces zanikania w i a r y w s k u t e c z n o ś ć obrzędu, proces b ę d ą c y często na etapie, k t ó r y n a z w a ł a b y m „ b r a k i e m 4 239 �w i a r y z r ó w n o c z e s n y m b r a k i e m niewiary". S t ą d niejed­ nokrotnie w y s t ę p u j e praktykowanie o b r z ę d ó w , bo „co prawda nie pomogą, ale i nie z a s z k o d z ą " ; lub po p r o ­ stu dla zachowania t r a d y c j i czy z przyzwyczajenia. Na­ stępuje t u często, przy d ą ż e n i u do zachowania czysto z e w n ę t r z n y c h form, zanik t r e ś c i zwyczaju lub prze­ kształcenie zespołu w i e r z e ń ze zwyczajem t y m z w i ą z a ­ nych. B y w a i odwrotnie — ginie zwyczaj, z a n i k a j ą formy z e w n ę t r z n e , pozostaje natomiast w ś w i a d o m o ś c i ludzi obawa przed siłami magicznymi, losem, przypad­ kiem, pozostaje p r z e s ą d . Zmienia się też społeczna ranga o b r z ę d u . Uczest­ nictwo w obrzędzie l u b p i ę k n e wykonanie przedmiotu obrzędowego' b y ł o ź r ó d ł e m dumy i powodem w y r ó ż n i e ­ nia w społeczności wiejskiej, obecnie ogromnie zawęził się k r ą g ludzi, dla k t ó r y c h ma to j a k i e ś znaczenie. Jak już w s p o m n i a ł a m , większość przemian o b r z ę ­ d ó w jest odzwierciedleniem procesu ich zanikania. Wszel­ kie zasygnalizowane wyżej zjawiska zachodzące w ś w i a ­ domości m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k są w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu w y n i k i e m tego procesu. Są one r ó w ­ nocześnie p r z y c z y n ą zmian w samym przebiegu o b r z ę ­ dów, zmian formalnych oraz zmian w składzie osób bio­ r ą c y c h udział w obrzędzie, z a r ó w n o w charakterze uczestnika, j a k i odbiorcy. Poniżej zestawiam te zmiany zaobserwowane w Chy­ żówkach, należy jednak p a m i ę t a ć , że w poszczególnych o b r z ę d a c h w y s t ę p u j ą r ó w n o c z e ś n i e przemiany r ó ż n e g o typu: — zmienia się częstość w y s t ę p o w a n i a obrzędu, tzn. z r e g u ł y jest on rzadziej p r a k t y k o w a n y ; — n a s t ę p u j e zmiana w i e k u u c z e s t n i k ó w o b r z ę d u lub rozszerzenie w i e k u ludzi, k t ó r z y obrzęd k u l t y w u j ą (naj­ częściej jest to obniżenie granicy wieku); — w y s t ę p u j e zanik podziału w e d ł u g płci uczestni­ k ó w obrzędu; 23 240 — zmiana pozycji społecznej osób n a l e ż ą c y c h do grupy o b r z ę d o w e j l u b w y k o n u j ą c y c h p r a k t y k i zwycza­ jowe; — zmiana o d b i o r c ó w o b r z ę d ó w o charakterze wido­ wiskowym; — zmiana czasu p r a k t y k o w a n i a zwyczaju; — zmiana a k c e s o r i ó w o b r z ę d o w y c h (zarówno ma­ t e r i a ł u , j a k i sposobu wykonania); — zmiana rodzaju o b r z ę d u , czyli np. zamiana j e d ­ nego t y p u w i d o w i s k a na i n n y ; — zanikanie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d u przy r ó w n o c z e s n y m p o j a w i a n i u się nowych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h żywotnych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h zanikających. Jedynym na terenie w s i C h y ż ó w k i przykładem c a ł k o w i t e j zmiany t r e ś c i o b r z ę d u wraz ze z m i a n ą f u n k ­ cji jest „ o g r a b e k " . Z a m o ż n i e j s i gospodarze najmowali kobiety (dziewczęta i m ł o d e m ę ż a t k i ) do żęcia zboża; często „ s p r a w i e n i e ograbka" b y ł o j e d y n ą przyrzeczoną f o r m ą z a p ł a t y . „ J a k nie b y ł o s t a ć kogo na zapłacenie za żęcie, to obiecał, że ograbek sprawi". Żęcie o d b y w a ł o się najczęściej „przy m i e s i ą c k u " , na z a k o ń c z e n i e dziew­ częta w i ł y ze zboża, k t ó r e żęły, rodzaj w i e ń c a lub, jeśli nie b y ł o na to czasu, to ostatni snopek u b i e r a ł y pol­ n y m i k w i a t k a m i lub przygotowanymi wcześniej k w i a t ­ k a m i z b i b u ł k i . Snopek ten p r z y n o s i ł y gospodarzowi, ś p i e w a j ą c : „ I d z i e m a , idziema, ograbek niesiema, jak go nie przyjmiecie, to go przepijema". Gospodarz często­ w a ł je w ó d k ą , gospodyni w y n o s i ł a kołacz z serem, chleb, k i e ł b a s ę i t p . ; umawiano się, że za k i l k a d n i gospodarze u r z ą d z ą z a b a w ę u siebie w domu lub w karczmie. Przez ten czas kobiety u w i ł y ze snopka „ o g r a b e k " , przy­ stroiły k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i , k o g u t k a m i z sera. W u m ó ­ wiony dzień p r z y n o s i ł y go gospodyni ś p i e w a j ą c specjal- 24 �II, 23—25. „Żywa szopka" z Lubomierza, pow. L i m a n o w a (na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, 1971 г.). ne na tę okazję piosenki. P r z y c h o d z i ł a muzyka, scho­ dzili się chłopcy i dziewczęta z całej wsi, a czasem tak­ że z sąsiednich („jak ograbek b y ł na Wilczycach, to Chyszówki szły"). Dziewczęta, k t ó r e p r a c o w a ł y , po kolei tańczyły z ograbkiem na głowie, ś p i e w a j ą c okoliczno­ ściowe piosenki, пр.: A ty, ograbecku, Bardzoś ty jest ł a d n y , Bo cie ta u w i ł y Te chysowskie panny. A ty, ograbecku, Bardzoś ty ubity, Bo cie ta u w i ł y Chysowskie kobity. Gospodyni częstowała (wódka, kołacz, kawa l u b her­ bata, czasem kiełbasa, piwo itp.); p o c z ę s t u n e k dosta­ wały tylko najęte do pracy kobiety, ale t a ń c z y l i wszys­ cy, nigdy nikogo nie wypraszano; za m u z y k ę płacili mężczyźni („hulali do rana"). Ograbek w tej formie o d b y w a ł się do I I wojny światowej, ale już w latach trzydziestych b y ł rzadziej organizowany. Był on f o r m ą z a p ł a t y za żęcie zboża, a jednocześnie spełniał rolę zwyczaju towarzyskiego. Na ograbek przychodził kawaler, k t ó r y „chciał se p o s z u k a ć dziewkę" i panna, „której kawaler b y ł potrzebny", przy­ chodzili wszyscy, którzy m i e l i ochotę p o t a ń c z y ć . Ogra­ bek sprawiali średnio zamożni gospodarze; informatorzy t w i e r d z ą , że nigdy ci najbogatsi (bardzo zresztą nielicz­ ni), „ b o g a t e m u żal było pieniędzy". R ó w n i e ż z najbo­ gatszych d o m ó w nie przychodzili tańczyć, „bo i m wstyd było, że bogacz idzie do biedaka". Po ostatniej wojnie k i l k a razy s p r a w i a ł ograbek ksiądz. Zabawa o d b y w a ł a się u k t ó r e g o ś z gospodarzy. Zaproszeni byli wyłącznie ludzie, k t ó r z y pracowali, z r o d z i n ą . I n n i , nieliczni, jeśli chcieli się p o b a w i ć , pro­ sili o pozwolenie pozostania. Obecnie o g r a b k ó w „nie sprawia się", natomiast k o ­ biety w i j ą czasem sam wieniec i wieszają w izbie dla ozdoby. Od 1965 r. co r o k u organizowane są uroczyste do­ żynki — powiatowe lub rejonowe. O d b y w a j ą się one w r ó ż n y c h wsiach (1965 — w J o d ł o w n i k u , 1966 i 1968 — w Jurkowie, 1969 — w Dobrej, 1970 — we wschodniej części powiatu). Najbardziej uroczyste dożynki — we­ dług oceny mieszkańców Chyżówek — odbyły się w 1968 r. w Jurkowie. Na p o c z ą t k u uroczystości prze­ wodniczący Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej p r z y w i t a ł zebranych, wygłosił p r z e m ó w i e n i e ; n a s t ę p n i e delegacje kobiet z poszczególnych w s i wręczały wieńce miejscowym w ł a d z o m i przedstawicielom powiatu. K a ż d a delegacja w r ę c z a j ą c wieniec ś p i e w a ł a ułożone wcześniej p r z y ś p i e w k i . Na z a k o ń c z e n i e uroczystości przedstawione zostało widowisko regionalne: wesele Jurkowskie, przy­ gotowane przez Koło G o s p o d y ń Wiejskich z Jurkowa. R ó w n o c z e ś n i e czynna b y ł a w Jurkowie wystawa r o l ­ nicza: upraw, o g r ó d k ó w kwiatowych i warzywnych, z w i e r z ą t hodowlanych i t d . 241 �Wieńce z C h y ż ó w e k p r z y g o t o w y w a ł a 31-letnia obec­ nie kobieta, sekretarz K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich. Nigdy dawniej nie w i ł a o g r a b k ó w . „ T a k sama ze siebie" się nauczyła, w j a k i e j ś gazecie w i d z i a ł a takie w i e ń c e . Nie­ k t ó r e ograbki przygotowane na d o ż y n k i przez chyżow i a n k i , tak j a k i przez j u r k o w i a n k i , m i a ł y k s z t a ł t zu­ p e ł n i e odmienny od tradycyjnego. P o s i a d a ł y f o r m ę fe­ retronu, zdobione były k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i i serkami owczymi w k s z t a ł c i e k o g u t ó w , jeleni i gołębi. Na szczy­ cie w i d n i a ł orzeł, pomalowany na biało. Szczyt ograbka z Półrzeczek zdobiła figurka g ó r a l a w stroju p o d h a l a ń ­ skim, z c i u p a g ą . Inne ograbki b y ł y u w i t e w e d ł u g daw­ nych w z o r ó w , jednak w centralnym punkcie m i a ł y m o ­ t y w orła zrobionego z kłosów. P r z y ś p i e w k i ułożone przez kobiety z C h y ż ó w e k nie m i a ł y absolutnie nic w s p ó l n e g o z tradycyjnymi. Prześ p i e w k i te ( a u t o r k ą ich b y ł a ta sama kobieta, k t ó r a w i ł a wieńce), z a w i e r a ł y p o d z i ę k o w a n i a , a r ó w n o c z e ś n i e p r o ś b y do w ł a d z gromadzkich i p o w i a t o w y c h o takie inwestycje, j a k budowa drogi czy elektryfikacja w s i . Oto p r z y k ł a d : Nie damy spokoju dziś c a ł e m u ś w i a t u , W i t a m y też p i ę k n i e tych gości z powiatu. W y szanowni goście i powiecie drogi, Byście zobaczyli jakie mamy drogi. Nie rób nam powiecie tyle n a u m y ś l n i e , Niechże na C h y ż ó w k a c h też ś w i a t ł o zabłyśnie. Ten kochany p o w i a t c h w a l i ć t e ż b ę d z i e m y , Za t o co nam zrobią z góry d z i ę k u j e m y . Jeszcze m y t u dzisiaj k o m u ś z a ś p i e w a m y I n a s z ą milicję t r o c h ę poruszamy. 242 Kochana w ł a d z u c h n o , rządzisz n a m i ł a d n i e , Czasem nam mandacik do kieszeni wpadnie. Lecz na was i za to k a ż d y dobrze patrzy, Niech się dobrze wiedzie w waszej trudnej pracy. W s p ó ł c z e s n e d o ż y n k i s ą tak o d r ę b n e od dawnego ograbka, że w ł a ś c i w i e m o ż n a by chyba m ó w i ć o cał­ k i e m i n n y m zwyczaju. W y s t ę p u j e t u z u p e ł n y zanik tre­ ści obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana jego f u n k c j i , a także w y p ł y w a j ą c a z tego zmiana a k c e s o r i ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą i l u s t r a c j ą przemian w obrzędo­ wości jest zwyczaj k o l ę d o w a n i a . We w s i chodziły po domach g r u p y k o l ę d n i c z e r ó ż n e g o rodzaju, a w i ę c z szop­ ką, grupy p r z e b i e r a ń c ó w : Ż y d z B y k i e m , Cygan z Kozą, czasem t a k ż e inne postacie, chłopcy z g w i a z d ą , chłopcy przebrani za Trzech K r ó l i . Ostatnio — t a k ż e grupa ko­ lędnicza „ ż y w a szopka". Grupy te zaczynały dawniej chodzić w d z i e ń Bożego Narodzenia, od lat trzydzie­ stych pod w p ł y w e m księży — w dzień ś w . Szczepana (bo „Boże Narodzenie to strasznie wielkie święto"), a k o ń c z y ł y w Trzech K r ó l i . Z a c h o w a ł a się jeszcze w C h y ż ó w k a c h jedna szopka z kukiełkami. Chodziło z n i ą k i l k u mężczyzn, często starszych. Jeden, w ł a ś c i c i e l szopki, „puszczał l a l k i " (by­ ło i c h ponad 20) m ó w i ą c i ś p i e w a j ą c odpowiednie tek­ sty, d w ó c h i n n y c h m ę ż c z y z n p o m a g a ł o . Zawsze towa­ r z y s z y ł a i m muzyka. Przedstawienie szopkarskie odby­ w a ł o się w izbie, najczęściej proszono szopkarzy do t y c h d o m ó w , gdzie b y ł y m a ł e dzieci. Często, gdy szopkarze d a w a l i przedstawienie, schodzili się ludzie z ca­ łego osiedla. Zwyczaj chodzenia z szopką zaginął. Ostat­ n i raz szopkaree chodzili w czasie okupacji. �U. 26. Dziady S m i g u ś n e z Dobrej, pow. Limanowa. W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . W l . Orkana w Rabce. U . 27. „ Ż y w a szopka" ze Szczawy, pow. Limanowa. Najpopularniejsze do ostatnich lat grupy kolędnicze stanowili Żyd z B y k i e m , l u b Cygan z K o z ą ; b y w a ł o , że chodzili także razem. Ż y d m i a ł m a s k ę na twarzy, na plecach garb, ubrany b y ł w j a k i ś ciemny c h a ł a t , w r ę ­ ku trzymał torbę i „berło". Zawsze m i a ł s k ó r k ę z jeża („wszyscy go skubali, to m u s i a ł się czymś b r o n i ć " ) , cza­ sem również z jeża b r o d ę . Cygan b y ł cały wysmaro­ wany, miał psa zrobionego z k o ż u c h a , wypchanego sło­ mą, włóczył go za sobą na ł a ń c u s z k u („nóg to nie m i a ­ ło"). Byk i Koza były „ p i ę k n i e wyszykowane", z k ł a ­ piącą dolną szczęką. Z g r u p ą zawsze szła muzyka (basy, skrzypce, czasem harmonia). Podchodzili pod okno ś p i e ­ wając kolędy. J e ś l i ich zaproszono do ś r o d k a , zaczynali przedstawienie. Było ono bardzo r ó ż n e , w dużej mierze zależało od inwencji a k t o r ó w . Więc np. Ż y d w c h o d z i ł do izby wciągając Byczka, k t ó r y z p o c z ą t k u nie m ó g ł się zmieścić, n a s t ę p n i e Ż y d s p r z e d a w a ł r ó ż n e przed­ mioty, lekarstwa, zbierał s k ó r k i z zająca. Cygan wcho­ dził ciągnąc swojego „ n i b y psa", u d a w a ł , że „ t o " nie może wejść, szarpał tak, żeby poleciało na panny. Koza wchodziła do domu, wszędzie z a g l ą d a ł a , w s k a k i w a ł a na piec, na łóżko („jak zgrabny c h ł o p a k był"), b o d ł a co ładniejsze panny. Ż y d p r o s i ł o wiaderko, doił kozę l u b byczka. Cygan „ w y z g a r n i a ł " wszystkie panny w jeden kąt, po czym k o p n i ę t y przez kozę, w y w r a c a ł się na dziewczęta z w i a d r e m p e ł n y m wody. P r z y n o s i ł z d r u ­ giego pokoju ze skrzyni rzeczy gospodarza i chciał m u je sprzedawać, Żyd bił go za k r a d z i e ż . Ż y d zachwa­ lając h a n d l o w a ł byczkiem czy kozą, z w i e r z ę zdychało, Żyd je cucił odczyniając u r o k i i t p . W skład tej grupy k o l ę d n i c z e j wchodzili mężczyźni dorośli, kawalerowie i żonaci. Z d a r z a ł o się, że b y l i to mężczyźni w ś r e d n i m w i e k u . Chodzili po domach od wieczora przez całą noc. W osiedlu, k t ó r e odwiedzili, szli „za p o r z ą d k i e m " od domu do domu, nikogo nie opuszczając, żeby „ d e s p e k t u nie było". Zazwyczaj wie­ dzieli, gdzie gospodarze ich zaproszą, więc szli tam na k o ń c u . W innych domach ś p i e w a l i k o l ę d y i dawali k r ó ­ ciutkie przedstawienie t y l k o pod oknami. Tam, gdzie ich wpuszczono, po przedstawieniu t a ń c z o n o do rana. Zawsze c z ę s t o w a n o k o l ę d n i k ó w w ó d k ą i jedzeniem, a t a k ż e wynagradzano ich p i e n i ę d z m i . J e ś l i gospodarz zaprosił k o l ę d n i k ó w do izby, m u s i a ł i m oczywiście w i ę ­ cej zapłacić niż za przedstawienie pod oknami (pod oknami 10—20 zł, w domu ok. 50 zł). W C h y ż ó w k a c h jeszcze przed paroma laty chodziły takie grupy kolędnicze. Do I I w o j n y ś w i a t o w e j b y ł z w y ­ czaj, że ten sam mężczyzna przez wiele lat chodził „za Ż y d a " , „pod k o z ę " i t d . Istnieje nawet nazwa „ B a r a n ó w k a " , k t ó r a wzięła podobno swój p o c z ą t e k od prze­ zwiska „ B a r a n " , nadanego gospodarzowi, gdyż stale chodził po kolędzie „pod barana" (co świadczyłoby o uczestnictwie takiej postaci w przedstawieniu k o l ę d n i ­ czym). Gospodarz ten u m a r ł ok. 40 lat temu. Żyje na­ tomiast jeszcze mężczyzna, na k t ó r e g o wołają „ C y g a n e k od Copka", p o n i e w a ż p r z e b i e r a ł się za Cygana (mieszka na osiedlu „u Copka"). J e ś l i chodzi o ocenę sytuacji społecznej członków grupy o b r z ę d o w e j , istnieją r o z b i e ż n e zdania. Część i n ­ f o r m a t o r ó w twierdzi, że po kolędzie chodzili t y l k o l u ­ dzie biedni, druga część — że stan m a j ą t k o w y nie m i a ł ż a d n e g o znaczenia. Żyjący jeszcze członkowie tych grup czują się nieco u r a ż e n i stwierdzeniem, że chodzili, aby zarobić t r o c h ę pieniędzy. Jako główny cel p o d a j ą m o ż - 243 �liwość zabawy, r o z r y w k i , „ p o h u l a n i a " . Niewątpliwie jednak r ó w n i e w a ż n y m celem — przynajmniej u nie­ k t ó r y c h grup — było zdobycie p i e n i ę d z y . T y m bardziej że wszyscy informatorzy zgodnie t w i e r d z ą , że po k o l ę ­ dzie nie chodzili gospodarze najbogatsi ani i c h syno­ wie. W s p o m n i e ć należy jednak, że przy obsadzaniu po­ szczególnych r ó l w przedstawieniu k o l ę d n i c z y m istotne znaczenie m i a ł y zdolności aktorskie, a więc odpowiedni sposób odegrania postaci, zręczność, inwencja, u m i e ­ jętność ładnego śpiewu itp. Po I I wojnie ś w i a t o w e j ogromnie z m n i e j s z y ł a się ilość grup kolędniczych. Poza t y m organizowane są one sporadycznie, nie m a j ą ż a d n y c h cech t r w a ł o ś c i . Cel tworzenia tych grup jest w y ł ą c z n i e r o z r y w k o w y . W skład grupy w c h o d z ą t y l k o młodzi mężczyźni (18—30 lat). K o ­ lędnicy i d ą do gospodarzy, k t ó r z y ich wcześniej zapro­ s i l i ; jednego wieczoru o d w i e d z a j ą t y l k o jeden dom. Nie o t r z y m u j ą wynagrodzenia, są jedynie ugaszczani przez d o m o w n i k ó w . Muzyce p ł a c ą t a ń c z ą c y . Z m i e n i ł o się t r o ­ chę przebranie a k t o r ó w , t o w a r z y s z ą c a muzyka to akor­ deon i „bobon". W 1969 r. we w s i chodziła t y l k o jedna grupa k o l ę d ­ nicza. Charakterystyczne, że b y ł a to tzw. „ ż y w a szopka". Dawniej na terenie C h y ż ó w e k nie było takich grup. Cza­ sami jedynie przychodzili k o l ę d n i c y z „ ż y w ą s z o p k ą " z innych wsi — z Kamienicy, Szczawy, Zalesia. Była to zawsze duża grupa (ok. 20 osób), przedstawienie t r w a ł o „strasznie długo" i trzeba było i m drogo zapłacić. Do domu więc zapraszali ich nieliczni, najczęściej k r e w n i lub znajomi. I I . 28. Dziady Ś m i g u ś n e z Dobrej, pow. L i m a n o w a . W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizo­ w a n y m przez Muz. i m . Wł. Orkana w Rabce 1971 r. W s p ó ł c z e s n a „ ż y w a szopka" została zorganizowana przez dwudziestokilkuletniego mężczyznę, k t ó r y pochodzi z M ł y ń c z y s k (wsi oddalonej o k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w ) , a „ożenił się do C h y ż ó w e k " . Grupa w z o r o w a ł a się na dawnych przedstawieniach pokazywanych w M ł y ń c z y skach. J e d n ą z r ó l , n a j w a ż n i e j s z ą a zarazem n a j t r u d ­ niejszą (Żyda), o d g r y w a ł c h ł o p a k z tej w s i , k r e w n y organizatora. Prócz niego w przedstawieniu wzięło u d z i a ł d z i e w i ę c i u m ł o d y c h mężczyzn (w większości k a ­ walerowie). Sytuacja materialna nie m i a ł a ż a d n e g o zna­ czenia w wyborze a k t o r ó w . W y s t ę p o w a l i t y l k o „ n a za­ proszenie". Uczestnicy t w i e r d z ą , że „ ż y w a szopka" jest ł a d n i e j s z a , „ m o ż n a coś p o k a z a ć " , dlatego w y b r a l i w ł a ­ śnie to przedstawienie. Wzięły w n i m udział n a s t ę p u ­ j ą c e postacie: czterej Pastuszkowie, Anioł, M i l i c j a n t -Hetman, k r ó l Herod, dwaj S ł u d z y - Ż o ł n i e r z e , Żyd, Ś m i e r ć , Diabeł, Cygan, Cyganka, Czarownica. P u b l i c z n o ś ć b y ł a liczna, z całego osiedla, a także s ą s i e d n i c h ; p r z y s z ł o też k i l k u w i d z ó w (znajomych) z i n ­ nych w s i . Reakcja publiczności b y ł a bardzo ż y w a , szcze­ gólnie w miejscach, w k t ó r y c h aktorzy w t r ą c a l i j a k ą ś u w a g ę dotyczącą kogoś z C h y ż ó w e k . C a ł e przedstawie­ nie, k t ó r e m i a ł o t r a d y c y j n y schemat, w y p e ł n i o n e było z a i m p r o w i z o w a n y m i ż a r t a m i i dowcipami. W ostatnim r o k u we w s i nie c h o d z i ł a ż a d n a grupa kolędnicza, z w y j ą t k i e m „ g w i a ź d z i a r z y " . Uczestnicy ze­ szłorocznego przedstawienia t w i e r d z ą , że „nie ma k t o " tego r o b i ć , organizator poprzedniej „żywej szopki" prze­ niósł się na Ziemie Zachodnie, inny członek zespołu ożenił się, jeszcze i n n e m u „coś w y p a d ł o " . Nie są zde­ cydowani, czy w p r z y s z ł y m r o k u b ę d ą p r z y g o t o w y w a ć j a k i e ś przedstawienie. Innego t y p u o b r z ę d e m k o l ę d n i c z y m jest chodzenie po domach c h ł o p c ó w z g w i a z d ą ; chodzą oni po dwóch, trzech, zbliżają się pod okna i k r ę c ą c rozświetloną g w i a z d ę ś p i e w a j ą kolędy. Jest to zwyczaj dawny, nadal p r a k t y k o w a n y , lecz nieco rzadziej. Obecnie chodzą „za g w i a ź d z i a r z y " chłopcy w w i e k u 9—12 lat, przed w o j n ą t a k ż e nieco starsi. Daje i m się za to „ze 2 złote", przed w o j n ą „z 10 groszy". Zwyczaj ten ma charakter w y ­ bitnie zarobkowy: przed w o j n ą „ g w i a ź d z i a r z a m i " b y l i synowie n i e z a m o ż n y c h gospodarzy, obecnie po prostu chłopcy, k t ó r z y chcą „ z e b r a ć t r o c h ę grosza". Podobnie w y ł ą c z n i e zarobkowy charakter m i a ł o dawniej i ma obecnie przebieranie się 6 stycznia za Trzech Króli (długie szaty, m a s k i na t w a r z y , b e r ł o w r ę k u ) i śpie­ wanie po domach kolęd z w i ą z a n y c h z t y m ś w i ę t e m . Za Trzech K r ó l i zawsze chodzili chłopcy w w i e k u szkol­ nym. Obecnie zwyczaj zanika — coraz mniej jest ta­ kich przebierańców. O b r z ę d y k o l ę d n i c z e są i l u s t r a c j ą r ó ż n e g o t y p u prze­ mian. W y s t ę p u j ą w i ę c rzadziej, z m i e n i ł się czas prak­ tykowania o b r z ę d u , zmienia się w i e k u c z e s t n i k ó w , od­ biorcy w i d o w i s k nie są p r z y p a d k o w i (miejsce w y s t ę p u jest w c z e ś n i e j uzgodnione), p o j a w i ł y się nowe obrzędy, j a k „ ż y w a szopka", a r ó w n o c z e ś n i e n i e k t ó r e stare prze­ stano k u l t y w o w a ć (szopka k u k i e ł k o w a ) , z a n i k ł y po­ działy społeczne w grupach k o l ę d n i c z y c h , stroje, maski i inne akcesoria w w i ę k s z y m niż dawniej stopniu są kupowane w mieście, a t a k ż e m a t e r i a ł , z k t ó r e g o są wyrabiane, obecnie jest często pochodzenia miejskiego. Częściowo z m i e n i ł się t a k ż e cel o b r z ę d u . Zdecydowanie zaś nie n a s t ą p i ł a zmiana płci w skła­ dzie grup o b r z ę d o w y c h . Zawsze a k t o r a m i b y l i i są obecnie mężczyźni l u b chłopcy, bez w z g l ę d u na to, czy rola jest kobieca, czy m ę s k a . Na pytanie, dlaczego ko­ biety nie chodzą po kolędzie, z r e g u ł y pada odpowiedź w rodzaju: „gdzie by t a m baby chodziły", „ludzie by się ś m i a l i " i t p . W jednej z pobliskich w s i natomiast 244 �(Lubomierz) w skład grupy kolędniczej „ ż y w a szopka" wchodzi dziewczyna, g r a j ą c a r o l ę A n i o ł a i Ż o n y Heroda. Cel przedstawienia tak przygotowanego b y ł jednak zde­ cydowanie odmienny, z m i e n i ł a się z u p e ł n i e jego f u n k ­ cja, p o n i e w a ż b y ł pokazywany na konkursie l u d o w y c h obrzędów dorocznych, organizowanych przez Muzeum im. W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce. Podobne p r z e o b r a ż e n i a , j a k w o b r z ę d a c h k o l ę d n i ­ czych, m o ż n a też z a o b s e r w o w a ć w zwyczaju „chodzenia po śmiguście". W C h y ż ó w k a c h w P o n i e d z i a ł e k W i e l k a ­ nocny chodzili p r z e b i e r a ń c y dwojakiego rodzaju: „ d z i a ­ dy ś m i g u ś n e " i Cyganie. B y l i to w y ł ą c z n i e młodzi m ę ż ­ czyźni; najczęściej kawalerowie, ale nieraz t a k ż e ż o ­ naci. Dziad w k ł a d a ł „ s t a r g a n e spodnie", serdak w ł o s e m na wierzch, nogi o w i j a ł słomą, nieraz t a k ż e cały się opasywał p o w r ó s ł a m i , na t w a r z y m i a ł m a s k ę , n a j c z ę ­ ściej z baraniego k o ż u s z k a , na g ł o w i e w y s o k ą c z a p k ę słomianą, z a k o ń c z o n ą trzema s ł o m i a n y m i warkoczami, p r z y b r a n ą w s t ą ż k a m i z czerwonej k r e p i n y . W r ę k u k i j i koszyk o w i n i ę t y słomą, czasami też specjalnie zro­ biona sikawka. Niekiedy D z i a d o w i t o w a r z y s z y ł a Dziadówka, podobnie ubrana, lecz w s p ó d n i c y . Niosła na r ę k u l u b na plecach dziecko — k u k ł ę ze szmat. Cyganie też chodzili w maskach, czasem uczernieni sadzami l u b w ę g l e m . „ J a k z m y ś l n y kawaler b y ł " , to twarz p r z y k r y ł c i e n k ą s k ó r k ą , w y s m a r o w a n ą czasem m a z i d ł e m z tłuszczu i sadzy l u b p a s t ą do b u t ó w i po­ tem „ w y c a ł o w a ł panny". Cyganka, tak j a k D z i a d ó w k a , niosła dziecko, często m i a ł a w i e l k i brzuch. Czasami towarzyszył i m „ z i a n d a r " , po I I wojnie ś w i a t o w e j za­ mieniony na M i l i c j a n t a . Gdy Cygan l u b Cyganka coś ukradli, M i l i c j a n t i c h gonił, ł a p a ł , b i ł i t p . S m i g u ś n i c y zaczynali chodzić po domach o świcie, czasem jeszcze w nocy, k o ń c z y l i około godziny 9—10. Z a r ó w n o Dziady j a k i Cyganie podchodzili pod okno, czasami wchodzili do izby. Dziady „ t u r c z a ł y " ( t r r r r r r ) , prosiły o jajeczko. Domownicy, szczególnie d z i e w c z ę t a , polewali ś m i g u ś n i k ó w w o d ą , a s m i g u ś n i c y d o m o w n i ­ ków. J e ś l i było ciepło, to Dziad czy Cygan w c i ą g a ł k o ­ biety do rzeki; „ w y h u l a ł się z n i ą po wodzie", dziew­ czyna p r ó b o w a ł a ś c i ą g n ą ć m u m a s k ę , żeby r o z p o z n a ć , kto się p r z e b r a ł . Cyganie u d a w a l i , że k r a d n ą , Cygan bił C y g a n k ę , potem nad n i ą p ł a k a ł , czasem Cyganka kładła się do łóżka i u d a w a ł a , że rodzi. „ P r z e d s t a w i e ­ nie" zależało oczywiście od p o m y s ł o w o ś c i ś m i g u ś n i k ó w . „Największą r a d o ś ć " s m i g u ś n i c y m i e l i , gdy domow­ nicy jeszcze spali. J e ś l i d r z w i nie b y ł y z a m k n i ę t e , to polewali ich na łóżkach. „ J a k panny b y ł y zuchowate" i wcześniej wody n a n i o s ł y , to p o w y l e w a l i , „ n i e r a z po kolana wody w izbie b y ł o " . „Robili despety, w y b r y k i " , np. k i e d y ś p o p r z e w i ą z y w a l i psy z jednego osiedla na drugie. „ U ś m i a ł się człowiek, m ł o d y był, to go cie­ szyło". Ś m i g u ś n i k o m dawano j a j k a — z a r ó w n o Dziadom, jak i Cyganom. Z r e s z t ą o n i w c h o d z ą c do domu l u b pod oknami m ó w i l i : „ m o j a gosposiu, dajcie m i też jajeczko". Potem dzielili się t y m i j a j k a m i l u b w s p ó l n i e s m a ż y l i („mieli m y ś w i ę t a " ) . Nie wszystkie grupy jednak zbie­ r a ł y jajka, n i e k t ó r z y „ t y l k o dla hecy szli", niosąc ze sobą dziurawy koszyk. K i l k a l a t temu jeden z m i e s z k a ń c ó w w s i (pracu­ jący sezonowo pod K r a k o w e m ) w p r o w a d z i ł zwyczaj przebierania się w P o n i e d z i a ł e k Wielkanocny za Diabła, k t ó r y t o w a r z y s z y ł Cyganom i M i l i c j a n t o w i . Obecnie coraz, mniej jest ś m i g u ś n i k ó w i chodzą co­ raz rzadziej. Zdecydowanie zanika zarobkowa funkcja obrzędu, w y b i j a się natomiast — dawniej zresztą r ó w ­ nież bardzo istotna — funkcja zabawowa. Z a n i k ł a na- I I . 29. Dziady Ś m i g u ś n e . Dobra, pow. Limanowa, 1912 r. tomiast j u ż zupełnie magiczna rola o b r z ę d u ; pozosta­ łości jej m o ż n a dostrzec w wypowiedzi 62-letniego i n ­ formatora: „ d a w n i e j j a k nie było Dziada po śmiguście, to j u ż b y ł zły rok", przewidywano wtedy nieurodzaj. Jak w s p o m n i a ł a m , p o j a w i a j ą się teraz nowe postacie w ś r ó d ś m i g u ś n i k ó w , zmienia się nieco ich ubiór i akce­ soria o b r z ę d o w e (maski kupne, obok drewnianych sika­ wek p o j a w i ł y się żelazne). Natomiast tak j a k przy ob­ r z ę d a c h k o l ę d n i c z y c h , nie z m i e n i ł a się płeć uczestników. Tendencje do zaniku p o d z i a ł u uczestnictwa w e d ł u g płci w y k a z u j ą takie zwyczaje, j a k święcenie palm w Niedzielę P a l m o w ą czy ziela w dzień M a t k i Boskiej Zielnej. Wykonanie i zaniesienie palmy do kościoła należało tradycyjnie do mężczyzn, szczególnie zajmowali się t y m kawalerowie, jeśli jednak nie było w domu c h ł o p a k ó w , to gospodarz l u b ojciec gospodarza. Palma b y ł a zrobio­ na z g a ł ą z e k wierzby z baziami („bagniota", „ p a l m y " ) , p r z y w i ą z a n y c h do długiego k i j a , u góry ozdobiona p ę ­ k i e m trzciny wodnej. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m dla ozdoby dodawano k i l k a sztucznych k w i a t k ó w i p ę k w s t ą ż e k , p o c z ą t k o w o z kolorowej bibuły, po I I wojnie ś w i a t o w e j najczęściej jedwabnych. Całość b y ł a o k r ę c o n a biczem konopnym l u b l n i a n y m , a od lat dwudziestych zaczęto t a k ż e u ż y w a ć b a t ó w rzemiennych. Bazie zry­ w a l i chłopcy „po miedzach" l u b hodowali specjalnie przy domach; t r z c i n ę kupowano na targach w Dobrej, Skrzydlnej l u b L i m a n o w e j . Palmy b y ł y różnej długości, od pół metra do ok. 4 m. I m w i ę k s z e , t y m piękniejsze, powszechnie więc kawalerowie starali się, by sięgały tęczy w kościele. I s t n i a ł o coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto zrobi p i ę k n i e j s z ą . „ C z y m k t o m a wyższą, to honorniejsze". Starsi gospodarze nieśli palmy k r ó t k i e , „takie że pod 245 �p a z u c h ę w e ź m i e " , „gdzie by stary takie duże niósł". W okresie Polski Ludowej coraz więcej m ł o d y c h m ę ż ­ czyzn „wstydziło s i ę " iść z p a l m ą do kościoła, r o b i l i je mniejsze, często jedynie pod naciskiem starszej gene­ racji. Obecnie bardzo niewielka ilość m ł o d y c h mężczyzn niesie p a l m ę . Zazwyczaj r o b i ą to starsi gospodarze lub m a ł e chłopaczki; gdy chłopiec kończy szkołę podstawo­ wą, przestaje nosić p a l m ę , a nieraz i w c z e ś n i e j . Zdarza się też, że niosą p a l e m k ę (małą wtedy i raczej skromnie zdobioną) starsze kobiety l u b m a ł e dziewczynki. Coraz mniej jest w a ż n e , k t o niesie p a l m ę i j a k ona w y g l ą d a . Starsze pokolenie zachowuje dawny zwyczaj dla celów magicznych l u b dla tradycji. Młodsze — najczęściej ze w z g l ę d u na ojca czy m a t k ę . Oprócz — j a k j u ż w s p o m n i a ł a m — zanikania na­ kazu p r a k t y k o w a n i a o b r z ę d u przez mężczyzn, w y r a ź n y jest t u proces przemian a k c e s o r i ó w , czyli w t y m w y ­ padku samej palmy. Z n a j w i ę k s z ą dbałością palmy r o ­ bione b y ł y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Obecnie sam zwyczaj jest jeszcze ż y w y , ale w c a ł y m kościele t y l k o k i l k a palm jest rzeczywiście wysokich. Zanika też powoli zespół w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z ma­ gicznymi t r e ś c i a m i obrzędu. Po p r z y j ś c i u do domu p a l ­ m ą uderzano k r o w y , „żeby się d a r z y ł y " . Biczem, k t ó r y m palma b y ł a o w i ą z a n a , w y p ę d z a n o pierwszy raz b y d ł o na pastwisko, żeby „nie s k a k a ł o bardzo, nie gziło się", żeby nic się nie stało b y d l ę c i u ani pasterzowi. Batem t y m robiono też k r z y ż przed k o n i e m za k a ż d y m razem, gdy gdzieś m i a ł j e c h a ć . W W i e l k ą S o b o t ę „ g ł o w i o n k i " z palmy wielkanocnej opalano w p o ś w i ę c a n y m ogniu koło kościoła, po czym robiono z nich k r z y ż y k i , d o d a j ą c trzciny i kwiatuszek l u b w s t ą ż k ę . K r z y ż y k i te w k ł a d a n o w pola, gdzie były zasiane oziminy; m i a ł y one powstrzy­ m y w a ć burze i grady, a t a k ż e s p r a w i a ć urodzaj. W W i e l ­ k ą Sobotę wieszano t a k ż e m a ł e k r z y ż y k i z p a l m na szczycie domu l u b nad drzwiami, by c h r o n i ć dom przed piorunem, przed p o ż a r e m („nic nie ma mocy, bo k r z y ż y k poświęcony", „ k t o m a dom pod s ł o m ą l u b pod gontem, to r o b i k r z y ż y k i ; m y w zeszłym r o k u p o k r y l i ś m y dach eternitem, to j u ż nie musimy"). K a w a ł e c z e k palmy (lub ziela święconego 15 V I I I ) k ł a d ł o się pod p i e r w s z ą skibę. Większość z p o w y ż s z y c h p r a k t y k jest przez star­ szych gospodarzy nadal stosowana, a często t a k ż e przez ś r e d n i e pokolenie, t y l k o z mniejszym przekonaniem l u b zupełnie bez w i a r y w s k u t e c z n o ś ć zabiegów. Natomiast młodzi rzadko je stosują, w i e l u m ł o d y c h w w i e k u 15— 20 lat w ogóle z w y c z a j ó w tych nie zna. O ile robienie i zanoszenie p a l m wielkanocnych do kościoła należało do mężczyzn, o tyle zbieranie r o ś l i n i zanoszenie i c h do ś w i ę c e n i a w dzień M a t k i Boskiej Zielnej (15 sierpnia — W n i e b o w z i ę c i e M B ) — do k o ­ biet. M o ż e m y t u o b s e r w o w a ć t a k i sam proces zmian stosunku ludności do zwyczaju. Dawniej „ziele" do po­ ś w i ę c e n i a niosła dziewczyna; gdy nie b y ł o w domu pan­ ny — kobieta z a m ę ż n a . Dodatkowo m a l u t k i e bukieciki p r z y g o t o w y w a ł o się dla k i l k u l e t n i c h dziewczynek, jeśii chciały też nieść ziele. Obecnie (od ok. 20 lat) dziew­ częta w s t y d z ą się iść z zielem, czasem k t ó r a ś w e ź m i e tylko kwiatek. „ O c i p k ę " (snopeczek ziół) niosą kobiety starsze i w ś r e d n i m w i e k u , czasem k i l k a r o ś l i n e k niesie m a ł y chłopiec. W skład „ziela" w c h o d z ą rozmaite zioła, z k t ó r y c h najważniejszymi mają być: „zwonek" (dziurawiec), „ w r o t y c " , „ m a r u n k a " . Dodaje się po k i l k a k ł o s ó w wszystkich zbóż (czasami w y ł ą c z a j ą c owies, k t ó r y ś w i ę ­ ci się w drugi dzień ś w i ą t Bożego Narodzenia), liście kapusty, n a t k ę ziemniaka i t d . Do przystrojenia u ż y ­ wa się „geronije", ostatnio t a k ż e inne k w i a t y ogrodowe 246 30 (goździki, nagietki, b r a t k i , p i w o n i e itp.). Dodawano też j a b ł k a ( k t ó r e w powrotnej drodze z kościoła kawalero­ wie u s i ł o w a l i z a b i e r a ć pannom z b u k i e t ó w ) . Do „ziela" m o ż n a d o d a ć wszystkie r o ś l i n y ; „ k a ż d a trawa woła u r w i j mnie, oświeć mnie", ale „ t r z e b a by było w oktuszy na plecach nieść lub furą wieźć". K a ż d a z polnych r o ś l i n m i a ł a zastosowanie w lecz­ nictwie l u b w e t e r y n a r i i , lecz nawet stare kobiety nie­ wiele j u ż p a m i ę t a j ą . Powszechnie znane jest stosowa­ nie „ w r o t y c u " — po ocieleniu k r o w y do okadzenia jej i zaparzonego do picia („by nic złego jej się nie stało"), stosowanie „ z w o n k a " i p i o ł u n u — na żołądek, „marunki uwarzonej z tłuszczem, gdy się k t o oberwie", babki na rany. N i e k t ó r e kobiety znają przeznaczenie także in­ nych ziół; częściowo ma ono charakter racjonalny, częściowo magiczny. Inne magiczne zastosowanie ziela, obecnie także za­ n i k a j ą c e , to stawianie b u k i e t u po przyjściu z kościoła do kapusty, „ b y dobrze rosła", w k ł a d a n i e pod pierwszą skibę, rzucanie na ogień, gdy nadchodzi burza („ziele jest potrzebne, bo j a k p r z y c h o d z ą burze straszne, to ziele rzuca się na ogień; M a t k a Boska dzisiaj do nieba w s t ę p o w a ł a , to wszystkie c h m u r y może rozpędzić"). Zwyczajem odmiennego t y p u b y ł y „ m a j ó w k i " ; przez cały maj wieczorami schodzili się ludzie pod kaplicz­ k a m i i ś p i e w a l i pieśni do M a t k i Boskiej oraz odmawiali l i t a n i ę . G ł ó w n i e p r z y c h o d z i ł y kobiety, ale mężczyźni t a k ż e b r a l i u d z i a ł w m a j ó w k a c h . M a j ó w k i obok roli k u l t o w e j s p e ł n i a ł y t a k ż e r o l ę zwyczaju towarzyskiego, b y ł y miejscem s p o t k a ń dziewczyn i c h ł o p a k ó w ; „ka­ walerowie przychodzili do towarzystwa", „wszystkie panny leciały na m a j ó w k ę , potem c h ł o p a k i przychodzili, ś m i a l i się, zabawy były". W m a j u f i g u r k i przystrajano szczególnie bogato: j e d l i n ą , sztucznymi k w i a t a m i , czasem ustawiano pod k a p l i c z k ą m ł o d e brzózki. �П. 30, 31. Maska d i a b ł a ś m i g u ś n e g o , w y k . przed laty S. S m o l e ń , C h y ż ó w k i . kilku Po ostatniej wojnie zwyczaj zaczął z a n i k a ć . Obecnie jeszcze kobiety zbierają się czasami pod kapliczkami, ale nie jest to zwyczaj powszechny a n i codziennie p r a k ­ tykowany. W dużo w i ę k s z y m stopniu natomiast l u d n o ś ć wsi (szczególnie kobiety) bierze u d z i a ł w n a b o ż e ń s t w a c h majowych, zwłaszcza jeśli odległość od kościoła nie jest zbyt duża. N a b o ż e ń s t w a majowe cieszą się we w s i dużą popularnością, w p r z e c i w i e ń s t w i e do czerwcowych czy październikowych. Jeden z nielicznych z w y c z a j ó w ż y w o t n y c h , r o z w i j a ­ jących się; zwyczajów, w k t ó r y c h dostrzec m o ż n a stale wprowadzane nowe elementy, to stawianie choinki. Oczywiście związane to jest z p o p u l a r n o ś c i ą zwyczaju na terenie całej Polski. Fierwsze choinki we w s i stawiane b y ł y w latach dwudziestych przez i n t e l i g e n c j ę w i e j s k ą , przede wszyst­ kim przez nauczycieli. Powszechnie zwyczaj ten p r z y j ą ł się po I I wojnie ś w i a t o w e j . Choinka, zwana w C h y ż ó w ­ kach „drzewkiem", w y p a r ł a w c z e ś n i e j s z ą „podłaźniczkę". Podłaźniczka to w i e r z c h o ł e k j o d e ł k i wieszany czubkiem na dół nad stołem w i g i l i j n y m . U d o ł u wieszano k u l ę z opłatków, tzw. „ ś w i a t " (sporadycznie nazywany też „niebem"). Poza t y m p o d ł a ź n i c a przystrojona b y ł a t y l k o jabłkami i k ó ł k a m i w y c i ę t y m i z kolorowych o p ł a t k ó w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m przyozdabiano czasem pod­ łaźniczkę k w i a t k a m i z b i b u ł k i („wielkie mecyje były, że kilka k w i a t k ó w na podłaźniczce"). Z a r ó w n o p o d ł a ź ­ niczka, jak i choinka zawsze b y ł y z jodły, nigdy ze świerka; jodełka u w a ż a n a jest za p i ę k n i e j s z e drzewo. Jedno uzasadnienie wieszania podłaźniczki, to: „z dziadka pradziadka ten zwyczaj". Sporadycznie zda­ rza się inne, np. „podłaźniczka jest na t a k ą p a m i ą t k ę , że się Pan Jezus narodził, a w stajence też b y ł y k r z a k i " , „podłaźniczka d a w a ł a scęście w domu cy j a k " . Spotykało się we w s i t a k ż e p o d ł a ź n i c z k i s ł o m i a n e , lecz nie był to zwyczaj miejscowy i nie spopularyzo­ wał się. Gdy zaczęto s t a w i a ć c h o i n k ę , to na ogół nie wiesza­ no już podłaźniczki. A l e w n i e k t ó r y c h domach przez jakiś czas obie te formy w s p ó ł i s t n i a ł y . D u ż o częściej natomiast zdarzało się, że stawiano c h o i n k ę , a r ó w n o ­ cześnie robiono „ ś w i a t " i wieszano go u p u ł a p u . Spotka­ łam też dom, w k t ó r y m jeszcze 5 lat t e m u wieszano podłaźniczkę. Gospodyni twierdzi, że nie ma miejsca na drzewko. Charakterystyczne, że w rodzinie tej nie ma małych dzieci. Obecnie choinki ubierane są przede w s z y s t k i m „bajkami", które podobno zaczęły się p o j a w i a ć j u ż przed samą ostatnią wojną (kupowane w ż y d o w s k i c h sklepach w Dobrej) i służyć jako ozdoba p o d ł a ź n i c z e k . P r ó c z baniek na choince wiesza się cukierki, j a b ł k a , nieraz orzechy w srebrnych papierkach, ł a ń c u s z k i z koloro­ wego papieru, ciasteczka, nadal o p ł a t k i , ostatnio „włosy anielskie". Poza t y m czasami postacie a n i o ł k ó w w y c i ę t e z papieru przez dzieci, k ł a d z i e się k a r t k i pocztowe, k t ó ­ re przesyła rodzina z ż y c z e n i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c e żłobek czy inne sceny z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i Bożego Narodzenia. Choinka stoi w izbie do Trzech K r ó l i , a czasami (o ile igiełki nie oblatują) do M a t k i Boskiej Gromnicz­ nej — „pokąd się ś p i e w a k o l ę d y " . Tak samo było z pod­ łaźniczka. W Chyżówkach wiele jest o b r z ę d ó w o charakterze magicznym; funkcja magiczna jest albo w y ł ą c z n ą , albo jedną z wielu. K a ż d a p r a k t y k a magiczna zresztą jest 31 mniej l u b bardziej p o w i ą z a n a z c a ł y m zespołem w i e ­ rzeń i o b r z ę d ó w , d o t y c z ą c y c h o k r e ś l o n e g o dnia czy okresu. P o d a w a ł a m wyżej j u ż n i e k t ó r e zwyczaje, k t ó ­ r y c h cel ma w y r a ź n i e magiczny charakter, np. stawia­ nie w polach k r z y ż y k ó w z p a l m czy okadzanie k r o w y . Dalszym p r z y k ł a d e m jest zwyczaj o b w i ą z y w a n i a drzew owocowych przed ś w i t e m w dzień św. Szczepana. Po­ w r ó s ł a do o w i ą z a n i a robiło się z nieomłóconego snopka owsianego przyniesionego do domu przed wieczerzą wigilijną. Drzewa w ten sposób o b w i ą z a n e „lepiej r o ­ dzą". Zwyczaj ginie, zanika motywacja magiczna, np. jeden ze starszych gospodarzy, do ostatnich lat w y k o ­ n u j ą c y ten zabieg, twierdzi, że j u ż teraz m u się nie chce chodzić po śniegu. „ T o t y l k o dla p t a s z k ó w , żeby sobie d z i u b a ł y — drzewa r o s n ą i bez tego". Inny infor­ mator u w a ż a , że zwyczaj m i a ł sens, gdy przy domu rosło k i l k a drzewek. Obecnie n i e k t ó r z y gospodarze m a j ą „po 100 i 150 (we wsi — j a k i w c a ł y m regionie — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w ogromnym stopniu roz­ w i n ę ł o się sadownictwo), to by musieli cały dzień o w i ą ­ zywać". Starsi gospodarze, w r a c a j ą c z kościoła z p o ś w i ę c o ­ n y m owsem w dzień ś w . Szczepana, szli na swoje pole, jeśli b y ł o zachwaszczone, posypywali je m ó w i ą c : „Ucie­ kaj diable z ostem, bo idzie ś w i ę t y Szczepan ze ś w i ę c o ­ n y m owsem". J e ś l i w i e r z y ć wypowiedziom informato­ r ó w , to zabiegi te nie są j u ż praktykowane (często o k r e ś l a n e są jako głupie). Do dziś natomiast ogromna większość gospodarzy święci owies i dodaje go do ziarna przeznaczonego na siew, żeby b y ł urodzaj. Inne zabiegi magiczne, to np. jedzenie j a b ł e k ś w i ę ­ conych w dzień ś w . Błażeja jako ś r o d e k zapobiegający bólowi g a r d ł a , mycie się w potoku w Wilię rano, żeby b y ć z d r o w y m przez cały rok. M y l i się t a k ż e ludzie chorzy, gdyż woda m i a ł a działać wtedy t a k ż e jako le- 247 �karstwo; po u m y c i u chory z o s t a w i a ł przy rzece s t a r ą koszulę, odchodząc nie oglądał się, bo choroba m o g ł a b y się p o w t ó r z y ć . Był też zwyczaj mycia się w wodzie, do k t ó r e j wrzucano srebrne p i e n i ą d z e , a po wojnie po prostu bilon, żeby b y ć „ j a k ten p i e n i ą d z zdrowy". W Boże Narodzenie z kościoła do domu „chłop s t a r a ł się przyjść przed b a b ą , żeby b y ł chytrzejszy przez cały rok", w Nowy Rok dawano b y d ł u specjalnie pieczone placuszki, „żeby na t y m r o k u w i ę d ł o się szczęśliwie". Przed wieczerzą wigilijną k ł a d z i o n o pod stół r ó ż n e ż e ­ lazne przedmioty, np. części p ł u g a , „żeby p r z y o r a ć k o ­ m u ś k a w a ł e k pola", części wozu, m ł o t e k , s i e k i e r ę . W Bo­ że Narodzenie nie zamiatano izby, bo to „wielkie ś w i ę ­ to", a poza t y m m o ż n a w y m i e ś ć z domu całe bogactwo. W Wigilię, Boże Narodzenie, Nowy Rok, a szczególnit w Szczepana b y ł zwyczaj sypania owsem po izbie, „posuło się owsem po garnkach, po stole, po wszystkim, żeby dużo tego chleba było". Chleb ze stołu wigilijnego jedzono po k a w a ł e c z k u k a ż d e g o dnia od W i g i l i i do N o ­ wego Roku, żeby z a p e w n i ć sobie urodzaj. Po wieczerzy w i g i l i j n e j dzieci p r z y n o s i ł y do izby drzewo, żeby grzyby się rodziły. P r z y k ł a d y m o ż n a by m n o ż y ć . Z a b i e g ó w magicznych jest masa. Są t o zabiegi dwojakiego rodzaju: o charak­ terze z a p o b i e g a j ą c y m i m a j ą c e na celu spowodowanie czegoś -— urodzaju, zdrowia, p i e n i ę d z y i t p . Bardzo wiele tych p r a k t y k żyje już t y l k o w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , inne są nadal stosowane. Różne są przyczyny p r a k t y k o ­ wania z a b i e g ó w magicznych. Część m i e s z k a ń c ó w w s i , w szczególności starszych, nadal wierzy w ich skutecz' ność, i n n i w y k o n u j ą je dla zachowania t r a d y c j i (jeśl' nic nie stanie akurat na przeszkodzie i jeśli w odpo­ wiednim momencie p a m i ę t a j ą o zwyczaju), jeszcze i n n i t r a k t u j ą n i e k t ó r e p r a k t y k i magiczne zabawowo (np. m y ­ cie się w wodzie z p i e n i ę d z m i ) . Jeżeli przy czynności magicznej w y k o r z y s t y w a n y jest przedmiot p o ś w i ę c o n y , wtedy dla w i e l u m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k w y s t a r c z a j ą c ą m o t y w a c j ą w y k o n y w a n i a zabiegu jest stwierdzenie: „bo to p o ś w i ę c o n e " ; dotyczy to ogromnej ilości p o c z y n a ń . Wreszcie zdarza się też często, że zwyczaj p r a k t y k u j e się w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na ojca, m a t k ę czy i n n ą star­ szą osobę. Nieco odmiennie przedstawia się stosunek ludzi do wróżb, szczególnie z w i ą z a n y c h z okresem Bożego Na­ rodzenia. Wróżby w dziedzinie spraw osobistych, z w ł a s z ­ cza zamążpójścia czy ożenku, nadal są często praktyko­ wane przez m ł o d y c h , ale j u ż w y ł ą c z n i e jako zabawa okazja do ż a r t ó w , zalotów. Natomiast w r ó ż b y dotyczące urodzaju, chowu b y d ł a czy owiec —• znane są tylkb w starszym pokoleniu i nawet przez ftie niezbyt często dokonywane. Przepowiadanie pogody na n a d c h o d z ą c y rok (z d n i od Ł u c j i do Bożego Narodzenia, a czasem do Trzech Króli) jest nadal praktykowane, i to z a r ó w n o przez starsze, j a k i ś r e d n i e pokolenie. Wierzenia dotyczące c u d ó w i d z i w ó w , np. że woda w noc wigilijną zamienia się w wino, że b y d ł o w Wigilię o północy m ó w i l u d z k i m głosem, że leszczyna wtedy k w i t n i e (jakby k t o ś to zobaczył, s p o t k a ł o b y go szczęście), a pewien gatunek t r a w p ł y n i e pod p r ą d w g ó r ę rzeki, że w W i e l k ą Niedzielę skarby zakopane w ziemi otwie­ r a j ą się — są przytaczane j a k o legendy, opowieści b a b k i czy dziadka. N i e w i e l u nawet starszych ludzi wierzy w ich p r a w d z i w o ś ć . Przemiany w obrzędowości p r z e j a w i a j ą się t a k ż e w zmianie osoby p r a k t y k u j ą c e j zwyczaj (pod w z g l ę d e m wieku, płci, pozycji rodzinnej), np. dawniej przyniesie­ nie snopka owsianego do izby przed w i e c z e r z ą w i g i l i j n ą n a l e ż a ł o do gospodarza, obecnie nie ma ż a d n e g o zna­ 248 czenia, k t o to r o b i ; niejednokrotnie zresztą w ogóle za­ rzucono ten zwyczaj. M o ż n a r ó w n i e ż z a u w a ż y ć zmiany formalne, prze­ j a w i a j ą c e się w zmianie p o t r a w o b r z ę d o w y c h , np. w i g i ­ l i j n y c h . P o t r a w y tradycyjne to k r u p y , grzyby, karpiele (brukiew), ziemniaki, galas (kompot), groch, k w a ś n i c a . Są one częściowo rugowane (szczególnie karpiele) na rzecz nowych, dawniej nie znanych (przede wszystkim ryby). Oczywiście z w i ą z a n e to jest w pierwszym rzędzie ze wzrostem z a m o ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Bardzo c i e k a w y m zjawiskiem jest wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h z a n i k a j ą c y c h . P r z y k ł a d podaję z s ą s i e d n i e j w s i (Szczawa), p o n i e w a ż jest on niezwykle charakterystyczny. Zwyczaj chodzenia z szop­ k ą k u k i e ł k o w ą jest w Szczawie jeszcze ż y w y , ale w y ­ kazuje silną t e n d e n c j ę z a n i k a j ą c ą . W ś r ó d k u k i e ł e k jed­ nej z szopek znajduje się „ i n w a l i d a wojenny spod Monte Cassino". Z r o z u m i a ł e , że nie jest to p o s t a ć trady­ cyjna. Tradycyjne o b r z ę d y doroczne w C h y ż ó w k a c h za­ n i k a j ą , jedne szybciej, inne wolniej, bardzo nieliczne w y k a z u j ą tendencje rozwojowe. P r z y c z y n ą tego są głę­ bokie p r z e o b r a ż e n i a , j a k i e zaszły w życiu gospodarczym, s p o ł e c z n y m i k u l t u r a l n y m . D u ż y w p ł y w na zanikanie o b r z ę d u l u b jego zachowanie m a kościół. Proboszcz, k t ó r y w parafii w J u r k o w i e przebywa j u ż ponad 40 lat, m a we w s i ogromny autorytet; ze w z g l ę d u na funkcję, k t ó r ą sprawuje, a t a k ż e po prostu jako człowiek. Ksiądz przyznaje, że z n i e k t ó r y m i zwyczajami walczył świa­ domie, np. z chodzeniem po kolędzie, p o n i e w a ż zawsze z w i ą z a n a b y ł a z t y m „ p o h u l a n k a " , przykre w y b r y k i , g ł u p i e ż a r t y . Poza t y m s t a r a ł się w p ł y n ą ć na parafian (co m u się udało), by nie zaczynali chodzić po kolędzie w dzień Bożego Narodzenia, t y l k o dopiero na Szczepana. I n n y zwyczaj, przeciw k t ó r e m u k s i ą d z w y s t ę p o w a ł , to sypanie owsem w kościele na ś w . Szczepana. Jeszcze po ostatniej w o j n i e po mszy ś w . w kościele było pełno ziarna („po kostki"); trudno je potem w y s p r z ą t a ć , skut­ k i e m czego lęgły się myszy i niszczyły szaty liturgiczne. Obecnie parafianie sypią jedynie „ p a r ę ziarnek" (kilka garści). N i e k t ó r e o b r z ę d y są z kolei przez kościół po­ pierane, np. ś w i ę c e n i e ziół 15 sierpnia, bo „wyrażają one cnoty M a t k i N a j ś w i ę t s z e j " , kościół modli się, by zioła b y ł y skuteczne j a k o lekarstwa. Pewien w p ł y w na p r z e o b r a ż e n i a obrzędowości tra­ dycyjnej m i a ł a też szkoła, oczywiście stale wzrastające k o n t a k t y z miastem, w ogromnej mierze migracje. Tak­ że ś r o d k i masowego przekazu, j a k radio (na baterie, z n a j d u j ą c e się w ponad 50% d o m ó w ) , prasa, telewizja ( o g l ą d a n a przez m ł o d y c h , a w dolnej części wsi także przez ś r e d n i e pokolenie — w J u r k o w i e lub w zelektry­ fikowanych osiedlach C h y ż ó w e k ) . Nie należy też za­ p o m i n a ć , że stosunek ludzi do o b r z ę d o w o ś c i jest często s p r a w ą i n d y w i d u a l n ą , z a l e ż n ą od p s y c h i k i i stopnia rozwoju u m y s ł o w o ś c i . Na z a k o ń c z e n i e k i l k a spostrzeżeń. Wydaje m i się, że silniejsza w i a r a w r ó ż n e g o t y p u p r a k t y k i magiczne, opowiadania o duchach, czarownicach i t p . występuje w rodzinach bardziej z w i ą z a n y c h z pasterstwem niż reszta w s i , w rodzinach, w k t ó r y c h zawód bacy był przekazywany z ojca na syna aż do c h w i l i obecnej. I n n a uwaga dotyczy stosunku do o b r z ę d ó w mieszkańców g ó r n e j i dolnej części w s i . O k r e ś l e n i a „ g ó r n a " i „dolna" część w s i p r z y j ę ł a m umownie, gdyż nie da się oczy­ wiście p r z e p r o w a d z i ć ż a d n e j granicy pomiędzy nimi. Otóż o b r z ę d y k o l ę d n i c z e w s p ó ł c z e ś n i e praktykowane są w g ó r n e j części w s i . Za Stary i N o w y Rok oraz za św. M i k o ł a j a przebierali się chłopcy z g ó r n y c h osiedli, naj­ wyższe p a l m y r ó w n i e ż przez nich są robione. Być może �przyczyną tego bardziej aktywnego stosunku do o b r z ę ­ dów jest w i ę k s z a odległość od gospody (w Dobrej czy cd niedawna w J u r k o w i e ) , od telewizji, k l u b u i t p . Wielokrotnie p r o w a d z ą c w C h y ż ó w k a c h badania spotykałam się z s y t u a c j ą , w k t ó r e j m ł o d y c h ł o p a k czy dziewczyna, b ę d ą c ś w i a d k i e m mojej rozmowy z rodzi­ cami lub dziadkami, pierwszy raz w życiu słyszeli opo­ wieść o dawnych zwyczajach rodzinnej wsi. Nieraz natomiast u z u p e ł n i a l i t ę (relację w i a d o m o ś c i a m i u s ł y s z a ­ nymi pirzez radio. Na podstawie dotychczasowych b a d a ń w C h y ż ó w ­ kach nie z g o d z i ł a b y m się z hipotezą, w y s u n i ę t ą co prawda przy badaniach o b r z ę d ó w r o l n i c z y c h , jakoby w pierwszym r z ę d z i e z a n i k a ł y zwyczaje stosowane i n ­ dywidualnie, m a j ą c e na celu dobro jednego gospodar­ stwa, na k t ó r e nie m i a ł y w p ł y w u sankcje o p i n i i spo­ łecznej. Np. niemal powszechny jest do dziś w C h y ż ó w ­ kach zwyczaj kropienia w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a z k o n i e m przy pierwszej orce, w k ł a d a n i e p o ś w i ę c o n e g o ziela pod pierwszą skibę i t p . 5 W zupełnie inny sposób niż o b r z ę d o w o ś ć t r a d y ­ cyjną należy r o z p a t r y w a ć zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , szkolnymi, o k o l i c z n o ś c i o w y m i . Nie m o ż n a oczywiście o b s e r w o w a ć przemian, jakie zachodziły w sposobie obchodzenia ś w i ą t p a ń s t w o w y c h na przestrzeni całego omawianego okresu. Nie u d a ł o m i się niestety z e b r a ć ż a d n y c h danych o ś w i ę t a c h z okresu sprzed I wojny ś w i a t o w e j . Wszyscy najstarsi gospodarze albo s t w i e r d z a j ą , że nie obchodzono wtedy ż a d n y c h świąt tego typu, albo — że po prostu nie p a m i ę t a j ą . Najbogatszym ź r ó d ł e m do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jest kronika szkolna prowadzona od momentu powstania szkoły (1916 r.) do c h w i l i obecnej. W latach 1916—1946 kronika pisana b y ł a stale przez t ę s a m ą osobę — nau­ czycielkę, potem k i e r o w n i c z k ę szkoły — W a l e r i ę Ł a s k ą (Knapczyk). Wszelkie obchody ś w i ą t czy rocznic p a ń ­ stwowych we w s i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m koncen­ trowały się w szkole. G ł ó w n y m ś w i ę t e m b y ł a rocznica uchwalenia K o n s t y t u c j i 3 Maja. P o n i ż e j cytuję opis u r o ­ czystości z 1924 г., zanotowany w kronice. „Miesiąc maj z a s ł u g u j e na wybitniejsze miejsce w tej kronice a to ze w z g l ę d u na obchód K o n s t y t u c j i w dniu 3 maja z n a s t ę p u j ą c y m opisem: O godzinie 6 r a ­ no w y r u s z y ł y dzieci szkolne p a r a m i ze szkoły w Chy­ żówkach do kościoła w J u r k o w i e . P o c h ó d p o p r z e d z a ł uczeń Józef M r ó z e k niosący duży sztandar b i a ł o - c z e r ­ wony z o r ł e m polskim. Dzieci w czasie p o d r ó ż y ś p i e w a ł y piosenki. Przybywszy do kościoła u s t a w i ł y się parami, a las b i a ł o c z e r w o n y c h c h o r ą g i e w e k , k t ó r e m i e l i ucznio­ wie r o z w e s e l a ł serce polskie. Mszę ś w . o d p r a w i a ł m i e j ­ scowy proboszcz ks. M i c h a ł Chłoń, podczas k t ó r e j dzie­ ci śpiewały. Po Mszy ś w . ks. proboszcz wygłosił p i ę k n e okolicznościowe kazanie b u d z ą c w sercach słuchaczy miłość ojczyzny. Po mszy ś w . wszystkie dzieci r u s z y ł y do nowej szkoły w J u r k o w i e gdzie b y l i obecni przed­ stawiciele gmin, ks. proboszcz, nauczycielstwo i p. poseł Michał Laskuda. Dzieci o d ś p i e w a ł y p i e ś n i patriotyczne i o d d e k l a m o w a ł y wiersze. Odczyt w y g ł o s i ł a nauczycielka z Jurkowa, p. Julia S i d o r ó w n a , o znaczeniu obchodu wygłosił p r z e m ó w i e n i e ks. proboszcz i p. poseł Laskuda. O d ś p i e w a n i e m Roty z a k o ń c z o n o obchód." podniesie n a j w c z e ś n i e j za 4.000 lat."). Liczniejsze grono u c z e s t n i k ó w jest t y l k o wtedy, gdy święto przypada w niedzielę. Inne ś w i ę t o w podobny sposób obchodzone przez dzieci szkolne to — w g k r o n i k i — 11 listopada (od 1930 г.). Od 1927 r. wprowadzono też w szkole obchody imienin M a r s z a ł k a , a od 1936 r. — imienin Prezydenta. W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi w y r a ź n i e żywy jest zwyczaj obchodzenia 3 Maja, natomiast o pozostałych ś w i ę t a c h nie p a m i ę t a j ą (być może nie b r a l i w obcho­ dach tych udziału). Z organizacji społeczno-politycznych, działających w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w C h y ż ó w k a c h , i s t o t n ą r o l ę o d g r y w a ł o Stronnictwo Ludowe, bardzo silne organiza­ cyjnie w tej części p o w i a t u limanowskiego. Rokrocznie w drugi dzień Zielonych Ś w i ą t członkowie Stronnictwa Ludowego jechali do L i m a n o w e j na pochód protestacyj­ ny. Często dochodziło do w a l k z policją. W czasie po­ c h o d ó w ś p i e w a n o specjalne okolicznościowe pieśni, częś­ ciowo u k ł a d a n e przez ludzi z C h y ż ó w e k , b ę d ą c e r e a k c j ą na wydarzenia. Z a n o t o w a ł a m np. pieśń, k t ó r a p o w s t a ł a po zabiciu przez policję w Kasinie c h ł o p a k a — działacza r u c h u ludowego (autorem jest podobno Józef Smoleń, nieżyjący od 9 lat). Tam w Kasinie na mogile k r z y ż zieloniusieńki, ginie od k u l policyi chłopiec m ł o d z i u s i e ń k i . Ginie, ginie chłopiec młody, ś m i e r ć m u oczy t u l i , prosi w ranach brata swego, I I 32. K r z y ż y k z palmy wielkanocnej w zbożu. Kotów, pow. Nowy Sącz. Niemal co r o k autorka k r o n i k i u b o l e w a ł a nad bra­ kiem zainteresowania d o r o s ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i u r o ­ czystością (w 1927 г.: „ G ó r a l e j a k z w y k l e m a ł o w uczest­ nictwie dopisali. Na nic u r o c z y s t o ś ć K o n s t y t u c j i 3 Maja jak nie będzie co « c h a m k a c » . Dlatego też j a k « j e d e n m ą ż » [...] sadzili ziemniaki. U takiego l u d u k u l t u r a się 24.9 �by doniósł m a t u l i . P r z y s z ł a m a t k a zabitego, zobaczyła syna, wzięła go w swoje objęcia i tak p r z e m ó w i ł a : ty umierasz, synu drogi, m ó j r ó ż o w y kwiecie, a j a twoja stara matka zostaję na świecie. Ty umierasz, synu drogi, synu m ó j kochany, twoich braci policy ja już kuje w kajdany. P r o s z ę mamy, proszę bardzo, ł a d n i e mnie chowajcie, niech m i wszystkie dzwony d z w o n i ą i organy grajcie. Niech mnie t y l k o nie c h o w a j ą mordercy, ł a j d a k i , t y l k o sami kasinianie dziewczęta, c h ł o p a k i . Sadźcie róże na m y m grobie, k t ó r a się rozwinie na p a m i ą t k ę mojej ś m i e r c i niewinnyj w Kasinie. M i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k raczej nie m a j ą aktywnego stosunku tak do ś w i ą t 1 Maja j a k i 22 Lipca. Opinia społeczna nie nakazuje ś w i ę t o w a n i a w te d n i , m i m o to — jeśli nie m a pilnych r o b ó t polowych — jest we wsi n a s t r ó j „ p ó ł ś w i ą t e c z n y " . Ludzie p r a c u j ą , ale nie przy zajęciach widocznych dla s ą s i a d ó w i k a ż d e g o prze­ chodzącego („w polu k r ę p u j ą się robić"), najczęściej p r a c u j ą w lesie („w lesie ś w i ę t o robi"). W szkole na 1 maja odbywa się uroczysta akademia z częścią a r t y ­ styczną, i 3 maja jest traktowany obecnie jako święto kościel­ ne — K r ó l o w e j K o r o n y Polskiej; „ k t o chce idzie do kościoła", nie ma nakazu ś w i ę t o w a n i a . Działalność organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h jest nikła, członkowie ich nie o b c h o d z ą ż a d n y c h ś w i ą t . Jedy­ nie istniejące we w s i od 1969 r. koło Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (wcześniej k i l k a osób z C h y ż ó ­ wek n a l e ż a ł o do k o ł a w P ó ł r z e c z k a c h ) p r ó b o w a ł o zorga­ n i z o w a ć w Zielone Ś w i ę t a ognisko, ale przeszkodził w t y m deszcz. C z ł o n k o w i e Z S L b r a l i udział w „święcie l u d o w y m " w Skrzydlnej. Na program o b c h o d ó w złożyły się: p r z e m ó w i e n i a okolicznościowe, dekorowanie odzna­ czeniami z a s ł u ż o n y c h l u d o w c ó w i część artystyczna, w k t ó r e j w y s t ą p i ł zespół zorganizowany przy GS w Do­ brej. Ś w i ę t a szkolne, to przede wszystkim rozpoczęcie i z a k o ń c z e n i e r o k u szkolnego. Do 1946 r. z tej okazji dzieci b r a ł y u d z i a ł w uroczystym n a b o ż e ń s t w i e w koś­ ciele w J u r k o w i e , po czym w szkole n a s t ę p o w a ł o przy­ witanie l u b p o ż e g n a n i e dzieci, rozdanie ś w i a d e c t w itp. Od 1948 r. w d n i u rozpoczęcia 1 z a k o ń c z e n i a r o k u szkol­ nego odbywa się akademia, na k t ó r ą p r z y c h o d z ą — prócz dzieci szkolnych — ich rodzice, starsza młodzież i i n n i m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k . W programie akademii z n a j d u j ą się okolicznościowe deklamacje, inscenizacje, piosenki i t a ń c e . Od około 6 l a t uczniowie V I I klasy organizują uro­ czyste p o ż e g n a n i e klasy V I I I (przed r e f o r m ą szkolnictwa odpowiednio V I i V I I klasa). Uczniowie V I I klasy w r ę ­ czają k w i a t e k k a ż d e m u „ ó s m a k o w i " , całują („to ściska­ nie, c a ł o w a n i e nawet m i ł o w y g l ą d a " — j a k m ó w i jedna z nauczycielek), potem n a s t ę p u j e p o ż e g n a n i e i małe „przyjęcie": herbata z ciastkiem. Na zakończenie za­ bawa. W czasie zabawy często dziewczęta improwizują okolicznościowe piosenki. W 1948 r. pierwszy raz obchodzone było w Chyżów­ kach Ś w i ę t o M a t k i ( u r z ą d z o n o a k a d e m i ę , na k t ó r e j dzie­ ci w r ę c z a ł y m a t k o m k w i a t y ) , a w 1950 — Dzień Kobiet (również akademia). W ostatnich latach dzieci na lek­ cjach wychowania plastycznego p r z y g o t o w u j ą l a u r k i dla matek na Dzień M a t k i i Dzień Kobiet, uczą się też w i e r s z y k ó w , k t ó r e czasami m ó w i ą w domu. Dzień Dziecka połączony jest z D n i e m Sportu Szkolnego. Dzie­ ci w y k o n u j ą zabawy ruchowe ze ś p i e w e m , gry sportowe itp. W n a g r o d ę ( t a k ż e za udział) o t r z y m u j ą cukierki, ciastka, ołówki, długopisy i t p . W domach prywatnych Dzień Dziecka nie jest obchodzony. Wszystkie z a u w a ż o n e w tradycyjnej obrzędowości dorocznej p r a w i d ł o w o ś c i , wszystkie wnioski mogą do­ tyczyć w y ł ą c z n i e C h y ż ó w e k i ewentualnie najbliższej okolicy. Zagadnienie o b r z ę d o w o ś c i dorocznej Chyżówek na tle i n n y c h w s i regionu b ę d z i e przedmiotem dalszych prac. PRZYPISY 1 Istnieje spór do tej pory nie r o z s t r z y g n i ę t y , czy nazwa w s i powinna b r z m i e ć „ C h y s z ó w k i " czy „ C h y ż ó w ­ k i " . P r z y j ę ł a m p i s o w n i ę „ C h y ż ó w k i " , p o n i e w a ż tak w ł a ś ­ nie wieś jest zarejestrowana w u r z ę d o w y m spisie m i e j ­ scowości P R L . Wieś Dobra w powiecie limanowskim. Wybór ma­ teriałów zebranych przez uczestniczki V Instruktorskie­ go Żeńskiego Obozu Krajoznawczego w Dobrej, K r a k ó w 1938. 2 Fot.: 250 Jerzy Duda - 3 M . S i e m i ń s k a , Monografia wsi Chyżówki, maszy­ nopis pracy dyplomowej wykonanej w I I Studium Nau­ czycielskim, K r a k ó w 1968. K . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocz­ nymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a Polska", R. V I I I , 1965, t. 9, s. 62—102. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd, widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwyczajów rol­ niczych, Ossolineum 1967. 4 5 i l . 23-28; M a g d a l e n a K r o h - i l . 1-3, 6, 18-22, 30, 31; J a n S w i d e r s k i R e p r : S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i — i l . 4, 5, 7, 8, 23-25. - И. 9-17, 32; b . W ę g r z y n o w i c z - i l . 29. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9300da80b4bb16c636a72670a090016c.pdf e4caae57490367f7e405ffe4d18f30d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna wnętrze mieszkalne chałupy wnętrze mieszkalne - wieś izba wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4600 Title A name given to the resource Przemiany urządzenia wnetrza współczesnej izby wiejskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.127-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Mulkiewicz-Goldbergowa PRZEMIANY U R Z Ą D Z E N I A W N Ę T R Z A W S P Ó Ł C Z E S N E J IZBY WIEJSKIEJ Współczesne w n ę t r z e wiejskiej izby mieszkalnej przedstawia obraz z r ó ż n i c o w a n y , i to n i e t y l k o w aspek­ cie regionalnym — j a k z w y k ł o s i ę u w a ż a ć powszechnie — ale zróżnicowanie w zakresie u r z ą d z e n i a izby dostrze­ gamy również w pobliskich, l e ż ą c y c h nawet w o b r ę b i e jednej gromady wsiach. Jest ono bowiem często u w a ­ runkowane różną d r o g ą rozwoju kulturowego poszczegól­ nych, nieraz s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą m i e j s c o w o ś c i . Przedstawiając problem u z a l e ż n i e n i a u r z ą d z e n i a izby wiejskiej od c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na c a ł o k s z t a ł t roz­ woju kulturowego w s i , jako teren b a d a ń o b r a l i ś m y obszar o niejednolitej k u l t u r z e tradycyjnej i b r a k u archaicznych treści k u l t u r o w y c h z a r ó w n o w zakresie kultury materialnej, j a k i s p o ł e c z n e j i duchowej. Tere­ nem badań b y ł a grupa w s i p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od miasteczka B e ł c h a t ó w . Obszar t e n nie m o ż e b y ć zaliczo­ ny do żadnego konkretnego regionu etnograficznego, jest to bowiem teren pograniczny, n a k t ó r y m k r z y ż u j ą s i ę cechy charakterystyczne dla w i e l k i c h kompleksów kulturowych. Oddziela on s t r e f ę w p ł y w ó w zachodnich od północno-wschodniej oraz ś l ą s k i zespół k u l t u r o w y od zespołów wielkopolskiego i s i e r a d z k i e g o N a sto­ sunkowo niewielkim obszarze d a j ą s i ę z a u w a ż y ć zasad­ nicze różnice w c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j s ą s i a ­ dujących ze sobą w s i . A n a l i z u j ą c w i a d o m o ś c i z zakresu historii osadnictwa badanych w s i oraz uzyskane d r o g ą badań etnograficznych, przeprowadzono p o d z i a ł t y c h wsi na dwie kategorie: wsie o k r e ś l o n e j a k o tradycyjnie rolnicze oraz wsie „ s p r o l e t a r y z o w a n e " . Wsie tradycyjnie rolnicze to w większości w y p a d k ó w wsie stare, o zwartej strukturze s p o ł e c z n e j , gdzie proces przemian k u l t u r o w y c h p r z e b i e g a ł zgodnie z p o s t ę p u j ą c y m rozwojem w poszczególnych dziedzinach życia wiejskiego. Natomiast wsie o k r e ś l o n e jako „ s p r o l e t a r y z o w a n e " prze­ ważnie p o w s t a w a ł y w X I X w i e k u d r o g ą osiedlania s i ę najczęściej bardzo ubogiej l u d n o ś c i z r ó ż n y c h stron na pustkowiach l u b ziemiach n a l e ż ą c y c h do wielkiej w ł a s n o ś c i . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że t e r m i n „ s p r o l e t a r y z o ­ wane" nie oznacza w t y m w y p a d k u jedynie stosunku do ś r o d k ó w produkcji, ale przede wszystkim o k r e ś l o n y stan k u l t u r o w y wsi. Wsie zaliczane przez nas do grupy nazwanej s p r o l e t a r y z o w a n ą s ą najczęściej wsiami bied­ niejszymi, i s t o t n y m jednak dla k s z t a ł t o w a n i a s i ę ich k u l t u r y i j e j w s p ó ł c z e s n e g o obrazu nie jest i c h p o ł o ż e ­ nie ekonomiczne, ale to, ż e s k u t k i e m innych w a r u n k ó w bytowych m i e s z k a ń c y t y c h w s i zmuszeni b y l i s z u k a ć dodatkowego ź r ó d ł a zarobku. Spotykamy w i ę c t a m j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m r o z w i n i ę t ą e m i g r a c j ę sezo­ n o w ą (wyjeżdżano z a r ó w n o na tereny pobliskie, j a k i za granicę), intensywnie t a k ż e uprawiano chałupnicze tkactwo . R ó w n i e ż i w ostatnich latach m i e s z k a ń c y tych w s i m i m o m o ż l i w o ś c i intensyfikacji produkcji rolnej w p o w i ę k s z o n y c h gospodarstwach p r z e j a w i a j ą w i ę k s z ą r u c h l i w o ś ć w podejmowaniu pracy poza w ł a s n ą w s i ą niż m i e s z k a ń c y w s i o k r e ś l o n y c h przez nas jako t r a d y ­ cyjnie rolnicze. 2 3 P o ł o ż e n i e w s i , s t a n o w i ą c y c h przedmiot naszych roz­ w a ż a ń , na n i e w i e l k i m stosunkowo obszarze sprawia, że leżały one w strefie t y c h samych o ś r o d k ó w r z e m i e ś l n i ­ czych i handlowych, a w i ę c m i e s z k a ń c y i c h m i e l i m o ż l i ­ w o ś ć zaopatrywania się w meble u tych samych w y t w ó r ­ ców, jednak c a ł o k s z t a ł t i c h rozwoju kulturowego s p r a w i ł , że spotykamy t a m dość istotne r ó ż n i c e z a r ó w n o w u r z ą ­ dzeniu izby wiejskiej, j a k i j e j zdobnictwie. P i e r w s z ą i najbardziej r z u c a j ą c ą s i ę w oczy różnicą między wsiami rolniczymi a tymi, w których przeważa l u d n o ś ć s p r o l e t a r y z o w a n ą , jest z u p e ł n y brak izb z w y ­ p o s a ż e n i e m t r a d y c y j n y m w tych ostatnich. Zjawisko to nie znajduje uzasadnienia w r ó ż n e j kolejności pojawia­ nia s i ę m e b l i nowoczesnych pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o - ь II. 1. Modele urządzenia wnętrza izby wiejskiej: a. izba tradycyjna, b. izba współczesna. 127 �II. 2. Kąt kuchenny w tradycyjnej izbie. Łuszczanowice, wego, ale t ł u m a c z y się i n n ą d r o g ą r o z w o j o w ą gospo­ darstw we wsiach sproletaryzowanych. We wsiach tych nie spotykamy t r a d y c j i dawnych bogatych izb w i e j s k i c h ozdobionych d u ż ą ilością obrazów, z p r z e w a g ą t r a d y c y j ­ nych mebli, solidnych, ś w i a d c z ą c y c h o zamożności go­ spodarza, gdyż izb tTikich w ogóle tam nigdy nie było. W okresie, w k t ó r y m wsie rolnicze w y t w o r z y ł y bogate tradycyjne w n ę t r z e , wsie bardzo ubogie nie m i a ł y na to n i e z b ę d n y c h ś r o d k ó w i izby swe z a p e ł n i a ł y t y l k o s p r z ę t a m i najbardziej potrzebnymi, w y k o n a n y m i n a j ­ częściej w ramach w ł a s n e g o gospodarstwa. Przecież t y l k o we wsiach sproletaryzowanych istnieje na t y m terenie tradycja ziemianki mieszkalnej, k t ó r e j w y p o s a ż e n i e m u ­ siało być skrajnie ubogie. R ó w n i e ż t y l k o w tych wsiach istnieje tradycja prostych w y r e k do spania, s k ł a d a j ą c y c h się z desek umieszczonych na czterech k o ł k a c h w b i t y c h w ziemię, a s t a n o w i ą c y c h nogi tego p r y m i t y w n e g o sprzętu, w z g l ę d n i e innych najprostszych mebli, w y k o ­ nanych sposobem domowym. Nie spotykamy tam r ó w n i e ż r z e m i e ś l n i k ó w , k t ó r z y pracowaliby na potrzeby w ł a s n e j wsi, gdyż na p r a c ę ich nie było zapotrzebowania. Istotnym r ó w n i e ż jest to, że wsie, o k t ó r y c h mowa, bardzo często s k ł a d a ł y s i ę z l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z r ó ż n y c h okolic, a w i ę c i o r ó ż n y c h tradycjach w zakresie u r z ą ­ dzenia izby. Ciężkie w a r u n k i bytowe nie pozwoliły na wytworzenie się nowej t r a d y c j i czy też lokalnej mody, a tylko u n i c e s t w i ł y przywiezione w a r t o ś c i . Wiemy, że proces t a k i znany jest i w innych dziedzinach życia społecznego. I n n a też b y ł a droga rozwoju w n ę t r z a izby w omawia­ nych d w ó c h kategoriach wsi. We wsiach rolniczych przeszło ono wszystkie szczeble rozwoju, p o l e g a j ą c e na określonej kolejności pojawiania się poszczególnych s p r z ę t ó w . Na p r z y k ł a d w z o r z y ś c i e malowana skrzynia na ubranie j u ż z p o c z ą t k i e m bieżącego stulecia z a s t ą p i o ­ na została przez n i e m a l o w a n ą , a n a s t ę p n i e kufer, n a j ­ częściej zielony, u s t ę p u j ą c y pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego miejsca p r y m i t y w n e j szafie, k t ó r ą z n ó w w ostatnich latach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o w z g l ę d n i e dopiero po ostatniej wojnie z a s t ą p i ł a d u ż a trzydrzwiowa szafa z kompletu sypialnego. 128 pow. Bełchatów. Ił. 3. Izba tradycyjna. Łuszczanowice. P r a w i d ł o w o ś c i te d a d z ą się prześledzić, a znalezione podczas b a d a ń terenowych poszczególne meble z łatwoś­ cią m o ż n a d a t o w a ć oraz d o s z u k a ć się ich proweniencji. We wsiach sproletaryzowanych problem ten wygląda nieco inaczej i nie tak prosto. Nie spotykamy się tam w i ę c z t r a d y c j ą o m ó w i o n e j w y ż e j skrzyni malowanej albo też tradycja ta jest bardzo odległa i występuje w postaci l u ź n y c h w i a d o m o ś c i . Ten podstawowy w X I X w . s p r z ę t w posagu k a ż d e j córki gospodarskiej był prawdopodobnie za drogi i nie kupowano go wcale albo też pozwolić sobie n a ń mogli t y l k o nieliczni. Za to szafa pojawia się o p a r ę lat w c z e ś n i e j niż we wsiach rolni­ czych, zwłaszcza że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nikły wprawdzie, ale jednak s t a ł y d o p ł y w g o t ó w k i z dodatko­ w y c h zajęć pozarolniczych i częsty kontakt z miastem u m o ż l i w i a ł tego rodzaju zakupy. Dlatego też trudno usta­ lić c h r o n o l o g i ę p o s z c z e g ó l n y c h m e b l i w omawianej kategorii w s i . R ó w n i e ż i w zdobnictwie w n ę t r z a izby wiejskiej do­ strzegamy zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y wsiami tradycyjnie r o l n i c z y m i a w y o d r ę b n i o n y m i przeze mnie sproletaryzow a n y m i . Mianowicie we wsiach sproletaryzowanych dostrzegamy w t r a d y c j i znacznie m n i e j s z ą ilość elemen­ t ó w zdobniczych. Zajęcia dodatkowe zabierały cały n i e m a l że w o l n y czas kobietom i m ł o d y m dziewczętom, k t ó r e nie m i a ł y go j u ż na przystrojenie izby, w odróżnie­ n i u od swych s ą s i a d e k ze wsi rolniczych. Zjawisko to oczywiście nie jest r e g u ł ą , gdyż jednostki o silnie roz­ w i n i ę t y m poczuciu p i ę k n a s t a r a ł y się zawsze, w każdych w a r u n k a c h uczynić swe mieszkanie jak najładniejszym, jednak z zebranego m a t e r i a ł u terenowego można wy­ s n u ć w y p o w i e d z i a n ą tezę o charakterze ogólnym. B i o r ą c jako p o d s t a w ę p o r ó w n a ń obecny stan wnętrza na badanym terenie, r ó w n i e ż dostrzegamy pewne różnice m i ę d z y w s p o m n i a n y m i w y ż e j kategoriami wsi. We wsiach sproletaryzowanych w i d a ć znacznie mniejszą ilość s p r z ę t ó w tradycyjnych, zwłaszcza rzemieślniczej roboty, g d y ż nigdy ich tam wiele nie było. Natomiast więcej znacznie jest s p r z ę t ó w zakupionych lub wymie­ nionych za p r a c ę czy płody rolne w okolicznych mia­ steczkach, g d y ż k o n t a k t tych wsi z najbliższym ośrod- 4 �4 П. 4. Pod oknem nowy sprzęt — maszyna do szycia. Stawek, pow, Bełchatów. stół umieszczony pod oknem. Stawek. II. 6. Tradycyjna izba. Łuszczanowice. kiem miejskim b y ł zawsze silniejszy. Ponadto l u d n o ś ć sproletaryzowanych w s i w pierwszych latach po ostatniej wojnie dość licznie o p u s z c z a ł a rodzinne strony, aby jednak po paru latach do nich wrócić, i s t ą d spotykamy w domach wiele s p r z ę t ó w „z zachodu". W y j e ż d ż a n o nie tylko całymi rodzinami, ale przede w s z y s t k i m pojedynczo; fala powojennej emigracji zarobkowej zaopatrzyła więc wsie w s p r z ę t y poniemieckie. Na marginesie tego zjawiska w a r t o z a u w a ż y ć jeszcze j e d n ą p r a w i d ł o wość p o t w i e r d z a j ą c ą tezę o stosunkowo mniejszym p r z y wiązaniu do pracy na r o l i m i e s z k a ń c ó w w s i sproletaryzowanych. Mianowicie analogiczna fala emigracji na II. 5. Nowy element wnętrza — ziemie zachodnie, a n a s t ę p n i e p o w r o t u do w s i rodzinnych i s t n i a ł a na terenie Polski p o ł u d n i o w e j , t a m jednak „z zachodu" p r z y w o ż o n o przede wszystkim maszyny r o l nicze, np. mechaniczne sieczkarnie, m ł y n k i do mielenia kaszy itp., podczas gdy w B e ł c h a t o w s k i e m nie z e t k n ę ł a m się z tego rodzaju p o s t ę p o w a n i e m . We wsiach sproletaryzowanych do lepszego zaopa­ trzenia w przedmioty zakupione w mieście przyczynia się r ó w n i e ż proporcjonalnie liczniejsza aniżeli we wsiach rolniczych w s p ó ł c z e s n a emigracja zarobkowa, zwłaszcza na Ś l ą s k . Stosunkowo wysokie zarobki w p r z e m y ś l e w ę g l o w y m i b u d o w l a n y m d o s t a r c z a j ą gotówki. Poza t y m 129 �nowocześnie, tzn. k o m p l e t a m i mebli kupionych u stola­ rzy w pobliskim miasteczku. Przeprowadzone p o w y ż e j p o r ó w n a n i a m i ę d z y w n ę ­ trzem mieszkalnym we wsiach rolniczych i sproletary­ zowanych dotyczą t y l k o zmian m o ż n a by powiedzieć formalnych, j a k i e s p e ł n i a mieszkanie b ę d ą c e o ś r o d k i e m produkcji, rekreacji i k u l t u uprawianego przez zamiesz­ k u j ą c ą je r o d z i n ę . Z a w ę ż e n i e tematu do zjawisk wyżej opisanych n a s t ą p i ł o celowo, gdyż j a k z dotychczasowych b a d a ń w y n i k a , jedynie w zakresie w y ż e j u w z g l ę d n i o n y m uchwytne są obecnie r ó ż n i c e w w y o d r ę b n i o n y c h kate­ goriach wsi. Natomiast w zakresie f u n k c j i mieszkalnych czy rekreacyjnych nie dostrzegamy tak w y r a ź n e g o zróż­ nicowania, być m o ż e n a s t ą p i ono w dalszym procesie rozwojowym, jednak obecnie nie m o ż n a jeszcze wypo­ w i a d a ć się na ten temat. R o z p a t r u j ą c charakter w n ę t r z a izby wiejskiej na ba­ danym terenie, n a l e ż y s k o n c e n t r o w a ć u w a g ę nie tyle na meblach, co na sposobie ich ustawienia, g d y ż to jest istotnym argumentem w naszym rozumowaniu. Zresztą j a k się przekonamy w t o k u dalszych r o z w a ż a ń , te dwa w ę z ł o w e zagadnienia o d n o s z ą c e się do b a d a ń nad w n ę t r z e m izby wiejskiej są ze sobą ściśle związane, a w w y p a d k u badanego przez nas terenu zgodność ta znajduje p e ł n e potwierdzenie. Tradycyjne rozplanowanie w n ę t r z a izby p o k r y w a się z planem powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c y m na okolicznych t e r e n a c h ( i l . 1). 5 W domu j e d n o w n ę t r z o w y m akcentem d o m i n u j ą c y m w izbie jest duży piec z p i e k a r n i k i e m oraz ogrzewaczem i k a p t u r e m umieszczonym nad p o l e p ą (il. 2), na której gotowano jeszcze w okresie o b j ę t y m p a m i ę c i ą naszych i n f o r m a t o r ó w . Polepa ta z czasem została zamieniona na palenisko k r y t e p ł y t ą do g o t o w a n i a . Przy piecu znajduje się k ą t przeznaczony do przygotowywania posił­ k ó w , na u r z ą d z e n i e k t ó r e g o s k ł a d a j ą się ł a w k i okalające p i e k a r n i k , ł a w a s t o j ą c a przy ścianie, p e ł n i ą c a we wcześ­ niejszym okresie f u n k c j ę stołu, oraz p r y m i t y w n a szafka na naczynia. Szafka tak, tzw. p ó ł k a , w najprymityw­ niejszej formie, otwarta, s k ł a d a j ą c a się z p a r u półeczek, najczęściej umieszczona b y ł a po stronie d r z w i przeciw­ nej aniżeli piec. Na tej samej ś c i a n i e koło półki stały zazwyczaj statki na czystą w o d ę , umieszczone na ziemi l u b czasem na niskich s t o ł e c z k a c h . Pozostałe statki gospodarskie, nie m i e s z c z ą c e się w szafce czy na ławach w o k ó ł pieca, najczęściej zawieszane b y ł y w pobliżu na ś c i a n a c h w z g l ę d n i e trzymane w sieni. Obok kąta, w k t ó r y m przygotowywano p o k a r m y i s p e ł n i a n o naj­ bardziej podstawowe czynności gospodarskie, wydzielić m o ż n a drugi, b ę d ą c y miejscem k u l t o w y m i służący do odpoczynku (il. 3, 6). T w o r z ą go umieszczone po stronie przeciwnej w stosunku do pieca: ł ó ż k a , wiszące nad nimi obrazy oraz czasem stolik p e ł n i ą c y f u n k c j ę ołtarzyka domowego. Ł ó ż k a te, tak zwane często wyrka, o ile w y s t ę p u j ą w bardziej p r y m i t y w n e j formie, stoją zawsze w z d ł u ż ś c i a n y szczytowej domu, p r z y l e g a j ą c do niej bokiem; przedziela je skrzynka na ubranie względnie kufer, najczęściej malowany na zielono i pełniący r ó w n i e ż f u n k c j ę schowka na odzież, lub też stół, na k t ó r y m umieszczone są ś w i ę t e f i g u r k i i obrazy. Jeżeli stół ten nie stoi m i ę d z y ł ó ż k a m i , umieszczony jest koło jednego z nich przy z a g ł ó w k u . Pod ś c i a n a m i bocznymi izby, łącząc niejako obydwa k ą t y , umieszczone są za­ zwyczaj d ł u g i e ł a w y . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że izba trady­ cyjna jest w n i e w i e l k i m stopniu, proporcjonalnie do swej powierzchni, z a p e ł n i o n a s p r z ę t a m i . Dlatego też robi w r a ż e n i e przestronnej i raczej pustej. e II. 7. Fragment Bełchatów. izby tradycyjnej. Łuszczanowice, pow. d ł u g o t r w a ł e mieszkanie w hotelach robotniczych, k t ó r e na Ś l ą s k u m a j ą najczęściej bardzo w y s o k i standart umeblowania, powoduje p r z e j ę c i e pewnych n a w y k ó w , s k ł a n i a j ą c y c h n a s t ę p n i e robotnika do zakupu do swego domu s p r z ę t ó w podobnych do tych, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł w mieście. W pierwszej fazie są to t y l k o drobne przed­ mioty zaadaptowane przez m i e s z k a ń c a hotelu r o b o t n i ­ czego, j a k półeczka, często ozdobiona, na w ł a s n e p r z y ­ bory do mycia i golenia, n a s t ę p n i e szafka na przecho­ w y w a n i e rzeczy osobistych i jedzenia, a wreszcie aparat radiowy. Z czasem kupowane są w i ę k s z e i droższe meble . 4 Na badanym terenie najwidoczniejsze i najbardziej w y r a ź n e jest to w zdobnictwie m i e s z k a ń . We wsiach sproletaryzowanych spotyka się powszechnie drobne przedmioty pochodzenia fabrycznego, zakupione przez p r a c u j ą c y c h w p r z e m y ś l e ojców czy braci i przywiezione do domu celem ozdobienia izby. We wsiach rolniczych izb ozdobionych w ten sposób jest znacznie m n i e j i w ł a ś ­ nie one najczęściej w y r ó ż n i a j ą d o m od s ą s i e d n i c h i świadczą, że k t o ś z tego domu zatrudniony jest w mieście. W i ę k s z a ilość s p r z ę t ó w pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego czy też fabrycznego w mieszkaniach w s i sprole­ taryzowanych nadaje t y m mieszkaniom specyficzny cha­ rakter przez istnienie izb o bardzo z r ó ż n i c o w a n y m iloś­ ciowo i jakościowo stanie mebli, podczas gdy we wsiach rolniczych spotykamy na ogół t y l k o dwie m o ż l i w o ś c i : albo izby u r z ą d z o n e są tradycyjnie, albo też całkowicie 130 Zasadniczym elementem dekoracyjnym w izbie trady­ cyjnej są zawsze ś w i ę t e obrazy. Obok r o l i kultowej �stanowią one także przedmiot dumy gospodarzy i s ą wyrazem poziomu ich stopy ż y c i o w e j . Umieszczano je w jednym rzędzie na ścianie szczytowej ponad ł ó ż k a m i , a ilość ich wynosiła p r z e c i ę t n i e 6—8. Nie napotkano w terenie na ciekawsze obrazy b ą d ź r ę c z n i e malowane, bądź też stare drzeworyty czy litografie. Najczęściej spotykane są oleodruki w z g l ę d n i e plastycznie modelo­ wane połączenia oleodruku z g i p s o w o k r e d o w ą deko­ racją, stanowiące tak c h a r a k t e r y s t y c z n ą p r o d u k c j ę o ś r o d ­ ków znajdujących się w miejscach k u l t u , a szczególnie w Częstochowie. Ramy o b r a z ó w , zawyczaj proste, d r e w ­ niane, przystrajane b y ł y k o l o r o w y m i g i r l a n d k a m i z su­ szonych kwiatów, b a r w n y m i p i ó r k a m i l u b g a ł ą z k a m i jedliny. Rzadko spotykano p a j ą k i , ale znane są na t y m terenie pająki kuliste oraz krystaliczne. Te ostatnie j e d ­ nak w y s t ę p o w a ł y t y l k o pojedynczo i zdają się b y ć nie tyle pozostałością formy t r a d y c y j n e j , ile zjawiskiem nowym, wprowadzonym wskutek ingerencji szkoły, świetlicy i t p . Istotną różnicę w stosunku do okolicznych t e r e n ó w stanowi brak niemal że c a ł k o w i t y na badanym terenie wycinanek z kolorowych p a p i e r ó w , m i m o że w y s t ę p u j ą one w tradycji l u b często jako sztuka ż y w a , jeszcze prawie na c a ł y m terenie o k a l a j ą c y m b e ł c h a t o w s k i e . Opisana w y ż e j najprostsza forma w n ę t r z a t r a d y c y j ­ nego ulega p e w n y m zmianom, p o j a w i a j ą się nowe meble czy też nowe rodzaje zdobin, z a n i k a j ą stare, ale wszystko w pierwszej fazie przemian nie narusza jeszcze t r a d y ­ cyjnego planu w n ę t r z a , t y l k o powoduje zagęszczenie sprzętów w izbie. Jako jeden z pierwszych nowych sprzętów pojawia się w tradycyjnej izbie stół służący do przygotowywania p o k a r m ó w oraz drugi, s p e ł n i a j ą c y f u n k c j ę stołu p o d r ę c z n e g o , służący często, zwłaszcza ostatnio, do odrabiania l e k c j i przez dzieci, s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w ( i l . 5) i t p . Obok stołu, zwłaszcza tego drugiego, p o j a w i a j ą się k r z e s ł a z ozdobnymi oparciami, wykonane często przez w i e j s k i c h stolarzy, ale oparte o wzory m a ł o m i a s t e c z k o w e ( i l . 8, 9). Ponadto często już w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t k a ć m o ż n a było m a s z y n ę do szycia s t o j ą c ą pod oknem w miejscu stołu ( i l . 4). II. 8, 9. Krzesła na wzór 7 8 z ozdobnym oparciem wykonane na wsi Zasadnicza zmiana w u r z ą d z e n i u izby na badanym obszarze w i ą ż e się najczęściej z pojawieniem się nowych mebli. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m we wsiach bogat­ szych, a masowo w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h na całym terenie z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się nowe meble kupowane w m i e ś c i e u p r y w a t n y c h stolarzy, rzadziej w sklepach meblarskich. Zasadniczym zestawem jest t u sypialnia s k ł a d a j ą c a się z d w ó c h łóżek, szafy, z toalety z d u ż y m lustrem, czasem jeszcze z j a k i e g o ś pomocnika. Taka w ł a ś n i e sypialnia p r z y c z y n i ł a się w zasadniczej mierze do zarzucenia tradycyjnego p l a n u w n ę t r z a ( i l . 10). W i ę k ­ szość f u n k c j i mieszkalnych s p e ł n i a j u ż w ó w c z a s oddzie­ lona od reszty mieszkania kuchnia, natomiast izba u r z ą ­ dzona nowoczesnymi m e b l a m i służy przede wszystkim do spania, i to nie zawsze. Badania statystyczne prze­ prowadzone w jednej ze w s i położonych na i n t e r e s u j ą ­ cym nas obszarze, k t ó r ą zaliczamy do kategorii w s i sproletaryzowanych, w y k a z a ł y , że spanie po k i l k a osób na j e d n y m p o s ł a n i u jest powszechnym zjawiskiem, bez w z g l ę d u na ilość posiadanych w chacie miejsc do spania. Zdarza się często, że łóżka z kompletu sypialnego stoją nie wykorzystane, natomiast większość członków rodziny małomiasteczkowych. Wiewiec, pow. Radomsko. 9 8 131 �sypia w k u c h n i na r ó ż n e g o rodzaju kozetkach i t p . Wpro­ wadzone ostatnio na w i e ś i cieszące się popytem tapczany r ó w n i e ż nie r o z w i ą z a ł y sytuacji, gdyż na szerokim tap­ czanie u k ł a d a się do snu k i l k o r o dzieci l u b np. b a b k ę z m a ł y m i dziećmi. Zasadniczym akcentem w n o w y m w n ę t r z u są dwa łóżka złączone, umieszczone przy ś c i a n i e szczytowej i w y c h o d z ą c e na ś r o d e k izby. W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w w n i e w i e l k i c h domach z a j m u j ą one p r z e w a ż a j ą c ą część powierzchni izby ( i l . 10), przy ś c i a n i e umieszczone są szafy, lustra oraz te s p r z ę t y , k t ó r e p o z o s t a ł y z trady­ cyjnego u r z ą d z e n i a izby jako n i e z b ę d n e . Do takich należy np. kufer na ubranie, j a k i e ś ł a w k i . W nogach łóżek, o ile miejsce na to pozwala, stoi stół, w rogu izby toaleta z d u ż y m lustrem, najczęściej ustawiona s k o ś n i e (jeżeli nie znajduje się koło szafy), względnie jeszcze jedna szafa, pod o k n a m i k w i e t n i k i z doniczko­ w y m i k w i a t a m i . Charakterystyczna dla nowego w n ę t r z a izby jest zazwyczaj t y l k o częściowa zmiana f u n k c j i stołu, j a k w i e m y s p e ł n i a j ą c e g o dawniej rolę o ł t a r z y k a domo­ wego. Obecnie jest on najczęściej p r z y k r y t y kolorową, t k a n ą w z o r z y ś c i e k a p ą , na k t ó r e j często położona jest jeszcze koronkowa l u b robiona s z y d e ł k i e m niciana serweta. Stoi na n i m też b u k i e t sztucznych k w i a ­ t ó w w szklanym, czasem nawet k r y s z t a ł o w y m wazonie. Często j a k o reminiscencja dawnego zdobnictwa są o ten wazon oparte obrazki, czasem, ale rzadko, o tematyce religijnej, najczęściej jednak pocztówki przysyłane przez dzieci z miasta, życzenia ś w i ą t e c z n e względnie fotografie najbliższej rodziny. Tak w i ę c stół przestaje być akcentem o charakterze sakralnym, ale w dalszym ciągu nie s p e ł n i a swej podstawowej r o l i . Obok tego stołu często w izbie znajduje się jeszcze jeden b ę d ą c y nie­ m a l że b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnego o ł t a r z y k a do­ mowego; jest on z a p e ł n i o n y szczelnie b u k i e t a m i sztucz­ nych k w i a t ó w , p r z y b o r a m i do szycia i t p . Nie zawsze jednak o ł t a r z y k ulega automatycznej l i k w i d a c j i wraz ze zlikwidowaniem s t o ł u l u b przeznaczeniem go na inny cel. Często w t a k i m w ł a ś n i e momencie f i g u r k i święte i całe i c h przybranie przenosi się na k o m o d ę stojącą pod ścianą, na j a k ą ś szafkę czy nawet umieszcza się je wysoko na szafie na ubrania. II. 10. Izba współczesna — dwa złączone łóżka zajmują niemal całą powierzchnię. Łękawa, pow. Bełchatów. II. 11. Obraz i ślubne fotografie nad łóżkiem w izbie współczesnej. Stawek, pow. Bełchatów. II. 12. Stół przy­ kryty serwetą w izbie współczesnej. Łękawa. 132 Zdobnictwo nowego w n ę t r z a zmienia s i ę całkowicie i zatraca swój t r a d y c y j n y charakter. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega r z ą d o b r a z ó w umieszczonych dawniej nad ł ó ż k a m i . Miejsce ich zajmuje jeden d u ż y oleodruk o tematyce sakralnej, najczęściej o zdobionych złoconych ramach, nie ozdobiony ponadto niczym i n n y m (il. 11). Charakterystyczny w y d ł u ż o n y k s z t a ł t obrazu sprawia, że nieraz zajmuje on n i e m a l że całą szerokość ściany nad obydwoma z ł ą c z o n y m i ze sobą ł ó ż k a m i . Czasem obraz ten zawieszony jest na k i l i m i e w i s z ą c y m nad łóżkiem, jednak p r a k t y k a zawieszania k i l i m ó w na ścianach jest z u p e ł n i e nowa na w s i i często spotyka się nawet z kry­ t y k ą . Powszechnie u w a ż a się, że „ ł a d n i e " , tzn. wzorzyście malowane ś c i a n y są p i ę k n i e j s z e od k i l i m ó w na nich zawieszanych, że ś c i a n t y c h nie należy niczym zasłaniać. Obok dużego oleodruku, z a j m u j ą c e g o centralne miejsce, czasem jeszcze nad ł ó ż k i e m zawiesza się fotografię ś l u b n ą gospodarzy, oczywiście w d u ż y m powiększeniu. Często r ó w n i e ż obrazy, k t ó r e dawniej były nad łóżkami, zostają przewieszone na boczną ś c i a n ę i umieszczone w j a k i m ś zdobniczym u k ł a d z i e w r a z z n o w y m i obrazka­ m i przyniesionymi z j a r m a r k u , z fotografiami dzieci, obrazkami, k t ó r e dzieci o t r z y m a ł y na p a m i ą t k ę pierwszej k o m u n i i ( i l . 13). Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e również zmia­ na t e m a t y k i o b r a z ó w sakralnych wiszących w izbie. Do t r a d y c j i n a l e ż a ł o , aby w izbie b y ł obraz Matki �Boskiej, wizerunek Chrystusa na K r z y ż u oraz p a m i ą t k a z najbliższego miejsca odpustowego czy też pielgrzymki, w której wzięli udział gospodarze. W bardziej t r a d y ­ cyjnych domach przestrzegano, aby izby strzegł od pożaru św. Florian, od złodziei ś w . A n t o n i , od powodzi św. Jan Nepomucen. Zadaniem wszystkich ś w i ę t y c h przedstawionych na obrazach, w i s z ą c y c h w izbie, było ochranianie obejścia przed nieszczęściem, zapewnienie rodzinie dostatku . 9 W współczesnych izbach nie spotyka się j u ż tak licznej galerii ś w i ę t y c h , a tematyka zawieszanych obra­ zów jest, jak chyba należy p r z y p u s z c z a ć , narzucona przez jarmarcznych o b r a ż n i k ó w . Najczęściej p o j a w i a j ą c y się obraz Chrystusa na łodzi nie jest z w i ą z a n y z ż a d n y m wierzeniem ani też tematem, k t ó r y b y ł b y szczególnie w ostatnich latach propagowany przez kościół. N i e ­ wątpliwie ś w i a d c z y to o zmianie rangi o b r a z ó w w izbie, bardziej zwraca się bowiem u w a g ę na ich w a l o r y este­ tyczne aniżeli na funkcje sakralne. Obok ś w i ę t y c h obra­ zów p o j a w i a j ą się we w s p ó ł c z e s n y m w n ę t r z u formy, które uznać m o ż e m y za p o p r z e d z a j ą c e obrazy ś w i e c k i e . Jako etap przejściowy m o ż n a chyba p o t r a k t o w a ć liczne kartki pocztowe z ż y c z e n i a m i ś w i ą t e c z n y m i l u b w i d o ­ kówki otrzymywane najczęściej od dzieci p r z e b y w a j ą c y c h Stale w m i e ś c i e czy też tymczasowo w w o j s k u . W i d o k ó w k i te umieszczone są na s p r z ę t a c h i s t a n o w i ą w y r a ź n i e za­ planowany akcent zdobniczy albo też tworzy się z nich czasem w p o ł ą c z e n i u ze z d j ę c i a m i rodziny całe k o m p o ­ zycje, k t ó r e umieszczone za s z k ł e m czy naklejone na karton zawieszane są na ś c i a n i e . O b r a z ó w o tematyce świeckiej spotyka się niewiele, czasem są to widoczki wycięte z czasopism, bardzo często z „ P r z y j a c i ó ł k i " , która to gazeta przez j a k i ś czas u m i e s z c z a ł a na ostatniej stronie reprodukcje z galerii m a l a r s t w a polskiego i obce­ go. Czasem są to oleodruki zakupione na j a r m a r k u , czasem modne — zwłaszcza ostatnio — obrazki, k t ó r y c h wzór tworzy kombinacja mozaikowa z kolorowych szkiełek, szkła t ł u c z o n e g o i k a w a ł k ó w lustra. Charak­ terystyczny dla tego terenu jest brak albo znikoma ilość tak powszechnych na i n n y c h obszarach Polski makatek malowanych na p ł ó t n i e l u b papierze, przed­ stawiających rodzajowe scenki z życia z w i e r z ą t , czy też romantyczne scenki w z i ę t e rzekomo z życia w s i . 1 1 0 N a s t ę p n y m n o w y m elementem w izbie wiejskiej s ą kwiaty doniczkowe umieszczane na licznych k w i e t n i ­ kach w z g l ę d n i e parapetach okien. Wszystkie zmiany za­ równo w u r z ą d z e n i u , j a k i przystrojeniu izby tradycyjnej idą w k i e r u n k u upodobnienia jej do m a ł o m i a s t e c z k o w e g o pokoju. N i e w ą t p l i w i e elementem u m a c n i a j ą c y m to w r a ­ żenie są bardzo liczne serwetki s z y d e ł k o w e albo a ż u r o w e wykonane z plastiku, k t ó r e umieszczone s ą niemal że wszędzie. Spotyka się takie w ł a ś n i e serwetki rozłożone na łóżkach, stole, k r z e s ł a c h , drzwiach szafy i t p . O p r ó c z serwetek koniecznym przyozdobieniem izby są a ż u r o w e firanki wieszane na karniszu i z a s ł a n i a j ą c e całe okno. Ostatnio f i r a n k i te z a s t ę p o w a n e są w z o r z y ś c i e d r u k o w a ­ ną folią, k t ó r a przepuszcza ś w i a t ł o . Do często spotykanych a t r y b u t ó w „ n o w o c z e s n o ś c i " w izbie należy też l a l k a , k t ó r a posadzona jest na łóżku. Lalki tej oczywiście nigdy nie o t r z y m u j ą do zabawy dzieci, stanowi ona w y ł ą c z n i e akcent dekoracyjny mieszkania. Zasadniczym zmianom ulega r ó w n i e ż kuchnia. T r u d ­ no mówić o t r a d y c y j n y m u r z ą d z e n i u k u c h n i wiejskiej wówczas, gdy s t a n o w i ł j ą t y l k o k ą t przeznaczony do gotowania p o s i ł k ó w dla d o m o w n i k ó w i b y d ł a . Wyposa­ żenie takiej k u c h n i s t a n o w i ł y w ó w c z a s najprostsze s p r z ę ­ ty stojące w o k ó ł pieca i przeznaczone do p r z y g o t o w y w a - II. 13. Obrazy religijne i świeckie tworzą układ zdobniczy. Dworszowice Kościelne, pow. rytmiczny Pajęczno. nia p o k a r m ó w . Jeśli nawet w t r a d y c y j n y m domu w po­ c z ą t k a c h bieżącego stulecia z n a j d o w a ł o się osobne pomieszczenie przeznaczone na k u c h n i ę , w ó w c z a s zawsze obok s t a t k ó w kuchennych z n a j d o w a ł o się w n i m łóżko i s p a ł y dzieci czy też starzy rodzice. Jedynym akcentem zdobniczym b y ł a wisząca szafka na naczynia, w k t ó r e j umieszczano stojące, oparte o tylną ś c i a n k ę kolorowo malowane fajansowe talerze, wieszano porcelanowe k u b k i i t p . Z czasem p ó ł k ę tę zastępuje oszklona, w b r ą z o w y m kolorze szafa, aby z kolei ustąpić miejsca b i a ł e m u kredensowi. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że biały kredens kuchenny jest pierwszym' n o w y m s p r z ę t e m p o j a w i a j ą c y m się niemal w k a ż d y m domu pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego w z g l ę d n i e w latach powojennych. Zmienia on zasadniczo u k ł a d kuchni, z a j m u j ą c najczęściej u k o ś n e miejsce w rogu naprzeciw pieca. Kredens ten nie zawsze s p e ł n i a s w ą p o d s t a w o w ą rolę, często z n a j d u j ą się w n i m t y l k o naczynia nie u ż y w a n e , przeznaczone na święto. W ostatnich latach kuchnia wiejska znów zmienia się zasadniczo. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega t r a d y ­ cyjny piec, u s t ę p u j ą c miejsca przystawionej d o ń lub b e z p o ś r e d n i o do k o m i n a żelaznej m a ł e j kuchence, a na­ s t ę p n i e nowoczesnej tzw. szamotce. Umeblowaniem w s p ó ł c z e s n e j k u c h n i stają się coraz p o w s z e c h n i e ¿ _ z e stawy b i a ł y c h mebli, kupowane zazwyczaj w_ uspołecznionych. i: �Zmiana umeblowania łączy się ze z m i a n ą zdobnictwa w n ę t r z a kuchni. Pojawia się tam szereg wyszywanych makatek, na k t ó r y c h umieszczone s ą sentencje w r o ­ dzaju „ z i m n a woda siły doda", „żona gotuje, co m ę ż o w i smakuje" itp. Wraz z n o w y m i s p r z ę t a m i pojawia się wodniarka, tzn. szafka na w i a d r a z w o d ą i miednice, a koło niej koniecznym staje się zawieszenie r ę c z n i k a i w ten sposób powstaje n o w y k ą t s ł u ż ą c y do u t r z y m a ­ nia czystości. T a k ż e w kuchni p o j a w i a j ą k w i a t k i doniczkowe itp. się f i r a n k i w oknach, Siedząc przemiany zachodzące w u r z ą d z e n i u w n ę t r z a izby chłopskiej j a k i w y s t ę p u j ą c e na t y m odcinku zróżnicowanie w zależności od kategorii w y m i e n i o n y c h t y p ó w wsi, dostrzegamy n a s i l a j ą c y się proces dysharmonii k u l t u r o w e j ; nie przebiega on zresztą w s z ę d z i e jednakowo — intensywniejszy jest w e wsiach, gdzie u r z ą d z e n i e w n ę t r z a jest bardziej tradycyjne, zaś we wsiach sproletaryzowanych kontrasty te są mniejsze, ale znajdujemy tam mniej e l e m e n t ó w tradycyjnych, k t ó r e zwykle spotykamy w c h ł o p s k i c h izbach. n Na t y m tle r ó w n i e ż m o ż n a w y o d r ę b n i ć pewne r ó ż n i ­ ce we wzorcach estetycznych dla obu k a t e g o r i i wsi. I d e a ł e m ich jest pokój m a ł o m i a s t e c z k o w y , w i e ś t r a d y ­ cyjna dąży do tego przez w y m i a n ę mebli w całości, toteż albo w y s t ę p u j e tam jeszcze izba tradycyjna (bardzo rzadko), albo u n o w o c z e ś n i o n a . Natomiast we wsiach sproletaryzowanych m i e s z k a ń c y . u s i ł u j ą osiągnąć ten efekt przez dodawanie pojedynczych mebli, a nie k o m ­ pletów, oraz ozdób, co sprawia, że izba taka w y g l ą d a inaczej. Więc w obu kategoriach wsi istnieje ten sam wzorzec w zakresie u r z ą d z e n i a w n ę t r z a izby c h ł o p s k i e j , ale r ó ż n y m i sposobami dąży się do osiągnięcia tego celu, w w y n i k u czego n a s t ę p u j ą też pewne o d r ę b n o ś c i w osiągniętych rezultatach. Fot.: Janisław Baranowski — il. 2—8, 10—12, 14; Bogumił il. 9. Rys.: Irena Sujkowa. PRZYPISY 1 J. Gajek, Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. „ L u d " , 1961, n r X L V I I , s. 210 oraz załączone mapy. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Bełchatowskie jako przedmiot badań nad zróżnicowaniem kultury ludowej. „Łódzkie Studia Etnograficzne", 1966, t. V I I I , s. 14—17. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Wiejskie tkactwo cha­ łupnicze w Bełchatowskiem, „ E t n o g r a f i a Polski", t. X , s. 209—211. Analogiczne zjawisko spotyka się w rolniczych wsiach Ś l ą s k a ; podczas b a d a ń prowadzonych przeze mnie we wsiach Miedzna i Grzawa w powiecie pszczyń­ skim r ó ż n i c e m i ę d z y u r z ą d z e n i e m w n ę t r z a domu boga­ tego gospodarza a m i e s z k a j ą c e g o u niego na komorze robotnika kopalni b y ł y tak znaczne j a k r ó ż n i c e między domem m i e s z k a ń c a dużego miasta a w s i . Por. Z. Neymanowa, Wnętrze chaty we Włynicach i okołicy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1963, nr 7, s. 75—79; tejże, Wnętrze chaty w Klonowej i oko­ licy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1960, nr 3, s. 209. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w dawnym budownictwie ludowym, W r o c ł a w 1963, s. 77, mapa nr 79; Z. Neymanowa, W n ę t r z e chaty we Włynicach..., wyd. cyt., s. 81. Podczas b a d a ń terenowych t y l k o jeden raz na­ potkano izbę ozdobioną p a j ą k i e m k r y s t a l i c z n y m ; miesz­ k a n k ą jej b y ł a samotna kobieta, k t ó r e j a m b i c j ą było posiadanie „ ł a d n e g o " mieszkania. Ozdoby, k t ó r e w y ­ k o n y w a ł a , b y ł y najczęściej wzorowane na poradach „Przyjaciółki". J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 96—100. Zwyczaj stawiania maszyny do szycia pod oknem, gdzie jest n a j j a ś n i e j , i usuwania s t a m t ą d stołu, jest powszechny na terenie Polski. Por. J. Dydowiczowa, Wnętrze chałupy [ W : ] „Kultura ludowa Wielkopolski", P o z n a ń 1960, s. 177. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 22. K . Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1966, s. 140—143. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 Jewsiewicki il. 13; Olga II. 14. „Święty Łuszczanowice. Mulkiewicz-Goldbergowa kąt" w izbie tradycyjnej. — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5461c6526682a87d9926e929c4f49e07.pdf 3c8cdeaca1fc972fca28a0a67731381d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1503 Title A name given to the resource Przemiany zwyczajów ludowych / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KRYSTYNA t. 61, 197'l KWAŚNIEWICZ PRZEMIANY ZWYCZAJOW LUDOWYCH. PROBLElVIY I REFLEKSJE Rozważania dotyczące żywotności tradycyjnych z\vyczajów ludovvych mogą iść w rozmaitych kierunkach. Na przykład genetycznym -- zmierzającym do określenia korelacji pomiędzy pierwotną treścią a zachowaną formą zwyczaju; funkcjonalnym - nastawionym na uchwycenie mechanizmów działania w oparciu o teorię potrzeb kulturowo-społecznych zaspokajanych tą drogą; czy też w kierunku interpretacji stopnia żywotności zwyczajów poprzez analizę kształtujących je podłoży i czynników. Niemniej punktem centralnym tego zagadnienia będzie zawsze problem przeobrażeń, różnicujących się w skali czasowo-przestrzennej w zależności od zmian zachodzących w szerszych układach eko!1omiczno-społecznych i kulturowych. Mając na uwadze tempo i kierunki ogólnego rozwoju wsi na przestrzeni ostatniego stulecia należy stwierdzić, że w tym kontekście szczególnej wagi nabierają przemiany jakim zwyczaje ludowe podh~gajćlwspółcześnie. Z tym też zagadnieniem łączą się ogólne refleksje, jakie nasunęły rni się w trakcie prowadzenia badań etnograficznych na terenj,~ ośmiu wsi usytuowanych w strefie podmiejskiej Krakowa, a wchodzćicych w skład gminy Rudowa 1. Na wstępie pragnę nawiązać do faktu, iż objęcie wsi polskiej w tym także podkrakowskiej - wpływem szeroko pojętej urbanizacji pociągnęło za sobą stopniowy, aczkolwiek nierównomierny zanik wielu elementów po tradycyjnej kulturze ludowej. W związku z tym badacz 1 Są to wsie; Brzezinka, Brzoskwinia, Młynka, Niegoszowice, Nlelepiee, Pisary, Radwanowiee, Rudawa. Ich odległe tradycje historyczne wskazują między innymi na genetyczny związek z rolnictwem. Stosunkowo wcześnie rozpoczął się jednak na tym terenie proces proletaryzacji ludności, wywołany w głównej mierze nadmiernym rozdrobnieniem gruntów. W konsekwencji są to obecnie wsie robotnicze i chłopsko-robotnicze, podlegające szybkim i wielostronnym procesom modernizacji. Badania terenowe prowadzono w latach 1969-1974. �Przemiany zwyczajów ludowych 123 terenowy staje wobec nowej jakościowo sytuacji. Z jednej strony nadal utrzymuje się potrzeba kontynuowania badań zmierzających do możliwie najpełniejszej rekonstrukcji inwentarza kultury dawniejszej wsi, z drugiej strony nie sposób pozostawać biernym wobec wszystkich tych przemian jakie dokonują się współcześnie. Przemiany te doprowadziły do znacznego zróżnicowania wsi - zwłaszcza podmiejskich - pod względem struktury zawodowej mieszkańców, a co za tym idzie także typów gospodarki, opartych na rolniczych i pozarolnicżych źródłach egzystencji. Na tym tle pojawiło się wiele nowych potrzeb kulturowych i nowych sposobów ich zaspakajania. Tak więc, próby empirycznego ujęcia nowej jakościowo rzeczywistości społeczno-kulturowej wsi dążą do znalezienia odpowiedzi na ważkie pytanie dotyczące aktualnych losów tradycyjnej kultury. Sądzę, że badanie sfery tradycyjnych zwyczajów - tak dorocznych jak i rodzinnych - w warunkach życia współczesnej wsi, dostarczyć może wielu instruktywnych wskaźników dla procesów jej modernizacji w warunkach dokonującego się uprzemysłowienia kraju. Dlatego też, prowadząc badania nad zwyczajami ludowymi na ter€nie robotniczych i chłopsko-robotniczych wsi gminy Rudawa, starałam się między innymi określić charakter, natężenie oraz kierunki przemian szukając odpowiedzi na następujące pytania: 1) w jakim stopniu w badanym mikroregionie przechowały się elementy kultury tradycyjnej w zakresie zwyczajów dorocznych i rodzinnych właściwe dla wsi krakowskiej z przełomu XIX/XX wieku; 2) w jakim zakresie i w oparciu o jakie mechanizmy społeczne elementy te funkcjonują współcześnie; 3) jakimi drogami i w jakiej postaci wkraczają do społeczności lokalnych nowe wzory zachowania się; 4) w jakim stopniu te nowe elementy przybierają postać zachowań zwyczajowych. Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytania posłużyłam się - między innymi metodami proceduralnymi - także klasyfikacją zwyczajów według kryterium powszechności ich występowania. Szczegółowe ujęcie materiału empirycznego oraz materiału zaczerpniętego z literatury przedmiotu 2 - a traktującego ściśle o badanym terenie - w tabele chrono2 Material porównawczy w tym zakresie czerpano przede wszystkim z następujących pozycji: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1871, t. 6, Krakowskie, cz. 2, Kraków 1873; J. Łobczowski, Rudawa. Kościół, probostwo, parafia, Kraków 1916; S. Polaczek, Wie.ś Rudawa. Lud jego zwyczaje. obyczaj!:, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki. Biblioteka "Wisły", t. 9, Warszawa, 1892; tegoż, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Kraków 1914. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ logiczne, uwzględniające stopień żywotności zwyczajów, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków; zarówno analitycznych, dotyczących losów poszczególnych form zachowań zwyczajowych, jak też syntetyzujących w odniesieniu do tempa i charakteru przemian dokonujących się od przełomu XIX/XX wieku po czasy współczesne 3. W tym miejscu ograniczę się tylko do krótkiej charakterystyki tych ostatnich. Przede wszystkim należy stwierdzić, że - poniekąd wbrew oczekiwaniom - badania chronologiczno-przestrzenne nie ujawniły zasadniczych różnic w zakresie inwentarza zwyczajów pomiędzy poszczegóinymi wsiami w obrqbie gminy. Zwłaszcza VI odniesieniu do okresu wyjściowego, tj. przełomu XIX/XX wieku, rekonstrukcja zwyczajów tradycyjnych w oparciu o pamięć najstarszej generacji mieszkańców poszczególnych wsi, cechuje się wielką zbieżnością. Współcześnie można natomiast zaobserwować pewne różnice w funkcjonowaniu zwyczajów, znanych z przeszłości lecz 'vvychodzących obecnie z użycia asynchroniczni e w poszczególnych wsiach, a także w obrębie wsi w poszczególnych rodzinach. Ogólnie rzecz biorąc, silniejsze tendencje regresywne wykazują wsie o wyższym vvskaźniku zatrudnienia pozarolnego, a zarazem dogodniej usytuo\vane pod względem komunikacyjnym, jak np. Niegoszowice czy Rudawa, w przeciwieństwie do bardziej zachowawczych wsi, silniej związanych z rolnictwem i leżących dalej od głównych szlaków komunikacyjnych, jak np. Radwanowice czy Brzezinka. Scisłych różnic w tempie faktycznego zarzucania tradycyjnych zwyczajów nie można jednak ustalić w sposób autorytatywny, co z kolei pozwala wnosić: o znacznym stopniu zunifikowania wzorów kulturowych na całym badanym terenie, zmieniających się w sposób podobny, jakkolwiek w różnej mierze asynchroniczny, w miarę upływu czasu. Różnicę zasadniczą w kontekście żywotności zwyczajów w ich tradycyjnej postaci stanowi natomiast granica wieku między kolejnymi generacjami mieszkańców oraz - choć w mniejszym stopniu - zróżnicowanie społeczno-zawodowe. 3 POlJieważ do sporządzania zestawień tabelarycznych w oparciu o kryterium powszechności występowania zwyczajów szczególnie nadają się zwyczaje doroczne, wszelkie przejawy zachowań tego typu usystematyzowano według porządku kalendarzowegu i w tych ramach starano się określić stopień żywotności posługując się następującą skalą: a) zwyczaj żywy, praktykowany współcześnie powszechnie, b) zwycza1 zanikający, praktykowany tylko sporadycznie, c) zwyczaj już nie praktykowany, lecz znany bądź z tradycji ustnej, bądź z autopsji w odniesieniu do minionej przeszłości, d) potwierdzenie przez literaturę przedmiotu występowania zwyczaju na badanym terenie u schyłku XIX wieku, lub brak odpowiednich danych na ten temat, e) zwyczaj upowszechniający się współcześnie, nie znany w kulturze tradycyjnej. �Przemiany zwyczajów ludowych Drugą, równolegle nasuwającą się uwagą, jest stwierdzenie na przestrzeni badanego okresu bardzo silnie zaznaczającego się powszechnego regresu faktycznych, czyli manifestujących się w praktyce przejawów zachowań zwyczajowych opartych na wzorach tradycyjnych. Regres ten szczególnie przybrał na sile począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia 4. Bezsprzecznie, nosicielami i w pewnym zakresie kontynuatorami tradycyjnych form zwyczajowych są głównie przedstawiciele najstarszej generacji. Z drugiej jednak strony trzeba stwierdzić, że pewne zwyczaje doroczne, będące dawniej domeną osób dorosłych, obecnie są praktycznie kontynuowane niemal wyłącznie przez dzieci (np. chodzenie po kolędzie, oblewanie wodą z okazji "śmigusu", palenie "sobótek" na Zielone Świątki). Świadczy to z jednej strony o degradacji społecznej tradycyjnych wzorów społecznych, leżących u podstaw zachowań zwyczajowych, z drugiej o powstawaniu pewnych nowych wzorów w tym zakresie oraz o dokonującej się sukcesywnie selekcji tradycyjnego inwentarza zwyczajów. W wyniku tejże selekcji, zachodzącej spontanicznie w czasie, wykształcają się pewne stereotypy zachowań, nawiązujące genetycznie do społecznych wzorów zachowań z okresu kultury tradycyjnej lecz w sposób selektywny, zindywidualizowany. W związku z takim stanem rzeczy przykładowo biorąc - powszechnie nadal obchodzi się wielkie (i wolne od pracy) święta roku kościelnego, jak: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Dzień Wszystkich Świętych. W ramach zwyczajowych obchodów tychże świąt przestrzega się przede wszystkim wzorów, a których można powiedzieć, że mają charakter ogólnonarodowy i ogólnospołeczny i jako takie stoją ponad kulturą tradycyjną i ponad kulturą robotniczą a częstokroć nawet ponad światopoglądem. "Dodatki", \'l formie różnych zwyczajów wywodzących się bezpośrednio z kultury tradycyjnej, mogą być i bywają różne w poszczególnych rodzinach. Sytuacja taka Vi znacznej mierze spowodowana jest pogłębiającym się procesem prywatyzacji zwyczajów. W wyniku tego procesu, stosowanie się do tradycyjnych wzorów - nic zawsze zresztą już zrozumiałych - staje się wyrazem zindywidualizowanych subiektywnych postaw, potrzeb i przyzv,"yczajeń, w coraz mniejszym zaś stopniu stanowi wyraz podporządkowania się wymogom narzucanym przez społeczność lokalną. Rozluźnienie więzi wewnątrzwioskowych - wywołane zmienionymi warunkami życia i pracypociągnęło za sobą bowiem siłą faktu znaczny spadek kontroli społecz4 W tym bowiem okresie, w związku z wcielaniem w życie założeń Planu 6-letniego, przybrały na sile procesy przemian wiążące się z masowym odpływem ludności do pracy poza rolnictwem. Znalazło to swoje daleko posunięte konsekwencje we wszystkich dziedzinach życia na terenie badanych wsi. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ nej - także i w zakresie przestrzegania tradycyjnych zwyczajów - oraz osłabienie wiążących się z tym sankcji obyczajowych. By jednak nie upraszczać zagadnienia należy podnieść fakt, że wśród przedstawicieli średniego i młodego pokolenia mieszkańców badanych wsi dokonuje się współcześnie proces pewnej rewaloryzacji rodzimych tradycji kulturowych, w tym także i zwyczajów. Przychylne zainteresowanie dawnymi lokalnymi zwyczajami nie oznacza jednak praktycznej gotowości podporządkowania się normom przekazanym w tym zakresie przez przeszłość, lecz jest wypadkową zwyżkującego poziomu świadomości ~połecznej i wykształcenia oraz silnie rozbudzonego poczucia patriotyzmu lokalnego. W wyniku takiej sytuacji, oceny dziedzictwa kulturowego nie ograniczają się jedynie do krytyki tego, co uchodzi za rezultat nędzy i zacofania. Eksponuje się również a poniekąd nawet idealizuje v:alory estetyczne, społeczne i obyczajowe pewnych tradycyjnych wzorów kulturowych. W odniesieniu do sfery zwyczajów -- przykładowo biorąc - może to być emocjonalnie pozytywny stosunek do dawnego "we~e]a krakowskiego" czy obchodu "sobótek" na Zielone Świątki, wysoka ecena obowiązujących dawniej zwyczajowych form pomocy sąsiedzkiej, czy też spontaniczne wznowienie, a właściwie kreowanie (z inicjatywy Koła Gospodyń Wiejski'ch) dożynek jako gminnego święta plonów. Zebrany materiał empiryczny pozwolił też na sprecyzowanie pewn:Th sugestii dotyczących podatności różnych form zwyczajowych na zmienność czy zanikanie. Nie wchodząc w tym miejscu w bardzo skomplikowany problem doOCTU kryteriów klasyfikowania zachowań zwyczajowych, mając zaś na i.nvadze fakt, że zachowania te łączą się z różnymi dziedzinami życia, cZĘsto warunkując się wzajemnie i przeplatając w sposób, niemożliwy do k,;tegorycznego rozgraniczenia, poprzestanę na przytoczeniu pewnych ;wgólnień poczynionych na podstawie analizy zebranego materiału. Tak więc, najszybciej wychodzą z użycia tradycyjne zwyczaje mot y',\'owane wierzeniowo a wyrosłe na gruncie myślenia magicznego, realizusię dawniej poprzez szereg symbolicznych czynności o charakterze nakazów, zakazów i wróżb. Zjawisko to należy uznać za naturalną konsek','iencję zmian zachodzących w sferze ideologicznej, a prowadzących do '.vytwarzania się nowych wzorów osobowościowych. Również stopniowa przemiana tradycyjnej religijności ludowej - nac;,-chowanej naiwnym sensualizmem i przedmiotowym stosunkiem do ,.świętości" - w religijność o charakterze bardziej instytucjonalnym, powoduje szereg przemian w funkcjonowaniu tradycyjnych zwyczajów, praktykowanych w nawiązaniu do kultu. O ile np. święcenie w określone dni roku kościelnego pokarmów, wody, palm, "ziela", wianków itp. jest jeszcze na porządku dziennym, o tyle zarzuca się stopniowo liczne niegdyś �PTzemiany zwyczajów ludowych 127 zwyczajowe praktyki, dokonywane za pośrednictwem tychże przedmiotów \\. ściśle okr::ślonych celach. W wyniku wkraczającego na wieś procesu laicyzacji życia pojawia się, zmieniom' na bardziej świecki, sposób spędzania czasu w okresie najważniejszych ś\viąt kościelnych. Pewne sytuacje związane z wymogami kultu religijnego, i wyłącznie jako takie dawniej traktowane, stanowią obecnie pretekst do organizowania świeckich imprez towarzyskich, połączom'ch z obfitą i wystawną konsumpcją. Przykład może stanowić niedawno powstdy. a już uświęcony społeczną aprobatą zwyczaj obchodzenia pierwszej komunii dzieci jako swego rodzaju "małego wesela". Postępująca laicyzacja, powodując kurczenie się w zachowaniu zwyczajowym motywów religijnych czy też magiczno-kultowych, sprzyja przyjmowaniu S i i;' zwyczajów o charakterze świeckim, zaczerpniętych ze wzorów miejskich. Przykładowo dotyczy to imienin, rocznic ślubu, sukcesó\': zawodowych itp., obchodzonych w kręgu zapraszanych z tej okazji gości, podejmowanych w wystawny sposób. W uroczystościach rodzinn:,'ch, jak wesela, chrzciny a nawet pogrzeby, zmniejsza się uczestnictwo członko',\' społeczności lokalnej na rzecz uczestników z zewnątrz. których dobór stanowi odzwierciedlenia charakteru nowych, ponad10kalnych \\'if~7.i społecznych i nowych aspiracji w tym zakresie, Znacznemu osłabieniu uległy zwyczaje doroczne o charakterze widowiskcwo-tO\v,u·z\'skim. W pierwszym rzędzie zwyczaje związane z chodzeniem po wsiach grup kolędniczych czy przebierańców zapustnych. Zapc wr;e tłumaczyć to można faktem, że współcześnie życie na wsi podmiejskiej, dostarcza dużego stosunkowo wyboru łatwo dostępnych rozrywek. Zanikły także bodźce materialne, związane dawniej na tym terenie ściśle z dorocznymi obchodami domów, traktowanymi w znacznym stopniu zarobkowo, Natomiast wido\' .... iskowo-towarzyskie elementy związane ze zwyczajami rodzinnymi --, zwłaszcza zaś z weselem - ulegają sukcesywnym proceson'j modyfi kdC,i j. postępującym zgodnie z wymogami zmieniającej się v\' tym zakresie mody. Tak np. rozmiary wesela, oceniane niegdyś według ilości furm<.il1ck, obecnie ocenia się według ilości wynajętych taksówek. \\' miejsc"" canców "przy muzyce" w karczmie, do dobrego tonu naIE".\' \\'ynajmo\\'anie na wesele świetlicy i angażowanie nowoczesnego zespułu muzycznego, w weselnych "przyśpiewkach" śpiewanych na starą nutę dominujE' tOil satyryczny, a poruszane są w nich aktualne problemy życiowe itd. Przeobrażenia zwyczajów rozpatrywane pod kątem zmian ilościowych i jakościowych ujawniły pewne ogólne prawidłowości. Jakkolwiek trudno jest genernlizo\\'ać, można przyjąć - z pewną dozą tolerancji że podatniejsze na zanikanie są zwyczaje doroczne, podczas gdy zwyczaje �]28 KRYSTYNA KWA8NIEWICZ rodzinne łatwiej ulegają modyfikacjom. Sytuacja ta ma - jak się wydaje - swoje głębsze uzasadnienie w obiektywnie kształtującej się rzeczywistości społeczno-kulturowej. O ile bowiem zanikanie niektórych zwyczajów dorocznych tłumaczyć można ich dezaktualizacją w obliczu zmieniających się warunków życia, o tyle zwyczaje rodzinne - ogniskujące się niezmiennie wokół najistotniejszych dla człowieka momentów, jak narodziny, zawarcie związku małżeńskiego i śmierć - siłą faktu -poprzez kolejne modyfikacje dostosowują się do tychże zmieniających się warunków. Charakter modyfikacji odpowiada przy tym przemianom dokonującym się zarówno w materialnych warunkach bytu, jak też w dziedzinie ideologii, poziomie wiedzy i świadomości społecznej. Dlatego też zmiany zachodzące w społecznych wzorach zachowań, z\viązanych ze zwyczajami rodzinnymi, wyrażają się przede wszystkim \'l kategoriach zmian jakościowych. Rzecz oczywista, nie przeczy to faktowi, że dokonują się również w tej dziedzinie zmiany ochmakterze ilościo',vym, przejawiające się w postaci stopniowej selekcji tradycyjnych form ekspresji, oraz że zmiany te mają także istotne znaczenie z punktu \vidzenia procesów społeczno-kulturowych. Z kolei inwentarz zwyczajów dorocznych podlega przede wszystkim ujemnym zmianom ilościowym. Stosunkowo najszybciej znikają z niego te doroczne zachowania zwyczajowe, których celowość - nie bvestlonowana w przeszłoś'ci - ulega świadomej lub podświadomej rewizji W jej wyniku zwyczaje te, pozbawione swych pierwotnych motywacji wierzeniowych - bywają już tylko powielane na zasadzie nawyku, lub - co jest zjawiskiem powszechniejszym - przechodzą do sfery tradycji ustnej. Taki los spotkał np. liczne niegdyś zwyczaje praktykowane w określonych celach w związku z dniami rozmaitych świętych patronów (jak św. Jan, Wojciech, Marek, Błażej, Szczepan, Agata i inni). zwyczaje towarzyszące co roku rozpoczynaniu ważnych prac rolno-hodowlanych (jak pierwsza orka, siew i sadzenie, żniwa, pierwszy wypęd bydła itp.), a także w cyklu rocznym powtarzające się zwyczaje, mające na celu zapewnienie pomyślnej wegetacji uprawom zbożowym i okopowym, urodzaje w sadach, sukcesy w gospodarce hodowlanej, a także ochronę plonów, domu i inwentarza przed rozmaitymi klęskami. Te spośród zwyczajów dorocznych, które nadal utrzymują swą wysoką rangę społeczną (z racji np. powiązania z największymi świętami roku kościelnego), przystosowują się do zmienion:ych warunków i potrzeb ulegając modyfikacjom - analogicznie do zwyczajów rodzinnych. Tak więc równolegle z zanikaniem zwyczajów w ich postaci tradycyjnej, dokonuje się proces wdrażania w życie nowych, aprobowanych społecznie stereotypów zachowania się w odniesieniu do określonych sytuacji rodzinno-towarzyskich i dorocznych. Stereotypy te są wyrazem �Przemiany zwyczajów ludou;ych 129 nawarstwiania się dawnych przyzwyczajeń i nowych aspiracji kulturowych, kształtowanych zgodnie z aktualnym sposobem pozyskiwania prestiżu społecznego. Sytuacja taka jest rezultatem z jednej strony dynamicznego układu kontaktów społecznych, wśród których coraz \\,-ażniejszą rolę odgrywają kontakty pozalokalne, z drugiej strony silnego oddziaływania różnorodnych środków masowego przekazu, transmitujących do szerokiego społeczeństwa nowe treści, a wraz z nimi wyzwalających nowe potrzeby i nowe wzory zachowania się. Rzecz jasna, nie stanowią one i nie mogą stanowić pełnego odpowi~dnika wzorów i norm, aktualnych i respektowanych w warunkach właściwych dla względnie statycznego okresu kultury tradycyjnej. 9 - Lud, tom LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e58bdaed2f2f1fe8ddd11b299e96c9fc.pdf 3c50167be7bc55220596c92dee414196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:60 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa, bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:51 Title A name given to the resource Przemysł i sztuka bursztyniarska nad Narwią / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.355-415 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 354 ADAM CHĘTNIK PRZEMYSŁ I SZTUKA BURSZTYNlARSKA ~AD NAR W1.,\ Wstęp Był naród mieszkający Co bujała to trawą, 1\. niedalekie morze ORKA. Drzeworyt, wielkość nat. 8,6 X -t,6 cm. Bartosz Paprocki, Kraków 1575, cap. 95: «chlap ni"kLóry orać szedl naw,," otlożysko namniey pociągnąć Roxolania, Tamże, nie chciały! rozkrawa! wól ledwie czyskim / złorzecząc .\. Gwagnina byków wjarzmionych dycha smaga z 'Verony zaziajanym pracowite z trudem orzą w sześć par wołów. I Gleistą zwierze'). za nim Z Kroniki Kraków których Sannacji uzbrojon bi- Europskiej - 1860) 351: Na Żmudzi zębami w skiby rozmiatają. sztuk niemało, bryłę zaledwie poganiacz "Ziemię Gdy idą orać, nabiorą miasto lemiesza w prze\vTacaniu z sobą zi,emi używają; to jest skoro się jedno zepsuje i drugie i trzecie, aby nic nic mieszkali, a pogotowie na to miejsce przyprawiali')' a ciężkiej do uprawy ciągnie jeden Kołberg, ziemi, pług, a zaprzęgiem czaju pewien rodzaj walania gospodarni jeden oraniem zagon, po dachu schodzi podczas Pis. Pol. N-139, wszystkie st. ich,). J. K. I I I): orany, deszczu i jednytkie ma w'zwy- wolu, a przyuczone tego Gostomski, były'" czasów' ludzie prawie iako tu u nas ośm, to tam środka czubiasto, Gospodarstwo "Ma być skib 8, a zagon ma być 3 łokcie zagony jednakuczkic na tłustej, wołów tj. sześć walów' Polszcze są z dawnych na samy wierzchu woda". ,\. insze Haur, Skład abo Skarbiec znakomitych zagonów wielkich y obszernych spadzisto parami tonem na każdego r. 1693, 46: ('\<\' ''''ielkiej szczytem I 42: ("" Proszowskim trzema takim jeden tyko kieruje człowiek. Rataj odmiennym bydlęta rozumieją te glosy i słuchają sekretów oekonomiey, Kielecki" orzą pospolicie iakobv 1588 (Bib!. wsurz, Te, by do pluga pyskiem, (wyd. Turowskiego, nie żelazem, ale drewnianymi drewnianych woly pluga, wielkim kiiem iął ich bić po grzbiecie'). S. Klonowicz, wyd. z r. 1857, 18 podaje, że Podolanie 33, 34: (,Dwanaście I Wyrzucało Kolo rycerskie aby na brzegi przekluwane Zdobiły białe na kawały zręcznie, szyjki wielkiej ich bursztynów· znizane niewiast (Kornel Ujejski - :v płaszczyźnie, to lasami żyźnie. dla tej ziemi synów, na sz~urek i córek... «Pług ' i szabla») sprawie bursztyni.arstwa na Kurpiach zabierałem niejednokl:otme głos czy to na lamach niektórych czasopism czy w wypowladanyc~ referatach i odczytach na zjazdach i kongresach, GromadzIłem też pr~bki bursztynu i wyrobów z niego w zbiorach nauk~wych n.owogrodzkich: Muzeum Kurpiowskim i Stacji NaukoweJ 1,. robIłe~ też starania o wznowienie tego przemysłu ~ okre.sle powoJennym, wyszukiwałem zamiłowanych bursz tymarzy ltd. Publikacjami swoimi na powyższy temat starałem sie zw.rócić uwagę naszego społeczeństwa w stronę zaniedbanej dzie: dzmy' przemysłu regionalnego na Kurpiach. . V! pracy niniejszej starałem się zebrać wszystko, co z tej ~~ledzmy dało się wyciągnąć z terenu od starych bursztyniarzy 1 Ich młodszych następców, również z dotychczasowej literatury, zresztą u nas dość ubogiej. Mam nadzieję, że nad bursztyniarstwem nie przejdziemy do porządku dziennego, l Stacja Badań Naukowych wego ~łockiego w Nowogrodzie w czasIe II "V. Wojny. Dorzecza pod Środkowej Łomżą. Obie Narwi płacówki T-wa Nauko- zniszczone �357 .3-6 J A może po now~zych badaniach i poszukiwaniach na terenie Ponarwia dla przemysłu tego nastanie nowa era rozkwitu? Wtedy oby moja niniejsza praca była zachętą do wykorzystania naszych rodzimych bogactw naturalnych dla dobra Polski i całego Narodu 2. L Z zamierzchłych dziejów bursztyniarstwa Bursztyn bałtycki zbliżył narody. - Wędrówki po bursztyn. - Drogi przez Polskę. - Bursztyn ceniony najwięcej przez Rzymian. - Ślady rzymskie w Prusach Wschodnich i u Kurpiów nad Narwią. - Przemysł bursz tyniarski nad morzami. - 'Warsztaty w Gdańsku i Połądze. - Wyroby z bursztynu cenione przez panujących. - Bursztyn nad Narwią i początki tego przemysłu. - Ślady bursztynu w neolicie miejscowym. - Związek wyrobów kurpiowskich z wyrobami prastarej kultury. - Od kogo Kurpic przejęli sztukę obróki bursztynu? - Brak materiału do badań ścisłych w tym kierunku. \Viadomo, ze zblizenie narodów, zamieszkujących pobrzeze Bałtyku do narodów dalszych, południowych nastąpiło wskutek znajdującego się tam bursztynu, który przedostawał się z północy na pobrzeże morza Śródziemnego najczęściej drogą wędrówek od hordy do hordy 3. Zbierany nad Bałtykiem, jako nasze «złoto północy» przydatny na ozdobne wyroby, amulety itp. znany był juz w młodszej epoce kamiemiej ; stwierdzono dwa główne centra przemysłu bursztynowego w Sambii i Jutlandii '. Stąd wyroby bursztynowe rozchodziły się drogą handlu i wędrówek plemiennych na południe, zachód i wschód 5. Od III wieku po n. e. wyroby bursztynowe znane są juz w całej Europie 6. Greckie i rzymskie monety, znajdywane nad Bałtykiem, świadczą 2 Pracę napisałem i kończyłem w czasie II Wojny w warunkach nieszczególnych, poza Warszawą, gdzie do materiału źródłowego w szerszym zakresie nie miałem dostępu. 3 (,Nauka o ludach,) (Etnologia» Oskara Pcschla, 1876, str. 213. ł V,To Antonicwicz, (,Pochodzenie i gatunki bursztynu w Europie», ]917, str. I. 5 Tamże. • Tamże. o stosunkach z tymi krajami 7. Wiadomo, ze werlług Pliniusza ziemia Sambijska dostarczała bursztynu Rzymianom, drogą przez Węgry, a wiadomo też, że do Węgier droga wiodła przez Polskę, musiał więc być u nas w tych czasach ruch handlowy 8. Herodot (w V w. st. e.) wspomina w swoich dziełach o ;;'orzu «ku północnemu wiatrowi», skąd pochodzi bursztyn 9, a Bałtyk w tych odległych czasach juz znany był ludom południowym l0. Grecy od niepamic;;tnych czasów mieli podania, ze bursztyn z północy dostarczony im był przez Wcnedów, którzy z czasem u tracili brzegi bursztynowe 11. Patrycjusze rzymscy lubowali się w naszyjnikach bursztynowych 12, a za Pliniusza bursztyn dochodził do nadzwyczajnej ceny: niewielka figurka z bursztynu osiągała wtedy cenę żywego człowieka 13. Za cesarza Domicjana z barbarzyńskimi ludami północy o mało nie doszło do wojny o bursztyn, ale ci barbarzyńcy, którzy z politowaniem patrzyli na chciwych bursztynu Rzymian, pozwolili im z nad brzegów morza nabrać tej żywicy i bez wojny, ile tylko chcieli l4.. Za cesarza Nerona Rzymianie wędrowali po bursztyn do dzisiejszych Prus Wschodnich 15, gdzie, jak wiadomo, bursztynu dużo kopano i znajdowano. Jak twierdzi historyk Grunan, wyprawy rzymskie po bursztyn bałtycki prowadzić musiały kolo O. Peschel, (,Nauka o ludach'), stl'. 213. (,O znaczeniu Prus dawnych,), przez Dominika Szulca, \Narszawa 1846, str. 131. 9 (,Wisła') r. 1887, 179. ('Jakie ludy mieszkały przy ujściu 'Visły w czasach najdawniejszych», przez Sz. Ma tusia ka. 19 W. Surowiecki, ('Śledzenie początku narodów słowiańskich'), 'Varszawa 1824. 11 W. Surowiecki - jak wyżej. 12 K. Chmielewski, (,Twoje ziemie, Twoje wody,), \Varszawa 1907. 13 Pewnie niewołnika (przyp. autora). Patrz "Zbiór pamiętników () dawnej Połsce'), przez J. U. Niemcewicza, \Varszawa 1882, I, 80. 14 J. U. Niemcewicz - jak wyżej. 16 Wg O. Peschła - Etnologia. 7 8 �358 359 m. Ełku (które istniało już w XIII wieku), gdzie znajdowano stare monety rzymskie z czasów Aureliusza 16. Kromer pisze w swojej «Polsce», że bursztyn znajduje się na Pruskim wybrzeżu Sarmackiego morza oraz «niektórych jeziorach od morza» ... 17. Ze w Prusach był bursztyn, to wskaz,uje choćby przytoczony przykład, podany w jednej z dawnych g-azet (1803): «We wsi Szlapoken między Insterburg i Gumbinem w powiecie Litewskim Prus Wschodnich, blisko 12 mil niemieckich od brzegów Morza Bałtyckiego, jeden wyrobnik znalazł dnia 12 lipca br. w rowie na łące kawałek nieczyszczonego bursztynu, długi 13 calów, a szeroki 81/2 calów, ważący 13 funtów i 151/2 łuta. Gdy się to rozgłosiło jeden handlujący bursztynem ofiarował za niego 8000 latarów. Ze zaś podług praw wszelki bursztyn jest włamością skarbową, Król Imć za tym odebrał za 1000 talarów tę osobliwość i podarował ją gabinetowi mineralicznemu (zn. mineralogicznemu) departamentu Berlińskiego Kopalniaków» 18. Odkryte już w w. XVIII tamże kopalnie dawały setki funtów bursztynu, nieraz w dużych kawałach 19. Największe warsztaty (fabryki) wyrobów bursztynowych nad Bałtykiem były w Gdańsku (od 14 wieku) i w Połądze. W 1680 roku miał w Gdańsku wyrabiać z bursztynu «prześliczne ramy do zwierciadeł» niejaki M a u ker 20. Wyrobami gdańskimi interesował się specjalnie Król Zygmunt III, który nabywał wyroby bursztynowe artystyczne na podarunki dla posłów i panujących. Sułtan i wezyr turecki miał otrzymać od Ks. Zbaraskiego między innymi zwierciadło z białego bursztynu 21. Z Gdańska za Zygmunta Augusta, wg Kromera, wywożono w świat prócz zboża, wołów, koni itp. także i bursztyn 22. Warsztaty w Połądze zwano słusznie fabryką, bo zatrudniały niegdyś ok. stu kilkudziesięciu robotników. Połąga prowadziła wielki handel wyrobami bursztynowymi, przeważnie z cesarstwem rosyjskim lub za jego pośrednictwem z Azją. Obrót roczny wynosił ok. 200 tysięcy rubli 23. Kiedy i od kogo nauczyli się Kurpie kopać i obrabiać bursztyn? Wiadomo już, że bursztyn w zamierzchłych czasach był u nas pieniądzem, monetą obiegową, a praojcowie nasi mieniali go u sąsiednich Szwabów na oręż żelazny 24.. Bursztyn na Kurpiach jeszcze do ostatnich lat zastępowal mieszkańcom pieniądz - czy nie ma to związku zatym z odległymi dziejami? Waga pisze, że «Polska jest krajem, który po Prusach najwięcej bursztynu dostarcza»i że każdy wie o jego kopalniach ostrołęckich i myszynieckich ... 25. Powtarza też za Rzączyńskim, że bursztyn zbierał nad Narwią jezuita Knapiusz i «różne z niego rzeczy toczył i polerował» 26. Pieniądze rzymskie, jakie znajdowano na Kurpiach 27, świad{~zyłyby, że Rzymianie i tu zaglądali po bursztyn, a może tędy prowadził jeden z dawnych szlaków ku morzu? Nad Narwią i jej dopływami znajdowano w grobach skrzynkowych i wśród znalezisk z neolitu paciorki bursztynowe 28, podobne zupełnie do dzisiejszych, jakie tu wyrabiają bursztyniarze przez ostatnie kilka set lat. Czy wobec tego w samej formie, a naPrzegl. Bibliogr. Archeolog., \Varszawa 188 I, Ig8. Dziś około I miliona złotych. Patrz artykuł, ('Połąga i Góra Biruty>' przez ,\.. J. (,Tygodnik Ilustrowany", r. 18 .. , nr 114, str. IgI. 2ł K. Chmielewski, «Twoje ziemie ... Twoje wody'), \Narszawa Ig07. 2.' A. \Vaga, (,O bursztynie" w Bibliot. vVarsz., kwiecień 1845, 70. 26 i\.. \Vaga~ j. \V., str. 71. 2' "YIonet takich z brązu i miedzi (te ostatnie grube, odlewane) znaleziono kilka w okolicy Nowogrodu i Ostrołęki. Oddane w r. IgI I clo :-'Iuzeum w Ostrołęce ulegly zniszczeniu w czasie wojny (IgIj). 2' Ze zbiorów Z. Glogera. 22 YVycieczka kolarza na "YIazury Pruskie", napisał Dzie l' Ż e k, \Varszawa 18g8, 10. l' .\'1. Kromer - (,Polska, czyli o położeniu, obyczajach ... " przełożył z łaciny YV. Syrokomla, Wilno Ig50. IS (,Gazeta Korespondenta" yVarszawa I80g, nr go. Wiadomość tę powtórzył Antoni \Vaga w swej pracy o Bursztynie (str. 79) i inni. 19 U Wagi. 20 (,Przegląd Bibliogr. Archeolog.", 1881, 14. 21 Przcgl. Bibliogr. .'\rcheolog., \Varszawa I8g I, str. 407. 16 (, 23 �,·vet i w technice obróbki (patrz dalsze rozdziały) nie zachodzi tu również pewien związek i ciągłość jakiejś prastarej kultury? W jednej ze swych prac Karłowicz pisze, jak to «ładnie wyrobion.e groty i siekierki», wyrabiane m. in. z bursztynu, odgrywały rolę talizmanów 29. Wisiorki «korali» kurpiowskich robione z bursztynu (o czym dalej) też spełniają podobną rolę, a tak zw. «serxa» u paciorków wyglądają nieraz więcej na odwrócone groty. Od jakich ludów czy narodów, a może sąsiadów, Kurpie przejęli sztukę bursztyniaską? Oto pytanie, na które przy szczupłości materiałów nie mogę tu odpowiedzieć. Dodam tylko, że na Kurpiach nie były prowadzone żadne ściślejsze badania, np. chemiczne nad bursztynem znalezionym, nie były rozkopywane żadne cmentarzyska, mogące zawierać potrzebny materiał do studiów z tej dziedziny. Może przyszłość dzisiejsze niedomówienie wyjaśni. 2. Bursztyn na «Kopalnie» Kurpiach bursztynu l Jego nad dobywanie Narwią Przypadkowe znajdywanie bursztynu. - Bursztyn w gruncie. - Poszukiwania bursztynu. - Bursztyniarze. - Pasy i gniazda. - Majstrowie. Osmany. - Różne gatunki i odmiany bursztynu na Kurpiach .. _. Dawne (,kopalnie') i późniejsze miejscowości bursztynodajne nad środkową Narwią. Bursztyn znajduje się prawie na całej przestrzeni środkowego Ponarwia z dopływami, czyli tzw. Kurpiowszczyzny, po czym przechodzi do sąsiednich Prus Wschodnich i kończy się nad Bałtykiem, przede wszystkim zaś w dawnej Sambii w okolicach Królewca i Połągi. Prawdopodobnie od wielu set lat bursztyn znany był na Kurpiach i najbliższym ich sąsiedztwie. Początkowo wystarczał pewnie bursztyn znajdowany na powierzchni ziemi, na brzegach rzek, na wyschniętych błotach, paśnikach itp. Znajdowano go też pewnie przyoraniu gruntów, przy kopaniu rowów, studzien 2t J. Karlowicz, «Siady wieku kamiennego jach ... ~. Tyg. Powszechny, 1881, nr 15. do wody itp. Znajdowane w głębi ziemi mmeJsze czy większe kawałki naprowadziły niejednego na właściwą drogę, nauczono się wybierać miejsca bursztynodajne, rozpoznawać gatunki ziemi, kryjącej w sobie bursztyn. Najwięcej bursztynu znajdowano głębiej (od jednego do dwóch metrów) pod powierzchnią, w starych siwych iłach 30, niekiedy na dnie rzek, jezior i strumieni, w błocie na paśnikach, pod torfem łąkowym itp. Bywał też na piaskach i wydmach nadrzecznych, w żwirowatym «sórze», wśród żwiru i kamyków nadrzecznych, a nawet wśród cegielnianej gliny polodowcowej tam, gdzie ona występuje w większych ilościach 31. Kurpie - zawodowi bursztyniarze - umieli rozpoznawać ziemię bursztynodajną (ryc. r). Na mokradłach poznawałi po wodzie, jakoby na wierzchu rdzawej 32. Najczęściej jednak bursztyniarz, Rye. I. upatrzywszy sobie miejsce na łące czy Kurp bursztyniarz - pow lesie «bił próbę» niewielką łopatą, dług fotografii Fr. Maczyli rydlem. Rydle były małe i większe linowskiego z Ostrołęki z r. 18go (wzi~ta z «Ziena długich trzonkach, albo wąskie i długie do kopania wąskich, metrowej głę- mi,) z art. A. Chętnik a (IZ Zielonej Puszczy'~ bokości, powiedzmy, «szybów». Starszy r. 1914). bursztyniarz-majster dobywał ziemię z dołków i rozścierał w ręku, a kiedy natrafił na siną czy «modrą», wilgotną ziemię, z ziarnkami piasku, wołał na innych, 30 31 w pewnych zwycza- 32 IHarze. Mowa tu o iłach trzeciorzędowych. Np. we wsi Dylewo, pow. ostroł~cki, gdzie cegielnia. \V okolicach, gdzie kopano bursztyn, twierdzą tak starsi bursz t y- �że natra fili już na «cieki ęć» 33, a WIęC i bursz tyn musi być wkrótce. Zwykle przy próbach dokopywano się do pasów bursztynowych lub gniazd i kociołków z bursztynem. Do dziś bursztyniarze starzy lub młodsi posługują się tymi nazwami. Połujański pisze, że pas bursztynowy (~est to ciągnąca się w ziemi żyła, która zawiera w sobie bursztyn oraz drobne wiórki z drzewa i kory zwane «wiorzyska». Pasy bursztynowe miały być rozmaite zależnie od położenia: pas zwyczajny, około 30 kroków długi, w jednym końcu szeroki od 2 do 4 stóp, z «kociołkiem» w szerszym końcu. W tym zagłębionym kociołku ma być najwięcej i najpiekniejszego bursztynu. Dalsze pasy mają również swoje nazwy: nieregularny, krzywy, przerwany, łamany, pas z wylotem (gdy wychodzi do góry), wreszcie pas podwójny i krzy'żowy 24. W tych to różnych pasach oraz w pojedyńczo znajdowanych gniazdach znajdują bursztyn drobny lub znaczne kawały o wielkiej wartości. Jeżeli przy dokopaniu się do «ciekięcia» podchodzi woda zaskórna, a ziemia mokra odwala się, utrudniając pracę, bursztyniarze robią wtedy dokoła cembrowinę z desek, zwaną skrz y n i ą, która zabezpiecza szyb przez zawaleniem się. Bursztyniarze kopali bursztyn sami na własną rękę lub wynajęci byli do pracy przez dzierżawców i przedsiębiorców, często też tworzyli tzw. osmany czyli spółki. Do osmany należało od kilku do kilkudziesięciu (np. 50) ludzi, przeważnic miejscowych Kurpiów, którzy pracowali wspólnie, dzieląc się zyskiem. Pracą kierował jeden lub więcej majstrów, którzy bywali również i przedsiębiorcami 35. Niektóre «kopalnie», tj. miejsca bursztynodajne, były w całości wydzierżawiane handlarzom, którzy byli przy kopaniu, pilnując robotników i zabierali wszystek wykopany bursztyn. Wyzyskiwali też bardzo robotników i rozpijali ich wódką, a nieraz przeważnie tylko za trunki zabierali Nazwa do dziś znana wśród studniarzy .i .\1. Polujański w «Opisaniu lasów'). 1854. H Pg. Al. Poluja ńskiego. ;J;; 'Wiadomość od starszych bursztyniarzy. 33 innych. Pisze o tVIll '. Ryc. 2. '2. Rydel do kopania bursztynu najczęściej używany. 3. Łopata do pogl<;>biania kopanych otworów przy biciu ('próby». 4. Rozbijacz żelazny do twardszych brył ziemi, przy kopaniach próbnych. !j. Pogłębiacz żelazny do (,bicia próby') w twardych gruntach suchych. 6. Próbny kij albo drążek, z mocnego twardego drzewa; na zaciosach wyciąga się z ziemi próbki podglebia. 7. Motyka oskardowa (ciężka) do twardego gruntu. <l. Motyczka lekka (próbna) do grzebania w dobytym gruncie lub dole. 9. Lyżka «próbna» do błotnistego gruntu. 10. Żelazne «grabcie» do grzebania w ziemi bursztynodajnej. [I. SzuRa drewniana do rozrzucania dobytej ziemi na powierzchnię: szuRa la ka nic rozbija bursztynu. 12. Szufla durszlakowa do grzebania w ile rzecznym, zawierającym bursztyn (z nad rz. Szkwy). 13. Jeden z koszów. używanych przez bursztysztyniarzy do pIukania biota bursztynowego. Używano i koszy okrągłych, jak do kartofli, niekiedy zamykanych (z Przasnyskiego). bursztyn. 'Wskutek tego ludność rozpijała się, a że grunta i łąki psuła sobie kopaniem, więc często więcej szkody niż pożytku było z tego przemysłu i.6. 36 Pg H. Gawarcckiego. �Zasadniczo dzielono bursztyn podług mieJsc, gdzie w większych ilościach występował i do czego był przydatny. Był więc bursztyn gruntowy (twardy, w większych bryłkach), wodny (z rzek i jezior, dobry do obróbki, czyste kawałki), błotny (twardy, ale niekiedy brudny, wyd mowy) znajdowany na piaskach i wydmach, przeważnie kruchy, używany najczęściej do kadzideł kościelnych i inne. Co do koloru dzielono bursztyn na dwie główne odmiany: I) bursztyn czerwony, najwięcej pospolity i 2) żółto-białawy, obłoczkowaty, zwany pospólicie kapuśniakiem lub kapuściakiem, ponieważ kolor świeżej kapusty przypomina 37. Ten drugi gatunek dawnymi laty nie był na Kurpiach w modzie i mało był używany. Poza tym bursztyn dzielił się wedle koloru, twardości, wielkości brył, podatności na obróbkę itp. Według też tego nosił następujące, przyjęte na Kurpiach nazwy: ognik - bursztyn świecący się ze wszystkich stron; kościany - biały, żółty, twardy; płomyk z bladożółtymi żyłkami - bursztyn koloru palącego się ognia; mi 0dowy - żółty, rzadki, w różnych odmianach; bursztyn przcźroczysty nazywał się cacko, dość kruchy to gruz albo chudy a podobny w małych płaskich kawałkach to szum 38. Z piaszczystych wzgórków to bursztyn górkowy, dość kruchy i słaby do obróbki: z wody i błota rzeczny, czysty i twardy, a naj twardszy i dobry do obróbki to grun towy kamień, w większych bryłach znajdowany. Na Kurpiach największym powodzeniem cieszył się bursztyn czerwony lub żółty, zwany też «miodowym» (co do koloru) i przeźroczysty. Co do kolorów, to jeszcze bursztyn odróżniano: szklisty, złoty, biały, (najdroższy), piankowaty (niejednolity), mleczny, brudny, krwisty, kruczy (od kruk - b. rzadki), śniady, cielisty, kapuściak i inne. Od starych bursztyniarzy; o podobnym czytamy w (,Czytelni J\"ie1858, nr 28. 38 Pg Al. Połujańskiego, (,Opisanie lasów>,. Nazwy od starych bursztyniarzy oraz częściowo i Kozłowskiego, (,Słownik leśny, bartny, orylski i bursztynierski*. 37 dzielnej,) «Kopalnie» 39 bursztynu oraz miejSCa, gdzie znajdowano w większych lub mniejszych ilościach ten minerał, były i są na całym Ponarwiu środkowym (ryc. 3). I tak, począwszy od pow. , •• lo . > .. / J . •••••. ,) Sk Ryc. l\fapa 3. terenów bursztynodajnych w dorzeczu środkowej Narwi. A. Chętnik 1949 r. Opracował J>ultuskiego i makowskiego na gruntach wsi i miejscowości: Mamino-Wyżki, Mamino-Średniaki, M. Lipniki, Chełchy-Sałki, Chełchy-Sebory, Majki, Chojnówki, Rawy-Kurzątki, Rawy-Stasie, 3Q Tego terminu używa Polujański i inni dawni badacze. �Zabiek- Wielkie, Zabiele Piliki, Przystań, Nowa-Wieś, Chojniki, Rżaniec, Gutowo, Czerwonka, JanopoI, Zawady, Grabowko, Wyszel, Perzanów, Dylewo, Sławkawo, Sypniewo ('.26 miejsc.). W powiecie przasnyskim na gruntach: Dłutówka, Adamczychy, Brodowe-Łąki, Zawady, Kopaczyska, Przy tuły, Raki, ChłopiaŁąka, Bagienice, Niesułów, Przyłaje, Perzanki, Ruziek (13 miejsc.). W powiecie ostrołęckim: Żebry, Wierzcholas, Sławki, Żabino, Olszewka, Obwierwia, Dylewo, Kadzidło, Łodziska, Brzozówka, Szafarka, Sarnia-Łąka, \Voklowe, Wydmusy, Pieseczna, Chudek, Wach, Oborczyska, 'Wykrot, Gleba, Golanka, Myszyniec, Myszyniec-Stary, Dąbrowy 40, Ostrołęckie Łęgi i inne (ok. 31 miejsc.). W pow. kolnieńskim: Łyse, Serafin, Pupkowizna, Cieloszka, Zalas, Krysiaki, Łączki, Leman, Lipniki, Szafarczyska, Dęby, Zbójna, Dąbrówka, GOhtarze, Zabiele, Ptaki, Popiołki, Gurośl, Cieciory, Dobrylas, Siwiki, Gąski, Pianki (23 miejsc.). W pow. Łomżyńskim: Nowogród, Małypłock, Stara Łomża, okolice Wizny, Jednaczewo, Jankowo-Młodzianowo, Szablak, Laskowiec, Mątwica (w tych stronach przeważnie na łąkach, błotach i nad brzegami Narwi i dopływów). 3· Przemysł bursztyniarski na dawniej i dziś Kurpiach Ślady dawnych wyrobów bursztyno~ych na Kurpiach. - Najdawniejsze warsztaty i wzmianki o nich w dawnych opisach. - Myszyniec i Ostrołęka główne dawne ośrodki przemysłu bursztyniarskiego. - Kurpie rozwozili bursztyn po l\1azowszu. - Większe bryły sprzedawano. - Od r. 1914upadek bursztyniarstwa. - Bursztyniarze obecni i ich wyroby. - Bursztyn kurpiowski do Gdyni. Kopanie i obrabianie bursztynu na Kurpiach, jak wogóle nad Środkową Narwią, mające charakter przemysłu miejscowego, prowadzone bylo pewnie już dawniej, niż o tym znajdujemy wzmianki w pismach i innych publikacjach drukowanych lad końca XVIII w. już wyraźnie). 40 Pg Al. PolujalJskicgo. Zresztą jeżeli na Pomorzu (np. w Gdańsku) wyroby z bursztynu znane były już w wieku XIV 41, to w tym czasie czy wkrótce potem znane być mogły i nad Narwią (nie bierze się tu pod uwagę wyrobów z neolitu). - Najdawniejsze «korale» bursztynowe miejscowego wyrobu znajdujemy w rozkopanych starych cmentarzyskach kurpiowskich, gdzie chowano kurpianki z tymi ozdobami na szyi, co było w zwyczaju dawniej i ciągnęło się do ostatnich lat. W Nowogrodzie, gdzie kościół i cmentarz przy nim sięgają początków XV wieku. Przy rozkopywaniu starych mogił, przypuszczalnie z przed 150'.200 lat, obok zetlałych kości wyrzucono z ziemi paciorki bursztynowe, mające ten sam kształt co dzisiejsze (spłaszczone kule). tylko z większymi, mniej kształtnymi otworkami do grubej nici 42. W tymże Nowogrodzie w 1'. 1863 przy kopaniu fundamentów do naw bocznych głównego kościoła, obok masy kości i szkieletów ludzkich, wykopywano «korale» bursztynowe, niektóre wielkości kurzego jaja ,n. Dziś takich już nie robią, były to pewnie «kora1c»,. wieszane na środku sznurów bursztynowych 44), ale z tych czasów mamy tylko wiadomość drukowaną, a warsztat mógł być znacznie wcześni~j. Bursztyniarz, niejaki Baraniecki, który ok. r. 1800 osiadł w \Varszawie i tam założył warsztat bursztyniarski nauczył siC; tej sztuki podobno od Turków (gdzie był w Stambule przy dworze posła polskiego), ale bursztyn surowy musiał sprowadzać z nad Narwi, gdzie już go wtedy kopano, a bliższego wszak nie było. Wiemy również, że do roku 1830 w Ostrołęce bylo kilku bursztyniarzy przy swych warsztatach 44, a niedługo potem dowiadujemy się że «ktokolwiek przejeżdżał kiedy przez Ostrołękę 4l Przy rozkopywaniu części starego cmentarza ok r. 1900 paciorki takie same zbierałem, a nawet kilka miałem w swoich zbiorach w :"iowogrodzie. 42 Wiadomość od M. Bagińskiego, SI. ClZtnikowej, 1\1. Dąbrowskiego i innych z Nowogrodu. ·13 Podług H. Ga wareckiego. H Podług A. \\lagi, (,0 bursztynie» w Bibl. vVarsz., kwiecień 1845. �naszą, okrążony tam mnóstwem handlarzy roznoszących piękne bursztynowe wyroby, utwierdził w swojej pamięci, że i w tym miasteczku nie zbywa na zręcznych rzemieślnikach, umiejących <Torliwie z krajowego płodu korzystać» 45. ~ W połowie zeszłego stulecia w okolicy wsi Starej Łomży nad Narwią «wykopywano pod dostatkiem bursztyll». \V innym miejscu czytamy, że w tejże Łomży, obok zegarmistrzów itp. było kilku majstrów «wyrabiających rozmaite rzeczy z bursztvnu» 46. W innym miejscu czytamy, że bursztyn w pokładach piaskowych znajduje się w tak zw. puszczy Ostrołęckiej, zajmującej część północną powiatów: przasnyskiego, ostrołęckiego i łomżyńskiego. W kiłku miejscach tych powiatów, a głównie w Ostrołęce, zajmują się mieszkańcy poszukiwaniem bursztynu i wyrabianiem z niego różnych ozdobnych przedmiotów 47. U inonego autora dowiadujemy się również, że przede wszystkim Ostrołęka «prowadzi głównie handel wyrobami bursztynowymi» ł~; tamże dowiadujemy się, że między innymi we wsi Dylewo znaJ-dują się «kopalnie bursztynU», a w okolicy Myszyńca nawet «(obfite kopalnie» tego minera lu : podobnie koło wiosek Czarni i Brzozowego. U W. Pola czytamy, że Kurp-puszczak, poza handlem i furmankami, «wyrabia z drzewa wszelkie naczynia i narzędzia i toczy z bursztynu różne cacka» 49, wspomina też, że Kurpie po mia· stach Mazowsza, obok suszonych grzybów i gęsi sprzedają również «(okruchy bursztynu na kadzidło» 50. W. Czyjewski pisze, że «chciwy handlu Prusak, obok wielu innych rzeczy, wywoził z Ostrołęki i bursztyn» 51. 45 I, 529. 46 1861, Pow. łomżyński, (,Dawna a wg teraźniejsz; <,Starożytnej ~ Łomża», Polski.) BalińskiegQ, przez 113. 47 (,Czytelnia Niedzielna.), 185B. nr 28. 48 <lGeografia Królestwa Polskiego», przez \Varszawa 49 iO il Rzcczniowskiego, B. Kolodzińskiego, 1865, go. \.V. Pol, ~Puszczaki ),{azowsza» w Obrazach Tamże, str. 416. Tyg. Ilustr. (,Kurpie~ 1846, Dowiadujemy sit;; też w innym mIeJscu, że «do roku 1830 stolicą handlu bursztynowego był Myszyniec, a później przeniósł się do Ostrołęki. Kurpie z niezwykłą zręcznością wyrabiają na własny użytek (a czasem i na sprzedaż) różne przedmioty bursztynowe bez użycia warsztatów tokarskich, nożykiem, dłutkiem lub na· pilnikiem» 52. Kolberg pisząc o stronach przasnyskich, m6wi że «w dobrach Józefa Krasillskiego jest kopalnia bursztynu» 53. W roku 1818 we wsi Zabiele-Wielkie w stronach pułtuskich wykopano sztukę bursztynu wagi 5 funtów niemieckich, kształtu małej bułki chleba, kapuścianego koloru. Szlachta miejscowa wzięła za nią 100 dukatów, a kupcy z Gdańska kupili ją z drugiej ręki, zapłaciwszy 900 talarów 54. Z powyższego wypadku widać, że albo w pułtuskim nie było miejscowych majstrów obrabiających bursztyn, albo nie mogli ryzykować na tak wielką bryłę, nie wiedząc co z nią zrobić. Największy rozkwit tego przemysłu na Kurpiach i w ogóle nad Narwią datuje się w połowie zeszłego stulecia do roku 1857-80. Bursztyn wte,dy kopano i obrabiano masowo na miejscu, dużo większych brył wynosili handlarze do miast zagranicę. Około 19 lO 1'. był tylko jeden bursztyniarz w Ostrołęce, drugi we wsi Walkowe pod Myszyńcem i trzeci ksiądz amator w Zarębach Kościelnych. Od 1'.1914. skutkiem wojny światowej był przez kilkanaście lat zupełny zastój w tym przemyśle. Zdawało się, że przemysł ten już się nie dźwignie z upadku, tymczasem budzący się do życia regionalizm wpłynął dodatnio i na bursztyniarstwo. Obecnie na Kurpiach jest paru bursztyniarzy, którzy zbierają bursztyn gdzie się da lub z dostarczonego materiału toczą paciorki dla dziewcząt. Tylko moda na bursztyn zmieniła się; zamiast dawnego czerwonego czy żółtego a masie przeźroczystej kurpianki wolą bursztyn matowy, biały lub kapuściak i bez wisiorków. Różni też turyści 62 z życia i natury, 434. 63 1861; to samo czytamy w Przeglądzie. EncykJ. Rolnictwa, \Varszawa 1872-75 wart. pt.: «Bursztyn», str. 316. 6ł O. Kolberg, (,~lazowsze», t. IV, str. 108 w przypisach. A. Waga, przytacza z Sylwa na, t. XIV str. 4°°. Lud, T. XXXIX �~i 'I manierują przemysł, każąc robić sobie branzolety, spinki do koszul itp. przedmioty, nie mające nic wspólnego z duchem miejscowym i charakterem. Niektórzy nie mogąc podołać tego rodzaju zamówieniom wyręczają się częściowo wyrobami z Gdańska ... Poza tym bursztyn surowy, przeważnie z Przasnyskiego i Ostrołęckiego, wykopywany jest przez przedsiębiorców i wy''''ożony do Gdyni, gdzie często paraduje w sklepach jako bursztyn morski. Z niego też cz~ściowo wyrabiają tam różną galanterię dla turystów na upominki 55. Wskrzeszony drobny przemysi na Kurpiach jest w rękach polskich, burszyniarze powojenni - to Kurpie 56. -4-. Stosunek do władz polski ch bursztynu zaborczych, nych kurpiowskiego okupacyjnych dawnych i obec- 57 Nieco o bursztynie bałtyckim. - Monopol krzyżacki na poławianie bursztynu. - Sądy i kary za bursztyn. - Złagodzenie ich przez króla Kazimierza Jagiellończyka. - Fryderyk Wielki i dalsze egzekucje za bursztyn. Bursztyn nad Narwią i władze skarbowe polskie. - Wydzierżawianie terenów bursztynodajnych. - Dochody z kopalń bursztynu. - Upadek .kopalń» i kopanie prywatne. - Bursztyn w czasie wojny światowej i Niemcy okupanci. - Sekwestr bursztynu. - Próby bursztyniarskie po wojnic.Upaństwowienie bursztynu w Polsce. Przede wszystkim bursztyn bałtycki dobywany w większych ilościach zwrócił na siebie powszechną uwagę. Zbierali go też nad morzem jego nadbrzeżni mieszkańcy kiedy i ile kto chciał. Tak było do wieku XIV czyli dotąd, dopóki Zakon Krzyżacki nie zaczął kupczyć bursztynem i nie rozciągnął nad nim własnego monopolu. Od tego czasu mieszkańcy wybrzeża musieli wylawiać, zbierać i oddawać bursztyn do Zakonu, za co tenże płacił im równoważnikiem w soli. A ponieważ i handel solą był monopolem Zakonu, więc zdobywanie tak kosztownego produktu jak bursztyn 55 óS li7 Wiadonl0ści od bursztyniarzy i przedsit;:-biorcó\y, Po I Wojnie Światowej. Pisałem to w latach przed II Wielką \Vojną. I I I 0dbywało się za bezcelJ. Pod grozą surowych kar mieszkańcom nic wolno było zbierać bursztynu dla siebie, na własny użytek, nie wolno też było im chodzić nad brzegiem pod nieobecność ustanowionego dozorcy: «występek» taki karany był chlostą, a nawet więzieniem. Jeżeli u kogo przypadkiem znalezionoby kawałek bursztynu, czekała go za to kara. śmierci 58. Drakońskie te i zbyt surowe praw~ zniósł król polski Kazimierz Jagiellończyk, który wyławiany bursztyn uznał za «powszechny dar Boży, wolny od wszelkich opIat», nie mniej po pewnym czasie nabraly znowu powagi dawne przepisy. W Prusach Wschodnich sasiądujących z Kurpiowszczyzną, jeszcze do roku 1836 trwał monopol na bursztyn, a mieszkańcy pobrzeża musieli co trzy lata składać przysięgę, że nie tylko sami nie będą zbierać bursztynu, ale zawiadamiać będą władze o każdej deftaudacji. Za Fryderyka Wielkiego przysięgę powyższą uzupełniono jeszcze starym krzyżackim dodatkiem, który opiewał, że «choćby ojciec lub matka moi dopuścili się defraudacji, wydam ich». Za zbieranie bursztynu na użytek prywatny wymierzano znowu srogie kary, dochodząc do tortur i szubienicy. Jeszcze w 1826 r. w Królewcu był kat, który pobierał pensję za spełnianie egzekucji na defraudantach bursztynu. Z czasem prawo poławiania bursztynu nad morzem przejął rząd pruski oddając tereny bursztynodajne w dzierżawę różnym przedsiębiorcom 59. Co do terenów nadnarwiańskich, to chociaż kopano tu i znajdywano pokaźne ilości bursztynu, nie słychać jakoś o nadzwyczajnie srogich sądach i karach za bursztynowe defraudacje, choć bursztyn był w większości na terenach rządowych. Za czasów b. Królestwa Polskiego (Kongresowego) przepisy ówczesne mówiły, że «za wynalezienie kopalni bursztynu bądź przez osoby obce, bądź przez urzędników i oficjalistów leśnych zapewnia się ze Skarbu wynagrodzenie, dorównujące połowie dochodu rocznego z ko58 ó9 Pg. «Biesiady Literackiej» Ze źródła jak wyżej. Pokłosie morskie. �373 372 palni na raz jeden wypłacać się mające 60. Było to oczywIscle wielką zachętą dla poszukiwaczy nowych miejsc bursztynodajnych. Kopalnie bursztynu na Kurpiach były prawdopodobnie dość dawno, tylko ściślejsze wi~domości o nich do nas nie dotarły. U Połujańskiego czytamy że «w paśmie łąk od wsi Ruda ku rzece Piśnie, w okolicach wsi Bączki, Piekło i Potasie znajdowane bywają ułamki bursztynu rozmaitej wielkości, a utworzona tu w I8I1 r. kopalnia nic małe czas jakiś (bo rocznie do 300 rubli dochodzące) przynosiła dochody» 61. W celu poszukiwania i dobywania bursztynu urzędy leśne zawierały umowy z przedsiębiorcą za ogólną opłatą roczną z oznaczonej z góry przestrzeni do kopania, przy czym nie wchodzono w to, ile przedsiębiorca z danej przestrzeni wydobędzie bursztynu. W celu zapewnienia dotrzymania umowy dzierżawnej przedsiębiorca składał właściwemu urzędowi, jako rękojmię czwartą część umówionej sumy dzierżawnej 62. W roku 181 I w ekonomii Mały Płock (pow. łomżyński) otwarto kopalnię bursztynu, z której dzierżawcy płacili rocznie rb. 300 dzierżawy. W tychże stronach inne kopalnie bursztynu rządowe przynosiły też znaczny dochód. I tak: oprócz dalszych Rajgrodu i Wizny, kopalnie bursztynu w leśnictwie Nowogród w r. 1824 wynosiły rb 330, a w r. 1825 rb. 225, Wf. 1826 rb. 112, kop. 50, w r. 183S-rb 41 kop. 6263• U Gawareckiego czytamy, że «do zarobków Kurpiów należy także kopanie bursztynu, które Skarb co lat trzy wydzierżawia i z tej kopalni ok. 4 tys. złotych rocznego dochodu 64,. Gdzie indziej czytamy, że «Na trzyletnią dzierżawę wypuSZCzone są kopalnie bursztynu, następne w dwóch leśnictwach i w leśnictwie ostrołęckim, z którego rocznie płacono 2200 zł. Al. Połujański, «Opisanie lasów'), l, 1854, str. 359-60. A. Połujański, «Wędrówki po gub. Augustowskiej~, 1859, str. 75. 62 A. Połujański, (.Opisanie lasów., l, 1854, str. 359-60. 63 Ze źródeł j. w. W leśnictwie Rajgród (poza Kurpiowszczyzną) dochód ten w r. 1824 wynosił 122 rb. 25 kop. a w r. 1825 tylko rb. 30. \V leśnictwie \Vizna w r. 1824, rb. 225. 6ł H. Gawarecki, (,Pamiętnik historyczny płocki •. i w części leśnictwa przasnyskiego w ekonomii tegoż nazwiska, a rocznie płacono złotych 1059» 65. Do roku 1830 dochody z kopalni bursztynowych były znaczne, gdyż i ceny bursztynu były znacznie wyższe, niż późniejsze. Na bursztyn był zbyt w kraju i zagranicą. Za drobne kawałki bursztynu, przydatne tylko do kadzenia, płacono w r 1828 za funt po zł. I gr 6, czyli kop. 18 do I zł gr. 16 (kop. 23) 66. Po roku 1830 kopanie opłacało się coraz mniej, dochody z dzierżaw zmniejszały się. \Vidoczne też w celu ponownej zachęty dla przedsiębiorców bursztyniarzy «przez postanowienie Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 19 listopada (I grudnia) 1840 cło wywozowe od bursztynu surowego zmniejszone, od wyrobów zaś bursztynowych zupełnie zniesione» 67. W połowie zeszłego stulecia nie było już dzierżaw bursztynowych, gdyż jak czytamy u Polujańskiego 6B «bursztyniarnie na pomienionych gruntach rządowych są wyczerpane i Skarb z nich żadnego dochodu nie pobiera». A nieco w innym miejscu ten sam autor donosi, że na gruntach leśnych «tylko w leśnictwie Przasnysz jest bursztyniarnia, która, jak i wszystkie inne są wydzierżawiane 69. Handlarze od tych czasów byli głównymi przedsiębiorcami bursztyniarskimi, nie na grunatach rządowych co prawda, ale prywatnych, bursztyniarze bowiem wiejscy przenieśli się do borów na grunta ogólne wiejskie, gospodarskie, często na swoje wlasne, gdyż go'rączka bursztynowa trwała dość długo. Około roku 1880-1900 kopano jeszcze powszechnie bursztyn, a ludność nie prędko pogodziła się z myślą utraty łatwego i dobrego zarobku. Pierwsza Wojna światowa na pewien czas zmusiła ludzi do poniechania przemysłu bursztyniarskiego, ale o bursztynie kurpiowskim mieli czas pamiętać Niemcy - okupanci. 60 61 65 Akta Wojew. Płockiego 1834, przytacza H. Ga warecki w (,Pamiętniku}) oraz K. W. Wójcicki w «Zarysach domowych,), 1842,cz. III, str. 210. 66 Pg. A. Połujańskiego, «Opisanie lasów». 67 Encykl. Powszech., \Varszawa 1861, t. V, 75[. 68 (,Opisanie lasów ... }), cz. l, str. 360. 69 Jak wyżej, str. 323-6. �375 374 Nie tylko zabierali bursztyn, gdzie się dało, ale nawet niektórzy kazali sobie płacić bursztynem za artykuły pierwszej potrzeby, trudne wtedy do zdobycia. Dowiedzieli się też, że bursztyn, składany przez parafian na ofiarę, znajduje się po kościołach, to też już w r. 1915 odrywali w skarbcach kościelnych zamki u skrzyń i zabierali bursztyn (obok zresztą wosku i świec). We wsi Lipniki zabrali w ten sposób z garniec paciorków bursztynowych, składanych przez kobiety w lata przedwojenne na kadzidło lub zamiast pieniędzy.' W tychże Lipnikach w r. 19I7 Niemcy dowiedzieli się, że na gruncie miejscowym sołtysa kopano dawniej bursztyn i że znajduje się tam do dziś. Kazali też spędzić ludzi z łopatami z każdej chałupy i zapędzili do kopania bursztynu. Dziesiątki ludzi kopało caly dzień i nie wykopało nic. «Jek burśtynu nakopsiem to nas Niemce cięgiem bandą kopaniem mordować, a i burśtyn noma zabzierzą» - mówili do siebie politykując. I mieli słuszność. Po takiej próbie Niemcy przestali ludzi zapędzać do kopania 70. W roku Igl8 Niemcy umyślili wszystek bursztyn na terenie kurpiowskim upaństwowić. W tym celu wydali i ogłosili po gminach takie rozporządzenie: «Sekwestr surowego bursztynu. 'Bursztyn surowy i odpadki pozostające przy obróbce podłegają obowiązkowemu zameldowaniu u naczelników powiatowych łub prezydentów policji. Zameldowaniu podlegają również pokłady bursztynowe, do czego obowiązani są nie tyłko właściciele terenów, ale i wszyscy a nich wiedzący. Wszelki handel bursztynem jest zakazany, zwłaszcza «łańcuchowy». Bursztyn surowy zakupywany będzie przez naczelników powiatów lub prezydentów policji po cenach przedwojennych, płaconych przez państwowe zakłady w Kró-, lewcu. \Vykroczenia przeciwko temu rozporządzeniu karane będą grzywną do 20.000 marek» 71. ,o Wiadomości z Lipnik od Kozana (lit. ok. 100), 1929. «Gość Puszczaó,ski,), Gazetka Kurpiów, 1919, nr 3-4. ,I Ponieważ rozporządzenie powyższe ukazało się już u schyłku okupacji, więc i sam «sekwestr» na rzecz Niemców okazał się niezbyt groźny. Po I wojnie światowej, przy ogólnej biedzie, między innymi zaczęto myśleć i o bursztynie oraz o eksploatacji tegoż na większą skalę. Podstawą do dźwignięcia upadłego przemysłu były różne materiały i zbiory nowopowstałego muzeum kurpiowskiego w Nowogrodzie. Władze muzeum uradziły 72, by przemysł ten zorganizować przy muzeum, które przez to zyskałoby pewne podstawy materialne do dalszej egzystencji. W podaniu, pisanym do Ministerstwa Przemysłu i Handlu 73, proszono a wyłączność eksploatacji, a więc o specjalną koncesję na prawo kopania i handlu bursztynem na terenie kurpiowskim. Starano się o to dlatego, by: a) można było wytrzymać konkurencję z handlarzami, którzy, chodząc po wsiach, wykupywali i wyłudzali bursztyn od luaności i b) by uratować dla celów naukowych okazy zasługujące na to, a więc bryłki z owadami, szczątkami roślin i kory, okazy nadzwyczajnej wielkości itp., które dotychczas przeważnie miarniały w rękach spekulantów. W projekcie statutu spółki bursztyniarskiej mówiło się (3), że chce wskrzesić upadły na Kurpiach przemysi bursztyniarski, zajmie się eksploatacją bursztynu oraz skupem tegoż pod różnymi postaciami, utworzy własny warsztat obrabiarski, zorganizuje handel wyrobami z bursztynu. W innym miejscu (10) projektowanej ustawy czytamy, że ~(Spółka urządza składnice, filie, agentury, warsztaty, badania geologiczne w związku z bursztynem, pokazy itp., 15 mówi, że «Zarząd Spółki zaciąga pożyczki na rozwój spółki, zawiera umowy, werbuje pracowników, prowadzi rachunkowość itp.». ,e Pod kierownictwem autora. Muzeum v. ramach ustawy P. T-wa Krajoznaw., którego oddział powstał w Nowogrodzie. 73 Pod datą 18 VII 1922 r. kopia podania i projekt Statutu <.spółki bursztyniarskiej» znajduje się w archiwum Stacji Naukowej w Nowogrodzie. �377 W projekcie powyższym mówiło się też, że za ogólne kierownictwo fachowe muzeum kurpiowskie otrzyma 10% rocznie z sumy obrotowej. Plany powyższe nie dały się zrealizować jedynie dlatego, że jak okazało się, bursztyn na Kurpiach jest bezpański, przy ogólnym spisie bogactw krajowych zapomniano go zarejestrować, bursztyn nie należy do Państwa, a przez to państwo nie może dawać nikomu koncesji na jego eksploatację. A w innych warunkach uruchomienie przemysłu na większą skalę byłoby trudne. Wspomnieć warto, że przedsiębiorstwo bursztyniarskie zgodziło się częściowo finansować Bank Handlu i Przemysłu, Oddział w Łomży 74. Materiały powyższe pochodzą z okresu międzywojennego. Obecnie przystąpiono do planowej organizacji wyzyskania tego działu przemysłu. 5. Warsztaty i technika o~róbki bursztynu O warsztatach stałych. sezonowych i amatorskich. - Ostatni przedstawiciele tego przemysłu do r. 1914. - Obróbka bursztynu: tokarki i narzędzia. - Obróbki na kołowrotkach. - Szlifowanie. - Przyrządy (statki) ze szkła i krzemienia. Warsztaty' bursztyniarskie na Kurpiach były dość prymItywne, a już trudno by je nazwać «fabrykami», jak to niektórzy próbowali 75. Warsztaty, o których mowa, były stałe, sezonowe i amatorskie. Warsztaty stałe, to takie, które prosperowały stale, a główny majster bursztynim'ski oddawał się wyłącznie tej gałęzi przemysłu i uważał to zajęcie za swój stały zawód. Również praca ta była jego i rodziny głównym źródłem utrzymania. Warsztaty takie były dawniejszymi laty w Łomży, Ostrołęce, Myszyńcu. Nowogrodzie, Przasnyszu 76. W warsztacie byla zwykłe jedna mniej Bank ten z czasem przestal istnieć. Taką nazwę spotykamy w dawnych 76 Wiadomość od starych bursztyniarzy toczonych w poprzednich rozdziałach. lub więcej prymitywna tokarnia, skład surowca od okolicznych kopaczy bursztynu i jednocześnie skład gotowych już wyrobów bursztynowych. Warsztaty prowadzone byly przez miejscowych Kurpiów, jak również handlarzy, ci przetrwali najdłużej bo d(~ roku 1914. Najwięcej dawnych warsztatów bursztynowych było w Ostrolęce, bo aż cztery, które były jeszcze do roku 1830. Z tych najstarszym i najwięcej znanym był warsztat Bernsteinów (Bursztynów) znany od r. 1798 ze swych wyrobów 77. Z warsztatu tego wyroby na wystawie paryskiej w r. 1878cieszyły się wielkim powodzeniem i zostały przez Paryżan wprost rozchwytane. Warsztat powyższy został przed paru dziesiątkami lat zlikwidowany, pozostały zaś drugi Vol czasie wojny światowej zgorzał w r. 1914 podczas pożaru miasta. Był to ostatni ze stałych warsztatów bursztyniarskich na Kurpiach. Warsztaty sezonowe były przeważnie po wsiach kurpiowskich, w których kopano bursztyn. Zwykle bursztyniarze z tych warsztatów latem i jesienią robili zapasy bursztynu, kopiąc go na swoich czy cudzych terenach, a zimą obrabiali na warsztatach domowych, prymitywniejszych niż warsztaty stałe po miastach. Wyroby swoje, przeważnie paciorki, spieniężali na miejscu, każda bowiem dziewczyna chciała posiadać sznur możliwie pięknych bursztynów. Bywało i tak, że gospodarz latem pracował w polu czy pasiece, w jesieni kopał bursztyn, a zimą toczył z niego korale. Albo jeżeli był starszy, jako dziadek - pasał inwentarz po paśnikach i jednocześnie szukał bursztynu, a zimą go obrabiał toczył i rzeźbił. Był to więc jakby przemysł chałupniczy, traktowany do,. rywczo, jako dodatek do innej pracy stałej, podtrzymującej byt rodziny. 74 75 opisach, rocznikach itp. z prac autorów już przy- 77 wszechna (,Tyg. Powszechny'" w Paryżu". I 878, nr 47, w artykule pl.: «\'\'ystawa po_ �379 'Varsztaty amatorskie istniały tam, gdzie byli zamiłowani amatorzy tego przemysłu artystycznego, bursztyniarstwo traktowali jako rozrywkę i przyjemność, wyrobów swych zaś nie sprzedawali, lecz robili je dla siebie i swych rodzin oraz krewnych, lub na upomjnki i podarunki swym znajomym czy zwierzchnikom. Byli to zazwyczaj ludzie zdolni i pracowici, choć warsztaty mieli równie prymitywne, jak poprzednicy sezonowi. Jakiś nauczyciel w zapadłej wsi, ksiądz na parafii itp. pracowali w swych warsztatach latami, udoskonalając z czasem swe wyroby. Niekiedy zdolny -chłopiec - samouk zbieral bursztyn i toczyl korale swojej siostrze krewnej lub dziewczynie, poza tym jednak nie zajmował się więcej tym przemysłem. Ostatnim ze starszych amatorów bursztyniarzy był ks. Że-browski, proboszcz w parafii Zaręby Kościelne 78, który przez cale lata pracował w wornych chwilach przy swym małym warsztacie bursztynowym. Ten jedyny w tych stronach ksiądz - bursztyniarz :zmarł w r. 1925. Technika obróbki bursztynu na wszystkich prawic opIsanych warsztatach była jednakowa, różnymi tylko były tokarki i niektóre narzędzia pomocnicze. Dokładniejszy dawny opis obróbki bursztynu podaje nam Al. Połujański w połowie zeszłego stulecia w swoim Opisaniu Lasów 79. Czytamy tam, że bursztyn obrabiamy bywa na warsztatach tokarskich. «Tokarz okrzesuje naprzód bursztyn za pomocą -dłuta, potem toczy go na warsztacie podług upodobania, szlifuje pumeksem, w końcu zaś poleruje ziemią trypolitańską lub wapnem wiedeńskim (Wienerkalk)>>. I dalej czytamy, że «niektórzy obrabiają bursztyn na ręcznych warsztatach, podobnych do warsztatów zegarmistrzowskich, za pomocą smyczka i dłutka lub w ręku za pomocą pilników -1 szyby szlifierskiej, na której się brylantowanie bursztynu uskutecznia». Pow. przasnyski. (cOpisanie lasów ... ", ułożone t. l, str. 195-6. 78 79 przez Al. Po l uj a ń ski e gu, 1854, Tokarki, używane przez bursztyniarzy, były rozmaite: te, które widziałem w Ostrołęce, podobne były do tokarek, używanych do drzewa. U góry była drewniana tryca z rowkami, osadzona na specjalnym ramieniu, osadzonym w gł.ówncj ramce warsztatu. U dołu było duże koło rozpędowe drewmane, z pasem lub sznurem, kręconym z Sl\rowca, obrar.ającym górną trycę (patrz rye. 4)· Ilt ~ -~ 1;1 tu Ryc. 4. 14-15. Noże do czyszczenia surowego bursztynu. 16. Dłutko do podob:nych czynności. 17. Pilnik gruby: raszpla (do czyszczenia i skrobania surowego bursztynu). L8. <cDryh drewniany - starodawny do wiercenia otworów. 19--'-:20. Świderki (bory) stalowe, do borowania dziurek w paciorkach. 2 ~. Podobny bor krzemienny (ze zbiorów Stacji Naukowej w Nowogrodzie). 22. Tokarka «smyczkowa», poruszana rękami (ze zbiorów autora). 23. Tokarka pedałowa, nożna, z kołem, do obróbki i gładzenia bursztynu (z Ostrołęki, 1913). ,,V czopie trycy (szpuli) byl stalowy nagwintowany «spilor», na który nasadzano (zakręcono) otworkiem kawałek bursztynu do toczenia: spilor ten, zaostrzony na dłutko, służyć mógł przy kręceniu kołem do borowania otworów w bryłkach bursztynu, przeznaczonego to toczenia paciorków. Na szpuli, w której obsadzony był gwintowany pręcik przytwierdzona była drewniana tarcza, średnicy około 15-20 cm, obciągnięta baranią, wyprawianą na miękką skórę. Posypana na mokro odpowiednimi proszkami (masą) służyła do szlifowania tj. polerowania wyrobów �bursztynowych 80. Koło rozpędowe przy pomocy pedału. Ryc. poruszał majster lewą nog;!- 5. 24· Tokarka sznurowa, poruszana we dwóch rękami (jak smykiem lub dr:ążkiem) używana około r. 1820-60 (ze zbiorów autora). 25. Tokarka wlatra~zkowa, obracana korbą; wiatraczki dodawały ('zamachu~ przy kręcenru. Na tokarce takiej przeważnie czyszczono i szlifowano stare paci~rki. ~6.. Tok.arka (,drążkowa'>, nożna z pedałem. Drążek był 2-3cm długI, odgmając SIę od góry, wprawiał w powrotny ruch obrotowy walec z «trzpionkiem'>, na gwincie którego nakręcony był paciorek (koral). ?statnio w Nowogrodzie ok. 1". 18go. 27-28. Odłamki szkła, używane jako ostre dłuta przy toczeniu bursztynu. 2g. Bursztyn w węższym kOlku na gładko szlifowany, używany przez znachorów do leczenia oczu (ze zbiorów autora). W Nowogrodzie starsi ludzie pamiętali tokarki, na których taczano i szlifowano bursztyn, zrobione bardzo prymityw~ie. 80 Tokarnię taką widziałem w'Ostrołęce w 1". Ig12. ,V ścianie u góry przytwierdzony był elastyczny pręt z drzewa (dyszel), od którego postronek owinięty był parokrotnie przez trycę (szpulę), jak w poprzedniej tokarni, aż do dołu, do odpowiedniego pedału. Przy naciśnięciu pedału szpula robiła dwa lub kilka obrotów wraz z osadzonym do toczenia bursztynem, po czym nagięty do dołu pręt przy zwolnieniu nogą pedału podciągał sznur i obracał :z powrotem szpulę i tak stale. Przy takiej manipulacji kawałek bursztynu obracał się wabie strony, toczony był jednak tylko w jedną stronę. Szlifowanie natomiast mogło odbywać się wabie strony. Sposób to był dość powolny, a znany gdzie niegdzie do roku około 1870-80. Niekiedy dyszel ustawiony był w tokarce pionowo (ryc. 6). Chłopcy-amatorzy po wsiach urządzali sobie tokarki ręczne: szpulę z osaRyc.6. dzonym bursztynem obracano albo za Tokarka z pionowym (,dypomocą okręconego sznurka dwiema rę- szlem'> (koniec XVIII do 1<.ami wabie strony albo za pomocą połowy XIX w.). Rys. autora. :korby z kołowrotkiem (wiatraczkiem) drewnianym (ryc. 5). Kiedy po ręcznych wrzecionach do przędzenia nici z lnu j wełny nastały ulepszone kołowrotki drewniane, tzw. «kółka» (używane i do dziś na wsiach), bursztyniarze skorzystali z tego wynalazku i zaczęli używać kółek do toczenia bursztynów. Bryłkę bursztynu z otworkiem nasadzono lub nakręcono na gwincik prętu, na którym jest zwykłe szpula drewniana, używana do nalręcania nici podczas przędzenia. Przy toczeniu bursztynu szpula :niepotrzebna, a pręt osiąga szybki obrót przy obracaniu koła rozpędowego nażnie lub przeważnie ręcznie ryc. 7). Ten sposób najwięcej się przyjął przez bursztyniarzy i nawet przy obecnym �wznowieniu tego przemysłu, jako główny warsztat pozostał kołowrotek, jak przed 50-80 laty (ryc. 7). Ryc. 7. Młody Kurpik - jeden z ostatnich bursztyniarzy spod Myszyńca (1738), w prawej ręce trzyma spore kawałki wykopanego bursztynu, w lewej gotowe sznury korali bursztynowych (podł. fot. Ad. Ch.). Sposób czyszczenia i obróbki bursztynu na całych Kurpiach byl i jest prawie jednakowy. Już z r. r864 mamy wiadomości, że do zarobku Kurpiów trzeba zaliczyć «kopanie bursztynu», w którym ochotnie pracują. Kurpie w okolicach Myszyńca nie używają innego narzędzia, jak prostego kółka do przędzenia, z brył bursztynów' umieją wyrabiać piękne sztuki do fajek, perełki,. filiżanki itp., że i najlepszy tokarz lepiej nie wyrobi 81. Powszechnie znana i stosowana obróbka była taka: najpierw oczyszczano kawałek bursztynu z wierzchniej skorupy, piasku i wszelkiego brudu; potem wiercono w nim dziurkę na wylot, a sam kawałek obłupy\·,;ano nożem i grubym pilnikiem, niekiedy raszplą do jakiej takiej okrągłości. Potem kawałek ten nasadzano· otworem na cienki koniec osi od trycy kołowrotka (kółka) i koło obrotowe puszczano w ruch. Kawałkowi bursztynu nadawano odpowiedni kształt (np. korale, perełki) za pomocą ułamka szkła (śćkła), niekiedy owalnego (np. ze stłuczonej lampy naftowej). Szkło jest twarde, a kanty ma ostre, to też sypią się spod niego białe wiórki i trociny. Po nadaniu koralowi kształtu, ogładzono· go przez szmatkę suchą kredą miałką, lub tym samym proszkiem bursztynowym, pozostałym od toczenia. Sklt'jać bursztyn nie umiano i nie próbowano, pęknięte przy toczeniu korale szły na szmelc, zwykle na kadzidło do kościołów. Przy pilnej pracy i wprawie bursztyniarz wyrobił dziennie ok. 40-50 sztuk korali 82. Podobnie robią i nieliczni bursztyniarze dzisiejsi, co miałem możność oglądać wielokrotnie. Otwory w bursztynie wiercono (drelowano, borowano) za pomocą specjalnych przyrządów, do których należały: r) drel najdawniejszy przyrząd do borowania, składający się z osi pianowej z obsadzonym na niej drewnianym kółkiem, koło 30 cm średnicy; od kółka do wierzchołka osi były przeprowadzone dwa mocne sznurki, a przez nie i przez oś prollechodziła poprzeczna beleczka, zaokrąglona na końcach do rąk. Na dole osi był osadzony łopatkowaty stalowy świderek, który przy wprowadzeniu drela w ruch obrotowy (wabie strony, pionowo) borował szybko żądany otwór (ryc. 4). Gotowe drele rozwozili po wsiach kupcy i garncarze, od których kupowano ozdobnie polewane miski do wieszania K. vV-.\Vójcicki wart. str. 500, 1864. 82 vViadomość od Józefa (Ostrołęka) lat 77, 1929 r. 81 «Kurpie i Kurpianki», Encyklop. Powsz., t. XVI, Nicewicza, bursztyniarza ze wsi Lyse �na ścianach, musiały posiadać 'Ye wrębach clwa otworki do sznurków. «Łopatka w spi~nku» czyli taki bor w pionowej osi był powszechnym narzędzIem do wiercenia otworów 83. Do wiercenia otworów małych w rzeźbionych z bursztynu sercach, krzyżykach, medalikach itp. używano obsadzonej w «śpinek» igły stalowej, zaostrzonej na łopatkę. Nowsi bursztyniarze obsadzali świderek (bor) od razu w oś przy szpulce kołowrotka; borowanie otworu odbywało się wtedy bardzo szybko i dokładniej, bez ryzyka pęknięcia danego przedmiotu bursztynowego. Dawnymi czasy, a nawet jeszcze około r. 1860 do obróbki bursztynu używali zamiast szkła - okrzesek z krzemienia «Sca·clrów», zbieranych na wydmach, a do borowania otworów używali borów krzemiennych, również obsadzonych w «drcle» 84. Mówiłoby to a wiełkiej starożytności tych przyrządów i tegoż przemysłu. 6. Wyroby z bursztynu i ich popularność Różne wyroby z miejscowego bursztynu. - Bursztyny. - Korale dla Kurpianek. - Różne ich odmiany i wielka ilość na Kurpiach. - Różne wisiorki bursztynowe. - Różańce i inne wyroby. - Galanteria bursz tvnowa. - Wyroby upominkowe. - Delegacja z Ostrołęki na jubileus;u ]. L Kraszewskiego w Krakowie. - Żyrandole z bursztynu w kościele w l\fałym Plocku i ich zagłada w r. 1915. - Dalsze zamiary <,bursztynowe.) w tejże parafii. •. Na wyroby miejscowe Kurpie przeznaczali z wykopanego bursztynu tylko przeźroczysty, tak zwane «cacko», albo «płomyk», które to gatunki cieszyły się największym powodzeniem w tych stronach. Majstrowie tutejsi wyrabiałi z bursztynu: «korale» dla kobiet z różnymi wisiorkami, medaliony, krzyżyki, części fajek, cygar83 \Viadomość od tegoż ]. Nicewicza z Łysych. R. Rydla z Lasek, 1929 r. 81 n:eźbiarza Wiadomość od starego Stachelka ze wsi Łęczki i Trzcińskiego, i bursztyniarza ze wsi Krysiaki (Ostrołęka) w r. 1928-29. " niczki, na specjalne zaś zamowIenie tabakierki, rączki do lasek, kałamarze, clewizki do zegarków, gałki dla dzieci itp. 85. Omówmy po kolei te wyroby. «Korale» czyli paciorki bursztynowe, określano często wprost terminem «bursztyny». Nosiły je na szyi dziewczynki, dziewczyny dorosłe, starsze kobiety i staruszki nad grobem, czyli wszystkie niemal KUl'pianki. Zwyczaj wymagał, że Kurpianka winna mieć na szyi do trzech sznurów korali bursztynowych: najmniejsze, po trzy sznurki razem z drobnych perełek, wielkości grochu, obciągnięte były dokoła na szyi, a zwały się manele albo manelki; clrugie były nieco dłuższe, z większych okrągławych paciorków lub rżniętych w kanty; trzeci sznur najdłuższy składał się z większych korali, tak zwanych «kartoflaków». Zwykle korale były po brzegach sznurka male, wielkości grochu, a potem coraz większe dochodzące nieraz do 3-ch cm średnicy. Korale końcowe były często okrągłe lub nieco spłaszczone, środkowe zawsze miały kształt spłaszczonych .kul, nieraz na końcach ściętych na ostro (ryc. 9). Korale odróżniano zależnie od kształtów: gładkie i rżnięte 86. Pierwsze były toczone i szlifowane na gładko «coby były aż pscące» (błyszczące), drugie, po pierwszym otoczeniu były piłowane i szlifowane na różne kanty, jakby rozetki. Bursztyny toczono dobierano co do koloru i nawlekano na mocne sznurki czerwone lub żółte, «coby dobrze śwatło odbijały», kręcone były z nici jedwabnych lub «górowych». W dawnych sznurach, wśród większych paciorków, bursztyniarze nawlekali choć jeden paciorek z najczystszego bursztynu z zabraną przed wiekami wewnątrz muszką, komarem, słomką., kawałkiem drzewa itp. co było dla kurpianek pewnego rodzaju talizmanem, a dla nas dziś stanowią te paciorki niejednokrotnie materiał naukowy, cenny do badań 87. 85 U Połujańskiego «,Opisanie lasów ... 1854~) czytamy: że z bursztynu na Kurpiach wyrabiane są: cybuchy, mundsztuki, cygarnice, krzyżyki, paciorki itp.; K. Wójciki w «Zarysach Domowych. (1842) pisze, że Kurpie z brył bursztynowych umieją wyrabiać munsztuki do fajek, perełki, filiżanki itp.: że i tokarza nie potrzeba», str. 210. 88 Wiadomość od bursztyniarzy, np. od starego Kopytka ze wsi Czerwone pod Kolnem. . 87 Paciorki takie można zobaczyć w Muzeum w Łomży. Lud, T. XXXIX 25 �f J ł ł Ryc. 3. Ryc. g. 66. Odwrotna strona jednego z medalionów (wykonanych na czołowej stronie jak nr 61). Ozdoby nawiercane ostrym świderkiem, w środku, w serduszku r. 1830. Z Ostrołęki (r. (912). 67. Krzyż, tzw. ('pasyjka'} z jednego kawałka bursztynu z karbowaną obwódką dokoła. Chrystuspłaskorzeźba prymitywna. Wyrób (wg opowiadań) około r. 1800-20. Ze zbiorów muzealnych w Nowogrodzie. 68-74, Różne rodzaje i wielkości paciorków, najczęściej spotykanych i wyrabianych, nr 68 - paciorek od maneli; 74 - większy koral, często z matowego bursztynu, inne z przeźroczystego. 61. Medalion plaski z Chrystusem, wielkości nieco większej I1.iżnaturalna. Płaskorzeźba wypukła. Praca wykonywana przeważnie odłamkami szkła. Dookoła ramka, drobno karbowana, u góry wieszak z otworkiem. Ze zb. Sto Naukowej. 62. Odwrotna strona tegoż z rżniętymi kołeczkami. Pochodzi ze wsi Wolkowe, pow. Ostrołęcki. 63. Odwrotna strona różnych podobnych medalionów, jednakowo wykonywana. Linie łamane, żłobi~Jlle ostrym narzędziem (szkło, krzemyk, pilnik, nóż). Ze zbiorów St. Naukowej. 64· Medalion z krzyżem i Chrystusem (płaskorzeźba) rżniętymi ozdohami (gwiazdki) na płaszczyźnie. Ramka dokoła. Ze zbiorówautora·ze wsi Lipniki. Wyrób około 1800-40. 65, Dolna część tego innych mt'dalionów; znać karbowaną ramkę. po wioskach, niektórzy sami czyścili je kredą miałką. Mówiono też, że bursztyny, żeby długo się trzymały, muszą być przechowywane w miejscu chłodnym i ciemnym, każde zawinięte oddzielme w miękkie szmatki. Bursztyny przechodziły w rodzinach kurpiowskich z matki na córki, nieraz przez szereg pokoleń. Zniszczone, wytarte, lub brudne korale da\vano do odczyszczenia tymże bursztyniarzom Jeżeli bursztyny nie miały spadkobierczyni, albo kobiety starsze były do nich specjalnie przywiązane, kładziono je nieboszczykom do grobu, najczęściej na gorące życzenie umierających. VV tradycji miejscowej nie mówi się o konieczności co do powyż. 25* �388 i Ryc. 10. Wisiorki bursztynowe U g' d Ł h .. od Ł h' B . ory - o' ysyc, Myszynca l Czarki; siekierki ysyc l aranowa; ryba od Nowogrodu. Okazy z r. 1870-1970' s~ego dodat~u, życzenia jednak nIano solenme. zmarłych z przed śmierci speł- Zanim nie przeminęła moda na bursztyny, były one powszechną . . . '. ozdobą Kurpia . . ne.k N a ca łym ob szarze KurpIOwszczyzny z. na~bhzszym zasIęgIem, gdzie kobiety Mazurki (nawet w sąsIe~mch Prusach Wschodnich) nosiły również podobne «korale» mozna było .do r. 1900-1910 liczyć je do roo tysięcy sznurów: ;yle tyc~ pIęk~yc~ ~zdób było wśród tutejszych kobiet. Potem aczęto Je zamIemac na kupną tandetę, zamiast prawdziwych ~oszono szklane, różne imitacje itp. kupowane na jarmakach : odpus.tach. Prawdziwych bursztynów wyzbywano się masowo, . przedając nawet po I rb. 88 za sznur, oddawano je też setkami II Rubel rosyjski - do L 1939, ok. 2 zł. I j do kościołów, gdzie tłuczono je na kadzidło. Wykupili ich dużo spekulanci, wybrali Niemcy w czasie okupacji. Dziś moda wróciła z powrotem, ale stClrych korali nie wiele pozostało. 'Wisiorki roznego rodzaju zaWIeszano u korali większych, drugich, czy trzecich, najdłuższych. W tym celu robiono mały sznurek, długości około IQ-I5 cm., z nanizanymi drobnymi paciorkami; sznureczek ten z przyczepionym na środku «men talem», czyli medaliony, długości od 11/2 do 4 cm. robione były z płaskich kawałków przeźroczystego lub matowego bursztynu, z otworkiem w górnej części do przewlekania mocnej nitki. Do medalionu bursztyn obrabiano z dwóch stron do odpowiedniej grubości, po czym nadawano formę nożem i pilnikiem. Forma była przeważnie serca, dotyczyło to najczęściej małych wisiorków od Il/~-2 cm długości; większe, też serca, miały z jednej strony wyrżnięte wizerunki Chrystusa na krzyżu «pasyjki», misternie dłubane nożem i gładzone szkłem. Z drugiej strony dookoła brzegów medaliony, szczególnie większe, miały wykonane różnymi świderkami rozetki. Rzadkością były same «pasyjki» - krzyżyki z bursztynu, bez medalionów, trudniej je było zrobić z powodu kruchości materiału. «Mentale» do bursztynów wyrabiano dość dawno. '\V koralach z przed 80-100 lat medaliony były takie, jakie wyrabiano i przed laty kilkunastu 89. W jednej ze starych rodzin kurpiowskich był sznur bursztynów, u którego przyczepiony był złoty medalion okrągły, dość duży, z jakimś wizerunkiem (głowa) 90. Według obliczeń, był on w rodzinie z górą 100 lat. Ten złoty zabytek swego czasu zabrał ktoś z rodziny i sprzedał. Medaliony bursztynowe już ok. 1', IgOO przestały być modne, odczepiano je i sprzedawano za bezcen lub oddawano na kadzidło do kościołów. Wiadomość od ~'1. Sobiechowcj z Kadzidła, 1898 L \V rodzinie Sobiechów, - jaka to była glow'a, nie umiano wiedzieć, mógł to być dawny zloty dukat. 89 90 mi po- �39° 391 Bursztyny nosiły na szyi tylko dziewczęta i kobiety zamężne, ale były wypadki, że nosili je żebracy - mężczyźni; u bursztynów ,vtedy wisiał szkaplerz lub różne kawałki wstążek czy też szmatek, pocieranych a obrazy itp. z miejsc świętych. Szmatki te odgrywały rolę amuletów i przez niektórych były bardzo cenione 91 (ryc. 1 I). Róż a ń c e bursztynowe spotykało się dość rzadko, robili je bursztyniarze na specjalne zamówienie z bursztynu przeźroczystego i matowego na przemian -jak to było potrzebne do oddzielania różnych części pacierzy i modlitew. O. O. Kapucyni w Łomży, a dawniej Bernardyni z Ostrołęki niejednokrotnie ofiarowane im bursztyny kobiece przerabiali na różańce, nie tyle dla siebie, ile na podarunki dla swych zwierzchników. Z takichże bursztynów wykonane różańce O. O. Kapucyni z Łomży, Holendrzy z pochodzenia, wysłali kiłka pięknych okazów do Holandii 92. Cybuszki i fajki bursztynowe robiono tylko na specjalne zamówienie, robiono je ręcznie z większych kawałków bursztynu, a kolor sobie dobierał ten, kto fajkę zamawiał. Częściej robiono części fajek, zakończenia cybuszków itp. (ryc. 12). Cygarniczki zaczęto wyrabiać niedawno, odkąd nastały papierosy wśród młodszycp, starsi bowiem palili i palą przeważnie fajki. Przy cybuchach i cygarniczkach najtrudnicjszą robotą było wyborowanie długiego, cienkiego otworu 93. Tabakierki i kubki bursztynowe robione były przeważnie na zamówienie do miast, na podarunki. Wychodziło na nie dużo większych kawałków bursztynu, środki wywiercano i drążono w rękach lub tokarniach. Tabakierki najczęściej z bursztynu matowego - kapuściaka, podobno mocniejszego na te wyroby, kubeczki natomiast z bursztynu przeźroczystego. K u l e bursztynowe dla dzieci, nieco spłaszczone, przeważnie z białego bursztynu, toczono z większych bryłek i nanizywano na Ryc. 1 I. (,Korale'l bursztynowe U '.. d...... lionem' d J . g~l Y sznur po wOlny IllzeJ pOjedynczy z meda,u o u sznur (,koralI,> z amul t '. kl' ;i;ebraka z . . e ami I sz ap erzaml noszo:]y przez pow. przasnyskIego (Z~. zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie r. 1929). Takie bUJ'sztyny widzieliśmy w l'''luzeum Etnograficznym \\' \Varw gablocie kurpiowskiej. 92 \Viadomości od dostawców bursztynów, było to po r. 1928. 93 Świderki takie robione ze złamanych. stalowych iglic albo ze złamanych prętów od starych parasoli. Zaostrzone na lopJ tki obsadzano w tokarniach, a bursztynem manewrowano w rękach. 9l sza "'ie, �392 393 sznurek. To samo dotyczy kul i rączek do lasek, na które wychodziło dużo większych kawałków mocnego bursztynu. Kule bursztynowe dla dzieci można było kupować dawniej na jarmarkach i odpustach: przywożono je też z sąsiednich Prus. so Ryc. 12. 79· Typowa co do form fajka bursztynowa (z żółtego bursztynu) z wykręcanym cybuszkiem, zdobiona, ze srebrnym okuciem u góry. Z Ostrołęki, wyrób ok. 1880 r. Ze zbiorów autora. 80. Fajeczka garnuszkowa z czerwonego bursztynu matowego, zdobiona, cybuszek wkręcany. Ostrołęka, z r. ok. 1885. Zrobiona dla «Pana Komisarza» (ze zbiorów Sto Naukowej). 82. Guzik bursztynowy, karbowany na górnym kancie, z bursztynu matowego, kapuściaka. \Vyrób z r. ok. 1860. Własność prywatna (1912). Dewizki do zegarków z bursztynu należały do prawdziwych «majstersztyków», robione były na pokaz lub na zamówienie przez zdolnych bursztyniarzy. Dewizki taki.e nie były długie, zwykle około lO do 15 cm., natomiast były robione w rękach z jednej większej bryły bursztynu 94. Dewizki bursztyniarze kurpiowscy naz)'\'vali łańcuszkami (<<łańcusek»), wyrób ich miał bowiem formę ogniw łańcuchowych, owalnych lub ściętych na kantach. Guziki i spinki bursztynowe robione były na początku zeszłego stulecia i davmiej. Guziki zamawiała u Kurpiów szlachta okoliczna do żupanów, były one :2 do 3 cm średnicy okrągłe lub podługowate, z dziurką od spodu do przyszycia lub przywiązania. Sami Kurpiowic guzików takich używali rzadziej, chyba do ozdoby swych «lej bzików» 95. Spinki i sprzączki robiono dawnymi laty dla różnych myśliwców i strzelców kurpiowskich, którzy sprzączek bursztynowych używali do czerwonych wstążek przy dawnych kapeluszach z piórami. Kałamarze bursztynowe itp. wyrabiali bursztyniarze ostrołęccy najczęściej na zamówienie - na różne upominki. Tak np. na obchód jubileuszowy pracy pisarskiej J. L Kraszewskiego w Krakowie pojechala z Ostrołęki specjalna delegacj a,. która zawiozła Jubilatowi upominek - wyroby bursztynowe: kałamarz i przybory biurkowe, wszystko z miejscowego bursztynu. Zaznaczyć warto, że delegacja wyjechała nielegalnic, po cichu, by ówczesne władze rosyjskie nie wiedziały 96. Nie mogły być o tym wzmianki w prasie. Na oryginalny pomysł wpadł niejaki ks. Tomkiewicz w parafiii Mały Płock 97, w okołicy którego również kopano dawniej i obrabiano bursztyn. Ogłosił on (na kilka lat przed II wojną światową), że zbiera na ofiarę kościelną bursztyn. w kolorach: Ponieważ na bursztyny takie przechodziła już moda, a w parafiI kobiety miały ich dużo, przeto znoszono je z okolicznych wiosek \Viadolność od starych bursztyniarzy. LaIlcuchów takich nic znaleźć, natomiast widziałem podobne, wyrobione z jednego drzewa przez R. Rydla ze wsi Laski, pow. Kolno 1925 r. 95 «Lejbzik» kamizela czerwona lub granatowa z rękawami. 94 Wiadomości ocl F. i\1alinowskiego (lat 85, r. 1933), jednego z kierowników miejscowej "Lutni,), 'L. inicjatywy której wyjeżdżala delegacja .. 97 Pow. łomżYlIski (przy trakcie Łomża-Kolno). Pochodzenie bursztynu w miejscowej tradycji. - Bursztyny-amulety. 94 mogłem kawałka �~, 394 395 " I masowo. Były one rozmaitej wielkości i różnego gatunku. Ksiądz kazał wszystkie na nowo oczyścić i polerować oraz posegregować wg. wymiarów, po czym zdolny majster zrobił z nich dwa żyrandole kościelne do świec. Były śliczne i bardzo oryginalne, średnicy VVodbudowanym tamże kościele przed r. 1939 ks. proboszcz Cibormvski 98, obok innych ciekawych robót, zastosować miał zdobienie ołtarza w bursztyn. \V tym celu zbiera! materia! bursztynowy, którym po oszlifowaniu mial inkrustować wnętrze cyborium w wielkim ołtarzu. Prawdopodobnie szersze zastosowanie bursztynu wejdzie w życie po odnalezieniu nowych złóż tego minerału, który w miejscowym przemyśle nie zajął jeszcze należnego mu miejsca. 7. Różne Ofiary nictwie Ryc. Kurpiow.;ki naszyjnik 13. bursztynowy z medaliol cm. miały najwi~ksze koła około I m., podtrzymywały zaś je specjalnie zrobione metalowe obręcze. Niedługo jednak kościół si~ szczycił tak oryginalną ozdobą. \V roku I9I5, w czasie działali wojennych, kościół był cz~ściowo rozbity, wreszcie spłonął z całym urządzeniem, przyczym pastwą płomieni padły i cenne żyrandole. Wskutek tego we wspomnianej parafii znikły u kobiet prawie wszystkie korale bursztynowe. zastosowanic bursztynu z bursztynu. - Bursztyn zamiast pieniądza. - Bursztyn w leczkurpiowskim. - Dziewczęta i bursztyny. -- «BursztynI} w jedzeniu. - Przysłowia związane z bursztynem. Znajdujący się na ziemi Kurpiów w większych nieraz ilościach bursztyn, z którym, jako z miejscowym złotem, zżyły si<,: całe pokolenia, oddzialywał także na wyobraźnię tutejszego ludu. Kie tylko właściwości zewnętrzne bursztynu, jego piękno i zapach przy paleniu, ale również i pochodzenie tegoż zajmowały umysły mIeJscowe. Bursztyn jest to «zizica» od potopu świata, objaśnial mnie jeden ze starszych miejscowych bursztyniarzy 99. Przed końcem świata wszystek bursztyn z ZIemI, bagien i rzek wypłynie na wierzch - tłumaczył mi dalej tenże Kurpik. Inni wierzą święcie, że w wielkich kawałach znalezionego bursztynu w «chrzodku» znajdują się prawdziwe djamenty 100. \"Vtc «diamenty» wierzy! niejeden i dlatego rozbijał niejedną drogocenną bryłę po znalezieniu. Dawniej bardzo były poszukiwane bursztyny, w których by! paciorek z zamkniętą w środku muszką, komarem, rośliną itp. Takie paciorki spełnialy rol~ talizmanu, a kurpianki umiały je wybierać, patrząc pod światło 101. 98 Aresztowany przez hitlcrowcó\l" l\" r. 1939 ksiądz ten WVWICziony do Niemiec zginął gdzieś \1" obozie. 99 \Viadomości od starego Stachclka ze I\"si Łączki 1928 r. \00 \Viadomości od starego Stachelka i R. Świdra z Pełtów '930 L 101 l'vlożna takie paciorki zobaczyć w ~luzeum w Łomży. �396 397 Bursztyn w bryłach i kawałkach zastępował dawniej ludności tutejszej pieniądz, bo ślady tegoż pozostały do ostatnich czasów. Znoszenie do kościołów bursztynu na ofiarę było powszechne. Przed wojną światową, podczas wielkich misji w Łomży delegacja Kurpiów z Lipnik zaniosła O. O. misjonarzom w ofierze około 3 garncy bursztynu 102. Składanie w kościołach na ofiarę surowca bursztynowego było wygodne dla obu stron: a) ludność miała pod ręką sporo uzbieranego bez większego trudu bursztynu, który w dowolnych bryłkach rzucała w kościołach «na tacę», gdyż o pieniądz gotówkowy było jej trudniej, nie zawsze dbała o jego posiadanie, a bursztyn uważała za swoje jakby «złoto», b) duchowieństwo dawne też zalecało składanie na ofiarę kościelną bursztynu, gdyż opłacało się to lepiej od składanych groszy; bursztyn poza kadzidłem sprzedawano «na garnce» lub z czasem na wagę po większych miastach, co dla potrzeb kościoła było intratniejsze. W wioskach Lipniki (pow. kolneński), Dąbrówka i Kadzidło (pow. ostrołęcki) jeszcze w latach 1910-20 były w skarbcach kościelnych skrzynie, w których obok świec, wosku itp., były również znaczne niercz ilości składanego na ofiarę bursztynu pod opieką bractewnych. Dziś tego się nie spotyka. We wsi Dąbrówce (Ostrołęka) do ostatnich lat przy zbieraniu ofiar na światło itp. po kościele przez księdza, ludność zamiast pieniędzy kładła na tacę bryłki bursztynu. Podobnie było i w wielu innych kościołach 103. Przed kilku dziesiątkami lat, kiedy trudno było o pieniądze, ludność tutejsza nabywała sól, igły, łyżki itp. rzeczy codziennego użytku, płacąc za towar bursztynem, który handlarze chętnie brali 104. Bursztynem (brylkami) płacono w chwilach kryzysu gospodarczego (w czasie np. wojen lub zaraz po wojnie), gdy inny \ViadonlOśc od "Viadomość od 10~ \Viadomość od (1919), Kiernccka 102 103 lewa KO:lOna i Kierzkowskiego z Lipnik 1929 r. ks. Sokołowskiego z Dąbrówki. starego Kozona z Lipnik (1929), Perzowa z Dyz Plewk (1924)' i in. pieniądz tracił wartość nabywczą. Tak było już parokrotnie za mojej pamięci, choć nie na całym obszarze. Niejednokrotnie też wchodzono do sklepu po zapałki z kawałkiem bursztynu, dzieci chodziły z kawałkiem bursztynu do sklepów po cukierki 105. Dzieci małe dlatego korzystały z waluty bursztynowej, ponievv'aż same jeszcze nie zarobkowały, nie miały innego pieniądza, a bursztyn potrafiły sobie uzbierać gdzieś nad rzeczką czy strugą. Nabywały za to cukierki i różne łakocie, a nawet zapałki i papierosy. Gdy nie było obrotów handlowych z braku np. zboża czy in';•..entarza do sprzedaży, gdy okupant narzucał nadmierne ciężary w naturze, gdy kupiec nie chciał wyzbywać się towaru np. za marną i niepewną czy obcą walutę - kopano wtedy bursztyn na swoich gruntach, co bylo za mojej pamięci. Gdy ceny towarów pierwszej potrzeby «skakały» z dnia na dzień, a nabyty ciężko pieniądz nie wystarczał na kupno zapałek mydła, nafty itp., ujawniano wtedy «własną» walutę z kopanego tu i ówdzie bursztynu. W czasie pewnego rodzaju anarchii po odejściu rządów narzuconych, obcych, ~jawniał się tu «pieniądz» miejscowy. W cza'Sie kryzysu wojennego po I Wojnie byli nad Narwią działacze, :którzy na okres przejściowy chcieli tu wogóle zaprowadzić «walutę» z kopanego bursztynu, «aż będzie porządek z pieniądzem» w Warszawie. Na taki jednak pieniądz okazało się bursztynu zbyt mało. Radzono więc sobie podobnie tylko w sporadycznych ·wypadkach. Będąc samowystarczalną na wsi ludność puszczańska prowadziła handel zamienny bardzo chętnie za bursztyn, m. in. 'też sprzedawali jej w Prusach objazdowi handlarze artykuły nie:zbędne, jak sól, proch strzelniczy, igły itp. Płacenie bursztynem surowym czy obrabianym, dawanie go w posag córce było pewnego rodzaju «honorem» - ambicją puszczaka, który na swoich gruntach kopał cenny dawniej minerał. Matka wychodzącej zamąż córce chętnie dawała obok innego 105 Wiadomości od Kopytka z Czerwonego i R. Świdra z Pełt6w. �399 inwentarza i tkanin, również i wyroby bursztynowe (tylko mIeJScowe, nigdy «kupce» (kupcze, kupione, gdzieś dalej nabyte), a jeżeli córka tego nie mia ła, to przy oczepinach śpiewano jej znaną tu powszechnie piosenkę: «A dajcież jej na burśtyny» itd. W okresie większej gorączki bursztynowej, kiedy ludność w niektórych wioskach zarzucała nawet na pewien okres zapoczątkowane gospodarstwo rolne (z końcem 18 do połowy 19 w.), grunta nabywane czy darowane dzieciom liczono na <~ałowe» i «burśtynowe», a łąki przytym tak skopano (w poszukiwaniu bursztynu), że niektóre i po 50 latach nie zdatne były do użytku gospodarskiego. W dalszą podróż np. do miast dawniej Kurpik brał do torby bursztyn, bo wiedział, co za niego może dostać, a na lichym nieraz pieniądzu, na którym się nie zawsze znał, oszukiwano go. Płacił nim tylko w urzędach. Gdy bursztyny toczone przestawaly być modne (pod koniec 19-9o i na początku 20 stulecia), płacono za różne rzeczy nie tylko surowcem bursztynowym, ale i większymi paciorkami od korali (co robiły szczególnie kobiety). Agitacja w tym kierunku szła z sąsiednich Prus, gdzie fabryki niemieckie zaczęły wyrabiać masowo tanie «korale» błyskotliwe ze szkła (przeważnie). Oddawano za nie przez dziesiątki lat prawdziwe bursztyny w większej ilości. Złe warunki życiowe i niższy stopień oświa ty nie zawsze wpływały na walutowanie bursztynu. Były to raczej odruchy jakiejś pozostałości uświęconych z dawien dawna tradycji, stosowane nawet w lata, pod względem gospodarczym, zdawałoby się normalne. Ludność lubiła się tu i ówdzie pochwalić, że nie dba o «papsierowy», niekiedy lichy pieniądz. W lata «kryzysowe» (po 1930) niektórzy przedstawiciele władz skarbowych chcieli to nawet wykorzystać oficjalnie przy miejscowych opłatach, podatkach, dzierżawach itp., ale wyczerpane już dawniej złoża bursztynowe okazały się za mało dochodowe. W sprawach tych zwracano się o rady i do autora niniejszego. W miejscu, gdzie bursztyn się wyczerpał, o włacicielach gruntów dawnit'j bursztynodajnych mówiono, że oni 'w «kic- dajse» t. j. dawnymi laty «siedzieli na burśtynie», znaczy jakby na gotówce. Nie wszyscy Kurpie wyzbywali się odrazu wykopanego czy też znalezionego w wodzie czy hłocie bursztynu, szczególnie w większych bryłach, wartościowszych. Chowali je u siebie przez całe lata, «na czarną godzinę», «na pilną potrzebę», czy też na korale «dla córki na wesele» jak ta urośnie. Byl to jakby kapitał zapasowy, gotówka w kasie itp., na której leżeniu nigdy się nie traci, bo bursztynu zawsze jest na świecie za mało. Bursztyn od ostatnich kilkudziesięciu lat kończył się i prawie jakby się wykończył. O «walucie bursztynowej» pozostają tylko wspomnienia. O nowych złożach nie słychać. N a kadzidlo kościelne bursztyn na Kurpiach używany byl powszechnie obok jałowca (jagód). Mocny ten jednak i odurzający dym szkodzić miał kobietom będącym w stanie odmiennym; kobiety takie, odurzone kadzidłem, nieraz z kościołów wyprowadzano lC6. Nie mniej dym ten miał zastosowanie (jak i sam bursztyn) w miejscowej medycynie. Od ściskania wewnątrz dobrze miało pomagać wąchanie dymu z bursztynu, palonego na łyżce na węgielkach 107. Wąchanie i wciąganie w siebie tegoż dymu, palonego na węgielkach, miało w ogóle pomagać od różnych boleści w «chrzodku» 108. Dym z tegoż bursztynu miał pomagać kobietom na bóle maciczne przy porodach. Według twierdzeń wiejskich znachorów dym taki pomagał nawet więcej «niż palenie i wąchanie dymu z włosów swoich z glowy» 109. Okadzanie chorego przy urokach takimże dymem bursztynowym z domieszką niektórych ziół świętojańskich również miało pewne znaczenie 110. Wiadomości od starych Kurpianek ; wyprowadzanie kobiet WIsam w kiłku kościołach. 107 Wiadomości od M. Sobiechowej z Kadzidła (OstroI.) 1928. 108 Wiadomości od Marianny Sadowskiej łat S8 ze wsi Zbójna (pow. Kolno) 1932. 109 Wiadomości od Pupkowcj ze wsi Baliki (r (30) i Chorążyny 7. :\"asiadek 1932. llO \Viadomości jak wyżej: podobnie leczą si~ w są,iednich Prusach. ~Iazurzy. 106 działem �400 Gałki bursztynowe, przewazme z bursztynu białego lub kapuściaku, z ot\\o'em prżez środek, zawieszano na sznurku małym dzieciom na szyi. Dziecko bawiło się taką zabawką i gryzło w ustach, nie szkodząc sobie, gdyż bursztyn jest nierozpuszczałny. Według twierdzeń miejscowych bursztyn ten spełnia znaczniejszą rolę - chronił dzieci od napadu konwulsji 111 Noszenie bursztynów samo przez się uważane było za zdrowe na oczy i głowę. Dlatego nosi bursztyny wiele starszych kobi.et, a w rzadkim wypadku i mężczyzn 112. Szczególnie dobrze ma robić na uporczywy ból głowy. Kurpianka ze Zbójny, niejaka Poredzina, wyjechała do Ameryki, gdzie zapadła na ciężki i stały ból głowy. Ponieważ nic jej nie pomagało, a lekarze byli bezradni, usłuchała starszych rodaków, żeby nosiła na szyi korale z bursztynu, to ból jej przejdzie. Kobieta wtedy posłała do Zbójny pieniędzy, prosząc a korale. Ponieważ we wsi i okolicy najbliższej trudno było je nabyć, więc kupiono sznur aż w Przasnyskim i wysłano do Ameryki. Tam babka nosiła je przez 5 lat, podobno głowa przestała ją boleć i przez cały czas noszenia na głowę nie chorowała. Po przyjeździe do Polski żyła jeszcze parę lat, a po śmierci jej bursztyny zostały w rodzinie 113. Kto ma na oczach chorobę «kas», radzą zasypywać oko proszkiem z bursztynu 114. Zapalenie oczu leczą też bursztynem. Do tego służy specjalnie obrobiony na gładko, cieńszy w jednym końcu (jak języczek) kawałek białego lub żyłkowatego bursztynu. Przy zabiegu leczniczym bursztyn pocierali o sukno, aż się rozgrzał, po czym okrążali oko pod powieką. Leczyli tym zapalenie kas, krosty, jak również zaprószenie oka. Bursztyny takie bywały po chałupach. W Wielbarku za Myszyńcem (już w Prusach Wschodnich) żyły dwie 111 Niemowlęta z bursztynem wielkim na szyi widziałem sam niejednokrotnie. 112 \Viadomości od M. Sobieehowej z Kadzidła, Kopytka z Czerwonego, Namajkowej z Nasiadek (1930), Poredy WI. ze Zbójna (1936). 113 Wiadomości od dzieci Poredziny (WI. Poredy i in.) ze Zbójna 1936 r. 114 Wiadom. od Stachclka z Łączki 1 m. 401 siostry, które słynęły wokoło z takiego leczenia oczu. Nawet Kurpie z pod Myszyńca wędrowali do nich z chorymi oczami 115. Kto nie umiał leczyć, ten zamiast pomóc mógł jedynie zaszkodzić. Raz «doktorka» za mocno potarła bursztyn a sukno, bursztyn był za gorący i przy zabiegach chore oko wypalił, a chory potem zaniewidział 116. Prawdopodobnie wypadków takich bywało więcej. Dziewuchy na wydaniu otrzymywały zwykle bursztyny (nieraz po parę sznurów) od swych matek. Branie bursztynów od kawalerów narzeczonych nie było przyjęte 117. Kośnicy czy żniwiarze, gdy w polu dostaną obiad np. kaszę, szukają w niej «bursztynu» czyli skwarek ze słoniny. Kasza czy kartofle z «bursztynem» znaczy, że jest okraszona dobrze. słoniną 118. Z przysłów parę się spotkało: . .«Śnieje się jek dzieciak do burśtynu» - «Dobry i burśtyn Jek mma złota» - «Ocy jek burśtyn» (błyszczące ładne). «Chciałby zień.z burśtynem» (przy kupnie pola, z przekąsem). «Burśtynjek rybzIe oko» (ładny). «Burśtynu nie ugryzies» (w głodzie). Jak ktoś na Kurpiach umrze, szczególnie z pośród bursztyniarzy, mówią a nim, że poszedł na tamten świat «burśtyn kopać». 8. Różne wiadomości a bursztynie kurpiowskim i bursztyniarstwie Wiadomości z wiosek od dawnych bursztyniarzy i starych Kurpiów.O kopaniu i kopaczach, próbach i <'osmanach)}, wyrobach, narzędziach itp. z różnych miejscowości kurpiowskich. Wieś Dylewo (powiat ostrołęcki). W ograniczeniu wsI, na łąkach nad rzeczką Piasecznicą, w mIeJscu zwanym «na grzędzie» kopano dawniej bursztyn, a najwięcej około r. 1860115 \Viadomości z Myszyńca od Sioka i od Mazura P. z Wielbarku (1910-20). 116 Pow. z Kadzidła od M. Sobiechowej (I 909). 117 Wiadomość od M. Sobiechowej z Kadzidła (I g28 r.). 118 Znane powszechnie na Kurpiach. Lud, T. XXXIX 26 �'1-03 r870. Przy tym kopaniu cale ląki zryto, a wielkie doły po bursztynie do niedawna pokazywano 119. Wieś Brzozówka (pow. ostrołęcki). Żył tu dawniej bursztyniarz, co obrabiał dostarczony mu bursztyn. Inni z tej samej wsi bu~sztyniarze tylko kopali bursztyn, ale już nie obrabiali. Wykopywali nieraz duże kawały 12J. We wsi Dudy Puszczańskie żyli dawniej bursztyniarze, co kopali bursztyn na paśnikach 12[. Wieś Łyse (pow. ostrołęcki). Jeszcze przed 40 i 50 laty ludzie ze wsi trudnili się bursztyniarstwem. Bursztyn kopali całą jesień. W przyjaznych wyrunkach jeden człowiek mógł dziennie ukopać garniec bursztynu, a nieraz to i przez parę dni nic. Najdroższy bursztyn był do handlu biały, czerwony był tańszy, ale go Kurpianki wolały 122• Wieś Kuzie (pow. ostrołęcki). Bursztyn w okolicy był, ale stałego bursztyniarża we wsi nie było. Chodził po wsi bursztyniarz wędrowny, z tutejszych stron, zbierał po ludziach bursztyn i toczył «korale». Bursztyny wytarte albo stare' dawano stąd do «swej parasiji» -do Nowogrodu 123, gdzie był majster, co je umiał czyścić i szlifować (około r. r886). Sąsiednia wieś Złota Góra nazwę swą miała otrzymać od kopanego tam «burśtynowego złota». We wsi Surowe (pow. ostrołęcki) ostatnim z dawnych zdolnych bursztyniarzy był niejaki Chmiel. Zmarł on w r. 1923 124. W okolicy wsi Czarnia (Ostrołęka) wszędzie znajdowano po łąkach, paśnikach i w borach bursztyn, teraz rzadziej 125. W okolicy Kadzidła (Ostrołęka) odnaleźli raz kopacze miejsce, gdzie, według orzeczeń znawców, powinien być bursztyn. Postanowiono kopać .. Umówiono się przy tym, że kopać będą razem Wiadomość Wiadomość siadki Ig31. 121 Wiadomość 122 Wiadomość 123 Wiadomość 124 \Viadomość 125 Wiadomość 119 120 od Jaworskich, od Chorążyny, od od od ze ze Ig30. go-letniej staruszki ze wsi miejscowego leśniczego F. Orbika. Józefa Nicewicza z Łysych, lat 77, Ig2g. starej Teofilowej Pijanowskicj, Ig2g r. wsi Czarni od Petrulewicza '924 r. wsi Czarni z urzędu gminnego. Na- «osmaną», a zarobek też będzie dzielony do spółki, bez względu na to, ile kto bursztynu wykopie. Tak wykopano duży dół, a znaleziono tylko bursztyn w drobnych kawałkach. Tymczasem błoto było coraz większe i wyrzucać było go tr~dniej. Wr.eszcie. «Z~skrzypiało» coś pod łopatą i wszyscy poznah, że pod mą znajduje się duża bryła bursztynu. Kopano więc dalej, ale błoto było coraz większe. Wreszcie czterech kopaczy przestało kopać, kopał tylko piąty, stójąc po pas w wodzie i błoc~e. Ale w~rótce obsu~ęła si~ ziemia i zasypała go po szyję. Pozostah odkopah go z błota 1 kopalI dalej sami. Ale ziemia tak się obsuwała, że musiano zaprzestać roboty. Dużo bursztynu zostało w ziemi. Przy kopaniu tym za. 126 . rabiano wtedy po 4 r.b d·ZIenme Bursztyn kadzidleński szedł na sprzedaż, kupowali go handlarze i różni bursztyniarze. Bursztyn drobny sprzedawano na garnce, oddawano go też do kościołów na kadzidło. Z większych kawałków robiono korale dla Kurpianek ; robili miejscowi Kurpie - bursztyniarze. Od bursztynu na kadzidło powstała nazwa wsi. We wsi Zales;e (Ostrołęka) był bursztyniarz (około r87°r8go) 127, toczył on i czyścił bursztyn. Dziś we wsi nie ma takiego majstra. Ostrołęka. W mieście wyrabiano korale i różną galanterię z miejscowego bursztynu, kopanego w okolicznych wioskach. Było tu przed wojną dwóch bursztyniarzy, z których jeden Żyd Borenstein był artystą w wyrobie galanterii, posiadał dyplomy i odznaczenia, wyjechał do Warszawy 128. Wieś Wolkowe (Ostrołęka) pod Myszyńcem. Jeden z miejscowych bursztyniarzy, stary «majster» mawiał zwykle: <<lekgaść .. .'? 129 . ZIem weznę d o rę k'1, to poznam: burs'tyn, cy me.» 126 Około 20 zł. (do r. 1939); wiadomość od Mateusza Sobiecha z Kadzidła, Igog r. 121 Wiadomość od gospodarzy miejscowych. 128 Wiadomość od F. Malinowskiego z Ostrołęki, lat 85, Ig33 r. Borenstein mial sklep bursztyniarski w "Varszawie przy ul. Bielańskiej, wyroby sprzedawał przeważnie z nad Bałtyku. 129 Wiadomość od F. Malinowskiego, który tego bursztyniarza fotografował. �W kurpiowskiej części pow. ostrołęckiego około r. 19 I a przemijała już wśród Kurpianek moda «bursztynowa». Bursztyny noszono masami do kościołów, gdzie między innymi tłuczono je na kadzidło do trybularzy. Zamiast bursztynów, które kosztowały do 5 rubli 130, noszono świecące szklane paciorki posrebrzone, lub pozłocone, wartości kilkunastu czy kilkudziesięciu groszy 131. We wsi Brzozowy Kąt (pow. Ostrołęka) był miejscowy Kurp, który czyścił i obrabiał bursztyny. Obecnie (1910) nikt we wsi nie trudni się tym przemysłem 132. Białusny Lasek (Ostrołęka). Bursztyn znajdowany bywa przypadkowo, specjalnych kopalni nie ma, władze rządowe nie pozwalają kopać dziur i dołów w lasach z bursztynem. Nie ma też takich znawców, jak dawniej, co to po ziemi umieli poznać, czy warto w danym miejscu kopać 133. Jeglijowiec (Ostrołęka). Nad Karaską (bagnem) wykopali raz ludzie kawał pięknego bursztynu wielkości «pół cegły». Za bursztyn ten handlarz dał im 46 rb., a musiał sam na tym zarobić 1~4. Czarnia (za Myszyńcem, Ostrołęka); w pobliskiej wsi Surowce (gm. Wach, dziś gm. Czarnia) był bursztyniarz, niejaki Jan Chmiel. Wyrabiał on z gotowego bursztynu (dostarczonego mu) różne przedmioty: korale, papierośnice, krzyżyki, serca, dewizki do zegarków; liczył lat 60 m. . Laski (gm. Gawrychy, pow. Ostrołęka). Bursztynu specjalnie we wsi nie kopali, było go mniej, niż w innych wsiach, znajdywali go w błocie i wodzie, na łąkach i przy strudze. Korale kobiety kupowały od przekupniów. Do czyszczenia starych bursztynów byli majstrowie na miejscu 136. 130 131 1909 5 rubli około 10 zł dzisiejszych (do r. 1939). Wiadomość od F. Malinowskiego i od bursztyniarza L 132 133 134 135 136 Wiadomość Od starego Wiadomość \'\Iiadomość Wiadomość od soltysa tej wsi, 19 I o L Sioka z Białusnego Lasku 1909-16. od M. Sobiecha z Kadzidła. od K. Samsla z Czarni 19 I 9 L od R. Rydla ze wsi Laski (1925 L). Wykrot (pod Myszyńcem). We wsi byli bursztyniarze miejscowi, którzy kopali dużo bursztynu. N a terenach sąsiedniej wsi Wyżegi w kopane doły zasadzano skrzynie (jakby sztolnie?) i kopano wtedy dość glęboko. W pobliżu rzeki Razagi pod Wydmusami dużo bursztynu odnajdywano w strudze. Jeden człowiek uzbierał dziennie na sznur korali. Kopany koło Wykrotu bursztyn obrabiał w Zalasie niejaki Mazurek, bursztyniarz. Bursztyn kopano nie tylko w błocie, ale i w tak zwanych «glinkach» , których zresztą w okolicy niewiele. Najwięcej kopali , na przednowku, bo mieli dużo czasu. Miejsce do kopania poznawali po ziemi «ciekęć», a «puscali prób~» na długich rydlach. We wsi Kro b i a, kiedy kopano bursztyn, dół zalała woda «żygawica» i robić nie dała - dopiero w suche lato dokończono roboty i bursztyn wybrano l 7). Wolkowe (pod Myszyńcem). Przed wojną obrabiał we wsi i toczył bursztyn niejaki Kobus - majster bursztyniarski 138. Łyse (pow. Kolno, dziś Ostrołęka). Bursztyn kopano we wsi około r. 1870-1885 na łąkach i borach na tzw. «grądzikach» (wyschniętych dołach). Przy «próbach» szukano «pasików». Obrabiano we wsi na miejscu. . Od bursztynu był w tutejszych borach rządowych «stróż», który «pilnował», czy kto nie kopie bursztynu bez opłaty dzierżawnej l 9. Pelty (za Myszyńcem nad granicą pruską). Bursztyn był najczęciej w «ciekięciu». Ciękieć jest twardy, trudno rydlem udziobać, w ciekięciu jest bursztyn. Jeden mieszkaniec wsi tak mi dal~j opowiadał: - Ociec mój byli burśtyniarzem antyprynerem (tj. jakby starszym znawcą, sztygarem), brał zwykle dwóch ludzi z rydlami, obejrzeli razem grant, potem dobzierali do osmany lO-za chłopów z rydlami - i dalej chłopcy kopać! Kopali aż dym sedł w Ostrołęce 137 \Viadomość od Jórczaka z Wykrotu, lat 74, 1934. Jórczak sam brał udział w kopaniu. 138 \Viadomość od sołtysa Sioka z ''\Iolkowych. 139 \Viadomość od ::'\icewicza z Łysych. kiedyś �z kosiul. Burśtynu zawdy naleźli duzo kawałów. A w duzych kawałach burśtynu to są diamenty - zakończył 14 '. Tadzia (Ostrołęka). Wdowa z tej wsi, niejaka Brzozowa, miała całego Chrystusa na krzyżu, rzeźbionego z jednego kawałka większego bursztynu. Przy regulacjach rzek: Szkwy, Razagi i Piasecznicy w lata 1935 -I937 wykopano dużo bursztynu. Niektórzy uzbierali tak dużo, że sprzedawali całe kosze po cenie 20-25 zł za kosz surowca 141. Nowogrodzie (Ł'"Jmża). Bursztyn znajdują pastuchy na piaskach i wydmach nadrzecznych. Jest dość kruchy - odnoszą go do kościoła na kadzidło. U podnóża muzeum 142, w żwirze znajdują się okruchy bursztynu. Nad rzeką Narwią i Pisą, w wodzie wśród kamyków (w miejscach gdzie je woda nanosi) znajdują się nieraz spore bryll' bursztynu w dobrym gatunku 143. Około r. 1870-1880 byli w Nowogrodzie bursztyniarze do toczenia i czyszczenia korali. W miejscu zwanym «Zakrze» kopano w polu dawniej bursztyn. Pod wsią Gawrychy (Ostrołęka). Na łąkach w olszynie, pod tą wsią pastuchy znaleźli jakiś pień, który włożyli w ognisko. ~(Pień» palił się ki.epsko, ale tlił się i wydzielał dużo pachnącego dymu. Pień tlił się prawie pół dnia, kiedy zobaczyli to starsi i wyciągnęli go z ognia. Poznali wtedy, że to bursztyn. Chłopcy dostali pasem za szkodę, ale to już nie pomogło - z bursztynu pozostały tylko nicdopalone resztki 144. Czantoria (pow. Łomża, z lewej strony Narwi). Swego czasu znaleziono tu w błocie bryłę, wielkości «cielęcego łba». Ponieważ bryła była lekka, rzucano nią jak piłką do siebie. Jeden HO Wiadomość i opowiadanie od R. Swidra (Świderskiego) rodem z Pelt, opowiadał mi w Nowogrodzie. 141 'Wiadomość w czasie przejazdów do tych miejscowości; informowali mnie d0zorcy robót i sami robotnicy (1936-37) z wiosek: brówka, l\'h'szyniec, Ka.dzidlo, Gąski, Tatary itp. 1'2 l\1uzeum to zniszczone w czasie drugiej wojny. U3 Autor znalazł kawałek wielkości dłoni z odciskiem kory. Hol \\'iadomość od starego Pastorczyka z Gawrych. z obecnych mający buty z podkówkami, uderzył w bryłę obcasem i odłup~wS~y kawałek, zauważył, że to nie «l~tki» kami:ń., ale bursztyn. Zmaniwszy towarzyszy swych do WSI, sam. wroClł na poprzednie miejsce, z~brał ~ryłę i z~nió.sł do Ostro~ękl,. do bursztyniarza. Ponieważ me umIał sztukI tej oszacow~c, WIęC ofiarowano mu za nią roo rubli, co było na te czasy wielką sumą· ~le gdy chłopu dano dużo, to pomyślał sobie, że to warto a wiele więcej i zażądał 200 rb. Zgodzono się i na tę sumę, ale wte~y. ch~op zażądał 300 rb. Dawano mu i to, gdyż bursztyn był rzadkIej wIe.lkości i gatunku. Tak doszło do 500 rb. - tyle chłop wreSZCle zażądał. Zniecierpliwilo to kupców a widząc, że z upartym chłope nic nie zrobią, mówią mu: _ My ci damy i te 500 rb. ale weź ten kawał i potłucz na kawałki. Niedoświadczony chłop zgodził się: - Potłuke - powiada i rozbil go młotkiem na drobnicę. . , _ A teraz dostaniesz za to od nas 5 rb., albo zames wszystko do kościoła na kadzidla - mówią mu. Chłop mało nie oszalał z rozpaczy po takiej stracie 145. W gm. Czerwone (pow. Kolna) kopano dawniej bursztyn szczególnie w pobliżu rzeki Pisy. W r. I 90~ na paśnikach wyko~ał jeden człowiek kawał bursztynu, za ktory dostał od kupcow wówczas 24 rb. ..' . W gminie tej po wsiach prawie każda kobIeta mIała d~,:meJ na szyi bursztyny. Majstra - bursztyniarza nie było na mIeJSCU, . chodził z Myszyńca po WSIach, sprze dł" awa I czyscI'ł b.u:sz t yny 146 . We wsi Lipniki (Ostrołęka) kopano dawmeJ bursztyn w miejscu zwanym «Biały G ront» 147. • .. We wsi był niedawno taki, co czyścił bursztyny. PrzYJezdzał a potem był we wsi stale kupiec, co skupywał surowy bursztyn w bryłach i wywoził go gdzieś dalej. Dą145 Z opowiadań z tej wsi '921. H6 '\'iadomość U7 \\'iadomość rybaków z pod Czartorii od starego Kopytka od Kierznowskiego, i innych . ze WSI Czerwone, 1929. osób starszych 1933· �Bursztyn w Lipnikach był w odmianach biały, żyłkowaty, czerwon y przeźroczysty. Kopano bursztyn w miejscach «na Przystępie» i «na Zabagniu», również «pod Ladą». Przy kopaniu studzien we WSI również wykopywano bursztyn. Na wygonie (zw. Przystęp) kopano duże kawały. Na torfach był pod wierzchem. W suchy rok torf się zapalił i prawie wypalił do dna. Bursztyn w torfie d;ł się razem, pachniało wtedy bursztynem na odległość «bez kawał casu» 148. Bursztyn kopano całą jesień. Najpierw kopano «wądół do sąru», tam bursztyn był. Zwykle tak bywało, że «chłopy kopali. Bursztyniarze we wsi byli: Gadomski, który umiał odszukiwać i kopać bursztyn i Jakub Ruszczyk z tejże wsi, który obrabiał bursztyny, rzeźbil serca i medale. We wsi Wolkowe (pod Myszyńcem dawnymi laty było mnóstwo bursztyniarzy. Bursztyn chodzili kopać nieraz od razu po 50 chłopów, cała i duża «osmana» z paru majstrami. Bursztyn toczono we wsi na kółkach od przędzenia. «Gładzili» suknem z kredą. Do bursztyniarzy obrabiających bursztyn należał między innymi niejaki Józef Kulas, co się przeprowadził potem do wsi Band ysie (OstroI.) 149. Wieś Ł ą c z k i (nad granicą). Bursztyniarze tutejsi kopali dawniej bursztyn po całej okolicy. Najwięcej kopali na bieli dwa do trzy metry w głąb. Wykopują tu bursztyn i przy kopaniu studzien. Kopano bursztyn na «rygociach». Rygacie - to miejsca na łąkach, podeptane przez bydło, w których woda na wierzch wychodzi. Znajdywano tam dużo bursztynu. Każda kobieta tutaj miała dawniej dwa do trzech sznurów bursztynów. Nosiły je babki i prababki od dawna. Innych korali nie było. Robili je najwięcej w Wolkowych 153. W tej wsi mówiono mi, że dawniej w vVachu żył zdolny bursztyniarz, który wyrabiał «różnicę». W Li pnikach \ Ostrołęka) ostatnim bursztyniarzem był Paweł Gadomski, który zmarł w r. 1905. Umiał on dobrze roz., b'UlSZ t ynow e 151. poznawac , mIejSca \'Ile wsi Wac h (Ostrołęka) kopano bursztyn na łączkach «za mostkiem». Do czasu komasacji gruntów i kolonizacji gospodarstw (okola 1880 r.) było tu na łąkach do 500 dołów do zawalenia po bursztynie. Do kopania byli bursztyniarze na miejscu, ale w ostatnie lata tego przemysłu już go tu nie obrabiano - oddawano bursztyn do Myszyńca i Ostrołęki, gdzie go toczono 152. WieśZbójna (gm.G awrychy, pow. ostrołęcki). W okolicy tej wsi kopano dawniej bursztyn. VV 19301'. podczas kopania rowu przy strudze wykopano bryłki bursztynu, przeważnie brudnego, twardego. Bursztyniarzy na miejscu nie było. Oddawano bursztyn do obróbki do Lipnik albo Nowogrodu, a nawet do Łomży 153. Wieś Dąbrówka (Ostrołęka). W okolicy kopano bursztyn. Był czysty <~ek śćkło» i «brudny». Na miejscu nie obrabiano, gotowe korale przywożono z pod Lipnik i Myszyńca. Bursztyn znajdywano tu przy strudze (rzeczce Szkwic) w wyr. wanych od wody brzegach «pod próchnem». Bursztyn lubił być w «próchnie». Pod Dąbrówką szukano nieraz bursztynu przy ogniu, jak ryb. Na dnie, jak leżał, widać go było przy ogniu dobrze, łażono też za nim po Szkwie, trzeba było tylko mieć wprawne oczy. Wieś Dawia (pow. Ostrołęka). Wokoło wsi kopano dawniej bursztyn na łąkach po całych dniach, sprzedawano go na miejscu w stanie surowym. N a miejscu nie było bursztyniarza do obrabiania 154. Wieś Łyse (Ostrołęka). Bursztyniarze kopali tu dawniej bursztyn przez całą jesień. Do znanych miejscowych kopaczów (1875-1895) należeli bursztyniarze Tyc i Medyk 155. Wieś Kuczyńskie (Ostrołęka). Byl tu dawniej bursztyniarz, niejaki Kielbąk, który umiał odnajdywać i kopać bursztyn. Ko151 Wiadomość 'Wiadomość 1<9 \Viadomość no Wiadomość 148 od Stanisława Kiernozka lat 67, 1930. od starego Andrzejczyka r. 1928 z \'\'olkowych. od Stachelka ze wsi Łączki 1930. od starego Kazana, ok. 100 lat (1930 r.). od wójta VV. Podbielskiego z Wachu, 1929 r. 153 Wiadomość od starego Kopcia i Sadowskich ze Zbójny (191 o-gl). l5ł Viiadomość od Fr. Bednarczyka, lat 70, 1932 ze wsi Dawii. 15, Wiadomoś,ć od Puławskich, 1929 r. 152 \Viadomość �410 pał na Kuczyńskich i na Kadzidle. Zimą obrabiał. Zmarł w 18g8 r. mając lat 60156. Koło wsi Plewki (Ostrołęka) na wygonie kopano dawniej bursztyn, przestano kopać około 1870 r. Były tam duże kawały. W Ig25 r. wyorano na polu kawał bursztynu wielkości dużej pięści; znalazły go dzieci, był już nadtłuczony, zabrały go jako «pscący kanień»i potłukły na kawałki, po czym spaliły w ogniu. W samej wsi bursztyniarza do obróbki nie było. Chodzili wędrowni, 'którzy czyścili stare i sprzedawali nowe korale 157. Wieś Piasecznia (Ostrołęka). Kopano tu dawniej bursztyn. We wsi Tatary nie kopano, bo bursztyniarzy we wsi nie było. Ale bursztyn i tu jest. Przy regulacji strugi w r. Ig28 znaleziono bryłę j ak pięść 158. Bursztyny czasem sprzedawali handlarze, roznosząc sznury po wsiach. Nasi bursztyniarze sprzedawali tylko u siebie. Płacono za sznur bursztynów około 2 rb. ros. 159. W Kadzidle i koło Piaseczni kopano dawniej bursztyn, z, dostarczonego zaś materiału obrabiano bursztyn we wsi Zdunek 16) (Ostrołęka). We wsi Dylewo (Ostrołęka) na polu pod lasem wyorują bryłki bursztynu. Okolica tu, jak mówią, była «bursztynowa». Na cegielni tutejszej w glinie też znajduje się bursztyn 161. Na gruntach Kadzidła (Ostrołęka) kopalnie bursztynu miały dawniej swoje nazwy. Jedna nazywała się «Żytacha», a druga «Na Szwedzie». Jeszcze w Ig0g r. można tu było kopać bursztyn 162. Dawniej kopano tu często bryły wielkości pięści i półfuntowe, drobny nie zawsze brano. Kopacze zarabiali dawniej do 6 rb. dziennie. \Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. \'Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. 1>6 \Viadomość od Kaczyńskiego z Tatarów, '929 r. 359 Około zł 10. vViad. od :NI. Perzona z Dylewa, 1920. 160 Wiadom. od Marcji Sobiechowej z Kadzidła, '928 r. 161 \Viadomość od ]. Wyrębka z Dylewa ; bursztyn z tych stron był w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie. 162 Byłem tu sam na próbnym kopaniu. Znajdywano tylko drobne brylKi, były to już kopalnie wyczerpane (przyp. autora). 156 157 Wieś Serwatki (nad Pisą. pow. łomżyński). Na podmytych brzegach rzeki i w dołach łąkowych znajdywano bryłki bursztynu żółtego 16l. \'\Tieś Przystań, pow. makowski. W lasach tutejszych kopano dawniej dużo bursztynu w wielkich nieraz kawałach. Po kopalniach pełno do dziś dołów w lesie 164. g. Bursztyn w poezji pieśni ludowej literaturze Bursztyn działał na wyobraźnię pisarzy i poetów. - Bursztyn w utworach Deotymy, M. Romanowskiego i innych. - Wspominki o bursztynie w utworach dawniejszych. - Bursztyn w pieśni weselnej u Kurpiów. Bursztyn - to «złoto Północy» - działał na wyobraźnię pisarzy i poetów - dawnych i nowszych. Poświęcono mu opowieści, podania i utwory poetyckie. Śpiewano a nim w piosenkach. W opowieściach o zakopanych skarbach, kwitnących w paprociach itp. nie zapomniano obok złota i o bursztynie. N ajwięcej temu mineralowi poświęciła miejsca Deotyma w swej powieści p. t. «Panienka z okienka». W opisie «Bursztynowego domu» w Gdańsku autorka przedstawia nam niezmierne bogactwo bursztyniarzy gdańskich w materiale i wyrobach. Najciekawsze, jak kupiec «zaczął jedna po drugi~j otwierać swe zaczarowane szafy. Tam na głębokich policach stały rzędami bursztynowe posążki, czarki, kropielniczki, solniczki, ampułki. Były i przedmioty innego porządku, jak to: srebrne puchary i talerze, kryształowe szklanice i nalewki, ale wszystko nasadzone maskaronami albo figurkami z bursztynu; były i krucyfiksy hebanowe ze słonecznym Panem Jezusem i świątynki z kości sianiowej, gdzie bawiły się różne żółciuchne osóbki». Dalsze opisy wyrobów bursztynowych, paciorków itp. są nie mniej ciekawe, przy tym przedstawione z zamiłowaniem i pewnym znawstwem'. W'idać, że autorka lubiła wyroby i ró~ne cacka bursztynowe, a przy tym obejrzała je u kupców gdańsk!ch dokładnie. 163 161 Wiadomość od Ł. Serafina ze wsi B diki, \Viadomości miejscowe od bursztyniarzy. bryłki takie widziałem. �Poeta romantyk :Mieczysław Romanowski w swoim «Mściwoju szalonym» 165 nie zapomniał - obok innych pięknych rzeczy - o naszym bursztynie. Z dalekiej wyprawy zbrojnej Mściwoj przywiózł między innymi: (,Ojcu sobolą szubę drogą, I miecz i srebrnych rzeczy mnogo; Siostrze zaś jasny sznur bursztynów, A sobie sławę dzielnych czynów ... '). A dalej, pisząc o ofiarach, składanych bogom, mówi: (,Bogom się złoty b u r s z t y n pali Aby przy synku z łaską stah, A gdy żar buchnie wonnym, Jakby ujrzała smutek płonnym ... ')' Bielski 188 Flisacy, wracający po odbytym spławie z Gdańska do domów, między innymi gościńcami przywozili swoim dziewczynom bursztynowe korale na szyję, o czym wspomina W. Pol w jednym ze swoich utworów: (,Mijaj flisie grody, kościoły i dworki, Bo na bursztynowe czekają paciorki,) 169 W pieśniach weselnych kurpiowskich często wspomina SIę o bursztynie, jak dawniej, tak i dziś, np.: tak opisuje w swych utworach dawne czasy: (,Za pierwszych lat nosiły nasze panie duszki Paciorki bursztynowe, nie złote łańcuszki,). <,Perłami a różami i rozkosznem kwieciem, Statki znamienitymi godno było uczcić Liliją i fijołkiem, wonnymi maściami, Kalcedony, bursztyny i drogim kamieniem ... 186 Ziemie Prus Wschodnich i Pomorza nazywano dawniej ziemią «bursztynową», jak to widzimy z poematu, pisanego ongiś do Ignacego Krasickiego 167). (,Gdy nasze dzielą dobra sąsiedzkie narody, Ciebie wzięcie za czwarte rachujemy szkody. A choć w odległej teraz bursztynowej ziemi Mieszkać musisz, pasterzu, z owieczkami twe mi, Sprzyjaj tej, co cię na świat wydała, krainie, Niechaj rodaków imię twemi dzieły słynie'). W wierszu «:Żywot Pana Jezusa» w w. XV, obok różnych wymienianych drogocenności, nie zapomniano i o bursztynie: 165 (,Mściwoj szalony') - Fragment poematu M. Romanowskiego, Tyg. Ilustr., 1883, II, nr 27. 161Duszki, duchenki - ubiór głowy zakonny (przytacza F. Kozłowski w (,Dziejach .tvlazowsza,), 1858, str. 466. 167 «Gość w Heilsbergw), wiersz pisany w r. 1784 do Ignacego Krasickiego, księcia biskupa \Varmińskiego. (,CO tam było stołów, a wsytko lipowe, Co było obrusów - wsytko toruniowe, Co było półmisków - wsytko burśtynowe ... 176 A w jednej z oczepinowych pieśni, przy zbieraniu datków przez «cepkałkę» dla panny młodej tak zachęcają weselników: «A dajciez jej na burśtyny, Co by niała śtyry syny, Dajcie, dajcie, nie załujcie, Choć rubelka, ochsiarujcie ... ,}171 W powieściach omawiających życie Kurpiów, tylko w jednej p. t. «Na kurpiowskim szlaku» bursztyn wzięty jest przez autora pod uwagę; oto urywek, trzeba przyznać, fachowo opracowany 172: 168 Żywot Pana Jezusa - Baltazara Opecia w pięciu wydaniach w. XVI, opisał Józef Przyborowski. Przeg!. Bib!. i Archeo!., Warszawa, 1881, 332,. 169 (,Powrót flisów') w Kłosach, :;!g6, 187 I. 170 Śpiewana koło Lipnik, Kadzidła, Baranowa; przytacza Kolberg w cz. IV (,Mazowsza'), str. 20g. 171 Znana do dziś po wsiach kurpiowskich. Przytacza Kolberg w (,Mazowszw), cz. IV, 238. Zamiast ('rubelka') śpiewają dziś ('psianć złotych,). 172 Antoni Chleboradzki (W. Chajewski) «Na kurpiowskim szlaku» powieść. �<<JasiekBursztyniarczyk był najlepszym osmanem bo nawet prowadził za. sobą 50-ci u poszukiwaczy; na poszukiwaniu się znał, a ~rzytem mIał węch okrutny. Mówili ludzie, że po węchu dochodzIł bursztynu, bo też na twarzy miał duży nos, a łeb zawsze krótko strzygł. Małe szare oczy latały mu chytrze. Urodził się też z zajęczą wargą i dlatego go Kusym nazywano, co go mocno złościło. Gdy Bursztyniarczyk szedł w las za poszukiwaniem, zawsze musiał coś przynicść i to nie byle jakiego gatunku bursztynu. A było tych gatunków w~ele: sz u m, już to był najpodlejszy gatunek bursztynu bo kruszył SIę bardzo i na niego niechętnie dybali bursztyniarze' blanki er świecił się bardzo; cacko, po obrobieniu, jak szkł~ przeźroczystości nabierał, a najlepszy gatunek był kapuściak, bo aż do białości się mienił. P ł a m y k to bursztyn czerwony. W różnych miejscach znajdował się bursztyn i różnie też w ziemi leż.al..Jaką formę miało drzewo, tak też się znajdował i bursztyn. Jez~h drzewo było proste, to pas ciągnął się prosto, drzewo zgniło, żywIca stwardniała i przerobiła się na bursztyn. Jeżeli drzewo było krzywe, to i bursztyn szedł pasem krzywym. Różne też były pasy: to pas łamany, to pas nieregularny, który miał w środku wydęcie, to pas z wylotem, jeżeli gałąź ku górze sterczała, to pas przerwany, gdy kawałka bursztynu nie było. Ten Jasiek Bursztyniarczyk ogromnie był do swego fachu zamiłowany, tak że i wyrwasy śpiewał jeno a bursztynie: (,Oj zwijam się gracko, Mam dziewkę jak cacko, To nie byle proch Jej ząbki - jak knoch 173 A usta jak płomyk. A potem znowu z dziewuchą gadał jeno o bursztynie. - Miałem okrutną przygodę - mówi - wychodząc do bicia próby, robię sztych łopatą i patrzę, czy pas nie pokazuje się? Za jednym lub trzecim sztychem natrafiam na pasik 4 do 5 kroków długi, trzy do sześciu cali gruby. Ho, ho, jest, jest pasik z piasku, koloru sinego, lipkowaty, wilgotny. la Knoch - bursztyn blado-żółty, «kościany'). Kopię, musi na trzy stopy - jest brandsz tych (małe kawałki bursztynu), a potem wiorzyska; musi być bursztyn cacko albo knoch; kopię, aż tu ciekięć się sączy. Rozkopuję przez wondół a ziemia się zawala, ujonem się bronienia i oparłem się plecami, ho, ho, ho, a ciekięć mi w zanadrze naleciał, aż chłód po całym ciele przeszedł, ale bursztynu dostałem kawał spory, jak głowa. Dziewuchy śmiały się, że żonę bursztynem paść będzie, ale to nic nie skutkowało, bo Jasiek a innych rzeczach gadać nie potrafił, jeno o bursztynie. Był z niego zgrabny majster, umiał toczyć bursztyny i zręcznie też różne wyrabiał rzeczy. Miał przy tym gust niezły i ładnie dobierał kolorów. Gdy koralików natocz)'ł, to potem wystrugał deseczkę, powiercił w niej różne d.liurki i po wsadzał cienkie patyczki, a na nie ponatykał koraliki różnokolorowe. Takim sposobem robił spięcia i guziki, ale jeno dla formy, aby pod szyją wisiały, bo Kurpie i Kurpianki jeno haftek używali. Raz nawet wysadził duży obraz Matki Boskiej, który w Myszyńcu zawiesił w kościele. Potem bartnicy prosili, żeby i świętego Bartłomiej a, patrona bartnego tak ubrał, a Jasiek miał przez całą zimę nad tem robotę. Jak obraz skończył, dziwowali się wszyscy, co gdy go zawieszono i zapalono przed nim pół kopy świec woskowych, błyszczał się każdy koralik. Płomykowe ogniem odbijały, knuch niby srebro świecił, cacko kiejby słoneczne łamał promienie. Z tego jeno obrazu rozmiłowała się w majstrze Elżbieta Barwnikówna» ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27eee0069205a36dbc2f49cff40bdd96.pdf 02f7afb537dcd86774bfac02bf44f8eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3560 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3337 Title A name given to the resource Przenikanie elementów twórczości ludowej między społecznością polską i żydowską / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.105-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz PRZENIKANIE ELEMENTÓW TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ MIĘDZY SPOŁECZNOŚCIĄ POLSKĄ I ŻYDOWSKĄ „Żyjemy z niemi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" — napisał w 1890 roku Aleksander Świętochowski, nawołując na łamach „Wisły" do rozpoczęcia systematycznych badań nad tradycyjną kulturą pol­ skich Żydów. Abstrahując od celów, które przyświecały znanemu publicyście, gdy pisał ten apel, oraz od rezulatatów tegoż apelu, nie można nie zgodzić się z dalszym ciągiem tekstu, gdzie czytamy „Tymczasem cóż my wiemy o tej siódmej części zaludnienia kraju, poza obrazkami powieściopisarzów i szeregiem dorywczych, chyba tylko powiązanych jednostajnością narzekań doniesień korespon­ dentów?". Nie mnożąc cytatów, rozważania nasze zaczniemy od niepodważalnego stwierdzenia, które jest truizmem, że na terenie ziem polskich współistniały obok siebie od wieków — poza innymi — dwie odrębne kultury: polska i żydowska. Odrębność ta, wyrażała się w wielu komponentach i nie ulegała procesom integracyjnym, tak jak się to działo z innymi grupami obcego pochodzenia żyjącymi na terenach polskich. Odbicie takiego stanu rzeczy znajdowało wyraz również w prob­ lematyce badawczej podejmowanej przez uczonych zajmujących się kulturą ludową. Uczeni polscy zajmowali się badaniami kultury żydowskiej jedynie sporadycznie i w bardzo wąskim zakresie. Wynikało to z wielu przyczyn, z których najważniejsze to: brak przygotowania warsztatowego, nieznajomość podstawowych treści żydowskiej kultury, a także nieznajomość języków: jidysz i hebrajs­ kiego. W poszczególnych opracowaniach wiadomości dotyczące Żydów są rzadkie, temat ten traktowany jest przez poszczególnych autorów raczej marginesowo. Gdy znajdujemy w pracach polskich etnografów materiały odnoszące się do Żydów to przeważnie problematyka ta traktowana jest tylko w kontekście badań kultury nieżydowskiej. Wzmożone zainteresowanie tradycyjną kulturą Ży­ dów polskich jakie obserwujemy w ciągu ostatnich kilkunastu lat, niestety ogranicza probematykę badawczą przede wszystkim do zagadnienia stereotypu Żyda w polskiej kulturze ludowej , względ­ nie do publikacji materiałów z zakresu sztuki, czy też rzemiosła artystycznego, które jeszcze można znaleźć w terenie , albo zbiorów fotograficznych z okresu międzywojennego . Na podejmowanie innych tematów badawczych jest już za późno. 1 2 3 4 5 Etnografia żydowska podlegała innym procesom rozwojowym niż polska. Aż do końca okresu międzywojennego badacze ograni­ czali się przede wszystkim do publikowania materiałów zebranych w terenie, niemalże nie wychodząc poza to stadium. Zbierano przede wszystkim teksty folklorystyczne oraz wierzenia ludowe . Autorzy żydowscy bardzo rzadko interesowali się problematyką styku kulturowego, wzajemnych powiązań pomiędzy grupą żydowską a jej sąsiadami. Do wyjątkowych należy praca Sz. Anskiego, w której porusza on problem wzajemnych powiązań pomiędzy folklorem i muzyką żydowską a ukraińską, dając interesujące przykłady z materiałów zebranych w ramach prowadzonej przez siebie ekspe­ dycji badawczej na Ukrainie . Najczęściej poszczególni badacze nie dostrzegali otoczenia, w którym społeczność żydowska żyła od stuleci, zresztą publikowanie przede wszystkim materiału terenowe­ go nie wymagało od nich poruszania tematów nie dotyczących badanego społeczeństwa. Stanowisko takie było zrozumiałe w ów­ czesnej fazie rozwoju, a przy tym takie właśnie podejście badawcze znajdowało również usprawiedliwienie w powszechnie przyjętym i w znacznej mierze słusznym przekonaniu, że procesy kształtujące życie gminy żydowskiej stymulowane były przede wszystkim przez nakazy religijne, które regulowały niezwykle starannie i drobiazgo­ wo większość zachowań członków żydowskiej społeczności, utrud­ niając jej kontakty z światem spoza własnej kultury . Poczucie własnej odrębności, kształtowane przez stulecia umacniało izolację grupy. Dążenia do zachowania własnej odrębności były silne, działały wewnątrz społeczności żydowskich, a na zewnątrz tychże zderzały się z podobnymi odczuciami sąsiadów, umacniając istnieją­ cy stan rzeczy. Przekonanie o całkowitej izolacji mieszkańców małego miasteczka pokutuje do dziś w pracach wielu etnografów. W książce, która w myśl założenia autorów, miała być modelem miasteczka żydowskiego i powstała na seminarium badawczym prowadzonym przez Margaret Mead, para autorska Mark Zborow­ ski i Elizabeth Herzog piszą: „My shtetl means my community, 6 7 8 9 and community, means the Jewish community." W konsekwencji takiego założenia powstała praca, która przynosi opis Żydów w miasteczku Europy wschodniej, nie wspominając w ogóle, kto jeszcze poza nimi zamieszkiwał w tym miasteczku. Nieco II. 1. Pieczywo żydowskie, bliskie w formie i ornamentyce ludowym piernikom i kaflom. Warszawa. Fot. w 1916 r. Schultz 105 �kiem były usługi świadczone przez rzemieślników domokrążców, np. | krawców) i sprzedawali na jarmarkach znaczną część przedmiotów, f które wchodziły w skład tradycyjnego stroju ludowego, czy też wyposażenia wiejskiej izby. Aby wyroby te znalazły łatwo zbyt,! musiały być „ładne", musiały zaspakajać potrzeby estetyczne klien¬ ta, a więc grupy sąsiedniej. Trzeba przy tym zwrócić uwagę na fakty, iż wzorce estetyczne obu sąsiadujących ze sobą grup były zupełnie różne. Musiał więc żydowski wykonawca nagiąć się całkowicie do nie swoich, a nawet obcych sobie żądań. Nie było to dla niego proste. Żył przecież w izolowanej, własnej społeczności — w domu, w synagodze, na cmentarzu — otoczony był przedmiotami, które j przede wszystkim służyły mu do uprawiania kultu religijnego. Cechowały je zupełnie inne walory estetyczne, które mieściły się w tradycji, a nawet więcej, były tej tradycji wykładnikiem. Przedmio­ ty te były dla żydowskiego rzemieślnika zrozumiałe, pełne bliskiej mu symboliki, która w żydowskiej twórczości artystycznej odgrywa jak wiadomo zasadniczą rolę. Przystępując do wykonania i zdobie­ nia przedmiotów dla innych, musiał odejść całkowicie od bliskich sobie wzorów, znanej symboliki i tworzyć ornamenty diametralnie inne od uznanych przez własną tradycję. Przy czym ta właśnie twórczość dawała mu chleb i była kontynuowana często przez całe życie. Rzemieślnik nie-Żyd, pracujący dla żydowskiego odbiorcy, też miał podobne problemy, ale w warunkach małego miasteczka miało to miejsce znacznie rzadziej z racji specyficznej struktury zawodo­ wej. Dla obu grup, kontynuujących własne tradycje, problem wykonawcy zamawianego, czy też kupowanego przedmiotu nie był obojętny. Pomijając rozpowszechniające się pod koniec lat między­ wojennych hasło antysemitów „Nie kupuj u Żyda", które w katego! II. 2. Rojzelech, wycinanka wieszana od strony Wschodu. Galicja X I X / X X w. W technice i kompozy­ cji wycinanka zbliżona jest do kurpiowskich gwiazd informacji o ludności otaczającej środowisko Żydów przynosi książka Dianę K . Roskies i Davida Roskies pt.: The Shtetl Book. Napisana w popularnej formie miała — jak chcieli autorzy — być modelową monografią miasteczka, podając dane (przede wszystkim z Tyszowiec) dotyczące społeczności żydowskiej, lecz także zawiera­ ła rozdział zatytułowany Żydzi i szlachta. W rozdziale tym znajduje­ my parę opowiadań i tekstów literackich odnoszących się przede wszystkim do wydarzeń historycznych, czy też tradycji wspólnych powiązań. Ale dotyczą one przede wszystkim układu Żydzi — właś­ ciciel masteczka i tylko sporadycznie wspominają sąsiadów zamiesz­ kujących to masteczko. Ale nie mnóżmy przykładów. W rezultacie takiego stanu rzeczy, współczesny etnograf otrzy­ muje — niemal we wszystkich pracach — opisy kultury polskiej i żydowskiej pisane oddzielnie, z pozycji etnocentrycznych. Badania na temat wzajemnych wpływów i powiązań pomiędzy obydwoma kulturami prowadzili, z zakresu interesującej nas tematyki, przede wszystkim folkloryści i językoznawcy . Inne dziedziny życia, w których wzajemne powiązania mogły zaistnieć i wiemy na pewno, że były, pozostały, poza bardzo nielicznymi wyjątkami, poza sferą zainteresowań badaczy kultury ludowej. Dlatego też wydaje mi się słuszne zaprezentowanie podstawowych tez badawczych odnośnie wzajemnych wpływów i zapożyczeń w ludowej twórczości artystycz­ nej, a także konfrontacji tych tez z materiałem terenowym. Rozważania na ten temat należy rozpocząć od rozpatrzenia kontaktów osobistych, w które zaangażowany był z jednej strony twórca przedmiotu o walorach estetycznych, z drugiej zaś strony odbiorca tegoż przedmiotu. Tak więc zajmiemy się w pierwszym rzędzie rzemieślnikami, działającymi w obu sąsiadujących ze sobą społecznościach. Jak powszechnie wiadomo, Żydzi w małych miasteczkach wyko­ nywali wiele usług ludności nieżydowskiej zamieszkującej miastecz­ ko, a przede wszystkim jego okolice. Usługi te polegały w równej mierze na działalności handlowej, jak i rzemieślniczej, przy czym ta ostatnia nie zawsze była zajęciem wyuczonym w ramach istniejących i obowiązujących kategorii. Bardzo często były to różne prace, podejmowane dorywczo, zmieniane zgodnie z wzrastającym, czy też zanikającym zapotrzebowaniem na konkretne usługi , które świad­ czono przede wszystkim sąsiadom, ale również i własnej społecznoś­ ci. Rzemieślnicy żydowscy istnieli oczywiście obok rzemieślników rekrutujących się z pozostałej części społeczeństwa. Ci także świad­ czyli usługi zarówno grupie własnej, jak i żydowskim sąsiadom. Istniała więc wzajemna wymiana usług rzemieślniczych oraz prze­ pływ gotowych wyrobów z jednej grupy do drugiej. Do rzadkości należało, aby określony przedmiot, zanim trafił do odbiorcy, przechodził w poszczególnych fazach swego powstania przez zarów­ no nieżydowskie, jak i żydowskie ręce czy warsztaty. Niewiele było wspólnych warsztatów rzemieślniczych, współpra­ ca między obiema grupami najczęściej układała się na zasadzie kontaktu kupiec-rzemieślnik, a nie rzemieślnik-rzemieślnik. Żydzi pracowali przede wszystkim dla nieznanego sobie odbiorcy (wyjąt­ 10 11 12 13 106 II. 3. Kogut, fragm. wycinanki Mizrach. Galicja, 1875 r. �riach rozważań nad całokształtem procesu kulturowego nie powin"• no być chyba brane pod uwagę, musimy rozpatrzeć zagadnienie różnej, przeciwstawnej sobie ideologii obu grup, a więc różnicy wyznania. Obie religie, w powszechnie przyjętych kategoriach myślenia, były sobie wrogie. Ludność wiejska, podtrzymywana w tym sądzie przez kościół, uważała, że to przecież Żydzi ukrzyżo­ wali Chrystusa, winni są więc jego śmierci, z kolei zaś w opinii żydowskiej społeczności właśnie kościół katolicki był przyczyną większości nieszczęść jakie spadały przez wieki na żydowski naród. W myśl powszechnie przyjętych wzorców postępowania, zaku­ pienie u żydowskiego rzemieślnika przedmiotu codziennego użytku, mebla, narzędzia, części stroju, nie stanowiło dla chrześcijanina problemu natury religijnej. Ale przecież nie tylko taką wytwórczoś­ cią Żydzi się trudnili! Do klasycznych przykładów ilustrujących nam w jaki sposób drażliwe problemy były omijane, należy wytwórczość żydowskich złotników z krakowskiej dzielnicy Kazimierz. ^Klejno­ ty przez nich wykonywane, przeznaczone dla wsi podkrakowskich, obejmowały między innymi ozdobne krzyżyki i sprzedawane były przede wszystkim podczas krakowskich odpustów. Żydowscy wy­ konawcy tych klejnotów przeważnie sami ich nie sprzedawali, lecz dawali w komis katolickim przekupniom, zapobiegając w ten sposób negatywnym reakcjom potencjalnych klientów. Czy w ogóle i jak reagowały na tę produkcję żydowskich warsztatów rzemieślniczych władze wewnętrzne gminy wyznaniowej — niestety nie możemy odpowiedzieć. Wiadomo, że żydowskie prawa religijne zabraniały wiernym wykonywania przedmiotów, które miałyby służyć obcym kultom, niemniej wskutek ciężkiej sytuacji ekonomicznej gmin, zakazy te bywały omijane i traciły na mocy obowiązującej. Rozpatrując zaś kupno przedmiotu codziennego użytku u wy­ znawcy innej wiary przez człowieka społeczności żydowskiej, widzi­ my, że zagadnienie wyglądało nieco inaczej. Ścisłe nakazy religijne, penetrujące wszystkie dziedziny życia wewnętrznego żydowskiej tradycyjnej rodziny sprawiały, że wykonywanie przedmiotów domo­ wych obwarowane było szeregiem nakazów, którym musiał podpo­ rządkować się rzemieślnik. Zamawianie więc wielu rzeczy u nie-Żyda związane było z niebezpieczeństwem, że przedmioty te nie będą mogły być używane w gospodarstwie prowadzonym w myśl nakazów religii mojżeszowej. Ograniczenia te dotyczyły przede wszystkim sposobu wykonania przedmiotu, a nie jego formy czy zdobienia, poza skrajnymi przykładami jak np. zastosowanie sym­ boli religii chrześcijańskiej w ornamencie. Tak więc Żydzi bardzo rzadko oddawali do szycia ubrania nieżydowskim krawcom, w oba­ wie przed przekroczeniem przepisu „szatnes", z zakazu mieszania wełny z lnem zarówno w materiale, jak i użytych do szycia czy zdobienia niciach. Jednym ze szczególnie ważnych był nakaz przestrzegania przepisów rytualnych przy wykonywaniu naczyń kuchennych. Z tej więc przyczyny, garncarze podlascy, gdy wypalali piec dla żydowskiego handlarza w okresie poprzedzającym święta Pesach, mieli nakazane przez tegoż, pozostawienie naczyń po wypale wewnątrz pieca. Żydowski kupiec przyjeżdżał, sam opróżniał piec, ładował naczynia na wóz po czym rozwoził i sprzedawał swoim współwyznawcom. Jedynie bowiem wtedy mógł ich zapewnić, że naczynia odpowiadają prawom rytuału koszerności, szczególnie ścisłym w tym okresie i mogą być używane przez okres święta. Sprawa zamawiania przez Żydów przedmiotów służących kultowi religijnemu u wyznawców innej wiary, a przede wszystkim u chrześ­ cijan, niepokoiła żydowskie gminy wyznaniowe w całym okresie diaspory. Problem był o tyle trudny do rozwiązania, że dominacja chrześcijan w niektórych zawodach, jak na przykład zawód złotnika, utrudniała gminom żydowskim wyposażenie np. synagogi w okazałe i pięknie wykonane przedmioty. Wielokrotne pytania do poszczegó­ lnych rabinów oraz powtarzające się w wielu gminach dyskusje na ten temat, kończyły się przeważnie dekretami zezwalającymi na zamawianie i używanie podczas obrzędów religijnych przedmiotów wykonanych przez wyznawcę innej wiary. W omawianym przez nas okresie nie było sytuacji przymusowych dotyczących zakupów przedmiotów używanych do obrządków religijnych a i dawne zakazy znacznie straciły na obowiązującej mocy, mimo to jednak zamówienie u nie-Żyda przedmiotów związanych z synagogą, czy też dotyczące innych przedmiotów kultu napotykało często na wewnęt15 II. 4. Fragm. z wycinanki tzw. Memory, z pocz. X X w. Kompozycja motywu podobna do kurpiowskiej „lelui"; i l . 5. Koguty, fragm. wycinanki Mizrach z X I X w. Polska 16 17 107 �II. 6. Drewniany i blaszany „grager" żydowski, podobne grzechotki znamy z obszaru Polski, zwł. południowej; i l . 7. Szabasówka, naczynie gliniane wykonane dla żydowskiej klienteli; siwak K. Rogowskiego z Białej-Podlaskiej rzne opory poszczególnych członków gminy. Nie ma chyba potrzeby dodania wyjaśnienia, że przedmioty te musiały być wykonywane ściśle według drobiazgowych nieraz wskazówek zamawiających. W omawianej kategorii kontaktów: rzemieślnik — odbiorca zachodzących pomiędzy obiema grupami, pragnęłabym zaanonso­ wać jeszcze jeden problem nie poruszany dotychczas ani w bada­ niach, ani literaturze. Mianowicie nasuwa się pytanie, na ile rzemieślnik, czy też może — określając dokładniej — wytwórca poszczególnych przedmiotów uczestniczył w obrzędach, mających znaczenie magiczne, obcej sobie grupy. Wówczas, gdy do takiegoż uczestnictwa predystynował go wykonywany zawód. Wiadomo, że Żydzi w niektórych okolicach Polski powszechnie zajmowali się ciesiołką i stolarką budowlaną. Wiemy też, że stawianie domu połączone było z szeregiem zabiegów magicznych, mających zapew­ nić trwałość budynku, zdrowie i pomyślność jego przyszłych miesz­ kańców. Pozostaje więc otwarte pytanie, czy rzemieślnicy żydowscy uczestniczyli w tych obrzędach, czy też wykonywał je kto inny? Czy fakt, że dom budowali Żydzi wpływał na zmianę, czy też zaniechanie poszczególnych zabiegów magicznych lub na przykład uroczystego, wspólnego dla całej grupy aktu zakończenia budowy. Wiadomo, że obrzęd wiechy traktowany był poważnie i powszechnie przestrzega­ no urządzania z tejże okazji jakiegoś poczęstunku. Wiechy stawiane na domach wiejskich czy małomiasteczkowych — to ozdobione kolorowe drzewka, czy rzadziej bukiety. Na domach żydowskich w okolicach Wieńszczyzny przymocowywano czasami gwiazdę Dawida na wysokim pręcie; czy pełniła ona również funkcje takie jak wiecha pozostaje dotychczas pytaniem otwartym. Przykładem zatarcia się granic pomiędzy swoim a obcym w tym zakresie, służyć może podany przez Kolberga opis wesela z ziemi łomżyńskiej. Otóż, jak podaje Kolberg, zdarzało się w tych okolicach, że powierzano Żydówce, mającej piekarnię w miasteczku, upieczenie weselnego kołacza; ciasta, które jak wiadomo odgrywa niepoślednią rolę podczas weselnego obrzędu. Piekarka osobiście przynosiła kołacz na wesele i wnosiła w odpowiednim momencie podczas uczty. Biesiadnicy witali ją tradycyjnymi przyśpiewkami, dziękując za przygotowanie ciasta. Za przysługę tę nie płacono jej pieniędzmi, ale odwdzięczano się darami, jak to było przyjęte w tradycji, między sąsiadami. Przykładem, który wprowadza nas w krąg zagadnień związa­ nych z problemem zmian zachodzących w obrzędzie, pod wpływem obrzędowości sąsiadów, może być znany z Wileńszczyzny zwyczaj sadzania panny młodej na dzieży podczas wesela żydowskiego. Jest on nie spotykany w powszechnej żydowskiej obrzędowości weselnej i zapożyczenie go od sąsiadów jest oczywiste. 18 19 108 Mnożenie przykładów i rozważań na ten temat wykracza jednak poza cele niniejszego artykułu , w którym interesuje nas przede wszystkim przedmiot i zdobiący go ornament. Na zakończenie więc tej krótkiej wzmianki o obrzędach nie od rzeczy będzie podać przykład przedmiotu, który w identycznej formie używany był przez obie grupy, w zbliżonych okolicznościach. Przedmiotem takim jest obrzędowa grzechotka. Nie wchodząc w tematykę związaną z pochodzeniem zwyczaju, jego historią, ograniczymy się tylko do przypomnienia magicznej roli przedmiotu, który hałasem miał odstraszać złe moce. W interesującym nas okresie klekotki używane są powszechnie w litur­ gii kościelnej, w czasie Wielkiego Postu, od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty, przez trzy dni, podczas których milczą kościelne dzwony. W tym też okresie wzmaga się zainteresowanie klekotkami wśród dzieci, które powszechnie się nimi bawią. Grzechotki te mają różne kształty, do najpopularniejszych należą drewniane, wykonane na tej zasadzie, że obracająca się na karbowanym wałku deseczka, wydaje, gdy wprowadzi sieją w ruch wirowy, głośny „klekot" (il. 1). Identyczny przedmiot używany jest i przez Żydów, i to w tym samym okresie, a więc wiosną w dniu święta Purim, gdy w synagodze czytana jest Księga Estery. Kiedy tylko wymawiane jest występujące w opowieści imię złego Hamana, młodzi chłopcy czynią hałas, aby je zagłuszyć. Są różne sposoby zagłuszania tegoż imienia: chłopcy tupią, krzyczą, ale najczęściej hałasują grzechotkami, które w jidysz zwane są grager. Zwyczaj ten znany był powszechnie w całej Europie. Rozmaite były formy gragerów, ale do najpopularniejszych (nie tylko na terenie Polski) należą skonstruowane na zasadzie identycznej jak klekotka. Najczęściej wykonywano je z drzewa, ale znane są również metalowe, czy też zrobione z kości słoniowej. Identyczny ten przedmiot używany był — jak widzimy — przez obie sąsiadujące ze sobą grupy w zbliżonych okolicznościach. Analogia ta nie została dotychczas zauważona w literaturze etnograficznej. Nie rozwijając rozważań nad funkcją magiczną przedmiotu i wynikającymi z tejże funkcji podobieństwami istotną jest dla nas sprawa zdobienia grzechotek. Otóż znany powszechnie i często występujący skromny ornament geometryczny na polskich klekotkach, względnie na będących ich bezpośrednią kontynuacją zabaw­ kach dziecinnych nie występuje na znanych mi grzechotkach żydowskich. Ale zaznaczyć muszę, iż dysponuję bardzo niewielką ilością egzemplarzy pochodzących z Europy wschodniej. Gragery są najczęściej gładkie i nie zdobione. Jedynym ornamentem może być wyryte na nich imię Hamana. Te, wykonane z innych materiałów (srebro, mosiądz, kość słoniowa), bywają ozdobione tekstem, wyry­ tą postacią Hamana lub jakąś scenką ilustrującą opowieść Księgi Estery, czasem ornamentem roślinnym. W ornamentyce tej nie 20 21 �dazłam motywów, które umożliwiłyby określenie cech charakteitycznych dla obszaru Polski. Przeciwnie, gragery z obszaru Polski Europy wschodniej nie różnią się w swej ornamentyce od powszechnie znanych i używanych w innych krajach Europy. Przechodząc do kategorii przedmiotów i zdobiących je ornamenówna pierwszym miejscu poruszyć należy temat, który jako jedyny ził powszechne zainteresowanie zarówno badaczy polskiej, jak ydowskiej sztuki ludowej — problem wzajemnych wpływów powiązań w wycinance, rozwijającej się równocześnie w obu ilturach. Toczące się na ten temat dyskusje zostały wnikliwie zanalizowa­ ne przez Aleksandra Błachowskiego i nie wydaje mi się słusznym powracanie do przytaczanych przez Błachowskiego a r g u m e n t ó w . " Dla naszych rozważań istotne jest tylko przypomnienie, że problem wzajemnych wpływów i zapożyczeń sprowadza się do dwóch podstawowych kwestii. Pierwsza, najważniejsza dla poszczególnych autorów, to sprawa bezpośrednich kontaktów pomiędzy ludnością żydowską i miejscową. Te kontakty miały bowiem przede wszystkim doprowadzać do wzajemnych zapożyczeń, czy też jak chcą niektórzy —do przeniesienia znajomości sztuki wycinania w papierze z jednej grupy do drugiej. Drugą sprawą, znacznie mniej interesującą poszczególnych badaczy, jest problem ornamentu i techniki wycina­ nia. Nie dyskutując z różnymi ujęciami zagadnień poruszanych w pierwszej z wyżej wymienionych grup, czuję się zobowiązana dorzucić kilka uwag odnośnie zagadnienia ornamentu i technik pracy powszechnie stosowanych w wycinance polskiej i żydowskiej. Pozwolę sobie szerzej rozwinąć myśl znanej badaczki wycinanki żydowskiej, Gizy Frenklowej, która pisała „Jedynym typem wycina­ nki żydowskiej, gdzie przenikanie (wzajemnych wpływów — O.G.M.) byłoby możliwe, jest grupa wycinanek naklejanych na okna w czasie Zielonych Ś w i ą t " . Otóż pisząc o możliwości wzajemnych wpływów wycinanki żydowskiej na polską, nie możemy zapomnieć, że wycinanka Żydów polskich dzieli się na dwie podstawowe grupy, które różnią się między sobą zarówno ornamen­ tyką, jak i techniką wykonania. Ten podział zresztą odróżnia, moim zdaniem, tradycyjną wycinankę żydowską występującą w Polsce od wycinanki żydowskiej znanej nam z innych krajów Europy, jak np. Niemcy czy Turcja. Cytowane wielokrotnie przez badaczy zdanie Stefana Czarnowskiego „A przecież zarówno technikę, jak też i podstawową zasadę kompozycji dekoracyjnej — składanie wycina­ nego nożycami papieru dzięki czemu ozdoba musi powtarzać się dwukrotnie lub czterokrotnie, a najczęściej układa się promieniście, chłopi polscy zapożyczyli od miejskich Żydów..." ,musimy przyj­ mować z pewnym krytycyzmem. Odnosi się ono bowiem tylko do jednej podgrupy wycinanek mieszczącej się w grupie tych przygoto­ wywanych na święta szawuot. Nie wolno nam zapominać, że tradycyjne wycinanki znane Żydom niemieckim, włoskim, tureckim, marokańskim wykonywane były zupełnie inną techniką, której nie spotykamy w wycinance polskiej. Wycinane one były nie nożyczka­ mi, a ostrym nożem, w papierze złożonym wzdłuż jednej pionowej osi i przymocowanym do deski. Poszczególne elementy ornamentu nie powtarzały się, a uzupełniały po obu stronach pionowej osi. Gdy przyjrzymy się ornamentowi wycinanki wnioski będą takie same. Na pewno rozety, rojzele'ch, nie różniły się wiele, lub nawet wcale od gwiazd opoczyńskich czy starej wycinanki radomskiej. Również i w scenach figuralnych, nawiązujących najczęściej do wątków biblijnych można dopatrzeć się analogii z wycinanką polską. Trudniej jest znaleźć wspólne elementy w mizrachach czy w sziwiti, a te niewątpliwie są charakterystyczne dla żydowskiej wycinanki, występującej przecież na znacznie szerszym obszarze aniżeli Polska. Sprawa różnic w ornamencie i kompozycji, wyodrębniających wycinanki poszczególnych żydowskich grup terytorialnych nie była 23 24 II. 8. Parochet, Turcja hamsa — amulet w kształcie ręki — czy też elementy wzoru zapożyczone z lokalnej architektury, to w wycinance żydowskiej pochodzącej z terenu Polski elementów takich jest bardzo niewiele. Można dopatrzeć się sięgania po lokalne motywy w sylwetkach kogutów (il. 3,5), które mogą chyba być zapożyczone z powszechnie występującego „kurka na kościele", względnie w sylwetce orła, który wprawdzie dwugłowy, często zarysem skrzydeł wyraźnie nawiązuje do polskiego godła państwowego. Nie są to jednak nowe elementy wzoru, zarówno bowiem ptak — kogut, jak i dwugłowy orzeł znane są żydowskiej wycinance — ich forma tylko może być zapożyczeniem. Problem motywu przedstawiającego „drzewko ży­ cia", który występuje zarówno w wycinance polskiej jak i żydowskiej należy — jak słusznie uważa Błachowski — rozpatrywać w innych kategorach aniżeli wąskie wzajemne wpływy obu grup. Szukając ornamentów, które przeszły z twórczości jednej grupy do sąsiedniej, wykraczamy oczywiście poza sferę kontaktów osobis­ dotychczas badana a w naszych rozważaniach nie możemy jej tych, uwarunkowanych konkretną sytuacją, choć te były na pewno pominąć Okazuje się bowiem że szukanie polsko-żydowskich dla nas najważniejsze. Czerpanie inspiracji twórczej przez rzemieśl­ powiązań w grupie tradycyjnej wycinanki tego obszaru jest szczegól­ nika z twórczości grupy sąsiadów było utrudnione. Izolacja towa­ nie trudne, trudniejsze aniżeli w wycinance z innych terenów rzyska obu grup, inna religia sprawiały, że nie-Żyd rzadko mógł Podczas gdy na przykład w mizrachach Żydów niemieckich spotyka¬ przypatrywać się dłużej wnętrzu synagogi w małym miasteczku, czy . my wkomponowane sceny zapożyczone bezpośrednio ze współczes- też oglądać przedmioty związane z kultem religijnym. To samo ncj wycinsnki niemieckiej w tnsłtoFcich wycinanych przez Żydów dotyczyło strony przeciwnej. Anonimowość sztuki ludowej nie marokańskich powtarza się charakterystyczna dla tego obszaru zezwala nam najczęściej na poznanie wykonawcy przedmiotu, toteż 25 109 �11. 9. Malatura skrzyni gorczańskiej z Kasiny W. (d. pow. Limanowa), z motywem przypominającym świecznik chanukowy dyskutując na temat ornamentu spotykanego na ludowym meblu czy budynku, nie możemy powiedzieć, kto był twórcą wzoru, jak zawędrował on do wiejskiej społeczności, czy wykonany przez rzemieślnika z jednej czy drugiej grupy, ale nie to stanowi dla naszych rozważań problem najważniejszy. Klasycznym przykładem ornamentu, który niewątpliwie został zainspirowany przez żydowską tradycję jest wzór na skrzyni gorcza­ ńskiej (il. 9). Komponując wzór, twórca zastosował rzadziej spoty­ kaną na tym terenie zasadę jednego pola zdobniczego. Wypełniłje nie, jak było to powszechne, motywem kwiatonu czy gwiazdy wieloramiennej, ale charakterystycznym dla sztuki żydowskiej orna­ mentem menory. Forma wzoru nawiązuje do kształtu chanukowego świecznika. Widzimy wyraźnie jego osiem ramion oraz dziewiąte, umieszczone pośrodku, co nawiązuje też do świecznikowego pierwo­ wzoru (il. 9). W tym miejscu umieszczano bowiem w świeczniku zazwyczaj szczególną zdobinę, względnie płomyk szamasza. Zakoń­ czenie każdego ramienia schematycznie narysowanym kwiatem — rozetą, ma z pewnością przybliżyć patrzącemu wizerunek chanu­ kowego świecznika z zapalonymi światłami. Ale jak wiadomo, szukanie poszczególnych motywów i wypreparowywanie ich z całości wzoru, zawsze jest zabiegiem niebezpiecz­ nym. Dlatego też, ograniczając się do tego jedynego, ale za to wydaje mi się przekonywującego przykładu, przejdziemy do zilustrowania naszych rozważań poszczególnymi kompozycjami ornamentu, które wydają nam się być przeniesione z jednej tradycji do drugiej. Najciekawszym przykładem ilustrującym wypowiedzianą wyżej myśl, są elementy stolarki, zdobiącej wiejskie domy. Przykłady rozwiązań ornamentacyjnych znajdujemy na dość dużym obszarze, więc chyba nie były one dziełem jednego rzemieślnika, czy też pojedynczej ekipy budowlanej. Na zjawisko kopiowania wzorów zdobin architektonicznych zwrócił już uwagę Witold Dynowski , nasze badania wzmiankę Dynowskiego poszerzają. Tak więc do jednego z często spotykanych układów ornamenta­ cyjnych w tradycyjnej sztuce żydowskiej należy układ heraldyczny, przedstawiający najczęściej dwa lwy, gryfony, jelenie lub ptaki ustawione profilem. Opierają się one zazwyczaj na tylnych łapach, a przednimi podtrzymują centralny motyw całego wzoru. Są to najczęściej Tablice Mojżeszowe, tarcza względnie kartusz z tekstem objaśniającym funkcję danego przedmiotu (w wycinance jest to często słowo mizrach, w amulecie tekst zaklęcia, na obrzędowym kubku — błogosławieństwo dla domu, właściciela naczynia) lub też korona zwieńczająca ów centralny motyw. Układ taki występuje powszechnie i przytoczony przez nas przykład parochetu czy wycinanki nie stanowią wyjątków. Znalezienie identycznego układu ornamentacyjnego na szczytach domów w powiatach łukowskim 26 27 110 i biłgorajskim w Archiwum Fot. IS PAN potwierdza tezę o wzajem­ nych zapożyczeniach. Na związki między ornamentyką żydowską a stosowaną w zdobnictwie architektonicznym w Białostockim wskazuje przykład szczytu domu ze wsi Zbucz w dawnym powiecie hajnowskim (il. 11), czy też ze wsi Czyże (il. 13) w tymże powiecie. Oba wzory zakomponowane są wzdłuż osi pionowej; w domu ze Zbucza centralnym motywem jest data budowy domu i umieszczony pod nią (prawdopodobnie) numer parceli. Umieszczona w ramce data flankowana jest przez dwa ptaki oraz zwierzęta, mające prawdopodobnie przedstawiać zająca lub wilka względnie psa. Całość powiązana jest bogatym ornamentem roślinnym, silnie zgeometryzowanym. Taki sam ornament i wkomponowane weń ptaki tworzą naczółek domu w Czyżach. Również niewątpliwie ze sztuki żydowskiej czerpał inspirację ten, kto zakomponował wzór nadokiennika domu w Topolanach. Centralnym motywem jest tu bliska żydowskiej tradycji harfa króla Dawida, flankują ją dwa gryfony. Jak wspomniałam już wyżej, niebezpiecznie jest wyjmować poszczególne motywy z całości kompozycji, niemniej można pokusić się o stwierdzenie, że i dwa lewki zdobiące nadokiennik we wsi Posiadły zawędrowały tu z żydowskiej ornamentyki. Lew jako motyw zdobniczy nie jest bliski tradycyjnej sztuce tego terenu, natomiast niezwykle często spotykany jest w ikonografii żydowskiej. Symbolizuje on tam lwa Judy, jest bohaterem często cytowanej Sentencji Praojców „Bądź wytrzymały jak tygrys, lekki jak orzeł, rączy jak jeleń a silny jak lew, by spełniać wolę Ojca w niebiosach" , czy też symbolizuje imię męskie Arie. Specyficzne koleje losu sprawiły, że Żydzi opuścili tak licznie zamieszkiwane przez siebie miasteczka. Pozostały po nich nieliczne, niezniszczone obiekty, inne aniżeli lokalna, tradycyjna architektura. Tak więc spotykamy jeszcze w polskim krajobrazie dawne bóżnice. W nielicznych przypadkach zachowały one swą dawną formę zamienione na muzea, czasem na inne domy użyteczności publicznej, jak biblioteki, urzędy. W przeważającej-iednak większości uległy zniszczeniu. Domy, o ile pozostały, zamieszkane przez nowych mieszkańców nie różnią się od powszechnej tradycyjnej architektury małego miasteczka, poza bardzo nielicznymi wyjątkami. Zdarzało się, że Żydzi dekorowali swoje domy gwiazdą Dawida, wkompono­ waną w ornament. Zwyczaj ten znany był nie tylko na terenie Polski, dotyczył najczęściej domów, w których mieściła się synagoga, czy też mieszkał rabin. Przykładem takiego postępowania jest dom w Tyko­ cinie. Wkomponowana w okno balkonu gwiazda Dawida straciła obecnie swoje dawne znaczenie, niemniej pozostała jako trwały element architektoniczny. Poszukiwanie motywów zapożyczonych z twórczości artystycz­ nej sąsiadów w tradycyjnej sztuce żydowskiej niestety nie dostarcza 28 �nam wielu przykładów. Problem wpływów i zapożyczeń kształtował się tam inaczej. Fakt, że obecnie do rozważań na ten temat możemy znaleźć przede wszystkim przedmioty służące uprawianiu kultu religijnego, na pewno utrudnia nam zadanie. Przedmioty te z natury rzeczy zdobione były motywami wyrażającymi symbolikę religijną. W przypadkach, gdy w zdobieniu ich sięgano po nietradycyjne :ory, czerpano je przede wszystkim z rzemiosła artystycznego, pływy stylowe poszczególnych epok w tym zakresie są duże, ale izważanie tych problemów wykracza już poza temat niniejszego ykułu. Odrębnym problemem są wpływy sztuki lokalnej w hafle. Materiałem, którym dysponujemy do dywagacji na ten temat, są de wszystkim haftowane serwetki do przykrywania hały na świątecznym stole, względnie torebki na mace na stół sederowy. W haftach tych widzimy wyraźnie motywy obce tradycyjnej sztuce żydowskiej, zostały one w większości przypadków zaczerpnięte z wzorników wysyłanych szeroko przez firmę D.M.C., względnie zżurnali dotyczących aktualnej mody. Powiązań z haftem ludowym nie udało mi się na tychże serwetkach dostrzec. Szukając przykładów we wzorach zdobiących naczynia codziennego użytku, również natrafiamy na tę samą odpowiedź. O ile wzory te wykraczały poza tradycję żydowską, pochodziły zazwyczaj z lokalnego wzornictwa przemysłowego. Analizując motywy zdobnicze na przykładzie wyro­ bów ceramicznych żydowskiej manufaktury z Lubyczy Królewskiej, nie możemy zgodzić się, że były one czerpane bezpośrednio z ludowej twórczości artystycznej , przenoszone z ceramiki ludowej. Nie różniły się bowiem od wzorów stosowanych współcześnie lub nieco wcześniej w innych manufakturach, sąsiadujących z tą w Lubyczy Królewskiej — jak Baranówka czy Horodnica . Wyroby takie niewątpliwie mieszczą się w kategoriach rękodzieła artystycznego i znane nam są przyczyny, które wpłynęły na stosowane tam motywy zdobnicze oraz źródła, z których wzory te czerpano. II. 10. Nadokiennik domu we wsi Posiadły, woj. warszawskie 25 30 31 II 11 S/c/yt domu zdobiony dekoracją snycerską, Zbucz, woj. białostockie, 1934 r. Reasumując nasze rozważania wydaje mi się słusznym podkreś­ lić, że obie kultury, współistniejące obok siebie przez tak długi okres, mimo dużych różnic i wzajemnej izolacji, nie rozwijały się w absolut­ nej separacji. Istniały elementy które przenikały z jednej do drugiej zarówno w zakresie obyczaju, jak i twórczości rzemieślniczej, i artystycznej wsi oraz małego miasteczka. Zmieniały one lokalną tradycję i pozostawały jako trwały element rzeczywistości. PRZYPISY 1 Aleksander Świętochowski, Żydzi na prowincji, „Wisła", t. 1890, s. 224—225 Olga Golberg—Mulkiewicz, Ethnographic Subjects Relating ) Polish Jews in Polish Scientific Literature, The Hebrew University F Jerusalem, Judah Magnes Press, w druku. » Alina Cała, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Jniwersytet Warszawski, Instytut Socjologii, Warszawa 1987, na irawach rękopisu. Olga Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy" w obrzędzie veselnym, „Literatura Ludowa", 1987, nr 2, s. 48—56; tejże: Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. „Polska Sztuka Ludowa" R. KXXIV, 1980,nr 3 ^ 1 , s. 219—226; tejże: The Stereotype of the Jew Polish Folklore, „Studies in Aggadah and Jewish Folklore", Folklore Research Center Studies, t. V I I , red. I . Ben-Ami, J. Dan, rusalem, 1983, s. 83—85; tejże; Polish Folk Culture and the Jew, v:) Poles and Jews, Myth and Reality, Columbia University onference Proceedings, N Y . 1986, s. 479—490 ' Przykładem tego rodzaju pracy jest album Moniki Krąjewsriej, Czas kamieni, Warszawa 1982 Publikacji tego rodzaju ukazało się ostatnio kilka. Do najważniejszych z punktu widzenia dokumentacji należą: L. Dobroycki, B. Kirshenblatt-Gimblett, Image Before my Eyes, SchockenDoks N.Y. 1977, The Polish Jews 1914—1939, red. N . Tamir, Iel-Aviv, 1983 Uriel Weinreich, Yiddish Language and Folklore, New York, 1959: D. Noy, Eighty Years of Jewish Folkloristics, (w:) Studies in II. 12. Nadokiennik domu we wsi Topolany, woj. białostockie. Jewish Folklore, red. F. Talmage, Association for Jewish Studies, Podobne kompozycje często występowały w zdobnictwie żydows­ "ambridge, Massachusetts, 1981, s. 1—13 kich nagrobków 2 5 6 �7 Sz. Anski (Sz-Z Rappaport), Folklor un etnografye — Gezamlte shriftn, t. X V , s. 257—268, Wilno-Warszawa Nowy York, 1925 Arie Tartakower, Ha-Hevra ha-jehudit, Tel-Aviv — Jeruszalaim 1965, rozdz. 2. (Hebr.) Jacob Katz, Masorat u maszber, Jeruszalaim 1958, s. 28—40 Mark Zborowski, Elizabeth Herzog, Life is with People, Schocken Books New York, 1967, s. 22 Diane K . Roskies, David G. Roskies, The Shtetl Book, Ktav Publishing House, 1979 Zapoczątkował je Iwan Franko na łamach „Wisły", pracą: Wojna Żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, „Wisła", t. 6, 1892, s. 263—298, t. 7, 1893, s. 82—83 M . Altbauer, Język polski w szkole żydowskiej,„Zrąb", nr 5, Warszawa, 1934, s. 51—56; tenże, O słownictwie polskim Żydów, „Miesięcznik żydowski", t. 2, 1932, s. 184—187 O. Goldberg-Mulkiewicz, Jewish Textile Printers in Eastern Europe, „Folklore Review", nr 2, 1982, s. 152—157 Tadeusz Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935, s. 30 Jacob Katz, Bein jehudim Igoim, Jeruszalaim 1960, s. 3 5 - 4 0 Konkretnym przykładem obiekcji Żydów jest pytanie, skierowane do znanego uczonego w piśmie rabina Mosche Isserlesa, przez jednego z wiernych. Pyta on, czy Żyd może sprzedawać krzyże — rabin odpowiada, że tak. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że zarówno pytanie, jak i odpowiedź znajdujemy tylko w pierwszym wydaniu pracy, w następnych cały ten akapit jest opuszczony. M . Isserles, Sefer darkei Moshe, Jore dea, siman 100—101, Sulzbach, 1692 Materiały z Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej IS PAN. Jacob Katz, op. cit., s. 37 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, Mazowsze, t. 5 Wrocław-Poznań, s. 172, 183 Wiadomości tej udzielił mi pan Zusia Efron, za co składam mu serdeczne podziękowanie. Temat kontaktów polsko-żydowskich w tradycyjnych obrzę­ dach rozwinęłam szerzej w pracy: Kontakty polsko-żydowskie w kul­ turze ludowej Podlasia — obrzędy, Uniwersytet Warszawski, filia w Białymstoku, sprawozdanie z konferencji, wrzesień 1988, w dru­ ku. Tadeusz Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 31—50 Aleksander Błachowski, Polska wycinanka ludowa, Toruń 1986, s. 12—15 Giza Frenkel, Wycinanka żydowska, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X I X , 1965, nr 3, s. 141 Cytuję za A . Błachowskim, op. cit. s. 13 A . Błachowski, op. cit. s. 22—23 Roman Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, Warszawa 1954, s. 36 Witold Dynowski, Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno 1935, s. 19 Sentencje Praojców, V, 23 Nie wydaje mi się potrzebne przytaczanie całej bogatej literatury na temat sztuki żydowskiej. Interesujących przykładów na temat wpływów, które kształtowały formę balsaminki dostarcza praca, Towers of Spice, The Israel Museum, Jerusalem, 1982 Giza Frankel, Little Known Handicrafts of Polish Jews in the Nineteenth and Twentieth Centuries, Journal of Jewish A r t " , Vol. 2, 1975, 4 2 - 4 9 Elżbieta Kowecka, Jerzy i Maria Łosiowie, Leon Winogra­ dów, Polska Porcelana, Wrocław-Warszawa 1975 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28632d1847b29bdaaeb58c4252bfe978.pdf cf7cc2663d644efde2b1cd74a7e9a92b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:584 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:534 Title A name given to the resource Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.376-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E I N D I A N M O N T A N U PERUWIAŃSKIEJ POD W P Ł Y W E M K O N T A K T Ó W Z KULTURĄ EUROPEJSKĄ 1 Nazwą Montanu obejmuje się najniższe, t r o p i k a l n e już partie wschodnich stoków K o r d y l i e r y i puszcze leżące u i c h podnóża, na o b ­ szarze dzisiejszego P e r u i E k w a d o r u . Jest t o k r a i n a l e k k o pofalowana, nawet zdarzają się pasma łagodnych wzgórz, a r z e k i i p o t o k i płyną t a m jeszcze s z y b k i m n u r t e m . Cała M o n t a n i a pocięta jest gęstą siecią rzek, s t r u m i e n i , jezior i łączących j e kanałów, których bieg po każdej co­ rocznej powodzi ulega zmianie. Zachodnia granica M o n t a n u to równo­ cześnie granica t r o p i k a l n e j wegetacji i początek p u s t y n n y c h gór. Prze­ biega ona wzdłuż poziomicy miedzy 1000 a 1200 m nad poziom morza. Jedynie w dolinach większych rzek, w głębokich i c h kanionach, k l i m a t , puszcza i ludzie tropików dochodzą w głąb gór do wysokości 1800— 2000 m . Natomiast o d wschodu M o n t a n i a przechodzi niepostrzeżenie w puszcze basenu A m a z o n k i . Są t a m t y l k o 2 p o r y r o k u : „letnia" pora deszczowa o d stycznia do czerwca i „zimowa" pora sucha od lipca do g r u d n i a . Średnia t e m p e r a t u r a w y n o s i 35° C, a w a h a n i a między „zimą" i „latem" są m i n i m a l n e . Całą Montanię p o k r y w a gęsta, nieprzebyta puszcza tropikalną. Sieć rzeczna to j e d y n e d r o g i k o m u n i k a c y j n e na t y m terenie. Ponieważ puszcza jest p r a w i e niedostępna, a równocześnie pozbawiona większej z w i e r z y n y , która mogłaby dostarczyć wyżywie­ nia l u d o m łowieckim, jest t y m s a m y m bezludna. Osady indiańskie z r e ­ guły usytuowane są w pobliżu spławnych wód. W t a k i m to krajobrazie mieszkają liczne szczepy I n d i a n . I c h pocho­ dzenie jest bardzo różne. W ciągu tysiącleci docierały t a m fale m i g r a ­ cyjne, które posuwając się od wschodu w górę A m a z o n k i i j e j dopły- 1 w S t u d i u m n i n i e j s z e oparte jest głównie n a materiałach z e b r a n y c h p r z e z autorkę czasie w 1948 r. badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian i kreoli Montanu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 377 w ó w dochodziły aż do terenów M o n t a n u , a napotkawszy barierę A n ­ dów pozostawały na stałe u i c h stóp. Stąd o l b r z y m i a ilość zupełnie nie s p o k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n językowych i języków izolowanych, j a k i e t a m spotykamy. Pod względem językowym żaden i n n y obszar A m e r y k i Południowej nie posiada większej różnorodności i bogactwa. Wśród ludów M o n t a n u spotkać możemy przedstawicieli najstarszych f a l m i g r a c y j n y c h , zepchniętych t a m w ciągu wieków, j a k n p . należą­ cych do paleoamerykańskiej g r u p y antropologicznej i językowej Pano, a równocześnie l u d y niedawno przybyłe w głąb i n t e r i o r u amerykań­ skiego, j a k I n d i a n i e K a r i b czy A r a w a k . M i m o t a k różnego pochodzenia, dzięki i d e n t y c z n y m w a r u n k o m m o r ­ fologicznym i k l i m a t y c z n y m , a p r z y t y m dużej ruchliwości większości szczepów M o n t a n u , co ułatwiło i m wzajemne k o n t a k t y , dzięki wreszcie unifikującemu wpływowi m i s j i , które działały t a m przez przeszło 200 lat (o czym m o w a będzie niżej), wytworzyła się pewna wspólnota mię­ dzy k u l t u r a m i tego obszaru, co pozwoliło uczonym zaliczyć j e do wspól­ nej g r u p y ludów M o n t a n u . Należą one do w i e l k i e j p r o w i n c j i k u l t u r o ­ wej puszcz t r o p i k a l n y c h dorzecza A m a z o n k i , n i e m n i e j posiadają sze­ reg cech, które j e wyodrębniają. L u d y M o n t a n u to kopieniacze uprawiający systemem gospodarki ża­ r o w e j ogrody rozrzucone w puszczy. Sadzi się t a m głównie k r z a k i yuca, c z y l i słodkiego m a n i o k u . Po n i m idą różne g a t u n k i plátanos, których owoce zbiera się, zanim dojrzeją, i spożywa j a k o w a r z y w o pieczone l u b gotowane. N a t r z e c i m miejscu w u p r a w i e i spożyciu stoi k u k u r y d z a , po niej wiele i n n y c h roślin u p r a w i a n y c h już w n i e w i e l k i c h ilościach. Z p r z y p r a w powszechnie u p r a w i a n a i spożywana jest p a p r y k a , z n a r k o ­ tyków tytoń, z roślin przemysłowych bawełna. Obok k o p i e n i a c t w a d r u ­ g i m źródłem u t r z y m a n i a jest łowiectwo wodne. I n d i a n i e łowią r y b y , żółwie i wszelkie inne zwierzęta i p t a c t w o żyjące w wodach i nad w o ­ d a m i . Ogrody są głównie domeną pracy kobiet, g d y tymczasem męż­ czyźni całe dnie spędzają na łodziach zaopatrując rodzinę codziennie w świeże mięso. Doskonale rozwinięte są t a m też przemysły, j a k g a r n ­ carstwo, t k a c t w o , plecionkarstwo, w y r o b y z piór i drewna. I n d i a n i e c i mieszkają na ogół nie w e wsiach, ale w dużych samotnie stojących domach zajmowanych przez k i l k a s p o k r e w n i o n y c h ze sobą rodzin. Większość szczepów nie m a z w a r t e j organizacji a n i i n s t y t u c j i naczelni­ ków o silnej władzy. Charakterystyczne d l a I n d i a n M o n t a n u jest i c h zżycie z w o d a m i . Używają o n i głównie wąskich długich łodzi dłuba­ n y c h z jednego p n i a drzewa i na n i c h odbywają bardzo nieraz odległe podróże. Dzięki doskonałej znajomości n a w i g a c j i rzecznej i w i e l k i e j ruchliwości m o g l i przemierzać duże przestrzenie. Od początku zasiedle­ nia t y c h ziem do l a t ostatnich szereg szczepów wędrowało i wędruje �378 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A nadal szukając n o w y c h korzystniejszych dla siebie terenów. Dzieje się to p o d wpływem różnych przyczyn, j a k napór i n n y c h szczepów, b i a ­ łych osadników czy po p r o s t u system gospodarki żarowej, który zmusza I n d i a n do przenoszenia się w p o s z u k i w a n i u nie wyjałowionej jeszcze uprawą puszczy. T y m sposobem kontaktują się o n i z coraz t o i n n y m i g r u p a m i przejmując od n i c h l u b udzielając i m elementów własnej k u l ­ tury. B r a k natomiast t y m l u d o m t a k t y p o w y c h dla k u l t u r t r o p i k a l n y c h A m a z o n i i elementów, j a k u p r a w a gorzkiego m a n i o k u , p i o n o w y w a r ­ sztat t k a c k i , trąby, m a s k i i organizacja k l a n o w a . Inne zaś elementy amazońskie, n p . hamak czy w i e l k i e wspólne domy-osady zamieszkałe przez kilkadziesiąt osób, są t a m mało rozpowszechnione . 2 Ryc. 1. Kuźnia indiańska. Mężczyzna w a c h l a r z e m r o z n i e c a ogień. N a p i e r w s z y m planie kamienne z piór kowadło, młot i kawałki żelaza Fot. A. Kowalska-Lewicka D l a zrozumienia p r z e m i a n k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonały się t a m na przestrzeni ostatnich 400 l a t , c z y l i w czasie, odkąd I n d i a n i e po raz pierwszy zetknęli się z białym człowiekiem, konieczna jest znajomość i c h dziejów — a dzieje te są n a m względnie dokładnie znane dzięki opisom podróży, k r o n i k o m m i s y j n y m i i n n y m zapiskom. Podzielić j e możemy za Stewardem na t r z y okresy: 3 2 J . H. S t e w a r d , of South 3 American Tribes Indians, of the Montana. t. 3, W a s h i n g t o n S t e w a r d , op. cit., s. 510. An Introduction, 1948, s. 508. [w:] Handbook �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 379 1. Okres w y p r a w zdobywczych (1532 — ok. 1600 г.). 2. Okres m i s y j n y (1630—1830 г.). 3. Okres współczesnego k o l o n i z o w a n i a puszczy (1830 r . — dziś). Ad) 1. Okres w y p r a w zdobywczych był dalszym ciągiem k o n k w i sty. Fantazja Hiszpanów podniecona o g r o m n y m i skarbami, j a k i e znaleźli w państwie Inków, pchała i c h do coraz bardziej r y z y k o w n y c h przed­ sięwzięć. Po opanowaniu wybrzeży P a c y f i k u i wyżyn andyjskich roz­ poczęła się seria w y p r a w w puszcze leżące n a wschodnich stokach K o r ­ d y l i e r y , których celem było znalezienie legendarnego El Dorado, a f a k t y c z n y m osiągnięciem o d k r y c i e A m a z o n k i i j e j dopływów. K o n ­ t a k t y konkwistadorów z I n d i a n a m i były wyłącznie wojenne; n i c też dziwnego, że n i e miały wpływu n a kulturę I n d i a n . W ślad jednak za p i e r w s z y m i zdobywcami szli koloniści, którzy już o d 1560 r. zakładali małe osady w dorzeczu Huallaga i górnego Marañon. I n d i a n i e , podobnie jak ludność pozostałych k o l o n i i hiszpańskich, przydzielani b y l i na encomiendas*. Zle t r a k t o w a n i e , choroby i ciężka praca stały się p r z y ­ czyną buntów I n d i a n , t a k że już około 1600 r. osady hiszpańskie zo­ stały opuszczone. Także i t e n krótki a b u r z l i w y okres w z a j e m n y c h k o n ­ taktów, podobnie j a k w y p r a w y zdobywcze, n i e pozostawił śladów w k u l t u r z e indiańskiej. A d 2. W przeciwieństwie do poprzedniego, 200 l a t liczący okres p r a ­ cy m i s y j n e j wywołał w k u l t u r z e tubylczej n a obszarze M o n t a n u bardzo głębokie zmiany. Rozproszenie I n d i a n mieszkających w puszczy w n i e ­ w i e l k i c h grupach r o d z i n n y c h oddalonych od siebie i u k r y t y c h w mało dostępnym terenie utrudniało pracę misyjną, a już zupełnie uniemożli­ wiało kontrolę duszpasterską n a d świeżo nawróconymi. Bardzo więc wcześnie powstała wśród m i s j o n a r z y koncepcja osad m i s y j n y c h , które ułatwiłyby dostęp do I n d i a n , j a k i późniejszą opiekę n a d n i m i . K o n ­ cepcja t a realizowana jest do ostatnich czasów w całej A m e r y c e ŁaE n c o m i e n d a była to duża posiadłość z i e m s k a n a d a n a p r z e z króla hiszpań­ skiego w k o l o n i a c h . E n c o m e n d e r o n i e był j e d n a k j e j f a k t y c z n y m właścicielem, l e c z miał p r a w o władania ziemią i ludźmi n a niej mieszkającymi do s w e j śmierci l u b do c h w i l i , k i e d y król cofnął n a d a n i e . I n d i a n i e mieszkający w obrębie e n c o m i e n d y m i e l i własne działki z i e m i , ale prócz tego b y l i zobowiązani pracować określoną ilość c z a s u n a r z e c z s w e g o p a n a , który z k o l e i miał obowiązek o p i e k o ­ w a ć się n i m i i dbać o i c h potrzeby. W p r a k t y c e e n c o m e n d e r o miał bezwzględną w ł a d z ę w s w y c h włościach, a I n d i a n do n i c h p r z y p i s a n y c h traktował j a k n i e w o l ­ ników ( m i m o że n i m i f o r m a l n i e n i e byli). E n c o m i e n d a , w z o r o w a n a n a s t o s u n k a c h panujących w H i s z p a n i i w X V I w., została w p r o w a d z o n a w e w s z y s t k i c h k o l o n i a c h hiszpańskich bezpośrednio po podboju, a zniesiono ją dopiero w 1720 г., nadając ziemię n a własność. Jeśli j e d n a k c h o d z i o I n d i a n mieszkających w obrębie w i e l ­ k i e j własności, to użycie i c h j a k o bezpłatnej siły roboczej i s t n i e j e do d n i a d z i s i e j ­ szego, choć o b e c n a k o n s t y t u c j a tego n i e p r z e w i d u j e . 4 �380 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A cińskiej, a szczyt r o z w o j u osiągnęły osady m i s y j n e w j e z u i c k i m pań­ stwie założonym w X V I I w. na pograniczu Paragwaju, U r u g w a j u i B r a ­ z y l i i . W t y m okresie m i s j e zakładano na terenach zupełnie dotąd nie tkniętych wpływami Białych, żeby nie wchodzić w k o n f l i k t z k r e o l s k i m i posiadaczami z i e m s k i m i , którzy potrzebowali I n d i a n j a k o siły roboczej i niechętnie p a t r z y l i na odciąganie ze s w y c h p l a n t a c j i robotników indiańskich i osadzanie i c h w osiedlach m i s y j n y c h . Stąd misjonarze sięgali Z reguły do najbardziej oddalonych o d c y w i l i z a c j i szczepów. Zakładali t a m osady, b u d o w a l i kościoły, po c z y m namową i obietnicą ściągali I n d i a n . Osady t a k i e liczyły o d k i l k u s e t do k i l k u tysięcy miesz­ kańców. M i s j e pozostawały głównie w rękach zakonów: jezuitów, f r a n ­ ciszkanów i w m n i e j s z y m s t o p n i u dominikanów. Szczególną jednak aktywnością wyróżniali się j e z u i c i , którzy aż do czasu kasaty i c h za­ k o n u w 1767 r. objęli s w y m wpływem n i e m a l wszystkie szczepy M o n ­ t a n u . D l a zobrazowania rozległości wpływów m i s j i podam, że t y l k o na obszarze dorzecza Huallaga i U k a j a l i w X V I I I w. było aż 160 k a t o ­ l i c k i c h m i s j i . W П42 r. franciszkanie, będący w t e d y u szczytu s w y c h sukcesów, m i e l i 10 000 I n d i a n zebranych na 10 m i s j a c h . Praca m i s y j n a napotykała duże trudności, wśród których najgroźniejsze okazały się epidemie ospy, szczególnie niebezpieczne dla w i e l k i c h skupisk l u d z k i c h , j a k i m i były osady m i s y j n e . Wedle ówczesnych k r o n i k na ospę w y m i e ­ rały nieraz całe wsie, a każda epidemia pociągała za sobą śmierć tysię­ cy I n d i a n . Zarówno lęk przed chorobami, j a k i p r z y m u s obserwowania chrześcijańskich zwyczajów i tępienie zwyczajów t u b y l c z y c h wywoły­ wały masowe ucieczki, gdy zaś zaczęto na opustoszałe misje ściągać I n d i a n przemocą, podniosły się b u n t y . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności działalność m i s y j n a była bardzo ożywiona, a w miejsce opustoszałych m i s j i powstawały następne. 5 W osadach m i s y j n y c h , wobec dużego zróżnicowania językowego t y c h okolic i mało l i c z n y c h g r u p szczepowych, gromadzeni b y l i n i e ­ rzadko I n d i a n i e należący do zupełnie sobie obcych k u l t u r o w o i języko­ wo, nieraz wręcz w r o g i c h szczepów, żyjących na różnym stopniu k u l ­ t u r y . Misjonarze, żeby ułatwić sobie porozumienie z różnojęzycznymi I n d i a n a m i , a równocześnie porozumienie I n d i a n pomiędzy sobą, u c z y l i i c h języka quechua, który przyjęli jako rodzaj lingua franca d l a wszyst­ k i c h I n d i a n dawnego obszaru i m p e r i u m Inków i ziem sąsiednich. Poza religią i wspólnym językiem misjonarze przynieśli ze sobą wiele ele­ mentów k u l t u r y europejskiej. Między i n n y m i , żeby wyżywić duże s k u ­ piska ludzkie, m u s i e l i wprowadzić pewne g a t u n k i wysoko plonujących roślin (np. ryż i trzcinę. cukrową). A l e w p ł y w y europejskie były sto5 S t e w a r d , op. cit., s. 512. �A N N A 381 K O W A L S K A - L E W I C K A sunkowo słabe i nietrwałe w porównaniu z rolą, jaką osady m i s y j n e odegrały w u n i f i k a c j i k u l t u r indiańskich. Przez dłuższe pokojowe współ­ życie w t y c h osadach I n d i a n różnych języków i k u l t u r i dzięki możli­ wościom porozumienia w języku quechua zaczęły upowszechniać się różne elementy k u l t u r o w e znane dotąd t y l k o niektórym szczepom. Uważa się dzisiaj, że r e z u l t a t e m d w u w i e k o w e j działalności m i s y j n e j są między i n n y m i : zlanie się i n d y w i d u a l n y c h r o d z i n w szersze p a t r y l i n e a l ne r o d y , upowszechnienie k a n u jako najprostszego narzędzia k o m u n i ­ k a c j i wodnej, w y p i e r a n i e łuku przez dmuchawkę; a już za wyraźne wpływy europejskie niektóre przemysły, j a k obróbka żelaza, wreszcie elementy chrześcijańskie w zwyczajach r o d z i n n y c h . 6 R y c . 2. Strzały i oszczep d a w n e g o t y p u o o s t r z a c h z t w a r ­ dego drzewa Fot. Stanisław Poborski Okres m i s y j n y kończy się w początkach X I X w . Po o d e r w a n i u się A m e r y k i Południowej od Hiszpanii misje tracą zaplecze, j a k i m była dla n i c h metropolia i jedna po d r u g i e j upadają, a zakony trudniące się pracą misyjną opuszczają młode r e p u b l i k i , ' których nastawienie jest w t y m czasie wyraźnie demokratyczne i postępowe. A d 3. Trzeci okres, wedle chronologii Stewarda okres współczesnego kolonizowania puszcz, zaczyna się po u z y s k a n i u niepodległości przez dawne kolonie A m e r y k i Łacińskiej, około 1830 r . (różne wicekrólestwa i k a p i t a n a t y w różnym czasie zrzucały władzę kolonialną). W t y m t o czasie młode państwa południowoamerykańskie pochłonięte całkowicie p r o b l e m a m i , j a k i e wyrosły w związku ze zrzuceniem władzy Hiszpanii, 6 Steward, op. cit., s. 515. �382 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A niewiele miały czasu na interesowanie się l u d a m i puszcz; misje zaś w t y m okresie n i e m a l n i e istniały. Dopiero na przełomie X I X i X X w . unormowały się stosunki w Peru, które od czasu w y z w o l e n i a spod wpływu Hiszpanii przechodziło przez ustawiczne rewolucje i w o j n y . Od końca X I X w . ruszyła też masowa emigracja do puszcz nadamazońskich. Ważną j e j przyczyną było między i n n y m i przeludnienie P e r u . M i m o rozległości tego państwa t e r e n y zdatne pod uprawę są stosun­ k o w o n i e w i e l k i e ; nieumiejętna r a b u n k o w a gospodarka zmniejszyła j e jeszcze w porównaniu z czasami p r z e d k o l u m b i j s k i m i . Równocześnie bieda i przeludnienie panujące w Europie oraz „odkrycie" A m e r y k i dla e m i g r a c j i z końcem X I X w . dostarczyły całych- rzesz n o w y c h e m i ­ grantów; obok k r e o l i zaczęli osiedlać się w puszczy przybysze z E u r o p y . Ryc. 3. „Nowoczesne" żelazne ostrza Fot. strzał Stanisław Poborski Oba podane wyżej powody były w a r u n k a m i sprzyjającymi szybkiej kolonizacji M o n t a n u , lecz m o m e n t e m wyzwalającym je stała się go­ rączka k a u c z u k u , która rozpoczęła się po 1890 r. Pchnęła ona w n a j ­ odleglejsze zakątki puszcz tysiące poszukiwaczy f o r t u n y . N a j s i l n i e j ucierpiały n a t y m l u d y znad rzek Marañon, Napo, P u t u m a y o , M a d e i r a i J u r u a — P u r u s , natomiast szczepy znad Huallaga i U k a j a l i inwazję tę. odczuły zrazu t y l k o pośrednio, przez przesunięcie szczepów miesz­ kających na wschód o d n i c h — n i e m n i e j i t u t a j d o t a r l i caucheros, choć nieco później, k i e d y po załamaniu się k o n i u n k t u r y n a kauczuk r u s z y l i w górę rzek w poszukiwaniu i n n y c h źródeł zarobków. W t y m czasie powstało wiele n o w y c h osad i ożywiła się k o m u n i k a c j a s t a t k a m i na rzekach. Choć okres t e n minął stosunkowo szybko, ludzie odpłynęli �A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A 383 a większość osad opustoszała, t o j e d n a k gorączka k a u c z u k u była ostat­ n i m o d k r y c i e m puszczy t r o p i k a l n e j dla białego człowieka. Wykazała, że w puszczy można żyć, że k r y j e ona w sobie niespodziewane bogactwa. M i m o wycofania się większości caucheros pozostała z tego okresu część dzisiejszych mieszkańców M o n t a n u . Są t o d a w n i zbieracze k a u c z u k u l u b ludzie p r z y b y l i wówczas za n i m i jako handlarze,, właściciele statków przewozowych i t d . , a którzy stanowią coś w rodzaju a r y s t o k r a c j i białej M o n t a n u , warstwę pierwszych pionierów. Poza p r z y c z y n a m i n a t u r y ekonomicznej w skolonizowaniu M o n t a n i i grały w t y m czasie rolę i inne, n a t u r y ideowej — a mianowicie misje. Wzmożenie, a raczej wznowienie i c h działalności o d początku X X w., może częściowo spowodowane p o n o w n y m o d k r y c i e m A m a z o n i i przez caucheros, utorowało drogę w i e l u białym osadnikom i pokryło M o n t a nię siecią ekspozytur k u l t u r y europejskiej. Pierwsza w o j n a światowa przyniosła ogromne wzbogacenie się państw południowoamerykańskich, a co za t y m idzie, wzmocnienie i c h wewnętrzne, wzmogła więc. i c h siłę ekspansywną, zwracającą się teraz głównie w k i e r u n k u własnych nieskolonizowanych terenów. Ostatnia w o j n a z 1939 r . spowodowała dalszy wzrost bogactwa i silniejszą jeszcze organizację państwową w P e r u , które poza i n n y m i odłogiem leżącymi dziedzinami zajęło się z a p o m n i a n y m i dotąd d e p a r t a m e n t a m i puszczań­ s k i m i . Dążąc do i c h gospodarczej eksploatacji postanowiono w o s t a t n i m ćwierćwieczu „ucywilizować" tubylczą ludność, co dałoby w rezultacie wciągnięcie j e j w produktywną gospodarkę państwową. Ważnym wreszcie c z y n n i k i e m sprzyjającym skolonizowaniu M o n t a ­ n i i w o s t a t n i m ćwierćwieczu jest o g r o m n y rozwój t e c h n i k i . W p r o w a ­ dzenie udoskonalonych parowców i statków m o t o r o w y c h przyspieszyło komunikację na wodach i zmniejszyło niepomiernie niebezpieczeństwo podróży. Wprowadzenie samolotów, które łączą ze stolicą najodleglejsze p u n k t y , nie wymagając p r z y t y m większych wkładów poza wycięciem kawałka puszczy pod lotnisko, połączyło ostatecznie Montanię ze z dawna już s k o l o n i z o w a n y m i d e p a r t a m e n t a m i n a d p a c y f i c z n y m i P e r u . Obok wynalazków technicznych wspomnieć m u s i m y o i n n y c h zdoby­ czach dzisiejszej wiedzy, zwłaszcza m e d y c y n y . Wynalezienie szybko i skutecznie działających środków przeciw chorobom t r o p i k a l n y m i wprowadzenie n a wielką skalę szczepień o c h r o n n y c h przeciw żółtej febrze usunęło, a p r z y n a j m n i e j niepomiernie zmniejszyło niebezpie­ czeństwo p r z e b y w a n i a w dżungli. Wszystkie te c z y n n i k i nie t y l k o ułatwiają obecnie życie białemu osadnikowi, ale dają m u poczucie bez­ pieczeństwa i k o n t a k t u z b l i s k i m m u k u l t u r a l n i e zapleczem. �384 PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U C z y n n i k a m i , które w dobie obecnej oddziaływują na I n d i a n M o n ­ tanu, są misje, b i a l i osadnicy i państwo. Postaramy się omówić każdy z n i c h oddzielnie, j a k k o l w i e k w p ł y w i c h sumuje się i uzupełnia. Misje, które t a k doniosłą rolę odegrały w życiu I n d i a n ubiegłych stuleci, dziś nadal przyspieszają proces i c h europeizacji. O i c h wpływie była już m o w a poprzednio. T u t a j chciałabym jednak zwrócić uwagę na inną dziedzinę — na to, w j a k i m k i e r u n k u misjonarze działają na psychikę I n d i a n i j a k i e m a to znaczenie dla dalszych i c h losów. Ryc. 4. K u c h n i a indiańska. ście ułożone ognisko, do pieczenia mięsa Charakterystyczne promieni­ a n a n i m s i a t k a z żelaznego i jarzyn. Obok wielki nóż drutu zwany macheta Fot. A. Kowalska-Lewicka Już przez samo zjawienie się biały człowiek musiał zachwiać od wieków ustaloną równowagę panującą na obszarze M o n t a n u . Zetknię­ cie t y c h d w u światów było t y m bardziej katastrofalne dla t r a d y c y j n e j k u l t u r y indiańskiej, że w samym charakterze m i s j i leżała dążność do przebudowy światopoglądu i u s t r o j u społecznego I n d i a n . Wśród licz­ n y c h z m i a n w p r o w a d z o n y c h przez misje najbardziej może brzemienne w następstwa stało się zniszczenie a u t o r y t e t u miejscowych naczelni ków-czarowników. Jako najlepsi znawcy t r a d y c j i , ludzie doświadczeni i służący radą b y l i o n i stróżami dawnego porządku, w y r o k o w a l i w e wszystkich sprawach związanych z obyczajowością, moralnością i t d . Teraz m u s i e l i ustąpić miejsca białemu m i s j o n a r z o w i , który n i e t y l k o został władcą wszystkich I n d i a n zgromadzonych w osadzie m i s y j n e j , ale także dzięki s w y m znajomościom t e c h n i k europejskich a u t o r y t e t e m �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 385 w sprawach p r a k t y c z n y c h , wreszcie — i to przede w s z y s t k i m — w y ­ rocznią w sprawach r e l i g i i , moralności, a więc w sprawach związanych z układem społecznym. Misjonarz stał się pośrednikiem między n o w y m bogiem a I n d i a n a m i , dyktującym w imię tego boga prawa moralne i społeczne, a wpływy jego obejmowały w s z y s t k i c h t y c h , którzy p r z y ­ jęli chrzest, bez względu n a to, czy żyli w zasięgu jego bezpośredniej fizycznej władzy. A u t o r y t e t misjonarza zaciążył w dziedzinie społecznej głównie n a rodzinie. Zabronione zostało wielożeństwo i rozwody. Liczne obrzędy związane z n a r o d z i n a m i , osiąganiem dojrzałości, małżeństwem i śmiercią zostały zniesione l u b zamienione na chrześcijańskie. Przez zmianę d o ­ tychczasowej s t r u k t u r y społecznej, zniszczenie p i e r w o t n e j r e l i g i i i w y ­ tworzenie się n o w y c h f o r m współżycia, przez zagęszczenie I n d i a n w osadach m i s y j n y c h , co n i e odpowiadało t y p o w i i c h osadnictwa i w z a ­ jemnego współżycia, wreszcie w s k u t e k stosowania przez m i s j o n a r z y n a d m i e r n e j ilości niezrozumiałych d l a I n d i a n zakazów i równie i m obcych nakazów obyczajowa t r a d y c y j n a moralność doznała zupełnego załamania. Najdrastyczniej u w i d a c z n i a się to w stosunku do cudzej własności, w prawdomówności i moralności seksualnej, które u I n d i a n ochrzczonych i u c y w i l i z o w a n y c h pozostawiają w i e l e do życzenia, w prze­ ciwieństwie do społeczeństw indiańskich żyjących t r a d y c y j n i e . Załamanie się dotychczasowego światopoglądu nie jest j e d y n y m r e z u l t a t e m działalności m i s y j n e j . I n d i a n i e żyjący nieraz z pokolenia w pokolenie w obrębie osad m i s y j n y c h , o i l e w ciągu tego czasu nie w y n a r o d o w i l i się, z a t r a c i l i całkowicie samodzielność. M i s j o n a r z brał na siebie wszelkie decyzje. Przede w s z y s t k i m on regulował stosunki z otaczającym światem, z Białymi i I n d i a n a m i , o n decydował o spra­ w a c h k u l t u i rodziny, leczył c h o r y c h , dostarczał wyrobów europejskich, które stały się już teraz niezbędne w gospodarce I n d i a n (np. żelazo). Z chwilą u p a d k u m i s j i I n d i a n i e stawali się zupełnie bezradni. Zacho­ w a l i wprawdzie, n a w e t w niektórych dziedzinach rozwinęli, umiejętno­ ści techniczne, znali n a d a l w a r u n k i b y t o w a n i a w t r o p i k a l n e j puszczy, ale ciążył n a d n i m i lęk przed samodzielnym zetknięciem się z otacza­ jącym światem, przed powzięciem j a k i e j k o l w i e k decyzji, w y t w o r z o n y przez długotrwałe przyzwyczajenie do szukania oparcia i o p i e k i u j e d ­ n o s t k i silniejszej psychicznie. D a w n i w i e l o l e t n i mieszkańcy osad m i ­ s y j n y c h n i e m a l z reguły dostawali się p o d władzę patronów, którzy p r z e j m o w a l i obowiązki opiekunów i pośredników z kulturą europejską, eksploatując w zamian w sposób bezprzykładny swoich klientów. Chcę t u podkreślić, że instytucję patronów, j a k k o l w i e k w y w o d z i się ona z f e u d a l n y c h stosunków panujących w A m e r y c e Południowej od czasów Pizzarra, na terenie M o n t a n i i zgodnie z odczuwaniem j e j 25 — Etnografia Polska, t. X �386 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A przez I n d i a n uważam za konsekwencję działalności m i s y j n e j , za rodzaj k o n t y n u a c j i m i s j i , oczywiście o i l e weźmiemy p o d uwagę j e d y n i e i c h stronę polityczno-gospodarczą. Z p u n k t u widzenia białego osadnictwa na terenie M o n t a n u można traktować m i s j o n a r z y j a k o t y c h , którzy u t o r o w a l i drogę n o w y m k o l o ­ n i z a t o r o m puszczy. O n i p i e r w s i zapuszczali się w odległe, n i e tknięte stopą białego człowieka okolice, odkrywając j e d l a s w y c h współplemieńców. M i s j e stały się później oparciem d l a osadników, którzy pod Ryc. 5. Europejskiego pochodzenia warsztat do wyrobu Stanisław Poborski sznurków Fot. i c h osłoną zakładali swe plantacje. Dziś nadal obserwować można zja­ wisko powstawania wokół osady m i s y j n e j rozrzuconych chacras, któ­ r y c h mieszkańcy są w stałym kontakcie z misją. Misje wreszcie przygo­ towały psychiczny g r u n t dla zjawienia się białego osadnictwa świec­ kiego, wytworzyły wśród I n d i a n , o i l e nie p r z y c h y l n y , t o w każdym razie t o l e r a n c y j n y nastrój d l a przybyszów. Doskonale c h a r a k t e r y z u j e t o najlepszy p o l s k i znawca stosunków peruwiańskich J a n Sztolcman, który na te s p r a w y p a t r z y oczyma białego mieszkańca A m e r y k i Po­ łudniowej. Wedle Sztolcmana I n d i a n i e „białych nienawidzą i wszelkich z n i m i związków unikają. Ojciec gotów jest córkę, a mąż żonę zabić, jeśli się t y l k o dowie, że z Białym stosunek miała. W każdym razie n i e ­ ocenione prace m i s j o n a r z y przygotowały t e r e n do zlania się obu ras, gdyż niewątpliwie I n d i a n i e przez ciągłe współżycie z Białymi p o w o l i się do n i c h przyzwyczajają, a stąd do kompletnego zlania się k r o k już tylko jeden" . 7 7 J . S z t o l c m a n , Peru, t. 2, W a r s z a w a — K r a k ó w 1912, s. 253. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 387 W ostatnich latach rola m i s j i znacznie się zmieniła, bo też zmieniła się sytuacja w M o n t a n u . Dziś, j a k k o l w i e k w dużej mierze przyczyniają się do w y n a r o d o w i e n i a I n d i a n przez chęć nadmiernego i niewłaściwego ich c y w i l i z o w a n i a , przecież posiadają znacznie większą znajomość k u l ­ t u r y I n d i a n i i c h potrzeb, i wobec powszechnego w y z y s k u patronów stanowią pewne oparcie i ochronę dla ludności t u b y l c z e j . W p ł y w świeckich białych osadników na I n d i a n M o n t a n u odnieść można do ostatnich 100 l a t , a większe jego natężenie do czasu, g d y po załamaniu się gorączki k a u c z u k u zastępy pozbawionych zarobku daw­ n y c h caucheros zaczęły szukać i n n y c h sposobów urządzenia sobie ży­ cia w puszczy. Reprezentowali oni d w a odrębne t y p y — ubogich, m n i e j przedsiębiorczych d r o b n y c h plantatorów, żyjących głównie ze swej plantacji, którą u p r a w i a l i własnymi rękami, czyli t z w . chacreros, oraz element bardziej przedsiębiorczy, plantatorów na wielką skalę, t r u d ­ niących się ponadto handlem, którzy potrzebowali dla u p r a w y swych rozległych terenów w i e l u rąk roboczych. Chacreros żyją bardzo p r y m i ­ t y w n i e . C h a t y i c h t y m t y l k o różnią się o d indiańskich, że mają ściany z bambusu i czasem podniesioną ponad poziom g r u n t u podłogę. Ludzie ci trzebią puszczę systemem indiańskim, uprawiają te same co t u b y l c y rośliny, podobnie j a k o n i polują i łowią r y b y , z t y m jednak że przy p o l o w a n i u używają wyłącznie b r o n i palnej, a p r z y połowie r y b obok wędki posługują się zarzutnią nie znaną I n d i a n o m , nie używają nato­ miast łuku i oszczepu. T y m , co najbardziej wyróżnia i c h w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , jest strój i c h kobiet. Za to w dziedzinie obyczajo­ wości, t r a d y c j i i t p . różnią się krańcowo od I n d i a n , bliscy są natomiast k u l t u r z e kreolskiéj sierry i wybrzeża. Chociaż chacreros często znają język I n d i a n , korzystają z i c h pomocy przy budowie d o m u i oczyszcza­ n i u p l a n t a c j i , czasem nawet mieszkają w bezpośrednim sąsiedztwie chat indiańskich, słowem mają dużo okazji do w z a j e m n y c h zetknięć, n i g d y nie dochodzi między n i m i do większej zażyłości. Żyją obok siebie ży­ ciem odrębnym, nie wykazując zbytniego zainteresowania dla k u l t u r y drugiej g r u p y . Obie strony żywią p e w i e n rodzaj pogardy dla siebie. B i a l i wszystko^co indiańskie uważają za barbarzyńskie, Indianie nato­ miast z odcieniem wyższości wyrażają się o o w y c h blancos, którzy pod względem znajomości puszczańskiego życia stoją od n i c h niżej. B i a l i b o w i e m nie są t a k d o b r y m i r y b a k a m i , łowcami, b u d o w n i c z y m i , i c h k o b i e t y nie umieją tkać, robić garnków, w w i e l u też w y p a d k a c h muszą korzystać z pomocy I n d i a n ; w k o r z y s t a n i u zaś z dobrodziejstw c y w i l i ­ zacji są n i e m a l w równej mierze co I n d i a n i e zależni od plantatorów-patronów, u których za drogie pieniądze kupują w y r o b y przemysłowe. Od chacreros I n d i a n i e przejęli nieliczne t y l k o elementy kulturowe, �388 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A i to raczej drugorzędne, j a k n p . pewne z m ia ny w b u d o w i e domostw, siatki z d r u t u do pieczenia żywności na o g n i u , dzięki n i m zaznajomili się bliżej z żelaznymi narzędziami, n a u c z y l i się robić sznury p r z y uży­ c i u kołowrotu. N i e można zresztą tego generalizować, gdyż różne szczepy w różnym s t o p n i u wzbogaciły stąd swój i n w e n t a r z k u l t u r o w y . R y c . 6. I n d i a n k a S h i p i b o w b l u z c e z f a b r y c z n e g o Fot. Stanisław perkalu Poborski Zupełnie i n n y t y p przedstawiają przedsiębiorczy B i a l i , wywodzący się w dużym stosunkowo procencie nie z kreolów, lecz Europejczyków przybyłych t a m w p i e r w s z y m pokoleniu. Ludzie c i dochodzą n a terenie M o n t a n u do w i e l k i c h nieraz f o r t u n , a powodzenie zawdzięczają b y s t r o ­ ści i ruchliwości ( w przeciwieństwie do m n i e j na ogół przedsiębiorczych k r e o l i ) oraz szybkiej o r i e n t a c j i w w a r u n k a c h miejscowych połączonej z bezwzględnością wobec I n d i a n . Najczęściej mają o n i w i e l k i e plantacje i równocześnie uprawiają handel. I c h duże gospodarstwa wymagają w i e l u rąk do pracy i dlatego muszą starać się o pomoc ludności t u b y l ­ czej. Zazwyczaj stosunki wzajemne rozpoczynają się odętego, że Biały zaopatruje I n d i a n w e wszystkie potrzebne i m p r z e d m i o t y , j a k machety, siekiery, u b r a n i a , b a r w n e perkale, k o r a l i k i i t p . Rzecz prosta, że c i ostatni n i e mają środków na zapłacenie tego wszystkiego. Zmuszeni są więc, w f o r m i e zapłaty, odpracować pewien okres na p l a n t a c j i Białego. Z chwilą, g d y już udało się uzyskać tą drogą robotników, kwestią s p r y t u pracodawcy jest zatrzymać i c h j a k najdłużej. I n d i a n i e zupełnie nie orientują się w wartości n a b y w a n y c h przedmiotów, a t y m bardziej nie umieją j e j przeliczyć na d n i robocze i n i g d y nie wiedzą, i l e czasu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 389 mają pracować d l a wypłacenia długu. G d y p o b y t I n d i a n i n a na p l a n t a c j i t r w a już zbyt długo i zachodzi możliwość jego ucieczki, p a t r o n , bo t a k nazywa się jego biały „opiekun", w m a w i a m u jakiś n o w y przedmiot i w t e n sposób z a t r z y m u j e na następne tygodnie i miesiące n i e w o l i . T a m nawet, gdzie wypłata o d b y w a się w pieniądzach, j e d y n y m sposo­ b e m i c h w y d a n i a jest zakup towarów u patrona po cenach przez niego p o d y k t o w a n y c h . P o l i t y k a patronów idzie w k i e r u n k u stworzenia j a k największej ilości n o w y c h potrzeb, przyzwyczajenia miejscowej l u d ­ ności do użycia europejskich wyrobów f a b r y c z n y c h w miejsce w y t w o ­ rów p r o d u k c j i własnej. I m I n d i a n i n potrzebuje i c h więcej, t y m silniej jest uzależniony od tego, który m u i c h dostarcza. Najniebezpieczniej­ szym z importów jest a l k o h o l . Rozpijanie I n d i a n , którzy bardzo szybko stają się nałogowcami, to najpewniejszy sposób u t r z y m a n i a i c h w za­ leżności o d Białego. M i m o t y c h w s z y s t k i c h wypróbowanych sposobów n a d p l a n t a c j a m i w i s i zawsze groźba ucieczki robotników. I t e j ewentualności potrafiła j e d n a k zaradzić europejska pomysłowość. I n d i a n i e na ogół znają t y l k o dorzecze r z e k i , n a d którą mieszkają. D a l e j nie zapuszczają się z obawy przed w r o g i m i szczepami. P a t r o n stara się więc zakładać plantacje w d w u bardzo odległych p u n k t a c h , n a d d w u nie łączącymi się rzeka­ m i — n p . n a d Ukajali i M a d r e de Dios. I n d i a n z dorzecza U k a j a l i t r a n s p o r t u j e się wówczas za pomocą motorowego s t a t k u patrona n a d M a d r e de D i o s i o d w r o t n i e , zapobiegając w t e n sposób ucieczce. Często tacy ludzie już n i g d y n i e wracają do s w y c h siedzib. Każdy zamożny Biały stara się rozciągnąć w p ł y w na j a k największą ilość I n d i a n . Jako i c h p a t r o n m a wyłączne p r a w o prowadzenia z n i m i h a n d l u i eksploatowania i c h przede w s z y s t k i m jako siły roboczej. W za­ m i a n za pobieranie produktów puszczy, wytworów i c h rzemiosł, d r o b i u , wreszcie r o b o t n i k a p a t r o n dostarcza I n d i a n o m produktów f a b r y c z n y c h i roztacza n a d n i m i opiekę. Polega ona na obronie przed gwałtem, r e ­ k w i z y c j a m i i p o r y w a n i e m dziewcząt przez i n n y c h Białych, którzy w i ­ dząc, że dana g r u p a m a już swego patrona, wolą nie wchodzić z n i m w k o n f l i k t i nie atakują jego I n d i a n . To właśnie poczucie pewnego bez­ pieczeństwa, j a k i e daje f a k t należenia do grona klientów białego pa­ trona, który stał się pośrednikiem między I n d i a n a m i a całym światem k r e o l s k i m , sprawia, że i n s t y t u c j a patronów m a jednak pewną p o p u l a r ­ ność wśród I n d i a n . Zdają sobie o n i sprawę, że p a t r o n nie będzie eks­ ploatował i c h aż do u t r a t y podstaw egzystencji, bo wówczas straciłby siłę roboczą, podczas g d y p r z y g o d n i b i a l i rabusie nie mają żadnych skrupułów. Wyglądać może t o na absurd, ale istotnie p a t r o n m i m o całego w y z y s k u i aktów gwałtu, j a k i c h sam się dopuszcza, jest jedno- �ANNA 390 К OW A L S K A - L E WICK A cześnie j e d y n y m opiekunem swoich I n d i a n , i c h obrońcą przed w i e m i równie dla n i c h bezwzględnym p r a w e m . bezpra­ 8 R y c . 7. I n d i a n i n S h i p i b o w n a s z y j n i k u z b a r w n y c h koralików i s r e b r n y c h t a r c z e k . N a głowie zawiązaną n i a chustkę fabryczną do n o s a Fot. Borys Malkin D l a t r a d y c y j n e j k u l t u r y i n s t y t u c j a patronów jest m n i e j groźna od m i s j i , gdyż j a k k o l w i e k doprowadziła do przyjęcia w i e l u elementów I n s t y t u c j i patronów p r ó ż n o b y szukać w k o d e k s i e p r a w n y m P e r u . S t o s u n e k między p a t r o n e m a k l i e n t e m z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a może być t r a k t o w a n y j a k o s t o s u n e k : p r a c o d a w c a — p r a c o w n i k l u b w i e r z y c i e l — dłużnik. N i e m n i e j sto­ s u n k i te są dokładnie kreślone p r z e z p r a w o z w y c z a j o w e i r e s p e k t o w a n e p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i władzy państwowej w M o n t a n u . P r a w o z w y c z a j o w e n o r m u j e r ó w ­ nież s t o s u n k i pomiędzy białymi o s a d n i k a m i , zabraniając m . i n . o d b i e r a n i a sobie klientów czy p r z e p r o w a d z a n i a r e k w i z y c j i wśród I n d i a n należących do kogoś i n ­ nego. N i e j e d e n r a z k r w a w o kończyły się p o r a c h u n k i między Białymi, którzy c h c i e l i „ukraść" sobie n a w z a j e m I n d i a n . 8 �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN. M O N T A N U 391 P E R U 80- 75» 70 �392 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A europejskiej k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r a w i e nie interesuje się kulturą spo­ łeczną i duchową i n i e stara się na nią zadziałać. M i m o współżycia I n d i a n z białymi chocreros i m i m o ucisku p a t r o ­ nów istniała pewnego rodzaju równowaga na terenie M o n t a n u , a proces a k u l t u r a c j i postępował stale, ale wolno. Poziom b o w i e m życia nawet patronów, m i m o i c h pokaźnych nieraz f o r t u n , n i e różnił się wiele o d poziomu życia I n d i a n . Rozwój i c h bogactw szedł w k i e r u n k u pomno­ żenia ilości p l a n t a c j i , k u p n a stateczku motorowego i powiększenia k o n ­ ta w b a n k u , ale n i e podniesienia stopy życiowej i wprowadzenia no­ w y c h m e t o d gospodarowania. B r a k też było na terenie M o n t a n i i większych osiedli, z wyjątkiem stolicy d e p a r t a m e n t u Iquitos, gdyż t y p gospodarki opartej na u p r a w i e ziemi, a posługującej się h a n d l e m j e d y ­ nie j a k o środkiem pomocniczym, wymagał osadnictwa rozrzuconego. % D o tego rozwijającego się dotąd niejako n a t u r a l n i e procesu w y p i e ­ r a n i a i w y n a r o d a w i a n i a I n d i a n dołączyła się w ostatnich 25 latach i n ­ gerencja władz państwowych, co wywołało zasadniczą zmianę w sto­ sunkach panujących na terenie M o n t a n i i . N a c z e l n y m zadaniem pań­ stwa stało się teraz gospodarcze j e j związanie z resztą k r a j u . Dotąd M o n t a n i a posiadała bodajże silniejszy k o n t a k t z Brazylią niż z m a c i e r z y s t y m k r a j e m , od którego odcięta była barierą Andów. D o ­ s t a w y handlowe, t a k wyrobów f a b r y c z n y c h przychodzących do M o n t a n i i , j a k i bogactw puszczy odchodzących stamtąd, musiały odbywać długą drogę od A t l a n t y k u poprzez całą Amazonkę do I q u i t o s , ważnego cent r u m handlowego leżącego na terenie P e r u , ale b l i s k o g r a n i c y b r a z y ­ l i j s k i e j , n i e m a l u z l e w u Maroñon i U k a j a l i . O d I q u i t o s handlarze wę­ d r o w a l i dopiero w górę t y c h rzek i i c h dopływów, dzięki czemu wyższe partie M o n t a n i i , bliższe już Andów, znalazły się niejako na p e r y f e r i a c h . Rządowi peruwiańskiemu zależało j e d n a k na połączeniu stolicy pań­ stwa L i m y , leżącej n a d P a c y f i k i e m , i j e j p o r t u Callao z górnym b i e ­ giem U k a j a l i , aby w t e n sposób uniezależnić p o d względem h a n d l o w y m Montanię o d B r a z y l i i . Zbudowano więc już po I I w o j n i e światowej szosę łączącą Limę z Pucallpą, osadą leżącą nad samą U k a j a l i . Połą­ czenie U k a j a l i z wybrzeżem P a c y f i k u zmieniło zupełnie dotychczaso­ w y k i e r u n e k dróg h a n d l o w y c h . Teraz już nie I q u i t o s , ale Pucallpą stała się najżywotniejszym, choć dopiero w początkach swego r o z w o j u , p u n k t e m h a n d l o w y m . T o w a r y nie wędrują już o d A m a z o n k i w górę U k a j a l i , ale spływają w dół tej r z e k i k u Amazonce. Powstanie tego r o ­ dzaju ośrodka j a k Pucallpą m a kolosalne znaczenie d l a całej M o n t a n i i peruwiańskiej, a szczególnie korzystne jest d l a białych mieszkańców t y c h terenów. Istniejące t a m przedstawicielstwa władz, wojsko i policja, szpital, szkoła, poczta, duża m i s j a k a t o l i c k a i misje protestanckie, r e g u ­ l a r n a k o m u n i k a c j a samolotowa z Limą i możliwość przedostania się �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 393 autem na drugą stronę Andów stworzyły dla n i c h potężne zaplecze. Świadomość siły podnieciła przedsiębiorczość i agresywność Białych. Państwo rozpoczęło także bardziej intensywną działalność c y w i l i zatorską wśród t u b y l c z e j ludności wyrażającą się w zakładaniu hisz­ pańskich szkół dla I n d i a n oraz postanowiło zrównać i c h w obowiązkach z o b y w a t e l a m i reszty k r a j u wprowadzając przymusową służbę wojsko­ wą. W p ł y w szkoły i wojska na kulturę tradycyjną I n d i a n może stać się bardzo groźny w s k u t k a c h . Szkoły są na ogół misyjne, choć zdarzają się i świeckie, u t r z y m y w a n e przez państwo. Główny i c h cel to naucza­ nie a l fa b e t u i języka hiszpańskiego, który zastąpił teraz, n a w e t w szko­ łach m i s y j n y c h , język quechua. Chodzi wyraźnie o zbliżenie I n d i a n do k u l t u r y białego człowieka, o możliwość porozumienia się z n i m i i o d ­ działywania na n i c h za pomocą l i t e r a t u r y . Wedle wszelkiego p r a w d o ­ podobieństwa ostatecznym ciosem d l a k u l t u r y t u b y l c z e j będzie służba wojskowa, o ile — m i m o znanej niekonsekwencji — władze zdołają wprowadzić ją w życie na większą skalę. N i e l i c z n i młodzi I n d i a n i e , którzy w drodze p r z y m u s o w e j b r a n k i , a raczej łapanki, dostali się do wojska, wracają już zupełnie w y n a r o d o w i e n i . Prócz znajomości języka i zwyczajów Białych wynieśli o n i lekceważące nastawienie do wszyst­ kiego, co indiańskie, i skłonność niewolniczego naśladowania wszystkiego, co kreolskie. Wpuszczenie do wnętrza indiańskiego o r g a n i z m u szczepo­ wego czy rodzinnego t a k i c h wrogów t r a d y c j i jest bodaj najgroźniej­ szym z dotychczas o m a w i a n y c h czynników niszczących kulturę tubylczą. Istnieją różne źródła tego rodzaju zarządzeń. Na pierwszy p l a n w y ­ suwa się t u m o m e n t gospodarczy. Montanię zamieszkują głównie I n d i a ­ nie, którzy są n i e m a l samowystarczalni, a więc nie można brać i c h w rachubę jako konsumentów fabrycznej p r o d u k c j i . Równocześnie nie są o n i p r o d u k t y w n i , bo z chwilą, g d y niczego n i e potrzebują od Białych, nie ma ceny, za którą można b y i c h nakłonić do pracy najemnej. To co dotąd na małą skalę r o b i l i patronowie, c z y l i europeizowanie I n d i a n w sensie stwarzania i m n o w y c h potrzeb, b y można urobić z n i c h p o w o l ­ ne narzędzia pracy, dziś n a większą skalę stosuje państwo. Rozporządza ono jednak skuteczniejszymi środkami i stosuje bardziej dalekowzrocz­ ne metody. Rząd zdaje sobie sprawę, że najbardziej celową akcją jest zeuropeizowanie i c h światopoglądu, co w konsekwencji doprowadzi do zatracenia t r a d y c j i we wszystkich dziedzinach k u l t u r y . Poza c z y n n i k a m i gospodarczymi grają rolę jeszcze inne, związane z ogólnoindiańskim p r o b l e m e m na terenie P e r u . W o p i n i i Peruwiańczyków Indianie są czymś n i e w y g o d n y m , a wobec zagranicy wręcz w s t y d l i w y m . W statystykach podaje się na ogół zmniejszoną i c h liczbę l u b całkiem przemilcza i c h istnienie. P r z y w i e l k i m zamiłowaniu do indiańskiej archeologicznej przeszłości k r a j u , która b y w a nawet glo- �394 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A r y f i k o w a n a , nie ma najmniejszego zainteresowania dla współcześnie żyjących spadkobierców t y c h półmitycznych m i n i o n y c h czasów. P o l i ­ tykę w y n a r a d a w i a n i a prowadzi się w równym stopniu wśród I n d i a n górskich, j a k i leśnych. Zrównanie wszystkich o b y w a t e l i pod wzglę­ dem językowym i k u l t u r o w y m — oto idea przewodnia władz p e r u ­ wiańskich, które nie chcą dopuścić, aby w przyszłości, k i e d y I n d i a n i e na t y l e wyemancypują się,, że będą m o g l i upomnieć się o swoje prawa, powstał na terenie P e r u p r o b l e m mniejszości n a r o d o w y c h . Nie zawsze j e d n a k p o b u d k i działania pozbawione są n u t y a l t r u istycznej i poczucia interesu I n d i a n . Wśród t y c h , którzy prowadzą akcję hiszpanizowania tubylczej ludności, spotkać można j e d n o s t k i szczerze I n d i a n o m życzliwe. D o t a k i c h należą n i e l i c z n i mieszkańcy M o n t a n u , którzy przez wiele l a t p r z e b y w a l i wśród I n d i a n , poznali i c h wartość i p o t r a f i l i ją ocenić. Trzeba jednak pamiętać, że i u t y c h Białych, m i m o szacunku d l a I n d i a n i n a jako człowieka, n i e spotyka się szacunku i zro­ zumienia d l a jego k u l t u r y . I m większa s y m p a t i a dla I n d i a n i n a , t y m gorętsza chęć k u l t u r a l n e g o „podniesienia" go. W r o g o w i e I n d i a n chcą z n i c h zrobić swych zeuropeizowanych niewolników, i c h przyjaciele swych zeuropeizowanych b r a c i . Wszystkie te c z y n n i k i działają w j e d n y m k i e r u n k u — zniszczenia rodzimej k u l t u r y I n d i a n . T r u d n o podać jakiś, choćby przybliżony sche­ m a t przemian zachodzących w k u l t u r z e indiańskiej pod wpływem zetknięć z cywilizacją europejską. K i e r u n e k t y c h p r z e m i a n zależy od tego, z jaką grupą Białych stykają się I n d i a n i e . Jeśli i c h p i e r w s z y m zetknięciem będzie k o n t a k t z misją, wpływom e u r o p e j s k i m ulegnie zwłaszcza s t r u k t u r a społeczna danej g r u p y , i c h wyobrażenia r e l i g i j n e i obyczajowość. Natomiast jeśli dostaną się p o d wpływ patrona, przejmą głównie szereg g o t o w y c h f a b r y c z n y c h wyrobów i nauczą się pić wódkę. W o b u w y p a d k a c h przejmą ubiór białych osadników. N a ogół jednak wpływ świeckich i d u c h o w n y c h przedstawicieli k u l t u r y europejskiej działa jednocześnie i nie zawsze proces przejmowania obcych elemen­ tów k u l t u r o w y c h jest t a k i prosty. W p ł y w y te w w i e l u w y p a d k a c h mają starą, co n a j m n i e j kilkudziesięcioletnią, jeśli nie starszą, tradycję. Ogólnie rzecz biorąc, do najstarszych europejskich elementów k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i e s p o t y k a m y u I n d i a n M o n t a n u , należy pewna ilość roślin u p r a w n y c h , dalej idą narzędzia żelazne i znajomość obróbki żelaza. Z w p r o w a d z e n i e m i c h uległy przeobrażeniu niektóre miejscowe t e c h n i k i , zwłaszcza obróbka drewna. Trzecia domena, gdzie bardzo w i ­ doczny jest w p ł y w k u l t u r y europejskiej, to ubiór I n d i a n . Większość szczepów, które mają częste k o n t a k t y z Białymi, przejęło strój e u r o ­ pejski. U mężczyzn są t o zazwyczaj drelichowe u b r a n i a robocze. K o ­ b i e t y żyjące w większej izolacji rzadziej ubierają się po europejsku. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN MONTANII 395 W t a k i m w y p a d k u nie kupują, j a k mężczyźni, g o t o w y c h ubrań, ale same szyją je, czasem nawet z t k a n i n w y p r o d u k o w a n y c h przez siebie. Podczas g d y mężczyźni u b r a n i są zgodnie z współczesną modą kreolską, w ubiorach kobiet w i d z i m y dalekie echo m o d y europejskiej, j a k a pano­ wała w czasach, g d y dany szczep przyjął zwyczaj noszenia odzieży. Ogromnie rozpowszechnione wśród I n d i a n są również ozdoby: branso­ lety, n a s z y j n i k i , diademy i t d . w y r a b i a n e z małych k o l o r o w y c h pacior­ ków szklanych. Na t y m wyczerpalibyśmy z grubsza w y k a z t y c h elementów k u l ­ t u r y europejskiej, które Indianie włączyli w swą tradycyjną kulturę, nie burząc j e j zasadniczej s t r u k t u r y . Podczas g d y w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , w pierwszej p r z y n a j ­ m n i e j fazie a k u l t u r a c j i , k u l t u r a rodzima uległa p e w n e m u wzbogaceniu, t o w zakresie u s t r o j u społecznego, obyczajowości, mitów i wierzeń wpływy europejskie zadziałały wyraźnie d e s t r u k c y j n i e . Przede wszyst­ k i m pod wpływem m i s j i I n d i a n i e zaczęli ukrywać się, a później zanie­ chali obyczajów i obrzędów r o d z i n n y c h . Przeobrażeniu uległa t r a d y ­ cyjna rodzina i powiązany z nią system gospodarczy. W ślad za t y m poszło załamanie się n o r m m o r a l n y c h . Najbardziej istotna w tempie i k i e r u n k u p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okazała się psychiczna postawa samego I n d i a n i n a , jego reakcja na ota­ czający go coraz ciaśniej krąg europejskiej k u l t u r y . W pierwszej fazie t a k i c h kontaktów, zwłaszcza jeśU nie są one połączone z bezpośrednim w y z y s k i e m czy agresją, I n d i a n i e traktują Białych j a k o równych sobie obcoplemieńców. N i e czują się o d n i c h zależni, bo sami potrafią w y ­ produkować wszystko, czego i m potrzeba. I n d i a n i n w t e j fazie czuje się s i l n y , w i e , że lepiej od Białego dostosowany jest do życia w puszczy, lepiej zna k r a j , lepiej r a d z i sobie z nawigacją rzeczną, na łowach, z budową domu. I m jednak bliższe i częstsze k o n t a k t y , t y m I n d i a n i n jaśniej zdaje sobie sprawę z potęgi t e j pozornie nieporadnej istoty, jaką jest Biały. Za białym osadnikiem stoi wyższa technika wyrażająca się w b r o n i palnej i szybkich statkach m o t o r o w y c h , a przede w s z y s t k i m jego bezwzględność i brutalność, która znajduje oparcie w n i e u c h w y t ­ nej dla I n d i a n i n a , ale potężnej sile, jaką jest państwo z w s z y s t k i m i jego i n s t y t u c j a m i — administracją, policją, w o j s k i e m . U I n d i a n już o m o t a n y c h n i e w i d z i a l n y m i nićmi p r z y m u s u stosowanego przez białego patrona rodzi się lęk przed obcą, nie zrozumiałą dla niego cywilizacją. I m mocniej zaciska się wokół danej g r u p y I n d i a n krąg k r e o l s k i e j prze­ mocy, t y m bardziej wzrasta poczucie własnej bezsilności. Świadomość, że i c h k u l t u r a jest słabsza, że nie może dać i m żadnego oparcia — przeciwnie, że to właśnie ona jest źródłem wszystkich niepowodzeń, przeradza się w k o m p l e k s niższości, w apatię i bierność. W t e j sytuacji �396 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A są t y l k o d w a rozwiązania — albo trwać w stanie półniewolnictwa, bez nadziei j a k i e j k o l w i e k p o p r a w y b y t u , albo zapomnieć o s w y m indiań­ s k i m pochodzeniu i połączyć się z grupą silniejszych, skoro nie można znieść życia w g r u p i e słabszych. I n n y m i słowy stać się j a k i n n i kreole, przemienić się w jednego z chacreros, przyjąć język i obyczaj z w y ­ cięzców. Nie zawsze jest t o możliwe, bo skoro I n d i a n i n raz popadł w niewolę u patrona, t e n już nie dopuści do jego usamodzielnienia. J e d y n y m r a t u n k i e m staje się ucieczka, i t o ucieczka w odległe strony, bo za p a t r o n e m stoi prawo, które będzie ścigać „dłużnika" (a każdy r o b o t n i k jest w i e c z n y m dłużnikiem swego patrona). N i e m n i e j młodym, przedsiębiorczym i t y m , którzy dobrze poznali język hiszpański, t a k i e w y z w o l e n i e udaje się czasem. Znaczy ono jednak zupełne w y n a r o d o ­ wienie. D l a pełniejszego zrozumienia procesu a s y m i l a c j i należy nadmienić, że w P e r u blanco, c z y l i biały, nie oznacza b y n a j m n i e j człowieka euro­ pejskiego pochodzenia o białym kolorze skóry. Ludność P e r u jest t a k silnie wymieszana, t y l e wpłynęło t a m k r w i indiańskiej, zwłaszcza w p i e r w s z y c h w i e k a c h po konkwiście, k i e d y t o n i e m a l zupełnie n i e było białych kobiet, a Hiszpanie powszechnie żenili się z I n d i a n k a m i , że pod pojęciem „białości" k r y j e się raczej przynależność językowa i k u l ­ t u r o w a niż rasowa. Dzięki t e m u w P e r u nie m a a n i uprzedzeń rasowych, ani t y m bardziej pogardy rasowej. Ta pogarda, którą spotyka się w sto­ s u n k u do I n d i a n , odnosi się do i c h k u l t u r y , a nie rasy. Przejście więc z g r u p y I n d i a n do g r u p y Białych jest stosunkowo łatwe, w y m a g a t y l k o przejęcia języka, zewnętrznych cech k u l t u r o w y c h i z m i a n y poczucia przynależności narodowej. Uzyskanie jeszcze pewnej f o r t u n y działa ostatecznie „wybielająco". Obraz, j a k i t u nakreśliłam, jest może pesymistyczny, ale p r a w d z i w y . Z każdym r o k i e m M o n t a n i a , j a k i i n n e p a r t i e t r o p i k a l n e A m e r y k i Po­ łudniowej, coraz bardziej europeizuje się, coraz t r u d n i e j znaleźć t a m I n d i a n , którzy jeszcze n i e u l e g l i d e s t r u k c y j n e m u wpływowi k u l t u r y europejskiej. Całkowity zanik k u l t u r indiańskich zdaje się być w M o n ­ tanu nieuchronny i bliski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3be453216d2148f0cd0deb4535e0c68f.jpg 7198018eccd93b8e5bd32158b29108e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa bydła promem przez San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia przeprawę bydła przez rzekę San Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.6.5_01 krowy okolice Przemyśla pływanie prom przewoźnictwo rzeka San transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f2139537cd9aa9afb3293f7c00b0e66.jpg 339f25a644476ab465c12a1a299fff4a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29b3ac19d71e4113af07249f8870544a.jpg fdb1b04c9bc4e2af4fd0283bb30aae8a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f128061374de82e7f99d36489853bd7.jpg 8622a2080ce3281d3ea97d323c157fee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa łodzią przez rzekę / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - okolice Zakącia (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź płaskodenną do przeprawy (1,3) i przeprawę z przewoźnikiem dwóch kobiet przez rzekę (2). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_30.34.V_F.3.13.1_01 PAE_FNK_30.34.V_F.3.13.6_01 PAE_FNK_30.34.V_F.3.13.2_01 łódź łodź płaskodenna okolice Dębicy przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Zakącie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b2cc0a88564cafe30e9c048d565a0b.jpg c8332a8978ad05f5667bfa3c794f5581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa promem przez Bug / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Drohiczyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; przewoźnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia prom na rzece Bug (pomiędzy Drohiczynem a Bużyskami). Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (praktyka terenowa) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.21.IX_M.5.13.4_01 Drohiczyn okolice Siemiatycz pływanie prom przewoźnictwo transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93569e6bc7214182e64e0e4f089e2a06.jpg 837e2f1930bdd2d84caf52b98c3c124b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa promem przez San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają przeprawę promem osób i bydła przez rzekę San Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.6.4_01 okolice Przemyśla prom przewoźnictwo rzeka San transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8488155f77cccca921f93204b0d662c6.jpg 074cddcaeb4e9f13f31e4bd81c7b53db https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bfd0abc053871f9e03246d21948bf23.jpg e80e4da346d5ed7eecf56bdc0599479a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/756729473e99814f21bee049e7f160fa.jpg d0c826d8504142504cb8a4b85346bb59 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3195d30833e9984d6722f91dbf0f195.jpg 2a0a0b5b051068d89478c77758447ed7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa promowa przez rzekę Ropę / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wróblowa (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają przeprawę promową : mężczyznę siedzącego na wozie czterokołowym (1), przewoźnika na promie (2) i dwa widoki ogólne promu z oddali (3, 4) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.36.IV_F.3.10.4_01 PAE_FNK_29.36.IV_F.3.10.5_01 PAE_FNK_29.36.IV_F.3.10.6_01 PAE_FNK_29.36.IV_F.3.11.4_01 okolice Jasła prom przewoźnictwo Ropa rzeka transport śródlądowy transport wodny Wróblowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b4615a14b549a7ecf3b6afc3deef21b.jpg 2c36b3bd9ae58f87200bee91d7d1ee77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa promowa przez Wisłę / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kłudzie (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia prom do przeprawy przez Wisłę; w głębi widać łódź żaglową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.28.IX_F.4.18.2_01 Kłudzie łódź okolice Lipska prom przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f31720c2692602c5de3923a8ed483e0.jpg 32158562c503570ac5ec87499864383d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przeprawa przez kładkę na rzece Wiar / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kładkę przez rzeczkę i kobietę przechodzącą przez kładkę na rzece Wiar Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.2.2.2_01 budownictwo Kalwaria Pacławska kładka rzeka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6115041e285256c40ae98624c069d8d0.pdf f0e66573ef4f9e6cf65a0c0128dead6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2225 Title A name given to the resource Przewrotność "Batmana"; Zapis dyskusji o filmie "Batman" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.132-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przewrotność „Batmana" T e r e s a Rutkowska P r z y g o t o w u j ą c się do r o z m o w y o filmowej wersji p r z y g ó d Batmana nie b r a ł a m p o d u w a g ę faktu, iż moje spojrzenie na ten sam u t w ó r , na pierwszy rzut oka nie tak z n o w u skomplikowany, będzie r ó ż n i ć się tak dalece. T a o d m i e n n o ś ć widzenia niech będzie usprawiedliwieniem mojego nieco, b y ć m o ż e , p r z y d ł u g i e g o komentarza (polemicznego) do tego, co z o s t a ł o przed chwilą powiedziane. Sądzę jednak, że wspo­ mniana r ó ż n i c a jest nader symptomatyczna, a więc postaram się w y k o r z y s t a ć j ą na swoją k o r z y ś ć . O d e b r a ł a m b o w i e m Batmana j a k dzieło modelowo wręcz postmodernistyczne. Znaczy to przede wszystkim, że postrzegam w n i m tę tak t y p o w ą dla n u r t u tego cechę, j a k ą jest w e d ł u g U m b e r t o Eco d w u k o d o w o ś ć . D w u k o d o w o ś ć odnosi się w t y m ujęciu do swoistej potencji odbiorczej dzieła pozwalającej o d c z y t y w a ć je na d w ó c h poziomach: t y m elementarnym, s y t u u j ą c y m tekst w o b r ę b i e k u l t u r y masowej, popularnej, oraz na poziomie meta- ( m e t a k u l t u r o w y m , m e t a t w ó r c z y m , metaś w i a d o m o ś c i o w y m ) , gdzie z p r e m e d y t a c j ą ujawnione zostały wszelkie odniesienia, konwencje i szwy. O w o o d w o ł a n i e się do kompetencji widza, zdolnego r o z p o z n a ć te sygnały - jest t u zabiegiem d o ś ć p r z e w r o t n y m , bo w m o i m przekonaniu nie służy p o g ł ę b i e n i u znaczenia dzieła, ale jego zakwestionowa­ niu czy rozmyciu przez przesunięcie akcentu na element bezinteresownej, ale i bezpardonowej, chwilami obrazobur­ czej gry konwencjami, schematami, m o t y w a m i . Zonglerka cytatami wizualnymi (niemal k a ż d y kadr jest n a w i ą z a n i e m do k t ó r e g o ś ze s ł y n n y c h arcydzieł filmowych) nie stanowi prostego o d w o ł a n i a do tradycji, ale ma na celu jej nieustanne kwestionowanie. Powierzchniowy, zasadniczy schemat fabularny jest na p o z ó r prosty i by tak rzec klasyczny. Opowiada, j a k to j u ż wykazano, o zwycięskiej walce sił D o b r a z siłami Z ł a . Problem w t y m , że w a r t o ś c i te pozbawione są w t y m ujęciu k o n k r e t n y c h ( s p o ł e c z n y c h czy psychologicznych) odniesień, a bez nich schemat ten staje się tyleż pompatyczny co pusty. N a tej zasadzie funkcjonują produkowane bez k o ń c a animo­ wane seriale dla dzieci z gatunku s.-f. o galaktycznych wojnach. O t ó ż w filmie t y m , j a k twierdzę, nic nie jest „ t a k j a k się p a ń s t w u wydaje" i b y ć m o ż e ta właśnie p r z e w r o t n o ś ć jest j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h Batman o s i ą g n ą ł tę za­ s k a k u j ą c ą p o p u l a r n o ś ć (chociaż jestem przekonana, że głów­ na tego przyczyna leży w umiejętnie przeprowadzonej k a m ­ panii reklamowej). W e ź m y dla p r z y k ł a d u n a z w ę miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. Jest to miasto G o t h a m . O t ó ż z a j r z a ł a m do p a r u s ł o w n i k ó w , żeby s p r a w d z i ć czy nazwa ta niesie ze s o b ą j a k i e ś dodatkowe znaczenia. I o k a z a ł o się, że po pierwsze r d z e ń wyrazu pozostaje w z w i ą z k u z G o t a m i , plemieniem b a r b a r z y ń c ó w , i w j ę z y k u angielskim u ż y w a się tego s ł o w a na określenie ludzi nieokrzesanych, p r y m i t y w ­ nych i o k r u t n y c h . Ponadto istnieje w A n g l i i miasteczko o tej samej nazwie, b ę d ą c e przedmiotem rozmaitych p r z y p o w i e ś c i i d o w c i p ó w , k t ó r e g o m i e s z k a ń c y u w a ż a n i b y l i za m ę d r k ó w , k t ó r z y u d a j ą g ł u p k ó w . A l e jest to r ó w n i e ż potoczna nazwa Nowego J o r k u , m a j ą c a swe ź r ó d ł o w tradycji literackiej. N a koniec nazwa ta s ł u c h o w o kojarzy m i się z angielskim p r z e k l e ń s t w e m goddam {goddamned) - czyli przeklęty (przez Boga). U z n a ł a m , że skojarzenia te nie są przypadkowe. Jest to b o w i e m w istocie miasto p r z e k l ę t e , wynaturzone, t a k ż e i przez swoją n i e s a m o w i t ą a r c h i t e k t u r ę . Znajdujemy t u b e z p o ś r e d n i e o d w o ł a n i a do czarnego a m e r y k a ń s k i e g o k r y ­ m i n a ł u lat trzydziestych, w k t ó r y m świat wielkich m e t r o p o l i i przedstawiony z o s t a ł w s p o s ó b dramatyczny i p r z e r a ż a j ą c y , 132 p o n i e w a ż r z ą d z i n i m przemoc, korupcja i p r z e s t ę p s t w o , n i e o d ł ą c z n i e przypisane do w ł a d z y . T o nie zdegenerowane jednostki były nosicielami zła. P r z e s t ę p s t w o m i a ł o w y m i a r bardziej uniwersalny, społeczny i polityczny. Było sposobem życia. C o ś z tej atmosfery p r z e n i k n ę ł o do Batmana, gdzie egzystencja m i e s z k a ń c ó w jest w y r a ź n i e zdeterminowana przez eskalację przemocy, g w a ł t u i k o r u p c j i jeszcze zanim Joker się pojawił. T o n a w i ą z a n i e do „ c z a r n e g o k r y m i n a ł u " widoczne jest t a k ż e w sposobie prowadzenia kamery i w foto­ grafowaniu miasta. D o m i n u j ą t a m zdjęcia nocne (królest­ wem zła jest c i e m n o ś ć ) , m o k r e ulice raz po raz r o z ś w i e t l a n e blaskiem r e f l e k t o r ó w i n e o n ó w , mroczne z a u ł k i , g r o ź n e cienie, filmowane z d o ł u , p o d o s t r y m k ą t e m . T o z kolei nasuwa skojarzenia z filmem ekspresjonistycznym wraz z jego sztucznie k r e o w a n ą rzeczywistością, dziwacznie prze­ k r z y w i o n y m i b u d o w l a m i o fakturze płaskiej, niby teatralne dekoracje, z a t m o s f e r ą e w o k u j ą c ą powieści grozy. Są to odniesienia, k t ó r e , j a k s ą d z ę , w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy k u l t u r y masowej, dodajmy, a m e r y k a ń s k i e g o odbiorcy k u l ­ tury masowej, p o j a w i a j ą się natychmiast, ale oczekiwania j a k i e z nich w y n i k a j ą nie zostają s p e ł n i o n e w taki s p o s ó b j a k to zwykle bywa w u t w o r a c h tego rodzaju. Tradycyjny, c z a r n o - b i a ł y p o d z i a ł ś w i a t a zostaje zachwiany. Tradycyjny system w a r t o ś c i ulega u n i e w a ż n i e n i u . P o r z ą d e k prawny i społeczny p r z e s t a ł istnieć na d ł u g o przed g r o ź b ą z a g ł a d y totalnej w y w o ł a n e j przez Jokera. Obszar D o b r a z a w ę ż a się niebezpiecznie. Batman był w dzieciństwie ś w i a d k i e m z a b ó j s t w a swoich r o d z i c ó w . T o przeżycie z d e t e r m i n o w a ł o jego przyszłość. Stał się o b r o ń c ą u c i e ś n i o n y c h i p o g r o m c ą p r z e s t ę p c ó w . Prawo jest nieskuteczne, więc d z i a ł a poza prawem, w y k o r z y s t u j ą c do tego celu cały a r s e n a ł ś r o d k ó w technicznych, j a k i daje m u do dyspozycji nowoczesna technika. T y m r ó ż n i się o d b o h a t e r ó w p o k r o j u Supermana. N i e jest naznaczony n i m ­ bem b o s k o ś c i . Jest t y l k o człowiekiem. N i e posiada mocy metafizycznej, a jedynie n i e b y w a ł ą s p r a w n o ś ć fizyczną, inteligencję i p i e n i ą d z e , k t ó r e to elementy u m o ż l i w i a j ą m u realizację z a m i e r z e ń . M o t o r e m jego p o c z y n a ń jest zemsta, co ujawnia się z cała oczywistością, gdy rozpoznaje w Jokerze m o r d e r c ę r o d z i c ó w . N i e podlega jednak, j a k z w y k l i śmiertel­ nicy n o r m o m s p o ł e c z n y m , k t ó r e zresztą w o p o w i e ś c i tej wobec perspektywy totalnej, biologicznej zagłady zostają zawieszone. Po ostatecznym zwycięstwie nad Jokerem od­ latuje na swej latającej maszynie przy w t ó r z e w i w a t u j ą c e g o t ł u m u , biernej, otumanionej ludzkiej mierzwy, uwolnionej o d szaleńca, ale nie od w ł a s n y c h zgubnych słabości. N i e t y p o w y m „ c z a r n y m charakterem" jest r ó w n i e ż Joker. Emanuje zeń aura ś m i e c h u , b ł a z e n a d y i s z a l e ń s t w a . Odarta z powagi i tragedii jest też śmierć ofiar Jokera, śmierć ze ś m i e c h u , śmierć w o s z o ł o m i e n i u . W t y m k o n t e k ś c i e najbar­ dziej, j a k s ą d z ę , dramatycznym zdarzeniem jest sekwencja w muzeum, gdzie Joker dokonuje zniszczenia w y b i t n y c h dzieł sztuki, p o z b a w i a j ą c bezpowrotnie ludzi tego, co naj­ w a r t o ś c i o w s z e i najpiękniejsze. N a jeden k r ó t k i moment, w rozmowie z K i m Basinger ujawnia, że jego p r z e r a ż a j ą c y u ś m i e c h jest w y n i k i e m p o r a ż e ­ nia mięśni, że za t ą m a s k ą kryje się rozpacz. Jest to rozpacz człowieka skazanego na s a m o t n o ś ć . T a chwila słabości t r w a jednak zbyt k r ó t k o , aby w y w o ł a ć w s p ó ł c z u c i e . Joker uosabia c h ł o d n ą w y k a l k u l o w a n ą inteligencję, w t y m jest g o d n y m przeciwnikiem Batmana. Nie m o ż n a też b y ć p e w n y m , czy z o s t a ł do k o ń c a pokonany. U p i o r n y ś m i e c h w y d o b y w a j ą c y się z mechanicznej maszynki w c h w i l i jego śmierci sprawia w r a ż e n i e j a k b y śmierć ta nie b y ł a c a ł k i e m na serio, j a k b y nie m i a ł a charakteru ostatecznego. F i n a ł o w y pojedynek p o m i ę d z y Batmanem a Jokerem rozgrywa się w katedrze. Jest to jednak katedra szczególna, �bo katedra bez Boga, pusta, p r z e r a ż a j ą c a , na w p ó ł zruj­ nowana, wyzbyta sacrum. Bo też, j a k jestem przekonana, świat przedstawiony w filmie jest sacrum pozbawiony. J e d y n ą w a r t o ś c i ą o j a k ą się t a m walczy jest b y t biologiczny. G ł ó w n i p r o t a g o n i ś c i są emocjonalnie w y d r ą ż e n i . K o b i e t a , k t ó r a pojawia się p o m i ę d z y n i m i , pełni funkcję instrumental­ n ą , jest swojego rodzaju katalizatorem d o p r o w a d z a j ą c y m do kulminacji spięcia, ale pozbawiono j ą w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . W ą t e k romansowy (tu nader schematyczny), olśniewająca uroda i w d z i ę k dziewczyny - to elementy, bez k t ó r y c h ż a d n a popularna „ d o b r z e z r o b i o n a " o p o w i e ś ć na s p r z e d a ż obejść się nie m o ż e . W filmie t y m jednak pełnią one t y l k o funkcję „ z d o b n i c z ą " . Z w y c i ę s t w o Batmana na ś m i e t n i s k u k u l t u r y wydaje się problematyczne. T a k objawiony z o s t a ł podstawowy dylemat epoki postmodernistycznej. Jestem więc przekonana, że n a k ł a d a j ą c na u t w ó r ten siatkę pojęć antropologicznych trzeba m i e ć ś w i a d o m o ś ć , że i t y m i p o j ę c i a m i bezlitośnie się manipuluje - tak j a k manipuluje się o d b i o r c ą - k t ó r y zresztą pragnie b y ć manipulowany. Fragmenty dyskusji Wiesław Szpilka: Oczywiście wszystko to prawda. Przecież t a m w r ó ż n y c h momentach pojawiają się t y t u ł y rozmaitych g ł o ś n y c h powieści. K i e d y Batman spada z K i m Basinger, to o n j ą pyta, czy odczuwa ona lęk przed lataniem. D l a k a ż d e g o A m e r y k a n i n a jest to n a w i ą z a n i e do głośnej książki E r i k i Jong Strach przed lataniem. G d y b y p o p a t r z y ć na angielską wersję scenariusza to tych zabaw słownych... Teresa Rutkowska: ... i obrazowych. W.Sz.: ...jest m n ó w s t o . (...) Jest c o ś w kreacji bohatera k u l t u r y masowej, k a ż d e g o , co sprawia, że jest o n p o ł ą c z e ­ niem d w ó c h p o r z ą d k ó w , jest człowiekiem i zarazem prze­ kracza l u d z k ą k o n d y c j ę . Jestem przekonany, że j e d n y m z p o w o d ó w sukcesu tego zjawiska jest fakt, że o n czyni nadzieję, człowiek, k t ó r y p r z e k r o c z y ł swoją k o n d y c j ę . T o wprost jest powiedziane, t a k ą nadzieję się czyni, że i t y też potrafisz. Będę się u p i e r a ł , że cała konstrukcja tego filmu b y ł a b y n i e m o ż l i w a , b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a , b y ł a b y nagroma­ dzeniem g a g ó w , gdyby nie fakt, że patrzymy na c o ś , co nie jest z tego świata... (...) T y c h m o ż l i w o ś c i czytania jest bardzo wiele. (...) W s z ę d z i e jest taki sam schemat. Jest j a k i e ś miejsce i t a m z ł o triumfuje. Nagle pojawia się k t o ś , k t o się temu przeciwstawia. T.R.: Ja c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na j e d n ą s p r a w ę , w istocie w t y m filmie nie ma p o r z ą d k u i nie m a systemu w a r t o ś c i , k t ó r e g o się b r o n i . W.Sz.: B r o n i się p o r z ą d k u j a k o takiego, p o r z ą d k u sym­ bolicznie wskazanego. Batman jest niczym i n n y m j a k po­ r z ą d k i e m , wszystko w o k ó ł niego jest p o r z ą d k i e m . N i e ma tam systemu w a r t o ś c i . Ten film trafia d o wszystkich miejsc na świecie. S p r a w i e d l i w o ś ć znaczy co innego na Jawie, a co innego w N o w y m J o r k u , ale idea p o r z ą d k u istnieje wszę­ dzie. P r ę ż o n o ś ć tego zjawiska, to że jest on wszędzie z r o z u m i a ł y polega na t y m , że o n opowiada o warunkaach m o ż l i w o ś c i . (...) Jeden wszystko m ą c i , a d r u g i wszystko rozdziela. S p r a w i e d l i w o ś ć z a t r i u m f o w a ć m o ż e t y l k o wtedy, kiedy j a k i ś p o r z ą d e k istnieje, bo jeżeli jest ciągły k a r n a w a ł , to wszystko jest takie same, to k a p ł a n jest b ł a z n e m . (...) C a ł a o p o w i e ś ć o kulturze masowej jest taka, że nie m a k u l t u r y masowej, świat k u l t u r y masowej jest cieniem. D l a ­ czego a m e r y k a ń s k i film cieszy się p o p u l a r n o ś c i ą wszędzie, a hinduski nie cieszy się. T o nie jest sprawa dystrybucji. O t ó ż rzecz polega na t y m , że jeden opowiada u n i w e r s a l n ą historię, a drugi lokalną. Wojciech Michera: M a m pewne w ą t p l i w o ś c i . M ó w i s z o żywości tej tradycji, że jest ona ż y w a właśnie w kulturze masowej, k u l t u r a masowa jest d o b r ą p o ż y w k ą dla tej tradycji. M o j a w ą t p l i w o ś ć polega na t y m , że ten wzorzec pojawia się w dziełach nie t y l k o k u l t u r y masowej, pojawia się r ó w n i e ż w dziełach, k t ó r e do k u l t u r y masowej nie należą, chociażby taka Śmierć w Wenecji, czy w wersji książkowej czy filmowej Viscontiego. Tradycja, nazwijmy j ą m i t o l o g i c z n ą , w nich istnieje. C z y m jest zatem ta m a s o w o ś ć ? M o ż n a by ją zinterpretować jako jakąś namiastkę wspólnoty, wspólnot o w o ś c i , co by p r z y p o m i n a ł o - jeśli m ó w i m y o tradycji o tej tradycji m i t o l o g i c z n o - o b r z ę d o w e j - o b r z ę d , t j . element łą­ czący, m o ż e ta m a s o w o ś ć jest właśnie obrazem w s p ó l n o ­ to wości. Z kolei dzieła realizujące ten sam wzorzec mityczny, ale nie masowy, m o ż e b y ł y b y pewnego rodzaju protestantyz­ m e m artystycznym, czy m o ż e inaczej, j a k i m ś monachizmem, eremityzmem, zakonnictwem, k t ó r e też jest o b r z ę d o w e , ale nie dla wszystkich, w mniejszej skali, w s p o s ó b wyrafinowa­ ny. Tradycja b y ł a b y obecna w o b u nurtach, ale w t y m d r u g i m nurcie, niemasowym, b y ł a b y silnie p r z e f o r m u ł o w a n a , ulega­ ł a b y zakwestionowaniu, b y ł a b y przyjmowana z w i ę k s z y m dystansem, j a k w intelektualnych nurtach chrześcijaństwa, gdzie istnieją na p r z y k ł a d n u r t y demityzacji w biblistyce. M o ż e jest to właściwa analogia. j Ryszard Ciarka: W Batmanie, w kulturze tego t y p u n a s t ę p u j e doprowadzenie widza do k o ń c a , n a s t ę p u j e roz­ w i ą z a n i e , wyjaśnienie. M o ż n a z a s t a n a w i a ć się nad miejscem magii w kinie, w filmie: nie pozostaje nic innego do zrobienia j a k obejrzeć ten film jeszcze raz. N a s t ę p u j e c a ł k o w i t e roz­ w i ą z a n i e (...) M o ż n a spokojnie o g l ą d a ć kolejne wersje... Batman, Dick Tracy, Człowiek pająk w y w o d z ą się z k o m i k s u 133 �z literatury dla dzieci. W i ę c jest t a m element huizingowski, zabawy edukacyjnej... i d o r o s ł y m o ż e się b a w i ć znakomicie, w y ł a w i a ć r ó ż n e sprawy, na p r z y k ł a d c h o ć b y z w i ą z a n e z post­ modernizmem. M n i e Batman kojarzy się nie z M y s z k ą M i k i , ale z Bondem. A l e t u nie m a przekroczenia m i t u , lecz pozostaje się w p e w n y m kanonie, k t ó r y b y ć m o ż e jest nie do wyeksploatowania. N a z y w a m y to k u l t u r ą m a s o w ą . M a m y do czynienia z czymś co zawsze jest. Natomiast w innych sytuacjach staramy się m o ż e p r z e k r o c z y ć , z a d a ć pytania, w y w r ó c i ć na nice, zmienić... W.Sz.: M o j e pytanie jest takie: czy to dzieło samo wywołuje wszystkie te skojarzenia, czy m y sami? Jest c o ś bardzo charakterystycznego, że dziś m o ż n a b y ć fanem b i a ł y c h w i e l o r y b ó w , I n d i a n z A m a z o n k i , H o t e n t o t ó w czy innych, bo to jest niezwykłe i oryginalne. A l e b y ć fanem k u l t u r y masowej nie bardzo wypada, bo w j a k i m ś sensie k a ż d y jest w kulturze masowej, bo jest zwyczajna, bo jest banalna. Ja m a m takie przekonanie, że jeżeli gdzieś jest wyzwanie, to t a m właśnie. Wyzwanie dla myślenia. T o nie jest tak, że Tomasz M a n n nie stawia w y z w a ń , p o w i e d z i e ć tak b y ł o b y oczywiście bredzić. Ale j a k j a czytam k s i ą ż k ę , z k t ó r e j nic nie rozumiem, to jestem zasmucony, ale j a k czytam k s i ą ż k ę , k t ó r ą rozumiem od A do Z , t o jestem dopiero zaciekawiony prawdziwie. T o znaczy, że c o ś nie pasuje. N a t y m polega etnograficzne zboczenie. Polega ono na t y m , że trzeba m i e ć dystans do w ł a s n e g o rozumienia. (...) Jak rozumiem wszystko, to znaczy, że stoję wobec czegoś nieprawdopodobnego. W t y m sensie k u l t u r a masowa wydaje m i się intrygująca. U Eliadego jest taki fragment, pisze on: r o z m a w i a m z p e w n y m l i t e r a t u r o z n a w c ą ; opowiada m i on, że j a k a ś praca jest o t y m i o t y m , a j a m u usiłuję p o w i e d z i e ć , że ta praca jest jeszcze o t y m i o t y m ; ale o n odpowiada, że tak nie jest; „ o j a k a n u d a " - pisze Eliade. I to m i się wydaje takie etnograficzne. T.R.: Ja b ę d ę o b s t a w a ł a przy t y m , że k u l t u r a masowa w swojej istocie zawiera wypowiedzi serio i mamy g r u p ę dzieł, k t ó r e się sytuują na pograniczu, takich j a k Batman, gdzie m a m y ten charakter pastiszowy. Ciekawa jestem czy w podejściu etnograficznym ten dystans, tę p a r o d i ę jesteś w stanie w y d o b y ć . Dlatego jest istotna r ó ż n i c a p o m i ę d z y Supermenem, Batmanem, a nawet Dickiem Tracy, bo on, b ę d ą c ściśle z w i ą z a n y z komiksem, jest m e t a w y p o w i e d z i ą swojego rodzaju, c h o ć kontekst jest inny. Superman jest dla mnie p r z y k ł a d e m klasycznego dzieła, k t ó r e odnosi się do mitycznych struktur o zbawcy zza świata, k t ó r y p o r z ą d k u j e . A Batman dziełem pastiszowym, k t ó r e przewrotnie m a n i p u ­ luje t y m i schematami. S p o ś r ó d tych trzech filmów jest on najbardziej wysublimowany. T a m nie ma z b ę d n e g o k a d r u , t a m wszystko c o ś znaczy, jest do czegoś odniesieniem, i ma b y ć tak odbierane, nawet jeśli jest odbierane p o d ś w i a d o m i e , w i ę k s z o ś ć w i d z ó w masowych odbiera to p o d ś w i a d o m i e . Jednej rzeczy nie m o ż e m y stwierdzić, p a t r z ą c na ten film tutaj: na ile te odniesienia k u l t u r o w e są żywe i automatyczne i czytelne t a m [w Ameryce]. M a m w r a ż e n i e , że ta zabawa kontekstami k u l t u r o w y m i jest t a m łatwiej wy chwyty walna. R.C.: Ja myślę, że trzeba o d n o s i ć f i l m do szerszego kontekstu kulturowego, ale że te wszystkie odniesienia są przede wszystkim po stronie p r o d u c e n t ó w , reżyserów. Takie filmy j a k Batman czy Dick Tracy są j u ż mistrzostwem. Czy c h o ć b y to, co zrobił L y n c h w swoim ostatnim filmie Dzikość serca. E t n o l o g jest t a m - w y o b r a ż a m sobie - zatrudniony na stałe: radzi, doradza, przeredagowuje scenariusz. Potem m o ż e m y zasiąść w t y m gremium i d o k o n a ć dekonstruktywizacji. W . M . : (...) Dzisiejszy antropolog żyje w epoce po Marksie, Nietzschem i Freudzie, czyli t y m wszystkim co Ricoeur 134 n a z w a ł h e r m e n e u t y k ą p o d e j r z e ń , czyli jest w tej nauce miejsce na pastisz, dystans, ironię. Są to pojęcia, k t ó r y m i etnolog się posługuje. I r o n i a , k t ó r a jest w Batmanie, jest z a u w a ż a n a przez etnologa. Osobnym problemem b y ł o b y ustawienie tej kategorii dystansu, pastiszu wobec tradycyj­ nego o b r z ę d u . Batman jest dzisiejszą wersją o b r z ę d u , k o n ­ t y n u a c j ą tej starej tradycji, ale b y ć m o ż e w dzisiejszych czasach d o s z ł a n a m nowa w a r t o ś ć , której nie m o ż n a nie z a u w a ż a ć . (...) Zbigniew Benedyktowicz: Jestem zachwycony obydwoma^ g ł o s a m i , p o n i e w a ż nie w i d z i a ł e m tego filmu, ale p a ń s t w o zachęcili mnie, żeby pójść. Bardzo ciekawa jest m o ż l i w o ś ć tak odmiennego czytania tego samego tekstu. N i e przema­ wia do mnie, co prawda, argument g ł o s o w a n i a nogami. C h o c i a ż nie m a u nas takiego p r z e s i ą k n i ę c i a k u l t u r ą k o m i k ­ su, t o jednak o b s e r w o w a ł e m w szkole, gdzie w p r o w a d z o n o religię w s p o s ó b tak zdecydowany i b e z w z g l ę d n y , j a k ten sam komitet rodzicielski z d e c y d o w a ł , że koniecznie cała klasa musi iść na Batmana. N i k t się nie z a s t a n a w i a ł , czy m o ż e te dzieci są za m a ł e , a co to za film... Tutaj zresztą, W i e ś k u , ł a d n i e to połączyłeś: jest tutaj chęć uczestnictwa, c h ę ć bycia na fali - m n ó s t w a motywacji społecznych dla socjologa. T y b y ś p o w i e d z i a ł chęć uczestnictwa w mocy. M o ż l i w o ś ć uczest­ nictwa przez p a r t y c y p a c j ę m i s t y c z n ą - m o ż n a by powiedzieć, k o r z y s t a j ą c ze starych j u ż pojęć Levy-Briihla, c h ę ć uczest­ niczenia w święcie. (.••) T o , oczywiście, m o ż e b y ć przyczynek do tematu: k i n o j a k o sacrum. (...) M a m nadzieję, że nie z protestantyzmu w y n i k a moja po­ stawa, żeby się nie d a ć p o n i e ś ć z p r ą d e m . Wydaje m i się, że ten nurt pewnego rodzaju prymitywnego k i n a niesie ze s o b ą desakralizację. K i e d y ś k i n o b u d o w a ł o pozytywny obraz ś w i a t a i pewne w a r t o ś c i . T u częściowo b y m się za t y m odczytaniem Teresy s y t u o w a ł . Samo chwalenie k u l t u r y masowej, to jest j u ż taka wyrafinowana zabawa intelek­ tualisty, antropologa: j a w a m p o k a ż ę tutaj głębię k u l t u r y masowej, m o ż e nie głębię, ale w a r t o ś ć : t u się dzieje c o ś rzeczywistego, c o ś prawdziwego - i t u jest j a k i ś dylemat z w a r t o ś c i o w a n i e m . Bo to m o ż n a n a z w a ć t ę s k n o t ą intelek­ tualisty do p r y m i t y w u , do zabawy, ludyczności. T y l k o j a k a to jest ludyczność? (...) A co mnie m o ż e o d s t r ę c z a ć od tego zjawiska, to w y w o ł a n a t ą m a s o w o ś c i ą desakralizacja, ale trzeba oddzielić dzieło od tego całego entourage'u społecz­ nego, w j a k i s p o s ó b funkcjonuje kino, czy się desakralizuje, czy się sakralizuje w takich masowych falach, a to chodzenia na Batmana, a to na Dzikość serca, a to na Konfrontacje. (...) Przyznam, że osobiście nie wiem na ile m o ż n a się w ogóle zdziwić na Batmanie. N i e c h c ę p o w i e d z i e ć , że to m i a ł k i e czy dla braci mniejszych, ale u w a ż a m , że w pewien s p o s ó b jest to wyprane z wszelkiej s a k r a l n o ś c i - t a k j a k to m ó w i ł a Teresa. Eliade pisze a propos m i t o l o g i i hinduskiej - nie w i e m czy nie c h o d z i ł o o Mahabharatę - o niestałości b o h a t e r ó w , że na p o c z ą t k u ma b y ć dobry, a potem okazuje się t c h ó r z e m , boi się; te metamorfozy znajduje się j u ż w samym ź r ó d ł o ­ w y m micie. Ta z m i e n n o ś ć m o ż e o t w i e r a ć na nowe obszary. I tutaj k o ń c z y się na kwestii smaku, albo jemy tę ż a b ę albo jej nie jemy. Tobie, W i e ś k u , to s m a k o w a ł o i jeszcze d a ł o potem do m y ś l e n i a , a k t o ś inny m o ż e nie chcieć zjeść tej żaby. W.Sz.: W fenomenie m a s o w o ś c i jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o - tak j a k m ó w i ł W o j t e k - jest j a k i ś rodzaj w s p ó l n o t o w o ś c i . K u l t u r a masowa ma ś w i a t o w y w y m i a r . Jej ś w i a t o w o ś ć polega na z ł a m a n i u jednego k r ę g u k u l t u r o w e g o . Jedno jest oczywiste: k u l t u r a masowa ma ten wdzięk, że nie musisz na Boga iść na Batmana, nie musisz k u p o w a ć spodni z d z i u r ą na t y ł k u , ale właśnie chcesz, ale właśnie idziesz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c0d91cdec4509dbfb6f09eb9430bafe.pdf e7038287ccd73002d8754528c10588a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2231 Title A name given to the resource Przeżyć fikcję / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.157-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przeżyć fikcję Aleksander Jackowski Taki miałem dom, że nim jeszcze nauczyłem się czytać i pisać widziałem już jak się składa i drukuje gazetę a kulisy teatru poznałem niemal w tym samym czasie, w jakim zacząłem chodzić na przedstawienia. A zacząłem wcześnie. Zwłaszcza wyraziście utrwaliła się w mojej pamięci próba Dziadów prowadzona przez Leona Schillera, jego mocowa­ nie się z oporną materią maszyn i ludzi w scenie walki Anioła z Diabłem o duszę Konrada. Przeżyłem ją nawet mocniej, niż widzianą już w spektaklu. Ale film wciąż był tylko filmem, tajemniczą magią celuloi­ dowej taśmy. „Od środka" zobaczyłem go po raz pierwszy w kilka lat po wojnie. Miałem jakąś sprawę do załatwienia z Aleksandrem Fordem, pojechałem więc do Łodzi. Wszę­ dzie jednak słyszałem: właśnie wyszedł, może przyjdzie, chyba jest obok. Ale obok go nie było. Wówczas Staszek Wohl poradził mi, żebym przyszedł wieczorem „na plan". Kręcono wówczas Ulicę Graniczną. Stare dzielnice Łodzi udawały przedwojenną Warszawę, getto, okolice Twardej, Żelaznej, Krochmalnej. Lśnił, po deszczu, mokry bruk. Ekipa powoli zabierała się do zdjęć. Reflektory omiatały martwe mury domów z wypalonymi oczodołami okien, operator ustawiał kamerę. Ktoś (Wohl? Forbert?) tłumaczył mi zasadę zajęć trickowych, kiedy to bliski plan filmowano z natury, dalszy zaś zastępowała podwieszona plansza z widokiem dachów i nieba. Nie zauważysz, gdzie się łączą ze sobą — zapewniał. Akurat! — pomyślałem. Na pewno zobaczę. Obok mnie zgromadził się już tłumek gapiów, przypadkowi przechodnie, chłopcy z pobliskich podwórek, statyści. Cierpliwie czekali aż charakteryzator uzna, że już dostatecznie upiększył młodziutką Majkę Broniewską, asys­ tenci ustawią sytuację i w akcję wkroczy sam wielki Ford. Wielki, oczywiście, dzięki sławie, którą zawdzięczał kręcone­ mu przed wojną Legionowi ulicy i pozycji w środowisku partyjnym. W bramie, pod parasolami, pojawili się aktorzy, widomy znak, że zaraz się zacznie. Obok nich dwa psy, z którymi sprzeczał się ich opiekun, treser. Zdziwiłem się, psy wysmarowano brązoworudą farbą. Po co? W czarno-białym filmie? Stojący obok mnie kamerzysta roześmiał się, zadowolony z mojej naiwności, mogę być spokojny, zapewniał, na ekranie wilczury będą tak czarne, jakby je dopiero co spuścił ze smyczy gestapowiec. Ale po co dwa? Przecież w scenopisie występuje tylko jeden, czy na wypadek nagłego zastępstwa, złamania łapy przez głównego wykonawcę? Ach, nie, odpowiedział, każdy wykonuje inną część roli. Bodajże jeden właził po murze, a drugi umiał chodzić do tyłu. Oba były wyraźnie podniecone i, w przeciw­ ieństwie do aktorów, zdawały się palić do pracy. Tak to już z psami jest, jak się wyuczą jakiejś sztuczki wciąż by się chciały nią popisywać, jak dzieci. Wreszcie pojawił się Ford, tak zaaferowany, że mowy nie było o załatwieniu z nim żadnej sprawy. Badał ustawienie kamery, na jego znak zapalały się reflektory, co chwila z głośnym pyknięciem któryś gasł, co kwitowano niewybred­ nym komentarzem. Asystenci kręcili się, aktorzy markowali sytuację. My, widzowie, staliśmy potulnie, dystans, rzekłbym społe­ czny, rósł między obu grupami z minuty na minutę. Oni, nawet statyści, demonstrowali swą wyższość, świadczyły 0 niej także szczegóły ubioru. Mieli swoją, środowiskową modę, tak jak architekci czy kolejarze. Poruszali się z wy­ studiowaną niedbałością, nonszalancją na pokaz. Wiedzieli, co robić, a my tylko próbowaliśmy sobie wyjaśnić, ich zachowanie. Przestawiono reflektory, blendy, reżyser dyry­ gował — obiektyw bardziej w lewo, w prawo, zaglądał przez wziernik, wreszcie dał znak — cisza! wszyscy zamarli w bez­ ruchu — zaterkotała kamera! Ujęcie trwało dwie, może trzy minuty, i znów wszyscy się ożywili, my też, żywo je komentując. Widownia przypomina­ ła gapiów, gromadzących się na ulicy wokół człowieka przejechanego przez tramwaj, czy ładowanego do karetki pogotowia. Wymieniano uwagi, próbując zrekonstruować przebieg sceny, z której widzieliśmy tylko fragment. Kiedy po wielu miesiącach (kręcono długo) film ukazał się na ekranie, czekałem niecierpliwie na tę zapamiętaną przeze mnie sekwencję. Była ulica, lśniący od deszczu bruk, dom wypalony od środka, był pies, Stefan Środka i Majka Broniewska, ale ujęcia, które przy mnie kręcono, zabrakło. Poczułem się jak oszukany, okradziony. Dziesiątki, a może i setki tysięcy ludzi przyglądają się kręceniu filmów. Ekscytuje podglądanie, każdy pewnie już od dziecka chciałby wiedzieć w jaki sposób magik wyciąga królika z cylindra, jak tresuje się słonia, by stał na jednej nodze. No i jak się kręci film. To kręcenie stanowi szczególny rodzaj ulicznego widowiska, nic więc dziwnego, że i ono stało się jednym z wątków, wykorzystywanych przez producen­ tów. Zwłaszcza efektownie demonstrował kulisy zdjęć film Kaskader z przypadku. Zaczynał się od budzącej grozę sceny, kiedy to Belmondo z narażeniem życia wspinał się po stromej ścianie domu na sam jego szczyt. Dech zapierało w piersi. Po strasznie długiej półminucie kamera odjeżdżała, pokazując daleki plan. Ściana domu leżała płasko na ziemi, aktor pełzał na czworakach, imitując ogromny wysiłek, operator zaś kręcił scenę z takiego kąta, że dreszcz zgrozy przenikać miał widza. Tego przyszłego widza, na sali kinowej, bowiem w miarę poszerzania się planu można było zobaczyć za barierką, obok leżącego domu, tłumek gapiów. Cały film realizowany był w podobnej poetyce. Zwłaszcza zapadła mi w pamięć sekwencja wojenna, masakry na plaży. Najpierw widziało się słupy dymu, ognia, wybuchy pocisków, rannych 1 zabitych, urwane nogi i ręce — a gdy już nasyciliśmy oczy okrucieństwem — kamera przesuwała się w prawo, pokazu­ jąc tłum widzów, przyglądających się z mostu widowisku. Kilka razy stałem się przypadkowo świadkiem kręcenia filmów. Stare samochody, słupy z ogłoszeniami, powozy, stroje — wywoływały, jak Proustowskie magdalenki, wspo­ mnienia młodości, kiedyś nawet zostałem wplątany w akcję. Przechodziłem późnym wieczorem przez paryski Pigalle, kiedy niespodzianie zalśniło zielonkawe światło, usłyszałem wystrzały, kilku drabów przebiegało potrącając mnie, za nimi pędzili policjanci z rewolwerami wyciągniętymi przed siebie, jak w serialach telewizyjnych. Poświata trochę uspo­ kajała, pewnie film, pomyślałem, ale napięcie zostało. Wplą­ tałem się, mnie wplątano w jakąś aferę. Moja prywatność, 157 �i n t y m n o ś ć z o s t a ł a bezkarnie p o g w a ł c o n a przez sam fakt uczestnictwa, przez przestrach. A zresztą — film m ó g ł d o t r z e ć i do nas, znajomi, k t ó r z y by go obejrzeli, mieli prawo z r o b i ć wielkie oczy — patrz, przecież to Jackowski! Zdarza się, że kręcenie filmu n a r a ż a na szok. T o więcej niż naruszenie p r y w a t n o ś c i , sceneria i akcja — wbrew naszej woli — może uruchamiać pokłady pamięci, przywoływać zdarzenia, o k t ó r y c h nie chce się p a m i ę t a ć . Jest b o w i e m czas p a m i ę t a n i a i czas zapominania. Nie przypadkiem ten czas p a m i ę t a n i a obwarowany jest c e r e m o n i a l n ą o t o c z k ą , f o r m ą , k t ó r a p o z w a l a j ą c na p a m i ę ć , zarazem o s ł a b i a d r a s t y c z n o ś ć przeżycia. C h o d z i m y na groby bliskich w d z i e ń Święta Z m a r ł y c h , czcimy z b i o r o w o i oficjalnie p a m i ę ć ofiar Po­ wstania Warszawskiego, uczestniczymy w apelu poległych, s k ł a d a m y wieńce, palimy znicze. Są to wszystko sytuacje zaprogramowane, obudowane r y t u a ł e m , na k t ó r e godzimy się ze ś w i a d o m o ś c i ą tego, co nas czeka. Bywa jednak i tak, że nie m y r z ą d z i m y sytuacją, lecz ona nami. K r ę c o n o właśnie w Warszawie film a m e r y k a ń s k i Noc generałów. M a ł o k t o o t y m wiedział, po prostu „ w y n a j ę t o " П. I , 2. F r a g m e n t y s c e n o g r a f i i z f i l m u W . H a s a 158 Sanatorium Pod Klepsydrą �na ileś t a m godzin nocnych plac Trzech K r z y ż y i p o b l i s k ą część Alej Ujazdowskich. Była to typowa u s ł u g a za p i e n i ą d z e . N i k o m u jednak nie przyszło na myśl, by p o w i a d o m i ć o t y m m i e s z k a ń c ó w pobliskich d o m ó w . M o ż e nawet u k a z a ł a się j a k a ś notatka w „ Ż y c i u Warszawy" czy „ E x p r e s s i e " , ale przecież nie wszyscy czytają d o k ł a d n i e gazety. T a k oto, gdy niczego nie p o d e j r z e w a j ą c , wyszli rano na ulicę, zobaczyli scenerię d o k ł a d n i e p r z y p o m i n a j ą c ą okres okupacji. N a o k r ą g ł y c h s ł u p a c h w i d n i a ł y takie same, j a k w ó w c z a s , afisze zawiada­ miające w d w ó c h j ę z y k a c h — p o l s k i m i niemieckim, o pole­ ceniach w ł a d z , z a k ł a d n i k a c h i w y k o n a n y c h w y r o k a c h śmie­ rci. N a r o g u Alej stał p a t r o l w niemieckim mundurze, w po­ wietrzu u n o s i ł się zapach d y m u z petard, u ż y t y c h w czasie zdjęć. K i l k a starszych kobiet, k t ó r e p a m i ę t a ł y w o j n ę , do­ z n a ł o szoku. J u ż nie tylko c h o d z i ł o o p a m i ę ć w y d a r z e ń brutalnie przypominanych, ale i o n i e p e w n o ś ć — prawda t o , czy fikcja. R z e c z y w i s t o ś ć , czy f i l m . Znajomy psychiatra ze szpitala przy u l . Sobieskiego p o w i e d z i a ł m i , że tego dnia przyjęli przeszło dwa razy więcej p a c j e n t ó w niż normalnie. N a Nowowiejskiej podobnie. Fikcja dla wielu ludzi stała się rzeczywistością. Granica uległa zatarciu. O wielu takich sytuacjach o p o w i a d a ł m i Jan R y b k o w s k i . Kręcił w Lipcach Reymontowskich Chłopów i we wsi dosko­ nale wiedziano, że to film, aktorzy... A przecież, gdy po paru latach k i l k u z nich p r z y j e c h a ł o na j a k ą ś u r o c z y s t o ś ć do wsi, przyjęto ich j a k najbardziej serio. Pytano o t o , j a k żyją, oczywiście w s k ó r z e p o w i e ś c i o w y c h postaci. K l ę k a n o przed Pieczką, całując go po r ę k a c h , a on, zupełnie cywilny, bez k o l o r a t k i — bezradnie b r o n i ł się przed oznakami szacunku, j a k i m i darzono księdza, k t ó r e g o grał w filmie. P r ó b o w a ł wyjaśniać, że jest „ t y l k o " aktorem, ale fikcja tak j u ż silnie splotła się z rzeczywistością, że nie d a ł o się jednej oddzielić od drugiej. Powiecie — głupie, wiejskie, stare baby. Ż e b y . . . sam w i d z i a ł e m w archiwach Polskiego Radia oficjalne listy od miejscowych w ł a d z , w k t ó r y c h reagowano na wydarzenia opisywane w serialach, Matysiakach, W Jezioranach. W i l ­ helm Szewczyk p o k a z a ł m i pismo z powiatowej K o m e n d y M i l i c j i , opatrzone pieczęcią, w k t ó r y m k o m u n i k o w a n o o wszczęciu śledztwa czy p o s z u k i w a ń w sprawie, poruszonej przez b o h a t e r ó w serialu, emitowanego w latach sześćdziesią­ tych przez r o z g ł o ś n i ę k a t o w i c k ą . N i e p r z e ś c i g n i o n y m , wręcz klasycznym p r z y k ł a d e m zatar­ cia granic fikcji w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy stało się, nadane k r ó t k o przed w o j n ą w Stanach Zjednoczonych, s ł u c h o w i s k o Orsona Wellesa Wojna światów. N a d ź w i ę k syren, p e ł n e g o napięcia głosu spikera, w z y w a j ą c e g o do opuszczenia miasta, n a s t ą p i ł o istotne pandemonium. T o , co m o ż l i w e , p r z y j ę t o za istniejące, rzeczywiste. G o t ó w jestem przyjąć, że wina radia była ewidentna. K t o nie usłyszał zapowiedzi s ł u c h o w i s k a , m i a ł prawo przestra­ szyć się, uwierzyć w p r a w d z i w o ś ć k o m u n i k a t ó w i r o z k a z ó w . W kinie, na t a ś m i e filmowej, b y ł y b y one odebrane j a k o fikcja. Sprawa jednak wcale nie jest taka jednoznaczna. Zdarza się, że wierzymy w c o ś , co jest w oczywisty s p o s ó b w y m y ś l o n e , przedstawione, zagrane. M o ż e nie tyle wierzy­ my, co chcemy przeżyć sytuację emocjonalnie. Chcemy z a p o m n i e ć , że to t y l k o widowisko. Nieistotne przy t y m , czy jest n i m kręcenie filmów, czy też parada w historycznych kostiumach. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy w g r ę w c h o d z ą uczucia patriotyczne, emocje wyzwolone p o d n i e t ą widowiska, ulicznego, teatralnego. W y s t ę p u j ą przy t y m r ó ż n e formy z a c h o w a ń , od u t o ż ­ samienia się z sytuacją, bohaterem, po przeżycie w y d a r z e ń , p o b u d z a j ą c y c h patriotyczne ( b ą d ź inne) reakcje: U t o ż s a m i e - I I . 3. J e r z y S k a r ż y ń s k i , s z k i c jednej z w e r s j i d e k o r a c j i 159 �nie m o ż n a oczywiście u z n a ć za zachowanie skrajne, w y n i k ł e z n a i w n o ś c i widza, jego nieobycia z k o n w e n c j ą w i d o w i s k a , ale w istocie k a ż d y z nas jest potencjalnie zdolny do takiego poddania się emocjom. Popatrzmy na zachowanie publicz­ ności w czasie w a l k bokserskich na ringu, zwłaszcza, gdy k t o ś w y r a ź n i e kibicuje jednemu z z a w o d n i k ó w . O k r z y k i , ciosy wymierzone w powietrze, u n i k i , pouczenia - tak go! sierpem! lewym! — poparte ruchem ciała, gestykulacją. P r z y p o m n i j m y sobie ostatnie mecze d r u ż y n y trenera G ó r s ­ kiego. Czy u m i e l i ś m y p o w s t r z y m a ć się o d chwil u t o ż s a m i e ­ nia z napastnikiem strzelającym d o b r a m k i przeciwnika, o d mrowienia i n a p i ę c i a mięśni, gdy to nasz bramkarz r a t o w a ł p a r a d ą d r u ż y n ę o d gola. Jeszcze w y r a ź n i e j dostrzec m o ż n a przeżycie fikcji u dzieci. O t o malec w n a p i ę c i u p r o w a d z i w y ś c i g o w y w ó z , inny r o z k ł a d a r ą c z k i , warczy — jest i p i l o ­ tem, i samolotem, szybuje w y s o k o nad miastem. Bach! Zrzuca b o m b y . Oczywiście z dzieciństwa się wyrasta, ale przecież n i e z u p e ł n i e . Pewne reakcje, siła w y o b r a ź n i pozos­ tają, nie zabite do k o ń c a „ d o r o s ł o ś c i ą " . G o m b r o w i c z u k u ł termin „ p o d s z y t y dzieckiem". A l e ż tak! jeśli nie z a t ł u k l i ś m y d o s z c z ę t n i e swej wrażliwości, w i e d z ą c co „ w y p a d a " , a czego „ n i e w y p a d a " r o b i ć , bo nie licuje to z p o w a g ą stanowiska czy wieku, jeśli odnajdujemy w sobie p a m i ę ć dziecka, świeżość d o z n a ń , b y ć m o ż e i w swoim d o ś w i a d c z e n i u widza do­ strzeżemy z a a n g a ż o w a n i e w akcję, p s y c h i k ę postaci. Zaan­ g a ż o w a n i e , k t ó r e g o s k r a j n ą f o r m ą m o ż e się s t a ć u t o ż s a m i e ­ nie. Reakcja emocjonalna bywa niekiedy zaostrzona i p o b u ­ dzona do granic histerii. Dzieje się tak, kiedy otacza nas t ł u m , kiedy nasza dyspozycja zostaje g w a ł t o w n i e p r z e k s z t a ł ­ cona w zachowanie w r ę c z ekstremalne. T ł u m m o ż e b y ć straszny, właśnie przez p o d a t n o ś ć na b o d ź c e . W s p a n i a ł y , gdy o g a r n i ę t y t y m samym uczuciem szczęścia świętuje na ulicach koniec wojny. G r o ź n y i d u m n y , gdy ż ą d a ; straszny, kiedy doprowadza do lynchu, p a r o k s y z m ó w nienawiści. W i d o w i s k o , k t ó r e o d w o ł u j e się do zbiorowej reakcji p u b l i c z n o ś c i , nabiera nieoczekiwanej siły, t o j u ż nie „ m a g ­ dalenka", p o z w a l a j ą c a p r z y w o ł a ć moje, twoje wspomnienia, ale żagiew. T ł u m żyje t ą s a m ą m y ś l ą , podniecony, g o t ó w entuzjazmem o d p o w i e d z i e ć na s ł o w a p a d a j ą c e ze sceny. Marsylianka z b u r z y ł a Bastylię. Po ostatnim spektaklu D e j m k o w s k i c h Dziadów, k t ó r y stał się widowiskiem nie t y l k o artystycznym, ale i politycznym, m ł o d z i e ż p o s z ł a demonst­ rując p o d p o m n i k Mickiewicza. P ó ź n i e j były marcowe spektakle nienawiści sztucznie podniecanej, a r a n ż o w a n e g ł u p i o (np. h a s ł o na transparencie w Sali Kongresowej, widoczne w czasie transmisji telewizyjnej „Syjoniści do Syjamu"). Jeśli p r z y p o m i n a m te fakty, to w t y m celu, by z w r ó c i ć u w a g ę na ponadczasowy mechanizm z a c h o w a ń i siłę w i d o ­ wisk, dziejących się w t ł u m i e : teatru, parad, defilad, scen k r ę c e n i a filmów. F i l m sam, c h o ć m o ż e p o b u d z a ć nastroje (np. Człowiek z marmuru) ma ograniczony p u ł a p ekscytacji w i d o w n i . Podobnie j a k świetny, celny felieton w gazecie ( „ N a s z premier — wasz prezydent"). Jednak ani film, ani felieton nie w y p r o w a d z ą nas na ulicę. O t y m z a ś , j a k d z i a ł a w i d o w i s k o teatralne ś w i a d c z y c h o ć b y opis reakcji p u b l i c z n o ś c i na premierze ś p i e w o g r y Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale. T a k pisze o t y m wydarzeniu Zbigniew Raszewski w m o n o ­ grafii B o g u s ł a w s k i e g o : „ W r e s z c i e aktorzy u m i l k l i . Z a t o na w i d o w n i r o z p ę t a ł a się burza. Fora! — k r z y c z a ł a p u b l i c z n o ś ć j e d n y m g ł o s e m klasz­ c z ą c i t u p i ą c — «cały parter, loże, galeria, paradyz h u c z a ł y 160 z o k l a s k ó w , trzęsły się o d t u p a n i a » . Wedle Trembeckiego a ż cztery razy aktorzy musieli p o w t a r z a ć finał i k ł a n i a ć się p u b l i c z n o ś c i , k t ó r a nie d o w i e r z a ł a w ł a s n e m u szczęściu. « O p e r e t k a ta — pisze K a r p i ń s k i — b y ł a p o c z ą t k i e m i r o z g r z a ł a u m y s ł y do przyszłej rewolucji, b y ł a o s n o w ą r o z m ó w p o domach i czyniono sobie nadzieje szczęścia, k t ó r e z d a w a ł a się o b e c y w a ć ta sztuka t e a t r a l n a » . " Nie trzeba z a b o r ó w , by p o d o b n ą reakcję e m o c j o n a l n ą dostrzec w bardzo niedawnej przeszłości. O t o w siedem­ dziesiątych latach k r a k o w s k a Piwnica p o d Baranami co pewien czas, przy okazji rocznic, inicjowała w i d o w i s k a uliczne. Jedno, z okazji 100-lecia śmierci Najjaśniejszego Cesarza Franciszka Józefa, m i a ł o czysto w i d o w i s k o w y cha­ rakter. Ż a r t o b l i w i e , z n u t k ą sentymentu za czasami, k t ó r e w r ó c i ć nie m o g ł y , a n g a ż o w a ł o w z a b a w ę nawet miejscowe w ł a d z e . P o d k r e ś l a m — miejscowe, krakowskie, b o w i e m w stolicy podobna impreza b y ł a b y nie do p o m y ś l e n i a . Z r e s z t ą w Poznaniu i K a t o w i c a c h t a k ż e nie. Z a p o w a ż n e t o miasta. Tymczasem K r a k ó w to i Wesele; i tradycja Zielone­ go Balonika, i Piotr Skrzynecki, m ę d r z e c - p r z e ś m i e w c a na szczególnych (bo przecież nie wariackich) papierach. P i o t r i Piwnica. T y l k o w K r a k o w i e m o ż l i w a b y ł a uroczysta parada „ k u czci", w k t ó r e j p o d w i e l k i m portretem Cesarza jechali w d o r o ż c e pierwszy sekretarz K o m i t e t u W o j e w ó d z k i e g o P Z P R J ó z e f Klasa oraz prezydent miasta. Z a n i m i w d o r o ż ­ kach muzycy F i l h a r m o n i i grali h y m n a u s t r o - w ę g i e r s k i , ze wzruszeniem przyjęty przez; starszych k r a k o w i a n . ( N b . K l a s ę p r ę d k o w y s ł a n o na p l a c ó w k ę , daleko, d o M e k s y k u ) . I n n a impreza Piwnicy t a k ż e m i a ł a w zamierzeniu zabawo­ w y charakter. W j a z d księcia Józefa Poniatowskiego d o K r a k o w a p o w i n i e n był b u d z i ć ż y w ą reakcję w i d z ó w , barw­ nością, sięgnięciem do historii, nutą patriotyczn o - s e n t y m e n t a l n ą , a t a k ż e u d z i a ł e m w imprezie Daniela Olbrychskiego, k t ó r y na k o n i u wspaniale w y g l ą d a ł j a k o książę Józef. Tymczasem reakcja w i d z ó w przeszła wszelkie oczekiwania. P o d k o p y t a r u m a k a kobiety rzucały kwiaty, kupione przecież za w ł a s n e p i e n i ą d z e , łzy mieszały się z u ś m i e c h a m i . Olbrychski — j a k potem m ó w i ł — p o c z u ł , że t o c o ś więcej niż gra, odtwarzanie jakiejś postaci. Stał się t y m ludziom potrzebny j a k o katalizator narodowych p r a g n i e ń . W i ę c i o n się wzruszył, zaskoczony entuzjazmem t ł u m u . C o na to w p ł y n ę ł o ? C o s p r a w i ł o , że w i t a n o go n a p r a w d ę j a k księcia Józefa. O d p o w i e d ź nie jest trudna. W y g l ą d a ł świet­ nie, uroczy, d u m n y i zarazem bliski, nasz. A co ważniejsze, w tych latach szarych, nie z a b o r ó w przecież, ale t ł u m i ą c y c h tradycje patriotyczne — u ł a ń s k i e czaka, konie, m u n d u r y d a w a ł y upust t ł u m i o n y m emocjom, s t a w a ł y się znakami p o l s k o ś c i , prawdziwej w o l n o ś c i . A książę J ó z e f j a k się o k a z a ł o , b u d z i ł większe sympatie, niż m o ż n a b y ł o sądzić. Dzielny, niepokorny, dobry i d o b i t k i i do w y p i t k i , uwodzi­ ciel kobiet — a przy t y m , j a k legenda k a ż e — n i e z ł o m n y o b r o ń c a h o n o r u polskiego ż o ł n i e r z a , g o t ó w w jego imię z g i n ą ć w nurtach Elstery. Jak silne są w pewnych sytuacjach reakcje w i d z ó w prze­ k o n a ł e m się o t y m w Warszawie, w czasie k r ę c e n i a filmu Kawalerowicza Śmierć Prezydenta. J e c h a ł e m autobusem na plac K r a s i ń s k i c h . Nagle — na K r a k o w s k i m P r z e d m i e ś c i u — widoczne poruszenie, patrzcie! patrzcie! Ludzie przylgnęli do szyb. N a latarniach w i d n i a ł y u k o ś n i e b i e g n ą c e o d d o ł u do g ó r y b i a ł o - a m a r a n t o w e szarfy. U g ó r y wieńczyły je czarne, ż a ł o b n e k o k a r d y . W y s i a d ł e m , a wraz ze m n ą wielu p a s a ż e ­ r ó w . U l i c a też w y d a ł a m i się j a k b y inna, o d M i o d o w e j wjeżdżał o d d z i a ł kawalerii. Nasi! nasi! - w o ł a n o . Niesamo­ wite w r a ż e n i e , ci ludzie nigdy nie widzieli przedwojennych �u ł a n ó w , do tego j a d ą c y mieli m u n d u r y z p o c z ą t k u lat dwudziestych, k t ó r y c h i j a j u ż nie z n a ł e m , a przecież lance z p r o p o r c z y k a m i b i a ł o - c z e r w o n y m i , wypustki na k o ł n i e r z u m u n d u r ó w , czapki — wszystko to z d a ł o się j a k b y odzyskane, nasze, bez w ą t p i e n i a nasze, przedpeerelowskie. G ł u p i , wzru­ szyłem się. Ż e b y m t y l k o ja! Z a s z e d ł e m do pobliskiego b u d y n k u , w Centralnej Poradni Amatorskiego R u c h u A r t y s ­ tycznego podniecenie. Koledzy śpiewali legionowe piosenki. Z d z i w i ł e m się, przecież mieli nie więcej niż d w a d z i e ś c i a k i l k a lat. Z n a l i . P a m i ę t a l i . J e d n ą po drugiej, wzruszenie. Czym? Polskie Wojsko! — wszędzie to m ó w i o n o . T r w a ł o tak przez trzy, a m o ż e i cztery d n i . W ł a ś n i e wtedy, w dzień k r ę c e n i a pogrzebu zamordowanego Prezydenta, siedziałem pisząc c o ś w k a w i a r n i „ U j a z d o w s k i e j " , blisko placu Trzech K r z y ż y . D o c h o d z i ł a jedenasta, gdy z oddali usłyszałem Marsz żałob­ ny Chopina, grany przez d ę t ą o r k i e s t r ę . Natychmiast p o m y ś ­ lałem — pogrzeb Narutowicza. M u s z ę d o d a ć , że m o r d p o p e ł n i o n y na n i m s t a n o w i ł najsilniejszy szok w latach mej m ł o d o ś c i . N i e znano przecież telewizji, k t ó r a przyzwyczaja znosić spokojnie o k r u c i e ń s t w a . M ó j świat w y d a w a ł się d o t ą d idylliczny — i nagle ta straszna zbrodnia. W s t r z ą s n ę ł a m n ą , z o s t a w i ł a ślad po dzień dzisiejszy. Nie n a m y ś l a ł e m się ani c h w i l i , w y b i e g ł e m na ulicę. Z dala w i d n i a ł o czoło ż a ł o b n e g o pochodu, szybko d o g o n i ł e m go, o k r ą ż a j ą c Wiejską, tak by znaleźć się na jego tyle, w ś r ó d tysięcy u c z e s t n i k ó w . Szedłem g ł ę b o k o przejęty. Ból kiedyś doznany wrócił chyba jeszcze bardziej d o t k l i w y , wzmoc­ niony scenerią, ż a ł o b n y m t ł u m e m , w i d o k i e m t r u m n y wiezio­ nej na lawecie, a zwłaszcza przejmującymi d ź w i ę k a m i mar­ sza. Szedłem, o d d a j ą c h o ł d N a r u t o w i c z o w i , przecież wie­ d z ą c , że to wszystko udawane, na niby, do filmu, ale wzruszony i przejęty n a p r a w d ę . Jestem p r z e ś w i a d c z o n y , że tak samo, wcale nie silniej, r e a g o w a ł b y m na rzeczywisty pogrzeb. M a m y w t y m przypadku do czynienia j a k b y z d r u g ą , nie z a p r o g r a m o w a n ą rolą filmu. Oczywiście takie wzruszenia j a k przy Śmierci Prezydenta nie są j u ż prawdopodobne, c h o ć życie m o ż e niespodzianie p r z y d a ć a k t u a l n o ś c i k r ę c o n y m ujęciom, m i m o t o sama scenografia filmu b y w a niekiedy warta specjalnego wyeksponowania. N i c z y m Disneyland. Z r o z m y s ł e m p o w o ł u j ę się na ten kiczowaty cud X X wieku. W Disneylandach (jest ich j u ż k i l k a ) widz o g l ą d a sztucznie odtworzone (i po części zmistyfikowane) miasta, miasteczka i osady Dzkiego Zachodu, dziwy przyrody, kaskady, prerie i puszcze nieprzebyte. Są to t r ó j w y m i a r o w e scenografie, t r ó j w y m i a r o w e w t y m sensie, że d o m w y g l ą d a j a k d o m , i nawet jeśli nie stoi na solidnym fundamencie, to w i d a ć przez okna, że w ś r o d k u m a ściany, pokoje, a w nich meble, firanki, ż y r a n d o l e . Disneyland jest z tej samej rodziny co Barbie. Płaci się za z ł u d z e n i a , iluzję, o k t ó r e j wiemy, że n i ą jest. Inaczej s t a r c z y ł o b y obejrzeć kilkanaście filmów d o k u ­ mentalnych, w y p o ż y c z e n i e ich w y n i o s ł o b y nawet taniej, niż bilet do disneyowskiego p a ń s t w a . Dekoracje do filmów zawsze b u d z i ł y moje zainteresowa­ nie. I podziw. Przecież z d a w a ł e m sobie s p r a w ę z tego, że są z d y k t y , że to udawane, ż a d e n k a m i e ń — a nie u m i a ł e m się p o w s t r z y m a ć od s t u k n i ę c i a w niego palcem. Święty Tomasz, niedowiarek, siedzi pewnie w wielu z nas. Ż a l m i zawsze, gdy się dekoracje rozbiera, w o l a ł b y m by zostały tak d ł u g o , j a k m o ż n a . J a k a ś karczma przy u l . Grodzkiej w Lublinie, stylowe domy na warszawskiej S t a r ó w c e , k o ł o placu Z a ­ mkowego. Skoro i tak cała S t a r ó w k a niewiele ma w s p ó l n e g o z zabytkiem, w d o s ł o w n y m znaczeniu tego pojęcia, czemu nie dodano tego pysznego d o m k u — ż a ł o w a ł e m . W i e m , b y ł niezgodny z przekazem Canaletta, nietrwały, ale przecież b u d z i ł powszechne zainteresowanie. Nie tak dawno temu zburzono dekoracje l o n d y ń s k i e j Baker Street, sąsiadujące z b u d y n k i e m T V na Woronicza. P o w s t a ł y za c z a s ó w S z c z e p a ń s k i e g o , k t ó r e g o z sentymentem w s p o m i n a j ą w telewizji, zburzono zaś je za Drawicza. S ą d z ę , że tysiące w a r s z a w i a k ó w c h c i a ł o b y je obejrzeć, nawet p ł a c ą c za bilet w s t ę p u . Oczywiście, dekoracje t y m się r ó ż n i ą od Disneylandu, że są martwe, bez ludzi, p r z e b i e r a ń c ó w , sztucznych I n d i a n czy k o w b o j ó w , ale m i m o wszystko działają na w y o b r a ź n i ę . Przepraszam za nietaktowny p r z y k ł a d , ale nasuwa m i się obraz M a j d a n k a . P a m i ę t a m o b ó z rzeczywisty, b y ł e m t a m d o s ł o w n i e w p ó ł godziny po wyzwoleniu go przez wojsko, dziś jest to scenografia, nawet deski, belki, drzwi i prycze trzeba b y ł o po t y l u latach w y m i e n i ć . Jest to więc j u ż nie dokument, lecz pewnego rodzaju p o m n i k . Scenografia t a k ż e wtedy wchodzi w k o n t a k t z rzeczywis­ tością, gdy filmowcy a d a p t u j ą do swych potrzeb zabytkowe obiekty, a nawet w swoisty, zupełnie szczególny s p o s ó b p o d e j m u j ą się „ p r a c konserwatorskich". K a ż d y m o ż e zoba­ czyć efekt takiego współżycia filmu z zabytkiem w sali balowej z a m k u w K s i ą ż u . B u d o w l a eklektyczna, ale wspa­ niała, bajecznie usytuowana, t u ż pod W a ł b r z y c h e m . Szabrowano j ą wiele razy. Najpierw żołnierze A r m i i Czerwonej wywieźli, co uznali za cenne, później nasi, a jednak z o s t a ł y rzeźby, sztukaterie, nawet gdzieniegdzie posadzki. O t ó ż w sali balowej postanowiono kręcić, j u ż nie p o m n ę , Trędo­ watą czy Hrabinę Cosel. Szybko doprowadzono w n ę t r z e do takiego stanu, że m o g ł o u c h o d z i ć za autentyczne. Oczywiście t y l k o na filmie, b o w i e m ze w z g l ę d u na koszty i p e ł n ą d e z y n w o l t u r ę kierownictwa produkcji zrekonstruowano uszkodzone rzeźby... jedynie z tych p r o f i l i , k t ó r e m i a ł y b y ć widoczne w obiektywie kamery. Tandetne paski a l u m i n i u m zastąpiły inkrustacje srebrem. S ł o w e m z sali p a ł a c o w e j zrobiono zabawny p o m n i k filmowego chamstwa i niechlujst­ wa. A jednak z e t k n ą ł e m się ze z n a k o m i t y m dziełem sceno­ graficznego kunsztu, t a k i m k t ó r e w y w a r ł o na mnie wielkie w r a ż e n i e . N i e p o m y s ł e m , fantazją, u r o d ą kolorystycznej kompozycji, lecz nastrojem. P r z e ż y w a ł e m je, m a j ą c j u ż w p a m i ę c i przeżycie w y w o ł a n e w i d z i a n ą przed laty w P a r y ż u w y s t a w ą Kienholza, jednego z najciekawszych t w ó r c ó w w s p ó ł c z e s n y c h . T e ż znalazły się t a m sceny o d w o ł u j ą c e się do nastroju, w y o b r a ź n i . Salon, z k t ó r e g o w y p a r o w a ł o życie i zostały t y l k o meble, firany, a w w i k t o r i a ń s k i m fotelu zetlałe szczątki starej kobiety owiniętej c z y m ś , co niegdyś b y ł o k o r o n k ą . P a n o w a ł n a s t r ó j śmierci, wręcz intensywnie c z u ł o się czas miniony, j a k w n i e k t ó r y c h scenach z filmów Bunuela. Szczególnie p o r u s z y ł mnie Bar. W c h o d z i ł o się do niego po stopniach, w e w n ą t r z lśniły p r z y ć m i o n e d y m e m papiero­ sowym szyldy, reklamy, akcesoria typowe dla tego rodzaju l o k a l i . Z a w i e l k i m kontuarem, po prawej stronie, w i d n i a ł y p ó ł k i z butelkami w i n , w ó d e k i k o n i a k ó w na ladzie, j a k b y dopiero postawiony, kufel piwa, o p a d a ł a z niego piana, t w o r z ą c d o k o ł a m o k r ą p l a m ę . Czas s t a n ą ł . D o s ł o w n i e . W s k a z ó w k i zegara z a m a r ł y w p ó ł drogi m i ę d z y j e d n ą a d r u g ą s e k u n d ą . Ludzie, tłoczący się w lokalu i przy b a r k u znieru­ chomieli, j a k b y p o r a ż e n i , zastygli w u ł a m k u sekundy. O b o k mnie żarzył się papieros w d ł o n i m ę ż c z y z n y . A l e i o n stał bez ruchu. Nagle, w t y m m a r t w y m t ł u m i e , k t o ś się p o r u s z y ł . D o p i e r o to b y ł o niesamowite. Jakby w muzeum figru woskowych Churchill w y c i ą g n ą ł do ciebie r ę k ę . A l e t a m figury k o m p o n o w a ł y się w żywe obrazy, natomiast w Barze 161 �d o m i n o w a ł n a s t r ó j . Widzowie, tacy j a k j a , poruszali się w ś r ó d m a n e k i n ó w , do z ł u d z e n i a n a ś l a d u j ą c y c h ludzi. Par­ don! p r z e p r a s z a ł e m , p o t r ą c i w s z y k o g o ś . Ż y w e g o ? M a n e k i n a z tego theatrum? Wszystko s u g e r o w a ł o , iż przed chwilą w u ł a m k u sekundy stało się c o ś strasznego i życie wyparowa­ ło, tak szybko, iż nawet ziemskie p o w ł o k i ludzi nie zdążyły o s u n ą ć się na p o d ł o g ę . Lada chwila to, co jeszcze z o s t a ł o , m o g ł o się w p o p i ó ł zamienić. J u ż k ą t e m oka d o s t r z e g ł e m j a k przyprusza część cyferblatu, blat stolika. T r u d n o b y ł o o p r z e ć się nastrojowi, j a k i w y w o ł y w a ł ten przekaz artysty. Memento mori, z d a w a ł się m ó w i ć , a dodam, że d z i a ł o się to w latach, kiedy prasa d u ż o pisała o zaletach wodorowej bomby, k t ó r a zabija „ t y l k o " żywe istoty, p o z o s t a w i a j ą c dobytek material­ ny nietknięty. Szykujący w o j n ę , najgłośniej przeciw niej w y s t ę p o w a l i . A l e to tylko p o t ę g o w a ł o , zwłaszcza na Za­ chodzie, ś w i a d o m o ś ć niebezpieczeństwa. N a s t r ó j , klimat życia, k t ó r e w y p a r o w a ł o o d n a l a z ł e m też w dekoracji zbudowanej do filmu Wojciecha J. Hasa Sanato­ rium Pod Klepsydrą. Z o b a c z y ł e m j ą p r z y p a d k o w o , dzień przed r o z b i ó r k ą , i to dzięki kategorycznemu poleceniu Andrzeja Majewskiego. Z a ł a t w i a ł e m j a k i e ś sprawy w K r a k o w i e i przed p o w r o t e m do Warszawy z a s z e d ł e m do niego. Czy widziałeś dekoracje? - z a p y t a ł . N i e . T o musisz je z o b a c z y ć . K i e d y w s p a n i a ł y , m ą d r y artysta tak m ó w i , trzeba m u wierzyć. O d ł o ż y ł e m wyjazd, z ł a p a ł e m t a k s ó w k ę , p o j e c h a ł e m nawet niedaleko, t u ż za miasto, gdzie w szczerym p o l u w i d n i a ł a sylweta miasteczka, rysująca się ostro na tle nieba. Szedłem kilkaset m e t r ó w po wertepach, za m n ą t a k s ó w k a r z , k t ó r y zain­ trygowany scenerią, t a k ż e chciał j ą obejrzeć z bliska. D e k o ­ racja była, j a k na nasze w a r u n k i , i m p o n u j ą c a . Z b u d o w a n o miasto, ściślej rynek i przylegające do niego pierzeje. Stary, taki niby przedwojenny D r o h o b y c z . M o ż e t y l k o bardziej intensywny niż na zdjęciach z a p a m i ę t a n y c h przeze mnie. Oczywiście d o m y m i a ł y „ p r a w d z i w e " tylko fasady, z tyłu p o d p i e r a ł a je misterna siatka r u s z t o w a ń . Jednak, gdy wesz­ liśmy na rynek i otoczyły nas kramy, do z ł u d z e n i a imitujące rzeczywiste, o g a r n ę ł o nas dziwne uczucie. T o tak, j a k znaleźć się nagle w u m a r ł y m mieście, dopiero co opuszczonym przez m i e s z k a ń c ó w . P r z e r a ż a ł a cisza, z a b r a k ł o ludzi, p s ó w , k o t ó w , w r ó b l i czy gołębi. T y l k o na b r u k u w i d n i a ł y ślady k o ń s k i c h e k s k r e m e n t ó w , słomy, szmat, życia nagle przerwanego. C h o d z i ł e m o s t r o ż n i e , j a k po cmentarzu. U d e r z y ł a mnie w i e r n o ś ć , w k a ż d y m szczególe. Rynek z o s t a ł w całości zrekonstruowany, m i m o iż kamera nie wszystko m o g ł a u c h w y c i ć . O d n i o s ł e m w r a ż e n i e , że artysta, k t ó r y stworzył tę 162 m a k i e t ę , sam uległ sugestii tworzonego przez siebie dzieła. T o był w swej istocie p o m n i k . I o n , sądzę, o t y m wiedział. W kramach jeszcze tkwiły przybite do ścianek wywieszki, u szewca d o s t r z e g ł e m a u t e n t y c z n ą b l a s z a n ą p o d k ó w k ę z re­ k l a m ą pasty D o b r o l i n , z g ł ó w k ą k o z i o ł k a w kole. S t u k n ą ł e m pięścią w z m u r s z a ł y m u r d o m u , aby s p r a w d z i ć , czy na pewno jest to tylko makieta, c h o c i a ż doskonale to przecież wiedzia­ łem. W r a c a l i ś m y milcząc. Ja — sentymentalny inteligent, to z r o z u m i a ł e , ale t a k s ó w k a r z ? Był n o r m a l n y m , t r z e ź w y m człowiekiem, a przecież i o n p o d d a ł się nastrojowi. M i m o w o l i p o m y ś l a ł e m o K i e n h o l z u , o r ó ż n i c y j a k a dzieli u o g ó l ­ nienie od k o n k r e t u . K i e n h o l z ujął istotę rzeczy, n a d a ł f o r m ę zjawisku, wpisując je w k r ą g d o ś w i a d c z e ń artystycznych k o ń c a lat sześćdziesiątych, natomiast efekt dekoracji — r y n ­ k u w D r o h o b y c z u — p o g ł ę b i o n y z o s t a ł w naszym przeżyciu podtekstem, j a k i m b y ł a z a g ł a d a m i l i o n ó w Ż y d ó w , t r a g e d i ą Holocaustu. T a k to, w s p o s ó b nie zamierzony przez i n s c e n i z a t o r ó w , dekoracja u z y s k a ł a samoistne życie, dzieło ( o b o j ę t n e j a k je nazwiemy, rzemieślnicze czy artystyczne) zyskało kontekst, k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy z a w a ż y ł na sposobie jego przeżycia. T u , w Polsce, przez ludzi dla k t ó r y c h wojna, okupacja, obozy, krematoria, getto były jeszcze d o ś w i a d ­ czeniem pokolenia. P ó ź n i e j , gdy o g l ą d a ł e m w kinie Sanatorium Pod Klepsydrą, czas, z d a w a ł o się, z o s t a ł o d w r ó c o n y . Po śmierci w r a c a ł o życie, rynek tętnił gwarem, kłębiły się na n i m setki postaci, c h ł o p i , ale przede wszystkim Ż y d z i , biedota, chasydzi w lisiurkach na głowie, handlarze i k u p u j ą c y . A j a o g l ą d a j ą film, m i a ł e m w oczach pusty, m a r t w y rynek. A p o k a l i p s ę , k t ó r a , j a k wykazuje d o ś w i a d c z e n i e naszego czasu, nie jest gromem z nieba, lecz p r z e r a ż a j ą c ą rzeczywistością, d o ś w i a d c z a j ą c ą kraje, narody, p o s z c z e g ó l n y c h ludzi. O p o w i a d a ł e m potem o w r a ż e n i u , jakie w y w o ł y w a ł a deko­ racja do filmu Hasa, i m o i znajomi w y r a ż a l i żal, że nie m o g ą jej z o b a c z y ć . M y ś l ę więc, że skoro istnieją i p r o s p e r u j ą Disneylandy, m o ż n a by t a k ż e z tej perspektywy spojrzeć na dekoracje do filmów. Oczywiście n i e k t ó r y c h . Dostrzec w nich a t r a k c j ę , z d o l n ą nie tylko z a i n t e r e s o w a ć w g l ą d e m w kulisy, ale i przynieść doznania emocjonalne. T a k m o g ł o i p o w i n n o się b y ł o stać z m a k i e t ą Drohobycza, z a b r a k ł o jed­ nak w y o b r a ź n i , żyłki handlowej, a sądzę, że i n i k o m u z ó w ­ czesnych d y r y g e n t ó w życia kulturalnego nie zależało na t y m , by w s k r z e s z a ć emocje niezgodne z linią p o l i t y c z n ą w ł a d z y . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34232b383d0c98ca71f84469d5bebbf7.pdf 63005e6ef231547322b4a80432923cbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2432 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2258 Title A name given to the resource Przeżycie obrzędu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.72-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przeżywanie obrzędu Wanda Drabik Uczucia towarzyszące obrzędom są w etnograficznych opracowaniach traktowane marginalnie. Pomijają je kwes­ tionariusze, a jeśli nawet odnotowują, opatrzone są pełnym dystansu komentarzem. Do wyjątków należy tekst Jana Dormana', w którym obserwacje, zapiski rozmów, stapiają się z osobistymi odczuciami autora. Na taką poetycką wizję mógł sobie pozwolić artysta. Etnograf, choć poruszony i przeczuwa­ jący, że wizja taka trafniej oddaje sens obrzędu, niż drobiaz­ gowe wyliczanie elementów, szukanie mitologicznych czy pragmatycznych uzasadnień, cofnie się przed nią wstydliwie. W przeświadczeniu, że tego się nie da udowodnić, zignoruje zwierzenia swoich rozmówców, nie dopuści by w nim samym wywołały żywszy rezonans. To mój przypadek. Od lat zajmuję się obrzędami i nieraz byłam świadkiem wzruszeń, które pośpiesznie przerywałam, wracając „do rzeczy". Dopiero ostatnio, podczas zaawansowanych już badań na Podlasiu, od czasu do czasu rezygnowałam z planowego prowadzenia wywiadu, nie skracałam ani nie porządkowałam wypowiedzi. Rozmowa przebiegała wtedy inaczej, ale bynajmniej nie była chaotyczna. Informatorzy obszernie mówili o uczuciach po­ przedzających obrzęd, powstających w trakcie i po jego dopełnieniu. Co więcej, wprowadzenie w nastrój, wywołanie odpowiednich dla rytuału reakcji emocjonalnych (śmiechu, płaczu, strachu czy wstydu) uważali za „obowiązkowe", czyli znaczące i warunkujące powodzenie. W obrzędowym kontekście indywidualne przeżycia wyraża­ no w przyjęty dla danej społeczności sposób, zależnie od płci, wieku, stanu, a także odgrywanej w rytuale roli. Pod­ dawano je etycznym i estetycznym ocenom. Należało je oka­ zywać „ładnie", co nie wszędzie znaczyło to samo. We wsiach szlacheckich ceni się powściągliwość, nawet na pogrzebie nie wypada głośno płakać, wszelka ostentacja jest „chamska" lub, co gorsza, „pogańska". We wsiach chłopskich „ładnie" równa się „szczerze", a więc wyraziście, choć i tam przesada jest źle widziana. Bariery spontaniczności stawia nie tylko obyczaj, ale obrzędowe zakazy i nakazy. To one przypominały komu, gdzie, kiedy i co przystoi, pod groźbą nadprzyrodzonych sankcji. Niektóre obowiązywały lokalnie, np. młoda para w okolicy Radzynia nie śmieje się na weselu, żeby nie mieć „głupich dzieci". Inne były szeroko rozpowszechnione, jak ten zabraniający matce płakać po zmarłym dziecku, by nie utrudnić mu drogi do nieba. Nie należało też przedłużać żalu po innych zmarłych, bo nieboszczyk mógł się przyśnić lub przywidzieć z wiadrami pełnymi łez, które dźwiga, by je wylać w Zaduszki. Jednak okresy żałobnego wspominania różnią się znacznie w blisko nawet położonych wsiach: „Tu po pogrzebie i dzień po pogrzebie, i 8 dnia, ale gdzie indziej to na 7 dzień albo na 9, albo na 14 i na 30 dzień" (Suchodolina k. Sokółki). W tych dniach pozwalano jeszcze płakać, ale tylko kobietom, rodzina zaś nie pracowała w polu, bo „robota się psuła". Złych skutków spodziewano się dopiero po świadomym naruszeniu zakazu. Jeśli uczestnik nie odczuwał tego, czego oczekiwano, bywało że posuwał się do symulacji. Liczył się przy tym nie tyle z opinią współmieszkańców, co z karą sił nadprzyrodzonych. Panna Młoda, która nie zapłakała przy powtarzających się kilka­ krotnie na weselu pożegnaniach - „potem będzie płakać". Skoro nie rozrzewniły jej smętne śpiewy, używała cebuli. Jest nawet przyśpiewka: 72 Daj ty mołoduczy, cybuli w oczy, Kab zapłakała do swykruchy iduczy (Wyryki P o ł ó d k. W ł o d a w y ) Płakać powinna też matka młodej, ale innym uczestnikom, zwłaszcza świekrze, płaczu zabraniano - bo „sprowadzi co złego". Przeciwnie, wypadało się wiele śmiać, a koniecznie w kulminacyjnych momentach wesela (po powrocie ze ślubu, przy oczepinach, pokładzinach), żeby młodzi mieli „lekkie i wesołe" życie. „Kiedyś śmiechem, żartami i głupstwo za­ śpiewali, i płakali (...) a teraz, to ni w pięć ni w dziewięć" (Siedliszcze k. Włodawy). Na zachowanie i wyraz twarzy młodej pary zwracano baczną uwagę przy swatach i podczas wesela, wróżąc stąd o przyszłym pożyciu. Sądzono więc, że gdyby dziewczyna nie okazywała zawstydzenia, nie broniła się przed frywolnymi zaczepkami, nie bała się, kiedy ją straszono - nie będzie „dobrą żoną" albo „ona będzie panować" (nad mężem). Z kolei kawaler miał być śmiały i z poczuciem humoru. Od zdolności rozbawiania ludzi, umiejętności im­ prowizacji, zależało powierzenie mu roli starszego drużby albo np. „Dziada", „Żyda" czy „Cygana". Zmarłego trzeba było opłakać, inaczej „chodził po śmierci", a nawet wyrządzał szkody. Do rodziny należało „użalić się" nad zmarłym, ale nierzadko wspomagały ją w tym doświad­ czone kobiety, po które specjalnie posyłano. We wsiach prawosławnych, prawie każda starsza kobieta umie zwracać się do zmarłego oraz pobudzić do płaczu jego krewnych. Toteż często proszono je, by przyszły „płakać" w katolickim domu. U katolików takie specjalistki zdarzają się sporadycznie. O skuteczności ich praktyk przekonałam się osobiście, gdy jedna z nich zechciała je przy mnie odtworzyć. Wpierw jednak spytała o bliskich mi zmarłych, wspomniała swoich, wzdycha­ jąc i cieniutko zawodząc. Dalej, zawodzenie przeszło w płacz, w który wplatała zdania wypowiadane w moim imieniu. Niestety, niczego nie zapisałam, bo już płakałam wraz z nią. Wyraźnie ją to ucieszyło, pogłaskała mnie po ręce, uśmiech­ nęła się i wróciła do rozmowy (Nowodziel k. Kuźnicy Biało­ stockiej). Od niej i od innych kobiet wiem, że żal się najpierw potęguje, przywołując dobrodziejstwa zmarłego, nieodwracal­ ność jego odejścia, obraz osamotnienia, żeby gdy już smutek osiągnie kulminacyjny poziom, stopniowo go łagodzić opisem raju i nadzieją ponownego tam spotkania. Podobny schemat powtarzają pieśni religijne, a raczej pełny ich zestaw, śpiewane przy tej okazji. Od Już idę do grobu ciemnego, smutnego... po Jezu w Ogrójcu mdlejący... lub temu podobne. W Mińsku, dzięki uprzejmości tamtejszych folk­ lorystów, słuchałam taśmy z nagraniem pogrzebu, podczas którego matka opłakuje córkę. Uderzyła mnie niezwykła uroda tego lamentu; melodyjny płacz, poetyckie metafory. Doprawdy, trudno przecenić możliwość wyrażania bólu w tak pięknej formie. Moja podlaska rozmówczyni pokazała mi jeszcze, jak postępuje się w przypadku zesztywnienia zwłok, zanim je przyodziano do trumny. „Przeszłego roku człowiek zmarł i dowiedzieli się o tym na drugi dzień i był cały sztywny. Była to osoba dla niej obca, ale zwracała się doń jak do krewnego, łagodnym i proszącym głosem: «Och Boże. ach bratoczek ty mój, ja ciebie wyprawlu w daleku drogu. A Stasieńku, ja ciebie na wieczność odzieju (...) » Ta stał jak żywy, zmiękł i popuściło go". Wielokrotnie, od naocznych świad­ ków, słyszałam potwierdzenie efektów takiego działaniaSmutek i powaga obowiązuje do końca pogrzebu, ale już na �żałobnym „obiedzie" wspomina się wesołe momenty z życia nieboszczyka, dopuszczalne są żarty, a nie brak ich podczas późniejszych „wspominek". Przy chrzcie albo po powrocie ze chrztu, zapłakać i to głośno, powinno dziecko. Jeśli tego nie zrobiło, pomagano mu klapsem - „żeby było mocne" lub „żeby odgoniło złego". Przewlekły płacz był jednak niepomyślną wróżbą, toteż dziec­ ko jak najszybciej uciszano. Od pozostałych uczestników oczekiwano wesołości i śmiechu, wzbudzanego dowcipnymi przyśpiewkami i „zbytkami" robionymi zwłaszcza kumom. W obrzędach dorocznych śmiech przeważnie bywał dopeł­ niany strachem, czasem bólem lub inną przykrością, co manifestowano krzykiem i piskami, byle nie płaczem, który nie był dobrze widziany. Postraszyć można było każdego, ale dzieci i panny „obowiązkowo", co im ponoć wychodziło „na zdrowie" i wpływało na posłuszeństwo. Straszyli je wszyscy przebierańcy, „ale nie za bardzo, bo człowiek ma pojęcie, żeby życia nie pozbyć" (Tuczna k. Białej). Dzieci, zanim „Mikołaj" dał im podarki, były przez niego straszone, niekiedy i bite. W Niedzielę Palmową dzieci bito wierzbowymi gałązkami, ale było i tak, że to dzieci biły dorosłych, czy też kawalerowie panny, rzadziej nawzajem. Bito mocno, aż do zranienia, a koniecznie do krzyku, i to również „na zdrowie". Jednocześ­ nie nadmierną strachliwość uważano za niepożądaną. Lęk­ liwych ludzi nakłaniano do nocnego czuwania przy zmarłym, żeby potem „nie bał się niczego". Dzieciom, po poświęceniu gromnicy, opalano z czterech stron włosy, co chroniło od pioruna, ale też od lęku przed nim. Okadzano je wianuszkami święconymi w oktawę Bożego Ciała lub w dniu św. Jana - „od przelęku". Robiły to profilaktycznie matki, gdy jednak wcześ­ niej stwierdziły niepokojące objawy: „Jak dziecko chude, marudzi, nie wie czego chce, to on przelęknięty", wtedy „Woła się kobietę, co nie kwitnie, przekwitła. Jak jest w ciąży, to nie może być w ciąży, bo (jej) dziecko umrze". Ta kobieta wybierała z wianeczków zioła, również zwane przelękiem - „Biały przelęk, to dla dziewczynków; czerwony przelęk, to dla chłopców" i kruszyła na rozżarzone na patelni węgielki. Wylewała na wodę wosk, a to, co się ulało, wyobrażało powód przelęku i również było kruszone na ogień. Trzymając oburącz patelnię, obchodziła stojące na środku izby dziecko „trzy razy ze słonkiem". Wszyscy przy tym obecni trwali w milczeniu i bezruchu. Potem dziecko ściskali i było uzdrowione (Chrobo­ ty k. Knyszyna). Na całym Podlasiu zapewniano mnie o nieza­ wodnym działaniu podobnych zabiegów, stosowanych czasem i u dorosłych, gdy inne formy leczenia zawiodły. Nastrój obrzędu starano się zestroić z porą roku, którą odbierano jako „wesołą" czy „smutną", „lekką" czy „ciężką". Czas „wesoły" przychodził wiosną, choć lokalnie już w Nowy Rok lub jeszcze wcześniej - od Bożego Narodzenia. Z jego nastaniem wszyscy powinni się bawić i cieszyć, toteż „obowiąz­ kowo" urządzano wtedy wspólne uczty i zabawy (czasem osobno dla młodzieży, osobno dla kobiet i mężczyzn) a to na dobre plony i żeby „sporzyła robota" w polu. „Na zagowia, trzeba było dobrze popić, dobrze zjeść, to z panienkom się pokochać, to mówią - dobrze zagowiał" (Klewianka k. Moniek). W Boże Narodzenie albo w Nowy Rok, zapusty czy Wielkanoc, zgodnie z miejscowym terminarzem, obchodziły wieś grupy młodzieży męskiej lub żeńskiej, ze śpiewem i życze­ niami, ze scenami odgrywanymi przez przebierańców, a zanim Weszły w dom pytały, пр.: 2 3 Panie gospodarzu, pani gospodyni, Pozwólcie swój dom poweselić, Boskim słowem pocieszyć, Aby dom był wesoły. Czy weselić, czy nie? ( K a l i n ó w k a k. Moniek) Inne grupy, wtedy lub w odrębnym terminie, wpadały do domów nie czekając na pozwolenie. Atakowały domowników, kradły, robiły nieporządek, wyprawiały „psoty", „zbytki", co również kwitowano śmiechem, a dotkliwe nawet szkody nie budziły gniewu ani obrazy. W Wielkim Poście i w Adwencie ze względów religijnych zachowywano powagę, ale i w tych okresach były okazje do „stypy" (stypa, stypny - znaczy na Podlasiu: dowcipny, żatobliwy, śmieszny) w trakcie rytuałów spełnianych na pólpoście, w Niedzielę Palmową, w Wielkim Tygodniu, czy podczas adwentowych prządek. To także wiązano z urodzajem i pomyślnym kojarzeniem małżeństw. Radość, od niepamiętnych czasów (o czym świadczą naj­ starsze źródła historyczne) była wpisana w obrzędy, a nie, jak się obecnie przypuszcza, pojawiła się wraz ze zmianą ich funkcji sakralnych na „zabawowe". Była i pozostała w sferze sacrum. Wszak „weseliło się" słońce na Zwiastowanie, Wiel­ kanoc lub św. Jana i chodzono o wschodzie oglądać, jak „igra" czy „skacze". „Na św. Jana igra na różne kolory, jak tęcza" (Kożuchów k. Sokołowa) albo „...tańcuje nad zachodem, tańcuje ślicznie, chodzi jak przepiórka" (Jedlanka k. Łukowa). „Wesołe i pachniące" były zielone pola, które obchodzono na św. Jerzego lub św. Trójcę albo w innym wiosenno-letnim terminie. „Radowały się" przylatujące ptaki, a „smutno" odlatywały jesienią. „Wesoły" jest „majowy deszczyk", a w lis­ topadzie „deszcz smutny". Scenariusze rozpoczynania i koń­ czenia pracy z reguły zawierają postulat wesołości. Dla wielu moich rozmówców, rytualne działania jak np. przewracanie na ziemię, oblewanie wodą znienacka, obciąganie za nogi wokół ostatnich kłosów, podpalanie kądzieli przędącym, zachowały jedno tylko uzasadnienie - „dla żartów". Żarty te jednak były dość brutalne, a spowodowany nimi śmiech niekoniecznie wynikał z rozbawienia. Był raczej odreagowaniem momentu zaskoczenia, wstydu, nierzadko i bólu. „Kobieta ubiera przepiórkę, a kośnik stoi i patrzy się, a ona się boi, bo on złapie ją za nogi i obciągnie gołym tyłkiem po rżysku" (Narojki k. Siemiatycz). Można przypuszczać, że podobną funkcję - roz­ ładowania napięcia - pełniły żarty urządzane młodej parze przed pokładzinami. Strach (wstyd, ból) i następujący po nim śmiech, nieodmiennie kojarzone są z płodnością. Wskazują na to i komentarze, i przewidywane rezultaty, i czasem towarzy­ szące rytuałom teksty. Emocjonalne względy zdają się lokalnie decydować o wybo­ rze pełni wiosny na porę wesel. „Wesele przeważnie w maju najlepi, w lecie taki ten czas majowy, zieleń, to taki wesoły" (Pawły k. Bielska). Z tej wypowiedzi da się wyczytać ślad dawnego podziału roku na dwie tylko części: lato, którego początek sytuowano w maju, oraz zima zaczynająca się w listopadzie. W obu miesiącach wyróżniano daty dla speł­ niania obrzędów. Prawosławni na ogół 6-7 maja (św. Jerzego) i 8-9 listopada (św. Dymitra). Katolicy 1-15 maja (św. Zofii) lub ruchome Zielone Świątki oraz 11-25-30 listopada (św. Marcina, św. Katarzyny, św. Andrzeja). Jak każdy czas początku i te stwarzały pomyślne szanse, a zarazem ryzyko w realizacji podjętych wtedy działań. Jednak wybór tej, a nie innej pory, wiązał się z jej tylko właściwymi cechami, przynosił zróżnicowane korzyści i zagrożenia. Dla większości Podlasian, niebezpieczeństwa związane z majem przeważały nad pożyt­ kami. Toteż obrzędy spełniano częściej w intencji ochrony, niż pomnożenia plonów, dobytku i rodziny, chociaż oba motywy mogły być z sobą splecione. W maju uaktywniały się czarow­ nice i bliżej nieokreślone duchy. Niemal jak w latach Kolberga „...jest tu cały świat niewidomy, podniebny, lubiący światło dzienne, promienie słońca, czyste niebo, powietrze ciche..." . Natomiast o pospolitych wtedy rusałkach - „Rusałki na Podlasiu są dwojakiego rodzaju: jedne szkaradne stare baby, drugie młode, prześliczne dziewczęta" - zachowały się nikłe wspomnienia. Dzisiaj, do dziewczyny z rozpuszczonymi wło­ sami mówi się: „chodzisz jak rusałka", straszy się dzieci rusałką, by nie deptały zboża, przestrzega się mężczyzn przed samotnymi wędrówkami po lesie, by nie zbłądzili zwiedzeni śmiechem czy śpiewem niewidzialnych istot. W maju, gospodarze obchodzili z modlitwą i śpiewem podrosłe zboża. Dziewczęta (w okolicy Moniek, Tykocina, 4 5 73 �Sokółki) po polach „wodziły Królewnę". Pasterze pierwszy raz wyganiali bydło na pastwiska. „Cała wiosna w maju... to cała wieś goniła (bydło) i wianki ubierali" (Dołhobrody k. Włodawy). „Bydło wypędzało się 1 maja na paszę. Gos­ podarz wyganiał do bramy i palmą żegnał..." (Zahorów k. Białej). „Każdego bydlaka trzeba uderzyć, to będzie tłusty, dobrze się chował i jego piorun nie uderzy" (Klewianka k. Moniek). Na Zielone Świątki lub św. Trójcę, sporadycznie na św. Jana, przypadało „święto" albo „wesele" bydła. Pasterze maili rogi krów wiankami z lipy, brzozy, bzu (...) i przyganiali do zagród, także wtedy umajonych tymi samymi roślinami. Dostawali za to majówkę, czyli podarki lub pieniądze, zwykle przeznaczane na wieczorną zabawę. Jeszcze po I I wojnie było to szeroko praktykowane, choć w skromniejszej oprawie, niż opisane przez Glogera „...tak zwane wołowe lub końskie wesele, obrzęd około Tykocina i Bielska zachowywany (...) Wól przestraszony tern wszystkiem, więc zaledwie go do wsi przywiodą: biega, skacze i rzuca się na wszystkie strony, usiłując pozbyć się niezwykłych straszydeł, co wśród zebranej gromady wiejskiej, sprawia śmiech i wrzawę." Z rzadka słyszy się jeszcze o bocianim albo wilczym „weselu", o weselnikach zamienionych w wilki lub innych związkach wilka z weselem пр.: „Stary człowiek podsłuchał w Wigilię, jak Pan Bóg dzielił dostatki. Podzielił wszystkie zwierzęta, a na koniec przyszedł kulawy wilk, a Bóg mówi: co ty sie tak spóźnił? No, to tobie będzie ten, co tam siedzi (tu wskazał kryjówkę podsłuchujące­ go). On uciekł do wsi, ale wiosną córkę wydawał i jak ją predany przewozili, to ojciec się bojał jechać przez las. To go do kuferka wsadzili. Jadą przez las, a tu kulawa panna idzie, nie było jej gdzie zabrać, to i ją do kuferka wsadzili. Śmiechu było! Przyjeżdżają do domu, otwierają kufer, a stamtąd wilk wyskakuje" (Żurobice k. Siemiatycz). Notabene kulawość (huśtanie, zataczanie i inne przejawy zachwiania równowagi), odpowiada obrzędowej zmianie czasu, stanu, momentowi wahania pomiędzy starym a nowym. W kontekście wesela jest to bezpośrednio skojarzone z seksem. Stąd rozpowszechnione na Podlasiu rytuały po oczepinach, gdy panna młoda utyka w tańcu, drużbowie kradną jej pantofelek i oddają młodemu po złożeniu „wykupu", pojawia się kulejący przebieraniec, który straszy i napastuje, co naturalnie wywołuje śmiech. Strach i śmiech powoduje także obrzędowe huśtanie panien i kawalerów, często zakazywane z powodu licznych wypad­ ków, jako że huśtawki były wysokie i huśtano się „do nieba", czego jednak do seksu nie odnoszono, a „na pamiątkę" Wielkanocy, Zielonych Świątek albo „że to maj". Maj, aż do czerwcowych sianokosów, był najczęściej wymienianym okre­ sem, kiedy to zwierzęta i ludzie łączą się w pary, bo „Bóg zestawił wszystko po parze" (Dobryń Mały k. Białej). Od­ bywały się wtedy majówki, zwykle rozpoczynane nabożeńst­ wem maryjnym, a potem do późnej nocy młodzi spacerowali, śpiewali pieśni miłosne, zalecali się do siebie - także we wsiach szlacheckich. „Przez cały maj zabawy, huśtawki, chłopcy z dziewczynami się wodzą, palili ogniska... w lesie dziewczyny się bawiły i nie było tyle dzieci wcześniej urodzonych" (Borowskie k. Białegostoku). 6 7 Jesienią, gdy opustoszały pola, odleciały ptaki, nastawał czas „smutny", „ciężki", a nawet „straszny". Szczególnie listopad, miesiąc powszechnie uważany za nieodpowiedni na wesela „...w listopadzie nie biorą ślubu, bo to ciężki miesiąc, to tam wierzą w te zabobony" (Wyhalew k. Białej). W lis­ topadzie, tak katolicy jak prawosławni, obchodzą Zaduszki (dla prawosławnych „Dmitrówka" jest jednym z kilku dorocz­ nych terminów zadusznych). Od ich daty zaczyna się okres obrzędowego straszenia, trwa przez całą zimę, a lokalnie do Wielkanocy. Koło Moniek w same Zaduszki, a bliżej Sokółki i Hajnówki na św. Marcina lub w trakcie adwentowych prządek, chodzili nocą po wsi chłopcy owinięci w prześcieradła albo kożuchy. Nosili na tyczce wydrążoną i podświetloną 74 dynię z wyciętymi oczami, nosem i ustami - „To strachy i sie zdaje, że to duchy chodzą" (Klewianka k. Moniek). W tejże okolicy, na św. Andrzeja, kawalerowie mazali panny sadzą, czasem przy tym drapali je do krwi i bili. Przeważnie jednak takie i podobne działania miały miejsce w noc noworoczną, zapusty lub śródpoście. Dopóki nie wmieszały się w to władze, nakładając kary na sprawców. Moi rozmówcy z niesmakiem wspominali tych, co zamiast się „ośmiać", składali skargi w urzędzie. Reakcje strachu czy bólu mogły się oczywiście pojawiać i w później spełnianych obrzędach, nie były jednak świadomie prowokowane. Wyjątkiem były wesela, na których bójki, straszenie, były rozmyślnie wywoływane, ale przecież wesela najczęściej wyprawiano w karnawale. Obrzędy końca karnawału lub połowy Wielkiego Postu, zwykle dawały okazję publicznego wytykania i wyśmiewania wad, piętnowania młodych ociągających się z zawarciem małżeństwa. Krytykę, wprost lub w zawoalowanej formie, przyjmowano wtedy bez urazy. Pogodę ducha, życzliwe nastawienie do bliźnich, a nawet do zwierząt, roślin i przedmiotów, uważano za nieodzowny warunek powodzenia obrzędu. „Jak w Wigilię, tak cały rok - jak plączesz, będziesz cały rok płakać. Tak się starali, żeby w zgodzie, ludzie byli takie pogodniejsze" (Chroboły k. Knyszyna). „W Nowy Rok, jeżeli ktoś gniewa się rano, to cały rok będzie niedobry, gniewliwy" (Zahorów k. Białej). „W Wielkanoc wszyscy mają być uprzejmi i życzliwi, bo tak będzie cały rok" (Dołhobrody k. Włodawy). Cokolwiek się w takim dniu robiło, należało robić starannie i „bez złości", a zwłaszcza przygotowanie potraw i rekwizytów obrzędowych. Złorzecze­ nie, przekleństwo, popędliwy gest, natychmiast lub w bliskiej przyszłości przynosiły nieszczęście. Unikano narażenia się komuś, unikano ludzi dotkniętych żałobą, chorych, poszko­ dowanych - spotkanie ich jako pierwszych przechodzących, było złą wróżbą. Szczególnie wystrzegały się kobiety w ciąży, które zresztą przez cały czas jej trwania starały się „...patrzyć na wszystko dobre, na dobre i na zdrowe" (Chroboły k. Knyszyna). Równocześnie wierzono, że dobre czy złe życzenie wypowiedziane lub tylko pomyślane przez ciężarną, niechyb­ nie się spełni. Podobna moc przysługiwała życzeniom dzieci, starców, żebraków i obcych, ale tylko w okresie obrzędowym. Był to zarazem czas, gdy najłatwiej było zyskać coś cudzym kosztem, jednak złoczyńca właśnie wtedy byl odsłonięty i prostymi sposobami można go było rozpoznać i ukarać, a właściwie odwrócić zło w jego stronę. Cały szereg zakazów i nakazów dotyczy odwiedzanych i odwiedzających w ob­ rzędowej porze, również spotykających się na drodze, na miedzy czy pod kościołem. Zachowanie etykiety (różniącej się szczególnie w poszczególnych wsiach), przekonuje o dobrych intencjach obu stron. Wszędzie zaczynano od pozdrowienia Boga i złożenia życzeń, a jeśli ktoś specjalnie w tym celu przychodził, należało go ugościć i obdarować. Bywało, że to przychodzący składali dar (odwiedziny położnicy, początek żniw...), a odchodzili żegnani życzeniami, bądź też życzono i obdarzano się wzajemnie. Kto poskąpił lub zwlekał, narażał się na kpiny, a nawet przekleństwa, nie wspominając o nad­ przyrodzonych konsekwencjach. Przygotowania do obrzędu niejednokrotnie obejmow naprawienie krzywd, oddanie długów, poniechania urazy. Słowem, pozybcia się tego, co związane z przeszłością, ciążyło­ by na przyszłości. Rzadko miało to formę rozwiniętego rytuału. W Waniewie nad Narwią, przepraszają się „na czarną kurkę": przepraszający bierze pod (dowolną) pachę czarna kurę, idzie do domu przepraszanego, mówi - „nie gniewaj się i kurę zabiera z powrotem. Pozwalało to uniknąć kłopotliwych usprawiedliwień, wysłuchiwania pretensji czy dociekania winy - zło przechodziło na kurę. W okolicach Włodawy znają j tylko zwrot „przeprasza na czarną kurę" i odnoszą go do tych, co się ociągają z przeprosinami. Młoda para, zapraszając na u z �wesele, wstępowała do każdej chaty (formalnym zaproszeniem były dopiero powtórne odwiedziny), a skłaniając się głęboko przed każdym domownikiem, prosiła o wybaczenie i błogo­ sławieństwo na „nowe życie". Rytuał miał kilka wariantów i różne nazwy, w tym najczęściej „ukłony". Bywał powtarzany przed wyjazdem do ślubu, przed przenosinami, a kłaniano się także wszystkim spotykanym po drodze. Przed pogrzebem w imieniu zmarłego przeprasza rodzina, bierze też na siebie jego zobowiązania, żeby go „wyzwolić". Czasem odbywa się to dopiero przy granicznym krzyżu (okolice Sokółki, Knyszy­ na i Białegostoku), dokąd trumnę odprowadza "cała wieś", a dalej idą sami bliscy. Nad otwartą po raz ostatni trumną, prowadzący pogrzeb wygłasza formułkę albo kobiety z rodzi­ ny obchodzą pozostałe kobiety, kłaniają się i szepczą „nie gniewaj się", to samo robią mężczyźni z rodziny wobec innych mężczyzn. Do przeżycia obrzędu przygotowują także posty, które oczyszczają ciała i dusze, czynią je „lekkimi", podatniejszymi na dobre wpływy. Starsi ludzie, pomimo złagodzenia rygorów religijnych, nadal skrupulatnie ich przestrzegają, uważając, że bez postu „to nie święta". Poza postami zachowywanymi ze względów religijnych, są i takie, dla których nie znajdują religijnego uzysadnienia np. w dniu św. Marka (katolicy na pn.-wsch. Podlasiu), stąd przysłowie: „Na święty Marka, nie rzucaj do zupy skwarka". Koresponduje z nimi drugie: „Deszcz na św. Marek, to ziemia jak skwarek" - czyli susza w maju-czerwcu. Św. Marek (24IV) był jednym z kilku wyróżnianych patronów wiosny i deszczu, wyznaczał też ostatni możliwy termin Wielkanocy: „Jak Wielkanoc wypad­ nie na Marka, to nie będzie na świecie niedowiarka". Podobnie granicznym terminem (zimy, Adwentu) był św. Andrzej, a pościły wtedy zwłaszcza panny, zanim przystąpiły do matrymonialnych wróżb. Post zachowywały rodziny przed rocznicową ucztą dla uczczenia zmarłego, a prawosławni przed wszystkimi zadusznymi „wspominkami". U prawosław­ nych pościli także państwo młodzi w przeddzień wesela i dopiero po powrocie od ślubu matka wprowadzała ich do komory, sadzała przy stole, na którym stała jajecznica, korowaj, chleb i wódka. Był to ich pierwszy wspólny posiłek, spożywany w odosobnieniu, z jednego talerza. Goście zebrani w izbie weselnej mówili: „Na jajesznie poszły młody, z jednego tarełka jedzą" (Pawły k. Bielska). Zastanawiające, że krótko­ trwałym postom poddawane były również zwierzęta, zanim gospodarze „poczęstowali" je resztkami rytualnych potraw. Z reguły, wybrane gatunki zwierząt były przy tym pominięte, ale nie wszędzie te same. Przeważnie pomijano świnie, psy, koty, rzadziej konie. Tłumaczono to ich „nieczystością", kontaktami z diabłem, odmową pomocy Matce Boskiej lub innym świętym albo a koniowi nie, bo koń przed Panem Jezusem nie klęknie i wygląda jak bolszewik" (Mokobody k. Węgrowa). Analogicznie, tylko niektóre rośliny były przed­ miotem, a nawet podmiotem (dialogi z jabłonią czy gruszą przy ich obwiązywaniu) rytuałów, inne np. osikę - „bo się trzęsie", olchę - bo ma „czerwoną" (jak krew) korę z zasady wykluczano przy sporządzaniu rekwizytów, zdobieniu domów itp. Obok znaczenia, jakie przypisywano elementom obrzędo­ wym, liczył się też ich estetyczny aspekt: np. do przynoszonej do domu po żniwach równianki dodawano „... kwiaty do ładności, żeby było ładne" (Klewianka k. Moniek). Po I wojnie „Herody" wyparły dawniejsze formy obrzędowe przebierań­ ców, bo uznano je za „najweselsze", „najbogatsze", „najład­ niejsze" oraz, o dziwo, dlatego że wymagały najdłuższych przygotowań i najwięcej kosztowały. Stały się więc spraw­ dzianem możliwości wiejskich kawalerów, a inne mniej atrak­ cyjne występy, pozostawiono wyrostkom. „Herody" były chętnie przyjmowane i we wsiach szlacheckich, i w prawosław­ nych, a w latach 50. prawosławni zaczęli je sami wystawiać. Nieobca moim rozmówcom była chęć pokazania się, ważne więc było, żeby dom, nakryty stół czy palma wielkanocna, były nie tylko „ładne", ale „najładniejsze". Uroda, jak każda inna cecha w stopniu skrajnym, jest znakiem wyróżnienia, przychylnością sił nadprzyrodzonych. Posiadające ją osoby czy przedmioty, zostają tym samym przeciwstawione pozostałym. Jeśli role w rytuale są wartoś­ ciowane pod względem ważności, to z zasady prowadzenie przejmują osoby o cechach wyjątkowych albo wskazane losem: pierwsze napotkane, zwyciężające w zawodach itd. Przysługuje im też najwięcej szczęścia - kto pierwszy przy­ biegnie po Pasterce (po Rezurekcji...) do domu, ten pierwszy zakończy żniwa - mogą jednak podzielić się nim z innymi, np. wstępując do ich domów z życzeniami. Preferowanie skrajno­ ści, symbolicznie odpowiada ostatniemu - pierwszemu dniu w roku (sezonie), najstarszemu - najmłodszemu członkowi rodziny (zbiorowości), mitycznemu obrazowi nieustannie wy­ czerpującego się i odnawiającego się czasu, zamierającego i odradzającego się życia. Przeżycie obrzędu to również pełne nadziei i obaw oczeki­ wanie. Przyjęcie i poznanie swojej roli oraz ról współuczest­ ników. To wypełnianie warunków wstępnych, dotyczących ciała i duszy,- a także otoczenia, spełniającej obrzęd osoby. Wreszcie udział w tajemniczym misterium zamykania prze­ szłości i wchodzenia w przyszłość, którą tylko t e r a z można podglądnąć i nią sterować. Wszystko staje się niezwyk­ łe. Każdy detal staje się ważny i wypełniony treścią, np. strój, kontakt z rekwizytem, założenie maski bądź spotkanie z osobą zamaskowaną. Przekraczanie codziennych norm współżycia i poddanie się normom (zakazy i nakazy), które na co dzień nie obowiązują. Widziałam, jak niezbyt, wydawało się, rozgar­ nięte wyrostki stawały się zręcznymi, tryskającymi siłą i humo­ rem bohaterami. Jak skromna kobieta, która nieśmiało za­ prosiła mnie na wesele, witała mnie później z godnością i pewnością siebie starościny. Wesele było inscenizowane, ale publiczność stopniowo wchodziła w role weselnych gości; komentowała nie „grę", a zachowanie postaci, wstawała w kulminacyjnych momentach, wzruszała się, a nawet czynnie włączała w akcję. Dla moich rozmówców, uczestnictwo w obrzędzie, choćby odległe, było mocnym i różnym od innych życiowych doświad­ czeń, doznaniem łączności z Nadprzyrodzonym. Przeżyciem, za którym się tęskni i długo przechowuje w pamięci. P R Z Y P I S Y 1 J. Dorman, Moje uwagi i spostrzeżenia na marginesie imprezy ..Herody", ..Polska Sztuka Ludowa" 1971, nr 4, s. 217-230 Rozluźnieniu nadal sprzyjała też wódka, mimo powtarzanych od ubiegtego stulecia zakazów kościelnych, obficie podawana. „Niektórzy z Pusz<2aków utrzymują, że dla ulżenia duszy cierpiącej zmarłego, sąsiedzi pozostali koniecznie dobrze pić muszą", Dzieła wszystkie Oskara Kolberga (dalej W O K ) , t. 28, s. 123 „Zagówki", „zagowia" nazwa ostatnich dni przed Wielkim Postem, Umywana w okolicy Moniek i Sokółki (por. bułgarskie - „zagowezni"). Kolberg przytacza list korespondenta z Suwałk: „Zapusty, rozpusty - tak lud D wiejski nazywa Ostatki - a chociaż w tej dykcyi zawiera się niby-to satyra na dnie bachusowe, przecież jest przysłowie które przekonywa, że rozpusta tych czasów za wielki grzech nie uchodzi..." DWOK, t. 28, s. 79 A.P...łowicz z ok. Narwi, „Gazeta Warszawska" 1854, wg DWOK, t. 28, s. 367 j.w. DWOK, t. 28, s. 88 4 5 6 7 Por. A. Lebeuf, Les boiteries rituelles de printemps, (w:) lication de I'Observatoire Astronomiąue de Strasbourg, Nr 2, Pub­ 1988, s. 81-94 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04527aa54c80b0a994ce27e44af17bd8.pdf 3e2e593494868070bbf3fb442375b1f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6616 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6186 Title A name given to the resource Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.160 ( mapa nr 24 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, I Oprac. Anna Mączyńska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)?„marszałek"?, „sta­ rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby? 34. Jaką rolą odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst. — Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co na­ leży do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę. 36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? a) młodzi wymieniają między sobą, b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo), c) czy tylko miody daje go dziewczynie. 37. Czy w czasie zaręczyn odgrywają jakąś rolę wianki lub rózgi? względnie odgrywały dawniej? Jeśli tak — jaką? �Kto je sporządza? Czy młodzi wymieniali dawniej między sobą wianki lub młoda dawała młodemu wia­ nek, „rózgę", „różdżkę"? Czy dziewczyna obdarowywała młodego? czym (np. chustką) i czy chłopiec obdarowywał dziewczynę? Czym? 38. Czy zaręczyny związane są z przyjęciem? ucztą? Jeżeli tak — czy obowiązuje: b) określone zachowanie się młodej pary, (np. picie z jednego kieliszka, jedzenie z jednego talerza? Objaśnienia znaków: W tradycyjnym akcie zawarcia małżeństwa następowało połączenie rąk dziew­ czyny i kawalera: 1 — swat, starosta, marszałek lub ojciec dziewczyny wiązał chustką ręce dziewczy­ ny i kawalera; 2 — dziewczyna i kawaler podawali sobie ręce kładąc je na bochenku chleba, który musieli niekiedy zjeść; 3—dziewczyna i kawaler wymieniali między sobą sami lub otrzymywali z rąk specjalnie wybranej osoby (ojca dziewczyny, swata, starosty itd.) wianuszki na palec; 4 — obrączki lub pierścionki, które były często święcone; 5—inne odpowiedzi (zob. mapy 25, 26); 6—brak trady­ cji; 7 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości, a znak wypełniony czarnobiałą teksturą oznacza, że zjawisko pojawiło się po I I wojnie światowej. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (mapa 540 „Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn"), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym), 4) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d10a362ef4db8c6f33f0c2e5b6b9789c.pdf aef96c414c275b8f048f4f3ff303a7af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6617 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6187 Title A name given to the resource Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8,Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego s.162 (mapa nr 25) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25. Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn, II Oprac. Anna Mączyńska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)? „marszałek"?, „sta­ rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst. — Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat?przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co na­ leży do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę. 36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? a) młodzi wymieniają między sobą, b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo), c) czy tylko młody daje go dziewczynie. �37. Czy w czasie zaręczyn odgrywają jakąś rolę wianki lub rózgi? względnie odgrywały dawniej? Jeśli tak —jaką? Kto je sporządza? Czy młodzi wymieniali dawniej między sobą wianki lub młoda dawała młode­ mu wianek, „rózgę", „różdżkę"? Czy dziewczyna obdarowywała młodego? Czym (np. chustką) i czy chłopiec obdarowywał dziewczynę? Czym? 38. Czy zaręczyny związane są z przyjęciem? ucztą? Jeżeli tak — czy obowiązuje: b) określone zachowanie się młodej pary, (np. picie z jednego kieliszka, jedzenie z jednego talerza?) Objaśnienia znaków: W tradycyjnym akcie zawarcia małżeństwa kawaler wręczał dziewczynie: 1 — obrączkę lub pierścionek (do I I wojny głównie za pośrednictwem swata lub starosty); 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 24, 26); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi, [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości, a znak wypełniony czarnobiałą teksturą oznacza, że zjawisko pojawiło się po I I wojnie światowej. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (mapa 540 — „Przeżytkowe formy zawierania małżeństwa w czasie zaręczyn"), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym). 4) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02146c137a09ace4d8e43f8e8ab5ad0a.jpg 1f4c1ee099017901c5e2ea2c3e8a1d76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przód łodzi przewozu na Sanie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bystre (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport śródlądowy ; szkutnictwo ; przewoźnictwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź do przewozu na rzece San Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.32.XIV_F.4.9.6_01 Bystre łódź okolice Leżajska przewoźnictwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/084bd4a48b36623bf3dd365573b1b454.pdf adeb1f743b7cef634b1da623b7fcf1b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5785 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5382 Title A name given to the resource Przybliżone obszary występowania nazw ubioru zmarłych, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) / Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.82 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 19. Przybliżone obszary występowania nazw ubioru zmarłych, I . Objaśnienia znaków: 1 — „śmiertelnica", 2 — „śmiertelna koszula", 3 — „zgło", „żgło", 4 — „giezło". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abbaa73ec1d592cfb02867d1214bb9ed.pdf 9125f824b4a34fb7f093a264efc85eb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5786 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5383 Title A name given to the resource Przybliżone obszary występowania nazw ubioru zmarłych, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.83 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 20. Przybliżone obszary występowania nazw ubioru zmarłych, I I . Objaśnienia znaków: 1 — „kitel", 2 — „czechoł", „czecheł", 3 — „płócianka", „płótlanka". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdfe6e2baaf215f3b9f1f45e908412d.pdf 1721be22bef491a52e1294ac30f56204 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3967 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne konserwacja zabytków Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3713 Title A name given to the resource Przyczynek do badań etnograficznych i konserwacji zabytków kultury ludowej na Pomorzu Zachodnim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYCZYNEK D O BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH I KONSERWACJI KULTURY LUDOWEJ NA POMORZU ZACHODNIM ZABYTKÓW Л D Л Ai P o m o r z e Z a c h o d n i e należy d o t y c h obszarów P o l ­ s k i , n a k t ó r y c h d o d z i s i a j z a c h o w a ł o się już n i e w i e l e zabytków k u l t u r y l u d o w e j . Napływająca od Z a c h o d u i s i l n i e j działająca p r z e z dłuższy czas k o s m o p o l i t y c z ­ n a k u l t u r a o r a z o s t a t n i a w o j n a zniszczyły s p o r o c e n ­ n y c h pamiątek, k t ó r e p o w s t a ł y i r o z w i n ę ł y się n a podłożu t r a d y c y j n e j m i e j s c o w e j k u l t u r y p o l s k i e j . N a t e r e n a c h n i e w i e l k i e j d a w n e j Z i e m i Śliwińskiej, zajmującej część p o w i a t u g r y f i c k i e g o , dotykającej m o ­ r z a , s t o s u n k o w o jeszcze s i l n i e zachowała się m i e j s c o w a k u l t u r a l u d o w a , w y r a ż a j ą c a s'»j w b u d o w n i c t w i e , k t ó r e p r z e t r w a ł o d o czasów d z i s i e j s z y c h . N a w i ą z a n i a t y c h z a ­ b y t k ó w w y d a j ą się b a r d z o s t a r e . W czasie badań t e r e ­ n o w y c h w l i p c u i s i e r p n i u 1953 r . ludność m i e j s c o w a i n f o r m o w a ł a m n i e , że p o d c z a s k o p a n i a t o r f u tuż p r z y S l i w i n i e B a ł t y c k i m n a t r a f i o n o n a szczątki pokaźnej w i e l k o ś c i b e l . P o z a t y m s p o r a d y c z n i e w y k o p u j e się różne p r z e d m i o t y d r e w n i a n e , r o g o w e i żelazne. Z a c h o ­ w a n e s t a r e d o m y m i e s z k a l n e w y k a z u j ą — t a k w kształ­ cie z e w n ę t r z n y m , j a k i w r o z p l a n o w a n i u — w i e l e c e c h wspólnych z p o d o b n y m i b u d y n k a m i i n n y c h dziel­ n i c P o l s k i . Spośród b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h zasłu­ gują n a u w a g ę stodoły, a" w n i c h s p e c j a l n i e — b r a m y i f u r t k i b o c z n e , znajdujące się p o - p r a w e j s t r o n i e o d b r a m y g ł ó w n e j , patrząc o d s t r o n y u l i c y . F u r t k i t e i b r a m y w s t a r y c h stodołach ciągną się w z d ł u ż u l i c y , tworząc w z n o b s e r w o w a a y c h wypadkach w Sliwinie Ryc. 1 i 2. Wejścia przy bramach do stodół. Fotografował CLAP A Bałtyckim i R e w a l u j a k b y w j a z d y na w i e l k i e p o d ­ wórza. N a p r z e c i w t y c h f u r t e k , z w i ą z a n y c h z b r a m a m i , stoją d o m y m i e s z k a l n e . Z t y c h też w z g l ę d ó w f u r t k i są z a p e w n e w y k o n a n e o z d o b n i e ( r y c . 1, 2). H a r m o n i j ­ nie powycinane o t w o r y w deskach sosnowych oraz k u n s z t o w n e , s y m e t r y c z n e połączenie słupów d ę b o w y c h już z d a l e k a zwracają u w a g ę . W obserwowanych w y p a d k a c h f u r t k i , j a k i b r a m y stodół n i e spełniają już d a w n e j f u n k c j i . Ż y c i e c z ł o n k ó w spółdzielni p r o ­ d u k c y j n e j w S l i w i n i e oraz n o w e f o r m y g o s p o d a r k i w R e w a l u , j a k i e przynieśli t u o s a d n i c y z i n n y c h z i e m P o l s k i , w y d e p t a ł y n o w e ścieżki, n o w e d r o g i , c h a r a k t e ­ r y s t y c z n e d l a n a s z y c h czasów. W z w i ą z k u w ł a ś n i e z t y m i z m i a n a m i , które w s z y b k i m r o z w o j u n a s z e g o ż y ­ c i a dyktują n a m w i e l e s p r a w d o r o z w i ą z a n i a , n i e p o ­ w i n n i ś m y zapomnieć o t y c h n i e l i c z n y c h z a b y t k a c h , które t u , n a d m o r z e m , po z a m a r c i u języka polskiego z a c h o w a ł y się w f o r m i e m a t e r i a l n y c h p r z e j a w ó w k u l ­ t u r o w y c h , b u d y n k ó w , narzędzi i n a z w , n i e r z a d k o mało n a m z n a n y c h i n i e d o c e n i a n y c h , a będących przedłu­ żeniem naszego odwiecznego b y t o w a n i a . Z a k o n s e r w o w a n i e więc i otoczenie stałą opieką c e n n i e j s z y c h z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j p o w i n n o być dla nas nie t y l k o n a k a z e m , ale i zarazem s p r a w d z i a ­ n e m głębokości naszej k u l t u r y . P o w o ł a n e d o t y c h p r a c c z y n n i k i p o w i n n y się j a k n a j s z y b c i e j t y m z a g a d n i e ­ n i e m zająć, g d y ż w k r ó t c e może być już za późno. Sliwin Adam Bałtycki i Rewal (pow. gryficki). Glapa. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75d1b2a204c49c72491f9a6b779cff1f.pdf c6e2540e71bfb2962406f69714445206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3098 Title A name given to the resource Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nzwanego "Krynickim" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wis'ocki P R Z Y C Z Y N E K D O B I O G R A F I I N A Z W A N E G O W k s i ą ż c e E l i i Andrzeja .Banuchów U Шоу in о Nikiforze N I K I F O R A D R O W N I A K A „ K R Y N I C K I M " roku m u s i a ł z n a ć jego personalia. Przyznaje to bezpośrednio w y d a n e j w 1966 r. w K r a k o w i e piv.cz W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , na stronie 43 Historii r o z d z i a ł 22 z a t y t u ł o w a n y jest: Nikifor ocalić Nikifora, od wysiedlenia wraz z i n n y m i Ł e m k a m i z K r y n i c y staje si} Krynickim". o Nikiforze, opowiadając jak próbował Oto p o c z ą t e k : , , W dniach o d 11 do 16 lutego 1903 r. Agencja w ramach a k c j i Prasowa, r o z e s ł a ł a do d z i e n n i k ó w więc u nas w y r a ź n i e p r z e r a ż o n y . P r z y n i ó s ł j a k i e ś papiery, p a p i e r y znanego prymitywisty następującą k r y n i c k i e g o Nikifora, notatkę: powoli ,,Życie się nor­ „Wisła": „ P e w n e g o ranka Nikifor zjawił się g r o ź n o , a r e s z t ę d o p o w i e d z i a ł n i e w y r a ź n ą m o w ą . " Jost r z e c z ą malizuje. O t r z y m a ł nowe mieszkanie, zainstalowano m u telefon o c z y w i s t ą , iż p a p i e r y d o t y c z ą c e wysiodlenia m u s i a ł y i dano nazwisko — K r y n i c k i . ( . . . ) " d o k ł a d n e porsonalia, o s ó b na to skazany cli. N i o m o g ł o więc by ć r W w y d a n y m przez , , A r k a d y " w 1983 r. albumie z a t y t u ł o ­ w a n y m Nikifor bowiem Banach przyznaje, ż e N i k i f o r m i a l swoje nazwisko, byl nieślubnym dzieckiem Llusinki zawierać (Łemkini) Derowniak, t a k więc zgodnie zo s t o s o w a n ą o d w i e k ó w Marii praktyką w t a k i c h p r z y p a d k a c h , m u s i a ł nosić p a n i e ń s k i e nazwisko m a t k i ! W o w s z y s t k i c h p u b l i k a c j a c h prasowych i k s i ą ż k o w y c h Ba­ mowy o nieznajomości nazwiska N i k i f o r a w okresie pisania pierwszej o n i m k s i ą ż k i . Na teronie K r y n i c y mieszka liczna, i rozgałęziona, rodzina ł e m k o w s k a K r y n i c k i c h , p o c h o d z ą c a z P o w r o ź n i k a , wsi leżącej w p o b l i ż u K r y n i c y D o l n e j ( D a w n a W i e ś ) . W momencie nadania D r e w n i a k o w i togo nazwiska, a trzoba wiedzieć, że jego m a t k a po- nach przedstawia się j a k o j e d y n y mecenas N i k i f o r a i j a k o czło­ ehodzila z P o w r o ź n i k a , w i e k , k t ó r y wie o n i m wszystko. N a w e t jeżeli jest to w j a k i e j ś k r e w n y m i w y e l i m i n o w a ć z tej roli B a n a c h ó w . Zabiegali t a k ż o mierze p r a w d ą , nio znaczy iż autor rzotolnie i p r a w d z i w i e referuje po ś m i e r c i N i k i f o r a o spadok po n i m , d o w o d z ą c rzeczywistego zderzeniu obu i n f o r m a c j i , usiłowali „ z a o p i e k o w a ć " się p o k r e w i e ń s t w a , k t ó r o i c h ł ą c z y ł o ze s ł a w n y m m a l a r z e m - p r y m i - biografię Nikifora. W Kryniccy k t ó r e przytoczy dom powyżej, t у wista. przedzielonych i n t e r w a ł e m 17 l a t — k r y j e się wiele p o d t e k s t ó w . W t y m miojscu n a l e ż y p r z y t o c z y ć dano z odnalezionoj przez Nasuwa się p y t a n i e : dlaczego, po oo m i a ł o miejsco takie m ą c e n i e P a w ł a Stefanowskiego m e t r y k i , aby to co piszę b y ł o z r o z u m i a ł o : w o d y w o k ó ł nazwiska N i k i f o r a ? B a n a c h , c h o ć b y t y l k o z racji N i k i f o r , a w ł a ś c i w i e E p i f a n D r o w n i a k u r o d z i ł się 21 maja 1895 r. piastowanej przez siebie w y s o k i e j , u r z ę d o w e j f u n k c j i j u ż w 1947 w ' K r y n i c y w d o m u n r 49 (oczywiście K r y n i c y - W s i ) . M a t k ą jogo 219 �N e f y f o r . " Jest w t y m s ł w i e r d z o n i u , obok przeinaczenia nazwiska joszcze i n n y b ł ą d , p o w a ż n y i r a ż ą c y . N a terenie K r y n i c y i zachod­ niej Ł e m k o w s z c z y z n y n i g d y w p r z e s z ł o ś c i nio b y ł o prawosław-ia, autochtoniczna l u d n o ś ć ł e m k o w s k a b y ł a wyznania grecko-katolickiego, t a k więc w Krynicy znajdowała się cerkiew u n i c k a , lub j a k m ó w i ł o się w y m i e n n i e — kościół u n i c k i . Jest to bardzo istotna r ó ż n i c a . Ten b ł ą d w zestawieniu z p o d a n y m w albumie . . A r k a d " r z e k o m y m b r z m i e n i o m nazwiska „ D r e w n i a k " sugerują d o ś ć przewrotnie u k r a i ń s k i r o d o w ó d N i k i f o r a . Za-chodzi w t y m przypadku będziemy pewna subtelność podawać jako Derewniak z fonetyką — jako fonetyczna: Drewniak, zukrainizujemy j ę z y k a - czy j a k jeżeli nazwisko spolonizujemy jo, je, podczas g d y zgodnie wolą i n n i , g w a r y ł e m k o w s k i e j nazwisko to b r z m i D r o w n i a k to jeżeli — i tydko t a k n a l e ż y je p o p r a w n i e p i s a ć oraz w y m a w i a ć . Zgodna z zapisem w m e t r y c e jest t a k ż e pisownia na-zwiska N i k i f o r a w w y d a w a n y c h przez a m e r y k a ń s k o -kanadyjskio emigracyjno skupiska łemkowskie kalendarzach i i n n y c h d r u k a c h , gdzie d o ś ć c z ę s t o w s p o m i n a n y jest „artysta N i k i f o r D r o w n i a k z K r y n i c y " . J u ż w 1961 r. Karpatoruskij ka- lendar zamieszcza dwa jego zdjęcia w y k o n a n e na d e p t a k u w K r y ­ nicy. P r z e d s t a w i a j ą N i k i f o r a w otoczeniu c z ł o n k ó w zespołu piośni i t a ń c a z B i e l a n k i . b ę d ą c e g o z a l ą ż k i e m obecnej „ Ł e m k o w y n y - " . Kalendarz ten, podobnie j a k inno w y d a w n i c t w a m i a ł o wielu Ł e m k ó w rozproszonych w diasporzo na torenie Polski. Z licznych relacji w y n i k a , iż f a k t y te b y ł y znane B a n a c h o w i przed p o d j ę c i o m i n i c j a t y w y nadania N i k i f o r o w i nazwiska — K r y n i c k i . I m i ę N i k i f o r w r z e c z y w i s t o ś c i b y ł o przezwiskiem, zastępczym, lub czymś w tym rodzaju, nadanym imieniem mu przez Ł e m k ó w , k t ó r e zrosło się z n i m nierozerwalnie. W i e m o tym z p r z e k a z ó w r o d z i n n y c h . M a t k a mówiła, m i , żo i m i ę E p i f a n bydo w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m rzadkie, dziwne, a w i ę c t r u d n e do z a p a m i ę t a n i a ; p o n a d t o jego rodzicielka b y ł a n i e m o w ą , r o d z i n y nie m i e l i , t u ł a l i się po s ł u ż b i e w ś r ó d obcych — k t ó ż więc m i a l z a p a m i ę t a ć , że c h ł o p i e c n a z y w a się E p i f a n ? K t o ś , coś p i ą t e przez d z i e s i ą t e p r z y p o m i n a ł sobie, w i ę c j a k b y p o w t ó r n i e go nazwano, nio mniej niezwykle i nieco d ź w i ę k o p o d o b n i o — Nicefor. W K r y n i c y Dolnej naprzeciwko szpitala, stoi jeszcze, c h o ć d n i jego są j u ż policzone, d r e w n i a n y d o m wzniesiony przed w o j n ą w nowszym s t y l u ł e m k o w s k i m . U l i c a n a z y w a się Kraszewskiego, d o m m a n u m e r 147 i jest j e d n y m z w i e l u , j a k i e w l a t a c h m i ę d z y ­ wojennych i budowało urlopowiczach się tłumnie wyłącznie z myślą zjeżdżających do o kuracjuszach modnego kurortu latem i zimą. Ton dom na. p ó l p o k r y t y b l a c h ą , na p ó l d a c h ó w k ą , z balko­ n i k i e m od f r o n t u , jest o s t a t n i ą z a c h o w a n ą b u d o w l ą z zasobnego ongiś obejścia szanowanego o b y w a t e l a k r y n i c k i e g o Harasyma Gromosiaka. Z t y l u , po lewej stronie — p a t r z ą c od szpitala — s t a ł o szczytem do uliey w ł a ś c i w e domostwo. Rozebrane z o s t a ł o T zaraz po drugiej wojnie światow oj. W i e k o w e , wzniesione z solid­ n y c h b i e r w i o n zwiezionych z J a w o r y n y — zwanej „ g ó r ą Gro- m o s i a - k ó w " , d ł u g i e i parterowe, k r y t e s t r z e c h ą , a p ó ź n i e j d a c h ó w ­ J c w d o k i a D r e w n i a k , m a t k a N i k i f o r a . Zdjęcie ..ze s k r z y n i , " k ą — bydo przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u stałymi p u n k t e m p o b y t u , retuszowane o ł ó w k i e m przez malarza a raczej s t a l ą b a z ą k r y n i c k ą N i k i f o r a D r o w n i a k a . H a r a s y m Gromosiak, m ó j dziadek po k ą d z i e l i , zasobny gospo­ darz, ale cześnie b y k i Jcwdokia, D r e w n i a k , c ó r k a Hryhoria i Tatiany z domu też z n a k o m i t y m y ś l i w y i pszczelarz, u c h o d z i ł jedno­ za autorytet moralny krynickiej gminy łemkowskiej. Byd p a t r i a r c h ą w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu. B y ć m o ż e z odru­ K r y n i c k i e j ze wsi P o w o r o z n y k . Ojciec nieznany. P o ł o ż n a A k u l i n a chu serca, hyc Szkwarla, E p i f a n nego przez Pismo Ś w i ę t e — p r z y g a r n ą ł biednego w ł ó c z ę g ę , u p o ś ­ b vł ochrzczony t maja. 1895 r. w grecko- m o ż e z poczucia moralnego o b o w i ą z k u nakaza­ -katolickiej cerkwi w K r y n i e y - W s i . Ochrzcił go M y k o l a K o r o p a ś , ledzone, n i e ś l u b n e dziecko n i e s z c z ę s n e j n i e m o w y J e w d o k j i D r o w ­ greeko-katolieki duszpasterz w K r y n i c y . R o d z i c a m i chrzestnymi n i a k . Pod b y l i A n d r e j H o r a k i K a i ery na. w d o w a po J a k o w i - R y s t w cju — dzielącej domostwo na dwie części, k a z a ł Haras z r o b i ć miejscowi w i e ś n i a c y . B y l w i ę c po babce N i k i f o r k r o w n y m Kry­ - k l i t k ę z d r z w i a m i z a m y k a n y m i na p r o s t ą z a w o r k ę . T a m miał n i c k i c h , a nadanie m u tego nazwiska o k a z a ł o się p ó ź n i e j p r z y c z y n ą N i k i f o r legowisko i p ó ł e c z k i na swoje r ó ż n e p r z y b o r y , w tym dość kłopotliwych i malarskie, na ś w i ę t e o b r a z k i , r ó ż n e oleodruki, gazetowe ilustracje 1'rzy okazji w publikacjach sytuacji dla inicjatorów owego humbugu. n a l e ż y s p r o s t o w a ć dwie inne . . w o l t y " Andrzeja Uanaoha, W łfisfoiii zawarte <i Xi!:ijoi~t'. na wspomnianej 43 stronicy pisze, że przed 1947 r. N i k i f o r „ c h o d z i ł w n i e d z i e l ę do 220 cerkwi, b y l więc prawosławnymi, n a z y w a ł się o b s z o m y m i schodami w i o d ą c y m i na s t r y c h , w sieni pokoik- i t p . T u m też s p o c z y w a ł a jego skrzynia, k t ó r ą w y p r o s i ł u b a b c i ; AS- niej trzy mai swe n a j w i ę k s z e „skarby". W d u ż e j izbie, zwanej ś w i e t l i c ą j a d a l i wszyscy razem — do­ mownicy i s ł u ż b a . K a ż d y m i a ł swoje s t a ł e miejsce p r z y stole. �N i k i f o r t a k ż e . W czasie jego corocznych w ę d r ó w e k , n i k t tego lubił m a l o w a ć na denkacb pudelek miejsca nie z a j m o w a ł i zawsze s t a ł p r z y n i m talerz z n a k r y c i e m , r o s ó w z u s t n i k i e m o nazwie „ E g i p s k i e " . B y ł a to dobra g a t u n k ó w o. b o w i e m m i a ł N i k i f o r swojo s t a ł o miejsce t a k ż o w domowej spo­ biała tektura łeczności. N i e b y ł o ono wysokie, ale i nie p o d ł e . R o b o t y od niego szczególnie u r o c z y ś c i e . T a k i e t e ż , obok i n n y c h , w i ę k s z y c h , m u ­ nie wymagano, bo się do ż a d n e j nie n a d a w a ł , c h o ć czasem coś lów anych na kartonie i b y l e j a k i m papierze w r ę c z a ł Gromosia- z w ł a s n e j fantazji p o m ó g ł . Ci z p o ś r ó d d o m o w n i k ó w , czy t e ż k o w i . Scena t a niezmiennie, co r o k u w y w o ł y w a ł a wiele wesołości i malowane d u ż \ c h . eleganckich na niej obrazki N i k i f o r papie­ traktował s ł u ż b y , k t ó r z y z p o c z ą t k u p r ó b o w a l i t r a k t o w a ć go l e k c e w a ż ą c o , u d o m o w n i k ó w , ale dziadek, m i m o , iż nio p r z y k ł a d a ł wagi do skarceni surowo przez dziadka, zaniechali z biegiem czasu uszczyp­ o w y c h m a l u n k ó w , c h c ą c o k a z a ć N i k i f o r o w i , żc t r a k t u j e go po- liwości. B y ł t r a k t o w a n y j a k o to „ b o ż e stworzenie", któremu w a ż n i o i godnie, nie t y l k o ich nie w y r z u c a ł , ale c h o w a ł w swojej trzeba po c h r z e ś c i j a ń s k u p o m ó c . Po wsiach ł e m k o w s k i c h , leżą­ izbie obok p r z y b o r ó w m y ś l i w s k i c h , co b y ł o nio lada w y r ó ż n i e ­ cych dalej o d K r y n i c y , gdzie w czasie swojej m ł o d o ś c i lubił się n i e m . G d y D r e w n i a k p r z y c h o d z i ł z i m o w a ć , p o k a z y w a ł m u je w letnie m i e s i ą c e w ł ó c z y ć , miano go przez p ó ł za p r z y g l u p a , wszystkie, co s p r a w i a ł o m a l a r z o w i w i e l k ą r a d o ś ć . ale przez drugie p ó ł za nawiedzonego, „jurodiwego" „bożego W ten s p o s ó b u z b i e r a ł o się w d o m u dziadka d u ż o wspania­ s z a l e ń c a " — a więc t r a k t o w a n o go z p o g a r d ą , ale t e ż z przymiesz­ ł y c h , przedwojennych k ą zabobonnego strachu, bo n u ż k t o wie, czy nie jest w kon­ Co się z n i m i s t a ł o ? Przet r w a ł y w o j n ę , p r z e t r w a ł y szachtach zo „ z ł y m " i p o t e m ludziom zaszkodzi. Lepiej j u ż b y ł o który d a ć m u j a ł m u ż n ę , coś do zjedzenia, j a k trzeba t o i s k r o m n y nocleg z K O P E - o m w Muszynie i za pomoc w u k r y w a n i u b r o n i w Czar­ w latach i z czasu okupacji m a l u n k ó w okupacji zadeiuinojowaiiy za Nikifora. Gromosiaka, współdziałanie cim Jarze, więziony b y ł na M o n t e l u p i c h w K r a k o w i e , na sianie, byle sobie j a k najszybciej p o s z e d ł dalej. D z i w n y m b y ł dla otoczenia przez swój „ d z i a ł k a j ą c y " b e ł k o t razom w jednej celi ze S t a n i s ł a w e m Marusarzem, a p o t e m zestal roz­ i to malowanie od n a j m ł o d s z y c h lat, k t ó r e do niczego p o r z ą d n e g o strzelany na W z g ó r z a c h Krzoslawiokich. Przeniesiono ze starego, nie b y ł o podobne. Z a t r z y m y w a ł się n i z tego n i z owego, c h o ć b y rozebranego domu j u ż po z a k o ń c z e n i u w o j n y , do d o m u dla let­ p o d c e r k w i ą w T y l i c z u i m a l o w a ł . Czasem r y s y czyjejś t w a r z y n i k ó w , p r z e t r w a ł y a k c j ę w y s i e d l e ń c z ą w 1947 r o k u . p o c h w y c i ł , ale c z ł o w i e k a j a k b y p r z e m i e n i ł w świętego. I strój Po wywiezieniu N i k i f o r a ria z a c h ó d , m i m o i n t e r w e n c j i pana- b o g a t y cerkiewny m u p r z y d a ł i a u r e o l ę n a m a l o w a ł , a b y ł to banaohowych, k i e d y o k a z a ł o się, żc wrócił on, n a p r z ó d bez swojej z w y k ł y opilec i ludzie sarkali na to. D z i w n o to b y ł o , niezwyczajne. B a n o się, że t y m i o b r a z k a m i czary m o ż e c z y n i ć , u r o k i na ludzi i doby tok r z u c a ć . J a k i ż i n n y m ó g ł b y ć p o ż y t e k i cel malowania t a k i c h b o h o m a z ó w , k t ó r y m k u d y b y ł o do cerkiewnej doskona­ łości ? N i k i f o r o d c z u w a ł b o l e ś n i e takie t r a k t o w a n i e i z biegiem l a t coraz rzadziej w y p u s z c z a ł się poza K r y n i c ę , k t ó r ą u k o c h a ł sobie, bo to i b y ł y w nioj „ e l e g a n c k i e p a n y " , k t ó r e czasem wzięły obra­ zek i groszaka r z u c i ł y , no i H a r a s y m Gromosiak, k t ó r y umiał się z n i m od n a j m ł o d s z y c h l a t d o g a d y w a ć i n i g d y nio o k a z y w a ł r m u l e k c e w a ż e n i a , a i od s w o j a k ó w lepszego doznaw al t r a k t o Wania, W e d ł u g mojej, niestety j u ż nie żyjącej m a t k i Olgi, sprawa u p o ś l e d z e n i a w y m o w y w y n i k a ł a nic t y l e z p r z y c z y n u ł o m n o ś c i fizycznej, ile z f a k t u , iż N i k i f o r b y ł j a k M o w g l i , bohater „ K s i ę g i d ż u n g l i " K i p l i n g a , w okresie n i e m o w l ę c y m i wczesnego dzieciń­ stwa w y c h o w y w a n y w y ł ą c z n i e przez m a t k ę - n i e m o w ę . B y ł a n ę d z a r k ą — m ó w i ł a m o j a m a t k a —- w ogóle b y ł a u p o ś l e d z o n a f i ­ zycznie. C h o d z i ł a na palcach i zawsze spiesznym truchtem. W y d a w a ł a k r ó t k i o , wysokie d ź w i ę k i p r z y p o m i n a j ą c e szczekanie psa, nic w i ę c dziwnego, że c h ł o p i e c nie n a u c z y ł się m ó w i ć . C h o w a ł a go sama, n o s i ł a w t o b o ł k u na plecach. G n i e ź d z i l i się w r ó ż n y c h miejscach T w zależności od tego, u kogo z n a l a z ł a się robota. T r z y m a n o się p r z e w a ż n i e od nich na odległość jak od z a d ż u m i o n y c h : n i e z g u ł a , do tego z n i e ś l u b n y m dzieckiem! To b y ł y inne, z u p e ł n i e inne czasy. Ona nic n a u c z y ł a go a r t y k u ł o w a n i a d ź w i ę ­ k ó w znaczących w mowie ludzkiej, bo sama ich artykułować nie p o t r a f i ł a . P a m i ę t a m , j a k b y ł a m d z i e w c z y n k ą , j a k ona zawsze za s o b ą w l o k ł a m a ł e g o N i k i f o r k a , zawsze biegiem. On nio n a d ą ż a ł , nogi m u się p l ą t a ł y , w t e d y gniewnie na niego dzialkala i bila. .lak m u z m a r ł a m a t k a , k t ó r e j nic ż a ł o w a ł z b y t n i o , m ó w i ł nieraz do t a t y , że b y ł a biedna i g ł u p i a , s t r a c i ł na powiem czas swój p u n k t oparcia. Z o s t a ł sam. Nasz d o m u l u b i ł sobie j u ż w c z e ś n i e j , a to za s p r a w ą ojca, k t ó r y z a p r a s z a ł go na obiady w niedziele i on p r z y c h o d z i ł . M i a ł t a k i osobliwy zwyczaj, żo za. k a ż d y m daniom T d z w o n i ł ł y ż k ą w talerz. K i e d y dziadek z a p r o p o n o w a ł m u s t a ł y k ą t ucieszył się. Prze­ m i e s z k i w a ł w n i m od jesieni do wiosny bez p r z e r w y , a potem u d a w a ł się na wspomniano wcześniej w ę d r ó w k i po L e m k o w s z o z y ź nie. M i a l o i l m ł o d y c h Jat poczucie g o d n o ś c i , a swojo obrazki t r a k t o w a ł j a k o swoisty ś r o d e k w y m i o i i n o - p l a t n i e z y . Zawsze po zimie, k i e d y zbierał się do drogi p r z y g o t o w u j ą c węzełek z nie­ z b ę d n y m i w jego p o j ę c i u p r z e d m i o t a m i , robił z dziadkiem „ r o z hczenio" za g o ś c i n ę . B y ł a t o forma r e w a n ż u , j a k m i ę d z y r ó w n y m i sobie. Nikifor honorowo wręczał Harasymowi kilka, więcej o b r a z k ó w , w y k o n a n y c h w zimowe m i e s i ą c e . Przed czasem wojną N i k i f o r sfotografowany z listem proszalnym na d e p t a k u w K r y ­ nicy. Zdjęcie z l a t dwudziestych 221 �N i k i f o r p r z y obrazach. T o zdjęcie, podobnie j a k inno, pochodzi „zo s k r z y n i " malarza. Widoczne z a m i ł o w a n i e malarza uo ujęć hieratycznych �skrzyni, a p o t e m i skrzynia się z n a l a z ł a , ale bez obfitości przecho­ t o w y w a n o balie z g o r ą c ą w o d ą , a oni zrzucali swoje ł a c h y , od- w y w a n y c h w niej przedwojennych o b r a z k ó w , r u s z y ł B a n a c h na wiązywali teren K r y n i c y W s i s z u k a ć , czy jeszcze czegoś się w ś r ó d l u d z i nie z głów-, w cudowny znajdzie. Dowiedziawszy się o p r z y j a ź n i m i ę d z y Gromosiakiom poczym zaczynali się m y ć i p r z e b i e r a ć . B y l i w ś r ó d nich i p r a w d z i ­ i N i k i f o r e m d o t a r ł do d o m u p o d n u m e r e m 147 na u l i c y w i kalecy, alo stanowili oni z d e c y d o w a n ą m n i e j s z o ś ć . S t r o i l i się Kra­ „ropiejące 7 rany", zdejmowali strupioszale peruki s p o s ó b o d z y s k i w a l i b r a k u j ą c e ręce i nogi, szewskiego. M i e s z k a ł w n i m pewien dezerter z a r m i i r u m u ń s k i e j , w k t ó r y K a r p a t a m i aż do K r y n i c y uciokł i u dziadka Harasa schro­ 0 w s p a n i a ł o ś c i . G u d a k i j u ż z cicha p r z y g r y w a l i . W k u c h n i k o ń - nienie z n a l a z ł , za p a r o b k a z o s t a ł p r z y j ę t y , p a p i e r y „ l e w e " otrzy­ czydy się piec i g o t o w a ć m i ę s i w a , sosy, zupy i inne frykasy m a ł , d z i ę k i czemu u n i k n ą ł k u l i w leb, a p o t o m się z G r o m o s i a k o w ą całonocną ucztę. cudaczno stroje, będąco jakimiś ich projekcjami marzeń 7 p a s i e r b i c ą ożenił i j a k Ł o m k ó w wysiedlono — za g a z d ę z o s t a ł . P o n i e w a ż o caloj sprawie n i k t nio ś m i a ł się d o w i e d z i e ć na pod K i e d y d o w i e d z i a ł się za c z y m chodzi ten pan z K r a k o w a , zdecy­ g r o ź b ą u t r a t y ż y c i a , a j e d n o c z e ś n i e do p o s ł u g i p r z y d o w a ł , że o b r a z k i , k t ó r e j a k o rodzinne p a m i ą t k i (tak jo t r a k ­ żebrakach towano) po ojcu m i a ł a o t r z y m a ć m o j a m a t k a , sprzeda i n t r a t n i e . więc za zgodą, „ k r ó l a " i r a d y starszych ż e b r a c z e j I t a k też zrobił. Owe p l a e i d ł a z serca i w d z i ę c z n o ś c i Nikiforow'ej czasem do pomocy dobierano k o g o ś z r o d z i n y . I t a k p a r ę razy s p r z e d a ł o n ż o R u m u n n i e z w y k l e korzystano panu Banachowi za moja m a t k a b y ł a przy t a k i m karnawale dziadowskim, ale zawsze dwa l i t r y w ó d k i czystej, p ę t o k i e ł b a s y i kilkaset- z ł o t y c h (przed brano do wymianą.) na a j e d n o c z e ś n i e , zafascynowany n i e s a m o w i t y m m i s t e r i u m , dokładkę. B y l to biznes dla obu stron znakomity - jedna z nich m o g ł a We wszystkich publikacjach, лее wszystkich pomocy N i k i f o r a , który- jako niemowa b y l p e w n y , rozmowach oży­ S z c z e g ó l n i e f a s c y n u j ą c a b y ł a druga noc, j u ż po z a k o ń c z e n i u odpustu. W t e d y , zgodnie z ż y c z e n i a m i granicą. karczmy, konfraterni wiony i dzięki t e m u p r z y d a t n y . efektownie k o n t y n u o w a ć „ g a u z b a l " w gronie kolegów, a druga p r z y g o t o w a ć się do w i e l k i c h w y s t a w w k r a j u i za 7 c z ę s t o nie wy starczala n o r m a l n a o b s ł u g a licznych żebraków, wyganiano ostatnich gości przed d z i o w i ą t ą , z r e s z t ą większość p ą t n i k ó w j u ż 0 N i k i f o r z o przejawia się w ą t e k jego ż e b r a c z y c h u p o d o b a ń . Jest opuściła w t y m wiele zdziwienia.: po co'r dlaczego ; t y m bardziej, że w k o ń ­ jeszcze efoktow-niejsze niż poprzedniego wieczora. N i k i f o r p a t r z y ł 7 cu otoczony by 1 o p i e k ą , z a r a b i a j ą c y p o w a ż n e sumy, t a k ż o w obcej 7 w alucie, nie t y l k o , że nie m u s i a ł , ale u i o p o w in ie n był Krynicę. rozszerzonymi w dziesięcioro, Abluoje były zo zdumienia jęczący, szczególnie oczami, j a k ropiejący, uroczysto, ci n ę d z n i , skamlający stroje skręceni ludzkioj łaski, ż e b r a ć . T e n m a n i a k a l n y n a w y k coniedziolnego ż e b r a n i a w p i j a l n i , j a k te s t r z ę p y ludzkiego rodzaju, n a g ł o p r z e c h o d z ą z d u m i e w a j ą c ą czy m e t a m o r f o z ę . P r o s t u j ą się, c z y s z c z ą , t r e f i ą , liczą na s t o ł a c h ba­ w y s t a w i a n i a kapelusza na datki ogromnie u t r u d n i a ł jogo opiekunom w y w i n d o w a n i e N i k i f o r a na p i e d e s t a ł Wielkiego A r t y s ­ jońskie kwoty, t y w r o z u m i e n i u t e g o ż t e r m i n u przez t a k w pas zwanego masowego c h o ć w groszakach, g u d a k i i m g r a j ą , Kusyki 7 się k ł a n i a j ą . Ż e b r a k i , a pany ! W i e l k i e p a n y ! N i e raz, możnych niejeden z n i c h n ó ż ostry j a k b r z y t w a p r z y ł o ż y ł m u do g a r d ł a Moja m a t k a p o w i e d z i a ł a m i k i e d y ś , że ci ludzie z u p e ł n i e nie c h o ć s ł o w o m o t y m co w i d z i a ł , a N i k i f o r p a d a ł na kolana, r ę c e r o z u m i e j ą o co t u chodzi. Jest to historia stara i b a r w n a . W K r y ­ b ł a g a l n i e w znosił i d z i a ł k u j ą c z a p e w n i a ł , ż e on — n i g d y ! Ś m i a ł y nicy wsi s t a ł a cerkiew u n i c k a pod wezwaniem P i o t r a i P a w ł a , się z niego ż e b r a k i , aż karczma się t r z ę s ł a , ałe k i e d y zabawili oboemo zamieniona na k o ś c i ó ł r z y m s k o - k a t o l i c k i . B y ł o t o miejsce się d o ś ć , t y m jeszcze od n i c h n ę d z n i o j s z y m stworzeniem, p o t r a ­ k u l t u s ł a w n o na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i o po obu stronach granicy f i l i m u r z u c i ć nieraz całe d w a d z i e ś c i a z ł o t y c ł i ! D o s t o ł u go polsko-słowackiej. Na praszali, alo bal się do nicłi d o s i ą ś ć , za w i e l k i b u d z i l i w n i m res­ odbiorcę. Powodował zżymanie się na niego wielu 1 ś m i e j ą c się z p r z e r a ż e n i a n i e z g u ł y , groził ś m i e r c i ą j a k 1 „światłych". piśnie : 7 początku lipca rokrocznie odby-wał się za­ w toj cerkwi w i e l k i odpust, na k t ó r y ciągnęli ludzie w p i e l g r z y m ­ p e k t . P a t r z y ł na t a ń c e , na swawolne h u l a n k i , p a t r z y ł na t o , jak kach pieszo i wozami nieraz aż spod Koszyc, z H u c u ł s z c z y z n y . szef miojseowoj p o l i c j i , j u ż w c y w i l n y m u b r a n i u bierze „ d o l ę " Po obu stronach p o t o k u K r y n i c z a n k a od szpitala w dól do cerkwi od ż e b r a k ó w i j a k i jest grzeczny dla ich „ k r ó l a " . S ł y s z a ł w roz­ rozkładały- się g ę s t y m szpalerem kra-my z j a r m a r e z o - o d p u s t o w y m i m o w a c h w karczmie, że t a k i c h p o t r a w , że t a k i c h w i n nie wspaniałościami. i nie je wielu t y c h Dewocjonalia, zabawki, kramy z jedzeniem, z n a p o j a m i , k r z y k , wrzask, rwetes, stroje o d ś w i ę t n e p ą t n i k ó w , polskich p a n ó w , co t a m w y ż e j do pije zdroju przyjechali! P a t r z y ł j a k n a d ranem k ł a d l i się ż e b r a c y s p a ć p o k o t e m a po­ bogate ludowe, ale i skromne chudzin r ó ż n o r a k i c h . B a r w y rw-aly ognia, zjadacze szklanek, k i e l i s z k ó w , siłacze r o z r y w a j ą c y wszelkich r a c h u n k ó w , o p ł a t na rzecz swojej organizacji, jeszcze chy b a w i l i p o b o ż n y c h p i e l g r z y m ó w . P r z y b y w a l i t a k ż e łańcu­ żebracy. To b y ł o ich ś w i ę t o . D o K r y n i c y ś c i ą g a ł y rzesze o w y c h oczaj­ 7 s p r a w n ą , o r g a n i z a c j ę , wedle zasad r u nich o b o w i ą z u j ą c y c h o t r z y m y w a ł i miejsce do ż e b r a n i a . Pokry­ 7 wały się ono z terenem objętymi k r a m a m i . E l i t a ż e b r a c z e j fraterni sadowiła, się zawsze n a j b l i ż e j kon­ I n k u mijamy 7 a za n i ą budyneczek k u ź n i . D a l e j , naprzeciw szkoły podstawowej, przed pawilonem mieszczącym sklep 7 spożywczy , znajduje się zapłaceniu I t a l i to p o z o s t a ł o w jego ś w i a d o m o ś c i . T a k i m zawsze chciał b y ć . P o d j ą ł raz nawet p r ó b ę , p r z e ł a m a w s z y n i e ś m i a ł o ś ć , dostania się do klanu ż e b r a c z e g o . N i o przy-jęli go, w y ś m i a l i , kazali „ t r e ­ n o w a ć " , to w t e d y , b y ć m o ż e , b y ć m o ż e . . . Wspomina u l i c z k ę s k o ś n i e biegnącą, w s t r o n ę t o r u kolejowego, się w r ó ż n o strony , po u w o ż ą c niezłe sumy zmienione j u ż na p i e n i ą d z e papierowe lub cerkwi. I d ą c od szpitala, w dól l e w ą s t r o n ą ulicy Kraszewskiego, na rozjeżdżali srebrne. d u s z ó w , k t ó r z y żorowali na ludzkioj n a i w n o ś c i i g ł u p o c i e . K a r n i , zdyscyplinowani, posiadający chyłkiem 7 oczy, zawsze p r z y j e ż d ż a ł j a k i ś p r z e w o ź n y l u n a p a r k . Polykaezo tem się. czasem o perypetiach Nikifora Drowniaka z w i ą z a n y c h z wysiedleniem go z K r y n i c y , alo j a k d o t ą d nikt sprawy rzetelnie nie p r z e d s t a w i ł a ociera się ona o tragifars;,. Otóż. w 1947 r o k u m a l u j ą c y na swoim m u r k u , na d e p t a k u , z o s t a ł aresztowany 7 kryniekiem i postawiony w stan oskarżenia wolna p r z e s t r z e ń . W ł a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h s t a ł a t a m obszerna j a k o szpieg, nacjonalista p r z y g o t o w u j ą c y szkice m a j ą c e k a r c z m a , k t ó r a należała, do mojej c i o t k i J u l i i , po m ę ż u K u s y k . inw azję K r y n i c y przez TJPA! 11 T a k p o w a ż n e podejrzenia miejsco­ ułatwić O t ó ż „ k r ó l " ż o b r a k ó w - Ł e n i k ó w (bo tydko oni mogli w t e d y źebra,ć) wej m i l i c j i w y w o ł a ł y fantastyczne transformacje architektoniczne, na p a r ę d n i przed odpustem co r o k u u s t a l a ł z c i o t k ą , j a k i e to k t ó r e m i a l pecha, tego d n i a m a l o w a ć . K o n t a k t ó w z banderowcami ekstra delicje m a j ą b y ć dla ż e b r a c z e j b r a c i sprowadzone. P a m i ę ­ m u nie udowodniono, ale s t r z e ż o n o go bardzo. Stale m i a l kolo t a m z j a k i m wzburzeniem o p o w i a d a ł a m i m o j a m a t k a , żo specjal­ siebio k i l k u uzbrojonych l u d z i . „ J a z e m b y ł wy siedlany 17 lipca 7 nie dla n i c h sprowadzano w t a j e m n i c y najlepsze w i n a w ę g i e r s k i e , 1947 r o k u h i s z p a ń s k i e , w ó d k i ekstra od Baczewskiego ze L w o w a i t d . Za­ w Krynicy m a w i a n o t a k ż e dwde, а czasem t r z y kapole g u d a k ó w — ł e m k o w ­ Strasznie go obstawiali, bo szpiega p r z y w i e ź l i ! On w naszym 7 - m ó w i B a z y l i Sowa, Ł o m k o z a m i e s z k a ł y obecnie - - i wtedy 7 p r z y w i e ź l i do Ł a b o w e j togo N i k i f o r a . skich C y g a n ó w . W pierwszy d z i e ń o d p u s t u — t r w a ł on dwa d n i - transporcie j e c h a ł do Krzy-ża i do P i ł y biedaczy-sko. Znalem go po zwykle, z K r y n i c y z p r z e d w o j n y i t a k sobie m y ś l a ł e m , ż e b y n i e m o w a b y l t y d n y m w e j ś c i e m schodzili się ż e b r a c y . Z a s ł a n i a n o okna, przygo­ szpiegiem — to raczej dziwno. P r z e c i e ż to bydo ry sow ane i m a ł o - zamknięciu karczmy o dziesiątej wieczorem, j a k 7 7 223 �wane z jego fantazji i ukochania Ł e m k o w s z c z y z n y . Może dlatego p r z y k r e w r a ż e n i e . W n i o s k o d a w c o m c h o d z i ł o o t o , b y wreszcie t a k d u ż o m a l o w a ł , bo nie m ó g ł się w y g a d a ć ? Zawieźli go gdzieś t e n oberwaniec p r z e s t a ł do w o j e w ó d z t w a g d a ń s k i e g o , a on p o m a ł u u c i e k a ł do K r y n i c y . uzdrowiska. szpecić ulice k u l t u r a l n e g o i czystego T r o c h ę się wiózł a t r o c h ę pieszo d o t a r ł spowrotem t u t a j . Л а к się Osoby z n a j ą c e N i k i f o r a bliżej i d o k ł a d n i e j , w s k a z u j ą n a jego zjawił, z n ó w go w y w i e ź l i , teraz jako Ł o i n k a , j u ż nie szpiega, b e z p o ś r e d n i e i mocne emocjonalnie z w i ą z k i z c e r k w i ą grecko- ale gdy znów w r ó c i ł to go chcieli w y w i e ź ć trzeci raz jako że­ - katolicka, i ze s z t u k ą b i z a n t y j s k ą . M i a l o n o g r o m n ą s ł a b o ś ć do braka." c e r k w i , p o p ó w i i c h r o d z i n . T o b y ł jego c a ł y , j a k b y pozareligijny Z a Nikiforem ujął się w k o ń c u Juliusz Zawadowski, ó w c z e s n y Naczelny Lekarz uzdrowiska i zarazem b u r m i s t r z K r y n i c y . To w ł a ś n i e Zawadowski u c h r o n i ł N i k i f o r a od d e f i n i t y w n e j deportacji. W t y m dziele p o m a g a ł t a k ż e d o k t ó r Saw czak, co trzeba p o d k r e ś l i ć gwoli prawdzie i sprawiedliwości. dzie j u ż potom, a w swoich Banach książkach p o j a w i ł się w zasa­ rzecz zmistyfikowal. k u l t . C h o ć m o ż e t o z a b r z m i e ć paradoksalnie, w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i j a k ą sobie w y t w o r z y ł , k u l t cerkwi s t a ł co p r a w d a na n a j w y ż s z y m poziomie, alo w z n o s i ł się b e z p o ś r e d n i o nad Miał Nikifor także swojo kultem żebractwa. sądy estetyczne. zdecydowane Z o p i n i i k i l k u o s ó b , k t ó r e p o t r a f i ł y się z n i m d o g a d a ć w y n i k a , iż nio u z n a w a ł on m a l a r s t w a europejskiego. U w a ż a ł , że j o d y n i e dlatego w a ż n e jost, t o , k t ó r e p r z y s z ł o z B i z a n c j u m . Specjalnym uwiel­ wielo f a k t ó w przekręcił lub nic p o d a ł do publicznej w i a d o m o ś c i , bieniem o t a c z a ł i k o n ę . Bardzo lubił k r ę c i ć się po c e r k w i . U d a w a ł , bo t a k b y ł o m u wygodnie i dla k o n i u n k t u r y politycznej i dla że w niej s ł u ż y . Przed w o j n ą , j a k b y ł o w cerkwi pusto r o z s i a d a ł „ B a n a c h m o i m zdaniem — m ó w i B a z y l i Sowa. -- interesu. On się p r z e c i e ż rozpytywał o Nikifora u tutejszych się czasem w gospodarskich ł a w k a c h i u d a w a ł , że jest kimś Ł e m k ó w , k t ó r z y zostali. R o z m a w i a ł t a k ż e ze m n ą k i l k a razy, bardzo w a ż n y m , ale po wojnie k i e d y j u ż o s i ą g n ą ł sukces, k i e d y a z tego. eo m y ś m y m u powiedzieli nic do k s i ą ż k i nie to z r o z u m i a ł , c h o d z i ł specjalnie do tej c e r k w i , c h o ć t o już by I weszło." Niecli n i k o m u się nie wydaje, że na t y m z a k o ń c z y ł y się p r ó b y kościół r z y m s k o - k a t o l i c k i , r o z s i a d a ł się w ł a w c e , r o z w a l a ł w r ę c z usunięcia, N i k i f o r a z. K r y n i c y . Mówił mi A n t o n i K r o h , ż e w czasie po p a ń s k u , p o d p i e r a ł g ł o w ę r ę k ą . Cała ł a w k a b y ł a jego, а d o s i ą ś ć kiedy pracował w M u z e u m O k r ę g o w y m w Nowym S ą c z u z e t k n ą ł się m ó g ł j e d y n i e ten, kogo on znal. się t a m z. pismem K o m e n d y Miejskiej MO w K r y n i c y wysto­ „ P r z y c h o d z i ł do m n i e c z ę s t o na r o z m o w ę — m ó w i Bazyli sowanym do w ł a d z p o w i a t o w y c h . Pismo to, ostre w tonie, po­ Sowa — c i ą g n ę ł o go, bo j a k s i ę d z a (popa) syn. On do p o w a ż n e j chodzi z r o k u r o z m o w y to c h c i a ł t y l k o k s i ę d z a , k s i ę ż e g o syna, a j ą k n i e — t o 1954 czy 1955 i wnosi o wysiedlenie N i k i f o r a , j a k o żo jost ż e b r a k i e m , że jest n a t r ę t n y , napastuje l u d z i , u b r a n y świętego jest niechlujnie i na, kuracjuszach i na t u r y s t a c h m o ż e s p r a w i a ć P a m i ę t a m j u k nieraz po swojemu p r z y g a d y w a ł m i : nie m a 224 Mikołaja. Miał ogromno poczucie swojej wartości. kra- �w a t u , nie m a niczego, a ze mną, rozmawia ? T y bez k r a w a t y dziad, tacjo a j a jest w i e l k i malarz. Mówił nieraz, że n a j w y ż e j i k o n ę p o w a ż a , idealizowania i w y o l b r z y m i a n i a — kreowania m a l a r s t w a i osoby a natura N i k i f o r a D r o w n i a k a , p r z y p i s y w a n i e m u intencji i a t r y b u t ó w nie­ jego przedstawiania d z i w n a b y ł a w obrazach, które m a l o w a ł . Ś w . .Mikołaja c z ę s t o r y s o w a ł w rosyjskiej czapce, tak samo ś w . P i o t r a i na dodatek w" kufajce. P y t a ł e m go o t o , ale nie c h c i a ł p o w i e d z i e ć czemu t a k maluje, funkcji społecznej, idąca w kierunku mesjanistycznego i s t n i e j ą c y c h faktycznie. N a jego g r ó b w K r y n i c y p r z y j e ż d ż a j ą Ł e m k o w i e 7. r ó ż n y c h stron P o l s k i , a czasem i z zagranicy, b y z ł o ż y ć na n i m k w i a t y L u b i ł j a k k t o ś do niego po ł e m k o w s k i ! z a g a d a ł . T o go w r ę c z i p o m o d l i ć s i ę za N i k i f o r a . D w a l a t a t e m u w K r y n i c y byłem u z d r a w i a ł o . Raz do niego, na jego u r o d z i n y p r z y j e c h a ł a z M o k r e ­ ś w i a d k i e m , j a k ż e ń s k i c h ó r greeko-katolicki p r z y k o ś c i e l e 0 . 0 . B a ­ go do K r y n i c y grupa ś p i e w a c z a , m o ż e sześć o s ó b . Chcieli m u z y l i a n ó w w Warszawie, prowadzony przez J a r o s ł a w a P o l a ń s k i e g o o d ś p i e w a ć k i l k a p i e ś n i , że t a k rozsławił n a r ó d ł e m k o w s k i w świe­ ( Ł e m k a p o c h o d z ą c o g o ze wsi P o l a n y ) , p r z y g o t o w u j ą c y cie. Było to w 196") i'. P y t a l i mnie gdzie N i k i f o r mieszka. Odpo­ w y s t ę p ó w w R z y m i e , na zaproszenie Ojca Ś w i ę t e g o , przed w y ­ się do w i e d z i a ł e m : N i k i f o r mieszka m i ę d z y l u d ź m i , trzeba go s z u k a ć . jazdem o d ś p i e w a ł p r z y g o t o w a n y p r o g r a m N i k i f o r o w i n a d gro­ P o s z l i ś m y razem. Prawie kolo Starego D o m u Zdrojowego w i d z ę b e m ! J e m u na c h w a l ę , a sobie na... szczęście w w i e l k i m świecie. go j a k idzie z t ą t a b l i c z k ą , l a s e c z k ą się p o d p i e r a ł i w białej czapce. P o w s t a j ą wiersze o N i k i f o r z e . M a m na m y ś l i nic k o k i e t l i w i e - Zaraz ci ś p i e w a c y otoczyli go i z a ś p i e w a l i m u ,,Mnohaja l i t a " . - n i a k i j a ż o w ą , a o d pewnego czasu s a m o c h w a l c z ą t w ó r c z o ś ć na T l u i u y l u d z i , kuracjuszy się z e b r a ł y w o k ó ł nas, niesamowite t ł u ­ t e m a t y ł e m k o w s k i e Jerzego H a r a s y m o w i c z a , ale p r ó b y poetyckie m y nas obskoezyly. N i k t z n i c h chyba nie słyszał, j a k m y śpie­ powstające wamy elegancko ..Mnohaja l i t a " , nasze ł e m k o w s k i e „ S t o l a t " — silnie m o t y w i d e n t y f i k a c j i a on j a k to u s ł y s z a ł , po prostu się r o z p ł a k a ł , o p a r ł się r ę k a m i podkreśla 0 nas. o b e z w ł a d n i a ł c a ł k i e m z w r a ż e n i a , j a k b y z e m d l a ł . z a w ł a s z c z e n i a jego osoby, s ł a w y . Oto jeden z t a k i c h wierszy: wśród młodzieży łemkowskiej. Występuje narodowej się jego ł e m k o w s k i e z krynickim pochodzenie, ale w nieli mistrzem, też. i próby •lak miał j u ż t ę b u d k ę do m a l o w a n i a , w y m a g a ł , że m a m go i b o ć raz na t y d z i e ń o d w i e d z i ć i p o g a d a ć z n i m n a s z ą gwarą. G d y b y m go nie odwiedzi), to b y k r z y c z a ł , po p r o s t u b y n m i o o p l u ł . Co by to m i a ł o z n a c z y ć , ż e b y m go t a k z n i e w a ż y ł . " I tak z a r y s o w a ł się d o ś ć niespodziewanie n o w y w ą t e k — roli jaką zaczął p e ł n i ć dla swego m a ł e g o n a r o d u , jeszcze za ż y c i a , w m i a r ę jak s ł a w a jego z a t a c z a ł a coraz to szersze k r ę g i na świecie. S t a ł o się tak j a k jest powiedziane w P i ś m i e Ś w i ę t y m , że ostatni s i a n ą się p i e r w s z y m i . N i k i f o r z pogardzanego niedorajdy, z po­ pychania stuł się ł e m k o w s k i m bohaterem, tytułem do d u m y , k i m ś k t o jednoczy ł e m k o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć w diasporze! Żaden z n a j w y b i t n i e j s z y c h m a l a r z y — p r y m i t y w i s t ó w w świecie t a k i e j r o l i nic o d e g r a ł . P r z y t y m w s z y s t k i m , trzeba sobie z d a w a ć spra­ w ę , iż nie oznacza to wcale, że wszyscy Ł e m k o w i e akceptują jego m a l a r s t w o , czy, żo c h o ć b y je z n a j ą . N i c z t y c h rzeczy P r z y z n a j ą się do N i k i f o r a j e d y n i e j a k o do rodaka, k t ó r y s t a ł się w świecie n a j s ł a w n i e j s z y m Należy s p o ś r ó d n i c h wszystkich. w t y m miejscu z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t narastania specyficznego m i t u N i k i f o r a D r o w n i a k a w ś r ó d Ł e m k ó w , na coraz częstsze p r z y p a d k i otaczania go po ś m i e r c i s w o i s t y m k u ł t e m R o d z i się m i t , k t ó r y zaczyna coraz swobodniej o d c h o d z i ć od faktów, kreując go na ł e m k o w s k i e g o „narodowego świętego". ,,-la w swoich zapiskach — m ó w i B a z y l i Sowa — n a p i s a ł e m t a k ą u w a g ę co do N i k i f o r a : od m ł o d o ś c i w y c h o w a n y w biedzie, wyz\ sku — m a t k a s ł u ż ą c a , on bez przestanku w y d a w a n y na p o ś m i e w i s k o , b y w a ł za s ł u ż ą c e g o — p a ś ć b y d ł o w y p a d ł o mu nieraz, czy gęsi albo ś w i n i e , czy co inne r o b i ć — u c i e k a ł od togo 1 b e z przestanku widział siebie p o n a d to wszystko. O n się w y ­ o d r ę b n i a ł od z w y c z a j n o ś c i i to j u ż o d bardzo dawna przed w o j n ą . Chciał się z r o b i ć j a k i m ś p r z y w ó d c ą tego t y p u , który widział niedolę l u d u biednego j a k o n sam b y ł . On b y ł w y r a z i c i e l e m tej biedy ł e m k o w s k i e g o l u d u i m y ś l a ł , że j a k ludzie od niego w y k u p i ą i r o z n i o s ą po świecie o b r a z k i , to przedstawi ś w i a t u , j a k skrajnie jeszcze t u t a j ludzie ż y j ą . Ja wiem, że on dzisiejszej r z e c z y w i s t o ś c i nie odpow iadal. t ł u nic g ó r o w a ł w w i e l k i c h p o ł a c i a c h w swoich wyrazach stali', lxv. p r z e s t a n k u : i pisał P o m ó ż c i e m i , bo jestem b i e d n y , bo jestem n i e d o ł ę ż n y . M ó w i ą o N i k i f o r z e , że nie u m i a ł c z y t a ć i p i s a ć ! T y l u ludzi jest k s z t a ł c o n y c h wysoko, а nic poti'cfia tyle. tak prosto i od serca p o w i e d z i e ć , co on swymi obrazkami. Nikifor, ten nieuk, ten n i e d o ł ę g a , n i e ś l u b n y syn gęglawej poslugaczki, nagle stal się w i e l k i m tego ś w i a t a , geniuszem, a to oznacza, że nic on m u s i a ł iść do ś w i a t u , t y l k o ś w i a t p r z y s z e d ł do niego, a on z naszogo n a r o d u p o c h o d z i . " Opinio Bazylego Sowy przez fakt jego wysokiej pozycji m o r a l n e j , a u t o r y t e t u , j a k i m się cieszy w ś r ó d swych w s p ó ł b r a c i , warte s ą przytoczenia, c h o ć b y dlatego, że nio s ą jego p r y w a t n y m , Podobnie j u k na z d j ę c i a c h p r z e d s t a w i a ł siebie N i k i f o r n a obra­ odosobnionym zdaniem. S t a r a ł e m się z a c h o w a ć ich o r y g i n a l n y zach. O t o jeden z t a k i c h w y i d e a l i z o w a n y c h p o r t r e t ó w , z k s i ę g ą k s z t a ł t s t y l i s t y c z n y , k l i m a t i b a r w ę . Rzuca się w oczy interpre­ w dłoni 225 �„Drowniak" S p o t k a ł e m się w r ó ż n y c h stronach P o l s k i z d o w o d a m i takiego stanu rzeczy. Z b i e r a j ą c m a t e r i a ł y na terenie J a n o w a d o t y c z ą c e k o ł a , do k t ó r e g o n a l e ż a ł o k i l k u w y b i t n y c h p r y m i t y w i s t ó w , j a k T y c o ś na d e p t a k u g ł o d n y nieraz stal Ociepka, U r b a n e k , Stolorz, B ą k , W r ó b e l i S ó w k a n a t r a f i ł e m na Niejednemu willę w y k r e ś l i ł e ś n o w ą Za k ą t i k a w a ł e k t a k ą c i e k a w ą r e l a c j ę . „ N i e w i e l u b y ł o t a k i c h u nos — m ó w i ł nie­ chleba ż y j ą c y j u ż A n t o n i J a r o m i n — w kole, co b y m i e l i coś osobistego Szczerze i s ł o n o p ł a c i ł e ś do w y r a ż e n i a . N o , a wszyscy chcieli się w y b i ć , co t u r o b i ć w t a k i m D w a razy n a z a c h ó d w y s ł a ł a cię W i s ł a razie? B y ł a m o d a na tego n i e m o w ę z K r y n i c y , na D z i ś genialny polski Pisali o n i m , b ę b n i l i , o b r ó ż k i p o k a z y w a l i w r o z m a i t y c h gazetach, artysta Nikifora. to Stolorz i B ą k z a c z ę l i s i ę p o w t a r z a ć po N i k i f o r z e . S t a ł się on A u t o r e m jest P i o t r S z k w a r ł a z K r y n i c y . Wiersz p r z y t a c z a m , dla n i c h wzorcem, nawet pisali n a obrazach j a k on, ż e b y się j a k m i m o jego n i e d o s k o n a ł o ś c i , g d y ż oddaje syntetycznie i emocjo­ najbardziej u p o d o b n i ć . I co? C h w y c i ł o , komisje n a g r o d y d a w a l i , n a l n i e w j a k i s p o s ó b m y ś l i o „ K r y n i c k i m M a t e j c e " m ł o d e po­ w gazetach zaczeni i c h w y c h w a l a ć , że p r i m a sort, że oryginalne i t a k i e i n n e b z d u r k i . B ą k t o n a w e t specjalnie b y ł w K r y n i c y kolenie Ł e m k ó w . Skoro jest m o w a o N i k i f o r z e i jego t w ó r c z o ś c i , o t w o r z e n i u się m i t ó w po jego ś m i e r c i , m y ś l ę , że w a r t o p r z y okazji z a z n a c z y ć , u N i k i f o r a . J a k w r ó c i ł , t o s i ę d z i w o w a ł , żo s p a ł za iż za ż y c i a stal s i ę on t a k ż e wzorcem a r t \ s t y c z n y m do k o p i o w a n i a z tego ( i t o d o s ł o w n i e ) przez m a l a r z y - a m a t o r ó w spragnionych s u k c e s ó w . p o t e m p l u ł do f a r b ó w . " r specjalno odcienie k o l o r ó w Jedno z ostatnich zdjęć N i k i f o r a . Stary, z m ę c z o n y , schorowany Nikifor miał już to, o c z y m dawniej m a r z y ł — d o m , s a m o c h ó d , r a d i o , zegarki — ale nie u m i a ł się j u ż t y m cieszyć 226 tapczanem n a p o d ł o d z e , a ś l i n a m i f a r b y r o z r a b i a ł . M y ś l a ł nawet, wydobywa i że to sam � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce3238daff8f3d2cbd75a0d72d6233fb.pdf 4ef43e727afb18b7e17dabe8f5d43776 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3826 Title A name given to the resource Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 ;s.241 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sw. Benon. Rzeźba wykonana z głównej części pnia drzewa rosnącego przy drodze w pobliżu Krobi (pow. Gostyń) do 1939 r. Ze zbiorów Władysława Stachowskiego. PRZYCZYNEK DO WIELKOPOLSKIEJ RZEŹBY LUDOWEJ ADAM Jednym z bardziej żywotnych regionów Wielko­ polski jest część p o w i a t u gostyńskiego rozciągająca się dookoła K r o b i , miasteczka stanowiącego do koń­ ca X V I I I w. własność biskupów poznańskich, zwanego czasem jeszcze obecnie Biskupizną. Na obszarze t y m ze względu na specjalnie sprzyjające w a r u n k i roz­ woju k u l t u r y ludowej d o dzisiaj zachowały się oryginalne ubiory ludowe, haft, pieśni, muzyka, j a k i szereg zwyczajów. W X V I I I i X I X w., j a k wskazują Padania tere­ nowe i archiwalne, n a t y m obszarze w dość żywot­ nej formie przejawiała się rzeźba l u d o w a związana głównie z tematyką religijną, charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego oraz ówczes­ nych stosunków na wsi. Z tego okresu znane są dzie­ ła miejscowych l u d o w y c h rzeźbiarzy, na których t e ­ mat przygotowuje do d r u k u pracę m g r Stanisław Błaszczyk. Do rodzaju rzadko spotykanych rzeźb n a ­ leży postać św. B e n o n a , uważanego przez ludność miejscową za patrona pasterzy, wykonana z części 1 2 Szczegóły p a t i z : Atlas Polskich Strojów L u d o ­ wych, strój dzierżacki, Poznań 1953, s t r . 3—4. -' Św. Benon (Benno) z rodu Wajdenburg (1010— 1106), biskup Miśni, apostoł Słowian nadłabskich, wtrącony do 'więzienia przez H e n r y k a I V za współ­ czucie dla uciśnionych. Podręczna encyklopedia koś­ cielna, Warszawa 1904, str. 229. 1 GL APA pnia drzewa rosnącego przy jednej z dróg w pobliżu K r o b i (patrz: rycina wyżej). Rzeźba ok. 160 cm wyso­ kości przedstawia Benona w długiej, powłóczystej sza­ cie, trzymającego pierwotnie w prawej ręce, lekko zgiętej w łokciu, laskę. Po prawej stronie, u stóp opiekuna pasterzy, wyrzeźbiony jest pies, z lewej zaś strony owca, iktórą Benon t r z y m a za 'głowę i t u l i do siebie. Kształty zwierząt, j a k i postaci centralnej widoczne są na zamieszczonej fotografii t y l k o w ogól­ ny :h i szczątkowych zarysach, zniszczonych przez długie działanie warunków atmosferycznych. Przydrożna t a f i g u r a wraz z całym drzewem zo­ stała zdewastowana i usunięta przez władze hitle­ rowskie w 19©9 r,, zaraz po wkroczeniu najeźdźców na obszary polskie. K u l t św. Benona, mniej już żywy obecnie na t y m terenie, wiąże się z silnie rozwiniętą hodowlą owiec w tej okolicy w ubiegłych stuleciach. Dane archiwalne z 1664 r. mówią, że „owiec chowało się po 5000 l u ­ bo pastwiska dosyć szczupłe" 3 były w t y m rejonie (kluczu dóbr składającym się z 13 wiosek). Rzeźba ta oraz d a w n y k u l t św. Benona świadczą, j a k ści­ śle 'lud nasz, łączył s p r a w y życia duchowego z co­ dziennym s w o i m bytem. A r c h i w u m Archidiecezji Poznańskiej w Pozna­ n i u , C.P.—12, r o k 1664, str. 133, w g maszynopisu pracy Waleriana Soblsiaka: Uposażenie Katedry Po­ znańskiej. 3 241 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b045a10723e7923d9f0d1af7d4b8e64c.pdf a49c0b7ee9632fbf97e0c01b78270696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3409 Title A name given to the resource Przyczyneki do semiotyki śmieci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.33-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r I Przyczynek i do semiotyki śmieci Roch Sulima SYRENA - rodzimy samochód małolitrażowy ,,dla wszyst­ kich", produkowany seryjnie w FSO na Żeraniu od 1958 r. - znaczył u nas istotne „przesunięcie" cywilizacyjne w stosun­ ku do „cywilizacji drewna" i w mniejszym stopniu otwierał nową, w większym natomiast zamykał starą sekwencję kul­ turową. Syrena stała się swego rodzaju „próbnikiem", za pomocą którego dokonywało się empiryczne badanie moż­ liwych „sąsiedztw" rzeczy i wytworów „cywilizacji drewna" z produktem techniki kumulatywnej, zwielokrotnionej, wręcz organicznej - czyli samochodem. Syrena diagnozuje kulturę zastaną, jej właściwości diagnostyczne zwrócone są wstecz , i nie ma ona nic wspólnego z charakterystycznym dla kultury Zachodu „syndromem samochodowym" , nie daje o nim żadnego wyobrażenia. Samochód z Żerania syntetyzował • polskie sprawności i wizje nie tylko motoryzacyjne, kumulo­ wał znaczenia, tworzył legendę i stąd stawał się bardziej obiektem kulturowym niż - w rzeczy samej - samochodem. i Otwierał nowy kod kulturowy, uzewnętrzniał i „analizował" . kod stary. DWUSUW DWUKODOWY. Syrena wyczerpywała wszyi stkie możliwości „dopasowania" się do kodu zastanego, ale zarazem angażowała wszystkie możliwe potencje „niedopasowania się", bycia „nowym", otwierającym nową serię zdarzeń kulturowych. Nie mogła już wtopić się funkcjonalnie w cywili­ zację drewna, tak jak rower w latach trzydziestych czy motocykl w latach 40-tych i 50-tych. Była więc przedmiotem-znakiem w jakimś sensie dwukodowym, obiektem „przej­ ścia", szczególnie w warunkach wiejskich. Jako „pierwszy" samochód, syrena zrywała odwieczną i prawie ciągłość „wewnątrzsterownej" komunikacji, wyrażają­ cej się w strategii piechura, jeźdźca (koń, pojazd konny), rowerzysty, a nawet motocyklisty, kiedy to prawie wszystko zależało od własnej inicjatywy przemieszczania się i prawie wszystko można było zrealizować we własnym zakresie po­ wszechnie dostępnymi środkami. Dwukodowość syreny, jej „przejściowość", zaważy na całej cywilizacyjno-technicznej i kulturowej egzystencji produktu żerańskiego, dawała o sobie znać w momencie „narodzin", daje o sobie znać w momencie „umierania". Do syreny pasują jeszcze zupełnie dobrze te naturalistyczne, a nawet eschatolo­ giczne metafory. Nie pasują one do warszawy (mało sym­ patycznej przybłędy ze Wschodu), nie pasują do obojętnego semantycznie „dużego fiata", a nawet do sympatycznego „malucha" - fiata 126p. Rzeczy, jak to pokazywał T . Veblen, są znakami statusów społecznych , nawet składnikami charakterystyk psychologi­ cznych. Syrena szczególnie dogłębnie diagnozuje środowisko wiejskie. W pejzażu polskiej prowincji koń jako środek transportowy nie był statusowo nacechowany, ale np. w latach 30-tych nacechowany był rower, był on stałym atrybutem mobilności społecznej działaczy „Wici"; samochód w tych samych latach był przedmiotem-znakiem elity finansowej, towarzyskiej i artystycznej (słynne jazdy Iwaszkiewicza do Sandomierza); motocykl w latach pięćdziesiątych „przesunął" się w hierarchii wykładników prestiżu i stał się przedmiotem raczej funkcyjnym, był atrybutem działaczy ZMP, a w latach 60-tych znakiem awansu „wewnątrz wsi", co doskonale oddają pamiętniki młodzieży wiejskiej. Syrena znaczyła ten 1 1 1 2 awans w końcu lat 60-tych i latach 70-tych, była znakiem spełnionego awansu społecznego (ze wsi do miasta), znaczyła „zdobywcę". Syrena w latach 60-tych i 70-tych, a fiat 126p w latach 80-tych to rydwan dla tryumfalnych (niedzielnych, odświętnych, wakacyjnych) „powrotów" w bramy wiejskich zagród, bramy już ażurowe, mogące spełniać rolę ekspozycji zasobności. Proksemika wiejskiego podwórka, szczególnie w obejściach z lat 60-tych i 70-tych, uwzględniała już miejsce na samochód. Wóz konny przesuwał się do przestrzeni peryferyjnej, samochód zaś znajdował lokalizację na podwór­ ku, „przy bramie", w sadzie, a w nowoczesnych obejściach - w pobliżu kwietników, trawników, ogródków kwiatowych. Samochód z Żerania był więc pojazdem dwukodowym, media­ lnym (miasto - wieś, przedmieście, robotnicze dzielnice wiel­ kich miast). Dziś jest znakiem kultury „przedmieścia" i zani­ kającym przyczółkiem wsi w mieście. SAMOCHÓD STACJONARNY. Syrena, paradoksalnie, jest samochodem, posiadanie którego charakteryzuje raczej bycie „w czasie", a nie w przestrzeni. Charakterystyki syreny nie odwołują się do takich swoistych dla motoryzacji paramet­ rów, jak szybkość maksymalna, przspieszenie, zużycie paliwa itp., ale do parametrów „trwania", warunków bycia obiektem (wieloletniość, miejsce i sposób parkowania), zasięgu użyt­ kowego, czyli statycznej, a nawet skonwencjonalizowanej przestrzeni. Przestrzeń ta ma promień największy - 500-600 km (wyjazd na wczasy) i promień mniejszy (30-40 km), charakteryzujący przestrzeń zrytualizowaną, w gruncie rzeczy czasoprzestrzeń: świąteczną, obrzędową, rodzinno-lokalną (cykl tygodniowy - uczestnictwo w nabożeństwach niedziel­ nych, cykl doroczny - święta, imieniny, odpusty, uroczystości rodzinne). Syrena nie była samochodem dojazdy w interesach, nawet na jarmark jechało się konno; później (lata 80-te) traktorem, który na polskiej wsi, w przedziwnej kombinacji z konnym wozem, staje się uniwersalnym pojazdem odświętno-użytkowym. Stacjonarny charakter syreny potwierdza również fakt, że wyjazdy zagraniczne syreną, podobnie zresztą i fiatem 126p, w przekonaniu samych wyjeżdżających, uchodziły za wielce ryzykowne, wręcz awanturnicze, a były to przecież łupieżcze najczęściej wyprawy przemytniczo-handlowe. Syrena okazała się nowym przedmiotem obrzędowym, adaptującym się do zastanego kodu kultury symbolicznej. „MOJE" i „NIEKONIECZNE". Syrena była obiektem kulturowym, który raczej „był" niż funkcjonował. Sposób bycia przedmiotów mówi o stylu życia ich użytkowników. Pierwsze samochody z Żerania były znakami „niekoniecznej" własności, znakami „posiadania" w dobie, kiedy dominowała w PRL-u bezwzględna idea własności państwowej, nawet odwieczne działy, czyli miedze nie były pewne. Posiadacz syreny mógł powiedzieć: „moje" choć publicznie widoczne: „moje" potocznie: „to je moje..." co bezwzględnie posiadam, ale nie jest mi „bezwzględnie" konieczne. Syrena tworzyła więc małe, prywatne mitologie: „bezpieczne, małe mity" stabiliza­ cji. Idea „niekoniecznej własności" rozbudowywała mit „trwa­ łości" mityzowala przedmiotowy status syreny. „Moje" - zna­ czyło: „zasze teraz dostępne" („wieczne teraz"): znaczyło także moje „teraz", które sięga tego, co „za mną" i tego, co „przede mną". Przy braku pełnej dostępności dóbr ich dys­ trybucja sterowana była poprzez talony. Syrena symbolizowa­ ła tym bardziej ideę „mojego", gdy stała np. przed moją kiedyś, a dziś społeczną kamienicą, młynem, tartakiem, pieka­ rnią. W tej zmienionej hierarchii tego co „moje", syrena, jak chyba żaden inny przedmiot, nie diagnozowała tak dogłębnie istoty nowych stosunków społeczno-rzeczowych. Moje „ja", uprzedmiotowione na skalę prawie powszechną, w posiadaniu samochodu nie miało alternatywnych obiektów takiej eks­ presji własności i mogło być przeniesione zaledwie na działkę 3 33 �pracowniczą, ale już nie na dom, gdyż prywatne domy w mieście nie były budowane przez posiadaczy syrenek. Hierarchia „moich" rzeczy sytuowała syrenę, w latach 50-tych i 60-tych, na samym szczycie dostępnych dóbr socjalis­ tycznych. Syrena należała już do innego szeregu dóbr niż np. wieczne pióro, zegarek czy rower. Paradoksalnie wygląda to uszeregowanie przedmiotów, ale stanowiły one w specyficzny sposób jeden z najbliższych kontekstów semantycznych dla żerańskiego automobilu. Pióro, zegarek, rower, to przedmioty pożądania z lat 30-tych i 40-tych, a w latach 50-tych stały się przedmiotami kulturowo nacechowanymi i w pewnym sensie zarezerwowanymi jako prezenty od władzy. Dawanie prezen­ tów przybrało później bardziej abstrakcyjną formę - talonów, na syreny także! Istotą talonów była stara funkcja daru, który musi być odwzajemniony, już nie w formie przedmiotowej, ale w postaci przywiązania, podległości. Prezent tego typu (talon) cechuje władzę plemienną, imperialną i totalitarną, ustala hierarchię lojalności. Syrena także uczestniczyła w takich hierarchizacjach lojalności, ale ostatecznie tej kwalifikacji się wyzbyła, kiedy na drogi wyjechał fiat 126p, przedmiot nowych teksonomii lojalności z pierwszej połowy lat 70-tych. SYRENA - METAFORA KULTUROWA. Syrena - jako przedmiot kulturowy pokazuje, ile można było zbudować na fenomenie „mojego" a wówczas „niekoniecznego". W potocz­ nej świadomości (por. serie żartów o małych samochodach) „syrenka" wchodziła nie tyle w szereg rzeczy rodziny, ale stawała się jakby „osobnikiem", podlegała personifikacjom i animizacjom. Była pielęgnowana (mycie, pastosowanie, otulanie), dekorowana (firanki, frędzle, puszyste pokrowce na siedzenia, sztuczne kwiaty przy desce rozdzielczej, tylna półka - przypominająca odświętnie ustrojony stolik z serwetami, poduszeczkami i częściej lalkami niż figurkami zwierząt). Treść i forma tych zwyczajów sytuowała się między zwyczaja­ mi związanymi z pielęgnacją dziecka, a dbałością o dom lub ogródek. Opowieści (narracje) parkingowe (domena męż­ czyzn) można uznać za analogiczne, w formie i emocjonalnym wyrazie, do opowieści przypiaskownicowych (domena ko­ biet). Samochód z Żerania stał się przedmiotem rytuałów i gier kulturowych, wyznaczył sferę „żarłocznej" mityzacji, wytwo­ rzył pola spektakularnych metaforyzacji, sprzyjał fetyszyzacjom. Syrena była przedmiotem potencjalnie „otwartym" na procesy symbolizacji, gdyż koncentrowała na sobie znaczenia nowości cywilizacyjnej; znaczyła bardziej w planie kultury symbolicznej niż kultury technicznej. Świadczą o tym przed­ miotowe metaforyzacje, które były tworzone z jej udziałem. Metaforyzacje i ekwiwalencje, którym podlegała syrena miały lokalne wersje i osobliwości. Np. w okolicach Staracho­ wic, na przełomie lat 70-tych i 80-tych syrena była m.in. „błękitną strzałą", gdyż w dobie ówczesnych niedoborów 4 5 34 rynkowych miejscowi lakiernicy samochodowi dysponował lakierem tylko o błękitnym odcieniu. Była to również „szcz4 rżąca zęby" królowa pobocza. Aluzja do otwartej pokryw silnika unieruchomionego na poboczu samochodu. Wreszcie była to „Matylda". Aluzja do pseudonimu artystycznej miejscowej prostytutki, która trzymała się najdłużej w facho „Agatę oddam za syrenę" - można przeczytać na przystanki tramwajowym na łódzkim Teofilowie. Dopisek: „Agata tt k...". t Inne przedmiotowe metaforyzacje: syrena, która imituj ceglany dom (karoseria pomalowana w czerwone „cegły" syrena - pomalowana w biało-czarne łaty (samochód-krowałi syrena - pokryta czarnym lakierem (limuzyna); syrena-ptj rsche („samodziałowa", chałupnicza konstrukcja nadwozc przypominającego porsche, na podwoziu syreny); a takj w relacjach pamiętnikarskich można znaleźć taki znacząa śródtytuł: „Syrenka ciągnie Mercedesa" (epizod z terenów I NRD). s W planie językowym metaforyzacje sprowadzają się m.iig do wyrażeń: „skarpeta" (wieloznaczna aluzja do kształty zapachu spalin, ale także skarpety jako dorobkiewiczowskiejn sposobu „składania" na samochód. Syrena pozostaje nie tylły jednym z najtrwalszych w Europie samochodów, ale takżej(j wartość równa się życiowym oszczędnościom (syrena - skai rodzinny). Syrena - „skorupa", czyli powłoka oddzielona Oz istoty; syrena - „królowa pobocza" aluzja do częstych defel tów w podróży; syrena - „sraj-tygiel" - aluzja nadto czytelna INSTALACJA ARTYSTYCZNA: „KAPSUŁA CZ/ SU". Najbardziej spektakularną metaforą jest dziś egzempkę z gdańską rejestracją: GTK 4237, który zdobią najróżniejsi graffiti, wśród których wyróżnia się zdecydowanie, umiesz czony na bocznej części karoserii, napis: „kapsuła czasi( 1991-2016. Egzemplarz ten ; znany również w innych mia = tach, komentowany przez warszawską wieść gminną, docjfi kał się różnych interpretacji. „Kapsuła czasu" może znaczę czas zakonserwowany, czas skumulowany, ale także „obielo pomnikowy", jakby zachowany dla przyszłych archeologów świadomie dziś ukryty, przechowany jako natrwalszy przan miot polskiej motoryzacji. b Inna od powyższej wykładnia pochodzi z kręgów warszawn kiej Akademii Sztuk Pięknych, na dziedzińcu której syi na-„kapsuła czasu" parkowała wiosną 1992 r. Z relaiw pracowników i studentów ASP wynika, że można tu móuji nawet o swoistym projekcie poznawczo-estetycznym (instalp cji artystycznej) pn. „kapsuła czasu". Uznano więc, że syret 1 jest zmaterializowaniem czegoś, co jest wśród rzeczy ta,, „trwałe", że może służyć do skalowania czasu, w któryilj trwają inne rzeczy. I tak, paradoksalnie, syrena miała bp nośnikiem czegoś, co nie tyle symbolizuje tradycję i 'p* wspornikiem społecznej pamięci, jak np. architektura, alejtp z założenia, a więc w ramach pewnej konwencji, uznane.n „stare" już w momencie pojawienia się. Syrena „kapsi czasu" nie ma przy tym prawie nic wspólnego z semantyL wyrażenia „stare samochody", wskazującą m.in. na pewid ekskluzywny styl bycia. st W ramach projektu „kapsuła czasu" syrena miała przez 5bn zmieniać swoje miejsce postoju w Polsce, innymi słowy miac; być wyłączana w różne konteksty, w różne pola rzeczywistość miała rosnąć w „starość", obrastać powłoką znaczeń w zakir ności od kontekstu. Miała syrena wzbogacać się o znaczeuje tym bardziej, im szybciej zmieniały się otaczające ją rzeczy.iw bardziej dynamiczne były konteksty, w które była włączani Syrenka stawała się skalą czasu stacjonarnego, zlokalizowanp< go; czasu rzeczy, a razem elementem strukturującym różw kolekcje rzeczy, elementem o dużym potencjale semantyc nym. o: Czas stacjonarny, kumulujący się i potencjalizujący w „kaw sule czasu" mógł być tylko pośrednio, za sprawą kontekstóni n n 6 7 H 8 �: ! ; i i ) i rzeczy i ich lokalnych „historii", rzutowany i przekładany na linearne uniwersum czasu historycznego (społecznego). Tylko w ten sposób mógł nabywać wykładników semantycznej ciągłości i przejrzystości, a zatem znaczyć w kulturze. Projekt pod nazwą „kapsuła czasu" sprowadzał się ostate­ cznie do ulicznej demonstracji konwencjonalnych ram znacze­ nia w kulturze, do wtórnej semantyzacji rzeczy, innymi słowy włączania ich w kulturowy dyskurs. Było to również strukturowanie naszej, porwanej i niekumulatywnej tradycji techniczno-motoryzacyjnej. SYRENA - MATKA „SYRENEK". Stacjonarność, trwa­ łość i rytualność syreny dopuszczały zachowanie kulturowej tożsamości obiektu, który zarazem był dwukodowy i „przejś­ ciowy". Istota bycia w czasie przypomina istotę matrylineażu. Syreny jeżdżące dziś po drogach są z gruntu matrylinearne, z tym że jest to matrylineaż odwrócony, zwężający się. Z setek, tysięcy różnych „syrenek" składa się jedna Wielka Syrena, Syrena Matka, która rodzi się z własnych dzieci. Syreny, które swojej sprawności nie zawdzięczają już dziś fabryce i „składają się" z innych, kodują w sobie pamięć poprzednich. Syrena to nie tylko „skorupa", ale i „pałuba". Syreny trwają, umierając wiele razy, tym bardziej, że pole manewru jest tu stosunkowo duże, gdyż syrena skoligacona jest z warszawą (60% wspól­ nych części). Każda syrena to potencjalny dawca detali, części zamiennych, obiekt ściśle zaprogramowanych dekonstrukcji. DESTRUKCJA - KONSERWOWANIE ZNACZEŃ. Spojrzenie na syrenę jest więc detalizujące, analityczno-destrukcyjne, a nie syntetyczno-funkcjonalne, przysługują­ ce cywilizacji nowoczesnych samochodów, o których pisał R. Barthes, iż są „dzisiaj dokładnym odpowiednikiem wielkich katedr gotyckich". Analizując w Mitologiach codziennych (1957) nowy model citroena DS 19 ( „ D " i „ S " - déesse = „bogini") stwierdzał: „Jest w »Bogini« zaczątek nowej fenomenologii dopasowania, jakbyśmy przechodzili od świata elementów spawanych do świata zbudowanego z elementów odpowiednio dostosowanych, tak iż trzymają się one razem tylko dzięki zaletom swej cudownej formy (...)" . W stacjonar­ nej syrenie czas najszybciej dopada spawów (w przednich błotnikach są spawy zamiast głębokich tłoczeń). Dzięki regularnościom pasm rdzy widać doskonale jak przedmiot jest „zrobiony", zespawany, skręcony połączeniami gwintowymi; widać, jaka potencja detali kryje się w tej prostej konstrukcji; jak zachęca do destrukcji, do prac ręcznych, do ekspresji tych prac. Pierwsze porzucone syreny (apogeum zjawiska - wiosna 1992) byty rozmontowywane na części, takich reanimacyjnych „przekładek" dokonywano na stojących obok siebie egzemp­ larzach. Te dekonstrukcje, które zazwyczaj musiały być po­ przedzone namysłem: „jak to jest zrobione", utwierdzały w nawykach, konserwowały zastane znaczenia, utrwalały pewne modele (zasady i reguły) dawność utrwalała się w teraź­ niejszości. NISZCZENIE „CUDOWNYCH RUPIECI" REWO­ LUCJA ZNACZEŃ. Z konserwującą znaczenia transmisją detali sąsiadują akty niszczenia syren. Obrzędowo-rytualny, stacjonarny, dwukodowy i „przejściowy" a przede wszystkim zmetaforyzowany charakter istnienia syren sprawia, że nisz­ czenie jest wejściem w sferę zgęszczonych znaczeń (nawet w kategoriach teorii informacji samochód jest spotęgowaną informacją, kumulatywną hybrydą informatyczną); niszczenie jest docieraniem do sfery mitu i ostatecznie - działaniem w micie. Syrena jest ponadto jedną z pierwszych, publicznie dostępnych, rzeczy do spektakularnego zepsucia. Być może podobne znaczenie ma np. rujnowanie, przeznaczonych do wyburzenia domów. Niszczenie syren (uderza niesamowitość tej formuły!) jest ostatecznie naruszeniem młodego polskiego tabu samochodowego, tym bardziej silnego, że właśnie nowego. Pierwszą fazą niszczenia nie jest „unieruchomienie", gdyż jest ono właśnie 9 kwintesencją stacjonarności - tzw. postawienie samochodu „na kołki" (najczęściej cegły). „Moje" wtedy najbardziej jest, np. zimuje, odnawia się itp. jest „rozbieraniem do snu" (Grochowiak) albo „studium przedmiotu" (Herbert). Intere­ sująca byłaby „reistyczna" paralela między światem „syre­ nek", a światem poezji tego czasu (np. Białoszewski). Fenomen niszczenia nie objawia się zatem w zdjęciu kół, ale raczej w pozostawieniu otwartych drzwi lub ich braku; wybitej szybie; otwartych klapach bagażnika lub silnika; bardziej w wybiciu lub zdemontowaniu reflektorów niż wymontowa­ niu silnika. Sfera praktyczno-użytkowa jest w fenomenie niszczenia mniej istotna niż mityczno-sakralna. Prawdziwe niszczenie jest destrukcją fetysza, detronizacją bóstwa, a nie np. zadawaniem „gwałtu", naruszaniem integ­ ralności. Dlatego więc niszczą syreny nie ich byli użytkownicy, ale ich wnuki. Znane są jednak, i one są tutaj najważniejsze, rytualne akty niszczenia, zbiorowe, gromadne, z użyciem środków halucynogennych i wrzaskiem rytualnym. Dzieje się to najczęściej w czasie waloryzowanym potocznie jako „pus­ ty": wakacyjnym, wczasowym, rekreacyjnym, ale też niedziel­ nym i świątecznym. Niszczenie może być wówczas ekwiwalen­ tne znaczeniowo turnusowemu czy daczowiskowemu „ognis­ ku", „zapoznaniu" lub „pożegnaniu". W polskich miastach lat 70-tych analogiczną funkcję miało m.in. podpalanie osied­ lowych śmietników, wyrzuconych po Nowym Roku choinek (i nie tylko choinek!). O „trzeciej wiośnie płonących syren" mówią dziś mieszkańcy warszawskiego Ursynowa. Wiosna '91 zaznaczyła się serią pożarów syrenek m.in. przy ul. Warchałowskiego na Ursynowie. Niszczenie syren jest dziś w ja­ kimś sensie paralelne rozlicznym ekspresjom młodzieżowych subkultur, jak też wrzawie wywoływanej dzięki użyciu - po­ wszechnie teraz dostępnych - środków pirotechnicznych. 10 Przeistoczenie polityczne z przełomu lat 80-tych i 90-tych wyczerpało siłę swoich ulicznych ekspresji, słabnie wrzawa politycznych rytuałów, odnawia się czas ceremoniałów. Przy­ szła zatem pora na wrzawę dalece bardziej prywatną, staje się nią niszczenie automobilowych „bożków". Umieranie syren to dziś najbardziej chyba spektakularny akt rozstawania się z rzeczami, które personifikowaliśmy, obdarzaliśmy „duszą", a które miały do niedawna w kulturze status „cudownych rupieci". Syreny umierają w swych macie­ rzystych przestarzeniach, chciałoby się powiedzieć: - „na rodzinnych polach", pod domami tych, którym służyły, a nie na cmentarzyskach-wrakowiskach. Szczególnie dobrze to wi­ dać na wsi, gdzie między drzewami sadu, w których mieszkają duchy przodków, stoją majestatyczne pojazdy-trumny. Etno­ grafia wrakowiska jest u nas prawie jeszcze niemożliwa. Znam wrakowiska, które są tylko konstrukcjami wyobraźni, czymś zgoła metafizycznym, literacką kreacją. Przypominają wów­ czas coś, co umożliwia raczej „rośniecie" wraków, przypomi­ nają bardziej ich „hodowlę" niż wyspecjalizowaną instytucję 11 35 �S E M I O Z A Ś M I E C I . W cywilizacji drewna nie było śmie' c i , podlegały one - m ó w i ą c najogólniej - mineralizacji albcj w t ó r n e m u użyciu. Dziś, kiedy na cywilizacji technologiczna n a d b u d o w a ł a się cywilizacja informatyczna i ona stała si| drugą n a t u r ą człowieka, musiały pojawić się „odpadki" śmieci, także śmieci informatyczne) a te z kolei musiały stać sip obiektami kulturowej semiozy. Nie wszystkie śmieci dadzą sii; użyć „ w t ó r n i e " nawet w skali wiejskiego obejścia, a tjfl bardziej w skali domowego gospodarstwa w mieście, gdzt) spontaniczne, niespecjalistyczne wykorzystanie rzeczy zbęcf nych zawęża się gwałtownie. Nie wszystkie tym bardziej dads, się zmineralizować. Powstaje przeklęta n a d w y ż k a cudownych rupieci, k t ó r ą tworzy nasz stary telewizor (zazwyczaj starycfi telewizorów jest kilka), nasz stary sprawny jeszcze magnetofoi (naszych m a g n e t o f o n ó w jest też kilka); nasze stare radia pralki, l o d ó w k i , w k r ó t c e też komputery, ale stosunkowi, jednak rzadko - samochody. Wszystko to zaczyna z nami „ s ą s i a d o w a ć " , tworzyć skupiska rzeczy, które oswoiliśmj które stały się cząstką naszych biografii, historii rodzinnyci Za sprawą kulturowej semiozy rupieci (rupiecie to jeszcze ni śmiecie!) powstały liczne działy m u z e ó w (do muzeum trafik „ k a p s u ł a czasu") oraz wyspecjalizowane obszary wtórnt wymiany „nieużytecznego" na tak abstrakcyjne wartoś, wymienne, jak pieniądz. 1 7 k o m u n a l n ą . Wraki s a m o c h o d ó w istnieją jednak realnie, nieli­ czne ( „ z a l ą ż k o w e " ) wrakowiska t a k ż e . ' Syreny rzadko od­ prowadzane są na wrakowiska; porzucone „ c u d o w n e rupie| cie" tworzą nieprzewidziane kompozycje, stają się parkingowo-ulicznymi hybrydami, funkcjonalizują się wtórnie. „ O swojone" wraki syren są na tę skalę czymś zupełnie n o w y m . Do tej pory wraki mogły być tylko skutkiem działań wojen­ nych czy k a t a k l i z m ó w . Projekt pn. „ k a p s u ł a czasu" był o d m i a n ą wtórnej semantyzacji syreny, włączeniem jej ponownie do kulturowego dyskursu, a tym samym był konserwowaniem znaczeń. Miał ten sam sens. co destrukcja, rozumiana tu jako, nie zawsze zgodne z technologicznym p o r z ą d k i e m fabrycznego m o n t a ż u , rozmontowywanie „ n a części"; w t ó r n e użycie elementów - tzw. „ p r z e k ł a d k i " . Ostatecznie Syrena M a t k a Syrenek jest także „ k a p s u ł ą czasu". Inny sens ma rytualne niszczenie syren, a przede wszystkim ich palenie. Płonące syrenki to w pewnym sensie podniosły akt ocalenia idola przed zbeszczeszczeniem i wyrzuceniem go na śmietnik. To dramatyczny gest obrony przed wyłaniającą się u nas n o w o ż y t n ą cywilizacją śmieci, dla której „dzieje" syreny są znakomitym p r ó b n i k i e m , stosunkowo nieźle diagnozują­ cym jej fazę inicjalną. Pożary są też synonimem Wielkiego S p r z ą t a n i a . Ogień jako rodzaj materii i n f o r m i s wyznacza sferę liminalną, p r o g o w ą ; rozgranicza z a r ó w n o duże, jak i małe sekwencje kulturowe; jest znakiem „ p r z e m i a n y " , przejścia od jednego typu rzeczywi­ stości do drugiego. M o ż n a mówić nawet o sztuce ognia j a k o odmianie praktyki artystycznej, charakteryzującej się swoistą estetyką. Dobry przykład znaleźć m o ż n a m.in. w opowiadaniu Anatola Ulmana pt. Piękne pożary . P o ż a r to fenomenalny akt zaistnienia piękna, najbardziej bezinteresowna w a r t o ś ć estetyczna. W tekście Ulmana mowa jest o wystawianiu przez pisarza na sprzedaż, nie zwerbalizowanych wizji „pięknych p o ż a r ó w " , k t ó r e pisarz oferuje na targowisku obok sprzedaw­ cy starych rupieci, sprzedawcy mającego na zbyciu „teorię ontologiczną w y s n u t ą z ordynarnej fizjologii". Bazar, targowisko, na k t ó r y m wystawiało się stare rupiecie i w ten s p o s ó b jakby sprzątało własne domostwo czy obejście, staje się dziś m e t a f o r ą „ w s p ó l n o t y " , jakby n o w ą zasadą istnienia świata, pojawiającą się zamiast, nie tak dawnej jeszcze - zasady ideologicznej. „Piękne p o ż a r y " wystawiane na sprzedaż są najwymowniejszym znakiem alienacji i deprecjacji sztuki. Odzyskują jednak swój sens w ramach idei Wielkiego Sprzątania, k t ó r a rozciąga się dzisiaj także na społeczne praktyki „ n a w r ó c e ń " , błuźnierstwa, herezji czy łustracji, a więc na wszelkie zachowania transgresywne. Wielkie Sprzą­ tanie jest projektem „ n o w e j " przestrzeni, prefiguracją „ n o ­ w y c h " zdarzeń, a zatem i „ n o w e g o " czasu. 2 13 14 15 16 36 „Wieś s ł o m i a n a " - jak pisał Tadeusz Nowak nie znał rzeczy zbędnych. Ilość słów była względnie r ó w n o w a ż n a iloś rzeczy. Nie było więcej rzeczowników niż rzeczy, nie było wie^ nadwyżki rzeczy ani rzeczy, z którymi nie umiano by sobi, radzić. Ta idealizująca, czy wręcz utopijna retrospektyw,; pomaga wyznaczyć miejsce, w k t ó r y m jesteśmy. Jeszcze dat dajemy sobie radę z cywilizacją szamb; jeszcze jest do opanc wania, w naszej polskiej skali, rozrastająca się cywilizacji starych opon, starych swetrów, starych rajstop; to wszystkL jeszcze ulega spontanicznemu i niewyspecjalizowanemu prze tworzeniu i wchłonięciu albo w t ó r n e m u użyciu. N p . z butelel! m o ż n a postawić sobie domek na działce (przykład z n a ł z Warszawy). Jakkolwiek w Makowie Mazowieckim m o ż n a zobaczył przykryty dachem syreny stos drewna na opał, to jednaj| generałnie inaczej ma się rzecz z wrakami porzuconycl a raczej pozostawionych sobie, s a m o c h o d ó w . Te właśni 1 w procesach semiozy kultury polskiej reprezentuje i syn! bolizuje - syrena. ' Syrena poprzez całkowicie spełnioną swoją „historię gutui ] k o w ą " (jej „ p o c z ę c i e " i „ k r e s " mieszczą się w gruncie rzeer w pamięci jednego pokolenia), przez tak wyraźne odgraniczt nie od historii innych rzeczy, z trudem odsyła do jakict \ historii paralelnych, zamazujących czy też neutralizującyd ^ oryginalność kulturowej sekwencji pod nazwą: samochó j „Syrena". ( W ten s p o s ó b , stosunkowo wyraziście, historia syren) i zapisana w tysiącach ekspozycji parkingowo-chodnikowyc j oznacza p r a k t y c z n ą ideologię śmietnika. Opozycja piej, ne-brzydkie nie posiada dziś prostej ekwiwalencji w opozyc' piękne-śmietnikowe. Zakresy znaczeń brzydoty i śmietnik i wości są rozsunięte. Kontekstem „praktycznej ideologii śmii c i " stanowić m o ż e stara ideologia estetyczna (np. estetyk brzydoty o proweniencji jeszcze natu'ralistycznej, w tym n| turpizm w poezji Grochowiaka, wiersze M i r o n a Białoszewk kiego, Psalm śmietnikowy Tadeusza Nowaka, malarstw, Dudy-Gracza). Kontekst ten może stanowić również iniil ideologia praktyczna, czyli ekologizm, aspirujący niekied 1 w skali globalnej do zastąpienia dawniejszych historiozofii. Syreny, k t ó r e nie poddane zostały próbie rytuałów ognij p r z e c h o d z ą oto z kręgu cudownych rupieci do sfery śmieć, sfery abstrakcyjnej, śmietnikowej, ale jakby „niegnilnej' s Rzeczy śmietnikowe przestały mieć „ d u s z ę " (miały ją jeszcz rupiecie). Zastąpiły j ą znaki, emblematy, etykiety, metki cz I też fotografie rzeczy. Znaki zastępują rzeczy, a tych jest jakb ( 1 1 �więcej niż trzeba! Cywilizacja i kultura oszukuje n a t u r ę , podmieniają. W kulturze współczesnej semiotyka śmietników stanie się być może nie mniej ważna niż - w potocznym odbiorze semiotyka dzieł sztuki. Pozostawione sobie syreny tworzą kompozycje parkingowo-chodnikowe i zapewne nie szybko wymazane z o s t a n ą z naszego otoczenia wizualnego. Wciąż jeszcze znaczą jakieś porzucone historie, a niekiedy wyrzucony na śmietnik życio­ rys. „Umierające" syreny symbolizują również istotne dekom! pozycje i przesunięcia społeczne. Zaczyna wyłaniać się na szerszą skalę socjologiczny problem społeczności ludzi wy­ zbytych „własnych śmieci". Stają coraz wyraźniej zagadnienia „społeczności wysypisk", „społeczności ś m i e t n i k ó w " , społe­ czności coraz bardziej autonomizujących się, subkulturowych , zyskujących określone właściwości strukturalne, wy­ kształcających nawet swoiste osobowości statusowe. 18 Wraz z nimi odchodzi określona formacja ludzi (formacja PRZ 0 określonych parametrach socjologicznych; ludzi, którzy albo spadają „w dół", gdy syrena okazała się ich pierwszym 1 ostatnim samochodem, a dziś nie stać ich już na inne biografie zawodowe i społeczne, albo wspinają się „w górę", przesiada­ jąc się do innych samochodów. Narzuca się tu pewna analogia. Tak jak syrena otworzyła nową sekwencję kulturową, kulturo­ wą bardziej niż motoryzacyjną, tak po latach sekwencję paralelną, nową, ale już ściśle motoryzacyjną, otworzył nie tzw. „duży fiat" (F125p), nie „maluch" (F126p), nie „Polo­ nez" (ten bez pseudonimu!), ale samochód toyota - flagowy pojazd polskiego folk-biznesu lat osiemdziesiątych . Odchodzenie syren zamyka heroiczny epizod polskiej soc­ jalistycznej motoryzacji. Pałuby czy „skorupy" porzuconych syren sąsiadują na ulicach i chodnikach z porzuconymi puszkami po coca-coli. Czas odchodzenia syren czas rozlicz­ nych spektakli śmietnikowych, zbiegł się z czasem nadejścia króliczków „Playboya". luty 1993 19 PISY 1 M. Roche, Samochód (w:) Psychologia życia codziennego. Pod rejestracyjne czeka tam rok na beztroskiego właściciela. Jeżeli nie ma red. M. Reuchlina, Warszawa 1983. Por. także: E.T. Hall, Ukryty tablicy rejestracyjnej stoi dwa lata. Po tym terminie przechodzi na wymiar (rozdz. Miasta i kultura), Warszawa 1976 własność skarbu państwa. Tak długie przechowanie wraków jest T. Vehlen, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa 1971 bardzo kosztowne. Jeśli samochodu nie odbierze właściciel, za Życie bez fikcji. Dzienniki. Wybór, wstęp i oprać. S. Adamczyk, transport i „opiekę" nad wrakiem płaci urząd miasta. Rok postoju na wrakowisku kosztuje 1,5 min zł." „Gazeta Stołeczna", s. 2 Warszawa 1976, s. 50, 113, 227 Upowszechnia się wtórne użycie wraków syrenek. Przykładem Znamienna jest funkcja tych przedmiotów w stereotypowych może być młodzieżowy klub Fugazi w Warszawie (1992). Wrak wyobrażeniach żołnierzy Armii Radzieckiej w okresie wojny, a póź­ syreny odpowiednio przystosowany był swego rodzaju dekoracją niej „nowej" władzy w Polsce, co doskonale oddają ulotki „pod­ frontonu tego klubu. Także w klubie Stodoła obok barku i w patio ziemia" lat 40-tych i 50-tych, zawierające satyryczne rysunki i wier­ umieszczone były, pomalowane na żółto i czerwono, wraki syren. sze na ten temat. Np. „Przyjaciele Kacapy! Zabraliście nam Radia, Pełniły m.in. te funkcje, które przed eleganckimi sklepami spełniają Zegarki i Rowery. I nie poszliście z Polski do jasnej cholery (...)" donice z ozdobnymi drzewkami. Ten swego rodzaju paradoks 126 x I26p. Oprać. K. Strzelecki, Warszawa 1978 * W relacji „Nowego Dziennika" możemy przeczytać: „Kapsuła estetyczny służy kontestowaniu „nowych" wzorów dekoracji wnętrz i frontonów domów, ale też może być natarczywym powtórzeniem czasu" to nic innego jak stary polski samochód marki syrena, pytania: „co zrobicie z moim trupem"? Co zrobicie z Waszą osobliwie pomalowany i popisany, a następnie przewieziony do Syrenką? Stanów Zjednoczonych. Autorem całego pomysłu był Dwyno Szot, Samochód syrena stał się nośnikiem wtórnych znaczeń, które Amerykanin polskiego pochodzenia mieszkający w Kalamazoo bądź ujawniały się przez włączenie syreny w kolekcje innych rzeczy w Sianie Michigan. Podczas wizyty w Polsce zainteresował się (projekt pn. „kapsuła czasu", kompozycje parkingowo-chodsamochodem syrena, który nabył i następnie pomalował na bia­ nikowe, elementy architektury klubowych frontonów i wnętrz), ło-czerwony kolor. Potem poprosił burmistrza Gdańska, aby pod­ bądź też przez włączenie w dyskurs językowy: narracje folklorystycz­ pisał się na karoserii, a w ślad za nim poszło wielu innych ludzi, ne, kawały i dowcipy, inkskrypcje na murach. składając swe autografy na „Syrence". Szot wyruszył w trudną O semantyce ognia w sztuce romantycznej pisze M . Porębski, podróż po Polsce i podczas tej właśnie wycieczki ochrzcił psujący się Semantyka sztuki romantycznej, (w:) Ikonografia romantyczna. średnio dwa razy dzienne samochód mianem „Kapsuły Czasu". Praca zbiorowa pod red. M . Poprzęckiej, Warszawa 1977 Pojazd został zabrany do Ameryki i umieszczony w muzeum A. Ulman, Piękne pożary, „Regiony" 1992, nr 3^4 samochodów (Gilmore Car Museum). „Nowy Dziennik" Polish Taką wykładnię ma przecież sprzątanie „przed zimą", sprątaAmerican Daily News, New York, 17 IX 1992, nr 5521, s. 4 nie wiosenne, ale także porządki sobotnie i wielkie porządki Por. Syrena numher one, „Gazeta Wyborcza", 26 X 1992. świąteczne. Do ukrytego sensu rytuałów Wielkiego Sprzątania W notatce czytamy min.: „W Warszawie i okolicach zarejest­ nawiązywały zachowania ludzi, które mogłem obserwować w sobotę rowanych jest 30 tys. 817 samochodów wyprodukowanych w latach 19 grudnia 1992 r. na ul. Międzynarodowej w Warszawie, kiedy to 1950 1970. (...) Dane mogą zawierać pewien margines błędu. Nie Tygodnik Mieszkańców Pragi Południe „Olszynka" i Miejskie wszystkie wprowadzone do ewidencji samochody muszą fizycznie Zakłady Oczyszczania urządziły całodzienną akcję pn. „Swój dom istnieć (...). Pierwsze miejsce na tej niecodziennej liście rankingowej sprzątamy - innym pomagamy". W rozplakatowanych ogłosze­ (22 42-letnich) samochodów zajmuje poczciwy wytwór FSO - syre­ niach można było przeczytać m.in.: „Zaczynamy w sobotę 19 na. Na naszych ulicach jeździ aż 5 tys. 172 syrenek. Na drugim grudnia, na ulicy Międzynarodowej. Od samego rana tego dnia miejscu znajdują się volkswageny (to niewątpliwie zasługa gar­ możemy wystawiać na chodnikach (możliwie najbliżej narożnych busów) - 4 tys. 38. Na trzecim zaś warszawy - 3 tys. 671" „Gazeta wyjazdów) wzdłuż całej ulicy Międzynarodowej wszystko, czego Stołeczna", s. 6 chcemy się z domu pozbyć: meble, pralki, lodówki, odkurzacze, Informacje zawdzięczam prof. Marianowi Nowińskiemu, Tere­ lampy, telewizory, sprzęt kuchenny, ubrania, zabawki itp. To, co sie Plata i Stanisławowi Bajowi z APS oraz Jackowi Krzysińskicmu nam zawadza i jest już niepotrzebne. Zapraszamy jednocześnie - studentowi Uniwersytetu Warszawskiego wszystkich chętnych do wybrania sobie rzeczy, które mogą się ' R. Barthes, Mit i znak. Eseje. Wybór i słowo wstępne J. przydać we własnym gospodarstwie domowym. (...) Rzeczy już Błońskiego, Warszawa 1970, s. 79' nikomu niepotrzebne będą uprzątane od godziny 18.00 przez Rytualnej przemianie czasu (noc sylwestrowa: granica „nowe­ Miejskie Zakłady Oczyszczania E5" go" i „starego" czasu) towarzyszą m.in. pożary (podpalenia) Np. polskie przysłowia nie znają pojęcia śmieci jako odpad­ domków na działkach pracowniczych. Wg informacji Bronisława ków, czegoś zbędnego. Śmiecie są synonimem własności, gos­ Snrowiaka tylko na działkach przy ul. Kinowej w noc sylwestrową podarzenia, obfitości dóbr. „Stare, własne śmiecie" to synonim 1991 1992 spłonęło 5 domków. tutejszości, domowości, znak zasiedzenia, wykładnik tożsamości. " M. Pilot, Bitnik Corgelewski, Warszawa 1989, s. 46^17 Śmiecie to coś, co „miecone" i „miecione", a więc pierwotnie: Pogotowie ze szczotką i dźwigiem, „Gazeta Wyborcza", 20 V I I mnogie, niepoliczalne, rozproszone, oznaczające bogactwo. 1992, fragment pod tytułem Cztery wraki dziennie, gdzie czytamy Por. Bal kloszardów. „Rzeczpospolita" 1993. nr 29(4 I I 1993) m.in.: „Obliczyliśmy, że w Warszawie jest około 6 tys. wraków Pośrednio potwierdzają to nawet lokalne dowcipy, jak choćby samochodów porzuconych na ulicach, chodnikach i parkingach (...) ten o biznesmenie z Bielin pod Kie Icami, którego syrena wzbudzła W ciągu jednego dnia na wrakowisko na ul. Grodziskiej trafiają ogromne zainteresowanie Włochów. - „TO YO TOM przyjechoł" przynajmniej cztery bezpańskie samochody. Jeśli pojazd ma numery - wyznał nie bez satysfakcji, podziewiającym pojazd Włochom. 2 1 4 1 3 5 1 4 1 5 1 6 1 1 10 1 7 12 1 8 1 9 Fot. Michał Luboradzki 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ec3ea3463a03d6c2193a8d5d671fa25.pdf 50088f60101c62abd7ecc6f5a450400c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1623 Title A name given to the resource Przyczyny udziału kobiet w walkach powstańczych - "guerilli" w Ameryce Łacińskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.177-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śniadecka-Kotarska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA Instytut Studiów Międzynarodowych UŁ, Łódź PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH GUERRILLI W AMERYCE ŁACIŃSKIEJ Guerrilla to forma antyrządowej walki powstańczej w Ameryce Łacińskiej - długotrwałej, prowadzonej przez oddziały partyzanckie - dająca szanse stronie słabszej pod względem uzbrojenia i zaplecza wojskowego. Guerrilla do lat 50-ych X X w. kojarzona była przede wszystkim z ruchami chłopskimi. Przedstawiciele tej najbardziej uciskanej grupy społecznej, przenosząc walkę na tereny dobrze sobie znane, sprawiali, że opór był możliwy . Walki guerrilli w Ameryce Łacińskiej dzieli się na trzy etapy, związane z: okresem kolonialnym, okresem wojen o niepodległość (XIX w.) i wystąpie­ niami, jakie miały miejsce w X X wieku. W minionym stuleciu ruchy guerrilli zintensyfikowały się w wielu krajach, szczególnie od drugiej połowy XX w. Czynnikiem wzmacniającym i ujednoli­ cającym je stała się fascynacja ideologią lewicową lub ultralewicową w wersji promoskiewskiej, prochińskiej i prokubańskiej. Od połowy X X w. wieloletnie ruchy powstańcze, kontestujące tradycyjny ład społeczno-ekonomiczny oparty na głębokich nierównościach, represyjności politycznej i braku perspektyw wybu­ chały na Kubie, w Nikaragui, Gwatemali, Salwadorze, Kolumbii, Peru, Meksyku. W poszczególnych krajach działalność guerrilli trwała od 6 do ok. 40 lat. W swoich rozważaniach skoncentrowałam się na okresie od połowy X X w., gdyż wówczas w omawianych ruchach pojawiły się większe grupy kobiet. W porównaniu ze znaczną liczbą prac dotyczących guerrilli, literatura na temat udziału w niej kobiet jest nader skromna i , co charakterystyczne, autorstwa przede wszystkim cudzoziemców - badaczy rewolucji lub feministek. Składa się na nią kilka pozycji książkowych, głównie teoretycznych, i kilkadziesiąt artykułów. Nie oznacza to wcale, że problem jest marginalny. Ciekawymi źródłami są, według mnie, informacje zawarte w programach partii i wypowiedziach liderów ruchów na temat kobiet, np. Fidela Castro, Che Guevarry (Kuba), ojca Camillo Torresa (Kolumbia), Abimuela Gonzalo Guzmana (Peru), Marcosa (Meksyk) oraz dziennikarskie wywiady z uczestniczkami guerrilli bądź wspomnienia byłych członkiń, które od niedawna zaczęto publikować. 1 1 Patrz prace ogólne o guerrilli w języku polskim m. in. Kowalewski 1978; Gruszczak 1997; Mościcki 2003. �178 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Osobnym źródłem, nie wykorzystywanym do tej pory pod tym kątem, są dane ze sprawozdań organizacji rządowych i pozarządowych, takich jak np. DINCOTE (organizacja ds. zwalczania terroryzmu), Amnesty International, oddziałów kra­ jowych Komisji Praw Człowieka, a także raportów „Prawda i Pojednanie" . Dotychczas lekceważony problem udziału kobiet w guerrilli zasługuje na zainteresowanie z kilku wzglądów. Programy wszystkich wspomnianych ruchów zakładały konieczność zmian niesprawiedliwych zasad relacji społecznych, jednym z priorytetów była przy tym promocja interesów kobiet (niezbyt jednak precyzyjnie interpretowana). Zarówno cele guerrilli, jak i tworzenie nowych form instytucjonalnych: zbrojnych i politycznych, partyzantki, wspólna wieloletnia walka, wydawały się czynnikami szczególnie sprzyjającymi zmianom hierarchii społecznej w zakresie relacji płci. W systemach skonsolidowanych możliwości takich przekształceń są znacznie mniejsze, a Ameryka Łacińska jest kontynentem, na którym dominacja mężczyzn i podporządkowanie kobiet pozostają bardzo głębokie. Kobiety, czego dziś nikt nie kwestionuje, stały się istotną bazą społecz­ ną guerrilli, stanowiąc od 20 do 40% walczących. Wspólną cechą wszystkich guerrilli, mimo różnego czasu ich trwania i dzielących je lat, była i jest nadal zdecydowana niechęć, a nawet wręcz przeciwstawianie się feminizmowi (poza zmiennym do niego stosunkiem w Nikaragui). Antypatia ta wynika, jak sądzę, z niemożności pogodzenia ewoluujących, ale lewicowych ideologii guerrilli z korzeniami feminizmu. Wszystkie ruchy guerrilli łączy obojętność lub wro­ gość wobec problemów etnicznych (poza Meksykiem oraz w Peru, gdzie w znaczny sposób manipulowano nią). W dotychczasowych pracach ogólnych dotyczących guerrilli prezentowano rolę w niej kobiet w fałszywym świetle. Pisano o podporządkowaniu, manipulowaniu, wykorzystywaniu ich przez męskich przywódców, nieświadomych, nieprzemyślanych decyzjach naiwnych kobiet przystępujących do ruchów, w których stawały się podmiotem bądź instrumentem przemocy - maszynami do zabijania, przedstawianiu jednostek jako wyjątkowych przypadków sugerujących znikomy udział kobiet w ruchu . 2 3 2 Przykładem publikacji ogólnej jest np. książka Nikki Craske, Susany Soto i Tedy Skocpol (1999) poruszająca problem udziału kobiet w czterech rewolucjach: w Meksyku (1910-1920), na Kubie (1959), w Nikaragui (1970) i Chile (1973) lub książka Margaret Leahy, porównu­ jąca strategie kobiet w rewolucjach w Meksyku i na Kubie; patrz Berta Esperanza Hernandez (2001). Ponadto informacje o działaniach kobiet na Kubie zawarte są w następujących pracach: Lutjens, Castro, Berta Esperanza Hernandez 2001; Nazia Shaikh (2001); Lynn Stoner 2001; Fer­ nando Heredia Martinez 2002. W Salwadorze patrz: Francesca Gargallo (1987); Mercedes Canas (1992); Jules Falquet (2000; 2003) oraz wywiady dziennikarskie z członkiniami guerrilli: Canas czy Ana Guadelupe Gonzalez, www.cnn.com/special/cold.war,/episodes/18/inerviews. Nikaragua: Chincilla (1994); Poncella (1997); Randall (1994); Smith (1993) czy Gioconda Belli (2004). Ta ostatnia publikacja jest przykładem wspomnień z życia kobiety z wyższej klasy średniej i aktywistki FLSN (1972-1980), podobnie jak Violetty Camorro, byłej prezydent kraju, z okresu dzia­ łalności opozycyjnej (Chamorro 2000). W Kolumbii: m.in. Piaseczny (2003); Stasiński (2002); Warszawski (2001); Meza (1999). O kobietach w SL i MRTA w Peru patrz Guzman (1978; 1982); Andreas (1990); Balbi, Callirgo (1992); Kirk (1992). 3 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 179 Analizując zebrane dane nie odniosłam wrażenia, że udział kobiet w guerrilli był przypadkowy lub nieprzemyślany, ani że tylko kilka z nich zasługuje na uwzględnienie w historii walki. Szczególnie zainteresowało mnie kilka zagadnień: Jak same kobiety definiowały przyczyny wstąpienia do oddziałów? Z jakich warstw społecznych wywodziły się w poszczególnych krajach? Jakie grupy wiekowe wśród nich dominowały? Czym przyciągali kobiety ideologowie guerrilli? W ja­ kich dziedzinach szkolono je oraz, w jaki sposób praktycznie angażowano w walkę w poszczególnych krajach i dlaczego? Dlaczego ich wkład był mniej lub bardziej widoczny, czy odpowiadało to rzeczywistemu zaangażowaniu? Jak wyglądały relacje codzienne pomiędzy kobietami i mężczyznami, jak zmieniały się one wsku­ tek wspólnie toczonych walk? Jak zakładane priorytety i wspólna walka mają się do obecnego statusu kobiet i ich partycypacji w życiu społecznym i politycznym w poszczególnych krajach? Jaki jest bilans udziału kobiet w guerrilli? TEREN I OKRES DZIAŁAŃ Walki powstańcze, w których uczestniczyły kobiety charakterystyczne są dla dwu obszarów - regionu karaibsko-mezoamerykańskiego i regionu andyjskiego. Ten pierwszy obejmuje Kubę, Nikaraguę, Salwador, Gwatemalę i Meksyk, drugi - obszar Kolumbii i Peru. Nie interesowały mnie indywidualne przypadki czy incydentalna obecność kobiet w guerrilli, np. w grupie Che w Boliwii, w ruchu Montoneros w Argentynie czy Tupamaros w Urugwaju . Skoncentro­ wałam się na ruchach, w których kobiety stanowiły znaczące grupy - liczące od 4 4 W grupie Che Guevary obecne były dwie kobiety. Obydwie cieszyły się zaufaniem Che, pełniły istotne funkcje wywiadowcze, szczególnie w przygotowaniu jego przyjazdu do Boliwii. W świetle źródeł ich aktywność podporządkowana była całkowicie decyzjom mężczyzn. Pierw­ sza to boliwijka Lara Loyola Guzman, członek Związku Młodzieży Komunistycznej oraz miej­ skiej siatki wsparcia Ejercico Liberación Nacional (ELN) w La Paz; została uwięziona przez policję państwową w styczniu 1967. Druga, Tania Bunke, Argentynka, od 1952 obywatelka NRD, agentka KGB, Stassi, oraz kubańskich służb specjalnych; od 1964 przebywała w Boliwii towa­ rzysząc oddziałowi Che, brała udział w walkach w Oriente - wschodniej części kraju. W sierpniu 1967 r. zginęła w potyczce z wojskiem ok. trzy tygodnie przed Guevara; patrz m. in. Kowalewski 2002, s. 323-427; Lutjens 2001, s. 366-393. W Argentynie po 1955 po okresie prosperity rządów Perona kryzys ekonomiczny doprowa­ dził do chaosu wewnętrznego: społecznego i politycznego. Rządy cywilne i wojskowe w kolej­ nych dwudziestu latach nie potrafiły uporać się z tymi problemami. W latach 60-ych pojawiły się więc skłócone ze sobą różne odłamy guerrilli: properonistycznej, antyperonistycznej i marksi­ stowskiej. W oddziałach wiejskich: MPL - Movimiento Peronista de Liberación, EGP - Ejercicio Guerriliero de Pueblo, FAP - Fuerzas Armadas Peronistas brak jest informacji o udziale kobiet. Natomiast w guerrilli miejskiej, m. in. MPM Movimiento Peronista Montonero oraz prokubańskiej Uturuncos, wspomina się bardzo ogólnikowo o obecności kobiet np. w porwaniu i za­ mordowaniu gen. Pedro Aramburu; patrz Kohl 2001, s. 72. W Urugwaju, zwanym do połowy X X w. Szwajcarią Ameryki Łacińskiej, rozwój guerrilli związany był z pojawieniem się kryzysu gospodarczego lat 60-tych. Miał bardziej charakter ekonomiczny, niż polityczny. Urugwajska organizacja powstańcza M L N Movimiento de la Liberación Nacional - Tupamaros przyjęła �180 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy osób - i uczestniczyły w walkach przez dłuż­ szy czas (6-40 lat). Tak duża rozpiętość liczbowa i czasowa wynika z uwarun­ kowań historycznych w poszczególnych krajach. Najkrócej, bo 6 lat, trwały działania na Kubie (1953-1959), a najdłużej, bo ponad 40 lat, w Kolumbii. Jeże­ li chodzi o długotrwałość konfliktu, na drugim miejscu plasuje się Gwatemala - 34 lata (1962-1996), następnie Nikaragua - 17 lat (1963-1980), Salwador 12 (1980-1992). Krócej, jak dotąd 10 lat, trwa walka w Meksyku (od 1994 r.), a 12 lat (1978-2001) bardzo gwałtownych, krwawych starć odnotowano w Peru . Kobiety obecne były w sumie w kilkudziesięciu ugrupowaniach, w nie­ których krajach tylko w jednym (np. ELZN w Meksyku) lub dwóch (np. SL i MRTA w Peru), a w innych nawet w kilkunastu (np. Salwador - FMLN, Nikaragua - FSLN), co wynikało z rozbicia ruchów w jednych krajach, a ich konsolidacji w drugich. 5 charakter pierwszej miejskiej partyzantki. Od 1964 r. oparła się w swej działalności na metodach terrorystycznych: porwaniach dla okupu, selektywnych zabójstwach rządzących, wymuszeniach. Od 1966 do 1971 przeprowadziła 21 akcji, w których odnotowano udział kobiet. Brak źródeł uniemożliwia określenie skali i charakteru tych działań poza informacjami o tworzeniu tzw. bezpiecznych domów, tzn. kryjówek, w których np. przetrzymywano zakładników; patrz Kohl, Litta 1974; Gilio 1973. Być może, nowsze badania pozwolą określić udział kobiet w guerrilli miejskiej w Urugwaju i Argentynie jak również Brazylii. Guerrillia w Meksyku ma nietypowy charakter, wymyka się dotychczasowym uogólnie­ niom. Z typowej guerrilli zbrojnej przekształcała się stopniowo, nabierając znamion ruchu spo­ łecznego o zasięgu krajowym i międzynarodowym, zwanym przez sympatyków sumieniem mo­ ralnym kraju. Trwający od 10 lat konflikt pomiędzy ELZN a państwem podzielić można na trzy etapy: 1 - konflikt otwarty zbrojny, dwumiesięczny; 2 - okres 1995-2000, tzw. wojny lub kon­ fliktu o niskim nasileniu {guerra o conflicto de baja intensidad) charakteryzujący się równolegle toczonymi długotrwałymi, nieefektywnymi, często zawieszanymi i przerywanymi negocjacjami strony rządowej i władz EZLN przy udziale różnych organizacji pozarządowych. Towarzysząca temu postępująca militaryzacja terenu stanu Chiapas, sporadyczne otwarte starcia zbrojne, pojawienia się wspieranych przez władze oddziałów paramilitarnych, nasilenia łamania praw człowieka i podsycania konfliktów wewnętrznych ze strony władz ukazują taktykę rządzących wobec guerrilli zmierzającą do pozbawienia EZNL poparcia społecznego wśród ludności tubyl­ czej; 3 - datujący się od 2000 r., tj. od objęcia władzy przez Vincente Foxa, pierwszego od 70 lat prezydenta wywodzącego się z innej partii niż autorytarnie sprawująca rządy od rewolucji Partido Revolucionario Institucional, nie stało się wbrew oczekiwaniom okresem przełomowym. Chociaż od 2000 r. do starć zbrojnych nie dochodzi, konflikt w Chiapas nie został do dziś rozwią­ zany. Program ideologiczny, taktyka działań EZLN, ewoluowały w ciągu tych lat, nabierając znamion ruchu społecznego o silnym wydźwięku moralnym, co wymagałoby szerszego omówie­ nia. Do najważniejszych cech różniących guerrillie w Chiapas od klasycznych należy: odcho­ dzenie od strategii militarnej na rzecz intelektualnej, unikanie przemocy, odcięcie się od form terrorystycznych, odejście od lewicowego dyskursu rewolucyjnego w kategoriach klasowych na rzecz dialogu w kategoriach społeczeństwa obywatelskiego, wielokulturowego, w zdobywaniu funduszy na działalność odżegnywanie się od przemytu i narkohandlu na rzecz finansowania przez organizacje międzynarodowe pozarządowe, głównie antyglobalistyczne, organizacji życia na terytoriach zajętych, odchodzenie od baz wojskowych na rzecz tworzenia autonomicznych gmin powstańczych, a następnie gmin zwanych caracoles wzorowanych na wspólnotach indiań­ skich. Caracoles skupiają ludność cywilną, stanowiąc naturalne bazy wsparcia (bases de apoyo). O powstaniu 1994 r. jako rebelii nowego typu patrz: Sniadecka-Kotarska (1996). 5 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI ,181 PRZYNALEŻNOŚĆ KLASOWA I ETNORASOWA Wyraźne podziały zarysowują się, gdy bierzemy pod uwagę dominującą przy­ należność klasową i rasową kobiet walczących w guerrilli. Można stwierdzić, że w partyzantce na Kubie, w Nikaragui i w Salwadorze dominowały kobiety z klasy średniej białej i metyskiej oraz kobiety z najniższych szczebli drabiny społecznej, w Gwatemali i Meksyku - kobiety z warstw chłopskich indiańskich, w Kolumbii - choć obecne są reprezentantki wszystkich klas - dominują kobiety pochodzenia chłopskiego, zarówno Metyski, jak i Mulatki. Peru było jedynym krajem, gdzie w rozpatrywanych ugrupowaniach obecne były kobiety niemal wyłącznie pochodzenia metyskiego, ale proporcjonalnie ze wszystkich klas (poza okresem kilku lat przed szerszym uaktywnieniem, gdy dominowały tam przedstawicielki klasy średniej). Podziałom klasowym odpowiada przynależność do grup wiekowych. W kra­ jach, gdzie dominowały kobiety z klasy średniej rozpiętość wiekowa wynosiła ok. 20 lat, w przedziale wieku uczestniczek od 19 do 39 lat (Kuba, Nikaragua, Salwador). Podobną rozpiętość wiekową reprezentują członkinie guerrilli kolumbijskiej, przy czym FARC ma największą liczbę młodocianych, nie­ pełnoletnich uczestniczek, od 10 roku życia. W krajach o dominacji grup chłop­ skich pochodzenia indiańskiego rozpiętość wiekowa uczestniczek jest naj­ większa, wynosi nawet ponad 40 lat, obejmując trzy pokolenia kobiet pomiędzy 13 a 59 rokiem życia. W Peru z kolei rozpiętość wiekowa rozpatrywanej grupy była najniższa i wynosiła 13 lat (między 17 a 30 rokiem życia) . Przyczyny udziału dominujących grup wiekowych wyjaśniają motywacje przystąpienia kobiet do guerrilli. 6 MOTYWACJE KOBIET W rejonie karaibsko-mezoamerykańskim dominowały motywacje o charak­ terze ustrojowym, wiążące się z brutalnymi formami sprawowania dyktatorskich rządów opartych na przemocy, oraz społecznym - odnoszące się do podziału na biednych, bogatych i klasę średnią pozostającą na usługach elit . We wszystkich wspomnianych krajach doszło do wydarzeń radykalizujących poglądy społeczne i polityczne tych, których nędza ani prześladowania politycz­ ne nie dotykały najsilniej . Uzmysłowiły one przedstawicielom klas średnich 7 8 6 Patrz m. in. Falquet 2001; Kirk 1992; Martinez 1981; Piaseczny 2003; Randall 1989; Riveira 1999; Saywell 1985; Smith 1993; Stoner 2001; Stasiński 2002. We wszystkich tych krajach ok. 70% areału ziemi było w rękach kilkunastu rodzin, ok. 22% należało do koncernów zagranicznych, a zaledwie 8% do chłopów; patrz m. in. Stoner 2001; Stoli 1996; Tetraut 1994. W Kolumbii stanowiła je śmierć księdza Camillo Toresa; w Salwadorze - zabójstwo arcy­ biskupa Romero, mającego opinię ugodowego wobec władz, zabicie kilkunastu księży i sióstr zakonnych, pacyfikacje wsi (Comisión de la Verdad 1992-1993). W Meksyku przystąpienie, od stycznia 1994 r., do wspólnego rynku NAFTA, oznaczającego globalizację i dalsze pogłębianie różnic pomiędzy północą i biednym południem kraju (Ross 1994). 7 8 �182 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA konieczność zmian i przebudowy istniejących zasad sprawowania władzy po­ przez walkę zbrojną. Kobiety z najniższych warstw przyłączały się do guerrili, motywując swe decyzje przesłankami społecznymi, utratą najbliższych, własną bezsilnością. W Gwatemali i Meksyku dominacja udziału kobiet pochodzenia indiańskiego oraz największa rozpiętość wiekowa wynikają nie z proporcji etnicznych kraju, ale z polityki eksterminacyjnej władz wobec populacji indiań­ skich, która stawiała kobiety w potrójnie trudnej sytuacji jako przedstawicielki warstw chłopskich, jako Indianki i kobiety. Dlatego w tych ruchach wśród kobiet dominowała motywacja etnokulturowa. Brak perspektyw, poczucie niespra­ wiedliwości i stałego zagrożenia, wynikające z dyskryminacji i izolacjonizmu społeczno-kulturowego oraz językowego, typowe były dla kobiet bardzo młodych i starych . W regionie andyjskim udział kobiet w guerrilli wynikał z przeświad­ czeń najbardziej radykalnych - natury ideologicznej - opartych na wierze w wizję wspaniałego świata komunistycznego i w konieczność siłowego obalenia oraz całkowitego rozbicia starych struktur polityczno-społecznych . Te motywacje zbieżne były z motywacjami mężczyzn przystępujących do guerrilli. Tylko dla kobiet charakterystyczne były jednak dwa spójne argumenty - natury relacji płci. Niezależnie od pochodzenia narodowego, etnicznego, klaso­ wego kobiety podkreślały w analogiczny sposób, mimo że wypowiedzi te padały zarówno 30 lat temu, jak i na przełomie wieków, zniewolenie i przemoc rodzinną oraz brak perspektyw na przyszłość w istniejących strukturach społecznych. Zniewolenie rodzinne było przez nie różnie artykułowane, ale koncentrowało się wokół problemu zbyt częstego macierzyństwa, obciążania tylko ich ciężarami wychowania potomstwa, stałym poczuciem strachu i lęku o dalszą egzystencję . 9 10 11 TEORETYCY GUERRILLI WOBEC UDZIAŁU W NIEJ KOBIET Założenia programowe ugrupowań tworzyli we wszystkich krajach (poza Meksykiem) mężczyźni, przyciągając do nich kobiety obietnicami bardzo ogól­ nikowymi, niesprecyzowanymi, w których kobiety chciały widzieć więcej niż ich twórcy, lub tego, do czego miały już konstytucyjne prawo. Na Kubie Castro 9 Patrz m.in. Śniadecka-Kotarska 2003; Menchu 1982. Kirk 1992; Crespi 1992; Warszewski 1987; Meza 1999. Patrz wypowiedzi kobiet walczących: Kuba 1959, Camila - Fidel obiecywał nam pomoc przy wychowywaniu dzieci (za: Craske 1999); Salwador 1974, Diaz - W domu czekało nas tylko spalanie się przy kuchni (Cana 1999, s. 17); Nikaragua 1978, Monica - W domach miałyśmy być ciche i pokorne, znosić przemoc i czekać na następne razy. W guerrilli mogłyśmy i nauczyłyśmy się po raz pierwszy mówić (Montenegro 1997, s. 40); Meksyk 1978, Ramona - Uciekłam z bra­ tem do guerrilli w Gwatemali, potem przeszliśmy do nas w Chiapas. W wiosce czekało mnie tylko dźwiganie drzewa, małżeństwo, ból ciągłych porodów i śmierci dzieci; 1994 r. Sylwia - Strach przed głodem i gniewem własnych mężczyzn towarzyszył nam odkąd pamiętam, dlatego wstąpi­ łam do oddziału; 1997 Ana Maria - Na co miałam czekać w domu, na śmierć od pasożytów czy przy porodzie? Guerrilla była jakąś szansą (Katzenberger 1994, s. 71; Śniadecka-Kotarska 2003, 10 11 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 183 12 obiecywał kobietom udział w życiu politycznym i prawo do pracy . W Salwado­ rze i Gwatemali była to obietnica zrównania praw kobiet i mężczyzn, w Nikaragui - emancypacji i pełnego współrządzenia krajem. W Kolumbii i Peru kuszono je budową nowego ładu opartego na sprawiedliwości rewolucyjnej. W Meksyku - koniecznością równego dostępu i udziału obu płci we wszystkich aspektach życia. Na przykład, cieszący się szczególnie złą sławą, charyzmatyczny przy­ wódca SL Guzman, socjolog z wykształcenia, wręcz perfekcyjnie rozegrał w Peru problem kobiet, dzięki czemu zyskał wśród nich najwierniejsze i naj­ bardziej oddane towarzyszki walki . Co znamienne, tylko czterem spośród wielu żądań samych kobiet nadano w trakcie walk precyzyjną formę prawa rewolucyjnego. W Nikaragui chodziło o prawo do finansowania przez władze rewolucyjne aborcji i antykoncepcji, co miało rozwiązać problem niechcianego macierzyństwa, w Kolumbii było to prawo wyboru partnera, w Peru wprowadzono zapis uznający gwałty seksualne i inne formy przemocy wobec kobiet za niedopuszczalne oraz zdecydowano o powo­ łaniu zespołów nadzorowanych przez kobiety, a wymierzających kary mężczyz­ nom stosującym przemoc rodzinną. Tylko w Meksyku władze guerrilli przyjęły 11-punktową kartę praw kobiet przygotowaną przez nie same, a określającą dokładnie najważniejsze żądania kobiet i regulujące relacje pomiędzy płciami . 13 14 15 PRZESZKOLENIA A WKŁAD KOBIET DO W A L K I Na Kubie kobiety nie przechodziły przeszkoleń wojskowych, chociaż część z nich umiała strzelać. Eksponowano retorycznie ich działalność, ale praktycznie kierowano je do zadań drugoplanowych. W Nikaragui, Salwadorze, Gwatemali kobiety przechodziły takie same przeszkolenia jak mężczyźni w zakresie strate­ gii, taktyki, uzbrojenia. W Gwatemali barierą stawał się język, który wykluczał część z nich, co nie oznacza, że były kierowane do działań zgodnych z ich kwali­ fikacjami. Kobiety walczyły z bronią w ręku przede wszystkim w Nikaragui i w Salwadorze, choć w tym pierwszym przypadku ze względów propagando­ wych udział kobiet nagłaśniano, a w wypadku Salwadoru wyciszano. W Meksyku, s. 288); Kolumbia 1978, Angela - W oddziale dostałam broń taką samą jak mężczyźni, pierwszy raz mogłam odpowiadać za siebie (Saywell 1985); 1998 Amalia - W domu nie znaczyłam nic, każdy mógł mnie bić - brat, ojciec, wuj, a kobiety w guerrilli są kimś, z kim trzeba się liczyć (Meza 1999, s. 33); Peru 1981, Edith - w SL jesteśmy równe mężczyznom. Guzman i towarzysze nas szanują (Kirk 1992, s. 21); 1991, Sylwia - Me chciałam dzieci i przemocy. Perspektywą życia dla mnie, jak dla innych kobiet, stał się Świetlisty Szlak (Kirk 1992, s. 22). Patrz: Smith, Padula 1988; Riveira 1999. W 2004 roku, w ramach grantu K B N 2 H O I K 22525, rozpoczęłam badania terenowe w Peru na temat m.in. roli kobiet w guerrilli SL. Materiały te zostaną przedstawione w szerszej formie w jednym z kolejnych numerów „Etnografii Polskiej". Patrz: raporty DINCOTE 1992. Patrz szerzej: Śniadecka-Kotarska 2003. 12 13 1 4 15 �184 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Kolumbii i Peru kobiety przechodziły identyczne, wielostopniowe szkolenia (edukacyjne, ideologiczne, zbrojne, strategiczne), przy czym w Meksyku kła­ dziono nacisk na równoległą wielostopniową edukację, od językowej po zbrojną, a w regionie andyjskim - na szkolenia ideologiczne, które były warunkiem przystąpienia do szkoleń zbrojnych, tzw. Akademii Militarnej. Zaliczenie indoktrynacyjnych szkoleń ideologicznych (z historii komunizmu na świecie, w Peru, dziejów imperializmu, analizy myśli Marksa, Lenina, Mao i Guzmana itd.) róż­ nicowało możliwości dalszych przeszkoleń kobiet. FORMY DZIAŁAŃ Wszystkie ruchy partyzanckie, w jakich walczyły lub walczą kobiety, opierały się na zróżnicowanych formach działań, obejmujących walkę zbrojną, akcje dywersyjne, sabotażowe i propagandowe (poza Meksykiem, gdzie ruchy te odci­ nają się od stosowania przemocy). We wszystkich krajach powoływano począt­ kowo specjalne oddziały kobiece przy dominacji oddziałów mieszanych. Oddziały kobiece, które wsławiły się walkami - Marianas na Kubie, Sylwia w Salwadorze, Juanitas w Nikaragui - rozwiązano, gdyż podlegały niebezpiecznej mityzacji oraz, zdaniem przywódców, niezdrowej rywalizacji, zaogniającej relacje pomię­ dzy żołnierzami. Przyjętym formom walki odpowiadały tereny wiejskie lub miej­ skie. Dominacja typowych starć zbrojnych w terenie nad formami sabotażowo-dywersyjnymi charakterystyczna była dla obszaru mezoamerykańsko-karaibskiego lat 70-ych, podczas gdy w regionie andyjskim charakterystyczna była równowaga działań, przy stopniowym wzroście znaczenia tych drugich, tj. sabotażowo-dywersyjnych, prowadzonych w miastach jako bardziej skutecznych. W Salwadorze, Nikaragui, Gwatemali kobiety przez lata obecne były na fron­ tach obejmujących od 1/5 do 1/3 kraju. Wielokrotnie podlegały im ważne odcinki frontów, dowodziły atakami na miasta i konkretne obiekty, odpowiedzialne były za działania strategiczne, odbijanie więźniów, akcje odwetowe wymierzone prze­ ciw oddziałom pacyfikującym wioski, nadzorowały ukrywanie i transporty broni, ale nazwisk tych najbardziej walecznych kobiet nie znamy, czasem znane są tylko ich pseudonimy. Znane są natomiast powszechnie nazwiska kobiet, organizu­ jących protesty uliczne i manifestacje np. przeciw Batiście, Somozie, kobiet ukry­ wających wysokich rangą przywódców czy sanitariuszek opatrujących ich rany. Sugeruje to wyciszanie wiedzy na temat rzeczywistego udziału kobiet w rewolu­ cyjnych ruchach tych krajów. Ponadto, w Nikaragui, podobnie jak na Kubie, eksponowano działalność wybranych kobiet, związanych z rodziną Sandino lub Castro. Najbardziej anonimowe pozostały bojowniczki z Gwatemali. W regionie andyjskim kobiety były początkowo równomiernie angażowane we wszystkie formy walki i we wszystkich odnosiły spektakularne sukcesy. Kobiety z niższych warstw społecznych kierowano częściej do walk zbrojnych w terenie, a te z warstw średnich - do działań w mieście. Działania dywersyjno-sabotażowe stały się od połowy lat 80-ych preferowaną formą, częściej zlecaną �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W W A L K A C H P O W S T A Ń C Z Y C H - GUERRILLI 185 kobietom niż mężczyznom. Mężczyzn częściej angażowano w narkohandel jako źródło finansowania guerrilli. Kobiety rozszerzyły arsenał wątpliwych pod względem moralnym sposobów walki, łącząc doświadczenia partyzantki miej­ skiej z Argentyny i Urugwaju z własnymi metodami. Organizowały selektywne eliminacje, czyli zabójstwa polityków, liderów organizacji społecznych, zawo­ dowych, porwania dla okupu biznesmenów, zamachy bombowe, niszczenie obiektów infrastruktury publicznej. Kierowane do tych zadań członkinie prowa­ dziły najczęściej podwójne życie - kobiet z klasy średniej i rewolucjonistek, przy czym ta druga rola była skrzętnie skrywana przed otoczeniem. Pozycja społeczna sprawiała, że nikt nie podejrzewał ich o wyznawanie poglądów rewolucyjnych. SL najlepiej umiał wykorzystywać wykształcenie swoich członkiń do zadań na rzecz rewolucji. Były wśród nich lekarki, adwokatki, fmansistki, inżynierowie, chemicy, profesorowie uniwersyteccy, nauczycielki i intelektualistki . 16 MOŻLIWOŚCI AWANSU A PEŁNIONE FUNKCJE W regionie mezoamerykańskim większe szanse awansu miały kobiety wal­ czące w terenie, gdy kobiety z klasy średniej kierowano do akcji protestacyjnych i propagandowych lub edukacyjnych. Wyciszano sukcesy tych pierwszych na rzecz eksponowania działań drugich. W rejonie andyjskim, odwrotnie, kobiety awansowały przede wszystkim za udział w akcjach nagłaśnianych medialnie przez władze. Zakres zadań kobiet w mieście i na terenach wiejskich był więc różny, a możliwości awansu nie zawsze odpowiadały ich waleczności, bohater­ stwu i zagrożeniom, na jakie narażały się przez lata. Jednocześnie część z nich, mimo deklarowanych poglądów rewolucjonistek, prowadziła wygodne, dostatnie życie w domach i majątkach rodzinnych. SUKCESY I PORAŻKI Na Kubie kobiety wzięły udział w ataku na więzienie Mocanba w 1953 r., w roku 1958 Vilma Espin dowodziła podziemiem w prowincji Oriente. Awansu doczekało się zaledwie kilka: Vilma Espin, Celia Sanchez, Santamaria, Melba Hernandez. W Nikaragui, szturmem na Managuę w końcowej fazie wojny do­ mowej dowodziła Monika Belamondo, ona też została skierowana do przyjęcia kapitulacji Gwardii Narodowej oraz uwięzienia Somozy. GN i Somoza odmówili rozmów z kobietą, w wyniku czego jej zastępca przyjął kapitulację. W Peru ko­ biety piastowały najwyższe stanowiska, miały proporcjonalny udział w KC SZ i organizacjach wspierających. Kobiety były zastępcami Guzmana - najpierw jego żona Augusta, a potem Elena Iparaguirre. Kobiety były komendantami naj­ ważniejszych strategicznie okręgów guerrilli: Apurimac, Lima, Puno, Huancayo, Ayacucho. Kierowały spektakularnymi, najgłośniejszymi akcjami SL. 1 6 Patrz szerzej: PNP 1990; DINCONTE 1999. �186 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA W Peru kobiety dowodziły w 1982 r. atakiem w Ayacucho, zakończonym odbiciem 150 więźniów, podkopem i udaną ucieczką z najbardziej strzeżonego, najnowocześniejszego więzienia w Castro-Castro w Limie, skąd wyprowadzono 50 członków guerrilli w 1992 r., strajkiem i opanowaniem więzienia w 1996 r., wysadzeniem elektrowni dostarczającej prąd dla Limy w 1989 r. Dziś znane są nazwiska i sukcesy kilkudziesięciu komendantek i tylko kilkunastu mężczyzn. W Kolumbii jedynie kilka kobiet piastowało dotąd stanowiska komendantek baz guerrilli, kilka odpowiedzialnych jest za szkolenia zbrojne. Z uwagi na toczące się wciąż walki kobiety pozostają anonimowe. Wiadomo jednak, że najbardziej spektakularne akcje w ostatnich latach - wysadzenie ekskluzywnego klubu spor­ towego Nogal, metra naziemnego w Bogocie, zamachy na wiceprezydentów - przeprowadzały kobiety z FARC, wywodzące się z dobrych, zamożnych, sza­ nowanych rodzin kolumbijskich. W San Cristobal de las Casas atak na koszary w styczniu 1994 r. prowadziła komendantka Teresa, uwięzienie burmistrza było zadaniem komendantki Ester. Do największych porażek kobiety zaliczają: zabójstwo salwadorskiej przy­ wódczyni zamordowanej przez zawistnego wobec niej współdowodzącego, ta­ jemniczą śmierć żony Guzmana, głównego ideologa SL, oraz powierzenie stano­ wiska ministra zdrowia w rządzie Sandino zasłużonej w guerrilli komendantce, która na masową skalę wprowadziła przymusowe sterylizacje wśród najuboż­ szych kobiet w latach 1980-1984 (FSLN), rozwiązując w ten sposób trudności ekonomiczne kraju i likwidując wysoki przyrost naturalny. RELACJE KOBIET I MĘŻCZYZN Relacje służbowe kobiet i mężczyzn w oddziałach obie strony oceniają do­ brze. Kobiety utrzymywały, że cieszyły się powszechnym szacunkiem i respek­ tem, chociaż zdawały sobie sprawę, że były to długo relacje wymuszane przez zwierzchników. Niektóre z nich podkreślały, że mężczyźni chcieli rywalizować. Wspólna walka, stałe zagrożenia, niebezpieczeństwa, niwelowały z czasem te bariery. Zarazem kobiety twierdziły, że musiały wykazywać się większą odwa­ gą, większą wytrzymałością, większym bohaterstwem niż przychodzący w tym samym czasie do oddziałów mężczyźni. Codzienne życie obozowe, zajęcia typowo kobiece, przygotowywanie posił­ ków, porządki - poza Kubą, gdzie trudniły się tym bez protestów kobiety-żołnierze - rozwiązywano, zatrudniając okresowo kobiety z okolic, gdzie rozbijano obozy. Mężczyźni zdecydowanie buntowali się przeciw próbom naprzemiennego wypełniania tych zadań. W Kolumbii, Peru, Meksyku normą są naprzemienne dyżury obu płci w wykonywaniu zajęć codziennych. Kolejnym elementem zmieniającym życie kobiet biorących udział w guerrilli był stosunek do rodziny. Oficjalnie funkcje rodziny tradycyjnej miała przejmo­ wać rodzina rewolucyjna, tzn. oddział. Stosunek do rodzin biologicznych był zróżnicowany. Zależało to od koncepcji poszczególnych liderów oraz charakteru �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 1 87 uczestnictwa kobiet. Kobiety, które działały zakamuflowane w mieście prowa­ dziły podwójne życie, nie były narażone na zrywanie więzi. Inaczej wyglądała sytuacja kobiet kierowanych bezpośrednio do walki zbrojnej. W rejonie karaibsko-mezoamerykańskim kobiet nie stawiano wobec dylematu - działalność w guerrilli albo relacje z rodziną. Wiele uczestniczek, uciekając do oddziałów wbrew woli najbliższych, uczestnicząc w walkach na odległych terenach lub w obawie przed narażeniem rodzin na niebezpieczeństwo, ograniczało w sposób naturalny kontakty z nimi na wiele lat (Gwatemala, Nikaragua). W innej sytuacji były kobiety w regionie andyjskim - tam wręcz nakazywano im absolutne zer­ wanie wszelkich kontaktów z przeszłością i rodziną, nadawano nowe imiona i pseudonimy, co nie wynikało z charakteru podziemnej działalności, ale miało być symbolem i potwierdzeniem rozpoczęcia nowego życia. Szczególnie ostra dyscyplina regulowała styl życia obozowego - wykluczała posiadanie przed­ miotów osobistych przypominających przeszłość, narzucała zasady higieny osobistej, styl ubierania, bezwzględny zakaz przyjmowania narkotyków, picia alkoholu; za naganne, ale dopuszczalne uznawano palenie. Kobiety poddawały się tym nakazom, gdy mężczyźni często je łamali, za co podlegali karom. ZWIĄZKI Z MĘŻCZYZNAMI W odniesieniu do związków z mężczyznami sytuacja kobiet zmieniała się zasadniczo. Zaprzeczają one obiegowym opiniom, że w oddziałach panowało wyuzdanie seksualne. Większość kobiet przez lata walk miała 2-4 partnerów (poza FARC), ale przyznają, że możliwość posiadania więcej niż jednego part­ nera na całe życie była dla nich szokiem. Swoboda wyboru, wolność związku, możliwość odejścia w razie jakichkolwiek niesnasek (przemoc była ostro kara­ na), czyniła związki rewolucyjne trwalszymi niż inne. Jedynym warunkiem, w wypadku osób z zewnątrz źle widzianym, było sprawdzanie poglądów ideolo­ gicznych partnera. Związki zawierano jednak najczęściej wewnątrz guerrilli. Nowym zjawiskiem stało się pragnienie legalizacji związków przez męż­ czyzn, a nie przez kobiety. Zjawisko to pojawiło się w Nikaragui, a następnie w Peru. Zdarzenia takie występowały w dwu sytuacjach - gdy kobieta była w ciąży, co dowodzi tradycyjnego podejścia do rodziny, oraz gdy kobieta stała wyżej w hierarchii rewolucyjnej. Wówczas małżeństwo stawało się wygodną tram­ poliną do awansu mężczyzny. MACIERZYŃSTWO A ANTYKONCEPCJA. ABORCJE Największą komplikacją w życiu kobiet walczących stawało się macierzyń­ stwo. Poza Kubą jednym z problemów przywódców wszystkich ugrupowań stało się zagadnienie antykoncepcji i aborcji dla uniknięcia ciąż kobiet-żołnierzy. W Nikaragui przeznaczano część funduszy rewolucyjnych na zakup cyklicznie dostarczanych kobietom środków antykoncepcyjnych lub na zabiegi aborcji, �188 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA co było odpowiedzią na żądania kobiet. Okresowo w większych zgrupowaniach dowożono lekarzy, którzy w obozowych warunkach przeprowadzali po kilkanaś­ cie aborcji dziennie. Z czasem, z inicjatywy jednego z przywódców, zaczęto stosować zabiegi sterylizacyjne. Poddawane im kobiety nie były informowane 0 wszystkich konsekwencjach takich zabiegów. W Salwadorze, Gwatemali i Meksyku, dzięki współpracy z różnymi organi­ zacjami zagranicznymi i koncernami farmaceutycznymi, prowadzono kursy w zakresie edukacji seksualnej, dostarczając też systematycznie darmowe, ale nie zawsze bezpieczne środki (przeterminowane lub w trakcie testowania). Decyzję w sprawie ich przyjmowania pozostawiano kobietom, podobnie jak w przypadku decyzji o usunięciu lub pozostawieniu ciąży. W Kolumbii kobiety zobowiązane są do przyjmowania środków antykoncep­ cyjnych, które są niesystematycznie dostarczane, lub do aborcji już od 13 roku życia. Mogą posiadać rodziny i potomstwo, ale rodzina musi być podporządko­ wana interesom partii. W Peru problem antykoncepcji i aborcji pozostawiono samym kobietom. Reguły były we wszystkich ugrupowaniach takie same - kobieta ciężarna musiała opuścić oddział. Mogła powrócić, gdy będzie już w pełni dyspozycyjna. W Salwadorze i Nikaragui kobiety mogły liczyć na pomoc. Rocznie po kilka­ naście dzieci Nikaraguanek i Salwadorek przyjmowały domy dziecka na Kubie, opieki podejmowały się też ze względów patriotycznych matki, które utraciły dzieci lub wdowy po rewolucjonistach albo rodziny biologiczne. Macierzyństwo wiązało się jednak z długotrwałymi, niekiedy wieloletnim rozstaniami. W Kolumbii i Peru sytuacja kobiet-matek stawiała je przed trudniejszymi wyborami. Jedyną szansą było odnowienie więzi z rodzinami biologicznymi, niegdyś odrzuconymi, i pozostawienie dzieci na ich łasce, znalezienie rodziny adopcyjnej, porzucenie dziecka albo oddziału. To ostatnie rozwiązanie wiąże się z powrotem do sytuacji wyjściowej kobiet - podejmując się opieki nad dziec­ kiem kobieta musi równolegle walczyć o byt i szukać dróg zapewnienia sobie samodzielności ekonomicznej. Partnerzy pozostający w oddziałach nie czuli się bowiem zobowiązani do ponoszenia ciężarów wychowania potomstwa. Nie­ którzy wykorzystywali nawet ciążę żony jako pretekst do dezercji. Kobiety ciężarne musiały radzić sobie z wieloma trudnościami, podlegały róż­ nym naciskom psychologicznym. Opuszczały oddziały nie wiedząc czy do nich powrócą, spotykając się z zarzutami zwierzchników o zdradę ideałów, pozba­ wione wsparcia ekonomicznego szukały, jak przed laty, możliwości przeżycia. Powroty wiązały się z kolei z trudnymi decyzjami porzucenia noworodka, poczuciem winy wobec dziecka i tęsknotą za nim oraz z krytyką ze strony rodzin. Problem macierzyństwa obala mit o równouprawnieniu kobiet i mężczyzn w oddziałach - dziecko oznaczało najczęściej koniec kariery matki, nie ojca, niezależnie od piastowanych wcześniej stanowisk. W ten sposób wiele kobiet kończyło udział w guerrilli. Najważniejszym punktem odniesienia społecznego 1 uczuciowego dla kobiet przez wiele lat walczących stawały się więc na powrót rodzina i macierzyństwo. �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 1 89 ZAKŁADANE PRIORYTETY I WSPÓLNA WALKA I OBECNY STATUS KOBIET ORAZ ICH PARTYCYPACJA W ŻYCIU SPOŁECZNYM I POLITYCZNYM W POSZCZEGÓLNYCH KRAJACH Problem ten przedstawia się odmiennie w różnych krajach. Na Kubie i w Nikaragui, gdzie działania powstańcze zakończyły się sukcesem, kobiety były silnym wsparciem ruchu, po zakończeniu zbrojnego etapu zeszły na drugi plan. Kobiety zaczęły lojalnie wypełniać plany programów konstruowanych wyłącz­ nie przez mężczyzn. Fidel Castro wprowadził, co prawda, kobiety do polityki zaraz po rewolucji (Kuba jest od 40 lat krajem o jednym z najwyższych wskaź­ ników obecności kobiet w parlamencie), ale wysokie stanowiska piastuje tam zaledwie kilkanaście kobiet z elit rewolucyjnych (ambasadorów - Santamaria, ministrów - Vilma Espin, członków Komitetu Centralnego - Celia Sanchez). Castro wywiązał się z obietnicy budowy systemu edukacji, opieki społecznej i medycznej pomocy nad dziećmi oraz prawa do pracy. Prawo to stało się najważ­ niejszym elementem polityki Fidela, doskonale rozegranym. Włączenie kobiet w rynek pracy było istotne z punktu widzenia ekonomicznego kraju. Organizacja ochotniczych Brygad Pracy Kobiet stanowiła wygodny kanał mobilizowania kobiet, zapewniający bezpłatną pracę. Powołane organizacje kobiece - Minister­ stwo i Federacja Kobiet Kubańskich, kierowana od 30 lat przez Vilmę Espin (szwagierkę Fidela), zapewniały kontrolę nad ewentualnym niezadowoleniem kobiet. Kodeks Rodzinny, wzorowany na przepisach NRD, wprowadzono dopiero w 10 lat po jego przygotowaniu. W sferze obyczajowej zmieniło się, w opinii Kubanek, bardzo niewiele. W Nikaragui, tuż po zakończeniu walk w 1979 r., 21% kobiet wprowadzono do nowych struktur rządowych, ale stopniowo zaczęto się z tego wycofywać. Po 10 latach (w roku 1989) zaledwie 3% z nich piastowało wysokie stanowiska. Władze krok po kroku zaczęły powracać do priorytetów sprzed rewolucji, mimo wprowadzenia w 1987 r. Biura Walki o Prawa Kobiet i zapisów konstytucyjnych równości praw. Świadczą o tym wypowiedzi prezydenta Daniela Ortegi o kobie­ tach, które negują swą kobiecość, aspirując do innych zadań niż macierzyństwo. Sprzeczność obyczajowa z zapisami konstytucyjnymi, które stały się zapisami martwymi, jest najsilniejsza właśnie w Nikaragui, a kobiety straciły tam wy­ walczoną samodzielność. Jedyną pozostałością po niej jest prawo do aborcji. Świadomość społeczna Nikaraguańczyków nie zmieniła się. W Salwadorze i Gwatemali działania zakończyły się kompromisem. W Sal­ wadorze kobiety w trakcie walk zbrojnych były przez pierwsze lata trakto­ wane tak samo jak mężczyźni, awansowały w zależności od kompetencji i zdol­ ności indywidualnych. Jednej z nich silna osobowość, odwaga, bohaterstwo i charyzma zapewniły szybki awans. Przeciętna, niespełna 22-letnia chłopka stała się jednym z dwu głównych przywódców FLSN. Rosnąca popularność i sympatia do niej sprawiły, że rywalizujący z nią na równoległym stano­ wisku komendant zlecił zamordowanie jej. Dziś ocenia się, że była to jedna z największych porażek guerrilli salwadorskiej. Po tym incydencie udział �190 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA kobiet w walkach zbrojnych i idące za tym ich awanse zdecydowanie zastopo­ wano. Po 12 latach walk zaledwie kilka piastowało kierownicze stanowiska - oficjalnie spoczywała na nich mniejsza odpowiedzialność. Większość kobiet w Salwadorze pracowała w cywilu przy transporcie i produkcji broni, kierowała finansami FLSM, uczestniczyła w przemycie osób zagrożonych. Dziś czują się zdradzone i oszukane - obiecywanego zrównania praw konstytucyjnych nie wprowadzono w życie. W Peru walka zakończyła się klęską. Kobiety związane z SL straciły najwię­ cej. Przez 12 lat funkcjonowały w strukturach o realnie zrównanych prawach kobiet i mężczyzn. Miały identyczne prawa, możliwości awansu. Zajmowały odpowiedzialne stanowiska, w wielu przypadkach wręcz eksponowane. Rozbi­ cie ruchu większość z nich opłaciła uwięzieniem i wysokimi wyrokami. Koledzy z oddziałów za obietnice niskich wyroków odpowiedzieli na jedno z antyterro­ rystycznych zarządzeń prezydenta Fujimoriego. W zamian za ujawnienie się, ze wskazaniem co najmniej trzech innych członków guerrilli, uzyskiwali obietnicę rozprawy przed sądem cywilnym, a nie wojskowym, co oznaczało dużo niższe kary z możliwością uniewinnienia włącznie. Kobiety nie odpowiadały na te za­ rządzenia, pozostały zdyscyplinowane i wierne Guzmanowi. Wielu mężczyzn dopuściło się zdrady, a zapłaciły za to na ogół kobiety. Mężczyźni chętniej denuncjowali towarzyszki niż towarzyszy z oddziałów - solidarność płci i w tym wypadku dała o sobie znać. Dlatego też proporcje więźniów, byłych członków SL, kobiet i mężczyzn są odwrotnie proporcjonalne do rzeczywistego udziału kobiet w guerrilli, podobnie jak wysokość zasądzonych wyroków. Kobiety stano­ wią 60% więźniów, mając wyroki od kilkunastu do kilkudziesięciu lat, spośród mężczyzn z wyrokami od kilku do kilkunastu lat wielu opuściło już więzienia . W Kolumbii - mimo 40 lat partycypacji kobiet w walkach FARC - wyzwole­ nie członkiń guerrilli pozostaje praktycznie w punkcie wyjścia. Przystępując do guerrilli pragnęły nowego życia, w którym nie byłoby przemocy rodzinnej, brutalności mężczyzn, niechcianego, częstego macierzyństwa. W guerrilli, w imię interesów partii, dochodzi jednak do wynaturzeń, których formy są inne, ale mechanizmy bardzo podobne. Kobiety, godząc się na swobodę seksualną, pozor­ nie uzyskują niezależność. Prawo wyboru i fakt posiadania wielu partnerów satysfakcjonują je, stając się potwierdzeniem ich wolności i równości płci. Oba­ wa przed opinią złej rewolucjonistki powoduje, że przyjmują role uwłaczające ich godności. Wchodzą w relacje nowego typu, ale także zależności, w których podporządkowane są pragnieniom mężczyzn. Ich zgoda na pełnienie usługowych funkcji seksualnych wobec wyższych rangą żołnierzy, „w imię interesów partii" i zdrowia mężczyzn, jest taką samą formą zależności od mężczyzn, jaka wystę­ puje w związkach rodzinnych. Zdrowie kobiety jest traktowane drugorzędnie wobec pragnień mężczyzny. Ponadto, akceptacja przez nie same stałego przyj­ mowania środków antykoncepcyjnych lub częste aborcje w bardzo młodym wieku (od chwili, gdy kończą 12-13 lat) naraża ich życie i zdrowie w równym 17 Patrz: PNP 1995; www.csrp.org.;www.editorial.peru.com �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WAŁKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILL1 191 stopniu jak przemoc rodzinno-małżeńska i obawa przed częstym macierzyń­ stwem w domach, z których uciekły. Bezpieczeństwo w aspekcie życia intymne­ go zapewnia kobietom tylko awans lub związek z wysokiej rangi żołnierzem FARC. Małżeństwo w FARC daje kobiecie poczucie bezpieczeństwa, bycia z jednym partnerem, ale posiadanie dziecka wiąże się z podrzuceniem go rodzi­ nie. Instytucja rodziny tradycyjnej, podporządkowującej kobietę, od której ucie­ kały, nadal więc odgrywa w ich życiu istotną rolę. W Meksyku, w ELZN, kobiety zyskały najwięcej. Problem edukacji został rozwiązany, równa partycypacja funkcjonuje od 10 lat w sferze politycznej, ekono­ micznej i kulturowej. Kobiety dokonały autentycznej rewolucji wewnątrz rewolu­ cji w zakresie relacji płci, ale czas pokaże czy znajdzie to przeniesienie na realia życia codziennego w momencie włączenia w szersze struktury kraju. BILANS UDZIAŁU Zaangażowanie kobiet w walkę i ich determinacja były wielkie. Kobiety ginęły w walkach, były skrytobójczo mordowane, torturowane i narażone na gwałty ze strony walczących z nimi sił . Liczba ofiar kobiet-żołnierzy nie jest do dziś ustalona w żadnym kraju. W znacznym stopniu walka o zmianę statusu kobiet została zaprzepaszczona z winy ich samych, czego są dziś świadome. Nie zabiegały one o formalne awanse w strukturach hierarchii powstańczej, w okresie kończącym starcia nie określiły swych oczekiwań co do partycypacji we władzach cywilnych, po zakończeniu walk nie potrafiły skutecznie ubiegać się o stanowiska, powróciły na ogół do ról tradycyjnych matek i żon . Zmiany statusu społecznego stały się udziałem nielicznych byłych uczestniczek guerrilli, wywodzących się z elit, zarówno na Kubie, w Nikaragui, jak i w Salwadorze. W Peru większość żyjących liderek SL przebywa w więzieniach z wyrokami kilkunasto- lub kilkudziesięcioletnimi. W Kolumbii kobiety walczą, ale godząc się z podporządkowaniem bezwzględ­ nym interesom partii, zamieniły zależność rodzinną na zależność rewolucyjną. Konsekwencje wieloletniego udziału kobiet w guerrilli odbiegają więc od oczekiwań ich samych, ale też nie zostały nigdy sprecyzowane. W krajach, które zmieniły ustrój, kobiety czują się rozgoryczone, podobnie jak w tych, w których poniosły klęskę, ale w żadnym z nich nie można już kobietom zarzucać pasyw­ ności, bezwolności, bezwzględnego podporządkowania mężczyznom, nawet jeżeli powróciły do ról matek i żon. Te kobiety są już inne. 18 19 1 8 Patrz m. in. Raporty: Amnesty Internacional: Salvador 1975 i 1978; Meksyk 1993, 1995, 1998; Kolumbia 1998; Peru 1991, 1998, 2001; WATCH 1985; CV 1992/93 CVR 2003 oraz Pineda 1987. Odwrotnie niż mężczyźni, byli członkowie guerrilli, którzy po porozumieniach pokojo­ wych nie tylko uzyskiwali ważne stanowiska polityczne i społeczne, ale też zabiegali o pracę w innych sferach życia publicznego. Zgodnie z nabytymi w guerrilli umiejętnościami, prze­ chodzili wprost z działalności nielegalnej oddziałów guerrilli do legalnej w strukturach wojska, policji, różnych agencji ochrony. 19 �192 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Zmiany wspólne kobietom ze wszystkich omawianych krajów dotyczą szer­ szych relacji społecznych, zakresu nowych umiejętności, moralności seksualnej, jak i samooceny, co ma wpływ na inne grupy kobiet. Kobiety wpisały się w szersze relacje i środowisko społeczno-polityczne poza lokalnym. Guerrilla dała im kontakty z kobietami i mężczyznami wywodzącymi się ze wszystkich warstw społecznych, organizacji i instytucji, co niewątpliwie poszerzyło ich horyzonty, wykształciło samodzielność spojrzenia na otaczającą rzeczywistość. Przeszkolenia ideologiczne, militarne, medyczne, w zakresie telekomunika­ cji, przyniosły kobietom pewien zakres wiedzy i umiejętności praktycznych, z których część można przenieść na pracę zawodową i życie codzienne. Posia­ dana wiedza nie znalazła wsparcia ram instytucjonalnych, w jakich mogłyby ją kobiety realizować, ale zależnie od indywidualnej inwencji jest impulsem do dalszych zmian. Okoliczności towarzyszące walkom wpłynęły na zerwanie z tradycyjną nor­ mą obyczajową obowiązującą kobiety - jeden mężczyzna na całe życie. Dzięki zmianom w dziedzinie moralności kobiety mają inne spojrzenie na związki z mężczyznami, rodzinę i dzieci. Dzięki edukacji seksualnej zmniejszyła się liczba posiadanych dzieci do 2-3 zamiast 5-9. Udział w walkach, sprawdzona doświadczalnie wiedza teoretyczna, funkcjo­ nowanie w strukturach decyzyjnych, pozwoliły wykazać się cechami, do jakich prawa kulturowe mieli dotąd wyłącznie mężczyźni: samodzielnością, odwagą, uporem, bohaterstwem, zdyscyplinowaniem, co wyraźnie dowartościowało część z nich. Podniósł się prestiż społeczny kobiet i ich samoocena, co może progno­ zować dalsze zmiany. Szerokie rzesze kobiet uzyskały świadomość posiadania praw, możliwości samoorganizacji i wpływu na swe dalsze losy. W poszczególnych krajach kobiety, dzięki udziałowi w guerrilli, zmieniły się przede wszystkim wewnętrznie, choć w szerszym kontekście społeczno-obyczajowym zyskały niewiele. LITERATURA A b e l l e y r a A. 1998, Mexique: una panorama de la féminisation de la pauvreté, Paris. A d l e r F., R. J a m e s , 1976, The Criminology of Deviant Women, New York. America Indígena, 1994, t. 1-2, Mexico. A m n e s t y I n t e r n a t i o n a l . Raporty: Salwador - lipiec 1975, czerwiec 1978; Meksyk -czerwiec 1993, listopad 1995, listopad 1998; Kolumbia - 1998; Peru - 1991, 1998,2001. A n d r e a s C. 1991, Mujeres en la Guerra: atracicion de Sendero Luminoso, NACLA, vol. XXIV, nr 4, January. B a l b i C.R., J. C. C a l i i g r o 1992, Sendero y la mujer, Quehacer, nr 79, s. 50-53. B a r W. 1999, Na krwawym szlaku: Sendero Luminoso, Lublin. B a r r y A. 1994, Varias entervistas con nuestras Zapatistas, Mexico. B a r e i r o L., C. S o t o 1993, Alquimistas: documentos para otra historia de las mujeres. Centro de Documentación y Estudios, Mexico. �P R Z Y C Z Y N Y UDZIAŁU KOBIET W W A L K A C H P O W S T A Ń C Z Y C H - GUERRILLI 193 B e 11 i G. 2004, El pais bajo mi piel.Memorias de Amor y guerra, Managua. B o t Y. 1992, La Guerra en las tierras mayas. Comunidad, violencia y modernidad en Guatemala {1970-1992), Mexico. - 1997, El sueno zapatista, Barcelona. B u r g o s E. 1982, Me llamo Rigoberta Menchu y asi me nació la conciencia, Barcelona. C a n a s M . 1992, En EL Salvador. Muchas mujeres: gracias a la Guerra salimos de las cocinas donde solo estábamos quemándonos, Uno Mas, Mexico, 21 agosto. C e v a 11 o s D. 1996, Ramona viaja a capital, Mexico. C h a m o r r o V. 2000, Diario, El Salvador. C h a v e z de P a z D. 1989, Juventud y terrorismo, Lima. C o o p e r H. A. 1986, Mujeres y el terrorismo, Lima. C o r a l C o r d e r o I . 1999, Las mujeres en la guerra: impacto y respuestas, [w:] Los senderos insólitos del Peru, S.J. Stern (red.), IEP, Lima, s. 336-363. C r a s k e N . , S. S o t o , T. S c o o d. 1999, Women & polines in Latin America, Cambridge. C r e s p i A. 1992, Por los caminos de Sendero, Quehacer, nr 55, s. 46-49, Lima. C V - C o m i s i ó n de l a V e r d a d 1992/1993, Informe: de la locura a la esperanza, la Guerra de doce anos en El Salvador, San Salvador-New York. C V R - C o m i s i ó n de l a V e r d a d y R e c o n c i l a c i o n 2003, Informe sobre la violencia en Peru 1980-2000, Lima. - 2004, Hatun Willakuy: version abreviada del Informe Final de CVR, Lima. D e g r e g o r i C. 1989, Que difícil es ser Dios: Ideologia y violencia política en Sendero Luminoso, Lima. - 1990, El surgimiento de Sendero Luminoso: Ayacucho 1969-1979, Lima. D i a z N . 1988, Nunca estuve sola, San Salvador. D I C O N T E - D i r e c c i ó n N a c i o n a l C o n t r a T e r r o r i s m o 1992, Informe animal, Lima. - 1999, Informe annual, Lima. G a r c i a de L e o n A. 1994, EZLN documentos y comunicados, Mexico. G a r g a 11 o F. 1987, Las mujeres en la Guerra en El Salvador, Mexico. G i l i o M . 1973, Tupamaros, Warszawa. C h i n c h i l l a N . 1994, Feminism, revolución and démocratie transition in Nicaragua, [w:] The Womens Movement in Latin America participación and democracy, Jaquette (red.), 177-198 G o r r i 11 i G. 1992, Sendero: Historia de la Guerra milenaria en el Peru, Lima. G o n z a l e z G u a d e l u p e A. 1999, patrz: www.cnn.com./special/cold.war/episodes/18 /interviews/martinez G r u s z c z a k A. 1997, Współczesne oblicza Latynoamerykańskiej guerrilli, Ameryka Łaciń­ ska, nr 2, maj, s. 6-10, CESLA. G u z m a n A. 1978 (wyd. 2; wyd. 1 - 1974.) Pensamientos de sociedad, Ayacucho. - 1982, Tiempos de guerra, Ayacucho. H e n r i q u e z E. 1996, Marcos presento a Ramon. Diario la Jornada, octubre, Mexico. H e r n á n d e z B. 2001, La revolución y la paz, Miami. H e r n a n d e z - T r u y o l B.E. 2000, Buiding Bridges V-Cubans Without Borders. Holgado F. I . 2003, No es fácil. Mujeres cubanas y la crisis revolucionaria, Havana. - 2001, Mujeres unidas por su historia, Havana. F a 1 q u e t J. 2000, Un mouvement desoriente: la 8-eme rencontre féministe latino-américaine et de Caribes, Nouvelles Questions Féministes, nr 4. - 2001, Femmes salvadoriennes dans la guerre, entre rupture et reproduction: analyse et bilans de douze ans de participación, Paris. - 2003, El movimiento de mujeres en la democratización de postguerra en el Salvador, Revista del Cesia, nr 4. J o y c e T. 1998, Mujeres en la Cuba, Caracas. K a t z e n b e r g e r E. 1994, First world, ha! ha! ha! The zapatista challenge, San Francisco. K i r k R. 1992, Las mujeres de Sendero Luminoso, Lima. �194 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA K o h 1 a J., J. L i 11 a 2001, Urban guerrilla warfare in Latin America. K o p p e 11 M . 2003, Revolución has madre possible, The Militant, vol. 67, nr 7-10. K o w a l e w s k i Z. 1978, GuerriUia latynoamerykańska. Szkice z dziejów rewolucyjnych walk partyzanckich XX wieku, Warszawa. - 2002, Życie i śmierć boliwijskiego rewolucjonisty, Rewolucja, nr 2, s. 323-457. Kauffmann-Prucell S. 1999, Modernizing Women for a Modern Society: The Cuban Case, New York. L á z a r o J. 1990, Women and political violence in con temporally Peru, Dialectical Anthropo­ logy, nr 15, s. 233-247. Leahy M . 2000, Development Strategies and the Status of Women: A Comparative Study of the United States Mexico, the Soviet Union and Cuba, Maiami. M a c e r a P. 1988, Sendero y Mama Huaco, Cambio, nr 11, Lima. M a r t i n e z A. G. 1981, Le Salvador, une fe/nme du front de liberación temoigne, Paris. M a r t i n e z H. F. 2002, Nacionalism, races and classes in the revolución of 1985 and the Cuban First Republic, Cuban Studies, nr 33, s. 110-122, University of Pittsburgh. M e z a R. V. 1999, The Fare and the illict drug trade, Washington. M o n t e n e g r o S. 1997, Mujeres, Sandinismo y Contras, NACLA: Report 31/1. M o ś c i c k i J. 2003, Regulaminy walk partyzanckich, Słubice, art. 4, p. 1. N a z i a S. 2000, Before and after the revolución, http://www.saxakali.com./carribbean/nashaikh.htm. - 2001, Violencia política, Lima. P e r e r i r a C. 2000, El Peru en el proceso de globalizacion, Lima. P i a s e c z n y H. 2003, 12-letni bojownicy, Przegląd, nr 40, s. 28-29. P i n e d a E. 1987, Las mujeres en los procesos revolucionarios de Centroamerica, Granada. P N P - P o l i c í a N a c i o n a l d e l P e r u 1990, Raport-Participacion de la mujer en la subversion y las Fuerzas Antisubversivas, November, Lima. - 1995, Raport-Participacion de la mujer en los par ros de cárcel, Lima. P o n c e l l a R. 1997, La guerra y la migración, Caracas. R a n d a l l M . 1989, Women in Cuba: Twenty years later, Brooklyn. - 1994, Sandino's Daughters Revisited: feminism in Nicaragua, New Brunsswick. R o d r i g u e z F. 2001, Ameryka Łacińska - rozumem i sercem, Warszawa, CESLA UW. R i v e i r a D. 1999, Womens legal advances in Cuba, Maiami. R o s s J. 1994, Who are they? What do they want'}, San Francisco. - 1997,Una comendante zapatisata, Revista Ko 'eyu Latinoamericano, nr 72, Caracas. - 2001, Una comendante Esther, Revista Ko'eyu Latinoamericano, nr 80, Caracas. S a y w e 11 S. 1985, Women in War, Viking Books. S c h i n n e r P. 2002, Feminismo y organizaciones Comadres en el Salvador y Guatemala durante el tiempo de guerrillia, Caracas. S m i t h H. 1993, Nicaragua: self-determinacion and survival, London. S m i t h L., A. P a d u l l a 1988, Twenty questions on sex and gender in revolucionary Cuba, Cuban Studies, nr 18, s. 130-167, University of Pittsburgh. S t a r n O. 1987, Refleciones sobre rondas campensinas y nuevos movimientos sociales, Lima. S t e t s o n M . 1999, Feminismo popular en Mexico, Mexico. S t a s i ń s k i M . 2002, A gdy dorosnę będę żelazną dziewczyną, Gazeta Wyborcza, nr 178/2002, Duży Format, nr 13. S t e r n S. 1975, With the Weathermen: The Personal Journey of a Revolucionary Women, New York. S t o 11 D. 1996, Rigoberta Menchu and the story of al. poor Guatemalans, Westview Press. Colorado. S t o n e r L. K. 2001, From the streets: the Cuban Womans Movement for legal reform 1898-1940. Ś n i a d e c k a - K o t a r s k a M . 1996, La insurrecion armada en Chiapas en 1994 un conflicto social de nuevo tipo, Estudios Latinoamericanos, nr 17, s. 142-158. �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 195 - 2003, Być kobietą w Ekwadorze, Warszawa, Centrum Studiów Latynoamerykańskich UW. - 2003a, Kobiety kukurydzy w ruchu zapatystów na przełomie wieków, [w:] Ameryka Łacińska rozumem i sercem, F. Rodrigez (red.), CESLA UW, Warszawa, s. 381-397. T e e p l e M . 2003, Globalization and the retrenchment of women's rights and human rights, Revista del Cesia, nr 4. T e t r e a u l t M . 1994, Women and Revolution in Africa, Asia and the New World, Columbia University. V a r g a s V. 1992, The feminist movement in Latin America: between hope and disenchantment, World Development, 24/3, s. 195-214. V e l i z E. 1992, Mujeres Latinoamericanas en Cifras: Cuba, FLACSO, Madrid. W A T C H 1985, Raport: Violencia política en el Salvador 1975-1985, El Salvador. - 1998, Raport: Violencia en estado de Mexico 1993-1998, Mexico. W a r s z e w s k i R. 2001, Pokażcie mi brzuch terrorystki, Szczecin. W i c k h a m - C r o w l e y T. 1992, Guerrillas and Revolution in Latina America: A comparative Study, New Jersey. W a y l e n G. 1993, Women's movements and democratizations in Latin America, Third World Quarterly, 14/3, s. 573-587. - 1999, Mujeres en la política en America Latina, Caracas. Centro de Estudios la Mujer en la Historia America Latina www.cverdad.org.pe www.csrp.org.Comitte to support the revolución in Peru www.editorial.peru.com. www. derecho s. org. www.user.skynet.be/terrorizm "La madre de Elena Iparraguire narra las visitas a la Base Naval para ver a su hija" http//www.geocites.com/narravisitas. Retrial for Peru Shining Path rebel htm.http//news.bbc.co.uk/2hi/Americas/319991; 249735 M A G D A L E N A SNIADECKA-KOTARSKA THE REASONS FOR WOMEN'S PARTICIPATION I N UPRISING BATTLES - GUERILLA I N LATIN AMERICA Summary The author presents the study of the participation and role of women in the guerilla move­ ments in Latin America. The study spans the period between the second half of the 20 century to the beginning of the 2 1 century. The problem of the women's contribution to the guerilla wars has been hardly ignored by now, still it is really worth our interest, and for many reasons. One of them is the high social basis of women in the groups (30-40%) in all those countries where the rebel movements took place. Another refers to the motivations of the women who, first of all, decided to join the guerilla groups in order to change the asymmetric male-female relationships based on discrimination of women. The comparative analysis of the role of women included two areas: the Carribean-Mezzoamerican (Cuba, El Salvador, Nicaragua, Guatemala Mexico) and the Andean (Columbia, Pern). It was in those countries that the guerilla wars lasted for various periods of time-ranging from 3 to 40 years. No matter how long the war lasted, women were always present in the groups, the number of which ranged from a few to over a dozen in particular countries. There are three categories of issues the author deals with: th st �196 MAGDALENA SNIADECKA-KOTARSKA In the first one she juxtaposes and compares the areas and duration of the guerilla wars as well as social status, ethno-racial identity and age of the women fighters. Next, she discusses the promises of the guerilla ideologists, theoretical and vague in fact, which were intended to attract women to the combat, and the more matter-of-fact motivation of the women themselves. In the second part the participation of women is presented: kind of training the women had to go through, kind of battles and other tasks they were assigned to, their chances for promotion, functions they fulfilled, their successes and failures. Next category of issues concern changing male-female relationships within the guerilla groups, the personal relationships of the fighting women, their revolutionary marriages, but also the problem of abortion and contraception. In the conclusion the author points at the variety of the women's participation in the guerilla in particular countries depending on how the war ended, whether it was won or lost, ended with compromise or is still lasting. But there is something that all those situations have in common. In spite of the long-lasting commitment and sacrifice, in spite of the fact that the efforts of men and women were equal, the women haven't managed to take advantage of those experiences and to transfer the more egalitarian relationships of the guerilla groups into civilian life. Women who used to be fighting revolutionaries, now don't know how to join, like their male fellow-fighters, into legal political structures and to vie for positions in professional, social and cultural life. After years of fighting, irrespective for their courage and how well they had deserved of the cause, later they returned to the traditional women's roles again-those of women-mothers, the souls of home {alma de casa). Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cacb6592bb389ebaa98720143a0fb128.pdf e851cd5424f19c274bcfa94694369192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4420 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krakowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4112 Title A name given to the resource Przyczyny upowszechniania się stroju krakowskiego jak ostroju narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Kamocki mil orał iv ,tę, 2 PRZYCZYNY SIĘ U B I O R U Y W u Ą Y B K O K Ł f i ' R O Z P O W S Z E C H N I A N I A K R A K O W S K I E G O JAKO STROJU N A R O D O W E G O * Ubiór krakowski przyjęty z o s t a ł przoz s p o ł e c z e ń s t w o nie tylko dla swej e f o k t o w n o ś c i , b a r w n o ś c i czy t e ż z w i ą z k ó w , j a k i e łączyły go z ó w c z e s n y m c e n t r u m k u l t u r a l n y m kraju — Krako­ wem, lecz przede w s z y s t k i m dla t r a d y c j i k o ś c i u s z k o w s k i e j . S t a ł się on j a k b y synonimem p o l s k o ś c i . J e d n a k ż e , wbrew c z ę s t o s p o t y k a n e m u przekonaniu, nie dowodów na bezpośrednie oddziaływanie powstania ma kościusz­ kowskiego na ubiór l u d o w y . Możria jednak m ó w i ć o jego w p ł y w i e pośrednim. Przede w s z y s t k i m tradycje walk kościuszkowskich nic ograniczały się t y l k o do jednego zaboru — w p r z e c i w i e ń s t w i e do powstań p ó ź n i e j s z y c h , ale b y ł y ż y w e tak na terenie tzw. Galicji, jak i Kongresówki. P a m i ę t a n o o t y m , że K o ś c i u s z k o nazwa! ko- ciwnie, c z a p k ę t ę s p o t y k a się w wielu okolicach Polski, a t a k ż e -\ nierów spod R a c ł a w i c „ B a t a l i o n e m G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h " , innych 1 krajów E u r o p y i A z j i . R ó w n i e ż na terenie M a ł o p o l s k i nadając sukmanie c h ł o p s k i e j r a n g ę m u n d u r u . W przekazie t r a ­ czerwona r o g a t y w k a w y s t ę p o w a ł a znacznie częściej w ś r ó d dycji, armia Kościuszki jest a r m i ą c h ł o p s k ą — co starano się Krakowiaków później w y k o r z y s t a ć p r z y wszelkiej propagandzie n i e p o d l e g ł o ś c i o ­ w ó d z t w a sandomierskiego, aniżeli na terenach rdzennie k r a k o w ­ wej. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć p a r t y z a n t k a Zaliwskiego w r o k u skich . byłego tzw. woje­ 7 ls:i.'t. k t ó r a p r z y j ę ł a j a k o m u n d u r s u k m a n y krakowskie obu t y ­ 2 Wschodnich, a więc m i e s z k a ń c ó w R o g a t y w k a — w r ó ż n y c h swych f o r m a c h — b y ł a używana pów, białe i b r ą z o w e , p r z y c z y m o ile białe s u k m a n y kawalerii w całej n i e m a l Polsce, gdzie w y s t ę p o w a ł a co n a j m n i e j od X V w . mogły być t y l k o wzorowane na l u d o w y c h , to piechota w y s t ę p o ­ C z ę s t o u ż y w a n a nazwa „ k o n f e d e r a t k a " wała w oryginalnych sukmanach szlacheckiej", a w okresie n i e w o l i c z ę s t o ł ą c z o n o j ą z konfedera­ brązowych (zwanych w p a m i ę t n i k a c h czarnymi). Ś w i a d c z ą o t y m r a p o r t y zresztą nawiązuje do 8 tradycji agentów cją b a r s k ą , j a k o ruchem n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , m i m o że tzw. kon­ rosyjskich, d o n o s z ą c y c h , że do e k w i p o w a n i a p a r t y z a n t ó w oby­ federatka, u ż y w a n a przez regularne o d d z i a ł y konfederackio, nie watele ziemscy w Galicji kupowali po wysokiej cenie czarne, w ł o ś ­ miała kształtu kwadratowego . W ciańskie sukmany. b i o r o w y c h r o g a t y w k a w e s z ł a — z r e s z t ą nie bez o p o r u • — w pow­ 10 o s t a t n i c h l a t a c h przedroz­ 1 Należy t u zaznaczyli, że p a r t y z a n c i działali na terenach za­ szechne u ż y c i e w wojskach r e g u l a r n y c h . P o s p o l i t o ś ć używania, mieszkałych nie przez l u d n o ś ć k r a k o w s k ą (np. w L u b e l s k i e m ) , jej w Polsce nie pozwala na stwierdzenie, czy r z e c z y w i ś c i e pow­ a. więc, że nie może b y ć t u m o w y o przebieraniu się w odzież c h ł o p ­ stanie k o ś c i u s z k o w s k i e w p ł y n ę ł o na rozpowszechnienie się ską, w celu zmylenia wroga i n i e s p o s t r z e ż o n e g o przedarcia się s i ę g u tej części Marsze g ł ó w n y c h sil a r m i i K o ś c i u s z k i , w ś r ó d k t ó r y c h w głąb kraju, ale o uznanie s u k m a n y k r a k o w s k i e j za m u n d u r pow­ za­ ubioru. znaj­ stańczy. P o n i e w a ż w ś r ó d z a d a ń , j a k i e s t a w i a ł y sobie stowarzy­ d o w a ł y się o d d z i a ł y k o s y n i e r ó w k r a k o w s k i c h , o d b y w a ł y się na szeniu organizujące p a r t y z a n t k ę , b y ł o szybkie u w ł a s z c z e n i e włoś­ terenie w o j e w ó d z t w a krakowskiego ( K r a k ó w , R a c ł a w i c e , J ę d r z o - cian, niewątpliwie chodziło t u o zaagitowanie c h ł o p ó w . O p e w n y m j ó w , Szczekociny), sandomierskiego (Wiślica, P o ł a n i e c , S z y d ł ó w , pa­ P i ń c z ó w , Kielce, R a d o m ) i mazowieckiego ( W a r k a , G r ó j e c , W a r ­ miętnika jednego z p a r t y z a n t ó w : „ C h ł o p i w K r ó l e s t w i e , nie p r z y j ­ szawa), a n a s t ę p n i e ponownie w w o j e w ó d z t w i e sandomierskim — powodzeniu tej propagandy ś w i a d c z y n a s t ę p u j ą c y fragment — t y m razem w Z i e m i S t ę ż y c k i o j (Maciejowice). Czerwone r o g a t y w ­ Niech Bóg wam szczęści kochani k r a k u s y . A s k ą d e ś c i e się wzięli, k i noszono n a w s z y s t k i c h trasach przemarszu K o ś c i u s z k i w woje­ czy spod ziemi, bo t y l k o coś ludzie gadali, że k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y w ó d z t w i e k r a k o w s k i m oraz w p o ł u d n i o w e j części sandomierskie­ mując od p a r t y z a n t ó w p i e n i ę d z y za chleb, m ó w i l i do n i c h : biołyoh i cornych k r a k u s ó w Pan B ó g spod ziemi Strój krakowski 3 wyprowadzi!" . b y l t e ż c z ę s t o u ż y w a n y w okresie powsta­ nia styczniowego. N o s i ł y go r ó ż n e o d d z i a ł y , j a k np. kawaleria go ( i l . 5). Znano jo t a k ż e w o k o l i c y Kielc i Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s ­ 12 k i e g o , z n a j d u j ą c e g o się jeszcze bardziej na p ó ł n o c niż Langiewicza, u m u n d u r o w a n a w białe s u k m a n y krakowskie z czer­ wonymi wyłogami i krakowskie w stroju krakowskim Oprócz chodzili też oddziałów rogatywki''. Niejednokrotnie 5 oficerowie . partyzanckich, w ubiory Kielce i b ę d ą c e g o w znacznej odległości od trasy przemarszu. W p r a w d z i e A d a m C h ę t n i k w p r a c y o stroju k u r p i o w s k i m p i ­ sze: „ . . . n i e k i e d y noszono czapki z c z e r w o n y m denkiem i s i w y m b a r a n k i e m . M o d a ta m i a ł a p o w s t a ć w czasach, k i e d y K u r p i e w a l ­ krakowskie c z y l i pod K o ś c i u s z k ą i b y ł a podobno z a p o ż y c z o n a od „Kraku­ umundurowywano o d d z i a ł y regularnej a r m i i . Miało to miejsce jesz­ s ó w " . . . — j e d n a k ż e zaraz dodaje: „ C h o c i a ż czapki takie w y r a ­ cze w powstaniu l i s t o p a d o w y m . U b i o r y k r a k o w s k i e noszono więc biane b y ł y r ó w n i e ż w G d a ń s k u , s k ą d nasi oryle p o w r a c a j ą c z p ł y - między i n n y m i w 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j e w ó d z t w a krakowskiego w a n k i p r z y w o z i l i ze s o b ą w u p o m i n k u " ' . 1 (il. 1), a t a k ż e w specjalnych p u ł k a c h j a z d y k r a k u s ó w (ił. 6). N o ­ C h a r a k t e r y s t y c z n ą t a k ż e jest r z e c z ą , że podczas powstania siła je również w 1848 r. G w a r d i a N a r o d o w a ( i l . 7). T a k ż e polskie listopadowego, b y n a j m n i e j nie wszystkie p u ł k i k r a k u s ó w formacje za g r a n i c ą niejednokrotnie w z o r o w a ł y s w ó j u n i f o r m czerwone r o g a t y w k i — m i ę d z y i n n y m i sukmanie krakowskiej, na jak o t y m świadczy biała z czerwonymi wyłogami wołoszka m u n d u r u Legionu Polskiego na Węgrzech pułk miały „Kraku­ s ó w K o ś c i u s z k i " b y ł u m u n d u r o w a n y w czerwone p ó ł k o l i s t e cza­ k a ' «. 6 w latach 1848—49, u z u p e ł n i o n a c z e r w o n ą r o g a t y w k ą ( i l . 2 ) . Rogatywki te, zwane „ k r a k u s k a m i " , t r a d y c j a l u d o w a bardzo właśnie Podobnie i w r o k u 1794 nie u w a ż a n o widocznie za czapkę t y p o w o k r a k o w s k ą , skoro na sztandarze rogatywki słynnych często wywodzi od n a k r y c i a g ł o w y k o s y n i e r ó w k o ś c i u s z k o w s k i c h Grenadierów Krakowskich (il. 4), mimo że nosili oni o p r ó c z rogatywek t a k ż e kapelusze i ma- g i e r k ę ( i l . 1), a w otoczeniu Naczelnika podobne m a g i e r k i s t a ł y gierki. Świadczą o t y m w s p ó ł c z e s n e I n s u r e k c j i r y s u n k i Stacho­ się n a j m o d n i e j s z y m n a k r y c i e m g ł o w y - ' . M i m o to j e d n a k czerwo­ wicza i Norblina. Nie ma t e ż ż a d n y c h d o w o d ó w na t o , że czerwo­ na r o g a t y w k a , noszona przez d r u ż b ó w w czasie h u c z n y c h , t y l e - ne r o g a t y w k i k r o ć m a l o w a n y c h i o p i s y w a n y c h wesel k r a k o w s k i c h , z o s t a ł a uzna- b y ł y noszone j e d y n i e przoz K r a k o w i a k ó w . Prze­ umieszczono nie r o g a t y w k ę , lecz ma1 16 �na za W 3 I I . 1. Sztandar K o s y n i e r ó w K r a k o w s k i c h . B a t a l i o n G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h . (Repr. z: Żołnierz Polski, t . 2, Warszawa 1962, t a b l . 218). U . 2. Legionista p o l s k i w a r m i i w ę g i e r s k i e j , 1848/49 r. (Repr. z: R . K n o t t e l , Uniformenkunde, B a n d I X , n r 54, Rathenov 1898). I I . 3. Oficer i kosynier 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j . krakowskiego z r o k u 1831. Wojsko Polskie z czasów Kościuszki [ w : ] Wojsko polskie po r. 1700. Serya II. N a k ł a d e m W l . B a r t y n o w s k i e g o . R . Zadrazil na Czarnej wsi f o t o l i t o g r a f o w a ł . R y s . M i c h a ł Stachowicz (kopia K . W a w rosz): ił. 4. Z lewej — kosynier z okolic K r a k o w a , w ś r o d k u — z w o j . sieradzkiego, siedzi — z w o j . sandomierskiego. N a d r u g i m planie (z k a r a b i n a m i ) — g w a r d i a m u n i c y p a l n a m . K r a k o w a ; i l . 5. W kapeluszach — kosynierzy z w o j . sandomierskiego i z okolic K r a k o w a , w r o g a t y w k a c h — z w o j . sandomierskiego i z K u r p i . W ś r o d k u , na d r u g i m planie — Tadeusz K o ś c i u s z k o z a d i u t a n t e m . U . 6. 2 p u ł k „ K r a k u s ó w K o n n y c h " . (Repr. z: F r y d e r y k K . D i e t r i c h , Ubiory wojska polskiego z r. 1831. 30 a k w a t i n t b a r w n y c h ) . I I . 7. K r a k u s z p u ł k u j a z d y ( I l u s t r a c j a : K . S. W o l s k i , Wojsko polskie. Gwardie Narodowe w r. 1848, K r a k ó w 1906). U . 8. K o ł n i e r z s u k m a n y z Zaborowa, g m . Szczurowa, w o j . tarnowskie. 76 �na za c h a r a k t e r y s t y c z n ą część u b i o r u krakowskiego. Z n a j o m o ś ć zaś tego stroju rozpowszechniały utwory Władysława Anczyca Kościuszko pod sceniczne w Racławicami rodzaju oraz liczne obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e K o ś c i u s z k ę w sukmanie. Obrazy te, j a w ­ nie rozpowszechniane w Galicji, a potajemnie w p o z o s t a ł y c h za­ borach, d o p o m a g a ł y rozpowszechnieniu się przekonania, że s t r ó j chłopski, to przede w s z y s t k i m u b i ó r 1 6 krakowski . W szoregach k o ś c i u s z k o w s k i c h w a l c z y l i obok k r a k o w i a k ó w w swoich ubiorach t a k ż e i c h ł o p i z i n n y c h okolic ( i l . 4, 5), j a k np. regimont g r e n a d i e r ó w lubelskich czy b a t a l i o n grenadierów 17 sandomierskich — a i sami k r a k o w i a c y w y s t ę p o w a l i t a k w bia­ łych, jak i w b r ą z o w y c h sukmanach. Te ostatnio z o s t a ł y p r z y j ę t e w r o k u 1831 przez te p u ł k i pow­ stańczo, k t ó r e w z o r o w a ł y się w swoim u m u n d u r o w a n i u na ludo­ wym ubiorze k r a k o w s k i m . M o g ł o b y się więc w y d a w a ć , że obie te sukmany powinny b y ć jednakowo znane i popularno, tymczasem za s u k m a n ę kościuszkowską uchodzi j o d y n i e s u k m a n a biała. Dzieje się to dlatego, że m ę s k i s t r ó j zachodnio-krakowski, skła­ dający się z białej s u k m a n y z czerwonymi w y k ł a d a m i , jest — zwłaszcza po p r z y w d z i a n i u czerwonej r o g a t y w k i — w p e w n y m sensie d e m o n s t r a c j ą polskich b a r w n a r o d o w y c h . Dlatego na te­ renach i w okresach, w k t ó r y c h nie wolno b y ł o legalnie w y w i e ­ szać barw polskich, u b i ó r w t y c h kolorach b y ł manifestowaniem swych p r z e k o n a ń n a r o d o w y c h , z w ł a s z c z a że p r z y p o m i n a ł za­ razem strój k o s y n i e r ó w . T o t e ż u ż y w a n o go z a r ó w n o t a m , gdzie wśród chłopów b y ł a rozbudzona ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a polska, jak też i tam, gdzio ta ś w i a d o m o ś ć b y ł a r o z w i n i ę t a jedynie w ś r ó d księży i szlachty, p o n i e w a ż obie te w a r s t w y p r o p a g o w a ł y u b i ó r krakowski w organizowanych przez siebie procesjach, a z w ł a s z c z a 18 banderiach . R o s n ą c a p o p u l a r n o ś ć stroju krakowskiego w ś r ó d w a r s t w nieludowych nie zawsze szla w parze z o k s p a n s j ą tego s t r o j u w spo­ c z a ń s k i e g o a nawet szlacheckiego. W i ą z a ł o się to z rozwarstwie­ łeczności c h ł o p s k i e j . R o z s z e r z a ł on s w ó j zasięg t a m , gdzie sąsia­ n i e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m wsi i ze wzrostem p r e s t i ż o w e j - f u n ­ dował z i n n y m strojom c h ł o p s k i m , gdzie przeciw sukmanie kra­ k c j i stroju. P r z e j ę c i e u b i o r u bliższego m i e s z c z a ń s k i e m u , a zarazem tych kosztowniejszego (na s u k m a n ę s a n d o m i e r s k ą trzeba było. znacz­ zwłaszcza nie więcej sukna a n i ż e l i na k r a k o w s k ą ) — o d p o w i a d a ł o a m b i c j o m jako paradny s t r ó j d r u ż b ó w . W ogóle s u k m a n a b i a ł a zdecy­ gospodarzy, t o t e ż np. na toronie dawnego p o w i a t u staszowskiego kowskiej występowała inna sukmana chłopska. terenach biała sukmana k r a k o w s k a w y p i e r a ł a inne, Na 1 9 dowanie w k o ń c u w i e k u w y p i e r a ł a k r a k o w s k ą s u k m a n ę b r ą z o w ą 2 0 Tam jednak gdzio s t r ó j k r a k o w s k i z a m o ż n i c h ł o p i chodzili w s u k m a n a c h sandomierskich, podczas gdy (il. 8). s ą s i a d o w a ł ze strojem biedota — w k r a k o w s k i c h . A m b i c j e stanowe z n a c z y ł y więcej niż t r e ś c i narodowe, j a k i e w i ą z a n o zo strojem tu krakowskim. zbliżonym bardziej do m i e s z c z a ń s k i e g o , u s t ę p o w a ł m u , z w ł a s z c z a Z r e s z t ą — trzeba t u d o d a ć — nawot r u c h y ludowo nie b y ł y kon­ jako ubiór z a m o ż n y c h gospodarzy. W i d a ć to w y r a ź n i e na pogra­ sekwentne w s w y m stosunku do stroju krakowskiego. N i e k t ó r o niczu ze strojem sandomierskim, bardziej z b l i ż o n y m do miesz­ bowiem b u d z i ł y poczucie c h ł o p s k i e j d u m y i p o d k r e ś l a ł y g o d n o ś ć 77 �s t r o j u c h ł o p s k i e g o , inne z a ś w y r z e k a ł y się go j a k o s y m b o l u pod­ d a ń s t w a i niższości warstwy chłopskiej. K o n s t a t a c j a t a d o t y c z y przede w s z y s t k i m stroju męskiego, bowiem s t r ó j kobiecy r o z p r z e s t r z e n i a ł się na terenach pogranicz­ n y c h o wiele szerzej, z a s t ę p u j ą c strojo miastowe l u b — co stępowało częściej—występując r ó w n o c z e ś n i e obok s t r o j u gionalnego, z w y k l e z r e s z t ą w formie na­ reg- 2 1 skażonej . O wielo j e d n a k w i ę k s z y z a s i ę g t e r y t o r i a l n y niż sam w ł a ś c i w y ubiór krakowski osiągnęło określenie „ k r a k o w s k i e " , oznaczając wszystko co k o l o r o w e i ł a d n e . T a k się n a z y w a b a r w n o w s t ą ż k i w k w i a t y . Stare s u k m a n y ś w i ę t o k r z y s k i e do d z i ś m ł o d z i e ż nazy­ 2 2 wa „ k r a k o w s k i m s t r o j e m " , z p o w o d u n a s z y t y c h czerwonych o z d ó b , a wielobarwne zapaski naramienne, nie u ż y w a n e przecież na terenach k r a k o w s k i c h , n a z y w a się w wielu okolicach zapaskami 2 krakowskimi -'. Jak gandzie z powyższego wynika, strój krakowski, patriotycznej, wzrostowi uświadomienia d z i ę k i propa­ narodowego i t r a d y c j o m n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , u w a ż a n y b y ł , z w ł a s z c z a w od­ mianie zachodniej, o b i a ł y c h s u k m a n a c h , za w a r t o ś c i o w s z y spo­ łecznie aniżeli inno stroje; m a ł o p o l s k i e . C h o c i a ż — j a k j u ż m ó w i l i ś ­ m y — w a r t o ś ć ta nie b y ł a j e d n a k w oczacłi l u d u aż tak wielka, ż e b y p r z e w a ż y ł a urok s t r o j u w t y p i o m a z o w i e c k i m , j a k o bardziej „pańskiego", p o d n o s z ą c e g o niejako s p o ł e c z n i e posiadacza tego ubioru, W t y m przypadku chłop wyżoj stawiał wartości społecz­ ne, reprezentowane przez s u k m a n ę m a z o w i e c k ą , a n i ż e l i narodowe, k t ó r y c h wyrazicielom b y ł a b i a ł a sukmana k r a k o w s k a . PRZYPISY * F r a g m e n t V r o z d z i a ł u nie p u b l i k o w a n e j jeszcze p r a c y Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski północnej w dobie porozbiorowej 1772—1918. S. Zawierucha, Powstanie Kościuszkowskie, K r a k ó w 1911, s. 45. T . I s k r z y c k i , Ubiór partyzantów Zaliwskiego w 1833, „ A r s e n a ł " , n r 5, 1958, s. 137—139. Ze wspomnień partyzanta Wścieklicy, opublikowanych w pracy L . Zalewskiego, Z dziejów partyzantki r. 1833 w woj. lubelskim, L u b l i n 1934, s. 3 1 . J . K o z o l u b s k i , Notatki o mundurach z łat 1863—1864, „ B r o ń i B a r w a " , n r 3, 1937, s. 71. T a m ż e , n r 1, 1937, s. 15. T . I s k r z y c k i , Mundury formacji polskich na Węgrzech w latach 1848/49, „ S t u d i a i m a t e r i a ł y do dziejów dawnego uzbro­ jenia i u b i o r u wojskowego", cz. 1, 1963, s. 67—75; 1848—49 A szabadsdghare katoniiinak egyenruhai, Budapest 1950. K s i ą ż k a w y d a n a przez M u z e u m W o j s k a w Budapeszcie. W t ł u m a c z e n i u na j ę z y k p o l s k i : 1848—49 Uniformy żołnierzy wojny Wiosny Ludów. W rozdziale Legia polska — ilustracja na s. 127 pod­ pisana: „ L a n s j o r i piechur. N a czapce (lansjera — J . K . ) — g o d ł o " . Piechur m a w o ł o s z k ę w z o r o w a n ą na sukmanie k r a ­ kowskiej. Por. S. Udziela, Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 20: „ K r a ­ k u s k i niskie, ponsowe, opasane c z a r n y m barankiem, z p a w i m p i ó r e m n o s z ą po wschodniej s t r o n i e " . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Cz. 1, Kułtura materialna, K r a k ó w 1929, s. 409. J . Horoszkiewicz, Strój narodowy w Polsce, K r a k ó w 1900, s. 53. Ł ą c z y n a z w ę „ k o n f e d e r a t k a " z K o n f e d e r a c j ą W a r s z a w s k ą z r o k u 1773, j e d n a k ż e tezy tej nigdzie nie udowadnia. Raczej n a l e ż y się s p o d z i e w a ć , że nazwa t a jest o wiele w c z e ś n i e j s z a , z t y m , że niekoniecznie p o k r y w a ł a się ściśle z konfederatka w dzisiejszym tego s ł o w a znaczeniu; M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, L w ó w 1932, s. 95, pisze: „ C z a p k i o c z w o r o k ą t n y m wierzchu o t r z y m a ł y p ó ź n i e j n a z w ę konfederatok i w okresie Sejmu Czteroletniego b y ł y powszechnie u ż y w a n e " . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 J . Benda, O rogatywkach i czapkach ułańskich, „Arsenał", n r 3, 1957, s. 54: „ K o n f e d e r a t k i , k t ó r e K i t o w i c z zwie r u s k a m i , b y ł y zupelnio inne w formie. Szyto je z k i l k u t r ó j k ą t n y c h części, o k a l a j ą c w ą s k i m futerkiem. S t a n o w i ł y o k r ą g ł e i p ł a s k i e n a k r y c i a g ł o w y , podobne nieco do t a k z w a n y c h „ c z e r k i e s e k " u ż y w a n y c h p o t e m w formacjach k r a k u s ó w . " ; B . Gembarzewski, Żołnierz Polski. Ubiór uzbrojenie i oporządzenie, t . 2, od 1697 do 1797 r., Warszawa 1962, t a b l . 160—162. Przepisy z r o k u 1785, ogłoszono w r o k u 1789; B . Gem­ barzewski, op. c i t . , t . 2, t a b l . 108, 110 i i n n e ; J . Benda, op. cit., s. 55—56, c y t u j e list w tej sprawie m j r P e r o k ł a n o w s k i e g o do k s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego; K . G ó r s k i , Historya jazdy polskiej, K r a k ó w 1895, s. 233. 1 1 1 2 T . Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1960, s. 4 1 ; K . W . W i ś ­ l i c k i , Środa popielcowa w Sandomierskim, „ T y g o d n i k Ilustro­ w a n y " , n r 129, 1862 r., s. 103—116. A . C h ę t n i k , Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 25. K . K o z ł o w s k i , Wojsko Polskie z roku 1830J31, P o z n a ń 1908, t a b l . 16; J . C i s z y n a - W i l c z y ń s k i , Krakusi polscy [ w : ] Księga jazdy polskiej, Warszawa 1938, s. 283. S. Zawierucha, op. cit., s. 45. J . B y s t r o ń pisze na ten t e m a t w p r a c y : Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 388: „ F a k t , że K o ś c i u s z k o p o d k r e ś l a j ą c znaczenie elementu w ł o ś c i a ń s k i e g o , demonstracyjnie w k ł a d a b i a ł ą k r a k o w s k ą s u k m a n ę , jest niejako podniesieniem tego u b i o r u do g o d n o ś c i s y m b o l u narodowego i demokratycznego. Nie dziw w i ę c , że n a ś l a d u j ą c t a k dostojny p r z y k ł a d , z a c z ę t o k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y u w a ż a ć za l u d o w y par excellence i nosić go, oczywiście j u ż t y l k o j a k o u b i ó r reprezentacyjny nawet i t a m , gdzie n i g d y w p ł y w y krakowskie nie s i ę g a ł y . " S. P ł o s k i , Historia piechoty polskiej w okresie powstań narodowych 1794—1863 [ w : ] Księga chwały piechoty, Warszawa 1937—1939, s. 40. J.S. B y s t r o ń , op. cit., s. 389: „ W drugiej polowie X I X w i e k u w c h o d z ą w m o d ę w dawnej Galicji „ B a n d e r i e k r a k o w ­ s k i e " ; b y ć m o ż e , że o d d z i a ł y w a ł y t u tradycje lekkokonnych p u ł k ó w „ K r a k u s ó w " w a r m i i K s i ę s t w a Warszawskiego i K r ó l e s ­ t w a Kongresowego. J e ź d ź c y w k r a k o w s k i c h strojach towa­ r z y s z ą u r o c z y s t y m pochodom najczęściej z okazji witania biskupa przez p a r a f i ę , czasem t a k ż e p r z y oficjalnych przyjęciach dy­ g n i t a r z y , j a k c h o ć b y z okazji w i z y t c z ł o n k ó w d o m u p a n u j ą c e g o w K r a k o w i e , na k t ó r e t o u r o c z y s t o ś c i z a r z ą d miejski o r g a n i z o w a ł t a k ż e te w ł a ś n i e banderie, m a j ą c e d a ć barwny wyraz uczuciom lojalności m i e s z k a ń c ó w okolic K r a k o w a . Z K r a k o w a p r z e n i o s ł y się te banderie do i n n y c h miast i miasteczek; nawet t a m , gdzie n i g d y przedtem krakowskiego stroju nie widziano, przebierano walecznych j e ź d ź c ó w w uroczystej banderii w krakowskie suk­ m a n y i w k ł a d a n o i m czerwone r o g a t y w k i . " 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 F . B u j a k , Maszkienice, wieś powiatu brzeskiego, K r a k ó w 1914, s. 132: „ D r u ż b o w i e na wystawniejszych weselach u b i e r a j ą się czasom po k r a k o w s k u , czego przedtem b y ł y zaledwie po­ czątki". Badania terenowo M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 7 3 : „ C o do Podhalanek, to ich dzisiejsza odzież stoi p o d znakiem m o d y krakowskiej, szerzonej t a m — horresce referens! — przoz f a b r y c z n ą t a n d e t ę ! ! " M . i J . K a m o c c y , Strój świętokrzyski, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 21. T a m ż e , s. 7, 39—40; R . Reinfuss, Z badań nad sztuką łudową w Radomskiem. „ P o l . Szt. l u d . " n r 1, 1955, s. 39; Z wy­ stany pokonkursowej w Łukowie, „ P o l . Szt. l u d . " nr 1, 1952, s. 55. 2 0 2 1 2 2 2 3 Fot.: J. Świderski - i l . 8 �Zdzisław Szewczyk PRZEMIANY W OKRĘGU STROJU W O L N E G O L U D O W E G O MIASTA K R A K O W A * 1 Zagadnienie w p ł y w u barier gospodarczych czy granic p o l i ­ Według postanowień traktatu wiedeńskiego, K r a k ó w miał tycznych na k s z t a ł t o w a n i e się s t r o j u ludowego w X I X w . jest b y ć M i a s t e m W o l n y m , N i e p o d l e g ł y m i ściśle N e u t r a l n y m wraz widoczne m . i n . na p r z y k ł a d z i e Wolnego Miasta K r a k o w a z O k r ę - z O k r ę g i e m . S a m o d z i e l n o ś ć p o l i t y c z n a b y ł a j e d n a k mocno ogra­ I giem, istniejącego w latach 1815 do 1846. Ton m a l e ń k i organizm niczona przez d w o r y o p i e k u ń c z e . M i m o tego b y ł to j e d y n y skra­ państwowy z a w d z i ę c z a ł samodzielny b y t p o l i t y c z n y wi W i e d e ń s k i e m u , na k t ó r y m postanowiono Kongreso­ przyznać dawnej wek P o l s k i c i e s z ą c y się w o l n o ś c i ą , gdzie m o ż n a b y ł o k o r z y s t a ć z p r a w n a r o d o w y c h . S t ą d n i e p o ś l e d n i a rola m i a s t a j a k o ogniska stolicy Polski status wolnego miasta z n i e w i e l k i m o k r ę g i e m gos­ narodowej k u l t u r y polskiej. podarczym. s t o l i c ą Polski, a p o d k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y podniesiony z o s t a ł 1 Okręg ten o b o j m o w a ł 244 m i e j s c o w o ś c i , g ł ó w n i e po stronie zachodniej miasta i nieliozno po stronie wschodniej. C i ą g n ą ł się pasem, szerokim na o k o ł o 20 k m , w z d ł u ż lewego brzegu W i s ł y , od Przemszy po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i , na przestrzeni mnioj więcej K r a k ó w s t a ł się niejako duchową do rangi s t r o j u narodowego. K o ś c i u s z k o w s k a czerwona ł o g a t y w k a i b i a ł a s u k m a n a s t a ł y się s y m b o l e m w a l k i o narodowe w y z ­ wolenie. B i a ł a sukmana, o k t ó r e j m o w a , jest najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy p r z y k ł a d e m w p ł y w u na s t r ó j l u d o w y p r z e m i a n , j a k i e 05 k m . P r z y p a d k o w y , bo raczej narzucony w z g l ę d a m i m i l i t a r n y m i , obszar ten ani geograficznie, ani gospodarczo nie b y ł z a c h o d z i ł y w o b r ę b i e malej Rzeczypospolitej K r a k o w s k i e j . Ty­ jednolity. p o w y m p a r a d n y m o k r y c i e m K r a k o w i a k ó w zachodnich jest suk­ Po stronie zachodniej p r z e w a ż a ł y liche gleby piaszczyste, k t ó r y c h m a n a b i a ł a . .Tej obszar w y s t ę p o w a n i a jest bardzo r o z l e g ł y i sięga ubóstwo w y r ó w n y w a ł y w p e w n y m s t o p n i u bogactwa mineralno, mnioj więcej od J ę d r z e j o w a na p ó ł n o c y po d o l i n ę R a b y na p o ł u d ­ po stronie natomiast wschodnioj w y s t ę p o w a ł y urodzajno gleby n i u oraz, i d ą c z zachodu na w s c h ó d , od Przemszy po okolice Boch­ lessowe. W części zachodniej r o z w i j a ł się g ł ó w n i e p r z e m y s ł oraz n i i po części Proszowic. S p o ś r ó d k i l k u t y p ó w w y s t r o j u s u k m a n , rzemiosło i h a n d e l , we wschodniej d o m i n o w a ł o t r a d y c y j n e r o l ­ w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie, n a j w i ę k s z y z a s i ę g w y k a z u j e zdo­ nictwo. W s a m y m K r a k o w i e korzystne w a r u n k i r o z w o j u miało bienie sznurem, znane j u ż z X V I I I w., a stosowano r ó w n i e ż w ubio­ również r z e m i o s ł o a g ł ó w n i e handel. R z e m i o s ł o b y ł o z r e s z t ą j e d y ­ rach warstw w y ż s z y c h ( i l . 1, 2). W s p ó l n ą c e c h ą tego t y p u zdobnic­ 2 ną formą rozszerzenia p r o d u k c j i , g d y ż p r z e m y s ł s k r ę p o w a n y po­ t w a dla t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h na p ó ł n o c o d K r a k o w a oraz na po­ stanowieniami n a r z u c o n y m i przez p a ń s t w a o p i e k u ń c z e nie m i a ł łudnie i południowy wschód są m o t y w y pętłowe, wite w żadnych m o ż l i w o ś c i rozwoju. niewielkich k r z y ż y k ó w . R ó ż n i c e z a ś p o l e g a ł y m . i n . na t y m , że Nowy twór państwowy uznany został bowiem za s t r e f ę w o l n o c ł o w ą , do k t ó r e j m o ż n a b y ł o spro­ krzyżyki sukman, nazwijmy wadzać wszystkie t o w a r y z zagranicy bez b y ł y w i t e w p e ł n e , kolisto p ę t l o ( i l . 3, 4), n a t o m i a s t o d m i a n a po­ jakiegokolwiek cla. umownie — t y p u formie jędrzejowskiego, Stal się więc K r a k ó w g ł ó w n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla malej ł u d n i o w a , to znaczy s u k m a n y t y p u Rzeczypospolitej, j a k r ó w n i e ż p u n k t e m t r a n z y t o w y m z w ł a s z c z a ś c i ś n i ę t e , j a k g d y b y zgniecione na p ł a s k o ( i l . 5). Granica m i ę d z y w handlu m i ę d z y P r u s a m i a dobczyckiego, m a j ą pętle obu t y p a m i s u k m a n p o k r y w a się w zasadzie z k o r d o n e m austria­ Rosją. W a ż n y m wydarzeniem dla rolniczego w s w y m charakterze 3 Okręgu b y ł o p o w o ł a n i e K o m i s j i W ł o ś c i a ń s k i e j . Przeprowadziła ona z a m i a n ę p a ń s z c z y z n y na czynsze, k t ó r e b y ł y zdecydowanie korzystniejsze dla materialnej s y t u a c j i c h ł o p a . Reforma cko-rosyjskim, j a k i p r z e c i n a ł z i e m i ę k r a k o w s k ą na dwie części. N a l e ż y w i ę c p r z y p u ś c i ć , że p o w y ż s z o r ó ż n i c e m o g ł y p o w s t a ć po ostatecznym ustaleniu się zaborczych p o d z i a ł ó w Polski. objęła T y p trzeci, o k t ó r y m b y ł a m o w a na p o c z ą t k u , posiada zdo­ głównie dobra narodowe i duchowne, t y l k o w części p r y w a t n e , bienie s z n u r k i e m w formie prostej l i n i i c i ą g ł e j , wzbogaconej do­ ogółem około 5 0 % d a t k o w o j e d w a b n y m i chwastami ( i l . fi). Z a s i ę g tej s u k m a n y , zna- majątków. 79 �nej j a k o t y p chrzanowski, g d y ż w Chrzanowie b y ł a głównie Ą k o n y w a n a , miości się przede w s z y s t k i m w o b r ę b i e granic Okra Wolnego Miasta K r a k o w a i t u też c z ę s t o t l i w o ś ć występował tej s u k m a n y w ogóle jest n a j w i ę k s z a w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł m i , s ą s i e d n i m i t e r e n a m i ziemi krakowskiej. Ś w i a d c z y ć to m l z jednej s t r o n y o w z g l ę d n i e szybkiej poprawie w a r u n k ó w ł.yt w y c h c h ł o p a krakowskiego, z drugiej — o s t o p n i o w y m zanij feudalnej s t r u k t u r y wsi w n o w y c h w a r u n k a c h , w w y n i k u kra go sukmana p r z e s t a ł a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y m okryciem war.stu kmiecej, a s t a ł a się na wsi powszechnym i n i e z b ę d n y m okrycia wyjściowym. D r u g i z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e m e n t ó w narodowego strc polskiego — to czerwona r o g a t y w k a . N a k r y c i e to noszone w obi bie dawnego Wolnego Miasta K r a k o w a i O k r ę g u r ó ż n i się nie f o r m ą i sposobem w y s t r o j u od r o g a t y w e k w y s t ę p u j ą c y c h na tei nach s ą s i e d n i c h , j a k n p . w Miechowskiem, Proszowickiem czy dakł aż po P o w i ś l e D ą b r o w s k i e . R o g a t y w k i tamtejszo b y ł y niski z bardzo w ą s k i m , b a r a n k o w y m o t o k i e m i d u ż y m i rogami, o p a d a j ą c y m i w dół. R o g a t y w k i „ k r a k o w s k i e " s ą nieco wyższ denka m a j ą mniejszo i n a r o ż n i k i mniej zaznaczone, n a t o m i a b a r a n k o w y o t o k jest d o s y ć szeroki. N i e jest wykluczone, że pie I I . 1. S t r ó j k r a k o w s k i oficera ze ś w i t y K o ś c i u s z k i . F r a g m e n t m i e d z i o r y t u Thomasa Gaugaina w g A l e k s a n d r a O r ł o w s k i e g o Pa­ wel I uwalnia Kościuszkę z niewoli. M u z . Narodowo, Warszawa. Grafika Polska, i n w . 3206. I I . 2. R e p r o d u k c j a s u k m a n y „ P o l n i s ­ cher R o c k m i t faltigen Schoss, schwarzes T u c h m i t orange V e r s c h n ü r u n g " [ w : ] H a n s M ü t z e l , Kostümkunde für Sammler, B e r l i n 1919, s. 114. (Rys. A u t o r ) . I I . 3. S u k m a n a t y p u j ę d r z e j o ­ wskiego, M i r o s z ó w , g m . R a c ł a w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . Szyta w K r a k o w i e ok. 1910 r. U . 4. F r a g m e n t s u k m a n y t y p u j ę d r z e j o w s ­ kiego. U . 5. S u k m a n a t y p u dobczyckiego, F a ł k o w i c e , g m . G d ó w , w o j . k r a k o w s k i e . P o d s u k m a n ą czarny k a f t a n . I I . 6. S u k m a n a t y p u chrzanowskiego, R u d a w a , g m . Krzeszowice, woj. krakowskie. w o t n a forma, k t ó r ą z n a m y z ilustracji J a n a Kantego Wojnarom skiego, u l e g ł a m o d y f i k a c j i pod w p ł y w o m p o d o b n y c h n a k r y ć gł< wy „krakowskich" formacji wojskowych. Wpływ wojskowej m u n d u r u jest bardzo widoczny w sposobie przystrajania rogi t y w k i w i e c h ą p a w i c h piór. N a k r y c i a starszego, powszechniejszeg t y p u m i a ł y pawio p i ó r a u ł o ż o n o w formio d u ż e g o wachlarza, czyi z b l i ż a ł y się do d a w n y e ł i , szlacheckich n a k r y ć g ł o w y . R o g a t y w l „ k r a k o w s k i e " m a j ą n a t o m i a s t wiechy w ą s k i e a wysokie, na pc d o b i e ń s t w o s t e r c z ą c y c h k i t , znanych z w o j s k o w y c ł i n a k r y ć g ł o w k o ń c a X V I I I czy 1. p o ł . X I X w i e k u . �Z okresem istnienia Wolnego Miasta, K r a k o w a w i ą ż e się p r a w ­ wsi M o g i ł a : , , D o b r y b y t j a w i się szybko m i ę d z y n i m i , szkoda dopodobnie upowszechnienie się w s t r o j u l u d o w y m granatowego t y l k o że t o n l u d d a w n y . . . z b y w a ć zaczyna d a w n ą k r a k o w s k ą pos­ kaftana bez r ę k a w ó w , k t ó r y dziś u w a ż a n y jest za element t r a d y ­ t a ć , zmieniając swój ubiór. B y ł ż e b y cyjny i stanowi n i e o d z o w n ą część reprezentacyjnego u b i o r u k r a ­ teraz p e r k a l ó w , m u ś l i n ó w , w e ł n i a n y c h do o k r y c i a chustek, t a k kowskiego. O p i e r a j ą c się na pracach malarzy i r y s o w n i k ó w , j a k k r o j e m j a k i b a r w ą rozmaite stroje k o b i e t . M o ż n a rzec, że o d l a t Michał Stachowicz, Aleksander O r ł o w s k i , J a n K a n t y W o j n a r o w ­ k i l k u m a j ą swoje m o d y , tymczasem s t a r o ś w i e c k ą s p ó d n i c ę i boga­ t o skutek d o s t a t k u ? Pełno ski, Jan Piotr N o r b l i n i i n n y c h i m w s p ó ł c z e s n y c h , n a l e ż y p r z y p u ś ­ t y czepiec c h y b a j u ż w i e k i e m z g i ę t a nosi staruszka. U m ę ż c z y z n cić, że kosynierzy k o ś c i u s z k o w s c y k a f t a n ó w nie nosili. D o wsi pas z k ó ł k a m i i czerwona czapka p r a w i e nie widoczne za t o suk- podkrakowskich p r z e s z ł y ono prawdopodobnie dopiero w 1. p o ł . kienne granatowe k a f t a n y czerwono podszyto, granatowe p ł a s z ­ X I X w. z u b i o r ó w m i e s z c z a ń s k i c h czy podmiejskich, wzorowa­ cze... kapelusze wysokie z s z o r o k ą a k s a m i t n ą o p a s k ą , pasy nad­ nych na modzie francuskiej, k t ó r a z u p ł y w e m lat p r z e m i j a ł a wraz zwyczaj szerokie, z a s t ę p u j ą d a w n ą , czysto n a r o d o w ą o d z i e ż " . 4 z przechodzącą do h i s t o r i i e p o k ą n a p o l e o ń s k ą . Procesowi przeni­ R z e c z ą u d e r z a j ą c ą jest brak szerszego zastosowania w s t r o j u kania e l e m e n t ó w u b i o r u m i e s z c z a ń s k i e g o do w s i , co jest zjawis­ krakowskim materiałów samodziałowych, a zwłaszcza całkowity kiem historycznie z n a n y m , s p r z y j a ł o z jednej strony podnoszenio b r a k b a r w n y c h p a s i a k ó w w e ł n i a n y c h . W przeszłości się standardu ż y c i o w e g o c h ł o p a krakowskiego, o c z y m b y ł a mowa wie w y s t ę p o w a ł y one, j a k z r e s z t ą w całej Polsce. M u s i a ł y j e d n a k wyżej, z drugiej — r o z l u ź n i e n i e barier stanowych, w m y ś l z a i s t n i e ć j a k i e ś c z y n n i k i , k t ó r e w y r u g o w a ł y pasiak w e ł n i a n y t a k , jących wówczas zasad l i b e r a l i z m u , co p r o w a d z i ł o do panu­ niewątpli­ zacierania że p o z o s t a ł on t y l k o na peryferii ziomi k r a k o w s k i e j ; z jednej st ro- się nii równości s p o ł e c z n y c h m i ę d z y p r z e d m i e ś c i a m i a wsią. W ko­ n y w etnicznie odmiennej grupie w rejonie W i l a m o w i c i H a ł c n o - lorystyce i dekoracji kaftana krakowskiego u w i d a c z n i a j ą się toż wa ( w o j . B i e l s k o - B i a ł a ) , z drugiej — w grupie w p r a w d z i e p o l ­ wpływy mundurowe wojska polskiego z 1. p o ł . X I X w . skiej, j a k ą s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Spiszu, ale oddzielonej g r a n i c ą Równie widoczne z m i a n y z a c h o d z i ł y w s t r o j u k o b i e c y m . N i e były ono tak jednolite j a k w p r z y p a d k u u b i o r u m ę s k i e g o . Szcze­ gólnie w y r a ź n i e z a z n a c z y ł y się one w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części Okręgu (mniej więcej od Bronowie po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i ) , zwa­ nej potocznie w X I X w . „ Z a k r a k o w i o m " . Urodzajne ziemie i za­ możne gospodarki s p r z y j a ł y t u rozwojowi bogatego s t r o j u rep­ rezentacyjnego, k t ó r y zmodernizowany p o d w p ł y w e m mieszczańskich i w y z b y t y całkowicie materiałów ubiorów samodziało­ wych, p r z e t r w a ł do p o c z ą t k ó w X X w . ( i l . 7). p a ń s t w o w ą . N a z w i e „ k a n a f a s " , o z n a c z a j ą c e j b a r w n y pasiak spisski, przypisuje J ó z e f Grabowski pochodzenie czesłuo, n a t o m i a s t n i e k t ó r z y etnografowie węgierscy (Balasa, V a r g h a ) s k ł o n n i są p r z y z n a ć pasiakowi spiskiemu pochodzenie polskie. T r z e c i ś l a d w y s t ę p o w a n i a w e ł n i a n e g o pasiaka na ziemi k r a k o w s k i e j stano­ w i ą d w a s p o ś r ó d trzech osiemnastowiecznych c z e p c ó w , nie p u b l i ­ kowane jeszcze w l i t e r a t u r z e , a s t a n o w i ą c e w ł a s n o ś ć M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . P o c h o d z ą ono ze wsi W o l a R a d ł o w s k a w w o j . t a r n o w s k i m , a s ą podobno do wykopanego na grodzisku w Chrobrzu. O t o k p r z y d w ó c h czepcach s t a n o w i cienki I l u s t r a c j ą do tego m o ż o b y ć w y j ą t e k z p a m i ę t n i k ó w w s p ó ł ­ s a m o d z i a ł w e ł n i a n y , t k a n y w drobno p r ą ż k i ( i l . 8, 9). K o l o r y s t y c z ­ cześnie żyjącego Kazimierza G i r t l e r a . Pisze on w odniesieniu do nie z b l i ż o n y jest on do p a s i a k ó w w i l a m o w i c k i c h . N i e jest w y k l u - 81 �! I I . 7. K o b i e t y w d a w n y c h strojach k r a k o w s k i c h , Radwanowice, g m . Krzeszo­ wice, w o j . k r a k o w s k i e . I I . 8, 9. Czepce weselne z X V I I I w . , W o l a R a d ł o w s k a , g m . Zabawa, w o j . tarnowskie. M u z . E t n o g r . K r a k ó w , i n w . 186 i 9883. czone, że i w materiale i k o n o g r a f i c z n y m z n a l a z ł y b y się w y r a ź n i e j - k o w i e łokieć k o l o r o w y c h p o r k a l i k ó w po groszy p i ę t n a ś c i e . . . t i u l u sze ś l a d y istnienia pasiaka w e ł n i a n e g o w K r a k o w s k i e m . szerokiego łokieć k u p o w a n o . . . po groszy d w a n a ś c i e . . . " . 5 J e d n y m z c z y n n i k ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ę ł y na w y ­ Reasumując, wyjątkowa koniunktura gospodarcza, jaka rugowanie t r a d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w z omawianego terenu, b y ł a w 1. p o ł . X I X w. p o w s t a ł a na terenie Rzeczypospolitej K r a k o w ­ wspomniana już w y j ą t k o w o korzystna sytuacja handlowa, jaka skiej, s p o w o d o w a ł a szybszy r o z w ó j s t r o j u ludowego, z m i e r z a j ą ­ panowała w Wolnym Mieście K r a k o w i e . Współcześnie żyjący cy w k i e r u n k u szerszego w y k o r z y s t a n i a d o s t ę p n y c h materiałów A m b r o ż y Grabowski przedstawia j ą w swoich p a m i ę t n i k a c h w na­ fabrycznych, jak s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ N i e z n a l i ś m y ż a d n y c h ceł i k o m ó r i k a ż d y W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h teren ten s t a ł się o ś r o d k i e m , z k t ó r e g o s p r o w a d z a ł sobie s k ą d c h c i a ł , wszelkiego r o d z a j u towary również wzorów ubiorów warstw wyższych. bez nowe m o d y w l u d o w y m s t r o j u k r a k o w s k i m r o z c h o d z i ł y się z a r ó w ­ ż a d n e j o p ł a t y . . . W y r o b y wszelkie r ó ż n y c h k r a j ó w : t k a n i n y j o d - no w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m , j a k i przez k o r d o n graniczny w kie­ wabne, w e ł n i a n e , b a w e ł n i a n e , lniane i t p . p o c h o d z ą c e z fabryk r u n k u p ó ł n o c n y m . Jest to sytuacja podobna, j a k ą w sto lat póź­ francuskich, angielskich, c a ł y c h Niemiec, m i a ł y do nas wolny niej n o t u j e m y n a p r z y k ł a d w s t r o j u p o d h a l a ń s k i m . W e wzbo­ w s t ę p i bez ż a d n y c h o p ł a t . N a j p i ę k n i e j s z e t o w a r y paryskie, l o n ­ gacającym d y ń s k i e i wszelkie inne z n a j d o w a ł y się w sklepach do n a b y c i a . . . " o k r ę g u z a k o p i a ń s k i m r o z w i n ą ł się d o ś ć szybko s t r ó j l u d o w y i jego się p o d wpływem ruchu turystyczno-lotniskowego I s t n i a ł a nie t y l k o wielka p o d a ż , ale i n i e s ł y c h a n a t a n i o ś ć : „ ( . . . ( m a ­ zdobienie, a n a s t ę p n i e , j a k o gotowe w z o r y m o d y , objął on s p o r ą m y przeto w i e l k i n a p ł y w z f a b r y k niemieckich, francuskich i t p . , część N o w o t a r s z c z y z n y i sięgnął nawet na teren Z a g ó r z a n . Ana­ a nade wszystko w y r o b ó w b a w e ł n i a n y c h do u b i o r ó w kobiecych l o g i c z n ą rolę — c e n t r u m w y t w a r z a j ą c e g o nowe m o d y — pełniło t a k dalece, że t o przechodzi pojęcie j a k m o ż n a s p r z e d a w a ć w K r a ­ kiedyś również Księstwo Łowickie. PRZYPISY * O p r a c o w a n y t e k s t w y s t ą p i e n i a na O g ó l n o p o l s k i m Semi­ n a r i u m P o ś w i ę c o n y m Zagadnieniu S t r o j u L u d o w e g o , K r a k ó w , 9—10. X I . 1974 r. H . Meciszewski, Sześć lat politycznego bytu Rzeczypospolitej Krakowskiej, B e r l i n 1846, s. 3 1 . Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, K r a k ó w 1969, s. 156—158. Sz. W a c h h o l z , Rzeczpospolita Krakowska, Warszawa 1957, s. 63. * K . G i r t l e r , Opowiadania. Pamiętniki z lat 1803—1831, K r a k ó w 1971, t . 2, s. 174. 1 2 3 5 St. Estreicher, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego K r a k ó w 1909, t . 1, s. 129. Podobnie pisze w odniesieniu do roku 1827 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a w Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego: „ W s z y s t k o t u p r z y n a j m n i e y o połowę taniey iak w Warszawie, t o w a r y , ż y w n o ś ć , r z e m i e ś l n i c y , po­ mieszkanie; d o r o ż k i n a w e t za p ó ł z ł o t k a ... P r z y c z y n a tey ta­ n i o ś c i i a k m ó w i ą iest w tern, że dostatek wszystkiego wielki, a l u d n o ś ć m a ł a ; p r z y t e m miasto wolne, ela n i k t nie o p ł a c a . . . " — Wybór pism Klementyny z Tańskich-Hoffmanowej, Wrocław 1833, t . 5, s. 161. Fot.: Autor — i l . 5; S. Deptuszewski — i i . 1; .T. Kubiena — i l . 8, 9; M. Maśllński — i l . 4; M . Przeżdziecka — i l . 6, 7; St. Stępniowski — ¡1. 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/259de4015f500865baba42897e6e6b05.jpg 239e8f47ce415f502e406093a1eb41fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przydomowy sad ogrodzony płotem sztachetowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Rędziny (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia płoty sztachetowe. Uwaga:- Rędziny są obecnie dzielnicą miejscowości Pysznica Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.31.XV_F.4.12.2_01.jpg budownictwo wiejskie elementy zagrody ogrodzenie okolice Stalowej Woli płot Rędziny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e45be7499d67f69f654638765afbf75.jpg 5a41b283dbfe19529bf9edf6958ab97c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przydrożna kapliczka słupowa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; kult świętych ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kapliczkę słupową stojącą przy drodze Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.2.15.6_01 Futoma kapliczka kult świętych okolice Rzeszowa religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/991ad5bcb039968f92994fb92e37a6c0.jpg 6bef598ef96f1acad358d4d2d0634633 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przydrożna kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Nowe Miasto (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia kapliczkę brogową z figurą św. Jana Nepomucena przy drodze wśród drzew Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_27.26.I_F.5.13.4_01 mała architektura sakralna Nowe Miasto okolice Grójca religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8369f0e47f5fb970cb660234966d7256.jpg de1e3dbbb5575b04331a9cbe9887ee41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przydrożny krzyż i krajobraz wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają krzyż stojący przy drodze do Jeglińca Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.17.1_01 Jegliniec krzyż krzyż przydrożny mała architektura sakralna okolice Sejn religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c41430f0859ff5db32a345b835ef5124.jpg 58a66e2eb4064e5f020daa22836da1dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przydrożny krzyż z ażurową metaloplastyką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; metaloplastyka ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia krzyż przydrożny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.3.1_01 Burzyn krzyż krzyż przydrożny mała architektura sakralna okolice Łomży religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b02a6b9cadb9821e3e28a04ea798897f.pdf 5a9d3dd58903e34950746eed443698ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5807 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5404 Title A name given to the resource Przygotowanie izby na przybycie dusz w noc zaduszną do swoich domów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.157 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 41. Przygotowanie izby na przybycie dusz w noc zaduszną do swoich domów. Objaś­ nienia znaków: 1 — pozostawianie uchylonych drzwi, 2 — wysypywanie izby piaskiem, 3 — ogrzewanie izby przez palenie w piecu kuchennym lub pozostawianie drewna w piekarniku, 4 — zostawianie palącej się świecy lub położenia jej na stole. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18800a06070ebb0c2bde3b72e6da0af3.pdf ce659412c743ccddb224f7c82786420b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6588 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne rózga weselna wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6158 Title A name given to the resource Przygotowanie rózgi weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 8 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 8. Przygotowywanie rózgi weselnej Oprac. nauk. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Objaśnienie znaków: 1 - z w y c z a j istnieje; 2 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z monografii F. O l e s i e j u k a ; 3 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ; 4 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 5 - brak tradycji; 6 - brak informacji U w a g a : Pierworys m a p y na p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w PAE i literatury w y k o n a ł a A . M ą c z y ń s k a (PAE, m a p y : 5 5 5 : Wieczór kawalerski, 5 5 6 : Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej). D a n e z m a t e r i a ł ó w P A E z w e r y f i k o w a ł a A. D r o ż d ż . B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . K w e s t i o n a r i u s z PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 56. Kto uczestniczy w takim wieczorze? (miody? starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa się? Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? C. Stroją rózgę weselną? Komu ją oddają. (Zapisać pieśni). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f26a6436f261c0efacd920173a427f0b.pdf a5d8b10a8a6c39fc28c0b9d98b9e43fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5067 Title A name given to the resource Przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna a życie codzienne mieszkańców Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.41-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szalbot, Magdalena Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Szalbot Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna a życie codzienne mieszkańców Śląska Cieszyńskiego Hastings Donnan i Thomas M. Wilson twierdzą, że granice państwowe „są miejscami specyficznych kulturowych relacji (…)” oraz „mają swoiste cechy, które odróżniają je od innych obszarów (…)”1. Przybliżając poglądy cytowanych autorów Joanna Kurczewska zauważa, że granica nie jest po prostu linią graniczną na mapie; należy ją pojmować „jako złożony, wielowymiarowy czynnik kreujący życie społeczne”2. Granica „i wszystko, co się na niej dzieje, stwarza, rozwija i utrwala pewną specyficzną formę kultury”. Kulturotwórcze w swym charakterze granice „stanowią bardzo złożone, wielowymiarowe zjawisko społeczne, kulturowe, polityczne i ekonomiczne”3. Nie inaczej jest na Śląsku Cieszyńskim. Od 1920 roku, w którym to zapadła decyzja o podziale tego obszaru na część polską i czechosłowacką (później czeską), ustanowiona na rzece Olzie granica państwowa wyodrębniła z historycznego Cieszyna nowy ośrodek miejski – Czeski Cieszyn (Český Těšín). Od tego momentu tożsamość kulturowa obu miast została „naznaczona” przygranicznością i dwudzielnością. Utrzymujący się już od 90 lat podział powoduje, że przygraniczna dwudzielność stała się elementem lokalnego dziedzictwa kulturowego obu miejscowości i do pewnego stopnia całego Śląska Cieszyńskiego. Sposób doświadczania, postrzegania i oceniania tego faktu przez mieszkańców może być uznany za jeden z kluczy do poznania tożsamości tego szczególnego fragmentu polsko-czeskiego pogranicza. Cieszyn i Czeski Cieszyn to ośrodki wyróżniające się na tle innych miejscowości regionu. Przez stulecia niepodzielony Cieszyn stanowił główne miasto Księstwa Cie1 2 3 H. Donnan, T. M. Wilson: Granice tożsamości, narodu i państwa. Kraków 2007, s. 19, 34. Tamże, s. 37 (z przypisu redakcji naukowej – J. Kurczewska). Tamże, s. 35, 38. �42 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví szyńskiego. Obecnie oba miasta wspólnie pełnią funkcję nieformalnej stolicy Śląska Cieszyńskiego. Jako centrum założonego w 1998 roku euroregionu, Cieszyn i Czeski Cieszyn są przestrzenią realizacji wielu projektów, którym przyświeca idea polsko-czeskiego zbliżenia. W związku z bezpośrednim sąsiedztwem oraz z otwarciem granicy oba miasta od lat są również miejscem, w którym dochodzi do nieformalnych, oddolnych kontaktów między mieszkańcami polskiej i czeskiej strony Śląska Cieszyńskiego. Przygraniczne procesy zachodzące na terenie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna mają wpływ nie tylko na mieszkańców obu tych miast. Oczywiście z racji stałego, bezpośredniego kontaktu z tym miejscem grupa ta najsilniej odczuwa przygraniczny charakter obu miejscowości. Jednak doświadczanie różnych aspektów przygranicznej dwudzielności miasta nad Olzą jest również udziałem szerszego kręgu osób zamieszkujących różne rejony Śląska Cieszyńskiego. Mieszkańcy regionu regularnie odwiedzający Cieszyn lub Czeski Cieszyn, który jest dla nich np.: miejscem kształcenia, pracy zawodowej, dokonywania zakupów, załatwiania spraw urzędowych, zaspokajania potrzeb kulturalno-rozrywkowych itd., przekraczają granicę na Olzie i udają się również – w różnych celach – do zagranicznego miasta. Aby rozpatrzyć zagadnienie dziedzictwa kulturowego jako klucza do poznania tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, której elementem jest również przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, przeprowadzono badania, których celem było ukazanie, jak ów przygraniczny dwudzielny układ funkcjonuje na poziomie realizowanych zachowań transgranicznych oraz w świadomości szerszego kręgu osób zamieszkujących Śląsk Cieszyński. Wyniki badań ukazują zaledwie pewien wycinek wiedzy na temat tego, jaki charakter ma obecnie życie codzienne przy granicy. Do badań wybrano szczególną grupę osób. Młodzi ludzie wkraczający w dorosłość zamieszkujący różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego, w przeciwieństwie do swoich rodziców i dziadków, nie są obciążeni brzemieniem niełatwych polsko-czeskich stosunków przygranicznych sprzed lat. Z tej racji stanowią potencjał ziemi cieszyńskiej – od ich postaw zależy dalszy kierunek zmian przygranicznych polsko-czeskich stosunków. Prosząc badanych o wypełnienie ankiet z pytaniami dotyczącymi m.in.: realizowanych form zachowań transgranicznych, znajomości kluczowych momentów w historii tego regionu, oceny podejmowanych wspólnie inicjatyw „dwumiejskich” itd., starałam się ustalić, w jaki sposób oraz w jakim zakresie te różne aspekty przygranicznej dwudzielności miasta, w którym obecnie pobierają naukę, mają wpływ na ich codzienne życie, a nawet na plany na przyszłość. Badania ankietowe zostały przeprowadzone na przełomie 2009 i 2010 roku na grupie 139 uczniów zamieszkujących różne miejscowości polskiej i czeskiej części Śląska Cieszyńskiego. Tylko dla ok. 20% badanych Cieszyn lub Czeski Cieszyn jest zarówno miejscem zamieszkania, jak i edukacji. Objęta badaniami młodzież w wieku od 16 do 19 lat uczy się w jednym z gimnazjów oraz w kilku szkołach średnich Cieszyna i Czeskiego Cieszyna i praktycznie każdego dnia bywa w którymś z interesujących nas miast. W grupie badawczej liczebnie przeważały dziewczęta (93 osoby) nad chłopcami (44 osoby). Badania zaprojektowano w taki sposób, aby wśród respondentów zamieszkujących Śląsk Cieszyński, możliwe było wyodrębnienie trzech podgrup składających się z: młodych Polaków uczących się w Cieszynie oraz Polaków i Czechów pobierających naukę w Czeskim Cieszynie4. 4 Z 49 osób 45 uczestniczących w badaniach cieszyńskich licealistów zadeklarowało narodowość polską (4 osoby - śląską). Bardziej zróżnicowane odpowiedzi przyniosło pytanie �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 43 Składający się z 36 punktów kwestionariusz ankiety obejmował pytania zamknięte oraz otwarte. Posłużenie się ankietą zawierającą ten sam zestaw pytań sformułowanych w języku polskim oraz czeskim, z jednej strony pozwoliło na ustalenie, jakie opinie na dany temat przeważają wśród młodych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego (niezależnie, czy chodzi o stronę polską, czy czeską), a z drugiej – na porównanie zdania na temat tych samych kwestii nastoletnich Polaków związanych z Cieszynem oraz Polaków i Czechów uczących się w Czeskim Cieszynie. W niniejszym sprawozdaniu omówię odpowiedzi uzyskane tylko na wybrane pytania ankiety. Regularny kontakt z przygranicznym miastem podwójnym umożliwia realizację różnych zachowań transgranicznych. Wpływa to na sposób postrzegania tego ośrodka oraz pozwala osobiście doświadczyć przygranicznego charakteru Śląska Cieszyńskiego. Za najważniejszą praktykę transgraniczną należy uznać przekraczanie granicy państwowej. Odpowiadając na pytanie dotyczące częstotliwości wizyt w zagranicznym Cieszynie, większość badanych przyznała, że przekracza granicę na Olzie. Niektórzy mają w zwyczaju bywać w sąsiednim mieście „prawie codziennie”, a inni – „sporadycznie” lub „bardzo rzadko”. Większość respondentów uściślała, że bywa – odpowiednio w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie – kilka razy w tygodniu, w miesiącu lub tylko kilka razy w roku. Ogółem kilkanaście osób z badanej grupy stwierdziło, że w zagranicznym Cieszynie nie bywa w ogóle lub też nie udzieliło odpowiedzi na powyższe pytanie. Czy porównując deklaracje młodych Polaków uczących się w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie oraz nastoletnich Czechów, prawie codziennie bywających w lewobrzeżnym5 mieście, można mówić o pewnych podobieństwach lub prawidłowościach dotyczących częstotliwości przekraczania granicy dzielącej oba miasta? Wspólnym rysem w deklaracjach każdej z wyodrębnionych na potrzeby badań podgrup respondentów jest stwierdzenie, że w ich przypadku rzeczywiście mamy do czynienia z realizacją tego rodzaju praktyki transgranicznej. Inna prawidłowość, dostrzeżona w trakcie porównywania odpowiedzi tych trzech grup, dotyczy młodych Zaolzian, którzy już w tym miejscu, częściej niż pozostali, podawali powody skłaniające ich do przekraczania granicy. Podczas gdy Polacy uczący się w gimnazjum z polskim językiem wykładowym w Czeskim Cieszynie wspominali tu o wizytach w sąsiednim mieście, m.in. w celu zakupienia polskiej prasy, czy zobaczenia czegoś w teatrze, uczący się również w Czeskim Cieszynie kilkunastoletni Czesi, częściej mówili o odwiedzaniu sklepów (głównie odzieżowych) po polskiej stronie granicy. Osoby z ostatniej wymienionej podgrupy częściej niż pozostałe określały częstotliwość swoich wizyt w sąsiednim mieście w skali roku lub półrocza, a nie np. tygodnia lub o identyfikację narodową w grupie 47 uczestniczących w badaniach uczniów czeskocieszyńskiego gimnazjum z polskim językiem nauczania. 20% z nich określiło się mianem Polaków, ale tak samo liczne okazały się osoby deklarujące narodowość czeską lub śląską oraz inną (np.: zaolziańską, czeską/śląską, polską/śląską). 15% badanych w obrębie tej grupy nie określiło swej identyfikacji narodowej. Natomiast wśród 43 przebadanych uczniów czeskiej szkoły średniej z Czeskiego Cieszyna dominowały wskazania na narodowość czeską (54%), śląską (16%) oraz morawską (niecałe 10%). Mimo stwierdzonego niejednolitego charakteru narodowościowego wyodrębnionych podgrup, dla zachowania przejrzystości wywodów, w tekście – upraszczając sprawę – na ich oznaczenie będę posługiwać się określeniami: Polacy, Zaolzianie i Czesi. 5 Określenia „lewobrzeżne” lub „prawobrzeżne” miasto odnosi się odpowiednio do Czeskiego Cieszyna i Cieszyna. �44 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví miesiąca. Jako grupa również realizują interesującą nas tu formę zachowania transgranicznego, lecz jej częstotliwość zdaje się być mniejsza. Odpowiedzi na kolejne pytanie dostarczyły informacji na temat najczęstszych powodów przekraczania przez młodzież granicy na Olzie i wkraczania w przestrzeń zagranicznego Cieszyna. Dla zamieszkujących różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego uczniów, najczęstszym celem wizyt w sąsiednim mieście są zakupy. Prawidłowość ta odnosi się w takim samym stopniu do Polaków bywających w czasie roku szkolnego pięć razy w tygodniu w Cieszynie, jak również młodych Zaolzian oraz Czechów, choć ich deklaracje zdradzały zainteresowanie nabywaniem odmiennych towarów. Dla badanych grup młodzieży otwarta granica i przestrzenna bliskość obu miast, oprócz wizyt o podłożu handlowym, wiąże się z realizacją różnych form zachowań. Wizyty nastoletnich Polaków z Cieszyna w Czeskim Cieszynie oprócz zakupów są też ukierunkowane na zaspokajanie codziennych potrzeb rozrywkowo-rekreacyjnych i towarzyskich. Przekraczają oni granicę, aby udać się: „na basen”, „na spacer”, „na kręgielnię”, „na lody”, „na piwko” lub „na imprezę”. Z kolei częstotliwość zakupów dokonywanych w Cieszynie przez młodych Zaolzian równoważy: udział w życiu kulturalnym polskiej strony miasta (bywanie w kinie, w teatrze, w księgarniach itp.), zwiedzanie zabytkowych zakątków Cieszyna oraz podtrzymywanie kontaktów z mieszkającą w Polsce rodziną. Uczący się w Czeskim Cieszynie Czesi najrzadziej wspominali w tym miejscu o innych, niż handlowe celach swych „wycieczek” na polską stronę miasta. Tylko pojedyncze osoby z tej grupy chodzą do Cieszyna, aby pospacerować, zwiedzić zabytkowe miejsca, „posiedzieć w herbaciarni” lub spotkać się ze znajomymi. Wspominając równie często, co pozostali o dokonywaniu zakupów w sąsiednim mieście, częściej niż Zaolzianie wskazywali w tym miejscu na cieszyńskie targowiska. Wskazanie przez badaną młodzież konkretnych, najczęściej odwiedzanych – odpowiednio po czeskiej lub po polskiej stronie – miejsc w sąsiednim mieście, potwierdziło odpowiedzi uzyskane na poprzednie pytanie, dotyczące celu przekraczania granicy. Oprócz wyszczególnienia po raz kolejny sklepów, które czasami były wymieniane z nazwy, udający się do lewobrzeżnego miasta Polacy najczęściej wymieniali czeskocieszyński rynek. Młodzi Zaolzianie, w przypadku których dopiero to pytanie ujawniło również pewną regularność bywania na cieszyńskich targowiskach, wykazali się znacznie lepszą, niż ich czescy rówieśnicy, znajomością nazw ulic i innych – przede wszystkim zabytkowych – zakątków Cieszyna. Deklarowali, że bywają na cieszyńskim rynku, na Wzgórzu Zamkowym, na ulicy Głębokiej lub też spacerują po „cieszyńskiej Wenecji”. Przekraczanie granic państwowych regulują – ostatnio ulegające zmianom w tej części Europy – przepisy. Dlatego celem badań było również ustalenie, czy zamieszkująca Śląsk Cieszyński młodzież zauważyła w ostatnich latach jakieś zmiany w przepisach granicznych. Zdania okazały się podzielone – prawie połowa respondentów potwierdziła wejście w życie pewnych zmian, ale zbliżona była również ilość negatywnych odpowiedzi na to pytanie. O zauważeniu zmian częściej informowali Polacy uczący się w prawobrzeżnym mieście. Najmniej wskazali ich młodzi Zaolzianie. Rozkład odpowiedzi potwierdzających lub zaprzeczających dostrzeżenie zmian w obrębie każdej z badanych podgrup respondentów okazał się odmienny. Jednak ci młodzi mieszkańcy polskiej i czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, według których przepisy gra- �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 45 niczne zmieniły się, okazali się zgodni podając na potwierdzenie te same, konkretne przykłady. Młodzież zamieszkująca po obu stronach granicy najczęściej wspominała w tym miejscu o „otwarciu” granicy, o zaprzestaniu kontroli granicznych, o możliwości przekraczania granicy bez konieczności okazywania dokumentów oraz o wejściu do strefy Schengen. Kilka osób posłużyło się sformułowaniem, że obecnie „zniesiono” lub wręcz, że „nie ma granicy”. Jednostkowy charakter miały wypowiedzi o możliwości swobodnego przenoszenia różnych towarów przez granicę, czy też o przywróceniu dwustronnego ruch pieszych na mostach granicznych. Mimo obiegowego przekonania o podobieństwie języka czeskiego i polskiego oraz powszechnego posługiwania się przez ludność Śląska Cieszyńskiego gwarą, młodszą generację tego zróżnicowanego pod względem językowym terenu, postanowiłam zapytać również o to, czy porozumiewanie się w sąsiednim Cieszynie sprawia im trudności. Dla 80% polsko-czesko-zaolziańskiej próby badawczej komunikacja w zagranicznym Cieszynie nie stanowi problemu. W każdej z wyodrębnionych grup liczebnie przeważały deklaracje, że porozumiewanie się nie stanowi kłopotliwego aspektu przygranicznego współżycia. Na tutejszym pograniczu najbardziej swobodnie pod tym względem zdają się czuć młodzi Polacy zamieszkujący czeską stronę, znający zarówno język polski, jak i czeski oraz gwarę. Kolejne zagadnienie, do którego mieli ustosunkować się nastoletni mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego, dotyczyło zainteresowania tym, co dzieje się w mieście po drugiej stronie granicy. Wybrana przez 85% badanych opcja odpowiedzi na to pytanie ujawniła generalnie obojętny stosunek do wydarzeń i spraw, którymi żyje leżące tuż za granicą miasto. Badania pokazały również, że uczniowie wchodzący w skład grupy badawczej w większości nie uczestniczą w imprezach kulturalnych organizowanych w sąsiednim mieście. Tylko 18% badanych potwierdziło, iż przekracza granicę na Olzie w tym właśnie celu. Polacy uczący się w Cieszynie i Czesi regularnie bywający w Czeskim Cieszynie, którzy odpowiedzieli, że zdarza się im brać udział w imprezach kulturalnych w sąsiednim mieście, najczęściej wskazywali na „Święto Trzech Braci”, które w czerwcu każdego roku równolegle odbywa się w obu nadolziańskich miastach. Podczas gdy młodzież z polskiej strony Śląska Cieszyńskiego najliczniej deklarowała udział we wspomnianej „dwumiejskiej” imprezie, wybory młodych Zaolzian dotyczyły również innych wydarzeń kulturalno-rozrywkowych tuż za granicą (np. koncertów na cieszyńskim rynku i przedstawień teatralnych). Możliwość korzystania z dodatkowej miejskiej oferty kulturalno-rozrywkowej na terenie sąsiedniego Cieszyna stwarza młodym ludziom okazję zawierania nowych znajomości. Odpowiedzi uzyskane na kolejne pytanie, potwierdziły powyższą zależność. Jedynie 11% ogółu badanych nastolatków przyznało, że udział w którejś z imprez organizowanych na terenie Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna zaowocował w ich przypadku zawarciem znajomości z mieszkańcem sąsiedniego miasta. Najbardziej otwarci na zawieranie transgranicznych znajomości okazali się nastoletni Czesi. Aby pogłębić wiedzę na temat nawiązywania i trwałości tych przygranicznych kontaktów, zapytałam również wprost osoby z badanej grupy, czy mają znajomych wśród rówieśników, którzy mieszkają lub uczą się w zagranicznym Cieszynie i czy utrzymują z nimi regularne kontakty. Zaledwie 21% badanych udzieliło twierdzącej odpowiedzi na tak postawione pytanie, ale tylko w przypadku 7% respondentów są to znajomości �46 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví podtrzymywane. 14% osób swoje kontakty z rówieśnikami zamieszkującymi zagraniczną część Śląska Cieszyńskiego określiło mianem sporadycznych. Aby dowiedzieć się, czy realizowane na terenie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna praktyki transgraniczne znajdują odzwierciedlenie w sposobie postrzegania tych miast, w kolejnym pytaniu poprosiłam badanych młodych ludzi o wypisanie automatycznie nasuwających im się skojarzeń, związanych z miastem po polskiej i po czeskiej stronie Olzy. Prawie połowa, bo aż 47% nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie lub też stwierdziło, że żadne skojarzenia im się nie nasuwają. Pozostałe uzyskane odpowiedzi – ze względu na otwarty charakter pytania – okazały się zróżnicowane. Oprócz stwierdzeń, że oba Cieszyny budzą u badanych pozytywne odczucia oraz, że są to miasta nasuwające im myśl o: szkole, zakupach i zabytkach, w przypadku 10% badanych pierwsze skojarzenia nawiązują wprost do przygranicznej dwudzielności interesujących nas ośrodków. Tej grupie młodych ludzi Cieszyn i Czeski Cieszyn przywodzi na myśl: dzielącą je rzekę Olzę, tłumnie odwiedzane w ramach przygranicznej turystyki handlowej targowiska, tę samą nazwę określającą oba miasta, różnice językowe, wspólne dzieje historyczne, możliwość zakupu tuż za granicą tańszych produktów, samą granicę, miasto graniczne lub region przygraniczny oraz miejsce styku Polski i Czech. Badanej młodzieży trudno było jednak ocenić, czym wyróżnia się miasto, w którym się uczą, na tle innych miejscowości w Polsce lub w Republice Czeskiej. Wielu badanych wskazało w tym miejscu na: „urok” nadolziańskiego miasta, jego „wygląd”, „atmosferę”, „niepowtarzalny klimat”, „malownicze położenie”, zabytkowy charakter, „bogatą historię i kulturę” oraz „mentalność” mieszkających tu ludzi. Łącznie 30% badanych nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Uznali, że nie potrafią wskazać jakichś szczególnych cech interesujących nas miast lub też stwierdzili, że nie wyróżniają się one niczym specjalnym. Niektórzy przyznali, że brak im wiedzy na temat innych miast, z którymi mogliby porównać oba Cieszyny. Nieliczne odpowiedzi wykazały, że Cieszyn i Czeski Cieszyn funkcjonują w świadomości badanych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego jako przygraniczny, dwudzielny ośrodek miejski. Młodzi Polacy wskazywali np. na „bliski kontakt z Czechami” i obecność granicy. Odnotowałam również wypowiedź, że: „Cieszyn ma największe przejście graniczne w południowej Polsce”. Niektórzy Zaolzianie twierdzili, że jest to „zarówno polskie, jak i czeskie miasto” lub też „jakby jedno miasto, które jest ewenementem, bo to właściwie jedno miasto (…) podzielone na dwa”. Młody Zaolzianin wypowiadając się o Czeskim Cieszynie stwierdził, że „Jest to miasto graniczne, [leżące] na specyficznym terenie z liczną [polską] mniejszością narodową”. Z kolei nastoletni Czesi zwracali uwagę na wyróżniającą lewobrzeżny Cieszyn obecność polskich napisów, określając go również mianem miejsca, w którym stykają się różne kultury. Celem badań było również ustalenie, czy na sposób postrzegania przygranicznej dwudzielności Cieszyna i Czeskiego Cieszyna wpływa znajomość historii tego terenu oraz zainteresowanie bieżącym życiem obu miast. Zgromadzone informacje ujawniły generalnie słabą znajomość historii Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, i co za tym idzie – całego regionu. Młodzi mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego poproszeni o wskazanie roku i opisanie okoliczności wytyczenia w przestrzeni Cieszyna granicy, w większości (prawie 70%) pozostawili pytanie bez odpowiedzi lub przyznali, że nie posiadają wiedzy na ten temat. Przybliżoną datę ustanowienia granicy na Olzie, np. rok: 1918, 1919, 1921 lub określenie „lata międzywojenne” podało ogółem 10% badanych. Tylko �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 47 8% respondentów bezbłędnie powiązało podział Cieszyna z rokiem 1920. Niecałe 6% badanych wykazało się wiedzą, że decyzja o wytyczeniu w tym miejscu granicy zapadła podczas „konferencji ambasadorów” w belgijskim mieście Spa. Najwięcej trafnych odpowiedzi na to pytanie udzielili Polacy uczący się w Czeskim Cieszynie. Ponadto łącznie niecałe 9% badanych podało, że granica została wytyczona w 1945 lub w 1944 roku lub „po drugiej wojnie światowej”. Wskazania na ten okres pojawiały się najczęściej w odpowiedziach uczniów z cieszyńskich szkół średnich. Najsłabszą znajomość poruszonych zagadnień stwierdzono u badanych Czechów. Udzielając odpowiedzi na kolejne pytanie uczniowie z cieszyńskich i czeskocieszyńskich szkół mieli, według własnego uznania, wytypować dwa lub trzy najważniejsze wydarzenia w historii Cieszyna rozciągającego się na obu brzegach Olzy. Ponad połowa badanych (60%) nie ustosunkowała się do tego pytania. Jednak zestawienie odpowiedzi pozostałych pozwala mówić o pewnych prawidłowościach w sposobie postrzegania przez badanych dziejów obu Cieszynów. Niecałe 20% badanych za jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Cieszyna i Czeskiego Cieszyna uznało moment założenia miasta. Drugą co do wielkości grupę (12%) stanowią osoby, które za ważny moment uznały otwarcie granic oraz wejście Cieszyna i Czeskiego Cieszyna do strefy Schengen. Prawie tak samo liczna grupa (11,5%) za znaczącą w historii tych miejscowości datę uznała rok rozdzielenia ich granicą. Nieliczni za istotne okresy w historii obu miast uznali również pierwszą i drugą wojnę światową, „polsko-czechosłowacki spór o Śląsk Cieszyński z 1919 roku”, „zajęcie Zaolzia przez Polaków” oraz „powstanie polskiej sceny w Těšískim divadle”6. Badania dowiodły również, że dzieje Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna w przypadku przeważającej liczby osób z badanej grupy (89%) nie stanowią przedmiotu rozmów z rodzicami lub kolegami szkolnymi. Nieco więcej respondentów przyznało, że w rodzinnym lub przyjacielskim kręgu zdarza się im rozmawiać o bieżących problemach miasta, w którym zlokalizowana jest ich szkoła. Jednak we wszystkich wyodrębnionych podgrupach zbliżony był odsetek osób (ok. 70%), które nie przejawiają zainteresowania aktualnymi sprawami Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Dla badanych nastolatków Cieszyn lub Czeski Cieszyn jest nie tylko miejscem edukacji, ale – co potwierdziły odpowiedzi na wcześniej omówione pytania – przestrzenią realizacji typowych dla współczesnej młodzieży wzorów zachowań w czasie wolnym (konsumpcja, rozrywka, udział w życiu kulturalnym). Kolejne pytanie dotyczyło znajomości przynajmniej trzech wspólnych działań i inicjatyw podejmowanych obecnie przez oba Cieszyny. Kryło się w nim założenie, że zamieszkujący Śląsk Cieszyński młodzi ludzie nie tylko ze słyszenia wiedzą o pewnych działaniach, z których część odwołuje się do idei polsko-czeskiej integracji, ma kulturalno-rozrywkowy charakter i jest adresowana również do osób z tego przedziału wiekowego. Prawie 60% badanych nie odpowiedziało na to pytanie, lub stwierdziło, że nic nie wie na ten temat. Tylko jednostki uznały, że żadne wspólne cieszyńsko-czeskocieszyńskie działania i inicjatywy nie są realizowane. Najczęściej powtarzające się odpowiedzi udzielone przez pozostałe, niecałe 40% badanych można pogrupować, przyporządkowując je do trzech głównych aspektów „dwumiejskiej” współpracy. Zdaniem badanych najczęściej realizowane wspólnie przedsięwzięcia, obejmują przede wszystkim współorganizowanie „Święta Trzech Braci”. W dalszej kolejności wskazywane były takie 6 Teatr Cieszyński w Czeskim Cieszynie. �48 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví inicjatywy jak: festiwale filmowe, teatralne, organizacja obchodów 1200-lecia założenia miasta oraz różne projekty i imprezy kulturalne skromniejszego formatu. Część młodzieży wykazała się również rozeznaniem w zakresie współpracy związanej z zarządzaniem miejską infrastrukturą. W tym miejscu respondenci wymieniali wspólne projekty dotyczące np.: planów budowy nowego mostu i utworzenia wspólnego dla obu miast parku na nabrzeżach Olzy, działań na rzecz ochrony środowiska, wprowadzenia polskich i czeskich napisów w obu miastach, pomysłu odtworzenia łączącej oba miasta linii tramwajowej, wprowadzenia dwukierunkowego ruchu pieszych na mostach granicznych, podejmowania współpracy między polską i czeską strażą pożarną, policją oraz urzędami miejskimi. Badani wskazywali też na współpracę w dziedzinie edukacji, obejmującą międzyszkolne wymiany i projekty, w których zdarzało się im brać udział. Sposób postrzegania przez badaną młodzież Cieszyna i Czeskiego Cieszyna ujawniły również odpowiedzi na kolejne pytanie, w którym młodzi ludzie mieli wskazać, co uznają za symbol miasta, w którym się uczą. Prawie połowa badanych nie odniosła się do tego pytania lub uznała, że w ich przekonaniu nic nie pełni funkcji takiego symbolu. Ci, którzy udzielili odpowiedzi najczęściej wskazywali w tym miejscu na zabytkowe obiekty prawobrzeżnego miasta. Mimo iż kilka osób za symbol Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna uznało rzekę Olzę, kwestia granicy nie pojawiła się w ani jednej odpowiedzi. Bywając regularnie w jednym z nadolziańskich miast i wkraczając – często przy okazji – do sąsiedniego, zagranicznego Cieszyna, mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego mają możliwość porównywania ze sobą obu ośrodków, np. pod kątem panujących w nich warunków życia codziennego. Głosy badanych w kwestii – w którym Cieszynie mieszkańcom żyje się łatwiej – były podzielone. Prawie połowa badanych wskazała na Czeski Cieszyn, choć trzeba pamiętać, że dwukrotnie większa liczba respondentów ma na co dzień kontakt przede wszystkim właśnie z tym miastem. Dokonane przez badanych, w odpowiedzi na kolejne pytanie, porównanie Cieszyna i Czeskiego Cieszyna kolejno pod względem: komfortu życia, estetyki przestrzeni miejskiej oraz atrakcyjności handlowej, pozwoliło zweryfikować wyniki uzyskane na wcześniej analizowane pytanie. Podobnie jak w przypadku wyżej omawianego pytania, zdaniem większej liczby respondentów lepszy komfort życia zapewnia mieszkańcom Czeski Cieszyn. Jednak pod względem walorów estetycznych oraz atrakcyjności handlowej wyżej oceniony przez tę samą grupę badanych został prawobrzeżny Cieszyn. Jakiś czas temu lokalne media informowały o koncepcji, aby Cieszyn i Czeski Cieszyn znów połączyć linią tramwajową, która – tak jak przed laty7 – miałaby prowadzić przez centra obu miast. Skierowanie do młodzieży pytania, dotyczącego pomysłu połączenia obu miast tym środkiem transportu, miało na celu nie tyle sprawdzenie znajomości nagłaśnianego przez media wycinka historii obu miejscowości, co ustalenie, jak sami badani oceniają ten projekt. Nieco ponad połowa badanych (53%) uznała, że pomysł jest trafiony. Pozostali badani Polacy, Zaolzianie i Czesi, którzy mieli trudności ze sprecyzowaniem swojego stanowiska w tej sprawie, przeważali liczebnie nad tymi, którzy uznali go za „nietrafiony”. 7 Tramwaje kursowały w Cieszynie od 1911 do 1921 roku. Biegnąca przez most na Olzie trasa prowadziła od ulicy Bielskiej na prawym brzegu Olzy do dworca kolejowego w lewobrzeżnej części miasta. Po podziale Cieszyna, w związku ze spowalniającymi komunikację kontrolami na moście granicznym, linię tramwajową zlikwidowano. �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 49 Interesujące wnioski wynikają z odpowiedzi na kolejne pytanie zadane młodym mieszkańcom Śląska Cieszyńskiego, dotyczące kluczowej dla realizowanych badań kwestii, czyli postrzegania przygranicznej dwudzielności obu miast. W odczuciu przeważającej części badanej młodzieży (70%), w większości tylko uczącej się w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie, miejscowości te – mimo przestrzennej bliskości, podejmowanej współpracy i stwarzania mieszkańcom oraz przyjezdnym okazji do realizacji różnych form zachowań transgranicznych – nie stanowią jednego organizmu miejskiego. W każdej z grup w przybliżeniu trzy razy więcej osób postrzegało Cieszyn i Czeski Cieszyn jako odrębne miasta, od tych, które skłaniały się, aby uznać je za jeden organizm. Badani, którzy uznają miasto po obu stronach Olzy za pewną całość uzasadniali, że przemawiają za tym zarówno względy historyczne (np. „wcześniej były połączone”) oraz obecne przemiany (wejście do strefy Schengen, zniesienie kontroli granicznych). Argumentacja osób, które odwrotnie postrzegają tę sprawę, również odwołuje się do stanu z przeszłości („były za długo rozdzielone (…) żeby się teraz połączyły”), wskazuje na oczywiste różnice (np.: „Ponieważ są to dwa inne miasta w dwóch innych państwach”) oraz odnosi się do zauważonych odmienności kulturowych (np. „w Czechach jest inne, łagodniejsze społeczeństwo”; „różnice są zbyt duże”). Sposób postrzegania Cieszyna lub Czeskiego Cieszyna jest uzależniony również od emocjonalnego związku badanych z tą miejscowością. Do odczuwania więzi z miastem, które we wspomnieniach badanych uczniów zawsze będzie kojarzyło się z okresem kilkuletniej edukacji, przyznało się 46% badanych. Liczniejsza okazała się grupa, która żadnego specjalnego związku odpowiednio z Cieszynem lub z Czeskim Cieszynem nie czuje. Najliczniejszą grupę osób przywiązanych do Cieszyna stanowią nastoletni Polacy. Z kolei w grupie Zaolzian najwyższa okazała się liczba osób, które nie odczuwają emocjonalnego związku z Czeskim Cieszynem. Wkraczając w dorosłość młodzi ludzie zastanawiają się nad swoją przyszłością. Zamieszkując różne miejscowości Śląska Cieszyńskiego, kształcąc się w mieście pełniącym funkcję nieformalnej stolicy regionu oraz obserwując zmiany w lokalnym życiu przygranicznym, nastoletnie osoby już teraz gromadzą różne doświadczenia i informacje, które w przyszłości będą miały pewien wpływ na decyzję, czy swą przyszłość łączyć z obecnie zamieszkiwanym regionem. Na dzień dzisiejszy 33% badanych chce w przyszłości żyć i pracować na Śląsku Cieszyńskim. Osoby deklarujące chęć pozostania mówiły, że w ich przypadku wynika to ze swego rodzaju „przyzwyczajenia”, „przywiązania” lub „upodobania”, jakie zrodziło się w nich dla tego terenu. Jeden z badanych stwierdził, że swoje plany na przyszłość łączy ze Śląskiem Cieszyńskim, „ponieważ tutaj się urodziłem i mam sentyment do tej ziemi, a ponadto widzę tutaj ogromny potencjał, który można wykorzystać”. Ponad połowa badanych to osoby niezdecydowane, którym trudno jest na dzień dzisiejszy wskazać miejsce, w którym chciałyby osiąść w przyszłości. Natomiast 10% respondentów już teraz pragnie odciąć się od Śląska Cieszyńskiego, uzasadniając że nie widzi tu dla siebie żadnych perspektyw, obawia się trudności ze znalezieniem pracy, nie pociąga ich wizja życia na prowincji i już teraz myśli o wyjeździe za granicę. Regularne bywanie w Cieszynie i w Czeskim Cieszynie oraz realizacja różnych form zachowań transgranicznych wpisujących się w życie codzienne, pozwala badanej młodzieży ustosunkować się do kwestii, czy przygraniczne sąsiedztwo tych miast �50 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví jest ich atutem, czy też raczej źródłem problemów. Blisko połowa, 46% badanych odpowiadając na powyższe pytanie skorzystała z możliwości wyboru opcji zawierającej deklarację, iż przygraniczna dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna nie ma dla nich osobiście znaczenia. Jednak 41% respondentów układ, w jakim od 90 lat tkwią obie miejscowości uznało za ich zaletę, a tylko 10% za wadę i przyczynę różnych problemów. Przygraniczne sąsiedztwo w kategoriach szansy postrzegają częściej Polacy uczący się w Cieszynie, natomiast jako utrudnienie – nastoletni Czesi. W ocenie 36% badanych, którzy udzielili odpowiedzi na kolejne pytanie dotyczące relacji mieszkańców obu Cieszynów po wejściu Polski i Czech do Unii Europejskiej, stosunki te nie zmieniły się. Równie liczna grupa badanych uznała, że trudno im wypowiadać się w powyższej kwestii. 20% respondentów stwierdziło, że cieszyńsko-czeskocieszyńskie stosunki zmieniły się na korzyść. Natomiast tylko jednostki (spośród Zaolzian i Czechów) oceniły, że stosunki te uległy pogorszeniu. Na niezmienny charakter przygranicznych relacji najczęściej wskazywali uczący się w Czeskim Cieszynie Zaolzianie. Natomiast Polacy związani z Cieszynem dwa razy częściej od pozostałych deklarowali dostrzeżenie poprawy w przygranicznych stosunkach. Jakie wnioski wypływają z przeprowadzonych badań? Odpowiedzi młodych Polaków, Zaolzian i Czechów na poszczególne pytania różnią się w detalach, jednak potraktowane łącznie pokazują, w jakich dziedzinach codziennego życia doświadczają oni i uświadamiają sobie przygraniczną dwudzielność Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Dla zamieszkujących Śląsk Cieszyński nastolatków Cieszyn i Czeski Cieszyn jest miejscem ułatwiającym przekraczanie polsko-czeskiej granicy. Celem wizyt w sąsiednim mieście są przede wszystkim zakupy oraz realizacja innych typowych dla osób w tym wieku wzorów zachowań w czasie wolnym. Porozumiewanie się w zagranicznym mieście nie stanowi dla nich problemu. Jako uczestnicy i obserwatorzy realiów przygranicznego życia, zauważają różnice i podobieństwa między prawo- i lewobrzeżnym Cieszynem. Wykazują pewne rozeznanie w zakresie podejmowanych „dwumiejskich” inicjatyw, w większości oceniają je pozytywnie, choć osobiście nie uczestniczą w nich w pełni. Przeważnie nie mają znajomych wśród rówieśników w Cieszynie za rzeką. Do zmian w przygranicznych przepisach i polsko-czeskich relacjach podchodzą bez większych emocji. Sąsiedztwo Cieszyna i Czeskiego Cieszyna nie ma dla nich osobiście znaczenia. Nie przejawiają większego zainteresowania tym, co dzieje się w mieście po drugiej stronie granicy. Również bieżące problemy miasta, w którym się uczą, nie stanową przedmiotu ich codziennych rozmów. Badanych cechuje słaba znajomość kluczowych dat i wydarzeń w historii obu miast i tym samym – całego Śląska Cieszyńskiego. W ich odczuciu Cieszyn i Czeski Cieszyn nie stanowią jednego organizmu. Skojarzenia, jakie budzą w nich oba miasta, wyróżniające je zdaniem badanych cechy oraz oddające ich charakter symbole, również w niewielkim stopniu nawiązują do przygranicznej dwudzielności. Badani w większości nie odczuwają emocjonalnego związku z miastem pełniącym funkcję centrum regionu i nie wiedzą, czy w dorosłym życiu chcieliby pozostać na Śląsku Cieszyńskim. Będące elementem życia codziennego badanej młodzieży transgraniczne wizyty w Cieszynie lub w Czeskim Cieszynie, stwarzają sprzyjające warunki dla osobistego doświadczania przygranicznego charakteru zamieszkiwanego regionu. Jest to jednak pokolenie, dla którego otwarta granica i ulegające poprawie przygraniczne stosunki stanowią naturalny stan rzeczy, do którego przyzwyczaili się. Fakt przygranicznej �Magdalena Szalbot: Przygraniczna dwudzielność Cieszyna... 51 dwudzielności Cieszyna i Czeskiego Cieszyna ma dla nich znaczenie przede wszystkim na poziomie podejmowanych zachowań transgranicznych. Jednak wkraczanie w przestrzeń sąsiedniego miasta wiąże się w ich przypadku tylko z zaspokajaniem wybranych potrzeb. Bibliografia: Donnan H., Wilson T. M.: Granice tożsamości, narodu i państwa. Kraków 2007 Źródła: Kwestionariusz ankiety pt. Cieszyn i Czeski Cieszyn w życiu codziennym mieszkańców Śląska (oprac. M. Szalbot, G. Studnicki), Cieszyn 2009/2010. Archiwum prywatne autorki. Shrnuti Příhraniční dvojdílnost Těšína a Českého Těšína a všední život obyvatel Těšínského Slezska Již od roku 1920, ve kterém bylo rozhodnuto o rozdělení Těšínského Slezska na polskou a československou (později českou) část, státníhranice, která bylastanovena na řece Olši, vyčlenila z historického Těšína nové městské středisko – Český Těšín. Již 90 let přetrvávající rozdělení, je příčinou toho, že příhraniční dvojdílnost se stala složkou místního kulturního dědictví obou měst a do určité míry i celého Těšínského Slezska. Způsob prožívání, sledování a hodnocení příhraniční dvoudílnosti těchto měst jejich obyvateli, může být považován za jeden z klíčů k určení identity tohoto zvláštního úseku polsko-českého pohraničí. V současné době jsou obě města nad Olší místem realizace mnoha projektů,vedenýchmyšlenkou polsko-českého sblížení, taktéž prostorem, ve kterém dochází k mnoha neformálním kontaktům mezi obyvateli polské a české strany Těšínského Slezska. Cílem provedených výzkumů bylo zjištění, zda příhraniční dvoudílné uspořádání Těšína a Českého Těšína má význam na úrovni realizovaných přeshraničníchčinností a také zda funguje ve vědomí mládeže bydlící na území Těšínského Slezska a studující v některém z popsaných měst. V otázkách, kladených mladým lidem, týkajících se mezi jinými důvodů a četnosti překračování hranice na Olši, znalostí klíčových momentů dějin tohoto regionu, hodnocení společných „dvouměstských“ projektů atd., jsem se snažila vystihnout, jakým způsobem a v jakém rozsahu, jsou tyto různorodé aspekty příhraniční dvojdílnosti města, ve kterém získávají vzdělání, součástí jejich všedního života. �52 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Summary Borderland duality of Cieszyn and Czech Cieszyn and the daily life of people inhabiting Cieszyn Silesia In 1920 the decision was made to divide Cieszyn Silesia into the Polish and Czechoslovakian (later Czech) part, which caused that the border, mapped out along the Olza River, isolated from the historical town of Cieszyn a new urban centre – Czech Cieszyn. This division, which maintained for 90 years, made the borderland duality an element of local cultural heritage of both towns and, to a certain degree, of the whole Cieszyn Silesia. The way in which the borderland duality of these towns is experienced, perceived and evaluated by the residents of the region might be considered a key to familiarizing with the identity of this exceptional section of the Polish-Czech borderland. Currently, both towns situated on the Olza River are a place where many projects, aiming at bringing Poland and the Czech Republic closer, are implemented. This is also a space in which informal contacts take place between the inhabitants of both sides of Cieszyn Silesia. The conducted studies were to decide whether the borderland duality of Cieszyn and Czech Cieszyn is significant for transfrontier behaviour patterns and whether it exists in the consciousness of the youth inhabiting Cieszyn Silesia and learning in one of the towns. Questions were directed to the young people concerning, among other things, the reasons and frequency of crossing the border on the Olza River, the knowledge of key moments in local history, the evaluation of common initiatives of both cities. This aimed at answering how and to what extent these different aspects of borderland duality of the town where they are educated constitute the elements of everyday life. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/868762079adc4b922729595155d14e6f.pdf 8475364413c71d4fa3256e9eba27acb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5662 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.142 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - wódkę, 2 - wódkę z miodem, 3 - wódkę z imbirem, 4 - wino, 5 - piwo, 6 - koniak, 7 - alkohol (ogólnie), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 11), 9 - brak tradycji podawania napojów, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się poczęstne? Jeśli tak - co się daje do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/098da0d0e04dc9ef50ed5cb1a13d1215.pdf 9bb1a8b4589731a41e4aff9cba86a8e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6072 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5663 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.145 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - kawę (prawdziwą), 2 - kawę zbożową, 3 - herbatę, 4 - kompot, 5 - lemoniadę, 6 - inne odpowiedzi (zob. mapa 10), 7 - brak tradycji podawania napojów, 8 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne”. Jeśłi tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ce73d0a929bcac140c9bfdd2e8d839a.pdf 987cea2577d42c62f313fd9430a396b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6073 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5664 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.148 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - chleb, 2 - pieczywo, 3 - wędliny (np. szynkę, kiełbasę), 4 - mięso (np. słoninę), 5 - jajka (w tym jajecznicę), 6 - ser, 7 - masło, 8 - pierogi (np. z serem, z kapustą i grzybami) 9 - kaszę (np. jaglaną, gryczaną), 10 - kanapki, 11 - „zakąski”, 12 - „to co przynieśli goście”, 13 - „czym chata bogata”, 14 - inne odpowiedzi (zob. mapa 13 i komentarz), 15 - brak tradycji podawania potraw nieslodkich, 16 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne". Jeśli tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a15009815025daa39d7860186c9a87.pdf f317f5e49322256de6919f3d0327c035 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3327 Title A name given to the resource Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewski, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Krajewski PRZYKŁADY EPITAFIÓW HEBRAJSKICH NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE 1. Najstarszy żydowski nagrobek w Polsce (przeniesiony ostatnio na cmentarz), Wrocław, 1203 r. Ten kamień jest pomnikiem Na grobie pana Dawida O słodkim głosie, syna Sara Szaloma; odszedł (...) 25-go Dnia miesiąca aw w roku cztery tysiące i osiemset (i) sto sześćdziesiąt trzy od stworzenia świata (Niech) jego dusza będzie związana w węzeł życia W pierwszym wersecie trawestacja Rdz 31:51—52, w czwartym — słowo „sar" oznacza władcę, dowódcę, księcia, być może przeniośnie — uczonego 2. Najstarszy prawdopodobnie nagrobek żydowski w Polsce, który przetrwał na swoim miejscu, Lublin, 1541 r. (il. 6) Żałobą i trenem obudzę, We łzach będę opiewał to, że Tu jest pochowany gaon, nasz nauczyciel i rabin Kopelman pan Jaakow lewita To jego imię; a jego rozum i jego argument Z nim, znawca mądrości wszystkich Ksiąg a zwłaszcza sześciu Porządków (Miszny). I kto krzewił Torę Tak jak on? I kto będzie mógł opisać jego chwałę? On, mistrz Tory, Drogi kamień węgielny, którego Imię jest zapisane na tronie mocarza (Jakubowego). Jakub, mąż prawy, syn pana Jehudy lewity, błogosławionej pamięci, zmarł 23 siwan a pochowany został w niedzielę 301 (roku) według małej rachuby. W pierwszym wersecie trawestacja Psalmu 150:3, w przedostatnim — gra słów w imieniu Jakub. 3. Jeden z najstarszych nagrobków na cmentarzu Remu w Krako­ wie na grobie babki sławnego rabina Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, Kraków, 1552 r. Tu pochowana jest kobieta, chlubą wszystkich jej uczynków była wierność. Giteł, córka Mojżesza Auerbacha, ubogim oddała wszyst­ kie dni swoje, wstawała wcześnie do modlitwy i pochyliła się w starość dobrą. Odeszła do wieczności 27 siwan 312 roku według małej rachuby, pomiędzy sprawiedliwych w raju. 4. Nagrobek Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, słynnego talmudysty, filozofa i autora komentarzy rabinicznych—cmentarz Remu, Kraków, 1572 r. (il. 7) Światło Zachodu, największy gaon pokolenia, rabbi Mojżesz Pasterz Izraela, w dniu 33 omer została odebrana Cześć z Izraela, Mojżesz był pasterzem Trzody Izraela, sprawiedliwość czynił, ustawy przedłożył. Izraelowi i rozpowszechniał naukę (Torę) w Izraelu, Pozostawił uczniów dla wielu tysięcy wśród Izraela, Od Mojżesza do Mojżesza nie powstał nikt jak Mojżesz W Izraelu, a oto nauka o ofiarach I nauka o całopaleniu, którą Mojżesz przedłożył Synom Izraela roku 332 według małej rachuby. Słowo gaon" oznacza wyniesiony ponad innych rabinów autorytet 5. Nagrobek rabina Kairu i Krakowa, lekarza Eliezera Askenazego na cmentarzu Remu, Kraków, 1585 r. (il. 50) Tu spoczywa gaon rabbi Eliezer, Syn lekarza Eliasza Askenazego, błogosławionej pamięci. Opłakuję burzliwy los, Który jest udziałem wszystkich ludzi Me serce płacze w ukryciu, Silny jesteś Boże, który koisz ból, Miałem ja ojca jak wieniec złoty I oto odszedł w roku 5346 Przetrwała tylko górna część nagrobka (cztery linijki powyższego tłumaczenia), zaginął też sarkofag przylegający do tablicy od tyłu i pokryty inskrypcjami. 6. Nagrobek Natana Nata Spiry, rektora krakowskiej jeszywy, uczonego i mistyka, na cmentarzu Remu, Kraków, 1633 r. Tu spoczywa Mąż Boży, świątobliwy po swoich przodkach 66 II 66 Instrumenty muzyczne oraz dzban i misa lewitów na grobie muzyka z rodu lewitów. Warszawa; il. 67. Dłoń ścinająca drzewo na grobie zamordowanego. Warszawa; il. 68. Przykłady kaligrafii. Warszawa, Mszczonów, Chęciny 60 �Odsłaniający ukryte tajniki Ten — o którym powiadają, że mówił Z nim prorok Eliasz, twarzą w twarz Gaon, przełożony Bet Din (sądu rabinackiego), rektor uczelni Nauczyciel nasz i rabin Natan Nata Syn r. Salomona Spiry, błogosławionej pamięci, Umarł we środę dnia 13 aw roku 5393 Niechaj dusza jego przyjęta zostanie w grono żyjących 7. Nagrobek Jaakowa syna Awrahama, Warszawa, 1821 r. Tu spoczywa Jaakow mąż prostolinijny i prawy Odszedł w pokoju i zacności Czyste i prawe jest jego dzieło, uczony Pełen dobrych przymiotów Nasz nauczyciel Jaakow, błogosławionej pamięci, syn uczonego Sławnego przywódcy, naszego nauczyciela Awrahama, oby jego światło świeciło nadal.ze świętej gminy Opoczno, Umarł w wigilię nowiu miesiąca szwat 581 Według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. 8. Nagrobek Jehudy Lejba syna Azriela, Warszawa, 1822 r. (il. 11) Napis na książce będącej częścią płaskorzeźby: „A oto o Judzie; I rzekł: słuchaj, Panie, głosu Judy, i do ludu jego przywiedź go; rękoma swymi za niego walcz, bądź mu pomocą przeciwko gnębiecielom jego." (Cytat z Pwt. 33:7) Właściwe epitafium: Jehuda wzniósł się ku górze, ku górze Chwała jego będzie przebywać w kraju życia Dusza jego została uniesiona w chwale Uczony, znakomity, bogobojny, Odwracający się od zła, zmarły pan Jehuda Lejb, syn zmarłego pana Azriela, błogosławionej pamięci, Zmarł w niedzielę, 28 ijar roku „A ty idź i spocznij, i wytrwaj Do kresu dni (nadejścia Mesjasza)" według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. Suma wyróżnionych znaczkiem liter w podanej w cudzysłowie części napisu w ostatnich dwu wersetach daje rok (5) 582. 9. Nagrobek Sary córki Zachariasza, Warszawa, 1826 r. „I umarła Sara" i została pochowana Tak jak wszędzie na ziemi; przez to Zasmuci się każdy i przepełni się Serce każdego z powodu odejścia kobiety Poważanej i cnotliwej W swych dobrych uczynkach Aż do swojego końca(...) Była i odeszła do miejsca Swego pochodzenia, pani Sara Córka naszego nauczyciela Zecharia, oby światło jego świeciło nadal, umarła 4 tewet roku 587 Według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. W pierwszym wersecie cytat z Rdz. 23:2. 10. Nagrobek Berachiahu syna Jehudy Lejba, Warszawa, 1827 r. (il.35) Wszyscy przechodzący będą rozpaczali i opłakiwali Śmierć męża bogobojnego, Był „rączy jak jeleń i silny jak lew" W wypełnianiu przykazań Stwórcy, mędrzec Berachiahu Berach, syn naszego nauczyciela Jehudy Lejba, błogosławionej pamięci, zmarł 16 Tewet roku 588 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. W trzecim wersecie cytat z Talmudu (Awot 5:23) 11. Nagrobek Tuwiego syna Jechiela, Warszawa, 1829 r. Mąż sędziwy, szacowny, o szlachetnym obliczu, Pomnażał miłosierdzie przez swoje długie życie, Mąż o czystych rękach i czystym sercu od młodości, Przełamywał się chlebem z biednymi, jego dom otwarty był szeroko, Wspierał tych, którzy studiowali Torę; błogosławionej pamięci, Szedł prostą drogą, czynił sprawiedliwość, imię jego sławne, Senior i przywódca gminy, pasł swą świętą trzodę, Ulubiony przez żywych a także umiłowany przez niebiosa, Zasłużył by jego imię błogosławiły usta ludzi. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.(...) Nasz nauczyciel pan Tuwie syn pana Jechiela, błogosławionej pamięci, odszedł w czwartek 20 adara I roku 589 (...) Epitafium jest rymowane. Adar I oznacza pierwszy miesiąc adar w latach przestępnych. 12. Nagrobek Jaakowa Icchaka syna Jechaskela, Nowy Wiśnicz, 1811 r. Tu Jest pochowany uczony, pan Jaakow Icchak, syn uczonego, pana Jechaskela Błogosławionej pamięci, który zmarł i odszedł do świata Prawdy, w czwartek 14 ijara 571 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. W czwartym i piątym i piątym wierszu zwrot w języku aramejskim. 13. Podwójny nagrobek ojca i syna, Przytyk, 1822 r. Prawa strona: (... — brak pierwszego wiersza) Człowiek, który kochał Pana wielką miłością Uczony i pobożny Nasz nauczyciel pan Szmuel Zajnwel, syn uczonego Naszego nauczyciela Josefa Jehudy Lejbusza, błogosławionej pamięci, zmarł 16 menachem aw Lewa strona: „i wyszedł Icchak Na pole" Opłakujemy pobożnego uczonego Naszego nauczyciela pana 61 �Icchaka Zeliga Syna uczonego, naszego nauczyciela Szmuela Zajnwela, Błogosławionej pamięci, zmarł 15 ijar Wspólne dla obu stron Roku 582 według małej rachuby. Niech ich dusze będą związane w węzeł życia. Na początku lewej części cytat z Rdz. 24:63 14. Nagrobek Beniamina Zeewa Wolfa syna Gamaliela, Bieruń Stary, 1832 r. (il. 13) Tu spoczywa pan rabin Beniamin Zeew Wolf Syn rabina Gamaliela, błogosławionej pamięci, zmarł 8 tewet Roku 593 według małej rachuby, naczelnik Bractwa Pogrzebowego, Spełniał uczynki pełne łaski i prawdy, Mąż pełen cnót i szlachetnych zalet, Szczodrobliwego serca, kroczył prostą drogą Za swoich dni w prawości i wierze, ile dobra uczynił, by Dusze biednych i ubogich zostały przywrócone do życia. Nasze oczy zalały się łzami nad tą stratą. Nie ma dla mnie ucieczki i nie ma ratunku, Płaczcie, płaczcie nad tym, który odszedł i nie wróci. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. Epitafium zawiera akrostych utworzony z liter wyróżnionych wiel­ kością. W czwartym wierszu mowa o posługach wobec chorych i zmarłych, w jedenastym i dwunastym — zwroty z Talmudu. 15. Nagrobek Symchy Hejmann, Pyskowice, 1846 r. Tu spoczywa Kobieta cnotliwa, miłosierna dla biedaków, a byli nędzarze jej domownikami, Pani Symcha, żona Czcigodnego Chaima Hejmanna, oby jego światło nie gasło, Zmarła w dobrej sławie W czwartek 5 kislew 607 według małej rachuby. Radość i zadowolenie umknęły a przyszło wzburzenie Śmierć okrutna, źródło wszystkich westchnień, Jej jad wylał się nagle jak ulewa na skoszoną trawę, (...) Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. Ostatni czterowiersz (nie licząc końcowego wiersza) zawiera imię zmarłej na początku, na końcu i w formie akrostychu. 16. Podwójny nagrobek matki i córki, Szydłowiec, 1868 r. (il. 51) Wiersz wspólny dla obu stron: Och, och! Lament nad śmiercią niewiasty i jej córki Prawa strona: Tu spoczywa Płaczcie gorzkim głosem Nad śmiercią drogiej niewiasty Chwała jej jest jej wieńcem i koroną, Światło jej duszy jest czyste, K. Cnotliwa i pobożna pani * Basza córka naszego nauczyciela pana Mordechaja W Zeewa kohena, zmarła dnia 9 Cheszwan roku 629 według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. Lewa strona: Tu spoczywa Zabrana do wysokości, Niech twoja dusza promieniuje pokorą, W miłych uczynkach Odeszłaś na zawsze. Cnotliwa dziewica, pani Liba córka naszego nauczyciela pana Jom Tow Lipmana, zmarła dnia 9 Cheszwan roku 629 według małej rachuby. , Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. Po obu stronach pierwsze cztery wiersze po zwrocie „Tu spoczywa" tworzą rymy. 17. Nagrobek Jechaskela Szragi, pierworodnego syna cadyka cha­ sydzkiego Chaima Halbersztama, Sieniawa, 1899 r. Dzień ciemny i ponury, dzień chaosu przyszedł na nas, Zaćmiło się słońce, kiedy został zabrany nasz gaon, nasza potęga, Tę wielką tragedię (dosł. pożogę) będzie opłakiwać cały lud Izraela, Jego świętość broniła nas, w jego cieniu znajdowaliśmy schronienie, gorzko łkamy, O biada nam, ponieśliśmy wielką stratę z powodu naszych grzechów, Do kogo się teraz zwrócimy? Kto zapełni lukę w ochronie naszej Tory? Nasza klęska jest jak morze, bo spadła korona z naszej głowy. Nasz rabin, nasz pan, książę Tory, nasz mistrz i przewodnik, Gaon i święty, jego służba i miłosierdzie w prawdzie i prostocie, Miłość ludu Izraela była jego koroną i ozdobą przez wszystkie jego dni, Rabin, gaon i święty, światło diaspory pan Jechaskel Szraga, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona, przewodniczący sądu rabinackiego świętej gminy, syn rabina, świętego gaona Męża Bożego rabina Chaima, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona, przewodniczącego sędu rabinackiego świętej gminy Nowego Sącza. Zmarł 6 tewet 659 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. Epitafium jest rymowane i zawiera akrostych utworzony z liter wyróżnionych wielkością. 18. Nagrobek Mordechaja Zeliga, Białystok, zapewne pocz. X X w. Tu spoczywa Nieliczne i złe były dni twego życia, Dużo cierpiałeś, ach, do twego rozstania (z nami), Śmierć obwieściła wolność grobu, Cześć twemu spoczynkowi, a twym synom — rozpacz. Byłeś najdroższy w oczach mieszkańców miasta, Pamięć zostawiłeś po sobie — lśni wspaniałością, Przestrzegałeś prawości i zacności na drodze wiary, Sprawiedliwość w twojej prawicy, a w lewej ręce — mądrość, Twoja pamięć (będzie) najdroższa dla synów twojego narodu, Z błogosławieństwem będą zawsze pamiętać twe imię. Uczony, prawy i zacny, bogobojny, wykształcony (...) Nasz nauczyciel pan Mordechaj Zelig syn Judy Cwi, błogosławionej pamięci, (zakończenie nieczytelne) 19. Nagrobek Sary Fiszler, Katowice, 1926 r. Tu spoczywa .'•. • Kobieta czysta, cnotliwa, pani Sara córka zmarłego uczonego, pobożnego pana Awrahama, błogosławionej pamięci, Herciga, pokój jego odpoczywaniu w Ziemi Świętej, W mieście Cfat, oby było odbudowane i odnowione. Żona zmarłego uczonego, pobożnego ,* Jehudy, błogosławionej pamięci, Fiszlera Z miasta Przemyśl, Zmarła w nowiu miesiąca aw roku 686 według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. W powyższych tłumaczeniach miejsca nie dające się odczytać zostały zaznaczone trzema kropkami w nawiasie. Liczne w oryginale hebrajskim skróty zostały w tłumaczeniu rozwinięte. Sposób rozwi­ nięcia różni się nieco w tłumaczeniach zaczerpniętych z innych źródeł; są to: tłum. 3 — wzięte od Eugeniusza Dudy (Remu—miasto umarłych, „Kraków" nr 2, 1984), tłum. 4,5,6 — wzięte z książki Ozjasza Mahlera (Przewodnika po zabytkach żydowskich Krakowa, Kraków 1931), tłum. 16 — autorstwa Zbigniewa Targielskiego. W pozostałych tłumaczeniach korzystałem z konsultacji między innymi Adama Bieleckiego, Ofry Bruno, a najwięcej — Mortona Halperna. Wszystkim im bardzo w tym miejscu dziękuję. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/266ad7db65e936f1c8f73216d00156a5.pdf 258170bda31383939c0ab88bf4726cbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje uczta weselna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6153 Title A name given to the resource Przynoszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 3) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M a p a 3. P r z y n o s z e n i e p r o d u k t ó w l u b g o t o w y c h p o t r a w na ucztę w e s e l n ą Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - p r z y n o s z e n i e potraw p r z e d w e s e l e m ; 2 - p r z y n o s z e n i e p r o d u k t ó w przed w e s e l e m ; 3 - i n f o r m a c j e p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - i n f o r m a ­ cje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w latach: 1 9 8 2 - 1 9 9 0 ( K w e s t i o ­ nariusz nr IX) i 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w e s t i o n a r i u s z nr XII). W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a : Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie społeczne w obrzę­ dzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i na pytania nr: 51. Zbadać dokładnie czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera dary na koszty wesela ? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna ? Czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (Przed I wojną, przed II wojną, po II wojnie). Jeżeli istniał, lecz zanikł-określić-kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano gdy rodzina była niezamożna ? A wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. 52. Czy kwesta taka wiązała się z zaproszeniami, czy też odbywała się odrębnie ? Jak ją dawniej nazywano, jak obecnie nazywają? 53. Kto chodził po takiej kweście: a) zapraszający, d) drużki, b) młodzi, e) Młodzi z drużbami lub i n n e osoby? Wymienić je. c) drużbowie, 54. Określić jakie dary dawano względnie - dają: a) zboże, b) mięso (wieprzowe, wołowe, owcze), wędlinę, drób, b) mąkę, h) chleb, pieczywo-jakie?, c) kaszę, i) wódkę lub inne napoje? (miód), d) groch, j) pieniądze lub inne dobra (jakie?), e) fasolę, k) inne dary-jakie? f) nabiał, K w e s t i o n a r i u s z nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J . Gajek, przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c16f8d512d709a9e836cf7d2160e9db.pdf 0450ba16155c304ebcad86ad1c8d4cfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5108 Title A name given to the resource Przypadek Romów: antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 Lech Mróz ANTROPOLOGIA W DZIAŁANIU CZY ANTROPOLOGIA WSPÓŁPRACUJĄCA Przypadek Romów Wprowadzenie Tekst ten jest wynikiem wieloletniego kontaktu autora z rozmaitymi grupami cygańskimi i organizacjami romskimi, zaś doświadczenia tutaj opisane czy może raczej jedynie przybliżone, wynikają z rozmaitości sytuacji, wobec których znajdował się autor tego tekstu. Zmieniały się mody naukowe, a przede wszystkim warunki społeczne i sytuacje, w jakich znajdowali się Cyganie – Romowie w Polsce, od czasu zakończenia II wojny światowej, szczególnie od czasu zmian politycznych i ekonomicznych we wschodniej Europie, w tym i w Polsce. Dodatkowym, a niezmiernie ważnym momentem, było wejście Polski do Unii Europejskiej i związane z tym zmiany regulacji prawnych, zmiana stosunku władz do mniejszości etnicznych i utworzenie szerokiego programu wspierania tej społeczności. Najpierw jednak, nim przejdę do opisania i analizy sytuacji, kiedy byłem obecny czy nawet uczestniczyłem, wynikających z zaangażowania w rozmaite działania romskie, powinienem naszkicować tło, przedstawić sytuację i status tej zbiorowości w krajach europejskich, pokazać kierunki zmian, obecność w życiu politycznym i opisać rodzaje własnego doświadczenia. Dosyć konsekwentna i aktywna, zwłaszcza w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku i początku XXI wieku, polityka wspierania romskich zbiorowości w różnych krajach, nie znajdowała akceptacji, a raczej opór wielu polityków z różnych krajów, zwłaszcza Europy Zachodniej. Dwie są przede wszystkim przyczyny zmiany. Pierwsza to trudności ekonomiczne, kryzys i konieczność ograniczania wydatków, w tym także na cele społeczne i socjalne; a z tym bezpośrednio ma związek dochodzenie do głosu w różnych krajach polityków prezentujących programy populistyczne, krytyczne wobec prowadzonej polityki otwartości i ksenofobiczne, a w każdym razie niechętne migrantom �198 Lech Mróz i odwołujące się do wartości i symboli narodowych, a nawet nacjonalistycznych. Drugą przyczyną zmiany jest pojawienie się w zachodniej części kontynentu, w państwach tzw. Starej Unii (sprzed rozszerzenia o państwa głównie z Europy Wschodniej), ekonomicznie bogatszej i atrakcyjniejszej, znacznych grup migrantów romskich. Szczególnie dotkliwie zaczęto odczuwać ten ruch migracyjny po wejściu do Unii Europejskiej Bułgarii i Rumunii. Pojawiły się wówczas w krajach Europy Zachodniej bardzo liczne grupy romskich przybyszów. Przynieśli ze sobą zupełnie inne wzorce kulturowe, nie tyko dotyczące ich samych, zorganizowania i funkcjonowania grupy, lecz również dotyczące stosunku do otoczenia, do cudzej własności i miejscowych społeczeństw. Nagminne stały się skargi na kradzieże, na wtargnięcia na prywatne tereny, niszczenie środowiska, tworzenie brudnych slumsów, nachalność i agresję wobec miejscowych, niechętnie dających datki żebrzącym Romom. Nie tylko politycy zaczęli wypowiadać się na temat zagrożenia ze strony przybyszów, zwracano uwagę na nakłanianie dzieci do żebractwa i kradzieży, na oszustwa i inne formy wykroczeń. Miejscowe społeczeństwa nie potrafiły wypracować właściwej i sensownej polityki wobec przybyszów i najczęściej nie widziały też powodu, by uznać, że przybyszom z racji ubóstwa i odmienności kulturowej należy więcej wybaczać. Przybysze zaś najczęściej nie zdradzali ochoty do zmiany sposobu funkcjonowania, traktując miejsca i kraje pobytu niemalże jako rejony łowieckie i niczyje. Zaczęły się więc akcje deportacji uciążliwych przybyszów i pilniejsze zwracanie na nich uwagi przez aparat administracyjny i policyjny. To zaś ożywiło obrońców praw człowieka i organizacje zajmujące się imigrantami, sprzeciwiające się deportacjom i wspierające Romów w oporze przed deportacjami, czy ograniczaniem ich swobody. Dosyć rozwinięta korupcja, istnienie nielegalnego rynku w ich macierzystych państwach, w tym także możliwość uzyskania nowych dokumentów, umożliwiają deportowanym ponowny wyjazd do krajów Europy Zachodniej. Sprawy skomplikowały się i nie udało się wypracować do tej pory sensownego rozwiązania. Nie byli w stanie pomóc w tym także liderzy romskich organizacji z Bułgarii, a także Rumunii – szczególnie liczna migracja romska właśnie z tego kraju rozprzestrzeniła się w państwach Europy Zachodniej; zresztą i w Polsce (najczęściej w drodze na zachód) są zauważalni i daleko liczniejsi niż bułgarscy Romowie. Zmiany polityczne w Polsce stały się także impulsem modelowania romskiego życia. Zaczęło się od wymuszonego w połowie lat sześćdziesiątych osiedlenia i skazania najczęściej na zamieszkanie w slumsach, w zniszczonych budynkach, gdzieś na peryferiach miasteczek i w bliskości tych, którzy często tworzyli tzw. środowiska przestępcze. To w istotny sposób zaważyło na sposobie sedentaryzacji, na drodze od życia wędrownego – sporej części żyjących �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 199 w Polsce Romów – do oswojenia się z życiem na stałe osiadłym, a nie tylko w okresie niesprzyjającym wędrowaniu, czyli późną jesienią i zimą. Te decyzje administracyjne, w niemałym stopniu wynikające z ideologicznego przekonania, że życie nomadyczne jest oznaką zacofania, a tylko życie osiadłe jest właściwym sposobem egzystencji, a poza tym – co niezmiernie ważne – chęć kontroli środowiska cygańskiego, leżały u podstaw decyzji zabraniającej wędrowania. Konsekwencją zmiany sposobu życia było zasadnicze ograniczenie preferowanego przez Romów sposobu zarobkowania – handlu końmi, kowalstwa, pobielania naczyń, muzykowania, wróżenia. Nie od razu i niecałkowicie zginęły te profesje; jednak osiedlenie zasadniczo utrudniło wykorzystanie umiejętności i znajomości miejsc, dających szansę sprzedania swoich umiejętności. Osiedlenie w środowisku, które często zajmowało się rozmaitymi nielegalnymi sposobami pozyskania środków do życia, w oczywisty sposób wpłynęło na rodzaj zmian w romskiej ekonomii. Poza tym, tak jak mieszkańcy slumsów i peryferyjnych baraków czy domostw, dzielili z tamtymi los i świadomość ludzi marginalizowanych, stygmatyzowanych – już nie tylko z racji pochodzenia, lecz także z racji zamieszkania. Nieskuteczna realizacja obowiązku szkolnego i brak przygotowania nauczycieli i szkół do umiejętnego zachęcenia dzieci i młodzieży do nauki, a także stygmatyzacja, jakiej i tutaj doświadczały romskie dzieci, powodowały, że wpływ edukacji i szkół na modelowanie romskiego życia był znikomy. Wprawdzie około połowy lat siedemdziesiątych zdarzały się przypadki umożliwiania cygańskiej młodzieży korzystania z Domów Kultury, zachęcania do aktywności muzycznej, do uczestniczenia i uświetniania muzyką lokalnych manifestacji pierwszomajowych (np. w Olsztynie), jednak nie wpływało to w zasadniczy sposób na zorganizowanie ich życia w skali kraju, ani też na aktywizację polityczną czy obywatelską społeczności cygańskiej. Próby tworzenia regionalnych cygańskich organizacji obserwujemy dopiero w latach osimdziesiątych. Chyba pierwszym takim przejawem aktywności było Stowarzyszenie powstałe w Tarnowie. Należy jednak zauważyć, że istotny wkład, czy raczej impuls do aktywizacji cygańskiego środowiska miejscowego, przyszedł z zewnątrz, od pracowników Muzeum Okręgowego w Tarnowie, tworzących dział poświęcony Cyganom, ich dziejom i ich kulturze w Polsce. Nie jest to sytuacja odosobniona ani w Polsce, ani w Europie. Niejednokrotnie nie tylko impulsem i pomocą służyły osoby zainteresowane Cyganami, szczególnie językoznawcy i historycy czy etnografowie. Pierwsze w skali europejskiej kongresy czy zjazdy przedstawicieli różnych cygańskich i romskich organizacji i grup organizowane były przez ich niecygańskich badaczy i współpracowników. Należy odnieść się teraz też do kwestii nazewnictwa – czy właściwa jest nazwa Cyganie czy Romowie. Do stosunkowo niedawna, czyli do połowy lat �200 Lech Mróz osiemdziesiątych, a nawet nieco dłużej, posługiwano się niemal wyłącznie określeniem „Cyganie”. Stosowali je naukowcy, powszechne było w literaturze nienaukowej i codziennej mowie. Używali go sami określani tą nazwą, słowo „Roma” rezerwując dla własnego języka. Te dwie nazwy egzystowały dla nich obocznie – jedna w kontaktach z obcymi, druga w kontaktach wewnętrznych. Wydaje mi się – choć nie prowadziłem na ten temat specjalnych badań, raczej odwołuję się do wiedzy i znajomości środowiska – że tak długo, jak żywa była pamięć dawnego sposobu życia, a niekwestionowanymi liderami byli zwierzchnicy i głowy rodów, określenie „Cygan, Cyganie” uważane było – także przez tych, których tak określano – za naturalny etnonim, nie niosący specjalnie pejoratywnych treści. Terminy „Rom, Romowie” zaczęto popularyzować pod koniec lat osiemdziesiątych, ale dopiero po zmianach politycznych, których rezultatem było pojawianie się rozmaitych lokalnych organizacji cygańskich i przede wszystkim pojawienie się klasy liderów politycznych. Ponieważ zarazem powstało sporo organizacji w innych krajach, zwłaszcza Europy Wschodniej i Południowej, rozwinęły się ponadpaństwowe formy aktywności, a przy tym pojawiły się różne formy wspierania społeczności cygańskiej-romskiej w ramach Unii Europejskiej, termin Rom stał się znakiem nowych ambicji, dumy narodowej i aspirowania do awansu, do zmiany statusu, do możliwości korzystania z podobnych praw, jak inne narody w Unii Europejskiej. Stosowanie nazwy „Rom, Romowie” stało się wymogiem poprawności politycznej zarówno urzędników, jak też środków masowego przekazu. Powyższe wprowadzenie uznałem za konieczne dla ułatwienia zrozumienia sytuacji, kiedy to etnolog czy antropolog podejmuje się rozmaitych ról pełnionych wobec społeczności romskiej i w imieniu którejś ze stron kontaktu społecznego: Romów bądź nie-Romów. Tym bardziej uzasadnione, że zdecydowana większość prac współcześnie publikowanych, czy raportów organizacji pozarządowych lub organów państwowych, przedstawia ocenę sytuacji, w jakiej znajduje się społeczność romska i sposoby podejmowanych działań, wyłącznie ze strony nieromskiej. Zaś wypowiedzi działaczy romskich zazwyczaj ograniczają się do kwestii ekonomicznych, a znacznie rzadziej podejmują inne wątki – np. edukację, pomoc zdrowotną – choć ostatnio sytuacja i tu ulega zmianie. * * * Rozmaitość sytuacji i ról, w jakich występował autor tego tekstu, i rozmaitość oczekiwań i przydzielonych zadań, nakazuje mi poświęcić kolejny fragment tego wprowadzenia krótkiemu przybliżeniu swojego „wchodzenia” w świat polskich Romów, oswajania siebie z nimi i poszczególne grupy i rodziny �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 201 ze sobą. Mój kontakt z wieloma spośród Romów sięga odległego czasu. Z niektórymi zaprzyjaźniony jestem od ponad trzydziestu lat. Pierwsze rozmowy, pierwsze kontakty nawiązałem jeszcze w czasie studiów. Podstawą uzyskania kolejnych stopni naukowych były prace powstałe m.in. w oparciu o materiały zgromadzone w trakcie kolejnych pobytów pośród Romów. Wyjazdy badawcze ze studentami (gdy byłem już pracownikiem Uniwersytetu), uczestniczenie w rozmaitych pracach realizowanych w porozumieniu z romskimi organizacjami, dostarczały wiedzy o dokonujących się przeobrażeniach i ich rodzaju. Większość moich kontaktów i rozmów realizowana była u tzw. Polska Roma i blisko z nimi spokrewnionych Chaładytka Roma. Jednakże również wielokrotnie kontaktowałem się z Lowarami i Kełderaszami. Najpóźniej i w węższym zakresie z tzw. Karpackimi Cyganami – osiadłymi, mieszkającymi w wioskach Spisza, Orawy, Podtatrza, w wioskach gorczańskich. Pozostali Romowie mieli w stosunku do nich dystans, przejawiający się przede wszystkim w zakazie jakichkolwiek kontaktów, a poza tym wydawali mi się mniej interesujący, ponieważ nie wędrowali. Wpływ na moje wybory miał także fakt, że ta społeczność była stosunkowo lepiej poznana i bardziej zasymilowana. Pierwsze kontakty, pogłębiające się życzliwe zainteresowanie moich rozmówców, wobec których nie kryłem naukowego celu wizyt i rozmów, nie pozwalały jednak zbyt głęboko wniknąć w szereg tematów; odczuwana przeze mnie życzliwość i gościnność nie przeradzała się w głębsze zaufanie. Ważnym momentem, kiedy ta bariera została przekroczona, był pewien wczesnojesienny wieczór pod koniec lat siedemdziesiątych. Wielokrotnie odwiedzałem mieszkające w baraku, na peryferiach niewielkiego podlaskiego miasteczka, kilkanaście rodzin cygańskich (jeszcze nie wymagali, by mówić o nich jako o Romach), należących do grupy Chaładytka Roma. Bywałem tam w różnych porach roku, najczęściej sam, ale kilka razy także z grupą studentów. Odwiedzałem poszczególne rodziny, najczęściej jednak przesiadywaliśmy wieloosobową grupą mieszkańców baraku u jednej z rodzin, dysponującej względnie większym pomieszczeniem. Niekiedy nocowałem u nich, nie tylko jadałem, co dodatkowo oswajało mnie z nimi i ich ze mną. Kilkakrotnie widziałem starszego mężczyznę, który jednak nigdy nie pojawiał się w czasie tych spotkań, nigdy też nie udawało mi się z nim porozmawiać, ani znaleźć pretekstu do odwiedzenia go w jego mieszkaniu. O ile moi rozmówcy z baraku często mówili: „Chodźmy teraz do X czy Y”, to nigdy nie proponowali odwiedzin u tego starszego mężczyzny, w ogóle powściągliwie i jakby niechętnie i zdawkowo odpowiadali na moje pytania o tego mężczyznę. Z czasem dowiedziałem się, że jest to głowa czy zwierzchnik tej grupy, człowiek o imieniu F. Owego wieczoru siedzieliśmy sporą gromadą w kuchni, było dosyć gwarnie, wesoło. W pewnej chwili cicho �202 Lech Mróz uchyliły się drzwi, stanął w nich bez słowa ów starszy mężczyzna. Umilkły głosy, umilkły żarty; starszy mężczyzna popatrzył na nas, chwilę postał i równie cicho wyszedł. Znów zrobiło się głośno. Następnego dnia, z samego rana, do izby, w której siedzieliśmy gromadnie minionego wieczoru i gdzie potem nocowałem, wszedł kilkunastoletni chłopak, syn jednej z rodzin. F. cię woła – zwrócił się do mnie. Moi gospodarze nie wydawali się zdziwieni. Poszedłem za przybyłym chłopakiem do domostwa owego starszego mężczyzny – szefa grupy albo – jak go także nazywali – wójta. Nie pytał co u nich robię, czym się zajmuję; wydało mi się, że jest bardzo dobrze zorientowany (wielokrotnie podczas odwiedzin mieszkańców baraku rozmowa schodziła na temat mojej pracy, moich rozmów z Cyganami-Romami, moich wizyt u dalszej i bliższej ich rodziny). Powiedział: pojedziesz do Sokołowa, pójdziesz do K. i powiesz, że szuka go milicja i musi wyjechać, potem pojedziesz do Białegostoku, powiesz M., że jego matka jest chora, ma zaraz przyjechać, bo będzie magerdo (skalany – LM), potem pojedziesz pod Augustów, do miejscowości P. i powiesz Ł., że ma tu przyjechać, bo jest mi potrzebny, itd. – jeszcze kilka poleceń otrzymałem, stojąc przed siedzącym na łóżku F. Nie pytał czy mam czas i ochotę do tej podróży; uznał zapewne, że skoro bywam u nich i jestem przyjmowany, goszczony, to nie mogę odmówić. Dodał – nas milicja co chwila zatrzymuje, jak widzą Cygana, zaraz chcą pieniądze, do ciebie nikt się nie przyczepi, bo jesteś „parno” (biały). Był to także oczywisty dowód zaufania i zaakceptowania mojej obecności w grupie. Znałem wszystkie osoby, którym miałem przekazać słowa F. Ale jest zrozumiałe, że szeroka sfera ich życia była mi nieznana. Mojemu pojawieniu się towarzyszyły – jak niejednokrotnie – żarciki, hałaśliwe dopytywanie co u mnie, skąd przyjeżdżam. Do czasu, do momentu, kiedy zwróciłem się do K., a dzień później w Białymstoku do M. słowami „F. kazał ci powiedzieć...” i przekazywałem treść otrzymanego posłania. Natychmiast zmieniał się nastrój, było oczywiste, że słowa F. są nakazem, którego nie wolno bagatelizować. Jednego z mężczyzn, któremu też miałem przekazać słowa F., nie zastałem w domu; był w tej samej miejscowości, lecz u nieznanej mi jeszcze rodziny, niezbyt daleko mieszkającej. Zaprowadził mnie do nich znany mi T. – głowa licznego rodu. Wchodząc do mieszkania, gdzie przebywał akurat ów poszukiwany przeze mnie adresat wiadomości od F., z poważną miną T. powiedział: „Ten pan jest z milicji i przyszedł w sprawie jakichś lichtarzy, które podobno zginęły księdzu”. Zapadła cisza – zaraz jednak T. roześmiał się i tym razem w języku cygańskim przedstawił mnie: „To jest Lech, manuś, F. go przysłał”. Manuś znaczy człowiek; tym słowem dodanym do imienia określali mnie już wcześniej w tej grupie; stosuje się je wobec osób zaprzyjaźnionych, przychylnych, dopuszczanych do wspólnego jedzenia i darzonych zaufaniem. To posłannictwo, z jakim wysłał �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 203 mnie do kilku osób i rodzin F. znaczyło bardzo dużo. Od tego momentu wielokrotnie zwracali się do mnie w różnych kwestiach. Nim przejdę do czasów współczesnych, jeszcze krótka refleksja dotycząca stanu wojennego. Paradoksalnie Romowie-Cyganie nie doświadczali – jak się orientuję – jakichś specjalnych utrudnień. Raczej nawet mogli czuć się swobodniej. Uwaga władz zwrócona była na inne środowiska, tropiono nielegalne wydawnictwa, niezależny ruch związkowy czy ruch oporu społecznego, nielegalne zebrania, a nie Cyganów. Z zadziwieniem zauważałem, że latem 1982 r. pojawiły się cygańskie obozowiska w miejscach, w których nie pojawiały się od wielu, wielu lat, z obawy przed interwencją milicji czy innych służb państwowych – np. w Warszawie, nad Wisłą, u podnóża klasztoru kamedułów na Bielanach, czy też w zaroślach czy zagajniku, nad dochodzącą nieomal do torów kolejowych i dworca PKP Warszawa-Stadion odnogą rzecznego Portu Praskiego. Stąd już blisko mieli do bazarów, a i do centrum miasta niedaleko. Byłem dwukrotnie świadkiem sceny (siedziałem przed namiotem, wraz z rodziną starszego tej grupy Polska Roma, niejakiego H.), kiedy przybliżył się dwuosobowy konny patrol milicjantów. Żona H. wstała, wzięła z namiotu przygotowane i zawinięte w gazetę pęto kiełbasy i półlitrową butelkę wódki i podeszła do siedzących na koniach, podając jednemu z nich zawiniątko. Milicjanci odjechali, a S., żona H. wyjaśniła mi – oni tu codziennie przyjeżdżają, dostają butelkę, kiełbasę, a my mamy spokój. Znacznie gorzej wspominają natomiast czas poprzedzający wprowadzenie stanu wojennego. Doszło bowiem w różnych miejscowościach do wybuchów agresji kierowanej przeciw Cyganom, do niszczenia ich mienia, podpaleń. Najgłośniejszy epizod miał miejsce w Koninie, we wrześniu 1980; także w Oświęcimiu i Jaworznie-Szczakowej rodzina wspomnianego wyżej H. musiała uciekać z miasta przed rozjuszonym tłumem. To dosyć charakterystyczne zjawisko – w rozmaitych trudnych momentach w przeszłości, w czasach głodu, epidemii – Cyganie, a także Żydzi obarczani byli winą za te nieszczęścia i padali ofiarami agresji. W okresie napięć społecznych owych lat znów Cyganie stali się celem oskarżeń i agresji. Jeszcze nie antropologia stosowana. Zaczynało się od porad Mojej obecności w obozach i mieszkaniach moich cygańskich znajomych z czasem zaczęły towarzyszyć rozmowy o charakterze bardziej praktycznym, świadczące przy tym o większym zaufaniu, ale przede wszystkim o przekroczeniu pewnych linii granicznych, oddzielających oba światy – cygański od �204 Lech Mróz niecygańskiego. Jeden z pierwszych tematów dotyczył spraw medycznych. Najpierw były to prośby o zweryfikowanie przepisanych lekarstw. W tym przypadku oczekiwano, że wraz z informacją o rodzaju choroby (informacją pochodzącą od lekarza lub w przychodni lekarskiej), zabiorę do Warszawy recepty i wkrótce wrócę z ewentualnym potwierdzeniem zasadności przepisanej terapii. Nie chodziło przy tym o kupno przeze mnie leków i zaoszczędzenie moim kosztem wydatków, lecz właśnie o zweryfikowanie przepisanej kuracji. To należało rozumieć jako dowód zaufania – stawałem się posiadaczem wiedzy zastrzeżonej dla bliskiego kręgu ludzi. Jeden z takich przypadków był szczególnie dla mnie trudny – jako osoby zaprzyjaźnionej, ale zarazem żyjącej w innym świecie, ponieważ dotyczyło to trudnego etycznie zagadnienia, czyli granic uprawomocnionej interwencji. W czasie jednego z pobytów w namiotowym obozowisku w Warszawie, w chaszczach przy odnodze Portu Praskiego (wspomniałem o tym obozowisku wyżej), jeden ze starszych, czterdziestokilkuletnich mężczyzn, poprosił mnie o przeczytanie kart chorobowych jego żony i zaleceń lekarskich. Wynikało z nich jednoznacznie, że cierpi na nowotwór macicy i jedynym ratunkiem jest szybka operacja i usunięcie chorego organu. Zachęcałem, żeby nie zwlekali i co rychlej zawiózł żonę do szpitala. Poprosił mnie wówczas, bym skonsultował się z jakimś lekarzem specjalistą i dowiedział czy operacja jest konieczna i czy to znaczy, że nie będzie już mogła rodzić dzieci. Po dwóch dniach wróciłem z potwierdzeniem tamtejszej diagnozy i zaleceniem pilnej operacji. Wysłuchał, ale moje zachęty, by szybko zdecydowali się na operację, pozostały bez echa. Po jakimś czasie powiedział – ona nie będzie już jak kobieta. Tak musi być, tak przeznaczone – dodał. Tego samego dnia i następnego, siedząc znów przed namiotem H. (tego, którego żona zaopatrywała w wódkę i zakąskę milicjantów), starałem się wytłumaczyć konieczność operacji i zachęcić H. do wsparcia mojego tłumaczenia i spowodowania, by ów mąż chorej zdecydował o zawiezieniu żony do szpitala i poddaniu się przez nią operacji. H. spokojnie odpowiedział – nie można, to jego żona i on decyduje; tak jest przeznaczone – dodał. Nie pomogły racjonalne – jak sądziłem – moje argumenty. H. przyjmował ze spokojem, jako coś nieuniknionego, jako przeznaczenie, informację, że jeśli owa kobieta nie zostanie poddana operacji, zapewne niedługo umrze. Nie wiedziałem, jak należy postąpić, jednak decyzja w sprawie tej kobiety nie należała do mnie. Pozostało długo niepokojące pytanie – co w takich razach należy robić, jak postępować, kiedy wyznawane przez jakąś grupę zasady są tak niezgodne z tzw. rozsądkiem; do jakiego stopnia można ingerować – nie tylko jako etnograf, a po prostu jako zaprzyjaźniona osoba, której powierzono pewne sprawy zwyczajowo rozstrzygane wewnątrz rodziny czy grupy. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 205 Kilka miesięcy później znów byłem w obozowisku tej grupy Polska Roma. Tym razem obóz rozbili na nadwiślańskich łękach, niedaleko wału, w Burakowie – na północy Warszawy. Od H. dowiedziałem się, że owa kobieta już nie żyje. Natomiast w trakcie rozmowy o tym, co wydarzyło się od naszego poprzedniego spotkania, dowiedziałem się, że H. musiał zwrócić uwagę i ostrzec męża zmarłej, ponieważ zaczął po jej śmierci pić – na tyle systematycznie i w znacznych ilościach, że uznano ten fakt za naganny, za przekroczenie zasad – tym bardziej, że powinien opiekować się ich dziećmi. Niełatwo było zrozumieć zasady – porównując oba przypadki – zabraniające interwencji w przypadku zagrożenia życia członkini grupy, nakazujące zaś interwencję w przypadku zachowań gorszących innych i takich, które mogą stać się złym przykładem, być szkodliwe społecznie, szkodliwe dla grupy i niezgodne z poprawnym zachowaniem. Inne sprawy nie były obciążone tego rodzaju etycznym konfliktem, chociaż miały czasami charakter działalności karalnej, np. prośba jednego ze stosunkowo młodych mężczyzn z orawskiej osady cygańskiej o pomoc w uzyskaniu świadectwa ukończenia szkoły podstawowej. Bo skoro obracam się pośród osób edukowanych, to zapewne i z tym sobie poradzę. Świadectwo to konieczne było do podjęcia pracy w którymś z zakopiańskich przedsiębiorstw państwowych. Nie podjąłem się także załatwiania paszportów dla nielegalnie przybyłej z Czechosłowacji grupy Lowarów, którzy chcieli dalej udać się do Danii. Cz. T. – zwierzchnik znacznej części polskich Lowarów, dziś spoczywający na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie, w wielkim grobowcu ozdobionym koroną – powiedział mi kilka tygodni później, w czasie mojej kolejnej wizyty, że udało mu się wysłać ich do Danii. Na podstawie kupionych podrobionych dowodów osobistych wyjechali do Berlina – wówczas stolicy zaprzyjaźnionej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, a tam przybyły z Kopenhagi kurier zaopatrzył ich w fałszywe czy ukradzione paszporty duńskie, co umożliwiło całej grupie wyjazd do tego kraju. Cz. T. powiedział, że już telefonowali do niego i wie, że szczęśliwie dojechali. W żadnej z opisanych czy podobnych spraw nie odczułem, by moja odmowa odbiła się negatywnie na naszych stosunkach, czy raczej na stosunku do mnie. W latach osiemdziesiątych niektóre rodziny zaczęły także handlować starociami i dziełami sztuki. Zajmowali się tym wyłącznie mężczyźni; po części było to wynikiem poszukiwania nowych możliwości zarobkowania, skoro uprawiane przez nich dawniej profesje, takie jak bielenie naczyń czy handel końmi, przestały zapewniać możliwość przeżycia – dlatego że popularyzacja wyrobów plastikowych lub tanie produkty metalowe, uczyniły bielenie zawodem zbędnym, zaś zmiany w sposobie gospodarowania rolników �206 Lech Mróz i pojawienie się maszyn w gospodarstwach prywatnych, także handel końmi czyniły nieopłacalnym. Być może był to w jakimś stopniu wpływ rodzin żyjących w Skandynawii, szczególnie w Szwecji, które trudniły się tam już od lat siedemdziesiątych obwoźnym handlem rozmaitego rodzaju sztuki – starociami, lecz przede wszystkim importowanymi wyrobami z Indii i innych krajów azjatyckich (branymi na sprzedaż od szwedzkich hurtowników). Można było spotkać Cyganów handlujących starymi meblami i innymi starociami na rozmaitych targowiskach w dużych miastach. Regularnie bywali na bazarach i niedzielnych targach staroci w Warszawie, Krakowie i kilku innych miastach. W czasie wizyt u Kełderaszów, mieszkających pod Warszawą, a zajmujących się tego rodzaju handlem, czy u Polska Roma, bywałem pytany o opinie i wartość poszczególnych przedmiotów. Bywało, że otrzymywałem w tej sprawie listy ze zdjęciami, przysłane przez gdzie indziej mieszkające rodziny moich znajomych. Nie tyle oczekiwano precyzyjnej wyceny, ile porad ukierunkowujących do kogo i gdzie zwrócić się o bardziej kompetentną ocenę – przy przedmiotach wartościowych, lub też na własną rękę starać się wytargować korzystną cenę, jeśli wyrażałem przekonanie, że ten czy ów obraz czy przedmiot raczej nie zainteresuje żadnego sklepu antykwarycznego, ani znawców. Nigdy nie mieli też pretensji, jeżeli nie byłem w stanie zdecydować się na bardziej jednoznaczną opinię. Przy okazji poruszania tematu tego cygańskiego zainteresowania handlem starociami wspomnę pewien miły epizod. Otóż kiedyś, pod koniec lat siedemdziesiątych lub w roku 1980, w czasie kolejnego pobytu w Siemiatyczach, u zaprzyjaźnionych Chaladytka Roma, opowiedzieli mi, że od kogoś dowiedzieli się (a może z jakiegoś programu telewizyjnego), że chcąc uchronić dobytek przed grabieżą w czasach wojen i przemarszów wojska, a także wypędzeń w ostatniej wojnie, właściciele dworków i zamożniejsi mieszkańcy miasteczek zakopywali co cenniejsze rzeczy gdzieś na terenie obejścia. Postanowili więc sprawdzić, czy i na terenie zajmowanej przez nich posesji poprzedni właściciele czegoś nie ukryli. Dodam, że oprócz zajmowanego przez cygańskie rodziny baraku, przydzielono im także nieopodal stojący mocno zniszczony budynek zapewne jakiegoś drobnoszlacheckiego dworku. Przekopując ziemię w przylegającej do niego drewutni, znaleźli zakopane srebrne przedmioty – głównie zastawę stołową. Między nimi był i szklany, z metalowym wieczkiem, kałamarz. Sztućce sprzedali, natomiast uznali, że kałamarz podarują mnie. „Bo ty dużo piszesz, to tobie się przyda” – taka mniej więcej wypowiedź towarzyszyła wręczonemu mi prezentowi. Nie jest istotne, że ten XIX-wieczny kałamarz zastosowanie mógł mieć już tylko jako ozdoba, ładny przedmiot, lecz nie do używania, gdyż nie tylko ja, lecz i oni od dawna używali długopisów, a nie piór �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 207 atramentowych, nie mówiąc już o piórach ze stalówkami, a kałamarz właśnie do takich piór się nadawał. Dla mnie ważne było to, że nie sprzedali go, lecz postanowili mi go podarować. Tego rodzaju przyjacielskich gestów doświadczyłem więcej. Kiedyś w obozowisku w Burakowie (na peryferiach Warszawy) siedziałem przed namiotem z rodziną Cyganów z Jędrzejowa, z grupy Polska Roma. Z miasta wróciła grupa kobiet i mężczyzn, między innymi J. – starszy, poważany Cygan, zwierzchnik tych z Jędrzejowa. Usiadł przy nas i podał mi przedmiot, w którym rozpoznałem światłomierz fotograficzny. Dodał – kupiłem na bazarze, chyba od złodzieja; ty dużo fotografujesz, to ci się na pewno przyda. Był to profesjonalny, bardzo drogi światłomierz, jakiego nie byłbym w stanie sobie kupić. Nie wiem, ile zapłacił. Ważny był jego gest i życzliwa pamięć. A światłomierz służył mi długie lata. Pozwoliłem sobie na ten dosyć długi wstęp, by łatwiej wprowadzić w rozmaitość ról, jakie przyszło mi pełnić w kontaktach późniejszych – wobec Cyganów i w kontaktach z różnymi instytucjami, lecz w ich, Cyganów, imieniu. Rola ekspercko-przedstawicielska Rola ekspercko-przedstawicielska – tak określiłbym występowanie w roli osoby wspierającej przedstawicieli romskiej organizacji w oficjalnych rozmowach w Sejmie i w Senacie, a potem także w ministerstwach – przede wszystkim w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (a wcześniej w Ministerstwie Kultury i Sztuki) i w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Myślę, że w znacznym stopniu istotę mojej obecności w składzie grupy udającej się na rozmowy w tych instancjach oddaje pewien fragment tekstu Kurta Lewina: „W ciągu ostatnich lat zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że tak zwane problemy mniejszości są w rzeczywistości problemami większości, że problem Murzynów jest jednocześnie problemem białych, że problem Żydów jest problemem nie-Żydów itd. Jest również prawdą, że problemów interakcji międzygrupowych nie można rozwiązać, nie zmieniając pewnych aspektów zachowania i opinii grup mniejszościowej” (Lewin 2010, s. 16). W początkowym okresie po zmianach politycznych poza bardzo nieliczną grupą osób skupionych wokół Jacka Kuronia (wówczas posła na Sejm i Ministra Pracy i Opieki Socjalnej), pełniącego funkcję przewodniczącego Komisji ds. Mniejszości Narodowych i Marka Edelmana (jego doradcy i bliskiego współpracownika) niewiele chyba osób odczuwało potrzebę wypracowania odmiennej, niż w latach minionych, polityki wobec osób innego niż polskie pochodzenia i funkcjonujących zgodnie z innymi zasadami i inną kulturą – także wyznaniową. Istniały wprawdzie i wcześniej organizacje niektórych �208 Lech Mróz mniejszości narodowych – białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej, żydowskiej, jednak wszystkie one podporządkowane były Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i ich działalność była silnie kontrolowana. Rola państwa ograniczała się w zasadzie do sprawowania kontroli. Także nad tymi mniejszościami, które nie były reprezentowane przez żadne organizacje – np. właśnie Cyganie. Mniejszości w niewielkim tylko stopniu mogły zyskać wsparcie dla swoich działań kulturalnych, nie mówiąc o działalności politycznej. Między innymi temu – jak sądzę – należy przypisać nieprzygotowanie ogółu społeczeństwa do obecności osób, które choć są obywatelami Polski, nie czują się Polakami. Nawet jeśli nie było to powiedziane wyraźnie, to głównym celem była powolna asymilacja tych grup, a ich odmienność kulturową chciano ograniczyć do ciekawostki folklorystycznej, jako jeśli nie jedynego, do podstawowego wyróżnika odmienności etnicznej. To, że obecność współobywateli nie czujących się Polakami z racji ich etnicznej identyfikacji i odmienności kulturowej lub wyznaniowej powinna zobowiązywać do działań edukacyjnych skierowanych ku społeczności dominującej, nie było czymś oczywistym. Jeżeli miewały miejsce jakieś działania edukacyjne, spotkania z przedstawicielami mniejszości, to miały one charakter bardzo ograniczony, lokalny. Nie było takich działań w skali kraju, jako programu kształtowania myślenia większości o innych współobywatelach. W ogóle o mniejszościach etnicznych zaczęło się mówić i publikować dopiero właściwie w roku 1980; natomiast zmiana polityki wobec mniejszości dokonała się dopiero po roku 1989. W efekcie tych zmian rozmaitego szczebla instytucje państwowe zaczęły poświęcać uwagę przedstawicielom mniejszości etnicznych, przeznaczać specjalne fundusze i tworzyć programy wspierania kultury i aktywności mniejszości etnicznych w Polsce. Z czasem, zwłaszcza po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, istotnym i wymuszonym elementem tych działań stała się obecność uciekinierów przybywających w efekcie wojny na Bałkanach i Kaukazie i azylantów z krajów afrykańskich i azjatyckich. Ich obecność pokazywała, że inni stają się już stałym elementem kraju, a poza tym istotny wpływ na zmianę polityki wobec mniejszości wymuszało prawo unijne i działania instytucji unijnych nakierowane także na edukowanie społeczeństwa większościowego – zarówno w odniesieniu do mniejszości etnicznych w krajach członkowskich, jak też w odniesieniu do imigrantów. Zainicjowane zostały wówczas kontakty przedstawicieli mniejszości etnicznych także z Sejmem i Senatem, a szczególnie z komisjami zajmującymi się sprawami mniejszości etnicznych w Polsce. Właśnie w tym czasie zaczęli moi znajomi Romowie – aktywiści, działacze w rozmaitych powstających organizacjach romskich, zwracać się z prośbą o towarzyszenie im i wspieranie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 209 w rozmowach. Znamienne było spotkanie z Jackiem Kuroniem. Romowie, którym towarzyszyłem, oczekiwali, że w sposób bardziej przekonujący uzasadnię ich prośbę o finansowe wsparcie ich działań. Rzecz była o tyle interesująca dla mnie, że Jacek Kuroń tłumaczył, że musi pamiętać także o innych romskich grupach i organizacjach zabiegających o wsparcie, zaś działacze, z którymi byłem, starali się przekonać, że ich program działania jest poważniejszy i należy go wspierać – przy tym starali się to tak powiedzieć, żeby nie można było tego uznać za nielojalność wobec całej romskiej zbiorowości w Polsce. Znając w miarę dobrze sytuację, byłem przekonany o zasadności ich starań, jednak i mnie obowiązywało przestrzeganie tej samej zasady lojalności – oczekiwali jedynie, że moja argumentacja będzie bardziej zrozumiała i przekonywająca niż ich. Szczególnie znamienne było spotkanie z Marszałek Senatu IV kadencji (20 X 1997 – 18 X 2001), prof. Alicją Grześkowiak. Na samym już początku rozmowy, po pierwszych zdaniach wypowiedzianych przez prezesa jednego z największych stowarzyszeń romskich i przedstawieniu członków tej delegacji, wskazując na mnie, zwrócił się ku pani Marszałek ze słowami: „Pan profesor to lepiej powie, on nas zna, lepiej powie, o co nam chodzi i jakie mamy problemy”. Wyjaśniłem, jaka jest natura tej znajomości – nie chcąc, by sądzono, że jestem wynajętym adwokatem albo że przybyli Romowie są niesamodzielni. Potem zaś przedstawiłem sprawy, które skłoniły do zwrócenia się z prośbą o możliwość spotkania i sprowadziły nas do Senatu. W trakcie mojej wypowiedzi członkowie romskiej delegacji co chwilę potakiwali, dając do zrozumienia, że faktycznie o to chodzi i tak, jak to przedstawiłem. Powierzając mi tę rolę, oczekiwali, że sprawniej niż oni sami przedstawię ich sprawę, że moja obecność uczyni ich starania skuteczniejszymi, a także, że potrafię do osoby sprawującej wysoki urząd przemówić w sposób dla niej zrozumiały, czyli językiem, do jakiego jest przyzwyczajona, a którego tak dobrze nie znają, ponieważ ich codzienność realizuje się w innej sferze komunikacyjnej. Zakładali, że potrafię sposób rozumowania Romów przełożyć i wyrazić w sposób zgodny z rozumowaniem nie-Roma i zarazem urzędnika. Życiowe doświadczenie, także wyniesione z kontaktów z urzędnikami różnego szczebla, przyzwyczaiło ich do tego, że bardzo często rozmowy te kończą się niczym, że ich potrzeby i oczekiwania nie są spełnione, ani nawet zrozumiane. To zapewne przyczyniało się do tego, że nie ujawniali zawodu, czy nie kierowali do mnie pretensji, jeżeli moje uczestnictwo w takich spotkaniach nie kończyło się pełnym sukcesem. Z czasem wyraźnie zwiększył się poziom kompetencji i umiejętność poruszania się w obszarze instytucji i świata urzędniczego. Także i moja rola uległa zmianie. To sami Romowie byli inicjatorami pytań, pretensji, oczekiwań �210 Lech Mróz – ode mnie oczekiwali dodatkowego, merytorycznego wsparcia, jakby odniesienia sprawy, która była przyczyną spotkania i rozmowy z urzędnikiem, na bardziej ogólne tło. Było to widoczne zwłaszcza wówczas, gdy sprawa była tzw. delikatna, np. z racji konfliktu interesów z inną grupą. Takie sytuacje były szczególnie trudne dla mnie, niejednokrotnie znałem bowiem i tych innych Romów. Moją rolę starałem się wówczas sprowadzić do rodzaju ekspertyzy, której celem było wskazanie szerszego, ogólniejszego tła zaistniałej sytuacji i sprzecznych aspiracji poszczególnych organizacji czy aktywistów romskich, a nie ograniczanie się do wspierania jednej grupy, tej, która zwróciła się z prośbą o pomoc w rozmowach. Tego rodzaju sytuacje zdarzały się zwłaszcza w czasie spotkań w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, ale także w Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Sejmie. W tej ostatniej wielokrotnie występowałem, proszony przez zaprzyjaźnione organizacje romskie o wsparcie lub wręcz o występowanie w ich imieniu – najczęściej przy poruszaniu spraw dotyczących polityki MSWiA i innych rządowych agend, zasad przydziału środków z budżetu państwa i oceny ich wykonania. Te sprawy budziły wiele wątpliwości, zaś niejasność sposobu rozdziału kwot i rozliczania projektów prowadziła do pogłębienia podziału romskich środowisk, tworzenia sytuacji konfliktowych – zwracali na to także uwagę przedstawicielom tego ministerstwa członkowie wzmiankowanej Komisji. Romowie, w imieniu których podnosiłem te kwestie, nie byli w stanie uzyskać stosownych informacji (np. w sprawie podziału funduszu). Postawienie tych pytań przeze mnie dawało, ich zdaniem, szansę na uzyskanie tych informacji, ponieważ występowałem w Komisji jako zaproszony gość i ekspert, a zarazem profesor Uniwersytetu Warszawskiego, co skutkowało poważniejszym potraktowaniem przez przedstawicieli MSWiA podnoszonych przeze mnie kwestii i zadawanych pytań. Trudno wyraziście określić granice dopuszczalnego uczestniczenia w działalności liderów grup i udzielania im wsparcia; sądzę, że nie zostały one przeze mnie przekroczone i mieściły się w definicji zawartej w „Encyklopedii antropologii społeczno-kulturowej” – „Antropologia działania. Gałąź antropologii stosowanej lub z nią związana, próbująca zwalczać najpilniejsze niebezpieczeństwa grożące danym grupom. Antropolodzy akcji starają się tedy wykorzystać swą wiedzę dla celów politycznych, wywodzących się z zaangażowania moralnego” (Encyklopedia... 2008, s. 694). Sądzę, że także wielokrotne doradzanie liderom romskim, przed ich wystąpieniami w Sejmie, w ministerstwach lub na innych oficjalnych spotkaniach – na wyraźnie skierowane przez nich prośby – nie było przekroczeniem tej zasady. Właściwie bardziej odpowiadającym określeniem niż doradzanie będzie określenie rozmowa, ponieważ najczęściej �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 211 byłem pytany o opinię na temat planowanego przez nich wystąpienia i formy podejmowania rozmaitych problemów. Rozmowa pozwalała im lepiej przygotować się do czekającego spotkania i niekiedy spokojniej, mniej emocjonalnie przedstawić swoje stanowisko. Z czasem ten rodzaj doradztwa był coraz rzadziej potrzebny, coraz rzadziej byłem proszony o spotkanie, którego celem była rozmowa poprzedzająca takie oficjalne wystąpienia. Moi rozmówcy coraz bardziej oswajali się z tymi nowymi sytuacjami i rolami i coraz pewniej czuli się w instytucjach. Często dopiero potem telefonowali, informując o przebiegu spotkania i pytając o ocenę ich wystąpienia. Należy tu odnieść się do istotnego zjawiska towarzyszącego zmianom i aktywizacji romskiego środowiska. Jeszcze wiele lat po wymuszonym osiedleniu życie poszczególnych grup toczyło się w ich obrębie, wewnątrz grup. Geografia przemieszczeń osób i kontaktów – mogę tak twierdzić na podstawie rozmów i obserwacji – przebiegała pomiędzy rodzinami i rodami. Ograniczona administracyjnie ruchliwość i nękanie wędrujących Cyganów nie miało większego wpływu na kontaktowanie się rodzin i w obrębie grupy. Tyle że z miejsca do innego miejsca, z miasta do innego miasta czy osady udawały się nie wędrujące tabory, lecz pojedyncze rodziny wraz z bagażami przemieszczające się pociągami, autobusami lub wynajętymi samochodami (głównie taksówkami) – do czasu, gdy sami nie stali się posiadaczami samochodów i nie uzyskali uprawnień do ich prowadzenia. Nadal ci, którzy byli głowami rodów i uznawani byli za przywódców rodowych, za autorytety, pełnili te nieformalne, lecz w pełni akceptowane funkcje. Zmiany polityczne w Polsce zbiegły się ze zmianami generacyjnymi. Ci, którzy w momencie osiedlenia mieli 45 czy 50 lat i byli głowami rodów, w momencie politycznego przełomu mieli już lat 70 czy 75, a czasami i więcej. Ich miejsce zaczęli zajmować młodsi przywódcy. W dodatku osiadłe życie skutkowało także zmianami kulturowymi, widocznymi zwłaszcza w przypadku kolejnej generacji (wnuków tamtych przywódców), m.in. w wyniku oddziaływania grup rówieśniczych nieromskich, edukacji szkolnej, a nade wszystko rozwoju techniki, upowszechnienia telewizji, a potem i Internetu. Nie oznacza to natychmiastowego wyeliminowania przez młodszych tych najstarszych i starszych przywódców. Nadal bowiem ci, którzy stali się prezesami romskich organizacji i stowarzyszeń, liderami politycznymi, niejednokrotnie także uczestniczący w rozmaitych międzynarodowych działaniach romskich, starają się unikać konfliktu z tymi starszymi, rodowymi autorytetami. To istotny element tradycyjnych zasad – szacunek dla starszych jest nadal ważnym elementem zbioru zasad etycznego postępowania w społecznościach romskich. Zatem nowa klasa liderów stara się jednak zjednać przychylność, przyzwolenie dla swoich ambicji i działalności ze strony �212 Lech Mróz tradycyjnych autorytetów. Zmiany, choć powolne, dokonują się – z różnym nasileniem i w różnym tempie, w zależności od grupy, jednak są one coraz wyraźniej zauważalne. Charakter tego procesu zaczyna przypominać sytuację zdefiniowaną przez Edgara Morina w odniesieniu do współczesnego społeczeństwa i dokonujących się zmian – to młodzi, aktywni i wyedukowani stają się siłą decyzyjną w społeczeństwach, zaś dawni plemienni mędrcy, autorytety i dysponujący głosem decydującym, stają się coraz bardziej anachroniczną warstwą, czy po prostu staruszkami (Morin 1965). Zauważalne jest dążenie części tych nowych liderów do tworzenia ponadgrupowej i ponadlokalnej formy zorganizowania Romów, w jeden, choć zamieszkujący w różnych państwach, naród (naród nieterytorialny – jak określają tę ideę niektórzy działacze). Zjawiskiem towarzyszącym jest jednak także antagonizacja, to jest nie przestrzeganie jednej z podstawowych zasad – lojalności i solidarności z innymi, nawet nie spokrewnionymi, grupami romskimi. Ambicje liderów, a być może przede wszystkim czynnik ekonomiczny – w tym przypadku chęć uzyskania dostępu do krajowych programów pomocowych i rozmaitych funduszy europejskich, do których aspirują także inne organizacje i inni Romowie, prowadzą do konfliktów, do oskarżeń i pomówień, do zabiegania o przychylność urzędników i decydentów, wbrew zasadzie lojalności i poczuciu wspólnoty. Nie jest łatwo zdefiniować ten rodzaj zaangażowania w romskie sprawy. Czy można go określić jako „antropologię stosowaną”, czy też raczej stosowaniem antropologii jako wiedzy pomocnej w kontaktach przedstawicieli Romów z nie-Romami, reprezentującymi różne agendy rządowe lub organy władzy? Szczególnego rodzaju zadaniem było reprezentowanie Romów w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Fundacja powstała w roku 1991, na mocy porozumienia pomiędzy Rządami RP i RFN. Jej celem była pomoc finansowa osobom poszkodowanym przez III Rzeszę, zaś odszkodowania wypłacane były z funduszu utworzonego przez państwo niemieckie. W skład Rady Fundacji powołani zostali politycy i przedstawiciele różnych organizacji – kombatanckich, stowarzyszeń byłych więźniów, w tym także organizacji żydowskich. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych Stowarzyszenie Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu wystąpiło do Ministra Skarbu, sprawującego nadzór nad Fundacją, o powołanie w skład Fundacji osoby, która reprezentowałaby interesy Romów pokrzywdzonych w okresie wojny i okupacji; we wniosku zamieszczono moje nazwisko jako osoby, która jest desygnowana do bycia przedstawicielem z ramienia Romów. Z takim właśnie uzasadnieniem zostałem powołany w skład Rady Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Czy można uznać tę funkcję i wynikające z niej obowiązki (pełnione całkowicie społecznie) za rodzaj stosowania antropologii czy uprawianie antropologii �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 213 stosowanej? Brak tu odpowiedniej podstawy metodologicznej – ponieważ zaangażowanie antropologii w działania społeczne jest często stymulowane sytuacją i rodzajem przypadku. Trafnie ujmuje tę kwestię John W. Bennett: „Niedobór ogólnej teorii w antropologii stosowanej może być również postrzegany jako dobrodziejstwo, ponieważ zwalnia praktyków z angażowania się w przejściowe intelektualne kontrowersje i kaprysy” (Bennett 2010, s. 316). Tyle że to dobrodziejstwo jest także niedogodnością, pozostawia bowiem ogromnie szeroki margines interpretacyjny podejmowanych działań. Zasadnicza część działań bieżących Zarządu Fundacji wiązała się z gromadzeniem dokumentacji nadsyłanej przez poszczególne organizacje i stowarzyszenia, a także pojedyncze osoby, weryfikacja formalna i merytoryczna wniosków, a następnie przygotowanie list i realizacja wypłat osobom do tego uprawnionym. Istniejące już, tworzone latami rejestry i dokumentacja, zarówno organizacji kombatanckich, osób represjonowanych, jak też dokumentacja organizacji żydowskich, ułatwiały osobom ubiegającym się o odszkodowanie czy inną formę pomocy (np. zakup sprzętu rehabilitacyjnego) zgromadzenie stosownych dokumentów. Przypadek Romów jest inny. Często padali ofiarami doraźnych działań i nawet ci, którzy znaleźli się w obozach czy gettach (gdzie bywali zamykani razem z ludnością żydowską, czego potwierdzenie znajdujemy w dokumentach dotyczących gett warszawskiego, łódzkiego, białostockiego i w mniejszych miastach), mają ubogą dokumentację. Inne grupy represjonowanych zaraz po wojnie zaczęły dbać o zachowanie pamięci i dokumentowanie doznanych krzywd. Romowie – głównie z racji sposobu życia znaczniej ich części, a poza tym niskiego stanu oświaty i życia na uboczu tego, co działo się w kraju i w świecie niecygańskim, nie zabiegali o gromadzenie świadectw swoich losów w czasie wojny. Dlatego tak trudne było dostarczenie koniecznej dokumentacji i koniecznych świadectw, uprawniających do ubiegania się o odszkodowania czy choćby symboliczne wsparcie. Z całą pewnością wystąpienie o powołanie osoby, która mogłaby zabiegać o interesy także tej grupy pokrzywdzonych przez III Rzeszę było uzasadnione; choćby dlatego, że ten fragment dziejów czasów wojny i okupacji nie jest powszechnie znany, i dlatego, że osoby, którym powierzono zarządzanie Fundacją i dbałość o realizację programu odszkodowań nie dysponowały wiedzą ogólną dotyczącą Cyganów – wiedzą konieczną, by nie ograniczać się do odrzucania wniosków ubogo dokumentowanych, lecz by szukać dodatkowych potwierdzeń zasadności roszczeń. W tej materii bardzo istotne było wsparcie ze strony przedstawicieli państwa niemieckiego, będących członkami Rady Fundacji, skłonnych uznać, że sytuacja Cyganów jest dosyć nietypowa i że należy brać pod uwagę uwarunkowania ich życia. �214 Lech Mróz Wracając do pytania – czy można tę działalność w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie jako reprezentant interesów Romów, uznać za rodzaj antropologii stosowanej? Sądzę, że tak. Znajomość zarówno losów jednostek, jak też rodzin w latach wojny, a przede wszystkim wiedza na temat dziejów i kultury Romów, na temat sposobu ich życia i rodzaju obecności w niecygańskim świecie, pozwalała mi wspierać ich sprawy, szukać uzasadnień i możliwości wyjaśniania innym członkom Rady Fundacji zasadności roszczeń poszczególnych osób. Jeszcze raz chcę podkreślić, że moje uczestniczenie w pracach Rady Fundacji było i jest całkowicie społeczne – ani ze strony organu nadrzędnego, ani samych Romów w żaden sposób nie jest finansowane. Jednak po około dwóch latach zaistniała na pewien czas nowa sytuacja. Zabiegi o interesy Romów poszkodowanych w okresie wojny, a związanych jakoś (rodzinnie lub tylko terytorialnie) z działalnością Stowarzyszenia z Oświęcimia zaczęły skutkować dodatkowo wzrostem prestiżu prezesa i Stowarzyszenia w całej grupie Polska Roma. Jest bowiem zauważalnym faktem, że to Stowarzyszenie profesjonalnie pomagało swoim podopiecznym przygotować wnioski i że stanowiły one przeważającą część wniosków romskich w ogóle. Wprawdzie nie padły oskarżenia pod moim adresem o szczególne zabieganie o interesy tych, dla których o pomoc starało się oświęcimskie Stowarzyszenie, jednak była to dla mnie sytuacja niemiła, choćby dlatego, że większość tych innych Romów także znałem, a w dyskusjach nad wnioskami romskimi nie wyróżniałem tych oświęcimskich. Ambicje innych stowarzyszeń, czy raczej ich prezesów i oskarżenia kierowane do Rady Fundacji o niesprawiedliwe traktowanie części Romów przez Zarząd Fundacji (choć nigdy pod moim adresem), a także oczekiwanie specjalnego, ulgowego traktowania wniosków romskich w ogóle i wspierającej je dokumentacji, oraz wniosek jednego z bardzo ambitnych liderów, by Rada Fundacji zdała się na jego opinię i wypłacała odszkodowania według dostarczonej przez niego listy, bez dodatkowej weryfikacji, spowodowały, że zaczęto postrzegać to jako roszczeniowość tej społeczności, a także wyraz skłócenia i konfliktów pomiędzy poszczególnymi środowiskami romskimi. W rezultacie do Rady Fundacji powołano także Romów, wskazanych przez kilka innych organizacji. Przez pewien czas niektórzy uczestniczyli w spotkaniach; w tym czasie starałem się tak jak poprzednio zabierać głos w sprawach dotyczących Romów, niezależnie która organizacja nadesłała wnioski. Natomiast nie zabierałem głosu w kwestiach podejmowanych przez romskich przedstawicieli – najczęściej (potwierdzają to protokóły posiedzeń) – dotyczyły one dosyć swoiście rozumianego przywileju – traktowania wniosków romskich i problemów tej społeczności na zasadach szczególnych. Interesującym, choć nienowym doświadczeniem z tych spotkań była konstatacja, �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 215 że z racji przynależności do społeczności romskiej przedstawiciele niektórych romskich organizacji oczekiwali specjalnego traktowania, np. spodziewali się, że ich stwierdzenie, że dostarczone dokumenty są prawdziwe i w pełni uzasadniają roszczenia, powinno wystarczyć Radzie Fundacji do podjęcia pozytywnej decyzji. Niektórzy z nich oczekiwali także ode mnie wsparcia i przekonania Rady Fundacji do zaakceptowania tego rodzaju postępowania. Tłumaczenie, że nie jest możliwe, by w oparciu tylko o zdanie lidera organizacji i bez podstawowej dokumentacji Fundacja uznała zasadność roszczeń, nie brzmiało dla nich w pełni przekonująco – byli przekonani, że to można załatwić, bo przecież jestem reprezentantem romskich interesów. Kolejna zmiana polityczna w Polsce, objęcie rządów przez inną partią (takim zmianom towarzyszyła zwykle zmiana Zarządu Fundacji i osoby Przewodniczącego Rady Fundacji) skutkowała także zmianami w składzie samej Rady. Jej grono zostało wyraźnie okrojone, co faktycznie poprawiło efektywność działania; odwołani zostali wszyscy Romowie, a także wiele osób reprezentujących rozmaite organizacje. Pozostali przedstawiciele najważniejszych i największych organizacji i stowarzyszeń; pozostałem w składzie Rady Fundacji także ja, bardziej może jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego, osoba od wielu lat uczestnicząca w pracach Fundacji, niż jako przedstawiciel Romów. Inna rola, jaką wielokrotnie przychodziło mi pełnić, wynikała z powoływania w charakterze eksperta od spraw romskich przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, oraz niektóre agendy Unii Europejskiej w Polsce. Niekiedy uczestniczyłem w spotkaniach, w których byli obecni i Romowie. Jak wspomniałem wyżej, starałem się wspierać ich stanowisko, jeżeli uznawałem je za uzasadnione, unikając opowiadania się po stronie którejś z grup romskich. Możliwość dostępu do rozmaitych funduszy i programów wsparcia, a zatem i do pieniędzy, bardzo negatywnie odbiła się na spoistości społeczności romskiej w Polsce – zaczęły ujawniać się antagonizmy pomiędzy liderami i ich organizacjami, zaś do wymienionych instytucji kierowane były pisma z oskarżeniami i donosy na liderów innych organizacji. Postawy roszczeniowe i przekonanie niektórych liderów, że to im właśnie należy się dofinansowanie, a nie tym innym Romom, próby przekonania, że jedynie oni są w stanie gwarantować sprawiedliwy podział środków, ilustruje nie tylko wybujałe ambicje niektórych z nich, ale także pokazuje mechanizm prób zdominowania własnego środowiska i zyskania prestiżu we własnej grupie. Uczestniczenie w roli eksperta od spraw romskich w konferencjach i sesjach OBWE (Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie) pozwoliło mi dostrzec pewną szczególną cechę, mocno uwidocznioną w wypowiedziach �216 Lech Mróz niektórych romskich liderów z Polski; cechę szczególnie zaskakującą w okresie poprzedzającym przyjęcie Polski do strefy Schengen. Był to pomysł szczególnego traktowania Romów i idea wprowadzenia dla Romów specjalnych paszportów, które pozwalałyby przemieszczać się pomiędzy krajami na zasadach innych niż obowiązujące pozostałych obywateli krajów europejskich. Argumentem było powołanie się na tradycje wędrownego życia. Autorem wypowiedzi był Polski Rom, osoba o wielkich ambicjach i dążąca do zyskania przywództwa tej grupy, zarazem zręcznie manipulująca swoimi rodakami i umiejąca „podpuścić” ich do wypowiedzi i działań, które mogły okazać się ryzykowne i prowadzić do pogłębienia niechęci decydentów – sam starał się przedstawiać jako ten rozsądny, który jest w stanie powstrzymać nierealne żądania swoich współrodaków. To moje sformułowanie jest zarazem oceną – staram się ograniczyć ją do tych najbardziej zauważalnych sytuacji, pozbawiając ładunku emocjonalnego; jestem jednak przekonany, że te działania stały się jedną z najistotniejszych przyczyn skłócenia środowiska Romów w Polsce, szczególnie grupy Polska Roma. Antropologia stosowana czy stosowanie antropologii Nim przejdę do innych ról i innych związków z Romami, powinienem zwrócić uwagę na pewną istotną kwestię. W publikacjach omawiających czy definiujących czym jest antropologia stosowana zwraca się uwagę na to, że działanie tego rodzaju prowadzić może do etycznej dwuznaczności, kiedy „badacz waha się między lojalnością względem własnej grupy zawodowej, instytucji finansującej i grupy, którą bada”, ponieważ „badacz reprezentować ma w tej sytuacji tylko ową grupę, identyfikując się z jej celami i wartościami. Ma tylko jej służyć swą wiedzą, nie zaś własnej grupie zawodowej, czy jakiejkolwiek agencji” (Słownik... 1987, s. 44). W przypadku mojego uczestniczenia, niezależnie czy było to reprezentowanie Romów, czy występowanie w roli eksperta, nie towarzyszyło żadne wynagrodzenie i żadna instytucja, ani sami Romowie nie mogli z tytułu mojego uczestniczenia oczekiwać spełnienia ich postulatów. Przyczyny zwracania się Romów z prośbą o współdziałanie i wspieranie w niektórych sytuacjach wynikają z moich wcześniejszych kontaktów – co wyżej przedstawiłem. Występowanie w roli eksperta było przede wszystkim efektem drogi akademickiej – pracy na Uniwersytecie Warszawskim, prowadzonych badań i publikacji i niejednokrotnego występowania w środkach masowego przekazu, w programach dotyczących dziejów, kultury, zwyczajów, sposobu życia lub jako komentator rozmaitych sytuacji, jakie wiązały się z Romami – także konfliktów. Pytanie, które zadawałem sobie brzmi: czy i jakiego rodzaju konflikt może zachodzić między tymi dwiema rolami, jak może ta �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 217 sytuacja wpływać na wyrażane przeze mnie opinie. Wydaje się, że uniknąłem (a przynajmniej bardzo starałem się tego uniknąć) zmienności ocen i wypowiedzi w zależności od kontekstu. Zarówno występując jako osoba towarzysząca i wspierająca Romów, starałem się – sięgając do swojej wiedzy – uzasadniać ich dążenia i aspiracje do zmiany nie tylko ich statusu w państwie i pośród ogółu obywateli. Korzystałem przy tym z wiedzy ogólnej i akademickiej, by bardziej zrozumiale dla interlokutorów (przedstawicieli różnego rodzaju instytucji władzy) wyjaśnić sytuację i ułatwić jej rozumienie. Mając świadomość głębokiego zakorzenienia myślenia stereotypowego i wyrazistych składowych wizerunku Cygana, starałem się nakłonić rozmówcę do wyjścia poza myślenie stereotypowe. Podobnymi zresztą zasadami starałem się kierować wówczas, gdy występowałem w roli eksperta, dodatkowo motywowany przekonaniem, że ogólnoeuropejskie zasady ochrony mniejszości – również etnicznych – nakazują większe uwrażliwienie na Romów i konieczność podniesienia poziomu edukacji społeczeństwa większościowego w tym zakresie. Dodam na marginesie, że do podobnego otwarcia na innych – w tym przypadku nie-Romów – uczulałem liderów grup romskich, zachęcając do publikowania wiedzy na ich temat, do czego mieli bardzo silną awersję (przypominam nieszczęsne losy najwybitniejszej romskiej poetki – Papuszy). Uznałem bowiem, także na podstawie znajomości grupy i doświadczenia badawczego, że przekraczanie barier własnej nieufności czy pogardy powinno dokonywać się z obu stron tej granicy. Pojawiało się niejednokrotnie pytanie, na ile sami Romowie chcą wyjść poza pewne tradycyjne, dotychczasowe formy egzystencji i formy społecznego zorganizowania grupy. Najbardziej zadziwiającą postać przybrało w trakcie spotkania w Ministerstwie Edukacji Narodowej, pod sam koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Jedna z urzędniczek wysokiego szczebla skierowała do mnie pytanie, czy jestem pewien, że sami Romowie potrzebują edukacji, że są zainteresowani podjęciem odpowiednich działań ze strony tego ministerstwa. Istota jej pytania dotyczyła tego, że inny jest ich sposób życia i że zapewne edukacja zagrozi zachowaniu tradycji. Ten rodzaj pytania ze strony przedstawicielki resortu edukacji był zadziwiający. Jednak badacz powinien zadawać sam sobie pytanie dotyczące społecznych kosztów zasadniczej zmiany kulturowej, po to, by szukać rozwiązań godzących potrzebę zmiany z zachowaniem tych elementów, które są znakami tożsamości, znakami istnienia grupy. Nie będzie niezasadne przywołanie tu przykładu działań, które stały się momentem inicjującym ukształtowanie się tej gałęzi antropologii, którą nazywa się „antropologią w działaniu” – to realizacja specjalnego projektu badań pośród jednej z grup indiańskich �218 Lech Mróz w Ameryce Północnej. Sol Tax, inicjator badań, stwierdza: „Ani asymilacja, ani jej przeciwieństwo nie są nieuniknione [...] Indianie mogą zachować swoją tożsamość i jednocześnie dokonać zmian, które nie pogwałcą preferowanych przez nich wartości” (Tax 2010, s. 21). Dalej mówi o wolności społeczności do wybierania swego sposobu życia, „byłoby nam wstyd, gdyby okazało się, że na przykład zachęcamy Indian, by pozostali Indianami, a nie stali się kimś innym, lub by usiłowali zachować kultury indiańskie, kiedy Indianie, których by to dotyczyło, zdecydowaliby inaczej” (Tax 2010, s. 23). To niezmiernie istotny problem, także dla badacza czy osoby współpracującej z jakąś społecznością i starającej się jej służyć swoją wiedzą i pomocą (nie będę podejmował tego wątku, ponieważ inny jest cel tego tekstu). Szczególnej odpowiedzialności za słowa wymagały sytuacje, kiedy zwracano się do mnie z prośbą o wypowiedź dla telewizji, radia czy prasy na temat sytuacji Romów, a szczególnie konfliktów z władzami lokalnymi i lokalną społecznością. Niejednokrotnie poprzedzone było to nieprzychylnymi publikacjami dotyczącymi tej społeczności. Trudność wiązała się nie tyle z tym, by nie zostać uznanym za romskiego/cygańskiego adwokata, ile z tym jak przekonująco wyjaśnić istotę konfliktu i różnice oceny, wynikające z odmienności kulturowej, a przy tym odnieść się do częstego w społeczeństwie większościowym zjawiska niechęci i stygmatyzowania Romów. Łatwiejsze, jak się okazało, jest przekonanie słuchaczy czy czytelników do zastąpienia słowa „Cygan” słowem „Rom”, niż do zmiany sposobu ich postrzegania i porzucenia myślenia stereotypowego na rzecz próby poznania tej społeczności. Pewne sytuacje były nie tyle występowaniem w obronie Romów, ile w obronie zdrowego rozsądku i umiaru w stosowaniu np. przepisów prawa. Taka szczególnego rodzaju sytuacja pojawiła się przed kilkoma laty, kiedy to prasa doniosła, że w Opolskiem 15-letnia cygańska dziewczyna została matką, zaś ojcem jest starszy od niej zaledwie o dwa czy trzy lata cygański chłopak – jej mąż, zawarli bowiem ślub, choć jedynie zgodnie z romską tradycją. W prasie pojawiło się sporo artykułów, ich ton nie był najczęściej przychylny, ponieważ autorzy zwracali uwagę na postępowanie Romów wbrew powszechnemu prawu, obowiązującemu w Polsce. Zainteresowała się tym incydentem policja i sąd, uznając ten przypadek za uwiedzenie nieletniej, co jest zagrożone wysoką karą – kilkuletnim więzieniem. Gorliwi stróże moralności i przestrzegania prawa wypowiadali się za ukaraniem młodego ojca więzieniem, osadzeniem matki w domu poprawczym i oddaniem niemowlęcia do domu małego dziecka. W głosach prasowych zabrakło refleksji nad skutkami społecznymi i psychologicznymi takiego pomysłu; zabrakło także refleksji nad tym, jak często zdarzają się takie same przypadki w spo- �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 219 łeczeństwie większościowym, niecygańskim. Gdyby ta sytuacja nie dotyczyła Romów-Cyganów, można sądzić, że nie wzbudziłaby takiego zainteresowania mediów ani aparatu sądowo-policyjnego. Ten rodzaj nierównego traktowania osób, które złamały przepisy prawa, wielokrotnie dało się zaobserwować; nie jest intencją tego tekstu rozwijanie tego ostatniego wątku, poprzestanę więc na tej ogólnej uwadze, choć przeanalizowanie tekstów prasowych potwierdza moją uwagę. Ponieważ jeden z najbardziej poczytnych dzienników, a także TV zwróciły się do mnie z prośbą o opinię na ten temat, wystąpiłem jako ekspert – antropolog, który dysponuje większą niż przeciętna wiedzą na temat społeczności romskiej, od którego oczekiwano opinii dotyczącej zasad postępowania i oceny tego przypadku. Pikanterii dodawała informacja, która pojawiła się na forach internetowych i którą odnotowały niektóre periodyki, że w Rumunii matką została 11-letnia romska dziewczynka, zaś ojcem dziecka jest około 20-letni Rom; rodzice poznali się na miejscowym placu zabaw. Zwierzchnik tej grupy rumuńskich Romów broniąc ojca dziecka odwoływał się do romskiej tradycji. Głosy przedstawicieli rozmaitych instytucji europejskich sprowadzały się do propozycji rozwiązania podobnego jak w przypadku z Opolszczyzny. Nie kwestionując złamania prawa krajowego i nie odwołując się do tradycji (który to argument trudno uznać za przekonywujący i uzasadniony), zwracałem uwagę na społeczne koszty proponowanego rozwiązania. Uświadamiałem w swoich wypowiedziach, że młode romskie rodziny nie są samodzielne i zdane na siebie; żyją razem z rodzicami aż do czasu swego ekonomicznego usamodzielnienia – co trwa zwykle kilka lat. W tym czasie dzieci tego młodego związku wychowywane są wspólnie z rodziną i dziadkami, a młodzi także pozostają pod ich kuratelą. Nie ma więc tu przypadku sieroctwa społecznego i obawy o to, czy młodzi potrafią wychować dziecko i zapewnić mu odpowiednią opiekę. Ta wiedza jest raczej nieznana; odwoływanie się romskich autorytetów do tradycji również nie pomaga rozsądnie rozwiązać tego przypadku. Dopiero odwołanie się do wiedzy specjalistycznej i do doświadczenia antropologa pozwala szukać bardziej racjonalnych rozwiązań i sposobów postępowania. Wprawdzie jest faktem, że młodzi złamali prawo obowiązujące wszystkich obywateli kraju, jednak literalne, ścisłe, bezrefleksyjne stosowanie prawa w tym przypadku przyniosłoby daleko większe szkody społeczne. Ingerencja antropologa, stosowanie antropologii, jest w tym przypadku – nie mam wątpliwości – korzystne. Podobny w znacznym stopniu charakter ma występowanie jako ekspert – co nie znaczy rzecznik Romów, ale przede wszystkim jako osoba zwracająca uwagę na pewne specyficzne ich cechy kulturowe – w rozmaitych mediach. �220 Lech Mróz Nie jest to sytuacja łatwa, najczęściej bowiem w sytuacjach konfliktowych autorzy audycji czy tekstów oczekują potwierdzenia ich opinii i oceny przez tzw. autorytet naukowy. Przed kilkoma laty jedna z dziennikarek dużej gazety codziennej napisała tekst oskarżający jednego z romskich liderów i jego organizację o nierzetelność w gospodarowaniu kwotami przeznaczonymi na pomoc Romom; przy tym wyraźnie była rzeczniczką innego lidera, bardzo ambitnego, aspirującego do wyłączności w reprezentowaniu Romów w kontaktach z urzędami i nie-Romami i aspirującego do uznania jego głosu jako decydującego w sprawach romskich. Przy okazji jakiegoś spotkania poświęconego tej sprawie, dziennikarka została pobita przez romskie kobiety. W tej i kilku innych gazetach pojawiły się artykuły piętnujące Romów z organizacji oskarżanej przez dziennikarkę. Towarzyszyły temu protesty i wyrazy solidarności z pobitą. W rozmowie telefonicznej – dziennikarka zadzwoniła do mnie, oczekując podobnego jednoznacznego potępienia tamtych Romów – zwróciłem jej uwagę, że skoro wchodzi w obszar konfliktu, to musi liczyć się z rozmaitymi konsekwencjami, także z agresją, i że zabrakło jej wiedzy i wyczucia sytuacji, ponieważ najwyraźniej manipulowano nią, by głosem nieromskim oskarżyć przeciwników. Potwierdziło się to w czasie prób ustalenia winnych – ci, w imieniu których wypowiadała się, wiedzieli, że winni są tamci drudzy, ich kobiety, choć nie chcieli podać żadnych nazwisk (mimo iż byli obecni i widzieli przebieg zajścia). Nie złamali więc (mimo skłócenia) nakazu romskiej solidarności i zasady nie współpracowania z aparatem porządku publicznego (co zapewne naraziłoby ich na reakcję przywódcy wszystkich Polska Roma). Ofiarą stała się więc dziennikarka, która zaniedbała zdobycie stosownej wiedzy i uznała, że zasady, które ona uznaje za właściwe, powinny być uznane także przez innych. Dostało się i antropologowi, czyli w tym przypadku mnie, ponieważ koledzy owej dziennikarki uznali, że powinienem jednoznacznie potępić tamtych Romów i uwagę skierować na naganność ich postępowania, a nie starać się zrozumieć i pokazywać szerszy kontekst i kulturowe uwarunkowania postępowania stron konfliktu. To była dosyć szczególna sytuacja, choć zapewne nie są rzadkie przypadki, kiedy wymaga się od antropologa jednoznacznego opowiedzenia się po jednej stronie, często tej dominującej – jak w powyższym konflikcie. Potrzeba zrozumienia nie tylko racji drugiej strony, ale przede wszystkim tła i kontekstu sytuacji konfliktowej nie jest potrzebą powszechną. Znacznie częściej natomiast przypadała mi rola przedstawiania w prasie, radio czy telewizji romskiej racji, bycia rzecznikiem nie tyle może reprezentującym Romów, ile starającym się przedstawić ich problemy i racje oraz (często na prośbę samych Romów) wyjaśnić pewne zasady, jakie uznają za istotne �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 221 i jakich chcą przestrzegać – w nich bowiem widzą podstawowe wyróżniki tożsamości etnicznej i tożsamości grupowej. Ta rola nieformalnego rzecznika jest tyleż istotna dla upowszechnienia wiedzy i uwrażliwienia na potrzebę akceptowania odmienności współobywateli (którzy w tym kraju żyją, lecz od większości różnią się wieloma elementami kulturowymi, i których prawo do zachowania własnej kultury i odmienności jest najczęściej tylko prawem na papierze), ile też istotna dla próby uświadomienia rozmaitym decydentom i instytucjom, że skuteczność ich działania (nawet jeśli kieruje nimi wyłącznie dobra wola), zależna jest od ich wiedzy i umiejętności wyjścia poza ramy stereotypowego myślenia. Antropologia stosowana to antropologia „podejmująca zadania badawcze na „zamówienie” instytucji i agend pozanaukowych, dążąca do wszechstronnego rozpoznania aktualnej sytuacji pod kątem proponowanego projektu. [...] Typowymi zadaniami a.s. są ekspertyzy sytuacyjne niezbędne do opracowania projektu modernizacyjnego, bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie dla zminimalizowania szkodliwych następstw ubocznych wprowadzanych innowacji i zapewnienie możliwie dużej efektywności ich wykorzystania, programowanie dalszego kierunku już nie kontrolowanych przeobrażeń, wraz z oceną ich następstw, wreszcie szkolenie „agentów zmiany” w celu ich właściwego przygotowania do pracy w nowym środowisku kulturowym.” – tak definiuje termin antropologia stosowana i jego zakres Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (Słownik... 1987, s. 42). „Antropologia stosowana. Termin używany w celu określenia metod oraz idei antropologicznych w różnych kontekstach praktycznych i politycznych. Antropologia stosowana ma swe korzenie w badaniach zlecanych przez administratorów kolonialnych, lecz obecnie znalazła swoje miejsce w różnorakich kontekstach, takich jak ruchy na rzecz rozwoju, edukacja zdrowotna i praca społeczna, a także w pracy dla korporacji sektora prywatnego” – doprecyzowuje Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej (Encyklopedia... 2008, s. 695). Nie sposób kompetentnie odpowiedzieć, gdzie przebiega granica pomiędzy takimi postkolonialnymi czy neokolonialnymi motywami oddziaływania na społeczność mniejszościową, w tym przypadku na Romów. Obserwując rozmaite podejmowane przez agendy rządowe i organizacje pozarządowe działania i uczestnicząc w dyskusjach i spotkaniach, odnoszę wrażenie, że decydenci w kwestiach polityki społecznej oczekują niejednokrotnie od przedstawicieli nauk społecznych, od rozmaitych grup i zespołów badawczych i eksperckich wskazań czy propozycji skuteczniejszego oddziaływania na grupy mniejszościowe, skuteczniejszego zarządzania nimi. Jest oczywiste, że nie tak, jak czyniła to administracja kolonialna, ponieważ inne są realia polityczne i obowiązują inne �222 Lech Mróz standardy, jednak kierując się przede wszystkim interesem większości i celem skuteczniejszej nie tylko adaptacji kulturowej, lecz wręcz asymilacji. Jednak znaczna część podejmowanych w stosunku do Romów działań określona jest raczej tą pierwszą definicją, ze Słownika etnologicznego. Spore jest bowiem grono osób podejmujących działania na rzecz i we współpracy z Romami. Do tego rodzaju form aktywności na pewno zaliczyć należy organizowanie szkoleń, które mają ułatwić romskim organizacjom skuteczne zabieganie o rozmaite krajowe i tzw. europejskie granty, czy działania mające na celu przygotowanie tzw. asystentów romskich, których zadaniem jest ułatwianie kontaktów szkoły z rodzicami i wspieranie nauczycieli w pełniejszym włączaniu uczniów romskiego pochodzenia do działalności edukacyjnej, a także organizowanie szkoleń, których celem jest pobudzenie aktywności w zakresie tworzenia miejsc pracy i przygotowania tzw. biznesplanu, koniecznego elementu ubiegania się o dotacje. Także w przypadku ubiegania się o granty niejednokrotnie proszono mnie o porady w trakcie przygotowywania wniosków i uwagi na temat podejmowanych działań. Słownik etnologiczny zwraca uwagę na dwuznaczność etyczną – podejmując działania w ramach antropologii stosowanej, badacz może znaleźć się w sytuacji konfliktu lojalności wobec grupy, którą bada, a lojalności względem instytucji finansującej, a także własnej grupy zawodowej (Słownik... 1987, s. 44). Przywołuję powtórnie ten fragment definicji z uwagi na pewną szczególną sytuację. Niejednokrotnie bowiem może dochodzić do konfliktu à rebours, będącego rezultatem dokonujących się zmian w zakresie możliwości romskiego uczestniczenia w rozmaitości projektów i grantów – zarówno krajowych, jak też niepolskich. Autor definicji zapewne ma na uwadze instytucje państwowe lub lokalnej administracji, może naukowe czy pozarządowe – NGO, a nie instytucje będące instytucjami grup badanych. Tymczasem współcześnie warunkiem uzyskania dotacji, także przez organizacje romskie, jest profesjonalne przygotowanie wniosku, a czasami także poprowadzenie prac, jakich dotyczy istota wniosku. Nie dysponując odpowiednio przygotowanymi osobami skazani są na zatrudnienie do jego przygotowania i realizacji nieromskich współpracowników. Tym samym romscy beneficjenci, romscy dysponenci kwot pozyskanych na realizację wniosku (często kwot znacznych), stają się zleceniodawcami i pracodawcami dla nieromskich wykonawców projektu. Opłacenie współpracowników i realizatorów zależne jest od romskich zleceniodawców, którym wcale nie mniej zależy na wykonaniu zlecenia, ponieważ tylko dzięki temu i oni sami mają dostęp do przyznanych środków. Tworzy się sytuacja wzajemnego uzależnienia. Czy może to wpływać na rzetelność realizacji zadania i prawomocność wniosków? Zapewne może – zależy to jednak głównie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 223 od zasad i etycznych przekonań obu współpracujących stron, uczestniczących w realizacji projektu. Najbardziej dla mnie symptomatyczną sytuacją było zwrócenie się mnie Stowarzyszenia Romów w Polsce, mającego siedzibę w Oświęcimiu, o przygotowanie projektu badań, a potem przeprowadzenie ich przy uczestniczeniu samych Romów. Końcowym rezultatem było przygotowanie raportu z wnioskami płynącymi z badań (Romowie..., 2006). Od początku, w trakcie rozmów przygotowawczych, ustalone zostało, że nie mogą mieć miejsca żadne wskazówki czy sugestie ze strony romskich zleceniodawców i że zespół prowadzący badania i kierowany przeze mnie ma całkowitą niezależność, ponieważ decydujące są zasady wynikające z naukowych rygorów. Natomiast istotny był wkład Stowarzyszenia w techniczną organizację badań, a także w ustalenie listy miejscowości, gdzie prowadzone będą rozmowy. Nigdy – ani w trakcie samych badań, ani przygotowywania końcowego raportu – nie zostały złamane przyjęte wstępnie ustalenia i nie byłem poddawany żadnej presji lub sugestiom ze strony zlecającego tę pracę Stowarzyszenia. Aby nie ograniczyć się do samego przedstawienia raportu z wnioskami z badań, dalszą część raportu stanowi komplet uzyskanych w trakcie badań materiałów (zapisy rozmów). Zamieszczono je z dwóch głównych powodów. Po pierwsze są one podstawą uwiarygodniającą wnioski, po drugie są pośrednim potwierdzeniem autonomiczności i badawczej niezależności zespołu (w zamieszczonych materiałach pojawia się wiele wątków, które trudno uznać za korzystne dla Romów). Dodatkowym walorem jest bogactwo i waga tego materiału. Tego typu badań o charakterze etnograficznym realizowanych jest niewiele; autorzy publikacji na temat Romów nie pokazują zwykle swojego warsztatu i nie publikują materiału, który jest podstawą wnioskowania. Intencją moją, jako redaktora, było pokazanie podstawy naszych wniosków, ale także wzbogacenia ogólnej wiedzy o Romach, a przy tym dodatkowo rozwiania wątpliwości co do ewentualnych etycznych aspektów związanych z podjęciem się realizacji badań nad Romami na zlecenie samych Romów. Zupełnie innym rodzajem zaangażowania była skierowana do mnie prośba, bym przygotował wydanie albumu ze starymi, fotografiami z lat sześćdziesiątych, wykonanymi przez jednego z krakowskich fotografików, a obrazującymi życie w czasie wędrówki kilku rodzin Polska Roma. Stowarzyszenie z Oświęcimia odkupiło te fotografie i zabiegało o dotację na ich wydanie w postaci albumu. Po otrzymaniu dotacji zwrócili się więc z prośbą o przygotowanie projektu albumu i tekstów towarzyszących poszczególnym sytuacjom pokazanym na fotografiach. W rezultacie powstała książka Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy (2005). �224 Lech Mróz Zleconą pracą było również napisanie na prośbę tego samego Stowarzyszenia książki, która zgodnie z zamysłem miała być skróconym przedstawieniem dziejów romskich, od wyjścia ich przodków z Indii do dzisiejszego ich obywatelstwa w Unii Europejskiej. Jedyna próba ingerencji dotyczyła wyeliminowania słowa „Cyganie” nie tylko z tytułu, lecz także z tekstu. Wyjaśniłem dlaczego z przyczyn czysto naukowych, faktograficznych, jest to niemożliwe, zaś na ideologizację ich dziejów zgodnie ze współczesną poprawnością polityczną, ani na pisanie dziejów mitycznych, nie mogę się zgodzić. Próba ingerencji ograniczyła się do tego motywu; poza tym nigdy nie starano się wpływać na mnie ani cenzurować tekstu. Używanie słowa „Cyganie” nie jest równoznaczne z eliminowaniem określenia „Romowie” – nie miałem wątpliwości, że konieczne jest pokazanie trendu i rodzaju zmian samoświadomości i pokazanie procesu dochodzenia do romskości. Dlatego powstała praca nosi tytuł „Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej” (2007). Konkluzje Rozpocząłem ten tekst od naszkicowania sytuacji Romów w Polsce po wymuszonym osiedleniu i w okresie późniejszym, w konsekwencji zmian wynikających z politycznych i ekonomicznych przeobrażeń w Europie Wschodniej, a wreszcie i przyjęcia kilku państw tej części Europy do Unii Europejskiej. Uznałem bowiem, że nie jest to wiedza znana powszechnie, a poza tym późniejsze działania Romów, a także stosunek do nich, mocno osadzony jest w tamtych realiach i uwarunkowany rozmaitością sytuacji, jakie zaistniały w przeszłości – tej odległej i tej całkiem niedawnej. Uznałem za istotne dla dalszych rozważań pokazanie (równie skrótowe) natury moich osobistych kontaktów z Cyganami, a potem Romami, ponieważ zadzierzgnięte niegdyś znajomości, nawet przyjaźnie, miały istotny wpływ na rodzaj moich późniejszych kontaktów. Wpływały na możliwość uczestniczenia w rozmaitych momentach życia moich cygańskich czy romskich znajomych, a także na zaufanie do mnie, czy nawet szacunek – tym tłumaczę upoważnienie do wypowiadania się w ich imieniu, czy reprezentowania ich interesów, z przekonaniem, że będę faktycznym wyrazicielem ich woli i problemów. Przejdę teraz do tych zagadnień i obszarów aktywności naszej dyscypliny – antropologii, które stanowią bezpośrednią przyczynę przygotowania tego tomu. Antropologia stosowana – podkreślają to autorzy definicji, nie tylko przytaczanych tutaj – rozwijała się początkowo na zlecenie kolonizatorów. Czas kolonialnej zależności i imperiów kolonialnych w zasadzie minął. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 225 W  zasadzie, bo rozmaite formy kolonialnej czy neokolonialnej zależności stale i pod różnymi postaciami są obecne, np. zależności ekonomicznej, podporządkowania kulturowego lub wynikającego ze statusu – ten właśnie rodzaj relacji podporządkowania i dominacji dotyczy najczęściej Romów w różnych krajach europejskich. Analizując wypowiedzi polityków i pytania kierowane przez władze różnych szczebli w państwach zarówno wschodniej, jak i zachodniej Europy, widać wyraźnie, że podstawowy ich sens sprowadza się do szukania sposobu sprawniejszego zarządzania, zmniejszenia zagrożeń konfliktami z ludnością dominującą, ale przede wszystkim właśnie zarządzania i kontroli mniejszości etnicznej, jaką we wszystkich krajach europejskich stanowią Romowie. Zatem i rodzaj pytań, rodzaj oczekiwań kierowanych pod adresem antropologów jest podobny, jak w przypadku wcześniejszych oczekiwań władz państw kolonialnych. Nie mam na myśli ograniczania się do dostarczania skuteczniejszych propozycji zarządzania; przecież bardzo wiele ważnych dzieł opisujących kulturę rozmaitych etnosów powstało właśnie z inspiracji i w ramach poszukiwania wiedzy praktycznej, która umożliwiłaby poznanie, ale także sprawniejsze zarządzanie obszarami i narodami podporządkowanymi. Do tego właściwie sprowadzały się oczekiwania wobec antropologów, a dotyczące Romów. Podkreślić należy, że powstało wiele prac dotyczących Cyganów, bodźcem których to dzieł była po prostu chęć poznania i naukowe zainteresowania autorów. Jednak politycy i rządzący kierowali się najczęściej innymi przesłankami. Wiadomo jest tym, którzy zajmują się wiedzą dotyczącą Cyganów-Romów, że jeszcze sporo lat po II wojnie światowej częsta była postawa odrzucenia czy separowania Cyganów od miejscowych społeczności niecygańskich. Często przyczyną było naruszenie przez wędrowców granic czyjejś własności; pojawiały się zakazy postoju wędrowców i inne formy ograniczenia – dotyczyło to zarówno krajów Europy Zachodniej, jak też Wschodniej (tak przecież należy rozumieć przymusowe osiedlenie Cyganów w Polsce i w innych krajach tej części Europy). Z drugiej zaś strony ten rodzaj polityki rozmaitych państw zaczął być krytykowany i to nie tylko przez naukowców. Zaczęto zauważać, że prawa dotyczące narodów i jednostki są w przypadku Cyganów nieprzestrzeganie, jakby byli oni wyłączeni. Do tego czasu polityka dotycząca Cyganów najczęściej (wyjątki były stosunkowo nieliczne) sprowadzała się do pytania: w jaki sposób prowadzić działania wobec nich, by było mniej sytuacji kłopotliwych. Nawet wydzielanie specjalnych miejsc, gdzie dopuszczane było obozowanie, a gdzie z czasem zaczęto prowadzić także (w okresie zimowych postojów) nauczanie, gdzie uruchomiono pralnie i punkty opieki zdrowotnej – przypadek Francji i Holandii – nie były jeszcze formą wspierania Cyganów, czy �226 Lech Mróz pobudzania ich aktywności obywatelskiej. Tak było w większości przypadków do lat siedemdziesiątych, a nawet nieco dłużej. Nieprzypadkowo użyłem formy „kierowali”, bo choć nadal daje się zauważyć ten rodzaj oczekiwania od antropologów, oczekiwania praktycznych recept na programowanie polityki wobec Romów, to wyraźnie dominować zaczyna, i to już od kilku lat, taki rodzaj myślenia, który jest rezultatem zmian w polityce społecznej, ale także w obrębie samej antropologii. Dominować zaczyna – Polska jest tego przykładem – wyraźnie kierunek aktywności, także naukowej, który określa definicja antropologii w działaniu i zgodnie z intencją Taxa; mówiąc najogólniej – stosowanie antropologii do rozumienia i wspierania tych innych, podporządkowanych, będących najczęściej członkami grup mniejszościowych i stygmatyzowanych. Taką właśnie zmianą myślenia i stosowania antropologii należy tłumaczyć wielość form zaangażowania badaczy i nieromskich działaczy we wspieranie działań romskich, w aktywizowanie romskich środowisk w rozmaitych dziedzinach – edukacyjnej, zawodowej, a także politycznej. Także niemała część mojego zaangażowania w sprawy romskie ma właśnie taki charakter (mam nadzieję, że wynika to wyraźnie z powyższego tekstu). Analizując postawy wobec Romów wyraźne jest – moim zdaniem – traktowanie Romów w tym pierwszym okresie powojennym przedmiotowo, przede wszystkim jako mniejszość, i to uciążliwą. Widoczne jest wyraźne ustrukturowienie – Romowie są grupą podporządkowaną, mniejszościową, winną dostosowywać się do większości, do grupy dominującej, zaś starania władz mają na celu przede wszystkim ochronę większości przed obecnością mniejszości i sprawniejszą kontrolę romskiej mniejszości, a także znalezienie mechanizmów, które pozwolą lepiej sterować procesem ich adaptacji kulturowej, a nawet asymilacji. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły wyraźną zmianę stosunku do Romów i zmianę form działania. Powstają organizacje romskie i nieromskie stowarzyszenia, wspierające aktywność Romów, pomagające im w zabiegach o dotacje, dostęp do edukacji, o możliwość zaistnienia. Zmienia się także traktowanie Romów, zmienia stosunek państwa i jego agend, uwidocznia się proces stopniowego uzyskiwania podmiotowości przez Romów. Nadal jednak społeczność romska nie dysponuje wystarczającym własnym zapleczem intelektualnym, by radzić sobie samodzielnie w wielości nowych zjawisk i złożoności poruszania się w świecie urzędów i międzynarodowych organizacji. Dlatego nadal jeszcze widoczne jest to przedmiotowe traktowanie Romów, lecz kierunek zmian jest widoczny; Romowie coraz bardziej stają się jednym z podmiotów etnicznej mozaiki Polski i innych krajów. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 227 Dopiero jednak sytuacje, które opisałem w końcowym fragmencie tego tekstu, coraz częstsze wypowiadanie się w mediach i w instytucjach krajowych i szczebla międzynarodowego, wyraźny wzrost dumy narodowej, współdziałanie z nieromskimi organizacjami i z osobami na zasadzie równości, partnerstwa, a nie podporządkowania czy po prostu nierówności, jest wyrazem podmiotowości, wyrazem bycia jednym z etnosów pośród innych. Pozostaje pytanie czy dotychczasowe granice (nawet jeśli pamiętamy o braku wyraźnie zarysowanych ram metodologicznych) antropologii w działaniu nie będą ograniczały rozumienia tego procesu. A być może – odnoszę takie wrażenie – jesteśmy u początków tworzenia nowej orientacji, czy nowego kierunku działania w antropologii, który nazwałbym antropologią współpracującą, kiedy to obie strony – i ci, których dotyczy działanie antropologa i w imieniu których je podejmuje, oraz sam podmiot działań – współpracują partnersko nad wypracowaniem takich zmian społecznych, których rezultatem będzie poprawa sytuacji i statusu tych, na rzecz których antropolog podejmuje działanie. Literatura Bennett John W. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 297–337. Cyganie – Romowie 2005 – Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy, opracowanie L. Mróz, Warszawa. Encyklopedia... 2008 – Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, red. A. Barnard i J. Spencer, Warszawa. Lewin K. 2010 – Badania w działaniu a problemy mniejszości, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 5–18. Morin E. 1965 – Duch czasu, Kraków. Mróz L. 2007 – Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej, Warszawa. �228 Lech Mróz Mróz L. (red.) 2006 – Raport z badań zrealizowanych w ramach projektu „Romowie na rynku pracy” (Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL), Oświęcim. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 19–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37a4b6725a450d29bf1aef7055403269.pdf 201ba4a8f3dd3b8360b3a53055c37dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2757 Title A name given to the resource Przyroda i pustka w sztuce i myśli Wschodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.3-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przyroda i pustka w sztuce i myśli Wschodu Anna Sobolewska I . „ W S Z Y T K I E M U SIĘ K Ł A N I A J " „Wszystkiemu się k ł a n i a j " - głosił Roshi Jakucho Kwong w czasie swojego pobytu w Warszawie - „Zaczynasz doceniać wartość wszystkiego i wtedy wszystkiemu się k ł a n i a s z " . Roshi Kwong powiada, że kłaniając się ludziom, drzewom, filiżance z herbatą czy talerzowi zjedzeniem, kłaniamy się sobie - temu, co w nas najcenniejsze. Czcimy święte wizerunki, figury czy obrazy przypominają nam bowiem o tym, co kryje się w naszym wnętrzu. Pokłon i cisza to dwa wymiary zenu. Uważny i pełen szacunku stosunek do przedmiotów m o ż n a odczytać w sztuce Wschodu i w kulturze życia codziennego. Podobno w Japonii do dziś żywa jest tradycja uroczystego palenia zużytych przedmiotów. Ceremonii towarzyszą modlit­ wy i podziękowania. Ponieważ dzisiaj większość przedmiotów codziennego użytku nie nadaje się do spalenia, można w zastęp­ stwie spalić ich wizerunki. W ogień wrzuca się więc fotografie mebli i aut. Podobny stosunek do świata można dostrzec w myśli i sztuce indyjskiej. Na portrecie Gurumayi Chidvilasanandy z aśramu Ganeshpuri pod Bombajem czytamy podpis pod zdjęciem: „Kiedy celem naszej świadomości jest nieustanne radowanie Wszechmogącego na różne sposoby - służba ludziom, służenie drzewom, zwierzętom, Jaźni - przywołujemy boską radość i uniesienie." W tym krótkim przesłaniu ludzie i zwierzęta, Jaźń i drzewa znalazły się na jednym planie. Nie jest to przypadkowe zestawienie. W tradycji religijnej Indii człowiek nie zajmuje uprzywilejowanej pozycji, nie jest panem stworzenia, ale jednym z miliona ogniw żywego łańcucha bytu. Niemniej jednak dopiero w pełni świadome, przebudzone „ j a " może dostrzec substancjalną jedność człowieka i przyrody. Nieżyjący już mistrz Gurumayi, Baba Muktananda, głosił ideę boskości obejmującej wszystko - od Stwórcy do insektów: „Osiągnąwszy prawdziwe poznanie, jogin uważa wszystkie istoty za jedno. Dla niego wszystko jest aham - 'ja' ' W i d z i on równość we wszystkich istotach, drzewach i pnączach.' Dla niego cały świat jest prameya - tym, co znane, moje, z czym jest się jednym."' Wyliczenie drzew, pnączy i o w a d ó w jako naszych dalekich krewnych ma ogromną poetycką siłę. W odczuciu poetów Indii, Chin czy Japonii człowiek jest jednym z przyrodą nie tylko w sensie psychiczno-emocjonalnych czy duchowych analogii, ale najgłębszej, substancjalnej więzi: Wiatr to twój oddech, otwarte niebo, twój umysł, słońce, twoje oko, morze i góry, twoje całe ciało. Te słowa napisał jeden z anonimowych poetów zenu, tłuma­ czonych przez Czesława Miłosza. Prawem paradoksu, pełne utożsamienie się ze światem natury nie ogranicza nas więzami cielesności, ale wyzwala: Kiedy widzę niebo i ziemię jako swój ogród, 2 wtedy żyję poza wszechświatem. Czy natrafiamy tu na odmianę znanego w tradycji europejs­ kiej panteizmu, streszczającego się w formule Spinozy: Deus sive natura? W myśli indyjskiej przyroda nie jest Bogiem, ale j e d n ą z samomanifestacji bóstwa. B ó g , człowiek i przyroda spotykają się w swojej najtajniejszej głębi. T ę relację między światem i absolutem m o ż n a by określić terminem p a n e n t e i z m (pan en theos) - świat jest całkowicie zanurzony w bycie absolutnym, który mimo to pozostaje nieskończony i nieskażony, transcendentny Bóg jest we wszystkim i wszystko jest w Bogu. Jak twierdzi Baba Muktananda byt absolutny jest jak odbicie księżyca w wodzie lub w kroplach rosy: Jedyny jest w jedności i ten sam Jedyny jest w wielości (...) Jest Jednym bez drugiego." Czy może nieskończoność odbija się w rzeczach skończonych jak katedra Beauvais uchwycona przez Adama Zagajewskiego w lusterku samochodu: 3 4 W lusterku samochodu zobaczyłem nagle bryłę katedry w Beauvais; rzeczy wielkie mieszkają w małych przez chwilę. 5 II. „UCIEC Z DUSZĄ N A LISTEK..." Intuicja jedności tajników świata przyrody i ludzkiego wnętrza została wyrażona najpełniej w poezji indyjskiej. Indyj­ ski stosunek do przyrody jak do żywej i boskiej istoty, najściślej spokrewnionej z gałęzią naszego „ j a " , nie jest nam wcale obcy odnajdziemy go w naszej tradycji romantycznej. W poezji indyjskiej regułą jest „ r o m a n t y c z n e ' ' rozszerzenie świadomości podmiotu lirycznego na cały wszechświat. Poeci indyjscy szukali - podobnie jak Mickiewicz - „ojczyzny duszy mojej" w kropli rosy czy na listku: Uciec z duszą na listek i jak motyl szukać Tam domku i gniazdeczka. Poeta Kabir z Benares, z zawodu tkacz (należący równocześ­ nie do dwu tradycji mistycznych - hinduizmu i sufizmu), głosił światu „dobrą n o w i n ę " , że w „glinianym garnku" ludzkiego ciała zamieszkał B ó g : Wewnątrz tego glinianego garnka są altany i gaje i wewnątrz mieszka Stwórca. Wewnątrz tego garnka jest siedem oceanów i niepoliczone gwiazdy. Kwas do próbowania złoty jest tam, jak i znawca oceniający drogie kamienie. W e w n ą t r z garnka rozlega się muzyka wieczności i bije źródło wszelkiej wody. Kabir mówi: Słuchaj, przyjacielu! M ó j ukochany Pan miesz­ ka wewnątrz. (tłum. Czesław Miłosz) 6 Granice między jaźnią a światem zostały tu całkowicie zniesione. To nie jaźń wtapia się we wszechświat, jak się często interpretuje myśli Wschodu (na wzór europejskiego panteizmu), ale cały kosmos mieści się wewnątrz Jaźni. W poezji Kabira 3 �człowiek i przyroda przeglądają się w sobie, nie tracąc swojej indywidualności i piękna. Podmiot wierszy Kabira powracał w swoich wierszach do szczęśliwej „ojczyzny duszy", w której spełnia się zapowiedź jedności, dana w Upaniszadach - „On jest Ja". Kraina ta nie jest romantycznym marzeniem czy wspo­ mnieniem, ale rzeczywistością (czy może Rzeczywistością?). Leży ona w centrum każdego jestestwa, w wewnętrznej prze­ strzeni serca, niedostępnej i bliskiej zarazem. Kabir powiada, jak dotrzeć do tej krainy, która prowadzi w głąb siebie: Jest kraj, w którym nie rządzi smutek, ani zwątpienie, i gdzie nieznana jest groza śmierci. Wiosenne lasy tam stoją w kwiecie i wiatr pachnie roz­ kwitającym „On jest Ja". Pszczoła serca zanurza się tam głęboko i niczego więcej nie pragnie. Indyjska poetka z X V I w., Lalleshwari, również sławiła w swoich wierszach i poematach Boga przenikającego i ożywia­ jącego wszechświat. Jej wiersze, zebrane w tomie Lalli Vakh (Świat Lalli) - podobnie jak wiersze Kabira - były adresowane i do filozofów, i do wieśniaków. Do dziś są recytowane przez wędrownych bardów. Poetycką rekwizytornię jej wierszy two­ rzą zjawiska przyrody, a także przedmioty codziennego użytku, np. narzędzia do produkcji płótna. Przesłanie wierszy Lallesh­ wari jest proste: wszędzie postrzegaj Boga - cały wszechświat jest Jego ciałem. Pan Świata istnieje w formie świata. Wszystkie formy, imiona, działania i religie należą do Sziwy. Cały świat istnieje w Sziwie a Sziwa istnieje w świecie. I w materii, i w świadomości, wszystko jest Sziwą. W słowach indyjskiej poetki, piszącej w dialekcie kaszmirskim, można czasem usłyszeć czysty ton Ewangelii: Promienie słońca nie czynią różnicy. 7 8 Wnikają do wszystkich d o m ó w po równi. Chmury zsyłają deszcz na wszystkich bez specjalnych względów. Po śmierci męża Lalleshwari wyruszyła w świat w po­ szukiwaniu mistrza. Jej spotkanie z guru Siddhanathem, i prak­ tyka medytacji, doprowadziła j ą do ostatecznego wtajemnicze­ nia. Jej wiersze - podobnie jak wiersze św. Jana od Krzyża - są odtąd próbą wyrażenia doświadczenia iluminacji, wykraczają­ cego poza słowa i pojęcia. Lalleshwari opowiada o tajnikach samorealizacji językiem krajobrazu. Krajobraz świata stał się dla niej pejzażem własnego „ j a " . Wszystko stało się nowe dla mnie gdy Siddhanath odmienił moje życie Mój umysł jest nowy, księżyc jest nowy, słońce jest nowe Elementy krajobrazu stanowią tu analogię stanów ducho­ wych. Między jaźnią a naturą nastąpiła wymiana znaczeń. Podobnie w wierszu chińskiego poety L i Po, przytoczonym przez Miłosza w antologii Wypisy z ksiąg użytecznych, dwa szeregi znaczeń, podmiotu i przedmiotu kontemplacji, stają się jednym. Nie ma j u ż praktykującego na tle przyrody, tylko jeden strumień świadomości, który może stać się zwierciadłem świata natury: Ptaki wysoko lecąc przeleciały. Ostatnia chmurka odpływa. Siedzimy medytując, góra i ja. Aż jest j u ż tylko jedynie góra. (Wypisy z ksiąg użytecznych, s. 298) I I I . POEZJA K O N K R E T N A Poeci indyjscy najczęściej wyrażają uczucia religijne za p o m o c ą odniesień do przyrody. Także w poezji chińskiej język przyrody stał się językiem uniwersalnym, służącym do wyraża­ nia pełni ludzkiej kondycji. W swojej antologii Wypisy z ksiąg użytecznych Czesław Miłosz zebrał swoje tłumaczenia wierszy poetów różnych kręgów kulturowych, zestawiając na sąsiednich stronach wiersze, których daty powstania dzielą setki lat. Wszystkie utwory zebrane w tej książce łączy sztuka uważnej, „ c z u ł e j " rejestracji świata, równocześnie intymnej i bezosobo­ wej. Antologia ta jest czytelnym głosem poety na rzecz poezji konkretnej i obiektywnej, zogniskowanej na przedmiocie, a nie na psychicznych perypetiach podmiotu. Zgodnie z myślą taoistyczną i buddyjską taka sztuka obiektywnego patrzenia i odzwierciedlania świata możliwa jest tylko wtedy, gdy umysł artysty jest w stanie spokoju. „ Z a p e w n e taoizm i buddyzm - pisze Miłosz - z ich skłonnościami kontemplacyjnymi, przyczyniły się do tego, że patrzeć znaczyło utożsamiać się niejako z rzeczą, na którą się patrzy, i wzmacniać w ten sposób jej bycie" {Wypisy..., s. 10). Jak to się stało, że w tej bogatej antologii „poezji zro­ z u m i a ł e j " uprzywilejowane miejsce zajmują wiersze poetów Wschodu, a zwłaszcza poetów chińskich? Po prostu poeci Dalekiego Wschodu nie potrzebują programu „powrotu do konkretu", gdyż nigdy nie zerwali kontaktu z przedmiotem i z bezpośrednim, u w a ż n y m oglądem świata. Nie oznacza to wcale eliminacji stanów psychicznych podmiotu. Emocje, sensacje, wyobrażenia są w tej poezji obecne nie wprost, ale za pośrednictwem konkretu - tego, co widać i słychać. W wierszu poety-cesarza Ch'ang Y u „obiektywnym korelatem u c z u ć " są dźwięki dzwonu i krajobraz pochmurnego nieba: Dźwięki dzwonu Leżę w łóżku słuchając klasztornego dzwonu W cichej nocy dźwięk odbija się od pagórków echem Szron zbiera się pod zimnym księżycem Pod chmurnym niebem w głębokościach nocy jeszcze powracają pierwsze tony kiedy ostatnie dźwięczą wyraźnie i ostro Słucham i mogę słyszeć i jedne i drugie, choć nie rozróżniam, kiedy które milkną. Znam więzy i marność świata, ale kto mi powie, kiedy jest chwila, żeby uciec od życia i śmierci? (Wypisy..., s. 300). Podmiot tego wiersza obserwuje, jak nowe dźwięki się różnią, zanim te pierwsze wybrzmiały, nie ma więc żadnej przerwy w istnieniu, które jest płynną przemianą. Nie ma żadnej luki między życiem a śmiercią, a więc i żadnej ucieczki przed życiem. Na niebie poezji chińskiej nieustannie „suną bez celu obłoki" (Lui Tsung). Z a r ó w n o sztuka taoistyczna, jak i buddyjska preferują obrazy tego, co niestałe, będące w wiecznym ruchu, a zarazem zawsze takie samo - jak obłoki na niebie czy spieniony nurt wody. Żywioł wody czy zmienna gra obłoków mają swoje analogie w świecie człowieka. Ludzkie troski, przyjemności czy ambicje okazują się przecież konfiguracjami piany na wodzie czy też obłoków. Nieskończona gra kształtów na niebie może być znakiem roztopienia się jednostki w anoni­ mowości i dali jak w wierszu chińskiego poety Wang Wei Pożegnanie: Zsiadam z konia i piję twoje wino. Pytam, dokąd się wybierasz. Mówisz, że przegrałeś �za :yk żaiąg szy ich lat. lej, bo:zji nie ślą nia ysł zm mi, się sób ,roów ieci do em i to :je, : za szu są I że chcesz zimę spędzić pod Górami Południa. Kiedy raz tam pojedziesz, nikt j u ż nie spyta o ciebie. Tam w górze są obłoki, bez końca obłoki. (Wypisy..., s. 303). „Chińska poezja konkretna", podobnie jak wiersze Kabira i Lelleshwari, jest w istocie poezją d o ś w i a d c z e ń w e w n ę t r z n y c h. Wymiana znaczeń między człowiekiem a przyrodą, a ściślej między naturą a ludzkim wnętrzem, odbywa się najczęściej (jak w wierszu Wang Wei) bez procesu metaforyzacji. Człowiek i przyroda bytują w najściślejszym związku, który jast dla ludzi Wschodu tak oczywisty, że nie trzeba go podkreślać. Tajników przyrody i ludzkiego wnętrza nie muszą wiązać kunsztowne figury poetyckie, wystarczy proste zestawienie czy porównanie symboliczne: Z miejskiej wieży na północ od rzeki Studnie i uliczki prowadzą mnie na kamienne wzgórza, Z pawilonu dla podróżnych w chmurach i w mgle. Widzę, jak słońce zachodzi z dala od górnego miasta Między niebieskie góry odbite w dalekich wodach. Ognisko na brzegu, gdzie przycumowano łódź. Rybacy i ptaki wracają do domu Zmierzch spływa na cichy obszar nieba i ziemi, A moje serce jest spokojne jak szeroka rzeka, (Wypisy..., s. 135). Istotę wschodniego doświadczenia „bycia j e d n y m " zprzyrodą odsłania piękna sekwencja filmu koreańskiego reżysera Yong Kyuna Dlaczego Bodhidharma wyruszył na wschód? W buddyjskiej pustelni żyją dwaj mnisi i dziecko. Samotny chłopiec chciał sobie złowić i oswoić ptaka - tymczasem go zabił. Drugi ptaszek-żałobnik latami czuwa na gałęzi obok pustelni, będąc groźnym memento dla chłopca. Chęć posiadania czegoś na własność stała się źródłem zła i cierpienia. A jednak, gdy starszy towarzysz chłopca, mnich, osiągnął oświecenie, samotny ptak odleciał w przestrzeń, wreszcie wyzwolony od cierpienia. „Przebudzenie" mnicha pozwoliło naprawić błąd innego człowieka i uwolnić ptaka. Oświecenie stało się drogą „odkupienia", jakbyśmy powiedzieli w kategoriach chrześ­ cijańskich. „Bycie j e d n y m " z naturą jest tu i prawdą ontologiczną - współczesnym uczestnictwem w wiecznej „Naturze Bud­ dy' ' czy Jaźni - a równocześnie przesłaniem braterstwa i solida­ rności z każdą żywą istotą. I V . B Y Ć Ś W I A D K I E M PUSTKI 30). nią, rwy luki zed ki" ska :hu, czy ców ski, ami tów jnitVei W jednym z wierszy Lalleshwari pojawia się nieznany wymiar świata przyrody - wymiar p u s t k i , który może się objawiać jedynie w doświadczeniu wewnętrznym: Wówczas czysty nektar księżyca w nowiu zstąpił we mnie nic wlewające się w Nic Rozważając kwestię przyrody w myśli Wschodu, nie możemy pominąć wymiaru p u s t k i . Baba Muktananda powiedział, że celem przebudzonej świadomości jest „by ć ś w i a d k i e m p u s t k i " . W tradycji mistycznej i Wschodu, i Zachodu pustka nie jest nicością w potocznym rozumieniu, ale dynamicznym podłożem bytu. W myśli kabalistycznej nicość jest zagęszczonym światłem - tak nauczał cadyk Nachman z Bracławia (pustka jest Bogiem w Jego najwyższej, najdos­ konalszej emanacji). W Upaniszadach czytamy, jak można przenieść się w bezmiar pustki za pomocą dźwięku Om, naśladując pająka, który „wspina się po nitce na miejsce otwarte"... Poeci indyjscy potrafili celnie konkretyzować nie­ wyrażalne! Osią indyjskiego widzenia świata jest analogia między zewnętrzną przestrzenią kosmosu a wewnętrzną prze­ strzenią duchową jednostki: To, co naprawdę nazywamy Brahmanem, To naprawdę jest dla człowieka zewnętrzną przestrzenią To zaś, co jest zewnętrzną przestrzenią dla człowieka naprawdę jest dla niego przestrzenią wewnętrzną; Zaś ta przestrzeń wewnętrzna jest naprawdę tą przestrzenią wewnątrz serca. To jest pełnia... (...) Jest tak rozległa, jak przestrzeń zewnętrzna, Wewnątrz niej spoczywa niebo i ziemia, Ogień i wicher, słońce i księżyc Błyskawice i gwiazdy, Wszystko... (Czandoghja Upaniszad) „Pustka jest kształtem, kształt jest p u s t k ą " - te słowa, przypisywane Buddzie, recytuje się codziennie we wszystkich buddyjskich świątyniach. Kontemplacja przyrody w aspekcie pustki znalazła się w centrum sztuki buddyjskiej. Ukrytym tematem wierszy zen jest właśnie wszechobejmująca pustka, będąca dynamicznym podłożem bytu i źródłem różnorodnych form istnienia. „Chwila po chwili każdy wyłania się z nicości. Oto prawdziwa radość życia'' - głosi współczesny mistrz zenu Shunryu Suzuki - „Każde istnienie jest rozbłyskiem w bezmier­ nym świecie zjawisk." Czy sztuka jest w stanie naśladować istnienie jako grę rozbłysku i pustki? Reżyser wspomnianego j u ż filmu koreańs­ kiego, Yong Kyun, postawił sobie dwa, wydawałoby się, niewykonalne zadania: sfilmować buddyjską ideę pustki i sfil­ mować moment oświecenia. I na obu polach odniósł sukces. Bohater filmu Bodhidharma wynosi po śmierci mistrza jego zwłoki w drewnianej skrzyni na szczyt góry, by je spalić na stosie. Rozrzucając prochy mistrza, młody mnich sam staje się mistrzem i też będzie musiał spłonąć. Widzimy go na tle pogrzebowego stosu - sfilmowanego poprzez ogień. Później młody mnich rozsiewa prochy mistrza w przyrodzie, starannie sypiąc garściami popiół do wody, w zarośla i na trawę. Rozsypywanie prochów przywodzi na myśl ideę Lukrecjusza z dzieła De rerum natura o wiecznym krążeniu materii w przyrodzie. W buddyzmie m o ż n a odnaleźć podobny „mate­ rializm mistyczny". Ten epizod przypomina mi kulminację klasycznego filmu Satyajita Raya Życie Apu z 1959 roku. Bohater po stracie ukochanej żony wchodzi na szczyt góry, by rozsypać swoje rękopisy. Gęsto zapisane kartki żeglują powoli ponad drzewami. Wbrew pozorom, ten gest nie jest znakiem szaleństwa ani bezpowrotnej utraty, ale początkiem powrotu do życia. A p u zrozumiał, że całe jego życie jest tą rozproszoną w przyrodzie powieścią i postanowił swoim życiem - powrotem do osieroconego synka - dopisać jej dalszy ciąg. 9 1 0 W filmie Yong Kyuna stary mistrz zadał swojemu uczniowi do rozwiązania koan „Kto odchodzi na wschód, kiedy księżyc jest w p e ł n i " . Rozwiązanie koanu przyniosła śmierć mistrza w czasie peni księżyca. Nawiasem mówiąc wszyscy mistrzowie zenu i jogini mają swoje konszachty z przyrodą i odchodzą z tego świata w czasie pełni księżyca. Mistrz odszedł, a po nim odchodzi jego uczeń. Ale czy dowiedzieliśmy się, k t o właś­ ciwie odszedł? I dokąd? Stary mistrz nauczał, że odejście jest zawsze powrotem, a Budda odszedł, by powrócić we wszystkich żywych istotach. Śmierć jest więc nowym początkiem. Potok istnienia nie zna żadnej l u k i . W buddyzmie obrazem oświecenia nie jest odzyskanie domu, „powrót do I t a k i " , ale na odwrót - obrazy odejścia, wykorze­ nienia, „burzenia d o m u " , jak czytamy w Dhammapadam, poemacie, którego fragmenty przypisuje się Buddzie: 5 �Kołowrót wielu narodzin przeszedłem dotąd daremnie Budowcy domu szukając - a rodzić się ciągle to męka. Budowco domu, poznałem cię! Nie wybudujesz domu więcej. Wszystkie twe belki załamane i obalony domu szczyt. Od świata myśl j u ż oderwana, rozwianie pragnień j u ż zdobyte." Czy płonący dom w zakończeniu Ofiarowania Tarkowskiego nie jest właśnie obrazem wyzwolenia w sensie buddyjskim? „Zburzenie d o m u " to przekroczenie granicy między „ j a " a światem. „Posiądziesz cały w s z e c h ś w i a t " - nauczał mistrz, opowiadając uczniowi o oświeceniu. Oświecenie w buddyzmie jest świadomością jedności, która oddaje człowiekowi na powrót cały kosmos jako jego własny „ d o m " . Oświecenie jest zarazem wyzwoleniem od bólu i lęku, gdyż w obliczu nieskoń­ czoności w ogóle nie ma czegoś takiego jak zysk czy strata, bo nic nie jest j u ż obce. Jest tylko wieczna przemienność form istnienia i nie-istnienia. Film Yong Kyuna jest buddyjski - nie tylko w warstwie znaczeń religijnych i kulturowych. Przekazuje buddyjskie w i ­ dzenia świata także poprzez nieuchwytne jakości obrazu filmo­ wego. Nie jest to perspektywa antropocentryczna - człowiek nie stanowi osi świata. Częste są ujęcia jakby z perspektywy ptaka, krowy, drzewa czy ognia - jak u poetów chińskich w prze­ kładach Miłosza. Nieprawdą jest, że buddyzm zaprzecza ist­ nieniu Boga. Buddyzm po prostu m i l c z y o Bogu. Nie ma żadnej potrzeby głoszenia wiary w Boga tam, gdzie każda rzecz piękna czy brzydka, każda żywa istota czy nawet pyłek jest absolutem... W filmie Yong Kyuna pięknie zagrały cztery żywioły. Rzadko można oglądać tak sfilmowaną wodę, ogień, wiatr. Może u Tarkowskiego w Zwierciadle, czy w Dersu Uzuła Kurosawy? Kadry mają wyjątkową czystość. Krajobrazy górs­ kie tchną spokojem. Świat jest przezroczysty. M o ż n a niemal zobaczyć, jak świat wyłania się z pustki. To właśnie pustka wydobywa istotę, „ t a k o ś ć " każdej rzeczy. Niesubstancjonalność widzialnego świata w buddyzmie nie oznacza wcale, że jest on bezwartościową ułudą. Na odwrót - świadomość pustki i przemijania wydobywa piękno świata, jego kruchą doskona­ łość. Niestałość rzeczy jest jedyną „ s t a ł ą " w filozofii buddyjs­ kiej. Świat rzeczy jest pusty i przemijający: Nierzyczywiste wszystkie kształty Ten, kto dostrzeże to rozumem, W niedoli będzie obojętny Taka jest ścieżka oczyszczenia. - czytamy w Strofach o drodze, będących częścią Dhammapadam. W buddyzmie świat jest niesymboliczny, nie jest znakiem ani „księgą". Nie ma niczego poza światem. Żadnej wartości absolutnej, żadnej idei, która dałaby się od niego oddzielić. Ludzka egzystencja jest wyłącznie bytem-w-świecie, mówiąc po heideggerowsku. „Natura Buddy jest ukryta w tym, co zwyczajne" - powiadał patriarcha Hui Neng. Dla istoty oświeconej ciało i duch, samsara (kołowrót narodzin) i nirwana stanowią jedno. Paradygmatem myśli i sztuki buddyjskiej jest idea paradoksalnej jakości przeciwieństw (jeśli można tak to uprościć, bo przecież buddyzm wskazuje na fałszywość wszel­ kich konceptualizacji dyskursywnego umysłu. Idea ta jest również zakorzeniona w zachodniej myśli religijnej. Specyficz­ ne dla buddyzmu nie jest jednak „ b a r o k o w e " wyostrzenie przesprzeczności, ale idea przenikania przeciwieństw: zgiełku i ciszy, spokoju i ruchu, żywej i martwej natury. Obecność pustki - po obu stronach alternatywy - wiąże je w jeden węzeł. V. CICHA NATURA Charakterystycznym motywem sztuki buddyjskiej są obrazy odbite w wodzie, często pojawiające się w wierszach chińskich i japońskich poetów, jak i w filmie Yong Kyuna. M o t y w odbicia ma w buddyzmie szczególne racje filozoficzne. Cały świat jest odzwierciedleniem czystego, doskonałego „umysłu Buddy". Refleksy światła na wodzie są lekcją dla adepta zenu: jego własny umysł ma stać się podobny do czystego zwierciadła, czy też do gładkiej powierzchni wody, by m ó c odbijać wszechświat w czystej, niezmąconej postaci. Tak oczyszczony umysł może odbijać bogactwo form widzialnego świata, lecz także naszą ukrytą istotę, którą jest czysta świadomość. Sens tej idei wyraża Ikuzanchu, japoński poeta tradycji zen: Urodziłem się z boskim klejnotem, który później pokrył się kurzem. Dziś rano, wytarty do czysta, odbija Obrazy potoków i gór - bez k o ń c a . Rozpoznajemy tu analogię drogi duchowej i obróbki kamieni szlachetnych obecną również w europejskiej tradycji ezoterycz­ nej (np. w Golemie Meyrincka). W opinii wielu myślicieli, jak Thomas Merton i Reginald H. Blyth, „duch zenu" jest ponadwyznaniowy, pozareligijny i ponadkulturowy - jak czysta woda. Ten sam ton jest również obecny w największych dziełach kultury europejskiej. Najbar­ dziej buddyjskim wierszem w literaturze polskiej jest dla mnie Nad wodą wielką i czystą Adama Mickiewicza. W wierszu Mickiewicza - podobnie jak u poetów zenu - kwestia odbicia organizuje i materię świata, i materię świadomości. Świado­ mość podmiotu wiersza odbija zmienne kształty świata, nie czyniąc między nimi różnicy. Tak jak istotą skały jest trwanie, tak celem każdego jestestwa jest odzwierciedlanie świata, będącego w ciągłym ruchu. G o d z ą c się na życie w wiecznej przemianie, człowiek staje się tym samym ośrodkiem trwania i spokoju: Nad wodą wielką i czystą Stały rzędami opoki I woda tonią przejrzystą Odbiła twarze ich czarne; 12 13 Nad wodą wielką i czystą Przebiegły czarne obłoki, I woda tonią przejrzystą Odbiła kształty ich marne; Nad wodą wielką i czystą Błysnęło wzdłuż i grom ryknął, I woda tonią przejrzystą Odbiła światło, głos zniknął. A woda, jak dawniej czysta, Stoi wielka i przejrzysta. T ę wodę widzę dokoła I wszystko wiernie odbijam, I dumne opoki czoła, I błyskawice - pomijam. Skałom trzeba stać i grozić, Obłokom deszcze przewozić, Błyskawicom grzmieć i ginąć, Mnie płynąć, płynąć i płynąć. W wierszu Mickiewicza odnajdujemy ten sam ton bezwarun­ kowej zgody na przemijanie, co u poetów Wschodu. Rzecz interesująca, że wariacje poetów chińskich na temat wiecznej przemienności form nasuwają myśl o bezruchu, o tym, że może ten cały ruch i zgiełk świata jest pozorny - jak w kinie... Poeta chiński Ch'en Y u - i w wierszu Podróżując po powiecie Hsiang uważnie bada paradoks ruchu i bezruchu: Fruwające kwiaty z obu brzegów �Czerwono świecą na naszej łodzi. Ludzie różnych kultur uciekali od zgiełku w przestrzeń „pozaW pół dnia robimy l u d z k ą " , by j ą wysławiać na różne sposoby, jak Thoreau 100 li wzdłuż dróg wysadzanych wiązami. w Waldenie czy poeci haiku. Właśnie ukazał się dziennik podróży jednego z w ę d r o w c ó w Wschodu, autora haiku Basho Leżę i patrzę w niebo pełne nieruchomych chmur Z podróżnej sakwy w pięknym spolszczeniu Agnieszki Umedy. I nie pojmuję od razu W zapiskach Basho miesza poezję i prozę o podobnej prostocie Że mnie i chmury notatki, przeplatając własne haiku z wierszami swego towarzy­ Niesie ten sam wschodni wiatr. sza podróży Mangiku. Trudy wędrówki łączą się z radosnym (Wypisy..., s. 132) doświadczeniem wolności wewnętrznej: Fascynacja fenomenem odbicia nie jest tylko domeną sztuki taoistycznej czy buddyjskiej. W książce Sześć medalionów „Rozciągał się przede m n ą piękny widok na góry i pola, na i srebrna szkatułka Gustaw Herling-Grudziński dzieli się morski brzeg. I ujrzałem w tym dzieło stworzenia i [uwierzy­ z czytelnikami zachwytem nad obrazem Vermeera Widok Delft. łem], że idąc śladami tych, którzy nie zboczyli z Drogi Buddy Obraz ten jest kontemplacyjnym przedstawieniem miasta, prze­ i wyzwolili się z więzów wiecznej gonitwy, lęku i cierpienia, glądającego się w wodach zatoki. Herling-Grudziński dostrzegł odkryję w sobie duszę poety - pełną wrażliwości fuga i fantazji. w tym obrazie, podobnie jak w wielu holenderskich „martwych T y m bardziej, że porzuciłem swój dom i nie ma rzeczy, której naturach'' z tego okresu ciszę „czasu zatrzymanego''. Przytacza bym pożądał. Nie dręczy mnie niepokój w drodze, bo wędruję on trafną definicję istoty „martwej natury" francuskiego kryty­ z pustymi rękami. Przedkładam marsz spokojny nad jazdę ka de To 1 nay'a: powozem, a gotowany ryż na kolację z większym zjadam smakiem niż pieczyste. M o g ę zatrzymać się w drodze tam, gdzie „Obrazy Vermeera można bez wątpienia nazwać najdos­ zapragnę i kiedy chcę — odjechać nazajutrz. konalszymi martwymi naturami w sztuce europejskiej, mart­ wymi naturami w sensie pierwotnym, vie silencieuse, still-life, Co dnia tylko dwa miałem życzenia: wieczorem trafić na Still-leben; wyrażają one znakiem rzeczywistość doskonałą, dobrą gospodę, [a rano] znaleźć odpowiednie na moją nogę w której spokój owijający rzeczy i ludzi (traktowanych jako słomiane sandały - tylko takie rzeczy bez znaczenia zaprzątały przedmioty), pozwala odgadywać tajemne między nimi zwią­ myśli. Każda godzina znajdowała mnie w innym nastroju, zki. W obrazach tych trwanie zdaje się zawieszone, życie a każdy dzień nowe przynosił doznania. codzienne nabiera wyrazu wieczności." Spotkanie z człowiekiem [jak ja] owładniętym duchowym szaleństwem sprawiło m i bezgraniczną r a d o ś ć . " Obrazy mistrzów Wschodu są „martwymi naturami" w tym W połowie marca radość jakąś poczułem - sam nie wiem skąd właśnie sensie „ciszy czasu zatrzymanego". Wydaje się, że - i uniesienie, jakby i we mnie drzewa zakwitły wiśniowe. Ta francuski termin vie silencieuse precyzyjnie oddaje istotę tego radość będzie mi przewodnikiem, będzie mnie prowadzić, bo spojrzenia na przyrodę. Chodzi przecież o naturę „ c i c h ą ' ' , a nie oto, w tęsknocie za kwitnącymi drzewami [ogrodów] Yoshino, „martwą". Schopenhauer twierdził, że obrazy holenderskich postanowiłem wyruszyć w drogę. (...) mistrzów „martwej natury" świadczą o wyciszeniu i wygasze­ niu popędu W o l i . Holenderscy mistrzowie wykraczają zatem Ruszamy, ale przed wyjściem jeszcze, dla zabawy, uwiecz­ poza inferalne koło pożądań i lęków. Czesław Miłosz, cytując niliśmy, zwyczajem wędrownych mnichów, na nakryciach Schopenhauera, podkreśla, że sekretem wszelkiej sztuki, zarów­ głowy rzecz taką: no poezji jak i malarstwa, jest dystans i milczenie (Wypisy..., s. »Dwaj towarzysze drogi 12-13). bezdomni we wszechświecie z Buddą.«" Kontemplacja przyrody jednoczy ludzi Wschodu i Zachodu. 1 4 15 1 6 PRZYPISY ' Swami Muktananda, The Secrets of the Siddshas, Ganeshpuri 1976, s. 339 (przekład mój - A.S.) 2 Anonimowi poeci zenu, cyt. za Cz. Miłosz, Zen codzienny, (w:) Dalsze okolice, Kraków 1991, s. 68-69 Por. ks. F. Tokarz, Z filozofii indyjskiej, Lublin 1985, rozdz. 3 W kwestii „teistycznych" i „ateistycznych" systemów indyjskich. 9 Cyt. za H. Le Saux, J. Monchanin, Benedyktyński aśram, Kraków 1986, s. 113 (przypisy). S, Suzuki, Umysł zen, umysł początkującego, tłum J. Dobrowolski i A. Sobota, Gdynia 1991, s. 97 i 94 " Dhammapadam, tłum. S.F. Michalski-Iwieński, Warszawa 1925, 10 5 por. Strofy o starości. Por. Jak trudna jest droga. Wiersze zen Chin i Japonii, wybór 6 i przekład A. Szuba, Kraków 1991, s. 8 Por. H. Blyth, Czym jest zen? Tłum. N. Nowak, „Odra" 1991, nr4 4 Muktananda, tamże, s. 373 A. Zagajewski, cyt. za Miłosz, Wypisy z ksiąg użytecznych, Kraków 1994, s. 161 Kabir, cyt. za Miłosz, Kabir, (w:) Hymn o perle, Kraków 1983, s. 93 Kabir, tam.eż, s. 94 Wszystkie wiersze Lalleshwari cytuję za Lise Vail, He Exists in the 7 8 Form of the World: Kashmir Shaivism and the Poetry of Lalleshwari, „Darshan", 1992, nr 10 (Honoring God's Creation) (przekład mój - A.S.) 12 13 14 Cyt. za G. Herling-Grudziński, Sześć medalionów i srebrna szkatułka, Warszawa 1994, s. 69 15 Matsuo Basho, Z podróżnej sakwy z dodaniem Dziennika podróży do Sarashime, przekład i oprać. A. Umeda, Warszawa 1994, s. 34-35 Tamże., s. 26 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44951fc4b2d00972af7074855c4137a3.jpg c6a080bc7656ee566e2a510e541b575c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Przystań nad jeziorem Wiżajny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia przystań i łodzie do przewozu osób na jeziorze Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.3.4_01 jezioro łódź okolice Suwałk przewoźnictwo przystań transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a59e59ef4fc3dd136213bb26be024798.pdf 1bdd9891d91da37b12d56de5dbad57b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2520 Title A name given to the resource Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.144-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia Magdalena Radkowska Piękny wiosenny poranek. Trzeba wstać. Szybko posprzą­ tam, potem się ładnie ubiorę i może pójdę na jakieś zakupy. A tu tyle zmywania po wczorajszych urodzinach. Trudno, za­ biorę się do tego już teraz. Dzwonek do drzwi. Kto to może być? Listonosz już był, pan z gazowni i ten od prądu też... Goście? Przede mną stoi elegancka młoda dama, jak się później okazało o nienagannych manierach. - Dzień dobry. Nazywam się Anna Strzałkowska-Johnson. Jestem przedstawicielką francuskiej firmy kosmetycznej [nazwa jakaś krótka, bardzo zagraniczna, już teraz nie pamię­ tam]' działającej od 1923 roku. Zaświadczając o swojej prawdziwości, podaje mi wizy­ tówkę. Szczęśliwa, że wiem, z kim mam do czynienia, wpu­ szczam ją do środka. Czuję się jakoś nieswojo, ta pani ma nade mną przewagę. [No tak, przecież w tym momencie ona była osobą z tożsamością, ja - bez. Wygrywała. Przez chwilę byłam nikim. Po prostu jedną z wielu klientek pani Strzałkowskiej-Johnson. Nie dość, że zostałam przyłapana przy tak skrajnie profanicznej czynności, jak sprzątanie, to jeszcze nie miałam tożsamości.] Czuję się, jakbym była naga i brudna. A do tego ona - cały czas tak niemożliwie miła i grzeczna. - Przepraszam, że o tak nieodpowiedniej porze... (Boże! Przecież jest już południe, o co jej do diabła chodzi, chce je­ szcze bardziej mnie pogrążyć? Nie dam się, pokażę jej, że ja też potrafię być sympatyczna. I wcale nie jestem brudasem.) Chciałabym chwilę z Panią porozmawiać. Przedstawić nasze propozycje na sezon wiosenno-letni, może Pani sobie wybie­ rze coś z nowej kolekcji. Nasz komputer spośród wszystkich klientów w tym miesiącu wylosował właśnie panią. (Naszych klientów? Czy ja kiedyś, coś? Ach ta niespodzianka, którą dawno temu zrobił mi Paul...) Dzięki czemu może Pani po promocyjnej cenie zakupić naprawdę wyjątkowy zestaw. Cóż, skoro komputer właśnie mnie wylosował... W końcu i mnie się poszczęściło. [Naiwna ta nasza bohaterka. Myśli, że została przyjęta do grona wybrańców. Przestrzeń do tej po­ ry dla niej niedostępna tym razem jest w zasięgu ręki. Odbyć tylko całkiem niewinny rytuał inicjacji i już karta klubu pięk­ nych, młodych i bogatych będzie w jej rękach.] Czy można odmówić losowi? Czy mogę odmówić komputerowi? I w końcu, czy mogę odmówić tej zamiłej pani? Gość w dom - Bóg w dom, zawsze powtarzała mi babcia. - Proszę, niech pani wejdzie (dlaczego ja nie potrafię tak efektownie mówić pani z dużej litery), przepraszam, że tu ta­ ki bałagan, ale pani rozumie... (za co ja ją przepraszam? Je­ stem na siebie wściekła, przecież to ona przyszła z nie zapo­ wiedzianą wizytą.) Proszę usiąść. Ja za chwileczkę wrócę. Szybko odrzucając fartuch chwyciłam szczotkę do włosów, zarzuciłam na siebie trochę bardziej elegancki strój i wróci­ łam do mojego gościa. - Może pani się czegoś napije? [Po co ja jej to zapropo­ nowałam? Wtedy jeszcze jakoś do mnie nie mogło dotrzeć, że to jej na mnie zależy i w zasadzie bez skrupułów mogłam ją 2 3 144 nawet wyrzucić z domu. Przecież ona jest tylko jakimś tam usługodawcą... Ale wówczas jeszcze sobie z tego nie zdawa­ łam sprawy. Ona w swoim błyskotliwym entree nie zostawi­ ła mi miejsca na żadne racjonalne refleksje.] - Nie, dziękuję, ja tylko na chwilę. Niech Pani w ogóle mną się nie przejmuje. Usiadłam obok niej przy stole. Otworzyła eleganckie pu­ dełko. Wszystko w nim było równo poukładane, oznaczone, ładne i zapewne bardzo drogie. To ona była tą uporządkowa­ ną, nienaganną kulturą. Ja - zmywająca naczynia, nie uczesa­ na^ bałaganem w mieszkaniu - reprezentowałam, „co naj­ wyżej", naturę. Teraz ona mogła wprowadzić w moje życie ład, podarować mi okruch doskonalszego ze światów. - Do codziennej pielęgnacji skóry poleciłabym Pani ten oto krem. Pani ma cerę mieszaną, jak sądzę? - nie czekając na odpowiedź kontynuowała: - Jest naprawdę wyśmienity i niedrogi. Jest produktem najnowszych badań naszego insty­ tutu posiada obok trio-profazyny naturalny składnik utrzymu­ jący naszą skórę w jak najlepszej kondycji. Teraz, wiosną, bę­ dzie chronił Pani cerę przed wiatrem, a latem przed szkodli­ wą działalnością promieni UV. (Wczoraj właśnie czytałam w gazecie i nawet akurat w telewizorze mówili o tym, ile lu­ dzi w zeszłe lato umarło z powodu raka skóry...) My kobiety wiemy, że kremów niestety trzeba używać codziennie. Ina­ czej już za parę lat nasza cera... - nie dokończyła, tylko po­ trząsnęła głową. (No tak, kto dzisiaj chciałby mieć starą ce­ rę? Któż nie marzy o zatrzymaniu destrukcyjnie działającego czasu? ) Ale należy używać odpowiednich, bardzo często bo­ wiem się zdarza, że kobiety stosują całkiem nieadekwatne do ich rodzaju cery specyfiki. Kilka dni temu byłam u klientki, która, proszę sobie wyobrazić, używała kremu z emfazytami do cery tłustej, natomiast maseczkę robiła z bławatka. [Jakże bezkolizyjnie natura z kulturą połączone ostały w jednym ak­ cie codziennej pielęgnacji skóry... ] Na wieczór natomiast po­ leciłabym Pani dwufazowy krem z dodatkiem laicydów, przy­ gotowany specjalnie przez paryskie laboratorium dla osób do trzydziestego piątego roku życia. Oczywiście oba kremy są nieperfumowane, nie podrażniają skóry i nadają się nawet dla osób skłonnych do alergii. Jeżeli Pani w tej chwili się nie zde­ cyduje, i tak w prezencie od naszej firmy dostanie pani prób­ kę obydwu - powiedziała wręczając mi malutkie opakowanie z dwoma eliksirami młodości. Nie wiem, czemu ucieszyło mnie to. Czułam się, jakbym za pośrednictwem tej eleganc­ kiej damy dostała prawdziwy prezent od francuskiej firmy. 4 5 6 Mój gość nie czekał zbyt długo na odpowiedź dotyczącą kremów i zaczął przedstawiać kolejne kosmetyki: - Pani reprezentuje typ urody: jesień. Dlatego najlepszym będzie makijaż wymyślony specjalnie dla Jesieni [czytaj: specjalnie dla ciebie] przez Stephana Corbien. Potrzebny bę­ dzie zatem Pani zestaw cieni w kolorach od kawy z mlekiem po mahoń. Pięć różnych barw, których także można używać jednocześnie. Do tego oczywiście szminka karminowa. O, proszę popatrzeć pod światło: kolor dla pani idealny! I nie �muszę chyba dodawać, że nie zostawia s'ladow na męskich kołnierzykach - dodała ściszonym głosem pani Anna. Tusze do rzęs ja osobiście radziłabym wziąć dwa: czarny, zawsze uniwersalny, i brązowy, aby dopełnić makijaż Corbien. I oczywiście jeszcze puder. Trzynastka, tak - trzynastka bę­ dzie najlepsza. [Znowu ta wszechobecna taksonomia!] Od­ cień identyczny z odcieniem skóry. [Idealny makijaż na co dzień to taki, który nie rzuca się w oczy. ] - Róż? Tak, oczywiście możemy coś Pani polecić, cho­ ciaż muszę szczerze przyznać, że mamy mały wybór. - A ten komplet cieni - czy może mi pani powiedzieć, ile kosztuje? - O, ten jest bardzo dobry - tutaj nastąpiła wymiana za­ let owego drogocennego zestawu - ale i bardzo drogi [czytaj: nie stać cię na niego, dziecinko]. 7 8 9 - Chyba właśnie go wezmę, tak, wydaje mi się, że ten jest odpowiedni [czytaj: na złość tobie, mimo że mnie na to nie stać]. Jeszcze chwilkę ta Bardzo Miła Pani poopowiadała mi o produktach, które dzięki szczęśliwemu przypadkowi mo­ gą być moje. Następnie dopełniłyśmy pieniężnych formal­ ności i pani Anna, zamykając swoją „czarodziejską" waliz­ kę, wstała. Przed wyjściem podarowała mi jeszcze kilka produktów-reklamówek i nakazała dzwonić, kiedy tylko na coś jeszcze się zdecyduję. Nagle zniknął jej porządek, jej ułożenie i usystematyzowanie. Znowu zostałam sam na sam ze swoim bałaganem, brudem i nie pozmywanymi naczy­ niami. Dobrze, że po posprzątaniu będę mogła się ładnie umalować i choć symbolicznie pouczestniczyć w Prawdzi­ wym Świecie. 10 PRZYPISY 1 Pani przybyła do mnie z wielkiego świata. Tak jak dawniej, autory­ tetem są podróżujący, ci, co widzieli i słyszeli więcej. Jednak już nie są to żebracy, włóczędzy, księża czy żołnierze. Współczesny autorytet mu­ si być ładny, elegancki i elokwentny. Najlepiej, żeby pochodził z jedne­ go z zachodnich krajów arkadyjskiej pełni. W reklamach telewizyjnych widzimy, że powinien reprezentować Naukę (stomatolog czy laborant w białym kitlu), Karierę (kierowniczka sieci ekskluzywnych sklepów) czy chociażby Przebojowość (rockowy muzyk). Tu nie ma lepszej lub gorszej profesji, autorytet musi być doskonały w tym, co robi, być Spe­ cjalistą w swojej dziedzinie. Często wystarczą same atrybuty autorytetu - właśnie biały kitel, elegancki garnitur, długie włosy. No i oczywiście musi być zaświadczone na piśmie, że on to on: w praktyce sprowadza się do suchego podpisu: „Anna Nowak - stomatolg". Jednak sama zasada działania takiego autorytetu pozostaje niezmiennie ta sama: „Zwyczajo­ wą i najbardziej przekonywającą podstawą prawdziwości informacyjne­ go faktu w tej epoce [w średniowieczu - przyp. M.R.] było powoływanie się na naocznego świadka, na kogoś, kto zaświadczył o tym, lub na przedmiot, z którym związane było dane wydarzenie". (Guriewicz 1987, 335) Nowym, ale niezaprzeczalnym autorytetem jest współcześnie kom­ puter - o tym wzmianka we właściwym tekście. „Aczasowość to jedna z cech rajskiej kondycji" (Barański 1995, 36). Reklama odwołuje się do nie-czasu nie tylko poprzez nawiązanie do arkadyjskiego mitu, poprzez pokazanie, że produkt pochodzi z raju i do raju prowadzi, ale także pokazanie, że sama jest „odwieczna" i trwała. Data powstania firmy to znak, że jest ona niezmienna w świecie wiecz­ nej zmienności, (tamże, 35-36) Wizytówka działa na zasadzie uprawomocnienia własnej tożsamości. Nie sposób nie wierzyć w coś, co jest napisane. Skoro mamy napisane, że my to my, to znaczy, że to naprawdę my. (patrz przypis 1. o autorytecie) Banałem byłoby już chyba teraz pisać o ciele we współczesnej kul­ turze, które stało się kultem, zostało obdarzone nieskończoną ilością za­ biegów pielęgnacyjnych i upiększających po to, aby ani przez chwilę nie przypominało nam o tym, że jesteśmy uwikłani także w biologiczny czas. Więc na tym poprzestanę. Tutaj oczywiście warto byłoby zrobić błyskotliwy wywód na temat tego, jak współcześnie łączy się tę opozycję, jak, niczym Levi-Strauss, reklama próbuje zniwelować tę sprzeczność. Dla ułatwienia odwołam się jednak znowu do cytatu: „Rajska rzeczywistość to również harmonia w rozumieniu braku podziału na to, co naturalne, i to, co społeczne, to, co wytworzone, i to, co otrzymane (...) Opisuje ona [reklama] bowiem wysiłki przezwyciężania dychotomii natury i kultury zarówno poprzez «naturalizację działań ludzkich», jak i «uczłowieczenic praw natury»". (Barański 1995, 36) 2 1 4 5 fi W bardzo często praktykowanej formie reklamy - dawania próbek, „aby klient spróbował i sam się przekonał, jak wyśmienity jest produkt", zawiera się bardzo ciekawa antropologiczna zasada. Otóż chodzi tu właśnie nie o spróbowanie produktu przez klienta, ale o zasa­ dę daru. Dar bowiem, jak uczył nas Marcel Mauss, wymaga przeciwdaru. I tę właściwość spece od marketingu świetnie zdają się znać. Nie możemy inaczej odwzajemnić się firmie kosmetycznej za kosztowny prezent, jakim nas obdarzyła, tylko kupując jej produkty, tym razem już w większym wydaniu. Wydaje się, że makijaż jest współczesną maską. Dziwna to maska: nie dość, że zakłada sieją codziennie, to jeszcze ma udawać, że jej wca­ le nie ma. Oto maska doskonała: niewidoczna a zmieniająca. To może to wcale nie jest dobre porównanie? Może należałoby szukać sposobu in­ terpretacji gdzie indziej. Makijaż niewątpliwie służy poprawianiu natury, podkreślaniu swojej kulturowości, ale przede wszystkim „zamazywaniu" biologiczności. Dzięki „doskonałemu" pudrowi nasz nos nie będzie się świecił, czyli nie będzie pokazywał, że posiadamy jakiekolwiek wydzie­ liny. Dzięki dobremu korektorowi także znikną wszelkie zabarwienia skóry (nie mówiąc już o pryszczach, fuj). Starannie dobrany cień spowo­ duje, że nasze oczy będą większe i bardziej regularne. Zaś róż uwydatni kości policzkowe. W sprawie autorytetu zbiorowego patrz: Eco, Semiologia życia co­ dziennego, s. 92-94 No właśnie - i tutaj zaczyna się problem. Dotąd nie było wątpliwo­ ści, że modelki reklamujące jakiś produkt były uosobieniem zdrowia, młodości, doskonałości, harmonii itd., przypominały świeże owoce i piękne kwiaty. Sobą, a także scenografią, na tle której były fotografo­ wane, nawiązywały do mitu raju, wiecznej szczęśliwości i młodości. (O tym pisać już chyba nie trzeba. We wszystkich analizach reklam ten wątek się pojawia, por. Barański, 1995 lub Czaja, 1994) Ostatnio zaczy­ na się to zmieniać (na razie widać to przede wszystkim przy reklamach mody). Modelki są coraz chudsze, bledsze, mniej „żywe". (Czasem po prostu nieżywe, por. Hall, 1998). Nazywa sieje heroinowymi dziewczy­ nami. Egzystują gdzieś w przestrzeni między życiem a śmiercią, w fazie liminalnej. Nie ma już ich tu, ale jeszcze nie są tam. Pod koniec dwudzie­ stego wieku, kiedy człowiek na nowo odkrył swoją śmiertelność, stara się ją pokonać w inny sposób, poprzez wprowadzenie jej do codzienno­ ści, zwerbalizowanie, przemieszanie z życiem. Ale to inny, moim zda­ niem bardzo ciekawy, problem. Dorosły udając, że zwraca się do drugiego Dorosłego, w rzeczywi­ stości dobrze wyćwiczony i doświadczony, działa w ten sposób, aby od­ powiedź pochodziła od Dziecka. Oczywiście terminy te zaczerpnęłam od Enca Berne'a(1987). 7 8 9 10 BIBLIOGRAFIA: Barański, Janusz 1995 Czy metafora może być bajką? (w:) „Konteksty" nr 1-2 Berne, Erie 1987 W co grają ludzie ? Psychologia stosunków międzyludzkich, War­ szawa Czaja, Dariusz 1994 Reklamowy smak raju: między archetypem a historią (w:) „Kon­ teksty" nr 1-2 Eco, Umberto 1996 Semiologia życia codziennego, Warszawa Guriewicz, Aron 1987 Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa Hall, Dorota 1998 Śmierć jako przynęta, (w:) „Konteksty" nr 2 Mauss, Marcel 1973 Szkic o darze (w:) Socjologia i Antropologia, Warszawa 145 �