52 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9892009e637a679c1b14ab0d892cd34b.pdf d3d29753ea008f3e11cac5508d9072a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6023 Title A name given to the resource Problem etnografii laickiej (entropologiczna dzika karta)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Hollier, Denis Sikora, Sławomir (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DENIS HOLLIER Problem etnografii „laickiej” [entropologiczna dzika karta] * N a jaskrawożółtej okładce pisma „Documents”, pod dużymi drukowanymi literami przypomi­ nającego transparent tytułu, kolumna czte­ rech epistemologicznych etykiet głosi: „Doctrines, Archéologie, Beaux-Artes, Ethnographie” (Doktryny, Ar­ cheologia, Sztuki Piękne, Etnografia). Ta ostatnia dziedzi­ na była w owych czasach, i pozostaje do dziś, najbardziej kontrowersyjna pośród nich. James Clifford we wpły­ wowym eseju, w którym ukuł wyrażenie „surrealizm et­ nograficzny”, nazwał ją dziką kartą na tej liście, i nie­ wątpliwie komponent antropologiczny w przygodzie „Documents” odegra swoją rolę w przetasowaniu epistemologicznych i muzeograficznych kart, które miało miejsce w późnych latach 20. i wczesnych 30. XX wie­ ku we Francji.1Jednak etnografia - w owym czasie dzie­ dzina źle zdefiniowana, rozciągająca się pomiędzy an­ tropologią fizyczną a europejskim folklorem - musiała być nieustabilizowaną, nim stała się dziedziną intrygują­ cą. Jeśli dać wiarę dwóm fotografiom pomieszczeń ma­ gazynowych w Musée d’Ethnographie du Trocadéro w Paryżu po brzegi wypełnionych naturalnej wielkości woskowymi figurami nagich czarnych ciał nagromadzo­ nych, bezładnie po tym jak usunięto je z zaaranżowa­ nych scen życia pierwotnego, gdzie były pokazywane, najpilniejszy problem, z jakim spotkała się dyscyplina, wiązał się przede wszystkim z walką z kurzem, najmniej ucywilizowaną rzeczą [the only wild thing] w tych po­ mieszczeniach. „Kurz” to tytuł hasła napisanego przez Bataille’a do działu Słownik Krytyczny w „Documents”, które towarzyszyło owym fotografiom; kończy się ono ewokacją świata nieodwracalnie złożonego do snu pod całunem „kurzu”, niczym kosmiczna Śpiąca Królewna.2 Pałac Trocadéro stał się pałacem entropii: brak światła, ogrzewania, funduszy i personelu, brak kogo­ kolwiek, kto odkurzyłby okna, nie wspominając już o bezładnej wystawie obiektów, które zostały zgroma­ dzone bez spójnego programu kolekcjonerskiego, na co uskarżał się Georges Henri Rivière w tekście do pierw­ szego numeru „Documents”.3 W rzeczy samej, to wła­ śnie zadanie zorganizowania muzeum etnograficznego bez kurzu stanęło przed nowo zaangażowanym zespo­ łem dyrektorskim w składzie Paula Riveta i Rivière’a. Pomimo świeżych badań archiwalnych, które przy­ wróciły niemieckiemu historykowi sztuki Carlowi Ein­ steinowi, pracującemu jako wolny strzelec, centralną ro­ lę w założeniu i redagowaniem pisma „Documents”, wiele spraw związanych z genezą czasopisma, jak rów­ nież składem i funkcjonowaniem słynnego heteroge­ nicznego zespołu redakcyjnego pozostało nieznane.4 Dla Einsteina, który właśnie wyemigrował z Niemiec do Francji (w maju 1928 roku) przedsięwzięcie to było wspaniałą sposobnością by włączyć się w paryskie życie kulturalne. I chociaż „Documents”, ze stronicami rekla­ mującymi galerie i domy wydawnicze w Berlinie, Lipsku, Wiedniu i Zurychu, pod wieloma względami ma dziwny wygląd niemieckiego pisma wydawanego po francusku, Einstein wniósł wraz ze swoją osobą refleksję historii sztuki na temat prymitywizmu, która była daleko bar­ dziej rozwinięta w jego kraju rodzinnym niż we Francji (opublikuje więc między innymi takich antropologów, jak Eckart von Sydow i Léo Frobenius, z których ten ostatni był kuratorem niedawnego pokazu kopii rysun­ ków z prehistorycznej jaskini z Afryki Południowej w Galerie Pleyel).5 Nie będąc sam prawdziwym antropologiem, Einste­ in, autor Negerplastik (1915), a także jeszcze ważniej­ szej pozycji Afrikanerplastik (1921), był bardziej upo­ ważniony, by zgłaszać pretensję do dziedziny etnografii, niż którykolwiek inny spośród jego francuskich kole­ gów z redakcji „Documents” i, można dodać za Lilian Meffre, że w piśmie był on autorytetem w kwestiach et­ nograficznych.6 Istnieje stopniowanie nawet w obrębie tego co, parafrazując wyrażenie Zygmunta Freuda, można by nazwać etnografią „laicką”, a Bataille, Leiris, Schaeffner, czy nawet Rivière znajdowali się w dolnych partiach tej skali. Chociaż po latach Michel Leiris stał się profesjonalnym etnografem, byłoby działającym wstecz anachronizmem, wyciąganie wniosku, że w owym czasie był on już amatorem w tej dziedzinie. Świadectwem bezceremonialności Leirisa może być decyzja, o której napisał w dzienniku w maju 1929 ro­ ku, a którą podjął owego ranka (bez wątpienia w związ­ ku z obowiązkami pełnionymi w „Documents”) „podszkolić się nieco w problemach związanych z etno­ grafią i socjologią”.7 To samo z grubsza dotyczy André Schaeffnera. Jedynym francuskim antropologiem prak­ tykiem w redakcji był Paul Rivet, który nie był jednak ani afrykanistą, ani też nie interesował się szczególnie sztuką. Jeśli idzie o Marcela Griaule’a, miał on dopiero złożyć egzaminy i oficjalnie uzyskał dyplom już po po­ wrocie z Misji Dakar-Dżibuti w 1933 roku. Czy można z tego przesunięcia środka ciężkości wy­ ciągnąć wniosek, że przypisanie pierwszeństwa w „Documents” Bataille’owi wiąże się z rewizją historii pisma w świetle kryzysu ruchu surrealistycznego, który miał miejsce w 1929 roku oraz gwałtownego ataku na Bataille’a ze strony André Bretona i jego przyjaciół w Drugim Manifeście Surrealistycznym? Niezupełnie. 250 �Denis Hollier • PROBLEM ETNOGRAFII „LAICKIEJ” [ENTROPOLOGICZNA DZIKA KARTA] Wydaje się bowiem, że Bataille był związany z pismem od początkowych faz projektu, tj. od lata 1928 roku. Wiązało się to jednak najpewniej nie tyle z uznaniem dla jego znajomości surrealizmu (raczej mało znaczą­ cej, w każdym razie), lecz z erudycyjnym artykułem na temat monet w Azji Środkowej, który właśnie opubli­ kował w „Aréthuse” (opatrzonym później przypisami René Grousseta, kuratora w Musée Guimet, w „Docu­ ments”8), a także być może jego wkładem do zeszytu „Cahiers de République des lettres” wydawanym przez Alfreda Métraux w połączeniu z pokazem dawnej sztuki amerykańskiej, której kuratorem w tym samym roku w Musée des Artes Décoratifs był Rivière. Einstein był znacząco starszy od Bataille’a oraz je­ go przyjaciół i, jak np. Daniel-Henry Kahnweiler, na­ leżał raczej do pokolenia kubistów niż surrealistów. Nie ma jednak podstaw, by sądzić, iż był to wystarcza­ jący powód do twierdzenia, że relacja pomiędzy posta­ ciami zaangażowanymi w tym projekcie od samego po­ czątku były konfliktowe. Leiris, na przykład, był pod całkiem dużym wrażeniem intelektualnej osobowości Einsteina i jego pierwszy wkład w pismo „Documents”, w postaci recenzji z ostatniej książki historyka sztuki Fritza Saxla, z pewnością zamówił Einstein, któ­ ry równocześnie negocjował tekst na podobny temat z Saxlem.9 Ponadto Leiris (który w tym czasie czytał tekst Alexandry David-Néel poświęcony tybetańskim doświadczeniom duchowym10) bez najmniejszych za­ strzeżeń potrafił się odwoływać do takich pojęć, jak „ćwiczenia ekstatyczne” czy „mistyczna anatomia”, których Einstein użył w swoim artykule na temat André Massona.11 Prawdą jest, że Einstein między jedną książką a drugą przeszedł od niekontekstowego czytania afry­ kańskich artefaktów do takiego, które włącza w pew­ nym stopniu pośredniczącą rolę etnografii. Podczas gdy w Negerplastik pisze: „Ujmiemy w nawias temat i związane z nimi asocjacje kontekstowe”,12 o tyle w Afrikanerplastik jednoznacznie wiąże współczesne wyczerpanie się afrykańskiej twórczości formalnej z kolonializmem. Kontaminacja wizualnymi wzorami z Zachodu - jak twierdzi - zlikwidowała rzemiosło tra­ dycyjne. W tym znaczeniu, jego refleksja estetyczna na temat sztuki afrykańskiej była w coraz to większym stopniu dotknięta cieniem białych rzuconymi na nią przez polityczny wymiar kolonializmu. Mogło być rów­ nież tak, że dwadzieścia lat mody spowodowało wy­ czerpanie formalnej energii twórczości prymitywnej, by „przerwać ekonomię wizualną podmiotu zachodniego .13 Konflikt, który w końcu rozwinął się między Ein­ steinem i młodszym zespołem redakcyjnym i wydawni­ czym, który z miesiąca na miesiąc coraz bardziej gru­ pował się wokół Bataille’a, prawdopodobnie zrodził się nie z wewnętrznych napięć wokół terminu „Etnogra­ fia”, lecz z dysjunkcji pomiędzy „Etnografią” a „Va­ 251 riétés” (Rozmaitości), nową rubryką, która pojawiła się w miejsce „Doctrines” na okładce czwartego zeszytu pisma. Owa zamiana dokonała się po tym, jak Bataille, Leiris, Schaeffner, Rivière, a być może również Marcel Griaule, który właśnie powrócił ze swojej pierwszej wyprawy do Etiopii, spędzili lato 1929 roku, oddając się bezgranicznej negrofilii, urzeczeni nią równie moc­ no, jak to miało miejsce w odniesieniu do show Black Birds Lew Leslie’ego w Moulin-Rouge.14 Z drugiej strony, podejście Einsteina do kultur afrykańskich, co jasno demonstrują tytuły jego dwóch książek, wiązało się przede wszystkim z zainteresowaniem „sztukami plastycznymi”, to znaczy z podejściem „apolińskim” (koncentrowało się na tym, co dziś nazwalibyśmy sztu­ kami wizualnymi). Podejście owo nie było zapośredniczone broadwayowskim, ani nawet nowoorleańskim niewyszukanym rewiowym nurtem „dionizyjskim”. By­ ła mu też całkowicie obca powojenna moda na jazz. Nie ma w nim najmniejszego śladu skażenia afroamerykanizmem. Podobnie jak Einstein grupa Bataille’a stopniowo dystansowała się wobec prymitywizmu, niemniej wy­ nikało to bardziej z połączenia ignorancji z bezczelno­ ścią. Działo się tak na skutek dwóch wyraźnie przeciw­ stawnych ruchów. Pierwszy wiązał się z zatarciem granicy pomiędzy tym, co prymitywne, a tym, co nieprymitywne, doceniając to, co zarówno etnografowie, jak i krytycy sztuki odrzuciliby jako nieautentyczne. Drugi zaś szedł w dokładnie przeciwnym kierunku, maksymalnie potęgując różnicę pomiędzy tymi obsza­ rami, na przykład biorąc w nawias jakiekolwiek rozwa­ żania dotyczące estetyki jako takiej. Pierwsza tendencja pojawia się, na przykład, w re­ cenzji Leirisa dotyczącej malarstwa sudańskiego (malijskiego) artysty Kalifala Sidibé, którego prace podró­ żowały w owym czasie po europejskich galeriach (Paryż, Wiedeń, Berlin). Złożony charakter jego dzie­ ła - pisze Leiris - mógł prowadzić niektórych znawców do negatywnej oceny: „...ofiary, jak w tym przypadku, przesądu ‘czystości stylu’, który wraz z ‘dojrzałym stylem’ staje się obsesją wielu ludzi. Jeśli idzie o mnie, to kocham wszystko, co ukazuje aspekt zmieszania, wszystko, co ma mieszaną naturę, od pochodzących z czasów rzymskich sarkofa­ gów, z kobietami ozdobionymi pięknym makijażem i namalowanymi jak najbardziej realistycznie, po mieszkańców Ziemi Fuego noszących europejskie spodnie, które znaleźli na rozbitych statkach, nie zapo­ minając po drodze o filozofii aleksandryjczyków i nie­ zrównanej elegancji Murzynek z Harlemu”.15 Można się zastanawiać, czy Einstein pochwaliłby takie stwierdzenie. Jest bardziej prawdopodobne, że dostrzegłby w takiej „nieautentycznej” wytwórczości jeszcze jeden znak upadku kultur afrykańskich pod rzą­ dami kolonializmu, nad którym ubolewał już w Afrika­ nerplastik. Badacz twórczości Einsteina Klaus Kiefer �Denis Hollier • PROBLEM ETNOGRAFII „LAICKIEJ” [ENTROPOLOGICZNA DZIKA KARTA] zwrócił uwagę na coś w podobnym duchu w nawiąza­ niu do tłumaczenia jednego z mitów, które Einstein zgromadził w antologii Afrikanische Legenden z 1925 ro­ ku. Opowiada on historię młodej pary, która pobrała się wbrew życzeniom strażników tradycji w plemio­ nach, z których pochodzili. W pewnym punkcie owej historii zdarzyło się, że mąż zabił zwierzę totemiczne plemienia żony, byka, który pasł się na uprawianych przez niego warzywach. Zdarzenie to zapoczątkowało wagneriański dammerung, który zakończył się zbioro­ wym samobójstwem członków plemienia. Einstein przełożył mit z wersji francuskiej, w której mąż zabija byka ze strzelby. W swoim przekładzie za­ mienia on jednak strzelbę na bardziej tradycyjną dzi­ dę. Czy jest to twórczy przekład, czy też nabożna nega­ cja? Historia jest bajką skierowaną do młodych ludzi i przestrzega ich przed wprowadzaniem zmian. Jest jednak jasne, że dla Einsteina najgorsze przekroczenie wiązało się nie z tym, co ujawnia treść - to znaczy, że młoda para pobiera się wbrew zasadom pokrewieństwa - lecz fakt, że małżonek dopuścił się zabicia byka za pomocą nieafrykańskiej broni. Podobnie jak robak w jabłku, Europa i współczesność skaziła już historię od środka. „Czy katastrofa - pyta Kiefer - nie jest konsekwencją użycia broni obcej typowemu kontek­ stowi cywilizacji afrykańskiej?”16 Afrykański system odpornościowy musiał być już strasznie osłabiony, sko­ ro europejska broń palna została tak dyskretnie prze­ mycona, bez ich wiedzy w tradycyjnej legendzie. Dys­ kusja na temat takich ikonologicznych kwestii w żadnym razie nie jest nieznacząca i Griaule podej­ muje tę sprawę ponownie w „Documents” - odwraca­ jąc jednak kategorie - w artykule poświęconym bęb­ nowi ludu Baoulé z kolekcji Musée d’Ethnographie, w którego zdobieniu znajduje się mężczyzna niosący strzelbę.17 Taki motyw, jak się wydaje, wywołał dysku­ sję pośród kuratorów dotyczącą reprezentatywności obiektu - czy strzelba jest znakiem nieautentyczności, który sprawia, że bęben nie jest wart, by stać się eks­ ponatem w muzeum. Griaule odpowiada, kwestionu­ jąc estetyczne tabu, zgodnie z którym „Czarny nie mo­ że używać egzotycznego obiektu - mam na myśli europejskiego - nie deprecjonując samego siebie”. Ale istnieje również odwrotne posunięcie, pragnie­ nie maksymalizacji odmienności. Jean Paulhan opisał, nazywając je „złudzeniem badacza”, tendencją zmie­ rzającą zawsze do tego, by „traktować jako szczególnie reprezentatywną dla języka tę cechę, która w trakcie nabywania danego języka budzi największe zdziwienie lub sprawia najwięcej kłopotów”.18 Podobnie etnograf Alfred Métraux, bliski przyjaciel Bataille’a i kolega Riveta, zwrócił uwagę w późniejszym czasie na gorącą heterofilię, która mieściła się w sednie profesjonal­ nych zainteresowań z lat 20. XX wieku: „Ludność egzotyczna całkiem nagle pojawiła się, by tak rzec, aby usprawiedliwić istnienie dążeń, któ­ rych nie można było wyrażać w naszej własnej cywili­ zacji... Czysto estetyczne zainteresowanie bardzo wcześnie ustąpiło miejsca zadziwieniu w obliczu oso­ bliwych i nadzwyczajnych obyczajów, które oferowały owe cyw ilizacje. W etnografii poszukiwaliśmy tego, co malownicze i osobliwe”.19 W tym znaczeniu etnografia była łatwo utożsamia­ na z najwyższą formą tego, co Bataille wkrótce nazwie heterologią. I powołanie się na to, jako rodzaj zaprze­ czenia, by przygotować czytelnika na najgorsze stanie się zwykłą retoryczną cechą narracji podróżniczych: „Nie jestem etnografem - pisze więc podróżnik Henry de Monfreid - lecz gdybym nim był, opowie­ działbym o tym dziwnym zwyczaju praktykowanym przez wszystkie rasy... działaniu, którego szczegóły, choć wielce malownicze, są nie na miejscu w dziele nieetnograficznym”. Czy też: „Czas nie został najlepiej wybrany na wykład na te­ mat etnografii, nie będę więc naciskał. Niemniej są­ dzę, że dostarczenie pewnych wyjaśnień na temat bar­ barzyńskiego zwyczaju stale odprawianego w całej tej części Afryki może być pożyteczne”.20 Wyobraźnia etnograficzna przypomina tę charak­ terystyczną dla XIX-wiecznej powieści historycznej, jak np. Salammbô (1862) Gustawa Flauberta, którą marksistowski krytyk Georg Lukács otwarcie potępił w książce z 1938 roku The Historical Novel za nieuza­ sadnione samozadowolenie z brutalności i okrucień­ stwa dla niego samego, wraz z krytyką sposobu, w jaki powieściopisarze lat 30. XX wieku upajali się „opisami okrutnych egzekucji i tortur”.21 Owo czasem ekstra­ waganckie wyolbrzymianie różnic, poczynając od naj­ bardziej irracjonalnych do najbardziej makabrycz­ nych, wydaje się sycić w większej części powszechną wiarą w rychły triumf entropii okcydentalnej, jak gdy­ by trzeba było tak mocno wzmacniać odmienności z uwagi na to, że są one na krawędzi zaniku. Etnogra­ fia jawi się jako zbawca heterogeniczności w tym sa­ mym momencie, gdy staje się jasne, że historycznym losem różnic jest ich zatarcie. Fascynacja, jaką wzbu­ dziła egzotyczna obcość, była zakorzeniona nie w przy­ jemności wynikającej z odmienności jako takich, ile z obawy o nie same, czy też, by skorzystać ze słów Ro­ landa Barthes’a, nie tyle z etnograficznego zaintereso­ wania pozytywnością studium, ile raczej wyczulenia na to, co w Camera lucida nazwał on raną, punctum.22 W szóstym numerze „Documents” dwóm fotogra­ fiom łódki z wysp Hermit towarzyszy artykuł A. Eichorna, który nosi niemal „panegiryczny” tytuł The Death of the Tribe (Śmierć plemienia).23 Kurator Muzeum Etnograficznego w Berlinie przedstawia w nim łódkę, stanowiącą obecnie część jego kolekcji, jako „reprezentatywny przykład kultury rasy, która dziś niemal całkowicie zniknęła”. W ostatnim nume­ rze pisma francuski etnograf Maurice Leenhardt, po­ 252 �Denis Hollier • PROBLEM ETNOGRAFII „LAICKIEJ” [ENTROPOLOGICZNA DZIKA KARTA] czynił zaś komentarz w takim samym tonie na temat zdjęć pewnego rytualnego tańca Mabunda, ludu który zamieszkuje na granicy Angoli i Zambezi: „Dziś taniec Makiszów umiera. Lecz misjonarz El­ lenberger zbadał go i opisał, zaś pewnego szczęśliwego dnia jego koledze Boiteux udało się uchwycić jego uczestników, których można oglądać na opublikowa­ nym tu obrazku. Dawne gesty afrykańskie, które pod­ legają procesowi zaniku na skutek rozległego kryzysu związanego z przekształceniem Czarnego Kontynentu. Zgromadzone tu dokumenty, które przywołują ów cie­ kawy obrzęd inicjacji, stworzą najbardziej zaskakujące stronice historii dla pokoleń czarnych ludzi, którzy bę­ dą żyć za sto pięćdziesiąt lat”.24 Jak wnikliwie zauważył w owym czasie Vincent Debaene: „Etnologię uważa się za archeologię poprzez antycypację”.25 W Smutku tropików (1955) Claude Lévi-Strauss ukuł słynny neologizm „entropologia” by zasugerować, że rychły zanik jej przedmiotu był założy­ cielskim motywem antropologii. Przełożył Sławomir Sikora * Tekst pochodzi z Undercover Surrealism , ed. D. Ades, S. Baker, The MIT Press 2006. Przypisy: 1 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 145. [Polskie tłumaczenie - „‘Ethnographie' znalazła się nieco na wyrost” - odbiega nieco, jak sądzę, od jak zawsze poszukującego i wyszukanego Cliffordowskiego oryginału: „the wild card was ‘Ethnographie'.” Dzika karta (ang. wildcard), termin oznaczający dopuszczenie do zawodów, zwykle rangi mistrzowskiej, drużyny lub zawodnika niespełniającego formalnych warunków uczestnictwa. Prawo to przysługuje zazwyczaj organizatorom rozgrywek. (Za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Dzika_karta.) - dop. tłum.] Zdanie to było już omawiane przez Jeana Jamina w L ’Eth­ nographie mode d’inemploi. De quelques rapports de l’ethno­ logie avec le malaise dans la civilization, w: J. Hainaud i R. Kachr (red.), Le mal et la douler, s. 45-78 2 5, 1929 3 Musée d’Ethnographie du Trocadéro , „Documents” 1/1929 4 Najwcześniejszym fragmentem materiałów archiwal­ nych odnoszących się do „Documents” wydaje się być list od Carla Einsteina do jego przyjaciela, kolekcjonera sztuki Friedricha Rebera, w którym Einstein umieścił potencjalne spisy treści pierwszych dziesięciu numerów nienazwanego jeszcze pisma (K. H. Kieler, Die Ethnologisierung des kunstkritischen Diskurses - C arl Einstein’s Be­ itrag zu „Documents" , w: H. Gassner (red.), Elan vital oder das Auge des Eros ). Conor Joyce datuje list na sier­ pień 1928. (C. Joyce, C arl Einstein in Documents and his collaboration with Georges Bataille , Xlibris. com, 2003, s. 222. Einstein przekazał [porozumiewał się w sprawie] ten list Georges'owi Wildsteinowi, który, jak pisze, był bardzo ujęty tym projektem (K. H. Kieler, op. cit., s. 93). 5 Janus Masks from the Cross-River (Cameroon), „Documents” 6/1930; L. Frobenius, Cave Drawing in Southern Rhodesia, 253 „Documents” 4/1930. Bataille napisał do „Documents” re­ cenzję z tego pokazu, jednak nie została ona opublikowana (L ’Exposition Frobenius à la Galerie Pleyel, w: Oeuvres complètes, II, s. 116-117). 6 L. Meffre, w: C. Einstein, L ’ethnologie de l’art modern, s. 10 7 M. Leiris, Journal (1922-1989) , s. 142 8 A Case of Regression Towards „Barbarian" Arts: The Kafristan Statuary „Documents” 2/1930 9 Notes on Two Microcosmic Figurek of the 14th and 15th centuries, I, 1929, Fritz Saxl wysłał Einsteinowi esej M a­ krokosmos and Microkosmos, lecz z jakichś powodów nie został on opublikowany w „Documents”. Zob. korespon­ dencję pomiędzy Carlem Einsteinem i Fritzem Saxlem w C. Joyce, op. cit., s. 230-238 10 Leiris odwołuje się do Alexandry David-Néel, pierwszej europejskiej kobiety, która dostała się do Lhassa, w swo­ im artykule do pisma, The „C aput Mortuum" or the A l­ chemist’s Wife, „Documents” 8/1930 11 C. Einstein używa tego wyrażenia w André Masson, an Eth­ nological Studiem 2/1929. Leiris cytuje to („training de l’exta­ se”) w maju 1929 w haśle do Journal (1922-1989) , s. 137 12 C. Einstein, Negro Sculptur (Negerplastik), przeł. S. Zeidler i C. W. Haxthausen, „October”, 107, zima 2004, s. 125 13 S. Zeidler, Totality against a subject: C arl Einstein’s „N e­ gerplastik", „October”, 107, zima 2004, s. 38 14 W tym samym numerze Leiris przywołuje „Murzynkę z trupy Black Birds trzymającą oburącz bukiet spowitych mgłą róż” w swoim artykule na temat Giacomettiego; Ba­ taille podpisuje hasło na temat „Black Birds” w dziale Słownik Krytyczny; Leiris ponownie pisze o nich obszer­ nie w haśle Civilisation do tej samej rubryki; André Schaeffner recenzuje show The „Lew Leslie’s Black Birds" at the Moulin Rouge); a w kolumnie poświęconej jazzowi Geor­ ges Henri Rivière porównuje w recenzji jedno z nagrań do „niezwykłego tańca Berry Brothers w rewii Black Birds”, do listy tej trzeba dołączyć fotografię Black Birds na po­ kładzie liniowca France podczas przybycia do Le Havre (4, 1929). Zob. P. Archer-Shaw, Negrophilia. Avant-garde Paris and Black Culture in the 1920s , s. 147-152 15 Kalifala Sidibé Exhibition (Galerie Georges Bernheim), 6, 1929. Odnośnie trwałego upodobania Leirisa do takiego synkretyzmu zob. Frêle bruit w L a Règle du jeu , s. 960 16 K. H. Kiefer, Fonction de l’art africain dans l’oeuvre de Carl Einstein , w: Images de l’Africain de l’Antiquité au XXe siècle, s. 157-159 17 Gunshot, „Documents” 1/1930 18 J. Paulhan, L a mentalité primitive et l’illusion des explora­ teurs, (1925), w: Oeuvres , vol. 2, Cercle du livre précieux, 1966, s. 150 19 A. Métreux, Entretiens avec Alfred Métreux, „L'Homme”, IV, 1964, s. 21 20 H. de Monfreid, Le Lépreux, s. 48, 145 21 G. Lukács, The Historical Novel, s. 193 22 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996 23 „Documents” 6/1929 24 The Makishi Dance , „Documents” 8/1930. Odnośnie do wyprawy Leenhardta do Górnego Zambezi zob. J. Clif­ ford, Person and Myth. Maurice Leenhardt In the Melanesa n World, s. 107-111 25 V. Debaene, Les deux livres l’ethnographe: l’ethnologie française au XXe siècle entre science et littérature, s. 148 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10fa216f476818a53b0815c142b74f40.pdf 7503d20b8cc5d23fd51078c9c484f245 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Karpaty - kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3891 Title A name given to the resource Problem Karpat w badaniach kultury ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.3-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Istnieje w etnografii polskiej wiele problemów, których nie da się skutecznie badać, a tym bardziej rozwiązywać w zasięgu ograniczonym tylko do nasze­ go terytorium państwowego. Klasyczny tego przykład stanowi zagadnienie genezy i rozwoju kultury l u ­ dowej naszej Góralszczyzny, które w swej skompli­ kowanej problematyce wybiega daleko poza zamk­ nięty w granicach Polski wycinek północnych sto­ ków karpackich. Wiąże się ono w jedną, nierozer­ walną w sensie naukowofoadawczym całość, obej­ mującą Karpaty od Bramy Morawskiej na północ­ nym zachodzie po Żelazną Bramę nad Dunajem, łącznie z Półwyspem Bałkańskim. Karpaty, góry niezbyt wysokie, przecięte kilkoma łatwo dostępnymi przełęczami, nie stanowiły poważ­ nej przeszkody we wzajemnym komunikowaniu się ludzi mieszkających po obu stronach łuku karpac­ kiego. Liczne zabytki archeologiczne wskazują, że już w odległej starożytności wiodły karpackimi prze­ łęczami szlaki komunikacyjne. Ruch ten, odbywający się w kierunku południkowym, miał przede wszyst­ kim charakter tranzytowy. Osadnik niechętnie za­ puszczał się w Karpaty, których lesiste obszary o licznych i trudnych do uprawy glebach nie stano­ wiły terenów atrakcyjnych dla człowieka rozporzą­ dzającego prymitywnymi narzędziami produkcji. Nawet w średniowieczu, gdy z przeludnionych — jak na ówczesne warunki — rolniczych terenów Krakowskiego i Sandomierszczyzny posuwały się dolinami rzek w kierunku Karpat fale osadników , nie docierały one w głąb gór, ale wypełniały nowymi osadami żyźniejsze i łatwiejsze do uprawy kotliny śródgórskie (u nas np. żywiecką, nowotarską, sądec­ ką, krośnieńsko-jasielską) . Osadnictwo na terenach położonych w głębi gór było zjawiskiem bardzo rzad­ ko spotykanym, i to jedynie wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych, wiodących przez przełę­ cze na drugą stronę gór. Jak mało atrakcyjne były dla średniowiecznego rolnika górskie obszary Kar­ pat — świadczy fakt, że fala osadnicza przelewała się 1 2 3 �Ryc- 2. Rumuńscy pasterze prający na trombitach. niekiedy poprzez górzyste puszcze, zatrzymując się dopiero na żyznych podgórskich terenach po stronie przeciwległej. Tak np. było z polskim osadnictwem średniowiecznym, które, przesuwając się z terenów krakowsko-sandomierskich dolinami rzek w kierunku Karpat, przeszło na stronę południową i zajęło tereny np. w okolicy Bardiowa . Podobnie przebiegał pro­ ces zaludnienia w Karpatach wschodnich, gdzie w średniowieczu żywioł ruski osiedlał się na terenach podgórskich północnych i południowych (Ruś Zakarpacka), tereny natomiast głównego grzbietu karpac­ kiego (Czarnohora , Gorgany, Bieszczady) pozosta­ wały puste. Także Niemcy, którzy w średniowieczu podczas swej wielkiej wędrówki na wschód osiedlali się po obu stronach Karpat, w minimalnym stopniu przyczynili się do przesunięcia w głąb gór osadnic­ twa stałego. Główne ich skupienia po południowej stronie Karpat zajęły dogodne pod względem osad­ niczym obszary na Spiszu czy w Siedmiogrodzie, a na terenach północnych niemieckie osadnictwo (całkowicie zresztą w czasach późniejszych zasymilo­ wane) również ograniczało się głównie do terenów podkarpackich, wyjątkowo tylko sięgając w głąb — wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych . Po­ jedyncze osiedla niemieckie, które w głębi Karpat istniały do czasów ostatniej wojny światowej (jak we wschodnich Bieszczadach: Felizienthal, Annafoerg, Karlsdorf czy Josefsthal w Gorganach), zawdzięcza­ ły swoje istnienie nie osadnictwu z czasów średnio­ wiecza, ale zupełnie późnym lokacjom dokonywanym pod patronatem rządu austriackiego na początku X I X w.«. a 1 5 Eksploatować puszcze karpackie pod względem go­ spodarczym pierwsi zaczęli — na większą skalę i w 4 sposób systematyczny—tzw. pasterze wołoscy, przybyli tu ze swoimi stadami, złożonymi głównie z owiec i kóz (tzw. „statek wołoski") oraz prymitywnej rasy świń, początkowo zajmując tereny te dla koczowniczej gospodarki pasterskiej. Czas pojawienia się pasterzy wołoskich, jak również skład etniczny tej grupy, nie jest dotychczas ostatecznie wyjaśniony. Zdaniem niektórych uczonych rumuńskich, pene­ tracja elementu pasterskiego (etnicznie rumuńskiego) w Karpatach sięga wieku X I i X I I , inni zaś datują ją na wiek X I I I względnie nawet na czasy później­ sze . Przyczyną, która pchnęła w Karpaty falę pa­ sterską, był według jednych nacisk ekspansji turec­ kiej, przed którą wycofać się miały ku zachodowi watahy koczowniczych pasterzy, według innych przyrost pogłowia hodowanych stad, zmuszający Wołochów do szukania nowych pastwisk*. 7 8 Niektórzy uczeni przypisują pasterzom narodowo­ ści rumuńskiej jedynie rolę czynnika organizującego życie pasterskie w Karpatach, podczas gdy główną masę fali osadniczej stanowić mieli pociągnięci ku zachodowi przez rumuńskich koczowników podgór­ scy Rusini. Oni to, wciskając się wraz z Rumunami wzdłuż bezludnych grzbietów karpackich, przyczynili się w XV—XVI w. do powstania klinu osadnictwa ruskiego, który rozdzielił na przestrzeni stu pięćdzie­ sięciu kilometrów ludność polską od słowackiej, sięgając na północnych stokach niemal po Pieniny (Szlachtowa) , a na południowych po Tatry (Osturnia)". Mniejsze grupy pasterzy wołoskich docierały jednak dalej ku zachodowi, dając początek wysoko­ górskiej gospodarce hodowlanej w Gorcach, w Bes­ kidach babiogórskich, żywieckich, śląskich, a po po­ łudniowej stronie Karpat — na terenie północnej 10 �Hyc. 3. Kobiety bojkowskie. Strubowiska, pow. Lesko, 1935. Ryc. 4. Zagroda bojkowsk,a. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, 1935. Słowaczyzny i tzw. Wołoszczyzny Morawskiej. Je­ den z najwybitniejszych znawców zagadnień kar­ packich, prof. Kazimierz Dobrowolski, w osadniczej fali pasterzy wołoskich — prócz elementów rumuń­ skich i wschodniosłowiańskich (ruskich) — wyróżnia jeszcze udział składników bałkańskich, zarówno południowosłowiańskich, np. serbskich, jak i nie­ słowiańskich, np. aromuńskich, albańskich, a nawet tureckich . ,s Poglądom przypisującym bezpośredni udział Ru­ munów w osadnictwie Karpat zachodnich przeciw­ stawił się w okresie międzywojennym (prócz niektó­ rych uczonych dawniejszych) Dumitru Cranjala (obecnie Kranżałow), który stara się uzasadnić tezę, iż wpływy rumuńskie (językowe) w Karpatach są znacznie mniejsze niż się to dotychczas przyjmo­ wało i że dostały się na Karpaty zachodnie drogą pośrednią, bez udziału osadników narodowości ru­ muńskiej . Jak widzimy, problem składu etnicznego fali osad­ nictwa wołoskiego nie jest dotychczas dostatecznie rozstrzygnięty, podobnie jak i ważna dla tego za­ gadnienia sprawa kolebki narodu rumuńskiego. Nie przesądzając , spornych na razie zagadnień składu etnicznego oraz chronologii fali wołoskiej, stwier­ dzić należy, że począwszy od wieku XV zaczynają się ls �w źródłach historycznych mnożyć wzmianki o wołos­ kich pasterzach, którzy pojawiają się ze swymi sta­ dami w różnych częściach Beskidów, dając się nie­ jednokrotnie dobrze we znaki podgórskiej ludności z powodu swych skłonności do rozboju i łupiestwa. Według K. Dobrowolskiego, pasterze wołoscy pę­ dzili początkowo w Karpatach koczowniczy tryb ży­ cia, spędzając w górach czas od wiosny do jesieni, na zimę zaś schodząc ze swymi stadami w rozległe lasy podgórza, gdzie w łagodniejszym klimacie łatwiej było przezimować karmiąc stada jemiołą i gałązkami młodej jedliny . Sezonowe migracje Wołochów obejmowały niekiedy dziesiątki, a nawet setki kilo­ metrów. Na północnej stronie Karpat sięgały one w lasy Pszczyńskie, Puszczę Niepołomicką, Sando­ mierską, Solską (koło Biłgoraja), lasy Roztocza lwowsko-tomaszowskiego, okolice położone nad górnym i średnim Wieprzem, Bugiem, lasy Wołynia i połud­ niowego Polesia. 14 Pod wpływem nakazów władzy państwowej (np. na terenie Orawy należącej do Węgier) i pod wpły­ wem nacisku wywieranego przez wielką własność feudalną kościelną i świecką — zaczyna się proces masowego osiedlania ludności pasterskiej, który na terenach Karpat osiąga największe nasilenie w wieku X V I . Wtedy to powstaje przeważna część wsi położo­ nych w głębi Karpat, z tym że niektóre obszary, jak np. Beskid Śląski na zachodzie czy wsie huculskie położone na stokach Czarnohory, zaludniły się znacz­ nie później. Podobny proces osiedlania wołoskich pasterzy od­ bywał się również na terenach, gdzie przybywali oni na zimowiska, stąd przechowane w źródłach wiado­ mości o wsiach wołoskich położonych w lasach koło Lubaczowa, Cieszanowa, Tomaszowa Lubelskiego i in. Pasterze wołoscy wnieśli na tereny Karpat specy­ ficzny typ wysokogórskiej gospodarki pasterskiej, połączonej z sezonowymi migracjami i wspólnym wypasem trzód pod kierunkiem baców, szałaśnictwem i specyficznymi sposobami przeróbki mleka. Wspomniane tu formy gospodarki pasterskiej wy­ stępują w analogicznej lub bardzo zbliżonej postaci na terenie Karpat i Bałkanów, spajając je w jedną całość i nadając im ów rys wspólny, który uderza nas w kulturach ludowych górali karpackich i bał­ kańskich. Musimy jednak pamiętać, że pojęcie kul­ tury pasterskiej nie ogranicza się wyłącznie do za­ gadnień czysto hodowlanych. Trzeba tu również wziąć pod uwagę pewne techniki przetwarzania su­ rowców zwierzęcych (przeróbka wełny, wyprawa skór), a także cały skomplikowany gmach nadbudo­ wy kulturalnej: wierzenia, magia i wiedza związana z gospodarką hodowlaną, normy prawne wyrosłe na tle życia pasterskiego, a także i sztuka, a więc lite­ ratura ustna, o właściwym sobie zespole wątków związanych z życiem pasterskim, muzyka, taniec oraz szeroko rozwinięte zdobnictwo, szczególnie zaś sny­ cerskie. 1 5 smsjM Ryc. 5. Dom z Fidel de Mijloc. Rumunia. Ryc. 6. Chałupa bojkowska. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, rok 1935 Ryc. 7. Stosunki etniczne w Karpatach. Niosąca nowe treści kulturowe fala pasterzy wo­ łoskich w swym pochodzie wzdłuż Karpat zetknęła �się z różnymi elementami etnicznymi napływającymi tu z północy i południa. Była to ludność rolnicza, która z terenów podgórskich przesuwała się coraz głębiej w kierunku gór. Nastąpiło nieuniknione zde­ rzenie się dwu typów kultur — pasterskiej i rolniczej. Mimo wzajemnych postaw antagonistycznych żywioły pasterski i rolniczy zaczynają się wzajemnie prze­ nikać, tworzą się kultury o formach mieszanych, w których element pasterski ze swą ekstensywną for­ mą gospodarki z wolna ustępuje wobec form kultu­ rowych przyniesionych przez rolników. O ile kultura pasterska jest tą klamrą, która spi­ na w jedną całość Karpaty i Bałkany, o tyle elementy napływające w góry z północy i południa stanowiły czynnik wprowadzający na terenach górskich zróż­ nicowanie, i to zarówno w sensie etnicznym jak i kulturowym. Według K. Dobrowolskiego współcze­ sny obraz etnograficzny Karpat słowiańskich jest wynikiem różnego w swym ilościowym nasileniu wymieszania się wołoskiego elementu pasterskiego z— różnorodnym w swym składzie — rolniczym ele­ mentem podgórskim. Tym wyjaśnia on mechanizm powstania w Karpatach północno-zachodnich pięciu zasadniczych terytoriów etnograficznych, a mianowi­ cie huculskiego, bojkowskiego, łemkowskiego, polskie­ go i morawsko-słowackie go . Dalsze zróżnicowanie kulturowe, jakie obserwuje się w obrębie poszczególnych ugrupowań karpackich, jest wynikiem lokalnych czynników geograficznych, historycznych, gospodarczych i innych, które wpły­ wając na kształtowanie się kontaktów między miesz­ kańcami różnych okolic Karpat i terenów przyległych ułatwiały względnie utrudniały wzajemne przenikanie treści kulturowych. 16 STRETtJ &mr»\ u W związku z tym, co powiedziano o mechanizmie tworzenia się kultur ludowych w Karpatach, jasne jest, że przystępując do etnograficznego opracowania jakiegokolwiek odcinka Karpat n a l e ż y pro­ w a d z i ć b a d a n i a z u w z g l ę d n i e ­ n i e m o b y d w u a s p e k t ó w rów­ n o c z e ś n i e , to znaczy zarówno w perspek­ tywie ogólnokarpackiej kultury pasterskiej, mają­ cej powiązanie z Bałkanami, jak i w perspektywie wszystkich innych wpływów, jakie mogły oddziałać na kulturę badanej ludności Karpat w wyniku odby­ wających się na tym terenie procesów osadniczych. W polskich warunkach oznacza to, że zjawiska etno­ graficzne występujące na naszej Góralszczyźnie na­ leży — z jednej strony — analizować na szerokim tle porównawczym kultur pasterskich karpacko-bałkańskich, z drugiej zaś strony — konfrontować je z tradycyjną kulturą ludową terenów krakowskosandomierskich oraz południowej Słowacji i Moraw, skąd płynęło w góry osadnictwo rolnicze. Na drodze drobiazgowych badań porównawczych da się z czasem wyodrębnić zespół treści kulturo­ wych związanych z migracjami wołoskimi w Karpa­ tach oraz elementy przyniesione tu przez poszczególne fale osadników napływających z północy czy połud­ nia, względnie z innych odleglejszych centrów eks­ pansji osadniczej (ewentualny wpływ osadników nie­ mieckich, Węgrów i in.). Siedząc strefę zasięgu wołoskiej kultury pasterskiej należałoby zwrócić szczególną uwagę na obszary podgórskie i nizinne, stanowiące tereny dawnych zimowisk pasterzy wołoskich i ich późniejszego osad­ nictwa. Osobnym zagadnieniem byłoby badanie wpływów, które rozprzestrzeniały się za pośrednic17 KPtRPPiCHICH POL SCC \ J ? \ / X. Ryc. 8. Strefy badań karpackich w Polsce: 1 — strefa kultury góralskiej. U — strefa bezpośrednich wpływów góralskich. III — strefa zimotuisk pasterzy wołoskich. Strefę IV stanowi obszar Powiśla krakow­ skiego i sandomierskiego, skąd w średniomeczu wzdłuż dolin rzek posuwało się osadnictwo w kierunku Karpat. ��Ryc. 11. Góral z Beskidu Śląskiego, z Cieszyńskiego. Ryc. 12. Krawiec Stanisław Fatla. Zakopane. twem indywidualnych pasterzy wołoskich angażowa­ nych w charakterze specjalistów-owczarzy przez dwo­ ry. Jak wynika z historycznych materiałów źródło­ wych, owczarze wołoscy występowali na znacznych obszarach Polski szczególnie północno-wschodniej, nie wyłączając Białostocczyzny i leżącej w granicach ZSRR Grodzieńszczyzny . W związku z geograficzną rozległością badań nad problemami karpackimi powinno się uwzględnić ich szeroki zakres przedmiotowy, wymagający współdzia­ łania różnych dyscyplin naukowych. 18 W' OM w Konieczny tu jest udział archeologów (osadnictwo przedhistoryczne), historyków (dzieje osadnictwa udo­ kumentowane przez źródła pisane, dzieje poszcze­ gólnych terenów w czasach feudalnych, historia kraj­ obrazu, a w szczególności szaty leśnej, dawna kul­ tura ludowa w świetle źródeł historycznych), antro­ pologów i językoznawców (problem składu etniczne­ go poszczególnych fal osadniczych, w szczególności zaś pasterzy wołoskich), a nawet zoologów (problem współczesnych i dawnych ras zwierząt domowych) i botaników (rekonstrukcja dawnej szaty roślinnej �jako środowiska, w którym odbywały się migracje pasterskie, a następnie osadnictwo stałe i postępujące przechodzenie pasterzy do zajęć rolniczych). Najrozleglejsze oczywiście pole działania otwiera się przed etnografami, których zadaniem jest wszech­ stronne zbadanie kultury ludowej w jej pełnym kon­ tekście. Trzonem tych badań powinno być to, co stanowi 0 specyfice kulturowej ludności Karpat, a więc za­ gadnienie wołoskie i wiążące się z nim ściśle paster­ stwo wysokogórskie z całym kompleksem łączących się z nim bezpośrednio dziedzin, obejmujących za­ równo strefę bazy jak i nadbudowy. Konieczność ściśle historycznego traktowania ba­ danych zagadnień nakazuje uwzględnienie wszelkich czynników zewnętrznych, które wpływały na kształ­ towanie się kultury góralskiej w Karpatach. Wiąże się to z kolei z koniecznością poświęcenia bacznej uwagi zagadnieniu wpływów kultur podgórskich, rol­ niczych i przemian, jakie pod ich wpływem zaszły na terenach karpackich. Jedną z ważnych dziedzin zarysowanych tu badań etnograficznych stanowią badania nad ludową twór­ czością artystyczną we wszystkich jej przejawach, a więc zarówno w zakresie literatury (np. badanie wątków), jak i muzyki, tańca, czy sztuki plastycznej. W każdej z nich da się niewątpliwie wykryć zespół treści „góralskich" pochodzenia karpacko-bałkańskiego i „dolinnych", które w różnych czasach na­ płynęły w Karpaty z południa lub północy. Polska literatura etnograficzna zajmująca się sztu­ ką niewiele do tej problematyki wniosła. W dzie­ dzinie badań literackich, o ile mi wiadomo, nie było prac porównawczych, analizujących wątki literackie pod kątem ich ewentualnych analogii karpacko-bałkańskich. Pisana w języku polskim obszerna praca P. Caramana pt. „Obrzęd kolędowania u Słowian 1 Rumunów", wydana przez P.A.U. w 1933 r., nie do­ starcza w tym względzie oczekiwanych wyników. Autor, przeprowadzając analizę porównawczą w sze­ rokim zasięgu geograficznym, nie dostrzegł lokalnej problematyki karpackiej związanej z wołoskimi m i ­ gracjami. W zakresie muzyki studia tego rodzaju za­ początkował zasłużony badacz folkloru muzycznego Adolf Chybiński . Naukowe badania tańca ludowego stanowią w polskiej etnografii jeden z najbardziej zaniedbanych działów. Podczas gdy inne narody kar­ packie (np. Rumuni) posiadają doskonale zorganizo­ wane badania tańca ludowego w swych instytutach folklorystycznych, u nas systematycznych prac zbieraczych w tym zakresie nie prowadzono nigdy, nie­ liczne zaś publikacje, które się na temat tańca ludo­ wego ukazywały, rzadko wykraczają poza mniej lub więcej sumienny opis. Pierwszą próbę ujęcia polskich tańców góralskich na tle porównawczym dał Wło­ dzimierz Kotoński w swej monograficznej pracy pt. „Góralski i zbójnicki" (Kraków 1956). Na odcinku plastyki sprawa przedstawia się nieco inaczej. W roku 1931 ukazała się w „Zaraniu Śląs­ kim" (a także w osobnej odbitce) praca Tadeusza 19 U) Dobrowolskiego pt. „Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej Górali Śląskich", gdzie nawiązując do badań historycznych Karela Kadleca, a przede wszystkim Kazimierza Dobrowolskiego, autor stara się zanalizować czynniki, które oddziałały na kształ­ towanie się kultury plastycznej górali śląskich. Pra­ ca Dobrowolskiego stanowi ważną pozycję w dzie­ jach badań polskiej Góralszczyzny. Oczywiście, że po trzydziestu prawie latach, które minęły od jej ukazania się, ten czy ów szczegół wymagałby sko­ rygowania czy innego ujęcia, wynikającego z szer­ szej obecnie płaszczyzny faktograficznej. Jednak istotna wartość tej pionierskiej pracy, wskazującej zasadnicze kierunki badań w zakresie ludowej pla­ styki górali karpackich, nie straciła swej pełnej aktualności. Praca T. Dobrowolskiego nie wywarła głębszego wpływu na tok późniejszych badań nad sztuką plastyczną górali. Mimo interesującej proble­ matyki nie znalazła ona kontynuatorów, którzy chcie­ liby prowadzić badania nad plastyką ludową w szer­ szym, karpacko-bałkańskim aspekcie. Na przeszko­ dzie stało niewątpliwie małe nasilenie badań nad sztuką plastyczną; koncentrując się na wybranych obszarach, badania prowadzono przede wszystkim w kierunku gromadzenia materiałów, nie zaś pod kątem widzenia ich historycznej interpretacji. Po zakończeniu drugiej wojny światowej sytuacja nie­ wiele się zmieniła. Wprawdzie badania plastyki lu­ dowej zostały w dużej mierze skoncentrowane w ra­ mach jednej instytucji naukowej, jaką jest Państwo­ wy Instytut Sztuki, jednakże program tych badań, przygotowywany w skali ogólnokrajowej, nie pozwa­ lał na szczególne skierowanie uwagi na tereny kar­ packie. Badania objęły głównie bardziej zaniedbane pod względem naukowym tereny Żywiecczyzny, Gorców, Beskidu Myślenickiego i Sądeckiego, Spiszą, czego wynikiem było kilka artykułów o charakterze materiałowym, które ukazywały się w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w Polskiej Sztuce L u ­ dowej, W mniejszym znacznie zakresie opracowywano problemy ludowej plastyki karpackiej na tle porów­ nawczym . Rozszerzenie tych badań i ustawienie na odpowied­ nio szerokiej platformie tematycznej i przestrzennej odczuwało się jako nieodzowną konieczność. Dlatego to właśnie z Państwowego Instytutu Sztuki wypłynę­ ła inicjatywa międzynarodowych badań karpackobałkańskich, zgłoszona w lutym 1954 r. na konferen­ cji Działu IV P.A.N. , omawiana następnie szerzej w 1956 r. w Zakopanem, na Walnym Zjeździe Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, który w swej części naukowej poświęcony był problematyce kul­ tury ludowej w Karpatach. 2(l 21 Obecnie dzięki zainteresowaniu, z jakim do powyż­ szego planu odniosła się Polska Akademia Nauk, projekt międzynarodowych badań w Karpatach za­ czyna wchodzić w stadium realizacji. Na razie poro­ zumienie w sprawie wspólnych badań nad zagadnie­ niami karpackimi zawarte zostało między Polską Akademią Nauk a Slovenska Akademią Vied. Nie ulega jednak wątpliwości, że w przyszłości nastąpi �7 N. Draganu, Romanii in veacurile IX — X I I porozumienie wszystkich krajów zainteresowanych w pe baza toponimiei si a onomasticei, Bukareszt 1933. badaniach kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Kazimierz Dobrowolski, Dtoa studia..., wyd. Wspólna problematyka naukowa zjednoczy wysiłki cyt., s. 14. uczonych czeskich, -słowackich, polskich, ukraińskich, Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie na rumuńskich, węgierskich i wszystkich krajów bałkań­ ziemiach polskich, Pamiętnik V Powszechnego Zjazdu skich. W ten sposób z inicjatywy Polski zorganizowane Historyków Polskich w Warszawie, Lwów 1930, s. 138. zostaną badania o charakterze międzynarodowym, Roman Reinfuss, Próba charakterystyki etnogra­ obejmujące zasięgiem swym znaczny obszar połud­ ficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych niowej i środkowej Europy, a problematyką — jedno elementów kultury materialnej, Lud X X X V I I , s. z najciekawszych zagadnień europejskiej etnografii. 160. Będzie to pierwszy w historii etnografii wypadek sze­ Witold Mileski, Jan Reychman, Osturnia, Wierchy rokiej międzynarodowej współpracy, która niewątpli­ 1935, s. 117 i nast. Kazimierz Dobrowolski, Studia nad pochodzeniem wie przyczyni się do silniejszego zbliżenia kultural- ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, Spraw. nego między narodami. PAU, t. L I I , nr 6, s. 479. Dumitru Cranjala, Rumunske vlivy w Karpatech se zvlaśtnim zfetelem k Moravskemu Valaśsku, Praha 1938. PRZYPISY Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie..., wyd. cyt., s. 136 i nast. Tadeusz Lubomirski, Półnoen-o-ioscTiodnie wołos­ Karol Potkański, Pisma pośmiertne, Kraków 1922, kie osady, Biblioteka Warszawska 1855, t. IV, s. 10 t. I , s. 300 i nast. i nast. Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia nad powsta­ Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia..., wyd. cyt., niem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, Kra­ s. 20. ków 1938, s. 17, 18 (odbitki z t. I I Studiów histo­ A także i na innych terenach, na których ba­ rycznych ku czci Stanisława Kutrzeby). dania historyczne czy językoznawcze stwierdzą śla­ Maria Dobrowolska, Z badań nad osadnictwem dy pobytu ludności wołoskiej. Łemkowszczyzny, Warszawa 1938, s. 4. Komisja Nau­ kowych Badań Ziem Wschodnich, W-wa: Drugi Informacja bezpośrednia od prof. dra Bohdana Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony Środko­ Baranowskiego. wym i Wschodnim Karpatom Polskim w Krakowie, Adolf Chybiński, O źródłach rozpowszechnienia Warszawa 1938). dwudziestu melodii na skalnem Podhalu, Kwartalnik Roman Reinfuss, Badania nad osadnictwem HuMuzyczny, t. V, 1933, s. 48—65. culszczyzny, Sprawozdania PAU, t. X L V I , r. 1945. Roman Reinfuss, Wełniane torby góralskie, „Pol­ Roman Reinfuss, Łemkowie jako grupa etno­ ska Sztuka Ludowa", 1949, nr 3—4, s. 112—119. graficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, Lublin Zofia Szyfelbein, Konferencja sprawozdawczo1948, t. V I I , s. 121. planująca Działu IV Etnografii i Centralnego Za­ rządu Muzeów i Ochrony Zabytków, Etnografia Pol­ Alfred Karasek, Elfride Strzygowski, Sagen der ska, t. I , s. 410. Deutschen in Galizlen, Lipsk 1932, s. 12. 8 9 10 11 12 13 M 1 15 1 18 17 3 18 19 4 29 5 21 6 Fot: R. Reinfuss — ryc. 3, 4, 6, 10, 11; J. Swiderski — ryc. 12. Mapy (ryc. 7 i 8) .rysowała Z. Reinfussowa. Ryc. 1 —• repr. z: H. A. Bernatzik. Albanien, ryc. 64; ryc. 2 — ze zbio­ rów Instytutu Folkloru w Bukareszcie; ryc. 5 — repr. z: P. Hülscher, Rumänien, ryc. 279. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b563f95037af630fbfc1f66abb1527.pdf a80464bc04644478fad090b5ca8f25da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka nieprofesjonalna sztuka naiwna plastyka amatorska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4582 Title A name given to the resource Problem plastyki amatorskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.3-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jan Pilarski, Aleksander Złocisty 61. pł., 44,5 X 60 cm. Stargard karp, P L A S T Y K I „ A m a t o r : lubiący r z e c z l u b p r z e d m i o t Linde. I wszystko wydawało jakowy" Pisarz, pisał się j a s n e , zrozumiałe. Dziś A M A T O R S K I E J poeta uczy odczuć i m o t y w ó w pojęciem, spostrzegamy, łości ani jednoznaczne. że wcale n i e jest już o n o jasne I n n a jest b o w i e m treść i b a r w a tego czy jest redakcja, ce. jej jako przykład tradycjonalny, literaturę. wtórny, nieudolny, O świetny, pisarzu głąby, początkujący. mówi nowatorski, Mówi się — parającego się p i s a n i e m , n i e d o d r u k u , a d l a t z w . w ł a s n e j a więc niezawodowe Granicę amatorem a pisarzem zawodowym kacji, w konsekwencji a dalszej przyjem­ między wytycza fakt rowi która dyplom taką sztat, Wiemy torską, chociaż w y r ó ż n i a j e wyraźna przynależność d o ś r o d o w i s k a w s i , k r ą g p o d j ę t e j t e m a t y k i ( w dużej autobiograficzny) pisarze ludowi i i realistyczna metoda i c h apostołowie określenia a m a t o r . Z a p e w n e mierze twórcza. nigdy Ale i nawet złożony oceniony r ę ­ Lite­ auto­ dla architekta czy k o m p o z y t o r a konsekwencji realizacja odsetek Wśród jest przyjęcie do i c h dzieł. większej wiedzy amatorów, war­ uprawiających oczywiste. się n a j t r u d n i e j s z y ­ dziedzinami. Jeśli są n i e p r z e c i ę t n i e ustawiają sobie dziedzinę Naprawiają święcenie i najpierw K w a l i f i k a c y j n a Związku s t u d i a n a d nią — b y w a , ż e dochodzą rezultatów. n i e używają ta kwalifikacja nie wydaje granicy w poczet członków, daje — są hobbyści, z a j m u j ą c y prawidłowo ama­ dojrza­ magicznej zespół f a c h o w c ó w twórczego, tę dziedzinę. T o te cechy, z twórczością przez t y m mniejszy mi zazwyczaj własnych się w y d r u k o w a ć t r u d n i e j s z y i wymagający stwa jest pisarstwo zwane l u d o w y m . Nosi ono b o w i e m które wiążemy zdecydowała uczelni, a w dalszej stowarzyszenia amator- obcowanie sankcję l i t e r a t a . Sankcją publi­ l publikacja. O ratów, która przyjmując Im do d l a niego i pozytywnie takim przynależność Z w i ą z k u L i t e r a t ó w P o l s k i c h . N a j b l i ż s z e pojęciu jest analizy postępowania. Ś w i a d e c t w e m k o p i s , a później K o m i s j a g r a f o m a n . N i g d y — a m a t o r . A jeśli j u ż o k r e ś l e n i e t a k i e padnie, t o n a oznaczenie człowieka z r z a d k a życia, zdolność się j e s t , c z y n i e j e s t l i t e r a t e m d e c y d u j ą : pojęcia w l i t e r a t u r z e , i n n a w m u z y c e , t e a t r z e c z y p l a s t y ­ się — o r y g i n a l n y , się s a m . Szkołą z książką, o b s e r w a c j a j e d n a k , g d y s p o t y k a m y się w r ó ż n y c h k o n t e k s t a c h z t y m ności, 1965. Jackowski P R O B L E M Y Weźmy Szczeciński, błąd się o d początku kompozytorów życia, do z n a k o m i t y c h jakim umiłowanej „amatorami" zdolni, zainteresowań było niepo- dziedzinie. byli np. Borodin O r f f . A l e , r z e c z p r o s t a , śmieszne b y ł o b y nazywać i c h się w d z i e d z i n i e twórczości l i t e r a c k i e j pożądana. Z a k r e ś l a amatorami. krąg, z k t ó r e g o i c h p r y w a t n e u m i ł o w a n i e stało się treścią i c h życia. Pojęcia nach, każdy „amator" chciałby n i e stosuje wyjść. się w j a k a r c h i t e k t u r a czy twórczość takich ( p o m i j a m t u o c z y w i ś c i e układanie p i o s e n e k utworów czy łatwych rozrywkowych). T a k architektura, j a k i twór­ czość m u z y c z n a , lonego, dziedzi­ kompozytorska wymagają skodyfikowanego l e t n i c h studiów, bowiem opanowania warsztatu zawodowego, Byli Rzemiosło to właściwie kompozytora kretne, sprawdzalne powiedzieć: partytury okreś­ tywicznego wielo­ Ale ja autodydakci, przy czy i widoczne. też b y m t o czy p r e c y z y j n i e architekta Mało zrobił. jest kon­ k t o może chyba Już s a m w i d o k wykreślonego rzutu b u d z i szacunek i poczucie własnej napisanie wiersza czy n o w e l i , podobnie lowanie obrazu, wydaje czym perspek­ niewiedzy. j a k nama­ się już znacznie p r o s t s z e . D o - �II. 2. Jan Jakubowski, strzegą się b o w i e m matykę aktu Straszna kara często n i e istotną twórczego, trudności. W y d a j e ale się w t e d y , Boża, i złożoną zewnętrzną że w y s t a r c z y ortografii i składni, a b y móc pisać w i e r s z e wystarczy umieć mieszać f a r b y , g r u n t o w a ć sować płótno, a b y sądzić, że się u m i e I jeszcze letanctwo i groźne, jedno. w Amatorstwo, architekturze natomiast w a akwarela, proble­ warstewkę znać zasady czy nowele, czy w e r n i k ­ malować. ściśle miałoby l i t e r a t u r z e czy dy­ kich ny szkoda więc zespołach poprzez pow. Jarosław, 1926. uczestników. że r e a l i z u j e „wychowania Nic amatorów przez się — dziwnego, budzą że te w że kultural­ właśnie największe ta­ sztukę", formy zainteresowanie kultury. Twórczość nie powiedzieć, idea w s p ó l n e zajęcia p o d w y ż s z a się p o z i o m działaczy oczywiste plastyce Chłopiec, ze świadomością s p r a w d z e n i a się w k o n t a k c i e z p u b l i c z ­ nością. M o ż n a działań mówiąc skutki 49 X 71 cm. papier, jest zaś t a k a , j a k m a l o w a n i e , r z e ź b i e n i e , p i s a ­ w zasadzie indywidualna, nosi charakter j e s t n a ogół n i e z a u w a ż a l n a . G d y w a l i się d o m , p o w o ł u j e osobisty, czasem w r ę c z i n t y m n y . A u t o r , śpiewak, m u z y k się k o m i s j ę , w i n n e g o wy­ przekazuje roz­ umiejętności. P i s a r z stawiane woju stawia przed p u b l i c z n i e n i e są kultury sąd. Z ł e o b r a z y zapewne społeczeństwa, ale obojętne dla nic pewnego na t e n niejszym czyjś świat wyobraźni przy pomocy czy m a l a r z w y r a ż a w s t o p n i u siebie swojej znacznie samego. Toteż możliwość t e m a t n i e u m i e m y powiedzieć, szkoda jest niemalże n i e ­ wu wymierna, niż w p r z y p a d k u zespołów o d t w ó r c z y c h . C h o c i a ż b y trudna do stwierdzenia. M ó w i ą c o twórczości a m a t o r s k i e j m a m y równo zespoły teatralne, muzyczne, plastyków. A więc z jednej n a myśli z a ­ taneczne, strony dziedziny twórcze i u p r a w i a n e zespołowo, z d r u g i e j — indywidualną. Cechą ich Są kolektywny tralne to s p r a w y charakterystyczną pracują różne c h a r a k t e r . Zespoły wspólnie, n i e d o t e j czynności. W zdobywają od siebie. kierowane przygotowane wyższe czy wiająca w z a j e m n y rzeźbiących, ujawnia się, n i e u c z e s t n i c z y tea­ tem przez dojrzewają, praca jest rysujących przecież często w nie zawsze zdolną czy najmniej malujących gestem o d życia, znieść świa­ pielęgnowaną zetknięcie z rzeczy­ wistością. Mniejsza jest więc możliwość oddziaływania mego i zorganizowanego świado­ na amatorów-plastyków. się d o k r ę g u uczestników o g n i s k Zdecydowana tury czy nych, muzycznych, big-bitowych 4 — tanecznych, pracuje a w zespołach t e a t r a l ­ czasem wspólnie, z myślą nawet i w o widowni, czy Twór­ samoobrony, tycznie ogranicza amatorów nie żadnych w y s t a w a c h nad u t w o r e m sprzyja rozszerzeniu h o r y z o n t u k u l t u r y i t d . większość dla­ umożli­ ośmieszenia, k r y t y k i . i n t y m n y m i odizolowanym fikcją, mniejsza k o n t a k t i porozumienie. Co polowa czość o wiele i s t n i e j e płaszczyzna, k o n k u r s a c h . M o ż e się boją profesjonal­ kwalifikacje, i n d y w i d u a l n y c h jest t e g o , że n i e z a w s z e n a w e t jest odtwórczych t o k u p r a c y zespoły coraz też od­ twórczość muzyczne zazwyczaj j e d n o s t k i m n i e j czy b a r d z i e j uczestnicy dość dziedzin jak raczej na twórców sil­ wpły­ plastycznej Nie znaczy społecznie kul­ klubów. t o j e d n a k , że t e n r o d z a j mniej Prak­ potrzebny. Przeciwnie, twórczości jest on jest może �n a w e t b a r d z i e j w a ż n y , g d y spojrzeć n a p r o b l e m z punktu widzenia twórczość „intymna" na i znalezienie okrutnym czuciu, że pozwala w jest niejako przez sam fakt dzieje funkcji wypowiadania estetycznych aktu taka ale tworzenia nie jest się oddzia­ się w innym wy­ w znaczy dwoistość w i d z i e ć i rozumieć. Społeczna niezaprzeczalna pożyteczna t o , że dla dla automatycznie rozwoju jed­ społecz­ twórczość kulturowego środo­ Dobrze, czynnego gdy człowiek stary, horyzontu, a życia, m a l u j e . Obojętnie publicznie, w ramach wystaw. twórczością plastyczną p o l e g a uprawia, i Warto też Trudność opieki samowiedzy, uprawianie o sztuki tyle nad m . i n . w ł a ś n i e n a t y m , że nieraz i a n i jednostce, a n i społeczeństwu. sobie, słowa czy że o i l e w muzycznych autokrytycyzm wykonawcy uczy do 3. Maria niej, twórczości Lenczewska., widzieć np. je zespołach rośnie zbliża uprawianie ll. się społeczeństwa uprzytomnić żywego dobrej wręcz innych wymagające prze­ samemu konwencji bardziej szcze­ gółowego omówienia, w t y m m i e j s c u chodzi m i j e d y n i e 0 pokazanie różnic, jakie istnieją w ramach ruchu a m a t o r s k i e g o m i ę d z y n p . twórczością plastyczną a z e s p o ­ t e a t r a l n y m i l u b pieśni specyfiki amatorskiej n y c h z nią czy twórczości tańca, o zarysowanie plastycznej i związa­ problemów. POJĘCIE: AMATOR W 1854 r . w Słowniku „Amator, lubiący rzecz języka (a po­ więc i słu­ malarskiej Pogrzeb wiejski, Linde polskiego l u b przedmiot zwolennik, — miłośnik) odnotuje i „Zajmujący się występujący z dziwną tach nie dla nagrody". Pojęcia i żyją 1 treść. A m a t o r , dyletant", pretensją „biorący zmienia s t u l e c i a , był c z ł o w i e k i e m z a j m u j ą c y m zarobku, nie dostatecznego dla nagrody, a po do się także czegoś", ich w regazakres końcu u b . się sztuką n i e d l a dyletancku czyli bez przygotowania. Dziś, g d y p a d a w s z t u c e określenie a m a t o r , m y p r z e z to człowieka, zajmującego twórczości obcho­ a udział w t a k j a k to dostrzegano Pół (lubownik, d r u g i e , nas t u sztuką, umierają, podaje: jakowy...". w i e k u później K a r ł o w i c z o b o k t e g o z n a c z e n i a oraz n a przykładzie wioślarza: rozwiązywać teatralnych, na walory nieraz odrzucenia bywa pokazuje sprzeczne t a k , a b y n i e szkodzić do co i j a k . A l e interesy i skłaniając r o z w i ą z a ń . Są t o s p r a w y „człowiek obrazy oczu c i w n i e — z a w ę ż a go t y l k o d o r a m t e g o , co się burtę o p i e k a t a m u s i mieć z a w s z e n a u w a d z e jednostki Nie poza wyrzucony źle, g d y słabe c z y w r ę c z n i e d o b r e chać), otwierać rozszerza dzące wiska. ziom nie musi sztuki. kształtowa­ społeczeństwa. T ę jest bynajmniej łami dzieje nostki, dla jej prawidłowego f u n k c j o n o w a n i a w ności, to pożyteczna, a n i e r a z i k o n i e c z n a d l a trzeba koniecznie wartość się programem s a m e g o t w ó r c y m o ż e pełnić r o l ę ujemną n i u poglądów twardym i ich postawy. „indywidualna" miarze. Niezwykle regenerację, frustracjom, po­ Ale zorganizowanym ływania na twórców na życiu, często niepotrzebnym. szerzej, społeczeństwa; bowiem j e d n o s t k i , zapobiega plastyce, a poza Twórczość psychicznej swego miejsca dla się wszystko w higieny bezinteresownie, tecznego przygotowania. szerokie i n i e o s t r e , że 61. p i . , 49 X 70 cm. Jest się jakąś niezawodowo to przy dopuszcza Bielsko-Biała, i rozumie­ dziedziną bez dosta­ t y m pojęcie różne zjawiska tak i po­ 1961. 5 * �П. 4. Seweryn Odrzywolski, Pejzaż z bukietem kwiatów, ol. płyta pilśń., 60,5 X 60,5 c m . Krasnystaw, 1964. II. 5. Euge­ niusz Bąk, Huta cynku Szo­ pienice, tempera, papier, 37 X 53 cm. Szopienice, 1962. stawy. Wspólnym nalność". Tak i c h m i a n o w n i k i e m jest więc pojęcie poprzez przeciwstawienie Opozycja wana od twórczości „nieprofesjo- konstytuuje artystów-plastyków wyższe uczelnie ność do Z w i ą z k u w a sankcjonuje Polskich Artystów kraju niezależnie przynależ­ Plastyków. A l e n i e należy utożsamiać ze sobą p o j ę ć : nieprofesjo­ n a l n y i a m a t o r s k i . P i e r w s z e j e s t b o w i e m szersze i m o ż n a w i n i m wyróżnić amatorską, jak Twórczość dzieci jest oczywiście „amatorska" w sen­ ludową zarówno czy t w ó r c z o ś ć twórczość dzieci. sie nieprofesjonalizmu, braku czy właściwej ale zupełnie ciągać termin, wtedy, gdy spoistej amatorską, w trwałych sztukę ludową, ma go stanowi zespół a b y i n a nią coś na znaczyć, określenie to roz­ tylko tylko uznać ona indywidualną ścisłego oparcia ani w za manifestacją, tradycji, ani i upodobaniach środowiska . Tak 2 z rozważań bezimienną o amatorstwie właśnie w fachowego — Brak ambicji Otrzymujemy że W amatora t y l e że p r z e k a z y w a n ą wiedzę, zarobkowo, lub dla praktycznej Kogo więc n a z w i e m y jest potrzeby. amatorem? Przeglądając 6 pracy. idealny model amatora. Niestety, sztukę wanie staje ów idealny również model przyjmiemy jego przeciwieństwo, duży obszar na marginesie się dlań różne mamy zakłóconym. treścią pośredni. Rodzą uprawiać pracy zawodowej życia — a za pojęcie i malo­ zarazem brak m u f a c h o w e g o i pełnego p r z y g o t o w a n i a i n i e m a a m b i c j i zawodowych — powstaną n i m ambicje, w czy jest jeszcze to amatorem? czy już A jeśli przestaje być amatorem? W praktyce, jak wiemy, po decyduje c a c h , można b y b o w i e m n i e j e d n e g o styka często kwalifikacjach widocznych uznać w „stempel". samych pra­ patentowanego pla­ za a m a t o r a , a z k o l e i z d u m i e w a ć skonałością w a r s z t a t u i świadomością się artystyczną do­ wielu amatorów. Granica twórczości bowiem twórcy, spojrzenie kryteria, to którymi Twórczość w między jedną j e s t dość p ł y n n a ale i od zmienia się drugą naszego na się, jak tak kategorią nie t y l k o od w o l i nią spojrzenia. zmieniają się posługujemy. amatorów k t ó r y m mieszczą a i zależy jest więc rozległym się r ó ż n e p o s t a w y obszarem, twórcze a m b i c j e . A trudność d e f i n i c j i w y n i k a n i e z b r a k u w y p o w i e d z i n a t e n t e m a t , w y n o t o w u j ę najczęściej i p o ­ 3 obejmie swoją z pokolenia w pokolenie, z rodzi­ c ó w n a d z i e c i , n o i z t e j też r a c j i , że w y k o n y w a n e od Dyletantyzm. się zresztą p y t a n i a . C z y jeśli t w ó r c a p r z e s t a j e A się o n o o ściśle s p r e c y z o w a n ą czasie w o l n y m b i e g u n , a za d r u g i samego opiera W to: właściwych zawodowych. więc p r a k t y c e jeśli jeden niczającą p o l e działania j e d n o s t k i . W y ł ą c z y m y ponieważ p l a s t y k a - a m a t o r a . Są przygotowania. do c z y n i e n i a z m o d e l e m realizującą mądrość pokoleń, mądrość ś r o d o w i s k a i o g r a ­ rzemiosło, cechy życie n i e zawsze jest t a k łaskawe i przeważnie tradycyjną t y m sensie, zawodowych. — Brak względnie można podkreślane — Uprawianie sztuki na marginesie innych, Sądząc wówczas jest zasadach wyłączymy ponieważ komercyjnych twórców. ludową znajdującą więc jeśli pozostawimy kiedy ambicji nie ma powodu, który kategorii Twórczość nie wiedzy, odrębny, wszechnie zajęć zdecydo­ naszym artystyczne, dyplomu ich profesjonalizm się zawodowej. t a k a i s t n i e j e n a s k u t e k t e g o , że większość ukończyła „amator" i różne dosta­ tecznego rozeznania, a z c h a r a k t e r u samej m a t e r i i , która jest mało k o n k r e t n a i n a d e r różnorodna. �Patrząc z p e r s p e k t y w y dzisiejszej -profesjonalista, nej granicy dostrzec można podziału. J a s n e na relację: zacieranie są s y t u a c j e amator- się wyraź­ krańcowe, ale ograniczoną. częściej słyszy są Dzieje twierdza na skutek przemian, j a k i e chodzą w e w s p ó ł c z e s n e j zachodzących rozwój we w Co się z m i e n i ł o cone zostały ludzi uczelni w formuła Przede w s z y s t k i m reguły. odrzu­ Rozszerzyła właściwie znaczy zuje, n i m staną Sztuka lizmu. Akademie l a t podstawę malarskich nowe spojrzenie. i -zachęcają kształtowania Siłą a r t y s t y s t a j e Profesjonalizm będzie i tu nych że pozycji. Autodydaktą był Granica odwaga o wybitnych malarzy spoza uczelnia­ Cezanne, Van kolei się na k o n s e k w e n t n y m tylko wycinka, t w ó r c z a zasadza b a d a n i u i pogłębianiu jednego Akade­ niezbędna, dziś n i e z a w s z e j e s t k o n i e c z n a . C o r a z częściej k o n c e p c j a problemu. Można, sztuce, jakiegoś realizując do względną stycznym, Ośrodkach, mniej cząstkową, wystaw wiedzy, n a drugą środków dobrej nurcie itd. — kontaktu niż dawniej z roku Obserwujemy łat­ stronę. informacji, reprodukcji, wszystko ze to łat­ filmu sprzyja Dodaj­ środowiskiem na ma profesjona­ opatrzeniu, rozeznaniu. Ogniskach, Domach pla­ rok, konsultacje w Twórczości. więc nieraz zadziwiające k a r i e r y l u d z i , k t ó r z y startując z p o z y c j i amatorów, szybko twórcami, o wyraźnie i c h do Z P A P s t a w a l i się zarysowanym profilu. było n a t u r a l n y m i j a k b y urzę­ d o w y m tego p o t w i e r d z e n i e m . M a m t u n a m y ś l i chociażby inż. Beksińskiego wych, razu który został Z z Sanockich od m o m e n t u uznany twórcę. wiedzą masowych liczniejszym profesjonalisty dysponować dziś z jednej łatwość ani Można więc literatury, obfitość zdobyciu pewnej p e w i e n t y p twórczości, n i e być a n i d o b r y m r y s o w n i k i e m , kolorystą. jest rozwój dostępu Przyjęcie dawniej ta swym granice Z d e r . D o s z t u k i d o c h o d z i się dziś n i e t y l k o p r z e z wiedzy, znacznym podważa wość dojrzałymi Suma w się twórcza, Renoir, współczesna „inności" i sama G o g h c z y M i c h a ł o w s k i . A r c h i t e k t a m i są M a x B i l l i C a l mię. wie­ którym propozycje, my wielu powietrzem, kładzie się n i e bezpośrednio startowało lat kilka wiejsze przechodzenie t r a c i s w ó j d a w n y sens. N i e o d r z e c z y współczesnych za ich wizji. przypomnieć, rzeźbiarzy stu­ się do wręcz nacisk tradycja, ale inwencja własnej nowej w y r a ź n a , szerszy stał się n a t o m i a s t pas g r a n i c z n y , w dziś n a t e c h n i k ę w y p o w i e d z i , i s t o t n e są n o w e m u przekazana wymagające ramach nie wychowują Mniejszy dziedziny koncepcjami oddychamy. wiele przezwyciężania. techniką, p r z e m y s ł e m , Po­ Żywe dzy. Ż y w e są p r o b l e m y , k t ó r e się j e s z c z e b a d a i a n a l i ­ przez ale z życiem, urbanistycznymi i t d . Dziedziny diów. łamania, dorocznych. tradycyjnego akademickie konwencji, Akademie pozbawionych dziś c o r a z m n i e j . Stracił s w ó j w a l o r r y s u n e k , s t a n o w i ą c y panujących pokazów że na Coraz tradycyjne. związane r e a l i z m u , która tylko obserwacja wydziały i t w ó r c z e są w A k a d e m i a c h p r z e d e w s z y s t k i m ambicje nie zwłaszcza ułatwiających plastycznej. dziesiątków a nawet eksperymentów. j a k i na skutek zmian sztuce? sztywne, się z n a c z n i e do zdobycia, i się, i t o z u s t p l a s t y k ó w , przestarzałe, to łatwiejszą studiów kulturze, sztuce, współczesnej artystyczny wykształcenia za­ więc własnych w t y m w ł a ś n i e rzecz, że są o n e dziś r z a d s z e niż d a w n i e j . się t a k z a r ó w n o A drodze pozycji za swej Zakładów pierwszej poważnego autodydakty, startowali znani a i wręcz więc dziś Samochodo­ wystawy amatora, graficy od wybitnego — nie­ Leszek 7 �6 1 II. 6. Bernard Ratajski, Z albumu dziadka, ol. płyta pilśń., 60 X 51 cm. Szczecin, 1965. II. 7. Jan Nowak, Kobieta, linoryt, 34 X 27,5 cm. Katowice, 1963. II. 8. Józeja Nowak, Wspólna lektura, lakier na reliejie z masy papierowej, 24 X 33,5 cm. Ząbkowice SI., 1965. ��Rózga i H e n r y k Płóciennik. W s z y s c y o n i mają rozległą w i e d z ę , pełną zdolność s a m o k o n t r o l i . O c z y w i ś c i e tu jeszcze wymienić co najmniej kilka można nazwisk. zawodowców poprzez k u l t y w o w a n i e własnej, niczonej, acz p i ę k n e j umiejący wytworzyć konsekwentny rzały w pewne (il. ten — dojrzałości doj­ ( i l . 32). N i e d ł u g o ( i l . 19), za­ Michałowska Mickiewiczowa, Zegadło. amatorów-plastyków dwa nazwiska ludzi, do­ których dojrzałość m a l a r s k a czy g r a f i c z n a k a ż e zapomnieć o t y m , że są t o t y l k o a m a t o r z y ( n p . P e r z — i l . 50, M y ś l i c k i Ale to jedna strona fascynacji profesjonalnych. zagadnienia. formułą Pomijam sztuki t u już Druga „naiwnej" — to artystów programowo „naiw­ n e " m a l a r s t w o M a r i i A n t o , wspomnę t y l k o o w y b i t n y c h twórcach, t a k i c h j a k L e n i c a , H . T o m a s z e w s k i , ski, Krawczyk, czy Szajdzińska-Krawczykowa, z rzeźbiarzy — Istniejąca w penetrację tłumaczy, Hasior. sztuce s y t u a c j a ułatwia więc sztuki profesjonalnej dlaczego właśnie w i ze źródeł artystycznych nawet klimacie podniet, interesujące bicje artystyczne daleko się zgłaszając jednym własne, propozycje. których pozostawiają II. 11. Koman Bazyli Albiczuk, też za sobą am­ skrom­ i pragnie Włodzimierz u amatora uzupełnić pojęcia amatora, Hodys budzą swe się wykształ­ trzeba będzie powołać -zawodowców", taką w ą s k ą staniemy t r u d n e g o do rozwiązania. T w o r z ą c do „malarzy życia wobec że taki model nowe amatora Pytać amatora, kategorie z pretensjami" czy też n i e - a m a t o r a ? kon­ problemu „pół- itd. Nie dzo też w i d z ę , j a k w p r a k t y c e k w a l i f i k o w a ć bar­ kogoś o skryte jako ambicje? Sądzę, że l e p i e j już pozostać p r z y s z e r o k i m pojęciu, t y m b a r d z i e j ze j a k d a l e j będę usiłował w y k a z a ć , w t a k i e j ^szerokiej definicji mieszczą się ramach zjawiska bardzo różnorodne. Trudno i też dyskwalifikować chęć a m b i c j e , k t ó r e rodzą się p r z e w a ż n i e czy bardziej celowość itd. — to n a jakiejś podstawie. Jeśli oczywiste jest, że pobudzamy się mniej uznajemy wystaw tym samym amatora. Model, raczej uzasadnionej doskonalenia opieki nad amatorami, organizowania ambicje jaki zaprezentowałem sytuacji 1947 r . Dziś nastąpiły jaka wydaje bowiem — uległa istniała się n a wstępie, odpowiada u n a s gdzieś przestarzały. W od 1945 — międzyczasie takie fakty, jak: zmianie świadomość estetyczna b a n i a r ó ż n y c h g r u p społecznych ( m . i n . w i upodo­ świadomości ogółu k o n w e n c j a r e a l i s t y c z n a przestała być j e d y n ą i d o ­ minującą), — twórczość o ludziach rozbudzone ambicje gdy O b a w i a m się j e d n a k , że p r z y j m u j ą c wytworzonym staje Spotkać m n i e t u m o ż e z a r z u t , że m ó w i ę szczególnie u t a l e n t o w a n y c h , w wzajemną amatorskiej. To p r z e z sztukę współczesną, a m a t o r s t w o niekiedy Mianow­ Panasowie miłośnika. z chwilą 4 cepcję — i l . 3 1 , S c i b i o r — i l . 52). sprawa t w i e r d z i , że c e n i e — s t a j e się czymś w r o d z a j u z a w o d o w c a , t y l e złego. — Piprekowa ( i l . 51), H e n r y k z wystaw jedno- inni sposób przekroczą ( i l . 35), S u r o w i a k niemal w i ogra­ malowania, Płonkowa, ( i l . 16), D a s z e w s k a można naiwni swego realizowany ( i l . 53, 54), S t y k o w a każdej strzec Tzw. klimat Przykłady próg 14), R z ą b Śliwiński Na poetyce, malarsko. ( i l . 15), R a d k e formuły. odrębny bezinteresownego zawodowe Są też i a m a t o r z y , k t ó r z y d o s z l i i dochodzą d o s z e r e ­ gów ność wręcz dzielają ki amatorów została otoczona opieką, j e j p o p a r c i a r ó ż n e i n s t y t u c j e , zwłaszcza u- Związ­ Zawodowe, Buczyński, Chopin, ol. karton, 44,5 X 58 cm. Opole, 1965. II. 12. Ogród, ol. pł., 59,5 X 48 cm. Dąbrowica Mała, pow. Biała Podl., 1965. 12 10 ��— stworzono lepiej czy sieć gorzej — istnieje ognisk masowy •— t w ó r c z o ś ć ruch amatorska pokazywana w telewizji, •— m o d a w pewnych czeństwa na Ociepka, malunki — klimat chwytne z wystaw omawiana jest i naiwnych stanowi n a świadomość strony i strony podważył przypływ plastyków prasę, naszego społe­ (świątki, który opartej amatorów, świadomości z r e p r o d u k c j i , oglądania wrażliwość malarstwo, telewizja, ale i o trudno u spowodował dla z zrozu­ drugiej amatorów szerokiego wystaw, zaś autorytet korzystania znacznie więcej. warunki warunki dawniej konwencji i Już uprawiania bodźce, amatorstwo że plastyczne realistycznych, gdzie poprawni, spo­ ambicje wy­ (!!) dziś c o r a z s t a j e się w c o r a z ważnym, a nawet rzad­ większym równanie siebie własnej nawet twórcę. jak Jeśli egzystowało w sprawdzalny był są częściej b y w a pracy, zawodowcom. pozostaje a niekiedy Amatorzy, — zajęciem sukcesy, budzą z idealnego Chyba ambicje, I nie o to chodzi modelu niewiele, po­ chęć czy zaprezento­ choć p r a w d ą że a m a t o r t o miłośnik. T y l e że z c o r a z w i ę k s z y m i wyliczyć j a k inne więc po­ nie z i n n y m i — często w i o d ą c k u z b y t p o ­ ocenom dorównania, ale być s y n o n i m e m a m a - treścią życia. W y s t a w y , film, można konwencjonalni, t o r s t w a . Twórczość z k o l e i coraz ilustrowane, amatorsko, na wzo­ pozycja społeczeństwa dyletanccy. D y l e t a n t y z m przestaje Cóż pokazują, sztuki są w a n e g o n a wstępie? jest, ambic­ pretensjami. to ludzie z różnych pod w p ł y w e m różnych p o t r z e b środowisk, tworzący i bodźców. Z d o l n i i n i e ­ inne z d o l n i , m a ł o i dużo w i e d z ą c y , w y k s z t a ł c e n i i więc Z analfabeci. a m b i c j a m i i bez. cieniu Cóż war­ Myślę, sztat, względnie jasne k r y t e r i a oceny, zauważalny i bez­ 12 wiedzieć, jami, działające i ma p r y m i t y w u jest sza. F a c h o w e p r z y g o t o w a n i e tylko faktorów te jednak czystość częściej sztukę nie na scenografia. Oczywiście t a k i c h n o w y c h swoją zakłóce­ różnorodnych Zmieniła coraz t o źle, czy d o b r z e . T a k j e s t . kształtuje pisma przez Dziewicza wpływ. który uległy z m i a n i e , bodźców, spot­ uczęszczania estetyczną fotografia, plakat, amatora, chowywania z p l a s t y k a m i , na odczyty i t d . , — nową wywierających chlebnym a m a t o r m a możność te relacje się s u m a s t o p n i u udziałem a m a t o r ó w . O w i e l u z n i c h można amatorów, uczonych, — twórca zwiększyła rów, Nikifor, fakt, zainteresowania sztuki w niu, przez również nowoczesnej, tradycyjnej s p o r n y d y s t a n s dzielący d o b r e rzemiosło o d d y l e t a n c t w a , to obecnie w s z y s t k i e amatorów, k r y t e r i a , a często p u s t e j i n u d n e j jednej dziś plastycznych, amatorów, środowiskach dzieci) sztuki miałej kania zespołów łeczna prymitywy musiał w p ł y n ą ć i dokształcających więc że świadomości stanowi przede cechę wszystkim artystycznej, wspólną brak zdolności im wszystkim? samowiedzy, samokontroli. brak Po �drugie — nieprzekroczenie progu tej człowiek m ó w i sobie — j e s t e m przede decyzji, kiedy wszystkim mala­ rzem i t y l k o to jest dla m n i e ważne. Przekroczenie i dodajmy — tego progu, uzdolnień, j e s t przy braku sprawą świadomości smutną, k i e m s z c z e g ó l n y m i n a szczęście r z a d k i m . progu przy pewnej świadomości przypad­ Przekroczenie artystycznej posiadanie jakiegoś zasobu w i e d z y , zakłada obojętnie j a k zdoby­ t e j — w o g n i s k u , p r z e z świadomą p r a c ę n a d sobą, lizę wybitnych taki n i e będzie miał o f i c j a l n e g o leżenia wym dzieł i t d . Wówczas, do Związku artystą. Moment Bez Plastyków nawet gdy patentu w — będzie postaci n a ­ on prawdzi­ przymiotników. własnej decyzji, stwierdzenia, że się t y l k o chce, a l e że się j e s t artystą, j e s t o c z y w i ś c i e trudnym do analizy z zewnątrz. bardzo istotny. Świadczy sztuce we z własnym przeświadczeniem cechą Ale o funkcji, życiu. o z chęcią p r z e k a z a n i a Oczywiście Wiąże celowości wydaje zasób w i e d z y . szeroką, p r z y g o t o w u j e amatora jest nie czymś mi się jaką p r z e z n a c z a się się też działania zazwyczaj społecznego, czegoś i n n y m l u d z i o m . wyróżniającą amatora-autodydakU; od a b s o l w e n t a w y ż s z e j u c z e l n i p l a s t y c z n e j niczony ana­ twórca Uczelnia w j e s t też zasadzie daje d o działań r ó ż n o r o d n y c h , wycinkowa, ograniczona. Czasem ogra­ wiedzę wiedza wystar­ czająca d l a r e a l i z a c j i j e g o zamierzeń, a l e p r z e w a ż n i e r a ­ żąco mała, gdy podejmuje nowe, dotąd n i e znane mu zadanie. 16 15' ŚRODOWISKA Zacznijmy o d środowisk. P u n k t e m o d n i e s i e n i a będzie t u istniejący m o d e l k u l t u r y , w c i ą ż ż y w a jeszcze t r a d y c j a l u b j e j r e l i k t y . A więc wieś — środowiska z a w o d o w e — peryferie miejskie — miasto. Wieś. Twórczość pewnego rodzaju amatorska się t a m , g d z i e d a w n e , nieprzydatne, niezdolne W tradycyjne niezdolne zaspokoić a przynajmniej na w s i rozwija kontynuacja sztuki wyrazić młodego przeszłości, w formy nowe zmienionych upodobań jako Pojawia stają treści i średniego okresie się ludowej. się j u t i tematy, środowiska, pokolenia. wszechwładnego panowania k a n o n u sztuki l u d o w e j , t r u d n o mówić o nurcie a m a t o r ­ s k i m . W y k r a c z a n i e poza g r a n i c e i zasady nosiło niem W charakter rozwoju okresie ćwierćwiecze i n d y w i d u a l n y , choć kulturalnego i znanymi przejściowym, do którego międzywojenne (a w sztuki ludowej, ograniczony sobie zaliczyć niektórych i l a t a po I I w o j n i e ) , można obserwować je tematyki, powtarza zgodnie z tradycją istniejące charakterystycz­ ludowego schematy, stylu. przed n o w y m zadaniem, d a w n e sposoby przydatne, schemat Zalipianki, tak „ludowe" zastępuje w należy rejonach n e z j a w i s k o . D o p ó k i t w ó r c a o b r a c a się w k r ę g u sobie stop­ wzorcami. Ale znanej realizuje gdy staje okazują się n i e ­ obserwacja, wyobraźnia. dekoracyjnym malowaniu s w y c h chałup, l u d o w e n a w e t w ó w c z a s g d y p o d w p ł y w e m II. 13. Maria Blumenfeld, Portret chorej, ol., dykta, 23,5 X 15 cm. Tarnów, 1960. II. 14. Marta Michałowska, Portret Matki. II, olej płyta pilśń., 69 X 50,5 c m . Lublin, 1965. II. 15. Bronisława Piprekowa, Głowa, pastel, papier, 15 X 10,5 cm. Warszawa, 1955. II. 16. Zenon Radke, Dama z pieskiem, ol. pl., 60 X 50 cm. Gdańsk, 1965. 13 �i n s p i r a c j i z zewnątrz projektowały c h u s t k i , spódnice czy problemów o b r u s y — z c h w i l ą g d y zaczynały m a l o w a ć n a k o n k u r s drewnie: sceny zacji z życia swej w s i , musiały wyjść poza schemat roślinnej o r n a m e n t y k i , r y s o w a ć i k o m p o n o w a ć bez o p a r ­ cia o znane sobie w z o r y i szablony. I w t y c h r a z i e s t o j ą c y m n a p o g r a n i c z u s z t u k i l u d o w e j i twórczości amatorskiej myślenia do (zachowały właściwego dekoracyjnego one p e w n e sztuce cechy artystycznego ludowej, jak: szczegółu, t e n d e n c j a zamiłowanie do zabudowania całej p o w i e r z c h n i o b r a z k a i u m o w n e t r a k t o w a n i e p r z e d ­ miotów). To oparcie, w pewnym przynajmniej stopniu, o tra­ d y c j ę l u d o w e g o m y ś l e n i a a r t y s t y c z n e g o s p r a w i a , że p r a ­ ce z k r ę g u w i e j s k i e g o są często zbliżone d o s i e b i e stycznie. Jest i c h j e d n a k zamiera, młode coraz pokolenie mniej, nie tradycja odczuwa już przedstawia jej się s y t u a c j a r z e ź b i a r z y . świątkarzy rzeźbi w klimacie bliskim ich odczuwamy tradycją w a żyje jako już tylko ludowej paru, jako ale tradycji. pograniczną — nurcie kontynuacji ludowej których między tradycji wszyscy, ludową Wyraźnie widzę pomimo wielu Twórczość indywidualnymi poszukiwaniami. rzeźbiarskie, w Auten­ 5 ośrodki różnic i dużej w i e d z y też co i i wprawy naturalne pomocy prymi­ z mentalności świątkarza konieczności. Realizacja z sięgnięcie do wzorów — do ze sztuką ludową, wiejskiej rzeźbie zasad a n a t o m i i , bez jest niemalże niemożliwa. ograniczenie atrakcyjność Miasto. jedna indy­ wiążą możliwości wciąż ludowej które zachowujących rzeźby. Stąd dostrzegamy Stąd wykonawczych swoją powiązania we współczesnej amatorskiej. sierpeckie. Bliski respektujący odróżnieniu — postaw, się ludności się W kultura od tradycji i napływowy, Znaczny a awans panowała konglomerat kulturowych. z określonymi Wzory procent społeczny wyprzedza której stanowi wzorów t y m ściśle a n i środowiskami. wykształcenia wsi, w ludowa, miasto one p r z y kształtują. kulturowe ludności czy rozwój Nie grupami dopiero to element zdobycie wyższego świadomości estetycz­ nej. T w ó r c z o ś c i ą plastyczną amatorską zawody, i nie tyle woli, rzeźby r e a l i s t y c z n e j b e z znajomości rzeźbiarskie łęczyckie wynikał świadomej nie: „zagłębia" przy w reali­ narzędzi. rzeźby jego w i d u a l n y c h , z a c h o w u j ą p e w i e n w s p ó l n y s t y l . T a k i e są —• l u d o w e j t r a d y c j i jest n p . A d a m Zegadło — możliwość Uproszczenia f o r m y , pewien nawet schematyzm l u d o ­ wej różnych Inaczej z rzeźbieniem ograniczona styli­ ludowa swoją. tycznych materiału, s w o i c h zamierzeń, zwłaszcza tywnych obrazkach można j u ż m ó w i ć o m a l a r s t w i e a m a t o r s k i m , a w k a ż d y m t e c h n i c z n y c h , związanych opór młodzież, ciągu technicy, emeryci. zajmują nauczyciele, Obserwując się urzędnicy, wystawy o s t a t n i c h d w u d z i e s t u l a t dostrzec głów­ wolne amatorów można w przesu­ w s w y c h rzeźbach s y m e t r i ę , u m o w n o ś ć , h i e r a t y z a c j ę p o ­ nięcia w g u s t a c h uczestników. Z m n i e j s z a się l i c z b a p r a c s t a c i — j a k b y zastygłych w złych, b l i s k i c h syn jego być nazwany swej świadomej możliwą Henryk, mimo decyzji. alternatywą — jak u wyborem przypadkowe. rzeźby Wciąż do świątków, ludowym Forma i odpowiadającej Podobieństwa И nawiązań rzeźbiarzem a przemyślanym cjonalnie d o k o n a n y m geście, a l e już jedynie nie jest może z racji u niego wiejskiego jedną świątkarza, konwencji, bliskiej m u emo­ estetycznie. ludowej bowiem i amatorskiej niektórych istnieje t u podobny krąg ilość obrazów wystawach (Łódź, Warszawa) jest ich oó 1/3 d o 1/2 w s z y s t k i c h p r a c . Powolne, ziomu wystaw n i e są k i c z o w i , n a t o m i a s t rośnie w y w o d z ą c y c h się z i n s p i r a c j i p o s t i m p r e s j o n i s t y c z n e j . N a ale przecież artystycznego (oczywiście reprodukcjom widoczne amatorów opóźnioną), podnoszenie wiąże z się z opatrzeniem się p o ­ recepcją dzięki artystycznym itd. Ulubionymi malarzami a m a t o r ó w są V a n Gogh, impresjoniści, Matisse, Chagall. �Pomijam pierowych t u zorganizowaną produkcję m a k a t e k i pa­ „ d y w a n ó w " z j e l e n i a m i czy łabędziami, gdyż n a l e ż y t o już d o szczególnego p r o c e d e r u , sztukę l u d o w ą , a częściej sztukę kontynuującego „dla l u d u " , zazwyczaj wyzutą z w s z e l k i c h a m b i c j i . Prace tego r o d z a j u ją się n a w y s t a w a c h rodziny Majów na z Nowego Targu, pokazane problemowej Dehmela nak wystawie wystawione tego r o d z a j u goriach Z amatorów, przykładem w kolei kilka produckję uwag Czy miały Wiemy właściwie obrazy Krakowie amatorskiej seryjną to po czy omawiać prostu o górnikach, w kate­ swoją zawodo­ specyfikę? a i t o n i e w i e l e °. Ale z d r o b n y c h w z m i a n e k w d a w n y c h czasopismach z literatury zawodowych: obcej znamy przykłady m a r y n a r z y , rybaków, górników, dzenie z zawodu nie w swoją stanie górniczym, tradycję I trwałych. przecho­ nie przypadkiem który i odrębność, w i d a ć grup leśniczych ciągłe f l u k t u a c j e , do zawodu. oraz twórczości i t d . A w i ę c środowisk w z g l ę d n i e z a m k n i ę t y c h , Dziś n a t o m i a s t o b s e r w u j e m y właś­ najmocniej podkreśla najsilniej zarysowu­ j ą c e się c e c h y w s p ó l n e . Sądzę j e d n a k , że n i e t y l k o dycja wchodzi t u w grę, a l e p r z e d e w s z y s t k i m charakter pracy i a także s t w o r z o n y związana z R. jed­ rzemiosło. o środowiskach one k i e d y k o l w i e k tylko w B y t o m i u (1959 г.). T r u d n o a m a t o r s k i c h . Jest wych. sztuki pojawia­ — n i m potrzeba tra­ odrębny rekreacji, przez nasze państwo system organi­ zacji odpoczynku i o p i e k i n a d a m a t o r a m i , istnienie pręż18 Dotyczy i to oczywiście głównie pokolenia średniego młodszego. W ś r ó d s t a r s z y c h , a zwłaszcza w ś r ó d stwa, bywalców robotniczego dawnej — „Zachęty", wciąż żywe ckliwo-sentymentalnego, wicza czy Styki. w są drobnomieszczeńczęści środowiska tradycje malarstwa manierze Dominują w Żmurki, tematyce Stacho­ kwiaty, są też p e j z a ż e i n s p i r o w a n e n i e t y l e naturą co częste obrazami Fałata. Nie mówię t u oczywiście o seryjnych k i c z ó w w r o d z a j u obnażonych A r a b e k lowań na w i l k i , malowanych produkcjach z wielbłądem, p o ­ kopii pocztówek i oleo­ d r u k ó w . T o j e s t już p r z e m y s ł . G o r s z y — n a b a z a r z e , n i e ­ w i e l e lepszy w sklepach k o m i s o w y c h i t p . Malarstwo bliczności, takie znajduje zwłaszcza gdy uznanie temat wśród potrafi części p u ­ wzruszyć s m u t e k , z a d u m a ) . P o d o b a się sąsiadom, z n a j o m y m , szacunek W otoczenia pokoleniu spotyka się dla malującego. średnim, obrazy zwłaszcza inspirowane w m a l a r s t w i e , czasem r o z u m i a n e g o chwyt fakturowy, o sporej coraz wśród koloryzmu powierzchownie częściej jednak jako świadczące już k u l t u r z e m a l a r s k i e j i o p a t r z e n i u ( n p . p r a c e M. Kurdziela ze S z c z e c i n a czy z Koźla). Abstrakcja, zwłaszcza prac, inteligencji, nurtem ks. M . M a l a r z a z Puław, St. Jakockiego uwagę (np. budzi nowe poszukiwania inteligencję na fakt nieraz coraz częstszego świadomie duże „ o b y c i e " — techniczną. frapują Tu młodzież, warto pojawiania malowanych, zwrócić się takich zdradzających 18 artystyczne. R z a d z i e j s p o t y k a się stylizację opartą o sztukę l u d o ­ wą: m a k a t k i , w y c i n a n k i , malowane są t o p r a c e w ludzi starszych, i c h pamięci t r a d y c j ą talerze. inspirowane Przeważnie żywą sztuki dekoracyjnej. jeszcze Wycinanki w y k o n u j ą z a z w y c z a j d a w n e n a u c z y c i e l k i a l b o też l u d z i e , k t ó r z y t e g o r o d z a j u p r a c e n a u c z y l i się robić n a l e k c j a c h r y s u n k ó w i robót r ę c z n y c h w szkołach ( o c z y w i ś c i e w o j n ą ) , a t e r a z j e n a starość kontynuują. przed II. 17. A. Wiśniewski, Ofiary alkoholu, olej, 99 X 200 c m . Toruń, 1963. II. 18. Paweł Michiejewski, Próżność, ol., 42 X 31 cm. Szczecin. II. 19. Bronisław Surowiak^ Zycie, tusz, karton, 79 X 50 cm. Warszawa, 1965, 15 �11. 20. Edward Kołacz, Dziadek, drewno, wys. 64 cm. Szczecin. 11. 21. Zbigniew Jóźwiak, Dziewięciu przysięgłych, płaskorzeźba, 18,5 X X 13 cm. Lublin. II. 22. Tadeusz Niewia­ domski, Rzeźba z cyklu „Męczeństwo Polski", drewno. Bielsk Podlaski, 1963/4. II. 23. Wa­ cław Maj, Głód, ol. płótno, wiórki, trawa, 50 X 100 cm. Kocmyrzów, pow. Kraków, ok. 1962. nych klubów plastycznych, zespołów, częste wystawy Dominuje (w pewnym tyka t u m a l a r s t w o . Pejzaż, okresie pracy). K o l o r ta potrzeba z naturalnej pod wpływem zamiłowanie reakcji w na świecie Charakterystyczna stosowana wiązania tej t u jako rodzaj jest Cepelia też i i s t n i e n i e w R y d u ł t o w y c h ków kilka odkąd nawet odeszła się i barwy. rzeźba w węglu z racji na­ s y m b o l u . Zachętą i muzea (E. B ą k ) , j a k specjalnej szkoły. Ś r o d o ­ a r t y s t y c z n y c h , są sztuką, instruk­ zwłaszcza ama­ technikami graficznymi. Prymityw raczej 16 śladu po Śląsk ma coprawda przejściową modę na (Bąk, Z i ó ł k o w s k i ) , a l e m i n ę ł a ambicje poważne, praca z tematykę ona szybko. amatorami w i ę c w k i e r u n k u d a n i a i m m o ż l i w i e dużej s u m y mości, zbliżenia k u osiągnięciom W jako innych cechę środowiskach znamienną, twórczością k w i a t jest w nich widoczny obserwuje zależność Taft skrupulatnie np. z między samotną modzie. Bazyli ogrody, każdy i można mieć zaufanie, umiejętnościami postacią powstają i i z o l o w a n ą . Zarzucają w metalu. I nie zawsze m u , że zajmuje a r t y s t y c z n e j , a l e p o p r o s t u a b y dać że malarz. zawodowymi jest Ociepko się, pracą ogrodnik piękne j e s t o n w ł a ś n i e t a k i , j a k go p r z e d s t a w i a Zgodnie idzie wiado­ profesjonalnym. zawodach pewną artystyczną. maluje i kształtuje się twórczość ślusarzy, b l a c h a r z y , t o k a r z y , k t ó r y c h t u nie w ale tych fantastyczną światła j e s t w i ę c n a Śląsku duże s k u p i s k o zajmujących Sosnowcu, i (i i n n y c h ) o b r a z a c h n i e zostało. F a m a sukcesów O c i e p k i a torów w Żywirska Kiedyś spowodowała Albiczuk torzy, sale — Górnicze dr obraz­ (!!!) godziny p o d o b n i e zresztą j a k i h u t n i c y . zajęć Muzeum stamtąd Górnośląskie wynika w i s k o g ó r n i c z e o t o c z o n e j e s t szczególną opieką ze s t r o n y możliwość nie m a Muzeum i c h miało Związków Zawodowych, Stworzono uczestniczy długie pamiątkarstwa, surowca — tema­ dziwactwami, bajkami, fantazjami. Nie pracach k l u b u przy k o p a l n i „Wieczorek", jego pleneru na jest — Prawodopodobnie do kopalnię, d l a Śląska fantastyka, inspiracji pozbawionym do m i e j s c o w e g o produkcji czasem żywy, i n t e n s y w n y . koloru, przebywania dla się w itd.' tylko z prace potrzeby świadectwo swoich �umiejętności, pokazać — n a w e t s a m e m u s o b i e — ność o k a i dłoni. I n i e w a ż n e j e s t w t e d y ponują scenę Matejki — swego nie figuralną, czy kopiują w mistrzostwa, Oczywiście znalezienia w stolarze ujścia pełni p o d c z a s i ci dla problemami sztuki wistycznym oraz którzy sposób surowca i techniki sprzyja podjęciu pracy twórczej w pracy. mają do drew­ w naturalny obranej dziedzinie. I n t e r e s u j ą c y m z a g a d n i e n i e m j e s t twórczość p l a s t y c z n a w środowiskach i n t e l i g e n c j i , wśród reprezentantów t z w . wolnych a więc zawodów. Obserwuje i u n a s , duży wzrost się na całym zainteresowań n y c h , zwłaszcza w ś r ó d i n t e l i g e n c j i t e c h n i c z n e j M a l u j e , rzeźbi, k o l e k c j o n u j e ze z n a w s t w e m świecie, techników. Odbywa się jakby r e g u l a c j i społeczno-kulturowej. W z r o s t o w i nia humanistów liczniejsze naukami ścisłymi przykłady z a j m o w a n i a środowisku abstrakcyjnej, właśnie zainteresowanie nurtem konstrukty- informelem. artystyczną n a j s i l n i e j p r z e j a w i a twórczością się w ś r ó d l e k a r z y . Nie­ k i e d y p r o w a d z i n a w e t do z e r w a n i a z medycyną i całko­ witego czy przestawienia literaturę. Choromański, Lekarze stawy swoich zainteresowań Przykładem Pomianowski, rzeźbią, malują, chociażby na sztukę Boy-Żeleński, Lutowski. mają też s w o j e liczne wy­ z a r ó w n o u n a s , j a k i za granicą, co d o w o d z i , problem jest natury ogólnej, n i e t y l k o związany że z sy­ tuacją w n a s z y m k r a j u . N i g d y n a t o m i a s t n i e s p o t y k a się i lekarzy. wystaw współczesn-j proces samo- zainteresowa­ towarzyszą się p l a s t y k ą tym artystycz­ i d a w n ą sztukę w i e l u a t o m i s t ó w , f i z y k ó w , c h e m i k ó w , i n ­ żynierów, W c h y b a świadomość i Wśród w o l n y c h zawodów zainteresowanie możliwości, c z y n i e n i a z d r e w n e m , chętniej rzeźbią w ł a ś n i e w n i e . Znajomość techników. i s t n i e j e największa obraz normalnej wszyscy, inżynierów, ujawnienia blasze twórczość w y n i k a t u z p o t r z e b y wykorzystanych spraw­ czy s a m i k o m ­ coraz uczonych. plastycznych torów. C z y m to sędziów, adwokatów Medycynę zawsze t r a k t o w a n o j a k o zawód wymagający Medycyna nie i prokura­ wytłumaczyć? tylko graniczyła wiedzy, z ale astrologią, d a w n a wśród p l e m i o n A f r y k i , i a szczególny, wtajemniczenia. jeszcze do nie­ A u s t r a l i i czy N . Z e l a n d i i f u n k c j e l e k a r z a pełnił c z a r o w n i k , n a S y b e r i i szaman i t d . 17 �24 II. 24. St. Popek, Komora gazowa, z cyklu: „Majdanek", 21,5 X 15 cm. Łańcut, pow. Rzeszów, 1964. II. 26. A. Bigajski, Chirurg, lechn. mieszana, 47 X 33 cm. Łódź, 1965. 25 18 linoryt. Głowa, 26 Lublin. II. 25. Andrzej Bigajski, tusz, 41 X 29,5 ст., 1964. II. 27. Ignacy Drzewa, tusz. Romanowski, �0 powołaniu mówiło kapłańskiego świadczył i o się t y l k o w właśnie szczególnym 1 j e g o dolą. N i c w i ę c społecznikami, wodzie do pionierami lekarza Wybór zainteresowaniu dziwnego, I zawodu człowiekiem że l e k a r z e postępu. najwyraźniej byli często właśnie uwidacznia w się za­ dyspro­ p o r c j a p o m i ę d z y humanistyczną aureolą z a w o d u a p r a k ­ tyką, która c o r a z częściej s p r o w a d z a wąsko-specjalistycznej, Warsztat się d o działalności lekarza nie daje pola dla zain­ malowanie wość zaspokojenia tego w ogromnej nieraz nego, z a h a m o w a n i a reakcji tu rolę Dla nie tyle świetnego specjalisty figurek kiem, Twórczość nawet od operacji lekarza od młodych zabaw i napięcia, w myśleć, czasie że od których uciech świat więc rekompensaty. odpoczyn­ po godzinach jego korze pełnych m u nawet palców uczuć, k t ó r e t r z e b a hamować po­ zależy życie dziecka. Rzeźba jest t u j a k b y p o w r o t e m w świat w rówieśników. swój 0 artystycznej azylu, Bywają t a l e n t , myślą karierze. ucieczki od też stanowi otoczenia, tacy, Część zrażona niepowodzeniem z dalszego u p r a w i a n i a p l a s t y k i , i n n i rezygnują ze swych którzy o studiach plastycznych, zamiłowań, nawet jednak wówczas uczelnię. p a d k u p o m o s t e m m i ę d z y n i m i a publicznością, naturalną uczuciowych, Kossakowskiego, nie wolno sprawności rodzaj od dzieci, rzeźbienie w odprężenia lat prze­ fotografii psychicz­ wymaga i polichromowanie i c h jest nie t y l k o ale i potrzebą uczestnictwa D l a w s z y s t k i c h r u c h a m a t o r s k i s t a j e się w t a k i m w y ­ a r t y s t y c z n a pełni co jako U innych teatru, g d y n i e u d a j e i m się dostać n a w y ż s z ą dr Jana serca d l a poezji, Dodać odpoczynku, chirurga prof, zainteresowań zainteresowań. k o n c e n t r a c j i , napięcia hobby formę nie n a t u r a l n y c h odruchów estetycznych. stanowi możli­ pracy m o ż n a jeszcze, że c h a r a k t e r p r a c y niego rzeźbienie pełną swojej rodzaju plastyczne czy f i l m u . Są też l u d z i e , d l a k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć teresowań h u m a n i s t y c z n y c h , podczas g d y p r a w n i k , socjo­ mają czy jawianych log psycholog swoje w życiu k u l t u r a l n y m , n i e r z a d k o o b o k j e d n o c z e ś n i e rezygnuje czy traktują s p r a w d z i a n umiejętności, celności o b s e r w a c j i . wierząc w technicystycznej. zawodowy Niektórzy o d n i e s i e n i u do s t a n u lekarzy. ludzki, bezwzględnie — bazą, z której zajęciach w korzystają, uczestnicząc w wystawach, o g n i s k a c h czy s p o t k a n i a c h k l u b o w y c h . W s z k o l e , w o j s k u , m i e j s c u p r a c y są p r z e w a ż n i e z n a n i 1 c e n i e n i , i m też p o w i e r z a się troskę o plastyczną oprawę akademii, gazetki zabaw, ścienne. Są Czy Trudno uroczystości. użyteczni, wszystkich do studiów zaliczyć osoby stricto amatorami, do amatorów? przygotowujące plastycznych, c a ł k o w i t e p o ś w i ę c e n i e się z a w o d o w i sensu sale, szanowani. i c h można u w a ż a ć za a m a t o r ó w świadomie Dekorują nastawione się na p l a s t y k a . N i e będąc uczestniczą oni w pracach a m a t o r ó w , starając się w r a m a c h p r a c o g n i s k czy z e s p o ­ aby być d o b r y m c h i r u r g i e m . ł ó w z d o b y ć m a k s i m u m w i a d o m o ś c i i umiejętności, k t ó r e dałyby MOTYWY TWÓRCZOŚCI Trudność nymi na mówienia t y m , że treści. A m a t o r w amatorowi wyuczeni, szkoleni w pewną o a m a t o r a c h polega pojęciu między i n ­ t y m mieszczą n i e jest się bowiem różne równy. daną i m wiedzą i są p r y m i t y w n i , odkrywający d l a siebie rzeczy samodzielnie najprostsze — jak których znajomości sztuki p u s t y m dźwiękiem Tycjana, Rubensa czy — jest nawet w y m i e n i e n i t u młodzi l u d z i e to p o t e n c j a l n i niż i n n i zrozumieć p r o b l e m a t y k ę dzieła. A l e rozbudzone 27 miesza, a b y t r z y m a ł y się k a r t o n u . . . L u d z i e o d u ż y m bagażu świetnej się Wszyscy świadomi o d b i o r c y s z t u k i , miłośnicy c z y n n i , z d o l n i l e p i e j się w w o d z i e czy ślinie, j a k się r o z r a b i a f a r b y w p r o s z k u , z c z y m się j e dzy, Są o g n i s k a c h , n a k u r s a c h , operujący m a l u j e , czy a k w a r e l ę r o z p u s z c z a i m w i ę k s z e szanse d o s t a n i a się n a s t u d i a a r t y ­ styczne. i nazwisko Matejki wie­ prymitywi dla Rembrandta, (bo znam i ta­ kich). Cóż może łączyć człowieka, który m a za sobą parę l a t s t u d i ó w n a a r c h i t e k t u r z e czy n a w e t u k o ń c z y ł historię s z t u k i i r y s u j e l u b m a l u j e — z szewcem żyjącym w m a ­ łym m i a s t e c z k u , d l a którego cały świat w i e d z y kończy się n a s z k o l n y c h p o d r ę c z n i k a c h . A m a t o r e m j e s t zarówno prof. jak Szuman, psycholog i znawca sztuki, i w i e j s k i p a s t u c h . J a k w i d a ć , rozpiętość o g r o m n a . dycje nieporównywalne, Występują ten fakt że i c h ogromną czynią to własnych niepokojów się uwolnić, spędzić swego to życia, się l i c z y ć w często są różne zaspokaja. Tak występuje jako ze Inni gdyż tworzą i rzeźbią, a b y chcą po prostu dopiero w twórczości sprawy ważne, z wobec i funkcje potrzeby, które sprzyjających strony otoczenia, zainteresowania jest w uprawianie rysowanie, n a t u r a l n e wśród latach są należy Powodów twórczości warunkach i w sens I amatorów. malują? np. malowanie, którymi Przy kontynuowane godziwie przegranego. rzeźbią się wizerunki inaczej zjawisko i sam im t a k czy bowiem człowieka, chęcie Jedni postępowaniu ludzie różne młodzieży. dobrze. widzą ogromne, Dlaczego wiele, inni radością, czy o b s e s j i , m a l u j ą uspokoić. czas, różnice tworzą. też i i n n e różnice. J e d n i naśladują napawa wydaje, t a k j a k i pracę, k t ó r e też Kon­ życiu sztuki rzeźbienie dużej i części przy te za­ bywają dojrzałych. 19 �ambicje, skoro nie znajdą potwierdzenia, stają się nieraz t i e farbą, k t ó r ą syn u s t a w i a j e j w słoiczkach, w źródłem l o n y m porządku). od goryczy, środowiska, ambicje niezadowolenia, do megalomanii. t a k i e n i e są d o s t a t e c z n i e wychowawczy prowadzą do Dodajmy, izolacji że uzasadnione. p o l e g a w i ę c n a t y m , a b y umieć Wyjątkową często Problem odpowied­ ludzi w p r o s t rolę o d g r y w a starych, pustkę, s t a j e emerytów. się n i o r o z ł a d o w y w a ć p r z e r o s t y a m b i c j i i n i e czynić z r a d o s ­ istnienia. Zdarza n y c h adeptów s z t u k i l u d z i zgorzkniałych i zdziwaczałych. nia Podsycanie w do p r o ­ zajęć itd. — ujemnie Enri zaczęła cesów nich ambicji i nadziei destruktywnych w na p r a c y , k o n t a k t a c h z Są l u d z i e amatorskie życia, psychice, prowadzi odbija się d o j r z a l i , a k t y w n i e pracujący, uprawianie przydaniem sztuki mu jest nowych dla których wzbogaceniem barw. Jak to ich więc l e k a r z y , inżynierów, chemik Maluje wybitny i fizyk, liryczne obrazki rysuje subtelny pisarz obok i naukowców. ptaków potrzeby, swych prac poeta, l i t e r a c k i c h rzeźbi f i g u r k i ( i l . 45, 46). C z y n i ą z konieczności to d l a siebie, rozszerzenia z ludzi własnej doznań, wzboga­ Bywają niejszą, sytuacje, może w nawet których ostatnią twórczość nicią, jest najważ­ wiążącą światem. I nie myślę t u n a w e t o p r z y p a d k a c h ludzi patologicz­ n y c h j a k M o n s i e l , a l e o l u d z i a c h zupełnie z d r o w y c h chicznie, których życie ułożyło się w ze sposób psy­ tak nie­ sesją, wania w równowagi rzeźbie, środowiskiem, gdy odczuwa swe w konflikt niedopasowanie c z y n n i k i zewnętrzne wyrzucają do ze życia, go p o z a b u r t ę nor­ m a l n e j egzystencji. Przykładem jest t u twórczość b l i s k o 80-letniego Borowczyka. we, na Eliasza dziecięco u r o c z e wpół Józefa maluje o b r a z k i lewą sparaliżowany, porozumienia się Nowak, głosem która niewielkie Maluje on swe ręką, leżąc w pozbawiony nawet z otoczeniem. mimo obrazki wrażli­ utraty Inny wzroku ( i l . 9), posługując łóżku możliwości przykład: z nie dają takiej konfliktu wania równowagi rodzinnego, (relikt wojny uwalnia wizuje umysł od Bywa, że k i e m sprawdzając k o n t u r , z a m a l o w u j e 11. 28. Kazimierz 20 poszczególne p a r ­ Łański, Deszcz, manią, o b ­ dla nich dziecka, przeważ­ tle obawy wizji, to j e d y n y Pobudki wentyl psychicznej twórcze bywają szoku, areszto­ plastyczna niejako nad nimi rzadziej lękowym, i okupacji). Wypowiedź sprawować jest stanom nie zacho­ malarstwie, na śmierci na zachowanie Sumuję. W dręczących je, pozwala obiekty­ władzę, pano­ bezpieczeństwa, równowagi. różne. Zabawa, chęć p o p i s u , s a t y s f a k c j a j a k ą d a j e s a m a czynność k s z t a ł ­ towania, lepienia, modelowania, rysowania. Potrzeba powiedzenia sensu treści, k t ó r e nurtują istnienia ustosunkować poprzez własną się d o t w ó r c z o ś c i wy­ człowieka, znalezienia twórczość. Jak więc amatorów? KRYTERIA OCENY przy doty­ jest bywa Wiem następnie, renci­ niezrozumia­ twórczości J a k i m i k r y t e r i a m i mierzyć scenę, ludzi psychicznej rozmiękłego reliefową Łucja Pluskowska ogarniętych swoim t y m dość szczególną techniką ( n a j p i e r w f o r m u j e z p a p k i papieru Kamiński społecznie. psychicznej. Początkiem zakłócenie uporem się pracy, Długosz, Felicja Twórczość ujście pozwalający wchodzi sensem upodoba­ na skutek Alfred twórczość oni Dzieje człowiek i t y l k o ucieczką, b y w a i czymś w i ę c e j — ś r o d k i e m wać. tak, gdy nawet amatorów-emerytów, ważne lękowymi. życiu powstałą późnych l a t a c h . H e l Michałowska, patologii — stanami szczęśliwy, że d o p i e r o w t w ó r c z o ś c i odnajdują j e g o sens. się Marta granica im 84 l a t a , J u l i a n n y c h , skłóconych z o t o c z e n i e m , obsesjom. c e n i a s w e g o świata. później mając w i e l u i n n y c h . Twórczość I nieraz 70 l a t , p o d o b n i e stów, t o z a g a d n i e n i e u p r z e d n i o w s p o m i n a l i ś m y , m a l u j e i rzeźbi w i e l u w y b i t ­ nych malować Mickiewicz, i treścią, ona się, że istniejące w młodości dochodzą d o głosu w ponad twórczość w Wypełnia i uzdolnienia, zarzucone mając otoczeniem. nową okreś­ jedno — być i s t o t n e , ale t y l k o w t e d y , drzeworyt, twórczość nie estetycznymi. 13 X 37,5 c m . Zamość, Te gdy chodzi 1965. amatorów? bowiem mogą o cele upow- �II. szechnieniowe. torskiej dla leży A l e znaczenie przede samego społeczeństwo Twórczość amatorska, czy użyteczna mniejszy dla samego jaką amatorska sztuki, pełni nie a n i też kultury jest niezależnie walor nie o nowe od a u t o r a , dawać ma wartości. tury. I t y l k o to jest naprawdę M i a r ą w a r t o ś c i b ę d z i e w i ę c n i e dzieło, a p r z y n a j m n i e j n i e t y l k o dzieło, a l e r o l a j a k ą Na ile pomaga m u żyć. Co zbliża czy oddala wielkich osiągnięć go Amatora należy wojowych, mu kul­ talent, K i e d y ś n a j e d n e j z t a k i c h w y s t a w przeszedłem obojęt­ pamiętam d z i e w c z y n k a w krótkiej, płóciennej sukieneczce — mała zasłaniała i ciekawe opie­ k u n k a amatorów. N i e wiedziałem i n i e bardzo sobie zda­ w nieuczona i jego możliwości a n i e obcą. ileż i trzeba widzieć sztuce amatorów. się Właśnie wiedzą. zbyt cennego Już zaczynem dlatego Cezanne, znane, dały roz­ Trzeba kultury, życia. stawała rozwiązań. też t o co nieraz nowych że cenne twórczość kierunków n i e była skrępowana Gauguin, V a n Gogh żeby je omawiać. A teatrowi powojennemu u — to nas zespoły — stu­ denckie. B I M - B O M , STS, С О - T O , T e a t r na Tarczyńskiej, Gdańska Galeria itd. Zdarzają w s t r a c h u oczy dłońmi. P r a c a n i e b y ł a c i e k a w a . „ C z y w i e P a n , k i m j e s t a u t o r ? " — zapytała m n i e m i e j s c o w a szkołę Oczywiście, można satysfakcję, ważne. C i e k a w y — skali w i ę c w i d z i e ć r u c h a m a t o r s k i j a k o w i e l k ą szkołę przykłady którym w go j e g o m i a r ą , czy kultury. czasem j a k o regułami, na oceniać mierzyć życiu daje, ma m a l a r s t w o — t o r o d z y n k i , t o w a r t o ś ć , żeby obrazka, od mu być n o robić w y s t a w y , w s p i e r a ć r u c h a m a t o r s k i . koło pełni twórczość w człowieka. t a k r z e c — d o d a t k o w a . A l e n i e p o t o się p r z e c i e ż p o w i n ­ nie cm. czy u ł a t w i a ć p r z y s t o s o w a n i e d o życia, zbliżać d o s z t u k i , rewelacyjne 12 X 28 tusz, winna tego artystyczny, Pejzaż, ama­ ona założeniu a n i p o m o s t e m do wzbogacać s k a r b c a n a r o d o w e j większy roli, Twórczość bowiem w swym podstawowym zbliżającym Kamiński, społeczne twórczości wszystkim w twórcy. 29. Julian się w p l a s t y c e a m a t o r s k i e j dzieła i n t e r e s u ­ jące, a n a w e t w r ę c z doskonałe. Z d o l n e wać a n a w e t wzruszyć. I rzecz w nas zafascyno­ t y m , że s z t u k a ama­ w a ł e m sprawę dlaczego m a m o t y m wiedzieć. N a w y s t a ­ t o r s k a czy „ n a i w n a " — z d o l n e są dać n a m t e p r z e ż y c i a , w i e interesował m n i e obraz, a n i e p e r y p e t i e a u t o r a . A l e których pojechałem współczesnego m a l a r s t w a . do w s i , gdzie mieszkał. M i a ł wtedy jakieś co t a k i e coś żyje... M i a ł t y l e siły w rękach, co dziecko. zaspokoi obejrzenie kolejnej ciach i pięknościach, odbiega od wyrażania spokajania w a ł . W i e l k i e p s y , szczerzące zęby, o g r o m n y c h l u d z i , b e z ­ człowieka. bronne, potrzeb, A które sztuka są naturalnymi amatorów czy nie­ wraca l u d z i o m t e wartości, z których nalna n a długo C z y m a sens k r y t y k o w a n i e m a l a r s t w a n p . Józefy No­ zarówno to raczej słabe u d o l n e r y s u n k i , ale było m i wstyd... się wycofała. ci, d l a których Dlatego sztuka potrzebami „naiwnych" i dzieci. Były mądroś­ treści b u ­ dzących emocjonalną r e a k c j ę w i d z a . Z r e z y g n o w a ł a z z a ­ G d y mógł, g d y m u p o z w a l a n o — rysował, czasem m a l o ­ przerażone wystawy S z t u k a współczesna, p r z y w s z y s t k i c h s w y c h d w a d z i e ś c i a k i l k a l a t , a l e cierpiał n a z a n i k mięśni, c z o ł ­ gał się z t r u d e m p o z i e m i , o b r z u c a n y w y z w i s k a m i — p o nie sztuka sięgają nowoczesna przy­ profesjo­ do niej jest nie­ w a k i czy w o l n o t o robić? Co j e j p o w i e d z i e ć ? Ż e p l a m k a zrozumiała, j a k też i c i , d l a k t ó r y c h j e s t o n a zrozumiała w ale lewym r o g u zanadto się w y r y w a z całości? P r a c a z a m a t o r a m i t o p r a c a z ż y w y m i ludźmi, r ó ż n y ­ mi ludźmi. I jeśli n i e k t ó r y m warto nawet dawać rady niewystarczająca. Na wystawach i w s k a z ó w k i , t o u i n n y c h t r z e b a umieć t y l k o uszanować dualny obraz i c h t r u d . R o z u m i e ć , że s z t u k a j e s t n i e t y l k o grą porusza o n naszą ale że za płótnem obrazu stoi człowiek, któremu s z t u k a p o m a g a żyć, i już t y l k o z t e g o p o w o d u na szacunek. form. ta zasługuje amatorów znajdujemy prace, r y c h p r z e m a w i a d o n a s osobowość t w ó r c y , j e g o czy świata. I znacznie wyobraźnię, ważniejsze nie po to, aby któ­ jest, że niż t o , że m a o n t a k i e inne malarskie niedostatki. Na wystawy chodzimy z indywi­ zobaczyć amatorów nieskazitelną kon­ strukcję czy e l e g a n c j ę k o l o r y s t y c z n y c h r o z w i ą z a ń . Z g ó r y 21 �П. 30. Paweł Michiejewski, Sam na bezdrożu, ol. płyta pilSn., 40 X 49 cm. Szczecin. II. 31. Florian Myślicki, Paryż 1960, tempera, 24,5 X 18,5 cm. Puławy. II. 32. Lena Daszewska, Kumoszki, ol. pł., Kielce. II. 33. Janusz Maksymiuk, Portret mężczyzny, akwarela, 26,5 X 18,5 ст. II. 34. Barbara Białas, Parasolki, tempera, 66 X 44,5 cm. Szczecin. II. 35. Władysław Rząb, Łaźnia w Zgierzu, olej, 68 X 57 cm. Zgierz. 22 �П. 29. Julian szechnieniowe. torskiej dla leży A l e znaczenie przede samego społeczne t w ó r c z o ś c i wszystkim w twórcy. społeczeństwo Twórczość amatorska, czy użyteczna mniejszy sztuki, dla samego nie a n i też jest niezależnie od dawać ma wartości. tury. I t y l k o to jest M i a r ą w a r t o ś c i b ę d z i e w i ę c n i e dzieło, a p r z y n a j m n i e j n i e t y l k o dzieło, a l e r o l a j a k ą pełni twórczość człowieka. Na ile pomaga m u żyć. Co zbliża czy oddala wielkich osiągnięć go Amatora należy wojowych, mu talent, i ciekawe — pamiętam d z i e w c z y n k a w krótkiej, płóciennej sukieneczce — mała zasłaniała skali jego możliwości a n i e obcą. ileż opie­ k u n k a amatorów. N i e wiedziałem i n i e bardzo sobie zda­ i trzeba widzieć sztuce amatorów. się Właśnie wiedzą. zbyt cennego Już zaczynem dlatego Cezanne, znane, dały roz­ Trzeba kultury, życia. stawała rozwiązań. też t o co nieraz nowych że cenne twórczość kierunków n i e była skrępowana Gauguin, V a n Gogh żeby je omawiać. A teatrowi powojennemu — to u nas zespoły — stu­ denckie. B I M - B O M , STS, С О - T O , T e a t r na Tarczyńskiej, Gdańska Galeria itd. Zdarzają w s t r a c h u o c z y dłońmi. P r a c a n i e b y ł a c i e k a w a . „ C z y w i e P a n , k i m j e s t a u t o r ? " — zapytała m n i e m i e j s c o w a w nieuczona i przykłady K i e d y ś n a j e d n e j z t a k i c h w y s t a w przeszedłem obojęt­ szkołę Oczywiście, można satysfakcję, kul­ jako regułami, którym w jego miarą, czasem naprawdę ważne. C i e k a w y na go czy kultury. w i ę c w i d z i e ć r u c h a m a t o r s k i j a k o w i e l k ą szkołę m a l a r s t w o — to r o d z y n k i , t o wartość, żeby obrazka, oceniać mierzyć życiu daje, ma n o robić w y s t a w y , w s p i e r a ć r u c h a m a t o r s k i . koło od w mu być t a k rzec — d o d a t k o w a . A l e n i e p o t o się p r z e c i e ż p o w i n ­ nie cm. czy u ł a t w i a ć p r z y s t o s o w a n i e d o życia, zbliżać d o s z t u k i , rewelacyjne 12 X 28 tusz, winna tego artystyczny, autora, nie o nowe Pejzaż, ama­ o n a pełni amatorska kultury walor jaką założeniu a n i p o m o s t e m do wzbogacać s k a r b c a n a r o d o w e j większy roli, Twórczość bowiem w swym podstawowym zbliżającym Kamiński, się w p l a s t y c e a m a t o r s k i e j dzieła i n t e r e s u ­ jące, a n a w e t wręcz doskonałe. Z d o l n e nas zafascyno­ w a ć a n a w e t w z r u s z y ć . I r z e c z w t y m , że s z t u k a ama­ w a ł e m sprawę dlaczego m a m o t y m wiedzieć. N a w y s t a ­ t o r s k a c z y „ n a i w n a " — z d o l n e są dać n a m t e p r z e ż y c i a , w i e interesował m n i e obraz, a n i e p e r y p e t i e a u t o r a . A l e których pojechałem współczesnego m a l a r s t w a . do w s i , gdzie mieszkał. Miał wtedy jakieś nie zaspokoi obejrzenie kolejnej wystawy S z t u k a współczesna, p r z y w s z y s t k i c h s w y c h d w a d z i e ś c i a k i l k a l a t , a l e cierpiał n a z a n i k mięśni, c z o ł ­ ciach co t a k i e coś żyje... M i a ł t y l e siły w dzących emocjonalną r e a k c j ę w i d z a . Z r e z y g n o w a ł a z z a ­ rękach, co dziecko. i pięknościach, malo­ spokajania w a ł . W i e l k i e p s y , szczerzące zęby, o g r o m n y c h l u d z i , b e z ­ człowieka. bronne, G d y mógł, g d y m u p o z w a l a n o — rysował, czasem potrzeb, A odbiega które sztuka są nie­ wraca l u d z i o m t e wartości, nalna n a długo C z y m a sens k r y t y k o w a n i e m a l a r s t w a n p . Józefy No­ zarówno dzieci. Były to raczej słabe u d o l n e r y s u n k i , a l e było m i w s t y d . . . się naturalnymi amatorów i przerażone od wyrażania mądroś­ gał się z t r u d e m p o z i e m i , o b r z u c a n y w y z w i s k a m i — p o Dlatego sztuka potrzebami „naiwnych" z których wycofała. c i , d l a których czy treści b u ­ sztuka sięgają nowoczesna przy­ profesjo­ do niej jest nie­ w a k i czy w o l n o t o robić? Co j e j p o w i e d z i e ć ? Ż e p l a m k a zrozumiała, j a k też i c i , d l a k t ó r y c h j e s t o n a zrozumiała w ale lewym rogu zanadto się w y r y w a z całości? P r a c a z a m a t o r a m i t o p r a c a z ż y w y m i ludźmi, r ó ż n y ­ mi ludźmi. I jeśli n i e k t ó r y m warto nawet dawać rady niewystarczająca. Na wystawach i w s k a z ó w k i , t o u i n n y c h t r z e b a umieć t y l k o uszanować dualny obraz i c h t r u d . R o z u m i e ć , że s z t u k a j e s t porusza o n naszą ale że za płótnem sztuka pomaga na szacunek. obrazu stoi n i e t y l k o grą człowiek, form, któremu żyć, i już t y l k o z t e g o p o w o d u ta zasługuje amatorów znajdujemy prace, r y c h p r z e m a w i a d o n a s osobowość t w ó r c y , j e g o czy świata. I znacznie wyobraźnię, niż ważniejsze nie po to, aby zobaczyć któ­ jest, t o , że m a o n inne malarskie niedostatki. Na wystawy chodzimy z indywi­ że takie amatorów nieskazitelną kon­ strukcję czy e l e g a n c j ę k o l o r y s t y c z n y c h r o z w i ą z a ń . Z g ó r y 21 �38 �Władysław Sułowski, Nowa Huta: II. 36. Starość, lakier, płyta pilśń., 60,3 X 40,5 cm. 1965. II. 37. Stwór, lakier, płyta pilśniowa, 59 X 39,5 cm. 11. 38. Władysław Kuczrado, Pożegnanie, ol. pł., 53 X 73 cm. Kluczbork. II. 39. Franciszek Kocielski, Jezioro w górach, tempera, 41 X 30 c m . Кгакоги, 1961. П. 40. Alfred Długosz, cykl „Chopin" — Nokturn, gwasz, karton, 30 X 21 cm. Gorlice, 1965. Rzeźby godzin pisania, i obrazy pracy, koszt wymagają farb, p a p i e r u jest nieraz Bronię zresztą ale i pieniędzy, więc pędzli, nie gdyż płótna, w tylko tysięcy odróżnieniu gipsu, od drzewa czy znaczny. wystaw amatorów. Mają one bowiem znaczenie nie t y l k o d l a n i c h samych, ale i d l a widzów, dla publiczności, pokazy która przeważnie upowszechniają sztukę, zbliżają Bronię j e d n a k tych wystaw w i e m , że t y l k o n a j l e p s z e między w i d z e m autentycznym, i tłumnie uczęszcza. Są w i ę c c z y n n i k i e m takie niej. z ciężkim sercem, dzieła p o w i n n y być gdyż pomostem a sztuką. Ż e w r a ż l i w o ś ć kształci się n a dobrym być m o ż e i n a c z e j była i n n a do na kulturotwórczym, malarstwie. To pisałbym i odpowiednio wszystko t e słowa, g d y b y zestawione ekspozycje wiem, sytuacja wędro­ w a ł y p o c a ł y m k r a j u , g d y b y istniał rozsądny, p r z e m y ś l a ­ ny i realizowany plan upowszechniania najlepszych tości s z t u k i . A l e t a k przecież war­ n i e jest. N i e każda j e d n a k w y s t a w a a m a t o r ó w m o ż e być z p o ­ ż y t k i e m o g l ą d a n a . T o co p i s a ł e m w y ż e j dotyczy wystaw 39 40 w i e m y , że l e p i e j szukać i c h n a i n n y c h w y s t a w a c h . tu, dostrzec u amatorów, ważniejszego, luje czy rzeźbi. znajdujemy. takich możemy coś znacznie i s t o t n y powód, dla którego W Szukamy przeżyć t y m właśnie chyba człowiek emocjonalnych siła i społeczna Ale ma­ i je wartość wystaw. WYSTAWY Zarzuca że im Amatorzy i się n i e k i e d y zależy na zrozumiałe marzenia, nadzieje. siebie, opory widzów. Zarzut jest, To że mają prawda, dla swojej wewnętrzne, o n i jakieś satysfakcji obawa — Co n a j m n i e j p o ł o w a b i e r z e nawołujące do ale ośmieszenia i już t o ś w i a d c z y , że p r z y w i ą z u j ą są głosy tego, ambicje, że w i e l u m a l u j e s w o i c h i n t y m n y c h p r z e ż y ć sprawiają, wystaw. wystawiać, niepoważny. to przecież l u d z i e , t a c y s a m i j a k każdy z nas chyba dla a m a t o r o m , że chcą opinii często czy tylko zdradzenia że stronią o n i o d udział w pokazach do t e g o w a g ę . aby tylko amatorzy Naiwne nie mieli żadnych a m b i c j i p u b l i c z n y c h i m a l o w a l i t y l k o d l a siebie. To dopiero jednym ze byłoby patologiczne! sposobów Sztuka porozumienia i jest przecież zakłada istnienie z a r ó w n o nadającego, j a k i o d b i e r a j ą c e g o . N o r m a l n y c z ł o ­ w i e k n i e ż y j e w próżni i t w o r z ą c z a w s z e m a choć i s k i e r ­ kę nadziei, wywoła że choć t o co r o b i u jednej okaże osoby się komuś wzruszenie, przydatne, uznanie. a m b i c j e są g r o ź n e , a i c h p r z e r o s t . W y s t a w y są Nie jedynym t e r e n e m k o n f r o n t a c j i prac własnych z c u d z y m i , j e d y n y m poważnym sprawdzeniem s i e b i e w zetknięciu z p u b l i c z ­ nością. Często — pracy, sensem bo n i e jest cież z a g r a c e n i e d o g r a n i c m o ż l i w o ś c i s w e g o n i m prze­ mieszkania. 25 �Obawiam się jednak, że pytania takie n i e zawsze s t a w i a n e , g d y p o d e j m u j e się decyzję z o r g a n i z o w a n i a stawy. musi A sprawa być treść cenniejszy treść jest wystaw zasadnicza. Bo prezentujących inna przecież publicznie dorobek plastyki amatorskiej, a inna i charakter wystaw problemowych są wy­ czy naj­ z kolei środowis­ kowych. Wystawy „selektywne" przeznaczone są przede w s z y s t k i m dla szerokiej publiczności. O z n a c z a takich wystawach winni się znaleźć t y l k o n i e l i c z n i w y ­ brani. Czasem jest wództwa to możliwe w skali jednego (np. lubelskiego, krakowskiego, warszawskiego stosowanej t o , że n a woje­ szczecińskiego, — c z a s e m l e p i e j sięgnąć d o f o r m u ł y np. w Opolu — wystawa c h o d n i c h i północnych), l u b zorganizować w y s t a w y jalne, jak amatorów fora np. krakowska plastyków czy wystawa w pracy Wybór i prac spec­ „Inni. prac Od Niki­ pokonkursowa w y ­ stawa centralna C R Z Z w Warszawie wiek za­ problemowa warszawska d o G ł o w a c k i e j " czy t e g o r o c z n a za­ 6 województw p o d hasłem „Czło­ nie powoduje więk­ wypoczynku". na takie wystawy s z y c h zakłóceń w ś r ó d a m a t o r ó w , k t ó r y c h p r a c e p o m i n i ę ­ to, oczywiste jest bowiem, w y b r a ć można z a l e d w i e odczuwane Inaczej złożonych z p r a c n a j l e p s z y c h , a n i e s t e t y w i e m y , że n a d ­ syłane n a n i e o b r a z y i złe, dojrzałe i rzeźby i frapujące, są b a r d z o ale także różne. dyletanckie, Dobre pre­ domość — jest więc ostra selekcja. d l a kogo Edward Błaziak, Wola wa w lesie fajslawickim sowanie w zbyt kilkudziesięciu więc dyskwalifikacja. przedstawia publicznych spośród skali się ta sprawa województwa ostrego odsiewu podczas wystaw czy m i a s t a . T u prac jest wręcz sto­ nie­ m o ż l i w e , n i e b y ł o b y w t e d y w y s t a w y . . . O d r z u c a się w i ę c tensjonalne, wtórne. Konieczna jako że k i l k a . Pominięcie nie jest i po co Konieczna organizuje się świa­ wystawę. rzeczy na najsłabsze, nieudolne, kiczowate. kilkudziesięciu Idzikowska, pow. Krasnystaw. II. 41. Portret 1863 г., akwarela, 40 X 60 cm. 1965. dziewczyny, zakwalifikowanych. I akwarela, Kilku autorów wywołuje się 31 X 23 ст. II. 42. Bit­ 42 26 �43 I I . 43. Stanisław tym poczucie krzywdy, rozgoryczenie tych kilku g o r s z y c h " . A z k o l e i , p r z y łagodnej s e l e k c j i , w znajduje tych, się które sporo prac na pewno się p o w i n n o w salach w miejscach, muzeum czy które szeroko wystaw niejako „naj­ ekspozycji n i e należących pokazywać, artystycznych, gwarantują a poziom więc wysta­ w i a n y c h t a m dzieł. wystawy środowiskowe l u b o charakterze pół-zamkniętym, (np. pokaz Domu Kultury). prac członków Wtedy klubu można, a robo­ amatorów nawet przy trzeba dać Spacer wnoszone bywają są Komisje, staromiejski, niejako zrozumiałe dla tyzmu i świeżości. nieudolny przy (np. obrazom należą Wyżej nieraz cenią i odnoszą zawsze artyści, naiwny choć n i e ustępuje prze­ plastyków. się do p r a c odrzucając 1966). D z i w n e je nawet to nieco, z wystaw z jednej bowiem tłumaczymy 0 samych się, g d y i s t o t n i e i n s p i r u j e o n a a m a t o r ó w , a b y w a , że t e ich prac z widzem, emocjonalnie o pozwolenie najczęściej z wystawiającym. i m na konfrontację życzliwym, Sytuacja związanym taka istnieje mem pokazach w w urzędach i zakładach Wystawy pracy noszą p o ł y koleżeński, t o w a r z y s k i . I n a c z e j swojej koleżanki niż obrazy w i s z ą c e n a ścianie l o k a l u Wystawy stawową kontakt lub urządzane charakter n i e znanego mu malarza, wystawowego. kontaktu ten niemal — komisja amatora zawsze którym jest kwalifikująca ma miejsce Komisje problematyki też i t r z e b a składają ruchu się przy p l a s t y k , prowadzący czy jury o nich często pod­ Ale amatorskiego. ludzi nie zawodowej. przede K r y t e r i a , które sto­ modelatora Teatru dana przez plastyków p r a c o m prymi­ w u coś n a p r a w d ę dziś z zewnętrz n i e znajduje ogromnej większości i naszej nowego, plastyki uznania i zrozu­ amatorów. p r z e k o n a n i u malują podobniej jest czy rzeźbią d o k o n w e n c j i , którą wydać werdykt, z u z n a n i e m w s z y s t k i c h plastyków to świeżego dopełnieniem Cenią w s z y s t k i m w y s i ł e k , żmudną pracę, dzięki swoim coraz już C h o d z i j e d n a k o t o , że h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , Trudno znających dzieł p l a s t y k ó w z d y p l o ­ J . Śliwińskiego, wnoszą koniecznym wprowadzona t u mówić. z ocena nie te prace zespół, prace (np. obrazy Wysoka mienia drażliwe i t r u d ­ dziwimy N o w e j H u c i e — i l . 53, 54). udziale oceniające zaś t y w n y c h i n a i w n y c h j e s t d l a m n i e zrozumiała. B o w ł a ś ­ są z publicznością. 1 p r z y d z i e l a j ą c e n a g r o d y . Są t o s p r a w y ne, dlatego na też o c e n i a się p r a c e środowiskowe p o w i n n y więc stanowić formę pośrednika takie z drugiej a m a t o r s k i e p r a c e n i e są n a p r a w d ę g o r s z e o d większości produkowanych na wystawach zarówno w D o m a c h K u l t u r y , Ogniskach, j a k i w s z e l k i c h środowiskowych. itd. — nowoczesnej, najlepsze prace w s z y s t k i c h amatorów. Chodzi t u b o w i e m amatorów, zasady Szczególnie inspirowanych s t r o n y s t a r a m y się zbliżać l u d z i d o s z t u k i jej nie wybitni obraz niczym zawodowych nowoczesną, Poznań zewnątrz" cm. w s z y s t k i m p o d kątem i c h a u t e n ­ od takiego, który t y m nieufnie sztuką „z 77 X 58 ol. pł., amatorów. do k t ó r y c h oceniają p r a c e p r z e d e ciętnym P r o b l e m ó w t y c h n i e m a , g d y się o r g a n i z u j e czym sują, do zwłaszcza Ziębicki, zupełnie niemożliwe wśród który oni której coraz lepiej, naśladują. by się spotkał profesjonalnych. amatorów. Choćby Jest dla- 27 �t e g o , że r e p r e z e n t u j ą więc nagrody chowawczej, różne k o n w e n c j e czy wyróżnienia i zawsze wywołują n i e , żal, p r e t e n s j e . R o d z i Tak Lenczewska wy­ lic i postawy. n i e pełnią funkcji zdziwienie, rozgorycze­ się w i ę c p y t a n i e , czy Dodajmy też, źe o r i e n t a c j a n a „ p r y m i t y w " b o w i e m w amatorów o n e j k u l t u r z e p l a s t y c z n e j , sprowadzając do kultywowania naiwności i nie może zaawansowa­ sens amatorstwa prymitywu. Ale prymi­ Wystawy Może i d z i e , n i e z a w s z e z korzyścią malowania, od prymitywu do zaś „ n a i w n a " j e s t o d r ę b n y m matykę i inne f o r m y Nagrody charakter za co mają, dostaje nagród jego Twórczość n u r t e m , m a swoją Wskazują, pieniądze. uderza tego w czy co nie się Wypaczanie zasady ale muszę kim jest wiedzieć czy czy staruszka. A to nie t y l k o w Często taka właśnie ustosunkować informacja szyły emocjonalny, sprawa w pozwala odpowiednio w którym druga. drugich, aby powstała Organizując tworzyć wystawę pewne amatorów jedne S i ę g n ę d o p r z y k ł a d u . P r z e d dziesięciu l a t y zorganizowa­ Wystawa m a l o w a n e dość n o w o c z e s n e o b r a z y m i e j s c o w y c h lepiej nie właśnie dawać budzą nagród niezdrowe na sens wystawach, ambicje, czynią bo one więcej to zła historii była sztuki, świetna, ludzi materia­ członkami Z P A P , łową oraz wystawie na farby, płótno, p a p i e r na smakowanych działają jakiegoś w swym środowisku, budząc zainteresowanie II. 44. J . Błaszczyk, Portret, ol. pł., Szczecin, 1962. II. 45. Jerzy Krasicki, Macierzyństwo, drewno, wys. 63 cm. Kraków. II. 46. J . Kra­ sicki, „Komala", drewno, wys. 56,5 ст. II. 47. Stanisław Fuczek, Zachód słońca, 21 X 29 cm. Kraków. II. 48. Józef Baczek, Brama pod Luw­ rem, akwarela, 14,5 X 16 cm. 28 wyraźnych płótnach szewca, na niej niewidoczne wrażliwie aspiracjach adeptów malar­ w i ę k s z o ś ć i c h została założyli g r u p ę „ Z a m e k " stłamszone, s t y p e n d i a i n a g r o d y d l a t y c h amatorów, którzy a k t y w n i e dla sztuki i k u l t u r y . Ludzie tacy j a k np. 79-letnia M a r i a o przeważały s k i c h . I rzeczywiście, po w y s t a w i e niż d o b r a . P i e n i ą d z e zaś p r z e z n a c z y ć n a p o m o c d l a amatorów, enklawy. no w L u b l i n i e w y s t a w ę amatorów. S z u m n i e , z reklamą. naj­ dyskusję nie głu­ logiczne ich, pod kli­ praca. rozwijania stawia brak, katalogach. uczenia i t d . Z tego sobie t r z e b a zdawać sprawę. A amatorami, które rolnik. się d o o b r a z u c z y r z e ź b y , zrozumieć trzeba przemyśleć scenariusz, a b y prace opieki nad wystaw. obrazy, ale nawet chcemy, „podoba", wy­ wystawiający t y c h i n f o r m a c j i często podpisach, mat prawidłowej i formy różnią się o d z w y k ł y c h interesować o g l ą d a m , r o b i h i s t o r y k s z t u k i , b i o l o g , ślusarz c z y I chcemy społecznikowską proble­ opieki. instruktażowy. się polityki zaś dla uroku dojrzałości. nie artysta-plastyk, i rozwoju amatorów mnie Student człowieka i staw. t y w e m t r u d n o zostać ( c h y b a , że się m a u z d o l n i e n i a M a r i i się j e s t , a d r o g a energią K o ń c z ą c t e n rozdział, c h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę j e s z ­ Antoszkiewicz...). Prymitywem swą cze n a p a r ę s p r a w d o t y c z ą c y c h s p o s o b u urządzania b y ć r ó w n i e ż p r z y j ę t a j a k o zasada w p o l i t y c e o p i e k i n a d amatorami. Uderza z B i e l s k a c z y 8 0 - l e t n i A l f r e d Długosz z G o r ­ imponować postawą. nagrody t a k i e m a j ą sens. s k o r o i c h i n t e n c j e n i e są zrozumiałe? mogą przy „Zamkowiczów" robotnika, fryzjera. itp. Na tejże ślicznych wy­ wisiały Zginęły obrazki w tym układzie. A p ó ź n i e j s z e l a t a p o k a z a ł y , że L u b l i n m a j e d n ą ��1 najciekawszych w kraju nałych w każdym Myślickiego, k s . M a l a r z a Michałowskiej, Scibiora, i i n . , aż p o p r y m i t y w l a k a , A l b i c z u k a , Błaziaka czy O d r z y w o l s k i e g o eskpresję r z e ź b Karu- i natrętną Hessa. ciągle dyskutowany. Rzeczywiście, prace a m a t o r ó w n i e uczęszczających d o ż a d n y c h o g n i s k a n i n a zajęcia plastyczne ważnie bardziej przyjąć w k l u b a c h czy świetlicach świeże, m n i e j szablonowe. j a k o założenie r u c h u są prze­ Gdyby więc amatorskiego produkowa­ n i e o b r a z ó w i rzeźb o c e c h a c h s p o n t a n i c z n y c h , n a i w n y c h i świeżych, n a p e w n o należałoby zrezygnować z wszel­ k i c h n a u k i korekt. Ponieważ jednak chodzi n i e o artystyczny, a o rozwój efekt ludzi, rozszerzanie i c h wrażli­ wości i b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i t w ó r c z e j — t r u d n o p r z y j ą ć założenie c h r o n i e n i a d z i e w i c z e j Nie znaczy to jednak, niewiedzy amatorów. że wszystkich należy uczyć. A i m e t o d y t e j n a u k i muszą b y ć z r ó ż n i c o w a n e . P r y m i t y w w i n n o się p o z o s t a w i ć w s t a n i e n i e s k a ż o n y m , i n n y m d a ­ wać tyle, czuję i l e może się zresztą się i m r z e c z y w i ś c i e powołany przydać. N i e do udzielania rad w t y m zakresie. Chcę t y l k o wyrazić s w o j e s t a n o w i s k o wach generalnych. ogniska o regularnym programie tylko Więc fałszywe świadectw jednakowym dla wszystkich pseudo-akademie i c h absolwenci i dyplomów, wiedzą Najbardziej pożyteczną stwarzają domagają się za dużo, a b y czuć się a m a t o r a m i , a za m a ł o , a b y r o z u m i e ć niedzielne spra­ m i się c e l o w e i pozory, w — n i e wydają nauczania. Takie formą takie j a k warszawskie L i t e r a t u r ę i historię r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń p i s a r ­ stwem l u d o w y m podaje ostatnio: Z b . Bednorz, Ludowe żniwo literackie. Pisarstwo ludowe współczesnej Opol­ szczyzny, W r o c ł a w 1966. 1 P o r . : A . J a c k o w s k i , Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I X , 1955, n r 5; K . P i w o c k i , A la limits de 1'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie", t . 1, W a r ­ s z a w a 1960; R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa, amatorska i uczona [ w : ] Uwagi, wypowiedzi i materiały o amator­ skim uprawianiu plastyki..., W a r s z a w a 1963 (zbiór w y ­ powiedzi z okazji k r a k o w s k i e g o s y m p o z j u m poświęco­ nego p r o b l e m o m plastycznej twórczości a m a t o r s k i e j , w y ­ d a n y ma p o w i e l a c z u p r z e z C P A R A ) . 2 UCZYĆ - NIE UCZYĆ Dylemat PRZYPISY grupę a m a t o r ó w . O d d o s k o ­ sensie p r a c j a k mało wydaje wiedzą. się P o r . : S t . Szczepański, R y s u n e k i malarstwo. Wska­ zówki dla artystów amatorów, Warszawa 1957; S t . S z u m a n , Pochwała dyletantyzmu. Rzecz o znaczeniu samorodnej twórczości w wychowaniu estetycznym spo­ łeczeństwa, Warszawa 1947; M . Ż y w i r s k a , Twórczość plastyczna górników, cz. I , „ P o l . S z t . L u d . " , R. V , 1951, n r 1/2; A . J a c k o w s k i , Z problematyki..., w y d . cyt.; A . K o s s a k o w s k i , W sprawie amatorów, „Pol. Szt. L u d . , R. X , 1956, n r 6 ; ( b . interesująca w y p o w i e d ź t r a f n i e p o ­ l e m i z u j ą c a z definicją p o j ę c i a a m a t o r a z a w a r t ą w m o i m ó w c z e s n y m a r t y k u l e ) ; M . Ż y w i r s k a , Amatorski ruch plastyczny u>śród górników, K a t o w i c e 1959 (szczególnie w y p o w i e d ź W . H o d y s a , r o z w i n i ę t a następnie w r e f e r a c i e n a s y m p o z j u m ) ; I . W i t z , Wielcy malarze amatorzy, War­ s z a w a 1964. P o n a d t o l i c z n e , r o z s i a n e w p r a s i e u w a g i K . W i n k l e r a , M . W a l l i s a , W ł . Strzemińskiego, J . N o w o ­ sielskiego, J . Białostockiego i i n . s Wł. Hodys, wypowiedź n a c y t o w a n y m pozjum. 4 wyżej , sym­ [ ognisko n a B i e l a n a c h . O zróż­ n i c o w a n y m podejściu d o k a ż d e g o u c z e s t n i k a . I n n y m d o młodego, i n t e l i g e n t n e g o modystki a i n n y m do pomocnicy naiwne obrazki. Sprawa realna. i zdolnego dokształcającej się domowej malującej i n n y m do w ognisku, w skupieniu 8 rozszerzenia A l e można, ilości ognisk j a k sądzę, i średnie u c z e l n i e p l a s t y c z n e , punkty amatora, plastycznie konsultacyjne. Muzea nie wydaje t a m gdzie są się wyższe utworzyć w o p a r c i u o n i e zaś okazać pomoc w zajęciach ogólnych, w dokształcaniu z z a k r e s u winny wiedzy 0 s z t u c e . W i d z ę też c e l o w o ś ć w i ę k s z e j p o m o c y Domów Kultury dla Klubów przy t y c h Domach. Chodzi z zakresu wiedzy t u o organizowanie prelekcji finansowo-organizacyj­ przynajmniej r a z n a tydzień czy d w a tygodnie. Wszelkie, nawet będą m i a ł y amatorom 1 ze s t r o n y pracujących zespołom stałych k o n s u l t a c j i i k o ­ d l a chętnych, nawet zespołów, o sztuce, p o m o c ną p r z y z a p e w n i e n i u rekt i jednak konsultacje umiejętnościach, nicować zespół najsłuszniej sens w t e d y formy przed plastyka pomyślane o odpowiedniej dostatecznie swej pomocy się wiedzy elastycznego, a b y róż­ umiejącego uchronić i naśladowaniem działania tylko, gdy zapewni jednego wzoru, jednego „stylu". A to jest n a j t r u d n i e j . I właśnie w p r z y g o t o w a n i u takiej kadry zarówno konsultantów-opiekunów CPARA, jak i same powinny Akademie, na pomóc których n a l e ż y p o ś w i ę c i ć w p r o g r a m i e w y k ł a d o w y m trochę czasu na pracy zajęcia z Jak się w y d a j e , ilość ludzi móc t y m l u d z i o m ale 30 i praktyczne w zakresie amatorami. większa i teoretyczne celową. ruch amatorski uczestniczy okazać w pomoc. rozwija się, c o r a z n i m . Trzeba Nawet umieć niewielką, 46 �50 51 II. 49. Jan Szostak, Grupa Laokoona, korzeń, wys. 42 cm. Augustów. 60 X 42 cm. Pruszków. II. 51. Janina Stykowa, Slota, akwarela, deusz Scibior, Łodzie na Wiśle, akwarela, 23 X 27,5 cm. Chełm Lub. II. 50. Marian Perz, tusz, 21 X 29,5 cm. Kwiaty, akwarela, Kraków, 1961. II. karton, 52. Ta­ 31 �A . J a c k o w s k i , Współczesna Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1. 5 rzeźba ludowa, „Pol- M . Ż y w i r s k a , Twórczość plastyczna górników, „Pol. Szt. L u d . " , R. V , 1951, n r 1/2, n r 3, n r 4/5; t e j ż e : Ama­ torski ruch plastyczny wśród górników..., w y d . cyt. oraz cały z e s z y t „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I , 1952, n r 3, p o ś w i ę c o n y t w ó r c z o ś c i g ó r n i k ó w , a zwłaszcza a r t . M . Gładysza, Z twórczości plastycznej górników śląskich. 6 P i s z e o t y m dużo M . Ż y w i r s k a w w y ż e j książce. 7 O ognisku z paletą. Ognisko 8 cytowanej t y m pisze W . R o s z k o w s k a , Entuzjaści malarzy niedzielnych, W a r s z a w a 1963. Jan Śliwiński: II. 53. Ziemia, folia złota, czerwona, ornamenty tłoczone w metalu, 100 X 80 cm. 1966. II. 54. Kompozycja, folia złota, 60 X 80 cm. 1964. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 3; Ewa Kozłowska-Tomczyk — il. 22; Henryk Marciniak — il. 44; Stefan Pleśniarowicz — il. 20; Zenon Radke — i l . 16; Stanisław Stępniewski — il. 10, 27, 35, 43; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—8, 11—14, 17—19, 21, 23—26, 28—31, 33, 34, 36—39, 41, 42, 45—54; Edmund Zdanowski — il. 9. 53 54 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/825cf1636c2e610d2e99c6678bbd7111.pdf 263803b45711febda83555935965de97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etniczność świadomość etniczna i narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1718 Title A name given to the resource Problem świadomości etnicznej i narodowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.155-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198::' II. ARTYKUŁY I ROZPRAWY BRONISLAW A KO:BCZYŃSKA-JAWORSKA PROBLEM SWIADOMOSCI ETNICZNEJ I NARODOWEJ METODY I OSIĄGNIĘCIA BADAŃ POLSKIEJ ETNOGRAFII' Problemat~ka świadomo,ści na,rodowej oraz dążenia do odrębnego bytu narodowego w kraju, który w ciągu ostatnich dwóch wieków dwukrot,nie tracił niepodległo:ść (lata 1794- 1918 i 1939- 1944) siłą rzeczy :nusiała być .przedmiotem żywego zainteresowania naukowego. PodeJmowało ją i podejmuJe sz'erag dyscyplin naświetlając właściwe :sobi2 aspekty problemu. 1. Historiografia pOlIska lat ostatnich koncentruje uwagę na rozwop świadomości narodowej poszczególnych waiI'lstw zró:żmieowanego vvewnętrznie spo'ł'eczeństwa. Między innymi wiele uwagi poświęea narastaniu świadomości na,rodo,wej w.śród wa:rstw wyłącZOInychdo końoa XVIII wieku z czyn!nago życia państwowego, takich jak miesZJczaństwoi chłOjp.stwo. Szczególnie interesująoe etnografa zagadniEnie budzenia się świadomości narodowej wśród tej ostatniej kategorii doczekało się o'statni0 wie,lu interesujących studiów. Socjologia główną uwagę skupiła na obserwacji procesów utrzymywania się poczucia odrębnooei narodowej lub integracji z odmimlinymi środowiskami etnicznymi wśród ludności polskiego poohodzenia żyjącej n:, emigracji. Na ludność tę skł-ada się przewa·żająca liczebnie gru;pa potomków emigrantów zarobkowych, głównie chlopów, którzy opuścili kraj w końcu XIX i na pO'cząrtJku XX wieku, znaczna licZJbaty,ch, 'którzy znaleźli się poza granicami kraju w Iczasie ostatniej wojny oraz mniej 1iczn~~ lecz istotne dla kształtowania świadomości różne fale em~grantów poEtycznych z olkresów zaborów i lat po drugilej wojnie światowej. Zainteresowani,a środowiska etnograficzne.go problemami etnicznymi i narodowościowymi przechodziło różne fazy związane z rozwojem polskiej myśli etnologicznej oraz ogólnymi tendencjami dominują,cymi w nauce świ'atowej. SzcZJególnena:silenie ,grac poświęconyoh badaniom procesów kształtowania się świadomości etnicznej i narodowej obserwujemy * Aa1tY'kuł .nirJłi'etilS.zy z·osiał przedstawi'ony jako T,efe.wi na Sy;mpozjum AntI' pologii s.połecznej Europy na IlnrteI1kOlIli~res1e M.U.N.AriE w Ams!terdamie w 1'981 i)- 1". �156 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ostat:niJmpięcioleciu (lata W76 - 1980), co związane jest między innymi z realizacją ogólnokrajowego, mię.dzydyscytPI'inarnego planu badawczego, n.t. "PoIISka'kultura narodowa, jej ro~wój i percepoja", w którym uczest-niczylo również ki'lika z'esJPOł,ów etmo,g,r,aiicmych. 2. Rozwój począitków zaiilteresowań etnograficznych (antropologicznych), przieibiegający w Polsce podobnie jak w innych krajach Europy -dwoma torami: reflekisij,inad rozwojem kuiltuxy całej ludzkości (etnologia. Volkerkunde) ora:z I1Iaidregiona,l'Ilymi jej wlar.iantaJffii(V olkskunde, etnografia, llliroidapiJs),przypadł -~ Polsce na okres utraty niepodległego bytu !państwowego. W tej sytuacji zainteresowanie kulturą warstw ludowych ljJozacelaJmi czysto ipoznawlczymi, szukaniem kOiTzenikultury narodowej i ogóilnoludzJkiej,miało również cele polityozno-spolecz11le:p0'7.nanie życia ludu w celu szerzenia oświaty oraz 'uaiktywni'e:nia ,warstw ludo,wych., zwłamcza chłqpstwa, w życiu polityazmym kraju, w tym pozyskania ich do wailki naroiclowowyzwoleńczej. Pracom badawczym towarzyszył rozwój refleksji teoretyoznej. 2.1. Od początku prac badacze zwrócili uwagę na zróżnicowanie regionaLne ku.ltury wsi przejawiające się pTZ'edewszys,tlkim w ró-żnicach gwary, stroju ora:z ogólnego stylu życ1a. Zaczęto mnożyć oipisy pos'lczególnych reg,ionów kraju z 'llwypukleniem regionalnych osobliwości kulturowy.ch (tu wspomnieć na:leży monumentalne dzieło Oskara Kolberga). OpiJsy te koncentrowały uwagę na ohszarach szczególnie wyróżniają(7ch się li-C2'lbą cech s;pecyficznych, CO - jak wykazały późniejsze badania - spo.wodowane było często szczególnymi dziejami tych obszarów_ zapóźnieniem gospodarczym sp;rzyj1aijącym zapóźnieniom kulturowym. W wyn:iiku wzmi-a'l1ikowanyohbadań wyróżniono na obszarze dawnej RzecZYIp(}~poJitej :sz€'Degterytoriów kulturowych określanych jako terytoria e-tno,graficzm~. 2.2. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 L, wraz z rozwojem etnografii jako nauki akademickiej, refleksja naukowa nad powyższą problematyką uległa pogłębieniu. Za reprezentatywne uznać moźna w tym względzie stanowigko Kazimierza Moszyńskiego i Jana Sto Byskonia. K. Mos-zyńSlki(1887 - 1959), uważający sam siebie za ewolucjo:nistę krytycznego, podo/bnie jak wielu innych badaczy wyraźnie rozgraniczał, zwłaszcza w swyoh wcześniejszych pracach, zakres etnografii i etnologii_ Etnologia to jego zdaniem jedna z nauk o kulturz,e, której przedmiotem jest "... bądź kultura całej ludzkoś'Ci, bądź też posZC'zególne wytwory j gru.py wy1Jworów, badane w zasięgu światowym" l. Pl'Zedmiotem etno]ogii jest kultura manifestująca się w działaniu grup etnkz:nych. Jakkolwiek do swych rozważań Moszyński wprowadził pojęcie "gru'IV 1 K. Maszyń-ski, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, S. 14_ �Problemy świadomośc'i etnicznej 157 i narodowej. py etnicznej", to jednak głównym przedmiotem jego zainteresowań była .etnologia, której zadaniem według niego 'było po'rządkowanie pod względem typologicznym j.edno:ro.dnego materiału w ska,li świata i jedynic' sprawdzanie jego wiarygodności prz.ez odniesieni.e go do układu etni-cznego 2. Podejmując badania nad etnogene·zą Słowi'cm, Moszyńskie,go nie interesowały procesy etn<i-cznew oałości. W centrum jego zai:nteTesowa11 znajdowało się badanie g.enezy wytwolI:ów kultmowych i genezy kultury. Jak stwieI1dza 80ikolewicz, w ujędu MoszyńSlkie:goproblem etnogenezy można sfoi'mułować jako usta'lenie sto;pnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi dany etnos lub grupę etnosów. \'IoszyńSlki zwracał uwagę na dynami,czny charakter etnosu, na stah.l zmienność jego układów składowych i podkreślał konieczność rekonstrukcji tego zmieniającego się stanu rzeczy. Zdaniem MoszyńSkiego, szczególną rolę wśród cech wyznaozających grupę etniczną stanowić miał jęZylk, stąd też często w szczegółowych analiza oh wytworólw i grup wytworów kulturowych czeripał wsk.azówkl z językoznawstwa. Mówiąc o kultunze jako o zbiorze wytworów charakterystycz.nychdla grupy ludzi posługujących się określonym języikiem, Moszyński zastrzegał się, że ni'e można chara:kt,eryzow,ać wytworu w kategori,ach etnicmyoh. W konce;pcji MoszyńSkiego dane etnogmficzne należy o!dni€Ść do systemów jęzYlków.Kult-ura uzyskuje bowiem sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdOiskoonalszegowskaźni<ka odrębności grupy~. 2.3. J. 81. Bystroń (1892 - 1964) był w ró:w.nym sto.pniu soojologiem jak etnografem, przy czym zbliżony był do francuskiej sZJkołyetnosoojologicznej (Du.r!kheim, Mauss). Podobnie jak Moszyń.ski uważał, że przedmiotem badań etnogr.aficznych powinny być "treści kulturowe" będącE' własnością określonych grup Slpołecznych, a nie same gru:py, przy czym na gruncie europejskim prz.edmiotem zainteresowani,a nie powinny być wszystkie treści kultury s.połeczno.ści eurqpejsikiej le'cz ty}ko pewne ich kategorie związane z dynam~ką roz,woju kultury; a mianowicie treści przekazywane w kontakcie bezpoś:rednim oraz w przekazie ,~pontanicznym, niezorga'nizowanym (jak byśmy dziś powiedzieli, powstające niezależnie od poczynań cen:tralnych ośrodków sterowania). Pomimo założenia, że etnografiia nie jest nauką o grupach społecznych (które są pr:zJedmiotem badań so,cjologii) Bystroń uważał, ż·e studium "ku1tury ludowej" musi poprzedzić studium "terytorium etnograficznego". Przed przystąjpien~em do badań poszezególnych działów kultury tr.ze2 wyjścia 3 Por. Z. SokOJlewiez., Teoria do badń etnogenetycznych, j.W. s. 100 - W2. kultury Kazimierza Moszyftskiego jako "Euruog)rafia P:o'l!S!ka", t. 23: 11979, z. 2, 3. punkt 86 - 87. �iSS BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ba zaporznać się z grupami, które zamieszkują badane terytorium i Którc' i)odtrzymu;ją kulturę 4. Bystroń zakładał, że poszczególne grupy ludzkie muszą tworzyć Olkreslone warianty kult-uroiWe, prZ>eC'iwstawi:ał się stanowLs;ku, przy którym identyfikuje się g:rupy etniczne z językowymi, jednaikże stwierdzał, żo ;)rzy współ'czesny:m stanie nauiki, przy wielkiej różno:rodności i bogactwi2 :akitów kulturowych trudno znaleźć inne pozajęzykowe kryte.rin do określcmia granic terytoTiów etnografic.znych. Sam opracowując maJpę "ugrupowań etnicznych ludu ;polSlkie-go"wyszedł od ustaleń badań dialektologicznych wyrói.ni.ających obszary podsta,wowe nawiązujące do pierwotnych podziałóv.' plemiennych, które to· J)o.działy skonfrontował z w)'lni:kami badań etnograficznych, wyróżniając w ramach pierwO'tnyoh podziałów mniejsze ohszary o odmiennej, W wyniku różnorakich procesów gOSipodalI'czo~S'pOłecznych - fizjonomii. Oso.bną uwagę poświęcił grupom obcym na lpolskim IterytGrium państwowym, które za,chowały jeszcz'e trady'cje SWEgOpierwotnego pochodzenia, odrębny olbyczaj, a często i język ,;. Na marginesie zaznaczyć warlO, że j.ako socjolog i kulturoznawca wyróżTIJiłoboik grup terytorialnych jnne typy grup kształtujących odrębne formy kulturowe (zawodowe, wie~'w,religijne, S/tanO'weitp.6). O ile zwrócenie uwag,i na typy g.rup kulturowych kształtujących sobie' właściwe formy kulturowe miało walor uniwersalny, a tyle podział tery:orialny zróżnicowania ku1tuTOw,ego.obszaru Polski - na co wielokrotnie zwracała uwagę,A. Kutr~eba-Pojnarowa 7 - był zasadny tylko dla .określonego okresu, w któtrym był przC(pfOlw,aidzony. W tym miejscu naJeży dodać, że Bystroń korzystał z wyników badań etnograficznych przeprowadzanych wciągu ponad pięć:dz:iesięciu,lat i nieiktóT'ez wyróżnionych przez dawnych badaczy gr~py, które znalazły się na mapie Bystroni.a, już w czasach międzywojennych nie istniały łub istnienie ich w ogóIebyło poddawane w wątpliwość. 3. Zdecydowany zwrot w etnogirafi:cznej refleksji na temat proc:esów etnicznych przyniosły prace Józefa Obrębskiego (1.905 - 1967). Uczeń K. Mos:zyńSkiego w końcu lat dwudziestych podjął studia na Uniwersytecie Lonidyńsikim .pod kieI'unJkiem Broni;sława Malinowskiego. Po studiach londynskich zainteresowani,a jego przeniosły się w kierunkll antropologii społecznej. Sam uwM:ał się za funkcjonalistę . .: J. S. Bysiro·ń, Wstęp [. j.w. s. 109 - 122. 6 j.w. s. 1'2'3,- 1'26. , KU'trzeba-Pcljnar·owa >'i/ch: czas i przestrzeń :'. 26 - 27. w do ludoznawstwa, Lwów 1:926,s. 33 - 35. A., zob. m. in. Z zagadnień metodyki kultury Ludowej "Etnogra'f'ia badaniach prac etnograficz- P.ols'ka", t. 9: 1965. �Problem'y świadomości etnicznej i narodowej. 159 W dziedzLnie nas interesującej istotne było - jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa - przesunięcie przez Obrębsikiego pytania o "g.rupę etnograficzną" z plasz'czyzny rzeczy, to jest ()lbieikitywnieistniejąoego inwentarza kultury określonych terytoriów, na płaszczyznę świadomości jednostkowej i spolecz.nej. Przesunięcie stanowiska badawcz,ego od spojrzenia statycznego jakgdyby od zewnątrz, kiedy to badacz identyf~kacji dokonuje za pomocą kryteriów "obiektywnych" wyselekcjonowanych czy też usta-o lonych anbitra!lnie, do ~(}sobu "dynamicznego" polegającego na patrzeniu od wewnątrz, szukaniu zm·ien:ny-ch "kryteriów subiektywnych", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości kulturowej, w tym również etnicznej danej grupy. "Grupa e'tiniczna" - według Obrębskiergo - jest schematem wyobrażeniowym a nie konkretnym. Jest tworem spontanicznym a nie, jak plemiona, genetycznym. Nie odwołuje się do mitu poc'hodzenia. Wiwrunek własny jest ja~k,byodbiciem wyohra,żenia o grupach obcych, jej przeciwsta,wieniem. Granice między grupami są zmienne, jak również mniej lub bardziej ostre. Istnieją również glru\py pograniczne. Podstawowymi zj'awiskami przyczyniającymi się do dostrzeŻlenia wł,asnej "obcości" wobecinnej grupy są zjawiska zewnętrzne, łatwo postrzegalne, jak odrębny język czy strój, a następnie odrębne za'ohowanie kulturowe, stopa życiowa czy prawdziwe lub domniemane różnic'e psychiki~. Według ObręhS1kiego,grupa etniczna niepo;si'ada własnej ideo,logii lecz jedynie opartą na poczuciu podohieństwa solidarność wewnętTZną manifestującą się prawie wyłącznie w zebknięciu ze światem zewnętrznym. Badając k'u.lturę społeczności regionalnej cechu;jącej się dużym opóźnieniem gos,podarezym i kulturowym Obrębski obok opisu grU!p, które - jak to o'kreślal - "trwlały w przednarodowej fazie rozwoju history'czki i grupy do narodu. Badając postawy miesZJkań'cówPolesia, terytorium onego"zmierzał do na:świetlenia począ:tiko.wydlfaz procesu akcesu joednostkresowego międzywQjennej Polski usytuowanego na pograniczu polsko-białoruSikim, wid~iał "grupę etniezmą ,roe;bitą i zdezorganizo.waną, zaat.aJko1wanąw swych podstawowych wartościach ~połecznych, koncentrujących się około tradycyjnego systemu w:łaJdamiaziemią: w nagłym i masowym konta:kóe ze $a:-odowis!kami nadr;:ędnyeh warstw społecznych uleg'ają'cą hipnozie wartoś,ci społecznyoh i mora.lnych, reprezentowanych przez naród !państwowy; polCldającąsię odśrodkowym tendencjom a:symiJa.cyjny:mi równocześnie zawiedzioną w swoieh aspira'cjaoh i dąŻf'niach. Grupę, w której usrt:osunkowaniu do otaczającej ją rzeczywistości spoB J. O!birę1>ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "P.rzeg,lą.d S()ll~jolQglmny", t. 4: W136, s. 17'7 - Il'9S. Zob. też A. K:utrZ!eba-P:oj.n:l,rowa, Wkład Józefa Obrębskiego w badanie procesów etni.cznych, "E1tnQgraifia Pols'ka", t. 23: 1979, z. 2, s. n - 32. �[160 BRONISŁAW A KOPCZ YI'ISKA-J A WORSKA lec-znej dominUlją postawy negatywne, modelo:wane wedh1Jg tradycyjnych wyohrażeń i ug:runtowane pod wrpływem sytuacji idoświadcZień, które są jej udziałem; }ednym słow,em gru;pę p:rzechodzą<cąty:powy kryzys społeczny .i pod Wlpływem tego kryzysu niewą~p1i;wie ~OIUso!lidtudącą się WC'wnętrznie, podatną na zibior·owepsychozy i złudzenia" 9. W nieo.pu;b.IiJkoiWan·ej ipracy haibiJlitacyjne'j zło.żonej na Uniwersyt·eci\' WarsZiawskim w 1945 !-'. pt. Polesie archaiczne Obręhski stwierdzał, iż SipE' ,cyfi.ka kuHury Polesia polegaJ,a na połąc:aenioui przeciwstawieniu w krajobrazie kulturowym "pańskości i ohłopskości", przy czym na ten podzial .społeczny nakładał .się podz!iał narodo:wy i odtpowiada.ją'ce mu steT00typy '(cyt. za A. Kutrzebą-Poijnarową 197,9, s. 79 - 80). WażnY1mjego stwierdzeniem było, że lista cech sJkłradających się na powstawanie wizerunku własnej lub odręibnerj gru!py mOiżeulegać rozszerzamiu lub zwężaniu w zależności od :kontelkstu historyczno-lokaJJnego. Jest rzeczą inte,resującą, że Obręhski 'ustosunilmwując się krytycznie -do bez.poiŚretdn'iegowykorzystywania danyoh etnograficz.nych jaJko obiej,tywnych kryteriów podziału etn:kznego i definicji narodu (co cz·ęsto spotkać mowa było do niedawna jesz'cze w pracaoh historYików) powoły:wai się na opinie K. Moszyńskiego, że jakkolwiek metody etnogeorgralicznl: są niezwykle pr.zydartne dla relW!I1L5truik<;,ji .historii kultury, to zasięg; etnogmficzne nie mają nic wspólnego z geografią prymitywnych grup ,etnicznych. Badają one nie zasięg tych grUiP, lecz geograficzny układ różnych wytworów, elementów, czy oech kulturorwyoh. M-at€riał etnograficzny nie pozwala na wnioski dotY1cząceróżnic światopoglądowych czy - jak pisze ObrębSllti.- "etnopsycholo,gii" wyodrębnionych społeczności, między innymi nie ujawnia ich samookreśle:na. Zbadanie tych ostatnich wymaga odrębnych metod niż stosowane w klasye-znym opisic etnograficznym. 4. WyekJspono.wani'eprz.ez Obrębskiego pr.oblematy1ki samo3wiardomości grupy odczytywanej z wY1Powiedzii reakcji obsenwowat11ęji prowokowanej bezpośrednio w terenie, nałożyło się na rea.1iw'wane w etnografii iPoJskiej badania trwałości i zmiennolŚci regionów kultury. Badania w tym kiel1un:ku podjął między innymi Roman Rei:nfurss w swoich studiach terenowych dQtyczącyrch granicy K~aiko:wiaków i Górali, jak również w monografii ruskiej g.rupy Łemków wydanej po II wojnie światowej 9. Deklarowana słownie zmienn:l świadomość grUlpo'wa stała Sil, -dlań, obok równie :umiennych zasięgów określonych :ajawisk kulturowych. J. Obirębsiki, CliP. cit., s. ,177. R. R€lmfuss, Pogran.icze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnouszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36: 1946, s. 227 - 234. Tenże, Łemkowie jako grupa etnograficzna, "P,ra-ce. i Materiały EJtnog-:--arf'icrz.ne", t. 7: lf}418, s. 77 - 210_ 9 9a �Problemy świadomości etnicznej i na.rodowej. 161 głównie kultury materialnej, jedmym z wyznaczników zmiennego historycznie terytorium "g;rupy etnogTtaricznej". Nastę:pne lata przyniosły dalsze p.l1acedotycząoe ,prOlblemów-re.gionalizacji ku1burow~j kra:ju. Prrace te, choć uwzględniJały prQlblem sarrno~ określenia, głównym pr1iedmiotem uwagi uczyniły zewnętrzne, zmienne history'cznie o!kol1c7mościg~darcw-1Sipoł'eczne, w tym zwłasz·cza ustrojowe, które mogły warunkować ikis7Jtałtowa!l1ie odrębności r~ionalnej mies7Jkań'ców badanych ob!Szarów. W tym miejscu wspomnieć należy o wieloletni:ch zespołowych badaniaah I1egiOlnukumpiowskiego prowa:d.zonych pod k!ierunkiem A. KutrZ'eba-POIjnarowej l0, badania WieJ!k(j.pol:sJki pod kierunkiem J. Burszty 11, wsi Śląska OpoJsJkiego pod kierunkiem M. Gładysza 12 czy też badania ohsza:rów centralnej Po:lsiki prowadzone pad kierunkiem K. Zawistowicz-Adamsikiej 13. 5. W ostatnim pięcioleciu w etnografii poLskiej obserwujt'my nawrót do pl'Olblematyki et'ńi'oznej, lecz badania prowadzone są w odmiennej niż poprzednio perspektywie. Z jednej strony zwrócono uwagę na nie postrzegany dotąd nurt reIlelksji Bystronia mający istotne znaczenie dla badania świadomości etnicznej, jak również pOiWTóconodo głównych p)'lt-ań sfo:rmułowanych przez Obrębskiego. Nie bez znaezenia dla ożywienia prac badawczych było opu'bli:kowanie w t1umaez'ernu polskim klasycZinej pTa'cy W. L Thomasa i F. Z'naniec:kiego, Chłop polski w Europie i Ameryce (1918 wyd. oryginalne) 14. Jednocz,eśnie badania te w)'Ikorzystują dorohek refleksji nad problemem tożsamości, który - jak wykazują badania róimoralkich dyscYlPhn wynikać ma z fundaJmenrtaJinej potrzeby samoo:k:reś.leni'i człowieka. W rozważaniach tych zw.rócono uwagę, że już w okr,esie międzywojennym J. S. B)'Istroń W swojej Megalomanii narodowej jaiko pierwszy wśród polskioh etnografów o,pis-ałmito.twórczy charakter konfrontacji "swój - ohcy", w której to konfrontacji kryterium ohco-ści mogło być band.zo różne: etnic:ml.e,języ;kowe, religijne, zawodowe, klasowe czy kulturalne. W pracy tej Bystroń prześledził meohanizmy mityza,cji obcego. Mechanizm ten, jego zdani-ero,:polegał na procesie' idealizacji (ko,lejno deformacji obrazu oboego, rozciągnięcie sądu indywiJd-ualnego na całą grupę, zobiektywizowanie stereotypu), który prowadzi do uformowania lO -A. K,u'trzeba-Poj'narowa, (red.) Kurpie. Puszcza L:ielona, t. 1-3, WnJ:c1a;,-v H}62 - 11965. 11 .J. Bun.szta, (red.) Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, P.oznall, 1960 - !W,57. 12 M. Gła:dys.z, ('red.) Stare i nowe Siołkowiee, t. 1 - 2., Wrocłąw '19!r3 - 1966. 13 Zob .. ,Prace i Matel1i<Hy Muzeum ArcheOllogicznegc, i E<tnogra£i;c:zllego w Ło- dz.i", Seria ;Et,nc~~r.a.fii.C'nna. 11 'li Wyda>n~e pOILs'kie, Wan,;zawa Lud, t. LXVII 1975. �162 •• BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mitu, w którym subiektywne uwarullIkowane historycznie sądy sltają się "poczuciem inSityniktownym" 15. Aktualne regeks'je nad konfrontacją pojęć "swojego i obcego" Wi' wSipółez,eslnejetnog:nafii polskiej pOIszłydworna drogami. 5.1. Jedna, hhższa sugestiom Bys1tronia, rozszerzyła pole analizy na wszelikie p:mcesy identyfika(~ji kuLturowej. Przykładem mogą być prace najmłodszjej generacji etnografów (Z. Benedyktowicz, L. Mróz, E. Heguhsika i inn.). Zwraca się w nich uwagę na swoiste, opis.ane przez etnologów r!eaikicjewoibec obcych, l'caJkC!jew których przeplata się poczucie lęku a nawet grozy z dążeniem do zbliżenia. Zrozumienie tych postaw, ich znaczenia kulturowego moż:liwe jest tylko w perspektywie szerokiegr,. spoj:T'zenia historyczmo-etnologicznego. Pozwala ono na analizę istoty wyolbrażeń etnilcznyoh i studiowania ich podohną metodą jaka stosowan" jest w studi,a·ch nad symbolem. Chodzi tu o tr.adycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M. Eliade) "rozumienie symbolu przez symbol", wydobycia treści symbolu przez umieszczenie go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bardziej niż on rozlClgłej, tworzącej całościowy sy"tem Chodziłoby zatem o ukazanie wizerunku własnej g,rupy (stereotypu) na tle inrny!Chwyob:r,ażeń o świecie (wszeohświecie, kosmosie) - wyobrażeń i wypowiedzi należących do na jszerzej pojętej sfery religijno-mitologkz:nej. Pozwoliłoby to na określenie i rozważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wz,aje~nych pOIwiązań i rellacji, które od dawna narzucały się obserwaoji ba.daczy 16. 5.2. Drugi nurt, do którego zaliczyć można ostatnie prac(~ prowadzone pod kierullikiem A. KUitrzjeby-Pojnarowej, w większym stopniu kon· tynuują myśl J. Obręhskiego. A. Kutrzeba-Pojnarowa podejmuj~ problem roH iden;tyfiikaoj.ik.ulturrowiCijw procesie porozumiewania się międzygrulPowego konkretnych społ'eicznocŚci.Badania te szczególną uwagę zw.racają na kształtowanie się świadomośoi historycznej badanych grup, świadomośd rozwij,ają,cej się na bazie różnie uksztaUowanego podłoża historycznego. W Hczmychstudiach własnych oraz pracach prowadzonych poid jej kierunkiem dokonano la:boratO'ryjrnychanaliz postaw i zachowań z tego zaikres!u. Badano m. in. wpływ chłqpskiego wyobmżenia o świecie na podejmowanie decyzji emiJgracji zaiI1ohkowej oraz proces akceptacji i integracji ze Slpołeezeństwem na obczyznie, jak również zmiany jakie w tych uwarun:kowaniach zaszły na ,przestrzeni lat. W badaniach tych sLwier.. 15 L. S!tomma, Antropologia kultury w Polsce dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (mabeniały do słolwnlilka), "PoIlisika Sz.tu:ka Ludowa", t. 24: 1980, z. 1, s. 48 - 49. 16 Z. BeneldytkitmwCiz, D. MalrlIDoWSlka,O ni.ektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, "Etnog,rafia Polsika", It. 23: 1979, z. 2.. s. 205 - 236. . �Problemy .~wiadomości etnicznej i narodowej. 163 dzono, że poznawanie l przeżywanie świata "obcego" przechodzilo przez swoiste ctapy: postrzeganie go w etapie wstępnym jako peryferii własnej wioski, co wiązało się z osiedlaniem się na emigr.acji w,śród "swoich" ~ kultywowanie więzi uczuciowej z rodzinnym środowiskiem, następnie etap rozwoju zainteresowań życ'iem wlaS'nej g.rupy w nowym ot0czeniu .?tniczny:m, aby wraz ze wzrostem oświaty i stopy życiowej mogły pojawić się tendencje do pełnej integracji z obcymi grUlpami17. W zespole tym badano również trwałość poczucia więzi wewnętrznej i poczucia odrębności do innych grup oraz wzaj~mne stosunki wybranych społeczności lokalnych. Wychodząc z zalożenia, że poczucie to tworzyło ;;;ię na bazie wyikształconych w procesie historycznym więzi terytorialnych, analizowano funkcjonowanie więzi kulturowych. Baldano zarówno postrzeganie siebie w tych odmiennych katego:rlach, jak i odzwierciedlaJ).ie wspomnianych wyznac?mików w rzeczy'wistych procesach społecznokulturowych. W. E. Regulska na pTzytkładzie wspomnianych już Łemków, którzy po II wojnie zostali w większości zmuszeni do opusz'czenia stron rodzinnych i osiedlenia się w innych okolicach Polski, analizowała wyznaczniki odrębności etnicznej, które pełniły rolę kryteriów klasyfollkujących: 1. nćl płaszczyźnie samookreślenia indy,widua1nego, 2. cech ogólnych uznawanych za różnicują'oe dla całej grupy (w :przYlpadkubadanej grupy język, wyznanie, wspólne terytorium, stan kultury,obra.z przeszłości, st'2reoty;p wlasnej grUJpy), 3. wyznacznifk:oiffio:kT{~ślającychminimum cech pozwalającyoh .na przyszeregowanie kogoś do gonljPYswoich czy obcych. Szczególna UJwćlgazostał'a zwrócona w baidaru.ach na prooesy integracji wewnętrznej grllipy w obcym otoczeniu etnicznym. Integracji połączonej z frustracją społeczną, która prow.adzi w sytuacjach konfliktowych do wywołania postaw agresywnych. J.ednocześnie ś1edwno procesy integracji z dominującą grupą obcą ts. L. Mróz, po:d~jmujący w tym :re~pole analizę pozy,cji ludności cygańskiej, niezależnie od zakresu pojęcioweg.o kat'egorii "obcy", ~apro:ponował WJprowad~enierozró~niElnia składającego się co najmniej z trzech elementów: "swoi (my" - "nie swoi (oni)" - "obcy". Doszedł bowiem do wniosku, że jest rzeczą ni~prawdopodobną, by jaka.koJwiek społecznosć czy 'kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim co się poza nią znajduje, by nie czyniŁa różni'Cy pomiędzy sąsiednią grl"pą czy plemieniem a tymi, którzy są z gruntu odmienni kolorem skóry, 17 A. Kiu1trzeba-Pojn:arowa, Swi.at swój i obcy w kultm ze ludowej, (w:) "Roc;ztl'iik :'vIuzeum ElnOt~a,fi'c.zne:gG w TOmJJtlliu", s. 3'6 - 48, Tio1'1uń t. J: 19'7!8. 18 E. Re,gulska, Wyznaczniki odrębności etnicznej funkcjonujące współcześnie w świadomości gn~;JY łemkowskiej na terenie dawnej ŁemkoW5zczyzny, "Et:lografia Polska", t. 23: j97'9, z. 2, s. j.g.5- '1'99. �164 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA językiem ozy go~podai11ką, a więc czynn~kami odgr-y,wającymi bardzo istotną rołę w określeniu własnym grupy. Zigadzając się z tym, że iJntegra'cja własnej grupy, świadomość j,ej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się na pŁasze.zyźnie SiWohilistwierdza, że istnieje sze.reg sytuacjL kiedy "swo~ (my)" i "nie s.woi (oni)" mogą stanowić w~Mnie kat0goTię przeciwstawną "obcym". Ta os,tańni:ar'elacja wydaje mu się być własciwa dla stosunków inter'etllli1oznychi z nią się spotyl{jaJmyw procesaeh narodowo,twÓT!czy,ch.Dopiero bowiem "obcy" fun:kcjomuje jako pewien wzoIJ.'Izec przeciwstawny wzorcOlWti. własnej kultury i społeczności. Jego obraz fun!lmjcmu1ena zasadzie stereOtypu nie ,podlegająCiegoprawie mody£~kacji. Roz.różnierlle zaś "ohcych" i "nie swoich", zdaniem Mroza, może być szczególnie płodne dla badClinia skali bliskości i obcości, szukania wyzna'ozmików dystainsu kulturowego. Przydatność tych kategorii wz.rasta zwłaszcza w badaniu SIPoł,eczrności wielo:etni'cznych lH. 6. Do inmego etralPureflekoji J. Obrę:bskiego nawiązują częściowo badania J. Kuch~iej. W proees'acih narodowotv.:ó;rczych, niezależnie od miejsea ich rozwoju. J. Obrębskd. dostrzegał pewne ogóLne prawidlowości wynikające z jedne} strony z pokrewieństw st'ru:klturalnych jClikiezachodzą między wszystkim: społeczmo'śdami ludowymi a grupami narodowymi, zaś z drugiej strony z chaTaJMeru powiązań i stoslliIlików,które się między tymi grupami rozwijają· Obrębslki zwra,ooł uW1łigęna to, iż grlllPa o kulturze naro:dowej zewzg:lędu na rociza'j jed org,aJnizaQj,i, który czyni ją ~dolną do dynamicznege. rozwoju i eksjpansji, jest zawsze grUjpą dominującą. Pozycję jej pogłębiają ponadto z,azwycz'aj podziały klasowe, które potęgują różnice kultu:rowe. Zróżnicowanie to powoduje wewnętrzną sprzeczność w procesi'" asymilaoji. GrUiP.adominująca asymiluje i wciela do swojej struktury poszczególnych człml:ków gl1Upludowych jak i całe społecZJI1ościludowe a j.eidno:czeŚIliew ohronie swej wewrnętrznej organizacji i funkcji kierowniczych, braniąc swej specyficznej kultury i systemu wartości, ro'zwij2mechanizmy po.działu klasow~go i separ'=lcji,którp. spychają nowych członków do niższych ;pozycji klasowych i ogiraniczają ich udział społeczny i kultuOOlwyw Sjpoleczeńrstiwiie narodowym. Obrębsiki wy:rómił trzy etapy ,powstawania narodów. Pierwszy polega na przenikCliniu do grup ludowych ins.tytucji i organizacji grupy naroidowej i dostosowywanie ich (gru:p ludo:wych) do wzorów własnej tradycyjnej ku1t'ury i org:anizaoji ~połecznej. Drugi etap, przej'ściowy, polegC\ na odry!waniu się jedno'stek i grUip od własnej kultury ludowej i dążenie: Mróz, Badanie dystansu etnicznego: Cyganie-Polacy, 1978, z. 2, s. 15 - 35 oraz L. Mróz, $w·iadomoścŻ(;we etnicznego, "Etnoglraf"ia Po!ls:ka", t. 23: 1979. z.. 2. s. 157 -163. 19L. t:- 22: "E:tnogmf'ia lUl/znaczniki Polsl]m·'. dystans" �Problemy świadomoś,ci etnicznej i narodowej. 165 ich do asymilacji z grupą narooową. OhaTa~teryzuje go powstawanie różnych ugrupow-ań społecznych, w rówych przejściowych przestrzeniach społecznych. Trzecim i końcowym etapem jest spowodowanie zmian w &połeczJnOlścilokalnej jak równ~eż zmian w strtlMume Thalrodo:wej, które umoiŹ\łiwiłylbywaJrS1Jwomludowym udział w cywilizacji narodowej. Ruchy te powstają za~óWillow dz,i,ed'Z!inie~onomicZinej, jalk religijnej, politycznej czy kullturalnej. W wyll'liJkutych procesów powstaje nowa neczywistość społeczna. Dyrekty,wa meto1dologicZilladla badań etnolog'kzmyoh tych procesów sformułowana pmez Obrębskiego polega na zwróceniu uwagi na to, iż w badainiacih procesów etnicznych na grunoie grUjp lokalnych pierwszeństwo przed badaJlliami zwyczajów i obyczaJjów powinny mieć badania funkcji spo,łe.cmly'chma:kJropro:cesów. 6.1. WymiEmiona wyżej J. Kuoharsk,a p'I"owadziła badania na dawnym pograniczu etnicmym polsko-niemiecikim wśród ludności reg,icmu Kaszub zamies2lk,juącej poza zwartym zasięg!i.emswej gr~py. W bada:niach śledziła poczucie łączności luidnoś:ciz 'resztą terytorium r'egiOlI1u,któr-a zna·lazła się w okresie międzywojennym w granicach .pańStwa polskiego oraz jej samodkr:eś.lenie narodowe. Baidała więc wyobrażenia o przeszłośd regionu, historii własnej rodziny, stoouneik. do języlka i religii, własnej spuścizny kulturowej. Trwałą i'1'lite:g.rację społeczną na bazie powyższych wyzna'czuików uznała za e1:iniczność,powodującą budZienie się poczucia łą~zności ze zw.aTtym obszaI'em Kaszub o,raz poczucia obeości w kontakcie ze społecznością niemiecką. ,Ponadto stwierdziła, że rów:nolegile w wyniJku tychże samych tradyoji rodz~nnych część miejscowej luooości 'pocho:dzenia dwbnoszlache<:bego identyf1Jkowala się z po,lsikimśrodo,wiskiem narodowym, z którym łączyła ją tradyoja wspólnej hisOOcr-yioZineij przeszłooci. Grupa ta spełniała rolę transmisji ideologii na1roldowej we własnej ~połeczności lokalnej. Omawiana grupa, z racji rozbudZiOnych uczuć patriotycznych, była o wiele ba:ndziej odporna na ,pro,cesy wyna;rooowi'e:nia. Generalnie procesom wynaradawiania przeciwdziałała jednk odrębność wyznaniowa ludności niemieckiej. Problem kształtowania i ut.rzymywania świadomości narodowej ludności Kaszub J. Kucharska badała również wśród emigrantów kanadyjskich pochodzących z tego regionu 20. 6.2. Problem tożsamości IUJdności pogranicza etnicznego podjął rów-· nież M. Pokropek. Pogłębiając idee podnoszone w dawnych badania,ch (por. pkt 4) bada relacje między zróżnicowanymi grupa.mi etniczno-języ20 J. K,ucJł1ao':Ska,Initial Canada in results Wilno in summer Nauki Humani,Sitycz.no-iSpołiec'zne", of the ethnographic research conducted in Ontario "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. t. 72: 1980, s. 33 -53. 1977, �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-jAWORSKA kowymi a wytwOTzoną przez te gru;py kulturą. Wychodząc od studió\\' zasięgów kulturowycłr i wyznaczamia terytoLl'iów charakteryzujących się odrębnościami kulturowymi, bada pochodzenie tyc!l różnic, aby następnie skonfrontować czy zróżnicoWiaJnieto j.est do.sbrze.g.aneprzez badane grupy (podohne badania na innym pograniczu prowadziła t<E::Ż T. Karwieka). Cele.m badań jest stwiel'dzenie, na jakich elementa,ch kulitury opiera się poczucie własnej odręhności przy porównywaniu wizerunku g.rupy własnej i cudz€!j. M. Pokropeik formułuje tezę, że dostrzegane różnice sta:ją się podstawą samoOlkreślenia do1piero w okresie zagrożenia. konfliktów czy zmian po.lityczny,ch i społeczno-gospodarczych, lub jest ono wynikiem działalno'ści zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych. Z przekazem określonych ideologii łączy się upowszechnienie określonych wytworów kulturowyoh o znaczeniu symbolicznym, jednocześnie: wzra.stają barie;ry kulturowe, któr'e nie pozwalają na przyjmowanie do wł.asnego inwentarza kulturowego przedmiotów nacechow&nych obcą ideologią. Grupy uboższe kulturowo (w sensie odręhnośó i bogactwa inwen tarza), a talkże nie posiadające silnej ideolio,gii, małoliczeboe czy pozo.. stające w. TO'?1Pfoszeniu,zazwyczaj są wahlaniane przez grupy większe. silniejsze i jednolite kulturowo. J6cmocześnie badania Pokropka pO'twierdzają obserwa'Cje Obrębskiego co do aspirowania do grupy mającej wyższą pozycję ~połeczną 21. 6.3. Odmienny charakter, nawiązujący częściowo do omawianych wyżej badań (patrz p:M 4), mają bad.ania pograJnicaa etnicznego prowadzon(: w ciągu szer,egu lat przez Z. Staszcz ak 22. PodejmuJe ona problem pogranic:z.a 'Polsko-niem~eckiego, badanego już wcześniej przez T. Wróblewskiego i to w oparciu. o to samo źródło (Atlas der deutschen Volkskunde 1936 - 11939). Jednaikże o ile uwaga T. Wróblewskiego 23 koncentrowała się na pytaniu ja:kie elementy kulturowe występujące na pograni'czu świa.dczą o podst<lJwowyeh zmianach kultury ludowej poJsJu.ej, ni-emiec~iej i ich nawiąza[lJiu do odnośnego okresu kulturowego, Z. Sta.szczaK wykorzystując tak klasyczne źródło etnografi,cznp., jakim jest atlas etnograf.icZiIly,poddaje informacje przekazane za jego pośrednictwem barozo precyzyjnej analizie zmierz;aljąoej do syntetycznego ujęc'ia nasilenia 7£.społu zjawisk, które można bylOiby uznać z-a nasycone tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich. Jest to ci,ekawa próba posiłkowego 21 M. Bokropek, Zróżnicowanie kulturowe i jego odbicie w świadomości mieszkańców sko-białoruskiego w półnoC1W-wschodniej na pograniczu etnicZ1W-językowym na przykrodzie pogranicza polsko-litew Polsce, ".Etnog]rafia p.o!s.ka", t. 23: 1979. z. 2, s. 127 - 156. 22 Z. Stas,;ocza.k, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978. 23 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-wiemieckie ticznych, "Lud", t. 50: 1962, cz. 2, s. 4311- 466. jako pogranicze w świetLe ,,- etnograficzne, m.ateriałów etnogro.- �l'rofJlenqj świu[hmości etnicznej i narodowej. 167 wy,korzystania źródła etnogmficznego w dyskusji nad zagadnieniami etnicznymi. 7. Na zakończenie tego przeglądu należy jeszcze wspommec o specyficznych rozważaniach D. M.arkowskiej, która podjęła stosunkowo rzadziej omawiany, lecz mający ważkie znaiC'zenie społeczne, problem roli wykształcania w procesie wyohowania poczJUcia identyfikacji kulturowej, a co za tym idzie również identyfikacji etnicznej. Zajęła się w z.wiązku z tym procesem świadomego kształtowania postaw wobec swojej i obcej kultury. Formowania swoistej toleranoji, którą proponuje wykształcić na drodze przezwyciężenia podejścia "my - oni" i przekształcenia go Vi dialog "Ja Ty" 24. BHONISŁAWA ETHNIC AND KOPCZYŃSKA-JAWORSKA NATIONAL COSCIOUSN:IDSS. lVIETHODESAND ACHIEVElVIENT!S OF POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The problem of national cons6o USH,es s and asp:iration far i:ndependence havc~ beea for obviou:i re,~sons a subjec:t o<f scie:ntiific il11'ere&ts in PoIaiHd. DiUerent di.sciplines have deaLt with v,N'ious a,specls of this pnoblem. The present article whic,h was previ,ously presented at the Sympo:>ium of Europe,m Socia,l Anthropology ,in Ams'terdam gives an extensive review of scient.ific interesbs, methode:; and appI'()Iach~s appJ;ied by POilłsh ethnographers. 24 Z. Bene:dykto1wi'cz, D. Markowska, op. dl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fc920575aa1edd2a01a00521d638d00.pdf aeaca3cab241cffe8caac07770f9fdfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1109 Title A name given to the resource Problematyka badań nad świadomością historyczną w folklorze / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.105-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajduk-Nijakowska, Janina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 JANINA 1985, z. 1 HAJDUK-NIJAKOWSKA (Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole) PROBLEMATYKA B A D A N NAD ŚWIADOMOŚCIĄ HISTORYCZNĄ W FOLKLORZE Dokładna analiza twórczości prozatorskiej w folklorze polskim sta­ wia przed badaczem wiele intrygujących problemów, których rozwiąza­ nia niosą z sobą dalsze znaki zapytania, nie zawsze możliwe do natych­ miastowego rozwikłania. Taką właśnie sytuację wytworzyła interpretacja specyfiki gatunkowej podania . Okazało się, że przed podjęciem próby określenia istoty zjawisk genologicznych w folklorze niezbędne jest prze­ analizowanie k i l k u zagadnień ogólnych, do których zaliczam uchwyce­ nie: 1) specyfiki myślenia o przeszłości w kulturze ludowej; 2),sposobów przekazywania wiedzy o minionych wydarzeniach oraz wynikających z tego metod kształtowania wyobrażeń na temat przeszłości, determinu­ jących zresztą współczesną, potoczną świadomość historyczną. Sądzę, że poznanie ludowego, tradycyjnego schematu rozumowania na temat przeszłości, specyfiki ludowej „filozofii dziejów", pozwoli jed­ nocześnie lepiej zrozumieć proces tworzenia w folklorze. Podany zakres problematyki, stanowiącej przedmiot naszego zainte­ resowania, mieści się w kategorii ludowej świadomości historycznej. Sa­ ma kategoria świadomości historycznej w naukach społecznych jest wie­ loznacznie rozumiana i charakteryzuje ją „niedookreśloność", co ostatnio dogłębnie przeanalizował A. F. Grabski, wyznaczając jednocześnie obszar problemowy świadomości historycznej, który według niego obejmuje: „zróżnicowane formy społecznych wyobrażeń o przeszłości, ich różno­ rodne funkcje, ogarniając również krąg wartości, jaki przypisuje się danym wyobrażeniom w określonych zbiorowościach" , co wyznacza konkretne postawy wobec przeszłości. 1 2 1 polskim.- 2 świadomości badawcze. J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Temat śpiącego wojska w folklorze typologii podania, Opole 1980. A . F . G r a b s k i , O problemach badania struktury i dynamiki historycznej, [w:] Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody J . T o p o l s k i [red.], Ł ó d ź 1981, s. 49. Próba �106 JANINA HA J D U K - N I J A K O W S K A Wydaje się, że znajdując się na etapie wstępnych ustaleń dotyczących badań nad funkcjonowaniem ludowej świadomości historycznej możemy poprzestać na wskazanym ogólnie obszarze obserwacji, przesuwając usta­ lenia definicyjne na dalszy etap pracy. Przy czym dookreślając pole ba­ dawcze dodajmy, że terenem naszej obserwacji jest zbiorowość określa­ na mianem nosicieli folkloru, zbiorowość zróżnicowana regionalnie i śro­ dowiskowo, a materiałem badawczym folklor określonych grup społecz­ nych, który interpretujemy przede wszystkim jako wyraz świadomości społecznej. Z powyższych ustaleń wynika, że badanie ludowej świadomości histo­ rycznej oznacza z jednej strony pogłębioną analizę tekstów folklory­ stycznych, zarówno tych zapisanych w trakcie dotychczasowych badań, jak i pozyskanych w efekcie prowadzonych współcześnie penetracji te­ renowych oraz z drugiej strony — interpretację materiału uzyskanego drogą wywiadów z wytypowanymi przedstawicielami określonych grup społecznych. Równolegle gromadzonym cennym materiałem uzupełnia­ jącym są źródła pisane, spontanicznie powstające w zbiorowościach re­ gionalnych (np. kroniki miejscowości, pamiętniki niekonkursowe), które podtrzymywały żywotność określonych treści historycznych w przeka­ zie ustnym. Wartość materiału folklorystycznego do prowadzenia tego typu ana­ liz potwierdziły badania sondażowe. Folklor jako sztuka kolektywna (przy czym kategorię kolektywności rozumiemy tu jako proces twórczy i jako kategorię estetyczną) dokumentuje spontanicznie w y r a ż a n y przez nosicieli folkloru stosunek do historii, a sam tekst dowodzi społecznej genealogii treści, nawet tych o wydarzeniach najbliższych (co udowod­ niły badania nad opowieścią wspomnieniową). Wykorzystanie wywiadów dla pozyskania nowego materiału nie tyle służy poznaniu indywidualnych wyobrażeń interlokutora na temat przeszłości, ile przede wszystkim jest sposobem dotarcia do pasywnego repertuaru folklorystycznego. Otóż w y ­ wiady z jednej strony potwierdziły żywotność wyobrażeń funkcjonują­ cych w obiegu ustnym, często wzbogacając je sądami wartościującymi, z drugiej — dostarczyły nam dalszych informacji o funkcjonujących dawniej, a współcześnie nieproduktywnych wyobrażeniach na temat przeszłości. Społeczny charakter twórczości folklorystycznej pozwala nam — dro­ gą analizy tekstów — śledzić zmiany, jakie zachodzą w myśleniu na temat przeszłości: — wyznaczenie zakresu tematów, które pojawiają się w realizacjach folklorystycznych, umożliwia określenie stopnia aktualności wyda­ rzeń minionych; — ustalenie postaci i wydarzeń, wokół których następuje cykiizacja twórczości folklorystycznej (narastanie motywów, łączenie tych sa­ mych wątków z różnymi postaciami, mitologizacja bohaterów), spoj- �ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E 107 rżenie na relacje z przeszłości jako przykłady zastosowania w prak­ tyce społecznej określonego wzoru zachowań i działań pozwala na odtworzenie propagowanego w danej społeczności systemu wartości oraz wzoru osobowego będącego przedmiotem aspiracji; — określenie wydarzeń, wobec których inne są relatywizowane (według określenia R. Sulimy, „skupienie perspektywy czasowej" w twórczoś­ ci folklorystycznej), umożliwia ustalenie momentów szczególnie waż­ nych w życiu danej grupy, według jej współczesnej oceny; -— analiza sposobu uwierzytelniania relacji i formuł weryfikujących prawdziwość przekazywanych treści dostarcza przede wszystkim ma­ teriału do odtworzenia koncepcji „prawdy" obowiązującej w danej społeczności; •— skonkretyzowanie pojęć „dawno", „niedawno", „dawno temu", „kie­ dyś" oraz ustalenie sposobów orientacji w czasie minionym pomaga w ustaleniu zasad chronologii zdarzeń w ludowej interpretacji dzie­ jów; — prześledzenie konkretyzacji i lokalizacji treści historycznych w twór­ czości folklorystycznej umożliwia, jak to określił G. Kloska, dotarcie rio specyfiki „uhistorycznienia" krajobrazu (co często powoduje, że swoistym źródłem badawczym są miejsca kultu, przedmioty z naibliższego otoczenia wartościowane jako ślady przeszłości). Mechanizm przekazu folklorystycznego zakłada, że w skład aktyw­ nego repertuaru danej grupy wejdą tylko te utwory, które są współ­ cześnie funkcjonalne. Utrzymanie się w obiegu treści historycznych w y ­ maga zatem nieustannego wiązania ich ze współczesnością oraz z grupą, która aktualnie istnieje, co wyznacza jej samookreślenie i samowiedzę historyczną. Owa „postać społecznego zawłaszczania czasu minionego czy wyobrażeń o n i m " określona jest systemem społecznych odniesień. Każda z tradycji: tradycja rodzinna, lokalna, regionalna i ogólnonarodo­ wa, w istotny sposób wpływa na przemodelowanie systemu wyobrażeń o przeszłości. Zatem określenie świadomości społecznej grupy, stopnia jej samowiedzy na temat relacji zachodzącej pomiędzy jej losami a ży­ ciem innych grup (lub inaczej stopnia świadomościowej izolacji społecz­ nej), dystansu czasowego i emocjonalnego wobec zdarzeń minionych oraz zakresu posiadanej wiedzy o rzeczywistości jest niezbędne, jeśli chcemy się podjąć charakterystyki ludowej świadomości historycznej. Jej zmiany w czasie uwarunkowane są tamtymi przeobrażeniami. Po­ stępująca historyzacja poznania i wzrost świadomości społecznej- zmu­ szają do reagowania na coraz szerszy krąg zjawisk, do „zawłaszczania" coraz bardziej skomplikowanych wyobrażeń, do przemodelowywania w i 3 8 Określenie użyte historyczna: symptomy p r z e z N . A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. i propozycje badawcze, „ S t u d i a Socjologiczne", Świadomość n r 2: 1963, �108 J A N I N A HA J D U K - N I J A K O W S K A zji czasu minionego. Odtworzenie tego procesu tylko na podstawie mate­ riałów folklorystycznych byłoby niepełne. Transmisja folklorystyczna bez wątpienia utrwala określone wyobrażenia zbiorowe, bazuje na ran­ dze autorytetu społecznego, podbudowuje przeszłość elementami emo­ cjonalnymi, czyniąc z niej specyficzny przedmiot wiary. Wykazuje do­ bitnie społeczne znaczenie tradycji rodzinnej w kształtowaniu wiedzy historycznej, popularyzowaniu określonych sposobów interpretacji fak­ tów, co sprzyja krystalizacji konkretnych postaw wobec rzeczywistości. W materiałach folklorystycznych odnajdziemy dowody na formowanie się poczucia wspólnoty lokalnej, regionalnej czy narodowej, na posze­ rzanie się wiedzy o świecie, lecz ów „samoogląd" nosicieli folkloru po­ winny wzbogacić w y n i k i badań prowadzonych przez historyków, socjo­ logów, filozofów. Interpretacja tekstów folklorystycznych w szerokim kontekście sy­ tuacji społecznej, w jakiej one funkcjonują, podyktowana jest także ko­ niecznością uwzględnienia reguł myślenia obowiązujących wśród nosicie­ li folkloru. Już pobieżny ogląd materiału dowodzi, że w przekazach związanych z przeszłością grupy, elementy rzeczywiste wzbogacane są elementami magicznymi i metafizycznymi (np. ingerencja sił nadprzy­ rodzonych w działania ludzkie), że wyobrażenia o otaczającym świecie,, w tym także wyobrażenia o przeszłości, powstają w ścisłym powiązaniu z wierzeniami ludowymi. Uświadomienie sobie faktu, że w kulturze l u ­ dowej świat wierzeń i świat rzeczywisty jest tak samo realny, że roz­ graniczenie świata rzeczywistego od świata nadprzyrodzonego nie ma w kulturze ludowej żadnego uzasadnienia , zmusza badacza do komplek­ sowego spojrzenia na przebieg procesu myślenia o przeszłości. Integral­ ny związek przeżycia i działania wpływa na to, że logika wydarzeń (ich obiektywnie istniejący związek przyczynowo-skutkowy) ulega „wypacze­ n i u " przez włączenie w zakres pojęcia przeszłości elementów nierzeczy­ wistych czy skonkretyzowanie sił demonologicznych. Wszelkie sposoby interpretacji minionych zdarzeń opierają się bowiem na zakorzenionych regułach myślenia typowych dla kultury danej grupy społecznej. Jest to oczywiście przejaw myślenia ahistorycznego, które wedle J. Topolskie­ go szuka „oparcia w myśleniu mniej lub bardziej zdogmatyzowanym, niosącym jednak poczucie stabilizacji i odsuwającym ciężar zmiennoś­ ci" . 4 5 Przekonanie o wzajemnym powiązaniu i ścisłej współzależności wszel­ kich zjawisk życia, wyposażenie przez następców dokonań minionych pokoleń w moc sprawczą późniejszych wydarzeń społecznych, determinu­ jących koleje życia danej grupy, wynikają z funkcjonowania w kulturze 4 W . P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki tradycyjnej, W a r s z a w a 1972, s. 74-83. 5 J . T o p o l s k i , Świat ności bez historii, Warszawa w warunkach 1972, s. 112. rozpadu społecz­ �109 ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E ludowej systemu „sankcji transcendentalnych". Fakty społeczne, istotne dla egzystencji danej grupy, interpretowane są jako przeznaczenie czy zrządzenie losu. Nadto utwierdzane w określonych sytuacjach „magicz­ ne wyobrażenia zbiorowe wywierają znaczny wpływ na interpretację powiązań ze światem zewnętrznym, decydują o nadaniu określonym w y ­ darzeniom znaczeń symbolicznych. Pominięcie tej perspektywy w trakcie analizy materiału folklorystycznego może poważnie wypaczyć obraz l u ­ dowej świadomości historycznej, a nadto uczynić niezrozumiałym stwier­ dzenie W. Gusiewa, że podania związane z historyczną przeszłością roz­ wijają „zdolność estetycznego pojmowania własnego doświadczenia histo­ rycznego" , Odrębna problematyka, znacznie pogłębiająca pole obserwacji ba­ dawczej, dotyczy rozpoznania sytuacji aktywizujących treści historycz­ ne w świadomości społecznej. Wielu naszych rozmówców, prezentując opowieści czy śpiewając pieśni związane z wydarzeniami z przeszłości, informowało nas jednocześnie o tym, w jakich warunkach i od kogo je poznali, w jakie komentarze były one wzbogacone, jak te przekazy wpływały na ich postawy i jak oni sami później je interpretowali. Po­ twierdziła się znana prawidłowość, że moment zagrożenia istnienia gru­ py, procesy gwałtownych przemian aktywizowały konkretne treści histo­ ryczne, zróżnicowane oczywiście regionalnie i środowiskowo. Nadto fakt orientacji na tradycję, typowy dla kultury ludowej, wykorzystywały także wszelkie ugrupowania polityczne dla pozyskania zwolenników, po­ sługując się czerpanymi z przekazu ustnego wyobrażeniami, nierzadko decydując o ich przewartościowaniu, a nawet popularyzując w obiegu nowe wyobrażenia. Wydaje się, że warto pokusić się o przeprowadzenie typologii podob­ nych sytuacji, o jednoczesne usystematyzowanie wpływów dworu, Koś­ cioła, szkoły, literatury czy kultury masowej na przemiany dokonujące się w ludowej świadomości historycznej. Przyjęcie takiej perspektywy wyeksponuje funkcję integrującą świadomości historycznej oraz sytua­ cje zmuszające społeczną pamięć historyczną do stałej mobilizacji . 77 6 7 6 7 W. G u s i e w , Estetyka jolkloru, W r o c ł a w 1974, s. 157. W y b r a n a l i t e r a t u r a : S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kultu­ rze, [w:] Dzieła, t. 1: Studia z historii kultury, W a r s z a w a 1956, s. 108-321; L . J . J e ­ rri i e 1 a n o w, Istoriczeskaja pieśnią i diejstwitielnosť, [w:] Russkij folklor. Spiccifika folkłornych zanrow, t. 10, M o s k w a 1966; J . M i c h a ł e k , Spomienkouw rozprawanie s historickou tematikou, B r a t y s ł a w a 1971; G . К . К 1 o s к a, Świadomość historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63: 1979, s. 113-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ef656094000b0e799653dd0c85d8dd.pdf 4dc4a34746d63cae1db974560c1ba3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2168 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2015 Title A name given to the resource Problematyka cygańska w muzealnictwie polskim / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.187-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 \ll.\\IIL\RI(JS/ \ Il1/ClIl1\( Jkrcgollc l,mH')1I PROBLEMATYKA CYGAŃSKA W MUZEALNICTWIE POLSKIM Mnicjszości narodowe stanowią niewielką część społeczel1stwa polskiego. \\edlug szacunków przedstawicieli samych mniejszości, liczba ich mieści się \\ granicach 3-4% spoleczności całego kraju. Cyganie/Romowie są grupąjedną I najmnicj liC/nych - jcst ich okolo 20-30 tys., stanowią więc zaledwie 0,08% spoieczc,'lstwa I. W liczbie tej nie mieszczą się Cyganie rumuJlscy, którzy od jesieni I <)<)() roku w znacznej liczbie zaczęłi zjeżdżać do Polski, najpierw z zaIllian:m sforsowania zachodnicj granicy i osiedlenia się w Niemczech, a kiedy lU sii,' nie udalo, starają sii,' w Polsce zatrzymać na dłużej. Ich liczba jest trudna do określenia, zmienia się bowiem. Cyganie ci, nie będąc obywatelami kraju, nic Sil \\liC/ani do calcj populacji. Wydaje się, że ich maksymalna liczebność muie dorl1\\nywać Iiczbie Cyganów autochton icznych. Idea ochrony tradycyjncj kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzealnych zrodzi/a się przed ponad wiekiem. Paul Bataillard, francuski antropolog. postulat taki opublikował już w 1878 roku 2. Jego propozycje były pl1emyślane i sprecyzowane. M. in. proponował założenie muzeum lub przynajmnicj sekcji cygal1skiej w Peszcie, który był w tym czasie europejskim centrum zainteresowania kultur'l Cyganów 3. W dwa lata później, na wystawie etnograficznej w Kołomyi wystawiono ..\\ )Toby cyg'1I1skie i urządzenia używane do takowych" - jak anonsował katalog wystawy-". Dla \\zmożonego zainteresowania Cyganami w tym czasie przyczyniły się ich Illlwe, masowe migracje do Europy Środkowej i Zachodniej. Były to fale LC1\\arów i Kelderaszy, którzy uwolnieni w Siedmiogrodzie i Wołoszczyźnie z niewolnictwa, wyruszyli znowu na wędrówkę, zapełniając gościJlce kolejnych krajów barwnymi wozami i strojami. 'lak pmbpl olicjalnc raporly polskic. Nicklórc opracowania wymieniają jednak liczbę 40-50 klor;I II yd'lIc Się lawy/ona; lob. 1he Situation of Regiona/ or Minority Languag,es in !el/m/w. Council ol" Lurope. Slrasbourg 1996. s. 96. :2 I' I)ataillard. res i/otors dils al/ssi IJzvonkars, Paris 1878. 1 /illllze. s. 554. 1" .. -" Kota/og 7iflrz(//isk{(',~o !Jrzedlll/Ol!»)! wystawy etnograficznej . (lOstala otwarta w dniu 15 września oddziału Czarnohorskiego 1880 roku w Kołomyi), Towarzystwa Lwów 1880, s. 17. �Temat cygaJlski w kontekście muzealnictwa pojawil się znowu, kiedy Bronisław Piłsudski opracowywał w 1911 roku program naukowy Muzeum TatrZiU'jskiego, Zawarł on wówczas w jednym z punktów programu prop07YC.lę utworzenia działu poświęconego "współmicszkaJicom Podhala - Cyganom i Żydom" 5, Do realizacji tych wczesnych pomysłów doszlo jednak dopiero po ponad wieku od ogłoszenia pomysłu przez p, Bataillarda. Otóż 20 lat temu odrodziła się myśl zorganizowania stalej ekspozycji poświęconej Cyganom, W 1974 roku dwaj etnografowie opublikO\val i niemal równocześnie teksty, w których zawarli różne pomysly utworzenia takich ekspozycji, L. Mróz proponował zbudowanie cygallskiego muzeum \v wielkim namiocie cyrkowym 6, a niżej podpisany wysunął propozycje; utworzenia sektora budownictwa cygaJlskiego w którymś z podkarpackich skansenów. lnaleźć by się w nim miały przykłady ubogiego budownictwa użytkovvancgo przez Cyganów Karpackich 7, W tym czasie zaczyna się odradzać zaintcresowan ie mn iejszośc iam i narodowymi w Polsce, Na przełomie lat 70, i 80, pojawiaj'l się 111.in. pierwsze obiektywne opracowania publikowane na ten tcmat, otwiera siC;także pierwsI:': muzealne ekspozycje, Jeśl i chodzi o muzealn ict wo, to wlaśn ie wysta\\ a na temat Cyganów, zorganizowana w Muzcum Okręgowym w Tarnowie w I <)je; roku otwarła serię wystaw poświęconych mn iejszośc iom, Przedm iotem kolejnych wystaw muzealnych stała się historia i kultura najpierw Żydów, a niebawem Łemków, później innych grup x, Byl to okres istotnych przemian politycznych w Polsce, które zaowocowały ostatecznym zniesienicm cenzury ( 1989 r. J. wzrostem aspiracj i narodowych grup dotychczas słabo eksponujących S\\ oją tożsamość (Niemcy, UkraiJlcy, Białorusini), a także budzeniem się świadomości narodowej grup, które wcześniej miały kłopoty L, określenicm swej odrębności (Łemkowie), lub też na temat swej przynależnośc i narodowej nie myślały w ogóle (Cyganie/Romowie), O ile propozycja L. Mroza nie doczekała się w pelni realizacji, to pomysl utworzenia sekcji cygaJiskiej w skansenie, precyzowany kilkakrotnie i publicznie dyskutowany, stał się faktem, W 1976 roku Rada Muzcalna dzialająca prz: Sądeckim Parku Etnograficznym podjęła decyzję o utworzen iu l1a teren ie 110\\(1 otw311ego skansenu (oficjalne otwarcie w 1975 roku) sektora cygaJlskiego 'i. 5 K. Malinowski, Prekursor::y mu::eologii polskiej. PO/Jlaó 1970. s. ')(,. 6 L. Mróz, A moie pomyśleć i o Cyganach, ..(Jościnicc" nr 2-.'. I ')7-ł. s. 27 - .,0. 7 1\. Bartosz, Chaly ::a wsią. W sprawie ochrony ::ah."lk';11'hur!')\l'IIic/\I'" CI ','';'"iS/d,','<!". ..Ochrona zabytków" nr 105, 1974. z. 2, s. 129 - U3. A. Bartosz, Polska eg::olyka w polskich 1II1I:('aclI /alllic.l'::lill/C II 1'111.\[[' IJ/wc ,~I'II/)\ elnic:ne i elnograficzne jako lemal eiwpo::ycji IIIll::ealncj. ..Sląskic I'r;lcc l:liwgl'aliClnc'" III :. x 1993. s. 78 - 87. \) A. Bartosz, Osada cygwiska 1V Mas::kowicach. Pro/)(C}"jll l)r::cllic.I'icllia clp,wisklCI IJ.I'<I:i1 do skansenu w Nowym Sączu, ,.Arkusze Muzealne liemi Krakowskicj" I ')7'i. , 'i·l - 'io: lcn/c. �IX9 .Jego scenariusz opracowali młodzi wówczas etnografowie - Elżbieta i Marian Dlugoszowie. Pierwsze obiekty (dwa budynki mieszkalne) zostały przeniesione do SKansenu I. osady eygal1skiej w Maszkowicach k. Łącka w 1978 roku. ZreKonstruowano je w 1980 roku w wydzielonym na uboczu sektorze cygallsKim. Sektor len, który pierwotnie nie był brany pod uwagę przy projektowaniu skansenu, zlokalizowano, nawiązując do oryginalnego usytuowania osad cygaJlskich na Podkarpaciu, z boku od głównych traktów prowadzących zwiedzających. Cygallskie chaty przycupnęły w dolinie pod lasem, oddalone od zabudo\\ <Illwiejskich, zgodn ie z naturalnym usylowan iem takich osad w przcstrzcn i \\ iosck karpack ich lO. Na uas jakiś. z powodu m. in. odejścia zainteresowanych tematem cygallskim etnografów do innych muzeów, budynki stały nie wyposażone. Dopiero \\ 1:'\ lal pÓl.niej, po przeniesieniu do skansenu kuźni z Czarnej Góry na Spiszu, udostc;pniono zwiedzającym kompletnie wyposażone chaty. Oba budynki są budowlami jednoizbowymi. bardzo dla ubogich chat cygal1skich typowymi, \\ ykonanym i z marnego materialu i n iezwykle prosto wyposażone l I. W śród budynkó\v zaaranżowano ki Ika drobnych obiektów: szopę na drewno, kojec na kury. planuje się też rekonstrukcję użytkowanej na tym terenie, a bardzo, do lat -W .. typowej pólziemianki. Są także pomysły, by - korzystając z obecności \\ OKolicy Cyganów rUlllllllskich - wznieść przy ich pomocy, budowane przez 1.\ chże Cyganów, prymitywne półzicmianki-szałasy, które są w ostatnich latach dość typmvym obrazem na obrzeżach miast polskich. Powstanie niewielkiego sektora budownictwa cygallskiego w skanscnic no\\Os<1deckim można uznać za pierwszą tego typu inicjatywę w Europie i - o ile \\ iacll)mo - dOl<ldjest to jedyne muzeum, które w swej ekspozycj i na otwrtym pO\\ietrzu uwzglc;dnia kulturę Cyganów. Równolegle z rozwijaniem się koncepcji ochrony zabytków cygallskiego budo\\ n ict \Va, Ksztaltowala się idea zabezpieczenia i ekspozycj i kultury materialnej Cyganów. także i tych, którzy do niedawna uprawiali koczownictwo. Idea ta zakladala także gromadzenie wszelkiej dokumentacji związanej z histori'l i Kulturą tych Cyganów 12. larówno w przypadku osiadłych Cyganów Karpackich, jak też w przypadku grup () tradycjach wędrownych, twórcy ekspozycji muzealnych odpowiedzieć ll1usieli na podstawowe pytania: co należy do materialnego inwentarza Cyga!Hl\\ ,) .Jakie pr/.ec!mioty powinny się znaleźć na ekspozycji? Co jest dla ich kultury istotne, charakterystyczne? (·~I Ii(Jlls(ollie i.ulllllT (Tgillisl.i (:'·.~Ol/(III· I,. skol/seJl. lrarul/koch "Wieści" skal/sel/u, nr )(). 1976: Tcni.c, Mi<;dzynarodowa Uwagi KonfCr.:ncia I/O leli/al Skansenowska. eklpo::vcji Sanok I'JiX. , 2 I., - 2 17 I() L. J)lugoSl.owi.:. Osada cyg(//1ska \II Sądeckim I'arku Dnogrą/icllyJll. L 2. 1')X I. s. 1X7 - 199. II \1. K;nl1. Sądecki I'ark Ullo.l!.ra/icllv. Pr:ewodnik. Nowy Sącz 199). I ~ i\. II:lrllls/. (\ragi 110 !<'lIwl eklpo::l·cji ... , op. eil. I M. SLIIl,eIHl-louica·· ..Acta �190 Odpowiedzi na te pytania roznle brzmią, w zależności od grupy jak,j się zamierza przedstawić. Otóż w przypadku Cyganów Karpackich ich ill\ventarz materialny od podobnego inwentarza ludności okolicznej n'>ż.ni sit,: \1' zasadzie tym, iż jest uboższy. Na ogół - znacznie. Sami Cyganie bowiem ani nic \\~kształcili typowego budownictwa, ani też nie produkowali niczego na wlasne potrzeby. Użytkowane przez nich domy, LO zubożałe formy miejscom.'go budownictwa, często nicmieszkalnego, lecz szałasowego, czy gospodarczego. Wyposażenie wnętrz pochodzi również z tych samych Iródel. jest jedynie skraj n ie ubogie, a zestaw przedm iotów, które skladają sit,: na wyposażen ie izb cygaI1skich ilustruje całkowity brak funkej i innych, poza mieszka Inym i. l\iie ma w tym wnętrzu jakichkolwiek narzędzi, przedmiotów świadcZ<jeych o "ykonywanych rzemiosłach (poza, nickiedy - instrumentem mU/yCl.nym). posiadan~1l1 inwentarzu żywym itp. Otoczenie domów mies/.kalnych p(vbawione jest również charakterystycznych dla chłopskich zagród elementów gospodarc:rych. czy jakichkolwiek innych (płoty, studnie, szopy ... ). Lichość użytych materiakl\\ niesie obawę o krótką żywotność tych obiektów w skansenie. narai,onyeh wszak na destrukcję spowodowaną działaniem czynników atmoskrycznych, O "cygallskości" tych osad i wnętrz cygaóskich chat świadczy wit,:c gkl\\ nie ubóstwo materialne oraz wzajemne relacje przcstrzenne mit,:dzy przedmiotami Przed odmiennym problemem stoją autorzy ekspozycj i na telllat Cyg,lnóII z grup koczowniczych. W tym przypadku inwcntarz materialny jcst stosunko\\() (może być) bogaty. Ci Cyganie również w zasadzie nic wytwar/,ali nic na własny użytek (może z wyjątkiem strojów szytych przez kobiety), odpo\\iednio jedynie dobierali przedmioty gotowe, które mogli pozyskać z otoczenia. Co naj wyżej posiadany przez n ich inwentarz pochodzić mógł z okol ic od leglej szych i wtedy uderzal egzotyką pochodzenia z innego miejscl, innej kultur~. przez co można było kojarzyć go z "cygaóskością'·. Tak np. Cyganie przybyli z terenów Rosji wnieśli do swej tradycji samowary, a IV wozach I,l\\ieszali ikony (by wspomnieć tylko o niektórych zewnętrznych elementach nabytych na tamtym terenie), zanim jednak dotarli do Rosji z Moldavvii, CI) WOlos7czyzn~. ich wyposażenie materialne było bardziej "run1LlIlskie". / kolei koczuj'lc przez czas jakiś na ziemiach polskich, po terenach a innej tradycji, st'jd c/crpali elementy miejscowej kultury, zatracając z każdą gcneracj;l elementy dawniejsze Proces ten dotyczy wszystkich sfer cygaóskiej kultury - j~zyka, rolkloru. IllUzyki itd. Cyganie adaptując się do kultury miejscowej, stopniowo wyzby,vają się podstaw materialnej kultury, która, zwłaszcza po porzuceniu koczownictwa. przestała różnić się zasadniczo (poza strojem) od kultury materialnej otoczenia. Pozostając nadal Cyganami, zachowując tożsamość etniczlHj, prlestali sil.; pod wieloma względami różnić od otoczenia (zachowując oczywiścic cechy antropologiczne ~ choć też nie zawsze). �191 Ostatecznie wi<.;ekultura materialna Cyganów żyjących w miastach niewiele różni się od kultury ich niecygallskich sąsiadów. Istnieje jednak pojc;cie tradycyjnej kultury, a także stereotypowa \vizja Cygantl\\ i ich kultury. Jest to wizja, która Cyganów przedstawia w ambiwalenmym świetle. l.. jednej strony Cygan jawi się jako złodziej, brudas, czarownik, postać budz<\ca I<.;ki odraz<.;, z drugiej zaś - to romantyczny grajek, człowick \\oln~. kochaj'lcy swobodę, przestrzcll, ogiell, tallce, postać barwna, radosna, gl)dna z<vdrości. Konslruuj<\c ekspozycję, która ma w miarę obiektywnie ukazać wizerunek C~ ganem. należy mieć na uwadze powyższe fakty. Wystawa taka powinna od stcreotypów odbiegać swą treścią, by wizerunck cygallskiej kultury nie był zbyt ..pr/cslod/.Ony'·. ani leż zbyt czarno-negatywny. Musi jednak w jakimś stopniu do slereoplypów siC; odwoływać. aby treści w niej podane były dla odbiorcy cz\ tellie. Wszystkie Ie wątpliwości musieli rozstrzygnąć twórcy pierwszej wystawy IW \ćmat Cyganów, którą zorganizowało Muzeum Okręgowe w Tarnowie \\ 1979 roku. Tyluł wyslawy "Cyganie w kulturze polskiej" wyjaśnił, że tematem jej jest nie tylko kultura Cyganów, ale miejsce tej kultury, jej odbicie \\ kulturze polskiej. najszerzej widzianej 13. Ta wielka wystawa, zlożona z przedmiotów, które wypożyczono z wielu muzeów. archiwów. bibliotck i zbiorów prywatnych, składała się z dwu równoIeglyell wątków. ObralOwala historię Cyganów w Europie i Polsce, przedsta\\iaJa naibard/.iej charakterystyczne elementy ich materialnej kultury, m. in. \\(1/y. namioty, rckonstrukcję kuźni, akcesoria do magii, ilustrowała ich pmfcsje. elemcnty strojów itp. Jednocześnie pokazano na wystawie wątek e~ ga:isk i jako przedlll iot sztuk plastycznych. Było to glówn ie przedstawien ie Cyganów \V malarstwie i rysunku - temat zapoczątkowany przez malarzy w pokl\\ ie ubieglcgo wieku. Osobnym wątkieIl1 było przedstawienie Cyganów w kulturze ludowej. Postacie Cyganów wyst<.;pują w obrzędach zapustnych, noworocznych, a także jako osoby II' szopkach. We współczesnej ludowej twórczości plastycznej treści cygallskie pojawiają się w malarstwie i rzeźbie 14. Wystawa spotka/a się z dużym zainteresowaniem, a informacje o niej pojawi/y si<.; w kilku zagranicznych czasopismach cyganologicznych. Autor \\ ystawy postanowi I utworzyć przy M uzeum Okręgowym dział poświęcony Cyganom, a wozy zakupione z okazji organizacji wystawy czasowej stały się zalążkiem nowej kolekcji 15. Powiększała się ona z latami. Jednocześnie trwały zabiegi o utworzenie stałej ekspozycji. Stało się to możliwe dopiero w 1990 roku, kiedy to w oddanym przed kilku laty obiekcie, w którym utworzono I., .:\. nartoSI .. (\'gllllie \l. kultur~e polskiej. KOl1lentar~do wystawy. Tarnów 1979 s. 352 - 355. s. 287 - 293. 1,( ,\Illla BartOSI. Cvgwlie i Ich kultura - wystawa ... Lud t. 64,1980. I' !\. Bartosz. /.lIcą/ek kolekcji cyganologicznej, ..Lud" t. 66,1982. �ł92 Muzeum Etnograficzne (oddział Muzeum Okręgowego) - zorganizowano stalą ekspozycję zatytułowaną "Cyganie. Historia i kultura" II,. Kolekcja cygallska istnieje w ramach Muzeum Etnogralicznego. a ekspozycja stała zajmuje jedno skrzydło dwutraktowego dworu pochodz<lcego z przełomu XVIII i XIX wieku, usytuowanego w centrum miasta. Druga część ekspozycj i urządzona jest na zapleczu dworu, na dziedzillcu, gdzie eksponuje się wozy i namioty ustawione wokół ogniska. Pierwotnie wozy byly eksponowane cały rok pod gołym niebem, ale w 1992 roku zbudowano wiatę. która chroni je w sezonie jesienno-zimowym. W 1996 roku postanowiono wozy ekspono\\ać na otwartej przestrzeni tylko z okazji specjalnych imprez. Sil to głównie wiosenne i jesienne spotkania cygallskich zespołów C.Otwarcie .." i .1amknięcie sezon u cyga'lskiego"), towarzyszące sesjom, kon fcrencj om, wystawom czasowym itp. Kolekcją w ramach której gromadzi się przedmioty kultury materialnej. a także wszelkie archiwalia, fonotekę, filmotekę, ikonogralię itp .. zajmuje się jak dotąd jedna osoba. Choć więc jest to jedyna w Europie tego typu wysta\\a. ze stałą, profesjonalnie urządzoną ekspozycją muzealną i zapleuem archiwalnym - jest to jednak dział zbudowany na skalę tutejszych mo;;'1iwośc i. z nwl)111i szansami na rozbudowę. . W okresie istnienia kolekcji cygaJlskiej w Tarnowie. tutejsze l11uzeul11 zorganizowało, jeszcze przed utworzeniem stalej wystawy, wiele ekspozycj i czasowych; po jej utworzeniu działalność wystawicnnicza tarnowskiego Muzeum nabrała rozpędu. Już w 1991 roku, na zlecenie jednej z du,'lskich organizacji, wykonano kopię stałej wystawy tarnowskiej, która byla eksponowana w wielu miejscowościach tego kraju i nadal tam pozostaje 17 / funduszy M in isterst wa Kultury i Sztuki oraz Fundacj i Stefana Batorego wykonano ~ wersje ruchomych wystaw planszowych (różnią się formatem, jedna I. wersj i jest angielskojęzyczna), które eksponuje się w Polsce (dotyclJc/as w Warsza\\ ie. Gorzowie Wielkopolskim, Dębicy, Opolu, Katowicach. Rzes/owie. Sandomierzu 18, Janowie Lubelskim 19), a także za granicą (Wiochy - 1(9) 2il. Bułgaria - 1996). Poza Tarnowem i Nowym Sączem, gdzie istnieją stałe ekspOlycje muzealne obrazujące kulturę Cyganów, należy jeszcze wymienić skansen w Ols/.tynku. 16/\. Bartosz. (vganie, flistoria i ku/t lira, Pr::eH'odnik. Tamów 1C)')2, 17 De kalder as sigojnere. Kpbenhavn 1991. 18 W Muzeum Okn;gm~YIl1 w Sandomierw planSl,owa wystawa I. Tamcma h~la t~ Iko fragmentem calości autorstwa Katarzyny Batkc). zutytu!owuncj ../\ lasy slan'l Cyganami ., (grud/ien 1995 - luty ł9(6), na którą zlożyły się eksponaty I. innych Illuzeów OIN. / kolekcji pl':"al!ll'l Pawia Lechuwskiego. 19 Wystawę zorganizowalo (kwiecier'l - lipiec 19(6) Muzculll Regiollalne w .lillHl\\ie I.uhelskim pod nazwą ..Rzecz o Cyganach". Była olla u/.upelniona o realia. podohne jak Ila \\: Sl,l\\ Ie IV Sunt!omierzu. 20 A. Bartosz, Festiwa/w /,anciano, ..Rram p-o Dram" 1C)95. nr 11-12. s, C), �II którym od 1992 roku eksponuje się wóz cygallski typu "ostrowskiego". Jest on jednym 7. elementów ekspozycji plenerowej w tamtejszym Muzeum Budownictwa Ludowego. Natomiast w gorzowskim Muzeum Okręgowym w 1977 roku zapoczątkowano kolekcję strojów cygallskich, które do muzeum trafiły z miejscowego zespołu "Terno", istniejącego w tym mieście od 1955 roku. Kolekcja ta była wypożyczana na wystawy tematyczne do innych muzeów, naWIll iast m iejscowc muzeum przez jakiś czas eksponowało na dziedzillcU wóz cygaiiski. który jest prywatną własnością twórcy zespołu "Terno", Edwarda I)o;bick iego. I na koniec warto wspomnicć o zorganizowaniu w ramach warszawskiego lunaparku ..Cricoland" (właściciel Wiesław Podgórski), ekspozycji nazwanej ..Cyga(lskie muzcum", na którą składają się bajecznie wyposażone, ozdobione, / LlIltazyjnymi napisami dwa wielkie barakowozy i jeden typowy wóz cygallski typu Ilagonowcgo. Ekspozycja ta, początkowo bardzo skromna, (w 1988 roku) mstala rozbudowana o rozmaite elementy typu: "skrzynie króla cygallskiego", fotograile, obrazy. Towarzyszy jej pracownik w stroju "cygaJlskim". Taki typ "kspOl.yej i zwanej ..muzealną" spotyka się coraz częściej w Europie Zachod11 iej c I. (iYI'SY CULTURE IN POLISH MUSEUMS (Summary) I ile ilk.: ol'preservation ol"the traditional Gypsy culture inmuseul11s originatcd in 1978 when I' Ilal<lillanl postulated the liHmdation ol"a Gypsy Muscul11 in Budapest. The lirst mUSl:llm departl11ent ol" thc culture and history of Gypsies was foundcd in Poland in 1')7'). \\hw a tcmporary c:-.:hihition. "Cjypsies in Polish Culture". in the Regional Museum in 'Iarnt"\\\ bl:GIIIlC a cornerstonc ol" its Gypsy department. In 1990 Ihe museum opellCd a permanent e"\illbllion. "(iypsil:S. Their Ilistory and Culture". including documents and artinlcts related to thc l'ullllle ol" LUJ"Ope:ln(iypsies. Som.: lime earlier. in 1980, a gypsy architecture section was opelled in thc Nowy liiI' lillklor.: I11USC1111l. presenting the abodes ol" poor Carpathian Gypsies. ~I 1\. Ilarlosz. 1.\ LuJ l. LXXIV I-:II/III/"{/ NOII/ów w 1I/1I::each, .. Rrom p-o Drom" 1996. nr 1-2. s. 16. Sącz open- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e65503f9a8352b3c75eb39427967af2d.pdf 8eeec75ceab16309429274af17c0f57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource pieśni ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1313 Title A name given to the resource Problematyka społeczna w zbiorach pieśni Oskara Kolberga / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.55-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 57, 1973 AGATA SKRUKWA PROBLEMATYKA SPOŁECZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA PIESNI Dziewiętnastowieczne zbiory pieśni ludowych, w tym naj bogatsze tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Oskara Kolberga, były już wielokrotnie analizowane pod kątem zawartych w nich treści społecznych. Najczęściej szukano tekstów mówiących wprost o krzywdzie społecznej, pieśni opiewających bunty chłopskie czy też poświęconych ich przywódcom -- Jakubowi Szeli, księdzu Sciegiennemu. Poszukiwania takie przynosiły raczej nikłe rezultaty, na co w pewnym stopniu badacze byli z góry przygotowani. Stan ten tłumaczyli działaniem na wydawców zbiorów pieśni wielostopniowej cenzury: pierwszą była niechęć wykonawców, którzy obawiali się śpiewać pewne teksty poza swym ścisłym środowiskiem, drugą pomijanie ewentualnie zapisanych tekstów w trakcie przygotowywania zbioru do druku, trzecią wreszcie - cenzura urzędowa. Surowość tej ostatniej w każdym z trzech zaborów nasilała się lub stosunkowo słabła w różnych okresach. Staranniejsze analizy tomów Kolberga wykazują jednak, że wśród tysięcy opublikowanych w nich tekstów znajduje się wiele pieśni ilustrujących ludowe widzenie tych zagadnień społecznych, z którymi mieszkańcy wsi się stykali. Jeden z autorów zajmujących się tymi zagadnieniami pisze np.: "Kierując się powszechnie przyjętą opinią, że pieśni i przysłowia ludowe są syntezą mądrości ludu, podjąłem próbę wyszukania w nich poglądów o stosunkach społecznych panujących w okresie feudalizmu. Wyniki poszukiwań rozczarowały mnie. Niewiele znalazło si~ w materiałach, które wykorzystałem, wiadomości na interesujący mnie temat" 1. Znalazł jednak kilkadziesiąt pieśni i przysłów pochodząl J. Śmiałowski, i przysłowiach t. :l, s. 5:3. Problematyka ludowych okręgu społeczna łódzkiego, okresu w pieśniach Etnograficzne" 1961, pańszczyźnianego "Łódzkie Studia �56 AGATA SKRUKWA cych z terenów objętych jego badaniami (przy czym większość w odpowiednich monografiach regionalnych Kolberga), a teksty te zestawione ze starannie dobranymi archiwaliami pozwoliły wysunąć wniosek następujący: "uogólniająca treść zawarta w przysłowiach czy piosenkach znajduje jak najbardziej konkretne potwierdzenie w wydarzeniach tego okresu" 2. Szersze spojrzenie na problematykę społeczną, uwzględnienie w DleJ nie tylko "pieśni buntu i rozpaczy" zmienia zasadniczo pogląd na nasycenie tekstów pieśni treściami społecznymi. Poza różnorodnymi kwestiami wynikającymi bezpośrednio z ustroju pańszczyźnianego wsi, należy tu rozległa dziedzina. zagadnień związanych z życiem rodziny, ponadto wzajemne stosunki między różnymi grupami zawodowymi i społecznymi w obrębie wsi, kontakty międzywioskowe oraz stosunek tradycyjnej spoleczności lokalnej, jaką wieś tworzyła, do innych, odmiennych grup regionalnych, narodowościowych itp. Analizując pieśni ludowe pod takim kątem zauważyć można zobrazowanie w nich prawie wszystkich stron życia zbiorowości wiejskiej i jednostek na zbiorowość tę składających się. Zbieżności owego obrazu z istniejącą niegdyś rzeczywistością oceniać można różnie, zależnie od treści i funkcji pieśni. Stopień realizmu tekstów ustalić można dokładniej, gdy chodzi o pieśni dotyczące tych stron życia wsi, które regulowane były przez państwowe lub lokalne akty prawne: pobór do wojska, odrabianie pańszczyzny itp. Istnieją wtedy możliwości konfrontowania utworów ludowych z współczesnymi opracowaniami naukowymi z zakresu historii wsi, z archiwaliami dotyczącymi konkretnych spraw czy miejscowości. Folkloryści zajmujący się wybranymi zagadnieniami ściślej związanymi z życiem gospodarczym XIXwiecznej wsi stwierdzają na ogół zgodność między wypowiedzią poetycką a faktami znanymi z materiałów źródłowych 3. Ale i w takich tekstach nie szuka się danych o administracji i gospodarce wiejskiej, ale ludowego spojrzenia na realia znane skądinąd. Tak też treść pieśni oceniał Kolberg, pisząc np. o tekstach wielkopolskich: "Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak to z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową, stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu" 4. Przydatność zbiorów Kolberga do analizy wskazanych zagadnień jest oczywista, świadczą o tym choćby dotychczas publikowane na te tematy J. Smiałowski, op. cit., s. 54. Np. wymieniona wyżej praca J. 8miałowskiego, R. Wojciechowskiego Karczma gorzalka w polskiej pieśni ludowej, "Literatura Ludowa" 1959, nr 5-6, s. 119-9fL 4 O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. VIII. 2 3 �ProlJ1C'matyka społeczna w zbiorach pieśni O. Kolberga 57 prace, omawiające treści społeczne w pieśniach ludowych w aspekcie konkretnego tematu czy regionu. Badający tę problematykę napotyka na trudności wiążące się ze stanem folklorystyki jako nauki w okresie, gdy zbiory te powstawały i były publikowane, oraz wynikające ze specyfiki warsztatu Kolberga. Szczegółowa analiza metod pracy Kolberga przed przygotowaniem do druku całej jego spuścizny rękopiśmiennej byłaby przedwczesna, w obecnym stadium opracowania można już jednak sformułowaĆ' pewne wnioski ogólne. Trudnością podstawową przy poszukiwaniach potrzebnych tekstów w jego tomach jest koniecznooć dokładnego prześledzenia wszystkich pieśni zawartych w Ludzie i Obrazach etnograficznych oraz w monografiach regionalnych wydawanych obecnie z rękopisów. Refleksje na temat życia wsi, aluzje do współczesnych autentycznych wydarzeń, oceny różnych zjawisk znaleźć można nie tylko w tych działach pieśni powszechnych, które Kolberg tytułował "Rody. Stany" lub podobnie, ale także w pieśniach towarzyszących obrzędom i zwyczajom i w pozostałych działach pieśni powszechnych. Trudności te wynikają nie tylko z właściwej tomom Kolberga systematyki i klasyfikacji pieśni, zmieniającej się nieco w poszczególnych monografiach, zależnie od specyfiki regionu i zebranego materiału, ale i z ogólnych niedostatków tej dziedziny folklorystyki, które dziś dopiero znajdują próby rozwiązania. Przykładem może być pieśń zanotowana przez Kolberga na Mazowszu: Czy pamiętasz, Kasiu dl'Oga, tego Marcina, da dana, lego Marcina, co to raz na naszym wieńcu z tobą wywijał, da dana, z tobą wywijał? Właśnie mnie też wczoraj wzięła taka tęsknica, da dana, taka tęsknica, że musiałam iść do dworu, prosić dziedzica, da dana, prosić dziedzica. Aby mi dziedzic pozwolił iść w tamtą stronę, da dana, i zobaczyć swych przyjaciół i przyszłą żonę, da dana, i przyszłą żonę 5. , O. Kolberg, Mazowsze cz. VII, DWOK, t. 42, s. 116, nr 1592; zob. też Kujawy cz. II, DWOK, t. 4, s. 175, nr :356 oraz W. Ks. Poznańskie cz. V, DWOK, t. 13, s. 27, nr 48. �;'";8 AGATA SKRUKWA W innych, dłuższych wariantach tej pieśni z Kujaw i z Poznańskiego zasadnicza treść pieśni: tęsknota i chęć spotkania z dziewczyną została rozbudowana szerzej i zrozumiałe jest, że 'teksty te Kolberg zaklasyfikował do pieśni miłosnych. Dla uchwycenia wszystkich mniej lub więcej czytelnych wzmianek np. o sytuacji chłopa pańszczyźnianego (takich jak widoczna w przytoczonej pieśni konieczność proszenia we dworze o pozwolenie odwiedzenia sąsiedniej wsi) należy przeczytać wszystkie teksty, a jest ich w zbiorach Kolberga wiele tysięcy 6. Częściową wskazówką w poszukiwaniach są odsyłacze zamieszczane przez Kolberga pod tekstami, ale system ich nie jest konsekwentny: kierują one często do bardziej bliskich wariantów, ale też równie często do bardzo odległych podobieństw między występującymi w pieśniach motywami. Trudności te usunąć by mogło jedynie opracowanie do Dziel wszystkich "alfabetycznego wykazu haseł określających strukturę zasadniczej treści poszczególnych pieśni" 7. Stwierdzić już też można, że materiały zachowane w niewydanych jeszcze tekach rękopiśmiennych oraz opracowane tomy edycyjne Dzieł wszystkich nie zmieniają zasadniczo wniosków, jakie wysnuć można ze zbiorów drukowanych za życia Kolberga. Większość jego spuścizny rękopiśmiennej została szczegółowo zinwentaryzowana, dość duża jej część odnosząca się do terenów polskich, białoruskich i ukraińskich już wydana lub przygotowana do druku. Wyniki kwerendy przeprowadzonej w tych materiałach nie upoważniają do twierdzenia, że Kolberg pomijał w druku pieśni o ostrzejszej wymowie społecznej. Wiadomo wprawdzie, że obecny stan rękopisów Kolberga nie odpowiada w pełni takiemu, jaki pozostawił on w 189U r. i jaki przekazany został Akademii Umiejętności. Część tek ma zawartość nieco inną niż wskazywałyby wykonane przez Kolberga spisy, a kilka tek zaginęło. W tece 33 Miscellanea np. znajdować się miał wedle Kolberga m. in. zbiór pieśni żniwiarskich. Teksty dożynkowe miewały zwykle wiele akcentów krytyki i groźby, zwłaszcza pod adresem oficjalistów dworskich, ale o treści pieśni znajdujących się daw- r, W tomach Dziel wsz'ystkich wydanych fotolypicznie (nr 1-36) znajduje si~ około 12 tysięcy pieśni, pewna ich liczba stanowi jednak mechaniczny zlepek osobnych przyśpiewek. W ineditach, tj. tomach wydanych lub aktualnie wydawanych z rękopisów (nr· 39-46 i 48-55) jest ponad B tysięcy pieśnl: zasobu pieśni. które pozostały jeszcze w rękopisach, nie można podać przed zakończeniem prac nad materiałowymi tomami Dziel wszystkich, ,ponieważ dopiero w trakcie przygotowywania poszczególnych monografii regionalnych i problemowych oraz suplementów możliwe jest eliminowanie tekstów powtarzających się w zapisach terenowych i w kilkakrotnych czasem wersjach czystopiśmiennych. 7 Zob. Pieśni PodhaZa. Przygotował zespól. Red. J. Sadownik. Wyd. II, Kraków 1971. s. 185-257. �Problematyka spoleczna w zbiorach pieśni O. Kolberga fi9 niej w tece 33 nic nie wiadomo. Sądzić można, że zbiór ten nie powstał w wyniku eliminowania pewnego typu pieśni w trakcie przygotowywania do druku poszczególnych monografii regionalnych, ale geneza jego wiąże się raczej z zarzuconym planem wydawania tematycznych zbiorów pieśni, planem w rezultacie którego ukazał się poświęcony balladom tom Pieśni ludu polskiego. Z własnej woli cenzurował Kolberg teksty ludowe jedynie wtedy, gdy miały one charakter obsceniczny. Jeżeli wartość melodii lub inne walory tekstu skłaniały go do druku takich pieśni, starał się przy pomocy różnych zabiegów redakcyjnych zatrzeć to ich znaczenie. Obserwować to można, porównując teksty opublikowane przez Kolberga z pozostawionymi przez niego rękopisami, a także śledząc próby "retuszu" widoczne niekiedy w rękopisach tych pieśni, których nie zdążył lub nie chciał wydać drukiem. Niektóre z niewydanych tekstów obscenicznych zawierają elementy satyry społecznej 8, przypuszczać jednak można, że na pominięcie ich w druku wpłynął ścisły związek między wymową treści a spożytkowanym słownictwem i obrazowaniem. Przypomnieć trzeba, że Kolberg musiał się liczyć z wrażliwością swych odbiorców i czytelników, ponieważ od postępów w sprzedaży kolejnych tomów zależała w znacznym stopniu możliwość wydania tomów następnych i odbycia nowych badań terenowych. Stanowisko swoje w tej sprawie przedstawił Kolberg odpowiadając w r. 1887 na krytyczną recenzję Henryka Biegeleisena: "W końcu zarzuca nam recenzent omijanie drażliwych lub nieprzyzwoitych materii w zbiorze przeznaczonym z natury swojej dla szczuplejszego grona czytelników i badaczy. Dziwi nas ~taki zarzut niepomału, gdyż inni gorszyli się tym, iżeśmy pod rubryką »Igraszka i swawola« zbytnie puszczali wodze wyrażeniom tej s w a w a l i. A przy tym zapomina recenzent, że autor rachować się w wielu razach musi nie tylko z cenzurą, np. z pokupem dzieła, ale i z wielu innymi czynnikami nie dozwalającymi mu rozszerzyć ram jego w sposób, jak mu to życzenia recenzenta nakreśliły. Zresztą nie pojmujemy wcale argumentu, dlaczego by brak tych rzeczy osłabiać miał wiarogodność i podkopywać zaufanie badaczy do materii innej natury, do całości dzieła etnografii poświęconego" 9. Druga grupa tekstów, którą musiał Kolberg starannie retuszować lub pomijać w druku, to pieśni patriotyczne i, jak je czasem nazywał, narodowe. Szczególnie surowa była w tym wypadku cenzura rosyjska. Choć większość monografii regionalnych opublikował Kolberg miesz" Zob. np. O. Kolberg, Mazowsze cz. VI, DWOK, t. 41, s. 255, nr 489; s. 257, nr 490; Ruś Karpacka cz. II, DWOK, t. 55, s. 395, nr 1183. 9 O. Kolberg, Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena, [w:] O. Kolberg, Studia, rozprawy i artykuly, DWOK, t. 63, s. 410-411. �60 AGATA SKRUKWA kając i drukując w zaborze austriackim, obecność tych tomów na księgarskim rynku Warszawy była dla niego koniecznością, stąd musiał się liczyć z wymaganiami cenzury w Królestwie lO. Przez niedopatrzenie pozostawił w I i II części Krakowskiego kilka pieśni i wzmianek, które spowodowały zakaz sprzedaży tych tomów w zaborze rosyjskim, gdzie miały wielu odbiorców. Dlatego zapisy tekstów i melodii patriotycznych z całej Polski wzbogacały przeznaczoną im tekę 36 Miscellanea i poza nielicznymi wyjątkami pozostały w rękopisie. Wśród zachowanych w tej tece pieśni śpiewanych w czasie powstania kościuszkowskiego i pieśni towarzyszących zesłanym na Sybir znajdują się teksty ważne dla badających problematykę społeczną w pieśniach popularnych. Znajduje się tam m. in. kilka zapisów z Warszawy, Krakowa i Poznania (z różnymi melodiami) mniej lub więcej zmienionego tekstu znanego wierszCl Gustawa Ehrenberga Szlachta w r. 1831 ("Gdy naród do boju ..."). Większość "pieśni narodowych" z teki 36 to teksty nie ludowe, ale wspomnieć o nich trzeba było, aby wyjaśnić trudności, z jakimi spotykał się Kolberg przygotowując do druku swe tomy. Przyczyn, dla których brak prawie zupełnie w materiałach Kolberga pieśni buntowniczych, szukać należy w warunkach towarzyszących jego badaniom terenowym. Zarządzenia i represje władz zaborczych spowodowały, że nieznany człowiek pojawiający się we wsi traktowany był podejrzliwie, jeżeli nie nieprzyjaźnie. Dlatego Kolberg badanie swe organizował w kontakcie z miejscowymi i życzliwymi etnografii osobami, które znajdował najczęściej wśród mieszkańców dworów ziemiańskich. W miarę upływu lat, gdy narastały trudności finansowe i pogarszało się jego zdrowie, oparcie, jakie znajdował z zaprzyjaźnionych dworach i dworkach było konieczne dla kontynuowania badań terenowych. Dla swych informatorów był Kolberg zawsze przedstawicielem obcego im środowiska .i świadomość tego ograniczała ich zaufanie i szczerość. Dotyczy to nie tylko wypowiedzi na temat czarów, magicznych zaklęć itp., ale i "pieśni buntu i rozpaczy". Ostrożność wiejskich wykonawców jest zrozumiała, zwłaszcza na terenie Galicji, gdzie pamięć a wydarzeniach roku 1846 żyła bardzo długo. W poszczególnych miejscowościach mogły też działać lokalne zakazy, jak ten, o którym wspomina II Woykowski w r. 1842. Prosił on chłopców w okolicach lVInichowa w Krakowskiem o zaśpiewanie kilku pieśni, na co otrzymał odpowiedź: "Nam nie wolno śpiewać, Wielmożny Panie! [...] Pan komisarz zakazał [...] Bo wielu z nas śpiewało piosenki takie, co tu nie wolno śpiewać! Od tego czasu każdy chłopak Zob. Korespondencja Oskara Kolberga G. I, DWOK, t. 64, s. 547-548. W przypisku do zapowiedzi wydawniczej Pieśni ludu polskiego O. Kolberga w "Tygodniku Literackim" 1842, nr 14, s. 112. 1Q 11 �Prohlematyka społeczna lU .zbiorach pieśni O. Kolberga Gl ze wsi dostaje 20 batów, gdy śpiewa. Niedawno znów dostało z naszej wsi aż trzech". Nie wiadomo, jakie pieśni obudziły czujność pana komisarza i jak duży teren obejmowały takie zar{:ądzenia, ale świadczą one o atmosferze, w której nawiązanie kontaktu z miejscowymi wykonawcami mogło być dla zbieracza pieśni bardzo utrudnione. Z innych warsztatowych problemów Kolberga-folklorysty, istotnych dla zajmujących się zagadnieniami społecznymi w zebranych przez niego pieśniach, wspomnieć trzeba o danych dotyczących wykonawców oraz czasu i miejsca zapisu. Z tych trzech podstawowych informacji najmniej wagi przywiązywał Kolberg do danych o osobie wykonawcy. W rękopisach do obszernej i wyczerpującej monografii Sanockie-Krośnieńskie (DWOK, t. 49-51), do której najwięcej materiałów zebrał w latach 18831885, a wit:;c jako w pełni dojrzały etnograf i folklorysta, znaleźć można zaledwie kilka wzmianek o informatorach terenowych. Na marginesie karty z kilkoma tekstami pieśni zanotował: "dziewczyna z karczmy", na początku innego zespołu pieśni "diak z Bóbrki", a w jednym tylko wypadku spotykamy pełniejszą notatkę "Iwan Antonyszyn, prokadianczyk". W korespondencji z Blizińskimi, wówczas właścicielami dworku w Bóbrce, wspomniane są jeszcze trzy osoby: Halka, która "opowiadała o czarach i dziwach lub nuciła swe 1Oanockie piosenki", Marysia, która przypomniała sobie jakieś śpiewy, i szewc opowiadacz. Trudno jednak ustalić, które teksty pochodzą od tych wykonawców. Podobna sytuacja jest w wypadku innych monografii regionalnych i jak wynika z odpowiedzi Kolberga na recenzję trzeciej części Pokucia 12, postępował tak Kolberg świadomie. Zwracał uwagę na wiarogodność swych korespondentów terenowych i starał się dobierać osoby budzące zaufanie swą znajomością ludu i rzetelnością w wykonywaniu podjętych zobowiązań. W terenie wyszukiwał śpiewaków, którzy mieli bogaty i interesujący repertuar, ale bezpośredni wykonawca pieśni był dła niego osobą przekazującą artystyczny dorobek swego środowiska, a nie twórcą indywidualnym. Czas zapisania poszczególnych tekstów w większości wypadków określić można tylko w przybliżeniu. W druku dawał niekiedy Kolberg daty roczne, najczt:;ściej nad opisami obrzędów weselnych, w rękopisach daty, nawet roczne, są rzadkie. Poprzez ustalenie okresu, w jakim odbywał podróże w danym regionie, można ustalić orientacyjnie, kiedy zapisy te powstały. Dzięki korespondencji i notatkom osobistym, dotyczącym jedynej jego podróży po Pomorzu udało się uściślić czas powstania zapisów z tego terenu do kilku letnich tygodni 1876 r., zapisy folkloru z Łemkowszczyzny i Bojkowszczyzny, zwłaszcza z Bóbrki i Leszczowa'2 O. Kolberg, Kl'ótka l'cplika [w:] O. Kolberg, St'udia, rozprawy jako odpowiedź i artykuŁy, na recenzję DWOK, t. 63, s. 414. III tomu "Pokucia", �G2 AGATA SKRUKWA tego, pochodzą z letnich miesięcy lat 1883-1885, ale ustalenie dla nich konkretnego roku jest praktycznie niemożliwe. Dla większości zapisów terenowych z okolic np. Lwowa okres taki wydluża się jeszcze bardziej, obejmując lata 1861-1879, w których odbywał dłuższe i krótsze podróże w tamte strony. Podobnie ogólnikowe, ograniczone do wymienienia kilku lat są informacje, które zamieszczał Kolberg we wstępach do monografii regionalnych. Proweniencja geograficzna poszczególnych pieśni nastręcza najmniej wątpliwości i w większości wypadków zapisy terenowe i teksty publikowane mają ściśle i czytelnie określone miejscowości. Część rękopisów jednak z powodu uszkodzenia kart, rozdzielenia przez archiwistów istniejących niegdyś całostek, odcięcia części karty jeszcze przez Kolberga i zaginięcia brakujących fragmentów itp., nasuwa duże trudności przy ustalaniu miejscowości, a czasem nawet regionu, z którego pochodzą. Specyficzne są też sytuacje, gdy występują różnice między proweniencją zapisu terenowego a nazwą miejscowości widniejącą nad tekstem w czystopisie lub publikacji. Dokładna analiza każdego takiego wypadku n pozwala często ustalić przyczyny i uznać prawidłowość postępowania Kolberga. W ciągu pięćdziesięciu lat pracy naukowej zgromadził Kolberg materiały ze znacznych obszarów Słowiańszczyzny. W rękopisach jego spotykamy pieśni prawie wszystkich narodów słowiańskich nie ma ich jedynie z tych terenów, które w XIX w. pozostawały w zależności od Turcji, tj. z Bułgarii i części Jugosławii. Nie dla wszystkich jednak krajów czy regionów zbiory Kolberga są reprezentatywne. Krótkotrwały pobyt w Słowenii i Chorwacji, przelotne kontakty z terenem w Czechach i na Łużycach dostarczyły wprawdzie pewnej ilości interesujących zapisów tekstów i melodii, ale zasób tych pieśni jest zbyt szczupły, aby mógł służyć za podstawę do szerszych analiz. Poza zasięgiem specjalnych badań terenowych pozostały nawet niektóre regiony polskie, np. Śląsk w zaborze pruskim, gdzie nie dotarł Kolberg w pierwszym okresie badań etnograficznych, a później nasilenie akcji germanizacyjnej uniemożliwiło mu podróż w tamte strony. Najdokładniej przebadał Kolberg regiony etnicznie polskie (poza Śląskiem i Pomorzem, gdzie był stosunkowo krótko, i Mazurami, których monografię oparł na pracach i zbiorach innych autorów), pograniczp polsko-litewskie, polsko-białoruskie i polsko-ukraińskie oraz tę część: Ukrainy, która w XIX w. należała do zaboru austriackiego. Opublikowane za życia Kolberga monografie regionalne nie zawierają całego zebranego przezeń zasobu pieśni. Do każdego regionu pozostały 13 Np. pieśni gór'a!skie zapisane w Modlnicy od sezonowo tam pracujących GÓł'ali, pieśni wędrownych druciarzy słowackich notowane w War'szawie itp. �Prol>lenwtyka spo!ee2na w zbiorach pieśni O. Kolberga 63 w rękopisach liczne teksty i melodie, których nie mógł zamieścić w tomie ograniczony względami finansowymi, lub które napłynęły po wydaniu drukiem danego tomu. Wszystkie te pieśni znajdą miejsce w odpowiednich tomach monograficznych i suplementowych, a część (np. Mazowsze cz. VI i VII, Ruś Karpacka, która w pewnym stopniu jest kontynuacją Pokucia) jest już opublikowana. Pełny obraz zasięgu badał1 Kolberga i możliwości oceny wartości zródłowej zebranego przezeń zasobu pieśni polskich i w ogóle słowiańskich będą mieli folkloryści dopiero po zakończeniu prac edytorskich nad Kolbergowską spuścizną rękopiśmienną. Jak już wspomniano, nie wszystkie zagadnienia społeczne znalazły równie wyraźne odbicie w zbiorach pieśni Kolberga. Jeżeli chodzi o teksty pieśni związane z sytuacją społeczno-prawną chłopa, wyróżnić można kilka zasadniczych tematów: stosunki między dworem a wsią, pobór do wojska oraz relacje między chłopem a dwiema potężnymi instytucjami, jakimi na wsi XIX-wiecznej były karczma i plebania. Tematyka ta pojawia się w formie skargi na ciężki los, na pracę bez wytchnienia, bądź też na konkretniejsze przejawy niesprawiedliwego i brutalnego traktowania służby dworskiej i ludzi odrabiających pańszczyznę, na wykorzystywanie przez dziedzica i dworskich oficjalistów swej silniejszej pozycji materialnej i społecznej. Motywy te dochodzą do głosu zwyczajowo w pieśniach dożynkowych: Dobry nasz pan, dobry, jako małe dzicię, ale jego sługi biją na zabicie 14. Goniłeś nas dziedzicu po polu z basiorem, wynieśze nam teraz .~or7.ałki z gąsiorem ". A nasz wokonom hirszy sobaki nie wart i riżku tabaki. I kryczyt i łaje, i poludniowaty nie daje 16. Oj, wijt wstaje rano, kryczyt' pod okoncem, a szczob wyjty na pańszczynu pered rannym soncem 17. II O. Kolberg, " O. Kolberg, l" O. Kolberg, 17 O. Kolberg. cZ. I, DWOK, t. 20, s. 127, nr 64. DWOK, t. 23, s. 116, nr 69. Chełmskie cz. I, DWOK, t. 33, s. 164, nr 30. WOlYli, DWOK, t. :J6, S. 293, nr 455. Radomskie Kaliskie, �64 AGATA SKRUKWA Spotykamy też w pieśniach echa zwyczajów prawnych dawniej obowiązujących 18, a także mniej lub więcej współczesnych, lokalnych i szerszych: Oj, chlopczycy, chlopczycy baszowskiego pana, da, wzięliście wianeczek dziewczynie u siana. Oj, wzieli go to, wzieli, sama go nam dala, da, przyjdzie co do czego, staniemy do prawa. Oj, staniemy do prawa, będziemy prawować,. da, musisz nam dziewczyno wianeczek darować. Oj, prawo przysądziło, by Jasienia stracić, da, dziewczyna chciala, by wianek zaplacić J9. Da, da, da, da, widziszże, dziewczyno, widziszże, widziszże, czerwone jabłuszko, urwij że, urwij że. Oj, jadłabym jabłuszko, da, w Toruniu na bloniu, da, jablka zdrożaly, za jedno dwa talary 2". Tę p1esn opatrzył Kolberg w rękopisie wYJasmeniem: "Sciąga sic; do kary, jaką rząd pruski za uszkodzenie drzew i zrywanie owoców naznaczył". Obok skargi czy rozpaczy słychać też w pieśniach akcenty protestu. pogróżki lub drwiny wobec pana, ekonoma, oficera, karczmarza oszukującego pijanych chłopów itp.: lO Między Zob. A. Mioduchowska, dawnymi a nowymi Elementy laty. Studia spoleczne w polskiej folklo1"ystyczne. pieśni Pod i J. Kl·zyżanowskiego. Wroclaw-Warszawa-Kl'aków 1970. s. 221-22:( I!I Rkp. O. Kolberga, teka 16 Radom, Opatów, Sandomierz. nr 166l. 20 Tamże, k. 6, nr 279. red. [w:] R. Górskiego ludowej, sygn. 1209. k. 22, �Problematyka społeczna w zbiorach pieśni O. Kolberga 65 Oj, wygrał nasz pan. wygraI, wszyslkich chlopów ze wsi wygna!. I stodoly powywracał, i slużącym nie wyplaca!. Oj, dobrześ, parchu, zrobił, oj, będziesz sam na się robil21• A da dana, moja dana, oj, da, wzięli kaci pana, Oj, da, wzięli go do piekla i tak nam bestia uciekła 22. De żowniry pjut, tam riczky teczut, pid biloju berezoju kapilana bjut. Oj, ty pane nasz, kapitane nasz, leczut ['yczki krywawiji wid tebe do nas. Hoj nyni myni, a zaulre lobi, ny kiszte si worożenki pryhogi moji n. Bodaj te szynkarki z piekla nie wyjrzały, dwa zIole przepiłem cztćry przypisały 24. Druga grupa tematów społecznych to pojawiające się w pieśniach wzmianki o rozwarstwieniu wewnętrznym wsi, opinie o różnych grupach zawodowych - rolnikach, rzemieślnikach, parobkach itp., teksty o konfliktach między służbą dworską a uprawiającymi własną ziemię chłopami, mit;dzy tymi, którzy mieli ziemię i tymi, którzy mieli jej bardzo mało albo wcale, komornikam(, wyrobnikami: D dworaka duża mina, a na dupie porlek nie ma. D wieśniaka nie ma miny, pelna kieszeń koprowiny 25. 21 22 23 24 2; , - Tamże, k. 5, nt· 170. Tamże, k. 9, nr 541. O. Kolberg, Pokucie cz, II, OWOK, t. :W, s. 208, nr 384. O. Kolberg. W. Ks. Poznańskie cz. IV, OWOK, t. 12, s. 242, nr 469. Rkp. O. Kolberga, leka 16i1209, k. 16, nr 1063. Lud. t. LV!! �IW AGATA SKRUKWA Ej, Boże mój, Boże, z wysokiego nieba, nie daj mi doczekać wyrobnego chleba. Ach, Boże mój, Boże, jak klonowy listek, dadzą skórkę chleba, pytają, czym zjadła wszystek Parobeczku, Gospodarzu, Parobeczku, Gospodarzu, ,G. gruba sieczka. zła skrzyneczka. drobniej ino. napraw ino. Parobeczku, wstałbyś do dnia, porznął sieczki snopek, ze dwa. Gospodarzu, wstałbyś i ty, nie chce ci się od kobity 27. Poza tym, co wieś dzieliło, należy do tej grupy i to, co wieś łączyło, np. istnienie opinii lokalnej, której funkcjonowanie wpływało na przestrzeganie obowiązujących w wiejskiej społeczności norm etycznych. Najłatwiej zauważyć to w licznych pieśniach miłosnych, bo przedmiotem szczególnego zainteresowania kontroli społecznej były kontakty dziewcząt i chłopców oraz ewentualne ich konsekwencje: Nie lubię, nie lubię, bo rodzice nie dadzą, nie kocham, nie kocham, bo ludzie nie radzą es. A wzioneś mi ten wianeczek pod zieloną miedzą; ociec, matka o tern nie wie ale ludzie wiedzą 29. Drugim ośrodkiem dziewcząt i gospodyń: ,r. zainteresowania Oj, oj, oj, da, Maryś, wziąłbym cię, są ludzie, ganią cię, ale bez to samo, i co nie wstajesz rano Oj, da, da, da, wszystkie gospodynie, wyganiają świnie, tylko Rarukowa, na kominie drzymie 31. Rkp. O. Kolberga, teka B Kraków, 29 30 31 opinii była pracowitość 30. sygn. 119:3. k. 24, nr 1977. k. 18, nr 1260. O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. I::I9, nr 261. O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. 84, nr 116. Rkp. O. Kolberga, teka 16/1209, k. 17, nr 1202. Tamże, k. 7, nr 297. n O. Rkp. O. Kolberga, teka 16/1209, 28 wiejskiej �Problematyka spoleezna w zbioraeh pieśni O. Kolberga 67 Utożsamianie się z własną grupą lokalną przejawia się w pieśniach chwalących daną wieś, okolicę czy region albo wyszydzających mieszkańców sąsiednich wsi, a także inne grupy regionalne i etniczne. Teksty dotyczące tych ostatnich tematów, to najczęściej krótkie przyśpiewki wykpiwające mowę, strój lub przywary rzekomo cechujące owe odmienne grupy: Kaliszanka kieby szklanka, dana da, pływa po wodzie. Łęczycanka kieby świńka, dana da, ryje w ogrodzie 32. A kanyz to idzies, Góralu, kierpcarzu? A co ci do tego, Lachu, podkówcarzu? 33 Spotykamy też teksty o tonacji poważniejszej, związane z obecnością w Polsce zaborców, ich wojsk, urzędników i osadników, a na Ukrainie np. polskiej szlachty. Jestem Polka rodzona, krwi ślachetnej spłodzona, odstąp, Niemiec, ode mnie, nie kochaj sie ty we mnie 34. Tematyka ta zbliża się do pieśni patriotycznych i historycznych. Trzecia grupa tematów społecznych, to szeroki krąg zagadnień dotyczących rodziny. Do najczęściej spotykanych motywów należą: wybór współmałżonka, zmiana, jaką w życiu dziewczyny wywołuje zamążpojście, sytuacja kobiety zamężnej i dziecka, szczególnie sieroty, konflikty między żoną a rodziną męża - zwłaszcza jego matką, np.: Synowa, synowa, nie miej takiej gęby, bo wezmę kamienia, wybiję ci zęby. Za cóż mi, matko, zęby będziesz wybijała, kiejś do mojich zębów chleba nie dawała 35. Nie pajdu z karczomki horełki ne piwszy, nie lahuju spaci żonki nie nabiłszy 36. :1' :J:l 34 35 :>6 O. O. O. O. O. Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kaliskie i Sieradzkie, DWOK, t. 46, s. 274, nr 441. GÓTY i PodgóTze cz. II, DWOK, t. 45, s. 120, nr 1261. MazuTy PTuskie, DWOK, t. 40, s. 437, nr 453. Lubelskie cz. I, DWOK, t. 16, s. 266-267, nr 428. BialoTuś-Polesie, DWOK, t. 52, s. 362, nr 571. �68 AGATA SKRUKWA W tej dziedzinie zbiory Kolberga dostarczają szczególnie bogatego materiału do porównań z terenu całej prawie Polski i znacznej części Ukrainy i Białorusi. Ustalenie relacji między treścią pieśni a realną niegdyś rzeczywistością jest tu jednak o wiele trudniejsze niż przy pieśniach o tematyce ściśle społecznej, klasowej, ponieważ wiele tekstów na temat rodziny to pieśni obrzędowe, których trwałość w repertuarze jest częs\to o wiele większa niż np. krótkich, ulotnych przyśpiewek. Ale i w takich wypadkach częstotliwość występowania pewnego motywu upoważnia do wysnucia wniosków, zwłaszcza gdy potwierdzają je inne zbiory pieśni i odpowiednie opracowania etnograficzne. Ten krótki i z konieczności pobieżny przegląd problematyki oraz kilkanaście przytoczonych tekstów zaledwie sygnalizują całe bogactwo problemów społecznych zilustrowanych w zbiorach pieśni Kolberga. Dla badających te zagadnienia istotne jest nie tylko to, że tomy Dziel Kolberga zawierają tak liczne pieśni z kilku makroregionów, jak np. Wielkopolska, Mazowsze, czy zachodnia Ukraina, ale i to, że pieśni te posiadają szeroki kontekst etnograficzny. Opisy kultury materialnej, zwyczajów i obrzędów pochodzące z tych samych miejscowości co pieśni, z tego samego okresu, a prawdo}Xldobnie często od tych samych informatorów, wzbogacają naszą wiedzę o warunkach, w jakich pieśni były tworzone i żyły, tłumaczą ich treść. Z drugiej zaś strony pieśni, tak jak bajki czy przysłowia, ukazując marzenia ludu, jego reakcję na rzeczywistość, uzupełniają beznamiętny opis etnograficzny. AGATA SKRUKWA SOCIAL PROBLEMS IN THE SONG COLLECTION OF OSKAR KOLBERG (Summary) The songs collected by Oskar Kolberg on the territories of Poland and neighbouring Slavonic countries include a lot of material dealing with social relations in the country in the 19th century. The choice of material was influenced by the conditions of Kolberg's country investigation; the distrust of villagers in attitude to Kolberg as the representative of different social class, the censorship performed by the authorities in all three Partitions of Poland, and other circumstances of publishing the collections in the volumes of Folk and Ethnographical Pictures. The basic difficulties in the choice of texts dealing with social problems was caused by the wealth of Kolberg's collection - in the hitherto published volumes of Complete Works is already more than 20,000 songs. That is why it is impossible �?rublcmalyka -'polecona w zbiorach. pieśni O Kolberga 69 to find one's bearings in their contents without special indexes. The additional difficulties arc caused by Kolberg's method ol' work specific for the 19th century folklorists (the system ol' classiCication ol' songs, lack of data concerning the executors, the incomplete information about the time of records). Another difficulty is that Kolberg's manuscripts did not survive to the present days in the state Kolberg had left them. Kolberg's collection of songs provide a lot ol' valuable information concerning the folk view on the social problems of 19t11 century village. The author means here strictly social, class problems as well as the social problems in general, including all social relations within a family, a village, or a region. Kolberg's Complete Works are here the more valuable as they introduce a vast ethnographic context which facilitates the proper evaluation of the song contents. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae58865f1c0b7e457940bca3045b2d91.pdf 1cce402f211b41551d3d1ac22d84ec78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1889 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1752 Title A name given to the resource Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.35-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 I. STUDIA KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI Insty,tut Archeologi'i i Etnografii U:'vlK, Toruli. PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ Jeżeli przeanalizujemy drogę rozwoju poznania naukowego w ostatnich dziesięcioleciach możemy zauważyć, że nie tylko stale powiększa się wachlarz podejmowanych problemów, lecz coraz większego znaczenia nabierają metody działalności naukowej. Również na gruncie etnografii utrwala się przekonanie, że uzyskanie prawidłowych efektów prowadzonych badań wynika bezpośrednio z przyjętych założeń teoretycznych, a więc ze sposobu ujęcia analizowanego problemu. Zatem coraz bardziej istotne staje się naukowe i teor€tyczne przygotowanie począ,tkowych faz badawczych. Efekt końcowy procesu badawczego nie jest już więc jedynym wyznacznikiem postępów poznawczych. Przy dynamicznym i wszechstronnym rozwoju badań, a także przy ich znacznych możliwościach metodologicznych i technicznych, założenia wstępne należą w naukach humanistycznych i społecznych do podstawowych kryteriów wart:Jści i celowości tych badań - a w gruncie rzeczy do oceny ich Afek. tywności 1. Wpływ wiedzy teoretycznej na realizowane w praktyce badania jest więc niewątpliwy. Można tu nawet mówić o pewnego typu determinacji, która bywa niezależna od subiektywnego stosunku bad~cza-etnografa do teoretycznych założeń. Praktyka badawcza polskiej etnografii wykazuje pełną gamę stanowisk: od całkowitej świadomości metodologicznej - do SlkoncentrmX1ania się tylko na zagadnieniach pragmatycznych. Niektórzy etnografowie zwra·· cają uwagę jedynie na warsztat badawczy (technikę pracy terenowej), odcinając się tym samym od jakiegoś modelu uprawianej dyscypliny. Ihetelność empirycznych badań terenowych (tzw. rzetelność warsztatowa) jest tu zasadniczym celem. Jeżeli jednak przeanalizujemy istotę owej rzetelności warsztatowej, dojdziemy zawsze do jakiegoś modelu dyscypliny, modelu, który nie jest wolny od 'teoretycznych założeń (czasem nawet nieuświadamianych przez badacza). Oczywiście, pomijam tu liczne prace 1 ,por. J. W. BlaubC'l'g, W. N. Sadowski, wspó/czesnej nauce, s. 9; S. Amskrdamc;'ki, 3' [w:] Probl'emy Nauka E. G. Judin, metodologii a porządek badań świata, Koncepcje systemowych, WaLsz,-cwa 1983, sJjstemo;))c Vva,rsza'Wa s, 122 - 133. we 19703, �36 Krzysztoj Piqtkowski etnograficzne, które nie zawie'ra'ją w sobie zasad postępowania naukowego, a są tylko systematycznym opracowaniem informacji źródłowych (praCe źródłotwórcz.e) 2. Z punktu widzenia naukowej etnografii - sprl'śród stanowiskba!dawczych interesujące są te postawy, które wzmocnione bywają świaciQmością potrzeby posiadania metodologicznych przekonań. Praktyka naukowa etnografów ukazuje również wyraźne przedziały między uczonymi zajmującymi się podobnymi problemami (nie chodzi tu tylko o zaniedbywanie przez długie lata aspektów symbolicznych badanej kultury). Różnice te są skutkiem przyjmowania rozmaitych założeń wyjściowych. Wynika z tego stosowanie odmiennych języków analizy (adekwatnych do przyjętych załQżeń teoretycznych), a nawet w przypadkach skrajnych uwypukla .9ię odmienność stylów pisarskich. Możn'f postawić tezę (będzie ona udokumentowana w dalszym ciągu tych rozważań), iż nie jest możliwy jeden wspólny język analityczny w etnografii, przy różnym podejściu do założeń metodologicznych i przy różnym określaniu przedmiotu badań. Stąd niepQwocizeniem kończą sic: usilne próby stworzenia uniwersalnego słownika pojęć dła tej dyscypliny. Lata osiemdziesiąte charakteryzują się dość zaanwansowanym, rozszerzającym się pluralizmem stanowisk poznawczych w etnografii 3. Jest to niewątpliwie wyraz osiągania wreszcie przez tę dyscyplinę pewnej samoświadomości teoretycznej. Jeszcze na początku lat siedemdziesiątych 1\laria Frankowska, charakteryzując dorobek etnografii polskiej z uboi ewaniem podkreślała, iż "w zakresie teorii i metodologii stwierdzić należy, 2 Z.ob. na ten temat fragmenty ·odpowi'edzi na ainkbe·tl; "Co to jc"t eionogru1i.a?" publik'O\'Ja.ne [w:] "Po!s.1{a Sztuka Ludowa", 1931, nr 2, s. 69 - 80. Ni.októrzy ba·dacze s toj;.\ na gr·unóe .klasycznego rozróżnienia, rezerwując :t.akrcs etnogr.alii dla początkowych eta'pów pracy badawczej w terenie ~o,~,'erwacja i opis), oraz dla działail ZJmierzających do groma,dzenia, por,ząd:kowani,ai sY_'Jtema1tykiźródel; natomiast etno,\ogia opierająca się na ebnogra'f<ii, dąży do lvogolnivnego spojrzcnia na wewnętr.zne mec.hall1izmy kulturowe iczlawieka w śr<Jdowi&ku kulturowym. Tymczasem ,na puczą,tk'll lat pięódzi;esiątyoh, pod wpływem r,adzi.lo<:Jdm, wprowadzono jednolitą naZJwq etno,gr.a,i'ia, Iktóra zasadnic.z.o przetrwała do dziś, za'równo w n<1zewUliouwie ·ins<tytucjonalnym, jak ·i w pubłikacjach. M·ożna już więc mówić () pona.c] trzydziestolet'niej br-adycji ebnogm'fiJi (w sensie nazewniczym) ... Wprawdz;ie Z. Sokolewicz (cyt ankieta, s. 77) słus:zmie podkreśla, iż ujednolicenie nazewnic.twa miało podłoże hl'oz'o:ficznei mebodokJ<gic~ne (oparta na materializmie historycznym etnQ;gra.fi.a była nauką his<torycZtl1ą, badając'l kU;jj:kreLne gn'upy eLn:ic~ne historycz:nie o:krC'Śłoolne,ogllądal11e w pers;pElktyw'ie proce"u historycznego). Jednak dziś, w do.bie pewnego pluralizmu filo~ofic=eg'O i metodC11ogi.oznego w polskJiej etnograii'i, wla'ś'nie eLn:ogra<fi'i,stiO'sowarnie tef1minu etnogrr.aha lub etnologia ni,e jes.t JUL !'ezułialtem spo!'u metodolo,gicZJnego.. Przyjęło się Zl'CS?JtąwY'ro'ienne stos'Owanie tych nazw. Ten spór powunien s'ię ,przenieść (i ta,k s<ię dZ'ieje) na g'runt różJl1ych teorii i w)"ni:kających stąd asp~tów po·z.na'wcrZych. 3 Tendencja ta z'O'siala zauważona w o.praoowaniu: J. Hu.r.s:lJta,B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia (etrwlogia) po II wojnie, "Lud", 1982, ·t. 66, s. 14 -17. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ .ETNOGRAFII POLSKIEJ 37 że jest to dziedzina, jak dotąd, z wielką szkodą dla rozwoju współczesnej naszej etnografii, zaniedbana, że mimo istniejących już i w szeregu wypadków poważnych publikacji z tego zakresu, prac o podobnym pł'Ofilu jest zdecydowanie za mało, nie wszYSltkie przy tym mają wyrównany poziom (... ) i na ogół mają one dD'śĆograniczony zakres problemowy ustępując w tej mierze wielu ośrodkom obcym, zarówno europejskim jak i amerykań~kim" ,t. Przyczyny takiego stanu rzeczy autorka upatruje między innymi w długotrwałym zaabsol'bowaniu starszej i średniej generacji etnografów odbudowywaniem od podstaw zniszczonych podczas wojny ośrodków pracy, w zachwianiu proporcji między bardzo absorbującą pracą dydaktyczną (szkolny charakter uni wersyteckiego ks~tałcenia), a naukową, a także w tym, że przez dłuższy czas po wojnie były trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z zagranicznymi instytucjami i towarzystwami naukowymi, a Co za tym idzie - w otrzymywaniu literatury, zwłaszcza nowych temetycznych propozycji, ukazujących się za granicą 5. W efekcie takich i innych uwarunkowań, prace ochara kterze teoretycznym stanowiły bardzo nieznaczny procent, dominowały publikacje materiałowe i dokumentacyjne. Bardzo pouczające jest prz;:analizowanie procentowego stosunku tych rodzajów publikacji na prze'itrzeni lat 1945 - 1975 G. Otóż w latach 1945 - 54 pu,blikacje o charakterze teoretycznym stanowią około 3% prac materiałowych i dokumentacy jnych, przy czym zasadnicza większość została opublikowana w końcu lat czterdziestych. W roku 1955 ukazują się tylko trzy artykuły metodyczn<:o' (ok. lO/u). W latach 1956 - 58 obserwujemy pewien wzrost tego typu publikacji (do ok. 40/u), a dziesit~ci{)lecie 1959 - 69 stabilizuje się na poziomie ok. 2,50/u. Lata 1970 - 75 charakteryzują się zauważalnym wzrostem (do % ok. 4,5 ) dociekali. metodologicznych. Ta tendencja wzrostowa utrzymuje się w następnych latach. Pomijając nawet fakt, że część opracowalI teoretycznych nie .była auto·rstwa zawodowych etnografów i nie ukazała się w periodykach etnograficznych, taki stan rzeczy należy ocenić krytycznie. Widać wyraźnie, że po próbach "zebrania sił" i metodologicznego określenia się w końcu lat czterdziestych, etnografia popada w wyraźny kryzys poznawczy we wczesnych latach pięćdziesiątych, z którego nie potrafi wydobyć się specjalnie odnowiona po 1956 roku, mimo zasadni., :\1. Fra'Jlkowsi.;:cl, EtnoflTafia polska po II wojnie .~wiatowej, [w:] Historia etnoTed. \If. Ter!cekiej, Wrocław 19.73, s. 257, 249. 5 T,amŻie, s. 249. 6 Opie.r<lJm siG na publikowanych bibliografiach: H. Bi-ttner-S zewc zyk-owa, Materiały do bib!iografii etnografii polskiej za 1945 - 1954 r. supleme.n1: do "Lu.d" 1:958, t. 49; B. Ga,win, Bibliografia etnografii polskiej za 1955 T., za lata 1956 - 1958, za lata 1959 - 1960 (material powielony); M. N.iewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969, cz. I i II, Wlroclaw W83; E. Kar,piń-s:ka, Bibliografia etnogTajii polski!ij za lata 1970 - 1975, Wrocław 11980. grafii poLskiej, �38 Krzysztof Piqtkowski czej zmiany uwarunkowań zewnętrznych nauki. Pewien rozkwit poznawczy (nowe propozycje metodologiczne, reinterpretacja dotychczasowego dorobku dyscypliny) obserwujemy dopiero w połowie lat siedemdziesiątych. Sytuacja taka bardzo zaciążyła, jak zauważa Maria Frankowska, na pozycji etnografii wśród innych dyscyplin, "a skutki tego dają się zaobserwować jeszcze obecnie (... ) Konsekwencją braku aktywności ze strony etnografów w zakresie badań teoretyczno-metodologicznych stałe się m. in. przejęcie .przez socjologów w dużej mierze tematyki wyraźnie należącej do zakresu szeroko rozumianej etnografii" 7. Efektem takiego stanu rzeczy jest również dość rozpowszechniony pogląd (także w ni~'których środowiskach naukowych), że etnografia jest dyscypliną faktograficzną, opisową, do tego anachroniczną, bowiem głównym jej przedmiotem są oglądane statycznie, r·eliktowe zjawiska kultury. Zarysowany powyżej ilościowo stan dociekań poznawczych powojennej etnografii polskiej warto uzupełnić niektórymi podstawowymi iaktami organizacyjnymi i ideologicznymi. Pierwsze pięciolecie to okres odbudowy zniszczonych w czasie \\jojny placówek; to praca organizacyjna przy otwieraniu nowych Qśrodkóv,,· badawczych, niezwykle trudna z uwagi na bardzo ograniczone możliwnści personalne, jak i ogromne braki w tym, co nazywamy zapleczem pracy naukowej. Ośrodki naukowe nawiązywały w tym cZ.1sie do kierunków metodologicznych i problematyki charakterystycznej dla poszczególnych katedr przedwojennych, które reprezentowały zróżnicowane metodologiczni", opcje, poświęcając sporo uwagi aspektowi poznawczemu etnog::afii '. Z publikowanych w tym okresie rozpraw teoretycznych na plan pierwszy wybijają się artykuły Kazimiena Moszyńskiego: Sian i zrldania etnografii polskiej i Ewolucjonizm kTytyc:::ny na tleinn?Jch kieTJlnków w etnologii, przedstawiające omówienie trzech głównych w tym czasie nurtów w etnografii polskiej ewolucyjnego, historycznego i socjologicznego,oraz prezentację własnej koncepcji ewolucjonizmu krytycznego 9. To skorygowane ujęcie ewolucjonizmu wyróżniało się poprze'~ "wysunięcie na plan pierwszy kontaktu z terenem, przez znaczne powię~szenie krytycyzmu, przez uwzględnienie rozległych migracji ludów i ekspan-. sji kulturowych, wreszcie przez wydatne zastosowanie metody geogr8ficznej. Dąży ono do zrekonstruowania rozwoju poszczególnych wytworów 7 M. Fral1JkClwska, 8 Zdb. Historia 9 Aliykuły teoretycznych s. 24'9. Szkoły i kierunki UJ etnografij polslciej (do 1939 r.J, [w:] ... , op. cit., s. 140 - 167. etnografii etnografii op. cit., Z. Sok'OJewioz, te .(ypu:bJik{JwaJl1JO [w:] "Lud", 1948, K. Mo'szyńs:kieglO była monumentalna powszechnej i etnologii, WrCJc1aw 1956. t. 38. Po·dc'iumowaniem praca: Czlowiek. refleksjI Wstęp do �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 39 kultury i ich zespołów w celu przy'czynienia się do wykrycia praw czy cech rozwoju" 10, Tę interesującą koncepcję metodologiczną zamykał jednak Moszyński w ograniczonym zakresowo polu badawczym, obejmującym tzw. kultury pierwotne i chłopskie. Inne stanowisko reprezentował Kazimierz Dobrowolski, wnoszący do etnografii gruntowne przygotowanie histDryczne, źródłoznawcze oraz SDcjDlogiczne. Jeszcze przed wojną nadał kształt metodzi~ swoich badań, nazywanej integralną 11. Kultura rDzpatrywana bywa jako integralna całość wewnętrznie powiązanych działów, :Przez pryzmat historyczny, :socjologiczny, antropogeograficzny, biDpsychologiczny, funkcjo,nalny, itd., zmierza Dobrowolski do "odtworzenia pełnego, realnego życia zjawisk kulturalnych, tak jak one w rz€czywistD'ści ródzą się, rDzwijają i. giną w określonych ramach przestrzennych i czasowych". Dyrektywy b:ldawcze zmierzały do lączenia różnych podejść w zależności od problemu oraz charakteru źródeł i materiałów jakimi dysponuje badacz. Najpełniej takie podejście rmwinął Dobrowolski w studiach dotyczących kultury wsi Karpat. W pierwszych latach powDjennych po£-więcił się natomiast doraźnym problemom życia społecznego w nowych uwarunkowaniach. InterE"sowały go socjologiczne aspekty migracji i osadnictwa na nowych ziemiach. W 1948 r. na zjeździe PTL Dobrowolski powraca jednak do teoretycznych problemów zderzenia kultur: rolnicz,ej i pasterskiej 12. Prp.zentowany przez niego w istocie historyczny socjDIDgizm odnosi się do pro,· blematyki rekonstrukcji rozwDju dawnej kultury wsi oraz do przemian jakie zachodziły dawniej (na przełomie XIX/XX wieku) i współcześnie w kulturze chłopSkiej. Tak ukierunkowane badania, zdaniem tego autora, "wnoszą do teorii kultury ustalenie wspólnych i swoistych właściwości określonych kultur, w poszczególnych fazach ewolucyjnych. Odsłaniają warunki, w jakich te zbieżności i różnice się kształtowały. Pozwalają uchwycić czynniki determinujące zarówno antagonizm jak współdziałanie, jakie się zaznacza na gruncie styczności między dwoma '-<gru· powaniami etnicznymi, które są twórcami względnie nosicielami odmiennych układów wartości. Dzięki badaniom tym można wniknąć z kolei w mechanizmclyfuzji poszczególnych wytworów lu:b ich zespołów, w czynniki hamujące lub ułatwiające przejmowanie wartości, w czynniki wywołujące proces selekcji wytworów, w zagadnienie kolejnDści zapożyczania i przeobrażania tych wytworów. (... ) Na tle tych badań zaznaczają się również w sposób szczególnie wyrazisty istotne funkcje wytworów jedK. M().,zyń~ki, Stan i zadania etnografii poLskiej, "Lud", 1948, t. 38, s. 2·24. D ob rn·wo!sk i, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Kar;wtach 2C1chodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kntrzeby, t. 2, Kraków 1938, s. 181- 246. 12 'K. D()bl'owo!.';ki, Zderzenie kultnr (streszczenie), "Lud", 1952, t. 39, s. 101 - 109. In 11 K. �40 Krzysztof Piqtlwwski nostkowych lub ich zespołów oraz społeczne funkcje zapożyczenia danego wytworu" 13. Dobrowolski usiłował także przełożyć j~zyk charaMel'Yzowanej tu teorii na sferę praktyki społecznej: prognozowania i kierowanie; zjawiskami kulturowymi. Ze względu jednak na sor::jalne i przestrzenno-czasowe uwarunkowania, zasięg odniesienia tej teorii był ograniczony. Oprócz tych dwóch dominujących tendencji wspomnieć należy takż.;:: o kierunku kulturowo-historycznym kuLtywowanym w ośrodku lubelskim przez następców S. Poniatowskiego - Jana Cze'kanowS'kiego i .JÓzefa Gajka 14. Zainteresowania etnogenetyczne tego drugiego zaowocowały póżniej w reahzacji Polskiego Atlasu Etnograficznego. Warto również nadmienić o ory'ginalnych pomysłach badawczych Eugeniusza Frankowskiego, odnoszących się do wnikliwego pogłębienia kontekstu historycweglJ przy rozpatrywaniu zjawisk kulturowych oraz postulujących w badaniilch nad sztuką ludową obok przygotowania historycznego, także filozoficzne i psychologiczne 15. W 1950 r. dokonano reformy studiów uniwersyteckich, rezyg!lując: ze zindywidualizowanych wykładów odzwierciedlających zainteresowania i prace badawcu~ profesorów kierujących katedrami, na rzecz ujednoliconych' sztywnych zajęć kursowych. Pod nazwą Studium Hist8rii Kultury Materialnej doszło do instytucjonalnego połączenia etnografii z archeologią i, co za tym idzie, wysunięcia na plan pierwszy w badaniacl-, problematyki kultury materialnej. Wspólne kształcer.i'e przez pil.'fwsze dwa lata stu;diówetnografów i archeologów pozostawiało zbyt mało możliwości na dogłębne poznanie (już w ramach specjalizacji) i tak okrojonego przedmiotu podstawowego. Trudno zgodzić si~ z opinią, iż wpnwadzenie ujednolicenia opartych na materia'lizmic historycznym i dialektycznym "założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu ob~)wią.. zującego we wszystkich ośrodkach, jak również z położenia dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy do pozytywów" 16. W tym okresie wprowadzono do praktyki naukowej i dydaktycznej zasadę centralnego planowania, co wiązało się raczej ze:zmianami organizacyjnymi i podbudową metodologiczną, a właściwie z szukaniem ideologicznej racji dla poszczególnych dyscyplin. Niewiele to więc miało wspólnego z merytoryczną, centralną koordynacją prac 13 Tamże, s. 102. Fakty etnologiczne i metody ich badali, "Lud", l. 39. 1952,s.32 - 6i2. Z ośrodkiem lubelskim związany był t<lkże E. Bul::llnda. Z,ob. E. Bulanda, O metodzie funkcjonalnej w etnologii, "Lud", 1945, t. 36, s, 348 - 368. 15 E. F1r,u'!1'kowstld, Zagadnienia metodologii badań nad 8ztnkq ludową, [w:1 14 Z'O:b. S. P'olllia-tow.ski, Materiały nej do studiów oraz metodologii kawska, 16 i dyskusji badań nad ;:; zakresu sztuką, teorii i historii sztnki, krytyki anystycz- t. 5, 1951, s. 369 ~ 382. oab . .t3Jkże M. Fran- Etnografia ... , op. cit" s. 2.2-1 - 223. M. Fr-a1nkowska, op. cit., s. 198. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POUSKIF..T 41 badawczych. Był to czynnik istotny, lecz to przede wszystkim ogrnniczenie ekspansji poznawczych etnografii, rzutowało w sposób decydujący na pozycję tej dyscypliny wśród innych nauk humanistycznych i społecznych. Doprowadziło to tak'że m. in. do "rozproszenia organizacyjnego i wchłonięcia przez różne instytucje pewnych działów etnografii, jak np sztuki ludowej przez Państwowy Instytut Sztuki, a literatury ludowej przez Instytut Badań Literackich, bądź podejmowania przez przedstawicieli innych dyscyplin, zwłaszcza socjologii, tematyki etn,ograficznej w swych własnych wydawnictwach" ". Na konferencji metodologicznej zorganizowanej w lutym lH51 r uchwalono powołanie w Polskiej Akademii Nau'k Instytutu Etnografii, lecz do jego powstania nie doszło. Tak więc na odibywającym się w tym samym roku I Kongresie Nauki Polskiej "pozycja etnografii wśród in nych dyscyplin naukowych nie została wyra żnie określona ani pod 'vvzględem merytorycznym, ani organizacyjnym i rozproszenie jej działóv,; nie uległo zmianie". W 1953 'r. powołano w ramach PAN Instytut HistDrii Kultury Materialnej, a w roku następnym powstał w tej instytucji Dział IV Etnografii, b<;dący akademicką reprezentacją środowiska \&. D·) tego czasu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było jedyną ogólną organizacją etnografów, jedyną płaszczyzną intelektualną dla wymiany poglądów i prowadzenia działalności wydawniczej. Natomiast Dział IV miał byĆ' oprócz tego koordynatorem programów metodologicznych i badawczych. Na tym forum podjęto decyzje o konkretnych programach badawczych, absorbujących etnograficzne placówki naukowe na szereg następnych lat. Za priorytetowe uznano prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym, podjęte pod kierunkiem J. Gajka. Drugi nurt prac etnografic7.nych. w oparciu o badania terenowe, miał dążyć do sporządzania monografii wsi, regionów, bądż wybranych zagadnień, głównie jednak dotycz<jcycl: zaniedbanej dotąd kultury materialnej 19. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, oprócz zmian organizacyjnych w etnografii, toczą się również dyskusje o charakterze metodologicznym. Na wspomnianej konferencji w 1951 1'. zwra'cano szczególną uwagę na dynamikę współczesnych prz.eobrażeń, na powiązanie etnografii "z życiem" i budową socjalizmu Krytycznie i pochopnie wypowia dano się na t€mat przeżywania się metod przedwojennych. Dochodziło 2<l. " Taunż,e, 18 tendencje 19 s. 1'!'}9. Zob. J. :Bu'f'sz\a, Etnografia - kierunki A. Kutrz'eba~Bojnarow.a, cach etnograficznych, w badań. ,.Lu,d", Kultura [w:] Etnografia cIaw 1'976,s. 46. 20 J. Burszta, op. cit., s. 42. ćwierćwieczu Polski 1009, t. 53, s. 3'8. ludowa Polski. w Ludowej. dotychczasowych Przemiany kultury Organizacja pniskich ludowej, t. pra- 1, Wro- �42 Krzysz·iOf Piątkowski do politycznych ataków np. na :funkcjonalizm. Ideo~ogiczną determinant~ nauki obrazują m. in. publikowane tłumaczenia prac radzieckich w rodzaju: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu. Podnoszono także problem celów i metodologii etnografii, pob1:ulując oparcie tej dyscypliny na ·bazie materializmu historycznego. Te nowe idee miały się realizować w podejmowaniu zagadnień gospodarczych i spolecznych, w podkreślaniu w opisywanych kll'lturach "ludu pracującego" współzależności sił wytwórczych i stosunków produkcji, czy też odbicia stosunków społecznych w organizacji pracy i życia "mas pracujących". Pos~ulowano powiązani€ prac etnograficznych z "potrzebami budownictwa wcjalistycznego", maz podejmowanie prac, "które mogą dać podstawę do lepszego planowania i organizowania nowego życia" "l. Trzeba przyznać, że postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami pohtycznymi, bowiem tWÓTCZO i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historyc:mego w pracach etnograficznych, chociaż niektóre z nich miały taki właśnie deklaratywno-polityczny charakter (na przykład kilka prac K. DJbrowolskiego z tego okresu). Bardziej merytoryczne były późniejsze dyskusje inspirowane przez UlKA PAN, dotyczące prac atlasowych czy mOllograficznych. J. Gajek w referacie wygłoszonym na konferencji we Wrocławiu w 1955 r., zatytułowanym Zadania i metody prac!j Polskiego IltlasH Etnograficznego, wi'dział etnografię jako naukę historyczną, zajmujQcą się genezą i rozwojem ludów, narodów i ich kultur, opisywanych w .N/ojej specyfice. Program prac atlasowych charakteryzował następująco: ,,1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych faktów ku1turo'vvych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określo-. nych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kultury; 2) Atlas nie może być: zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: aj odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym i warunków bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniejszość i przeszłość; 4) musi on być bodaj przekrojJwym obrazem wszystkich dziedzin życia ludzkiego w określonych c?:.lsach i określonej etnicznie przestrzeni" Z kilku sesji naukowych, odbytych w połowie lat pięćdziesiątych pod egidą PAN, szczególne znaczenie dla polski·ej etnografii nadawano Krakowskiej Konferencji i\1etodologicznej z kwietnia 1956 r. Celem tego spotkania była ocena i analiza współczesnych problemów etnogra-fii, ckreśtt. tl dzenia o. Zob. Gaj.kowa. postępowej Ocena "t Cyt. za: lVI. Fr.ankows,k,a, gresywna w zróżnicowanie dorobku m.1jśli spolecznej, etnografii obsza m polskiej, polski, polskiej "Lud", 1!95Q, etl10grafii .t. i etnologii op. cit., .'3. 2i2;8. Zob. -takŻJe .T. Gajek, "Lud", 1954, t. 4t, [w:] Etnografia z pnnklll wi- 39, s, GZ6 - 6Z·9. s. 242 - 256, tenże, Polski, Przemiany. _" Metoda retro- Etnograficz7u? op_ ci;, t. 1. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 43 lenie jej zakresu i założeń badawczych, a także wytyczenie metodologicz·nych dróg oraz problematyki badań na przyszłość ""o Programowy referat pt. Drogi roz'l£oju etnografii, jej obecne zaJania i :wi4Zki z innymi naukami wygłosił Kazimierz Dobrowolski 24 Określał on istotę etnografii w perspektywie dwóch teorii: z jednej strony teorii rekonstrukcji historycznej, a z drugiej - spolecznej teorii współczesności. W realizacji takich założeń powinno się, zdaniem Dobrowolskiego, krzyżować indywidualizujący, historyczny i syntetyzujący, socjologiczny punkt widzenia. Taki historyczny socj0logizm,oparty na materializmie historycznym, zmierzał zatem do łączenia w sobie ujęcia diachronicznegD i synchronicznego. Etnografia została zatem określona jako nauka historyczna. "Przy wyznaczaniu jej współczesnych teoretycznych i metDdologicznych podstaw widziano dwa pod~iawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rzeczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określano jako podstawową domen~ etnografii" "5. W związku z takim nastawieniem zaczęto szczególną uwagę poświęcać badani-om terenowym (zwrócił na to uwagę Dobrowolski), widząc w nich podstawowy zakres pracy etnograficznej. Miały one zmierzać do rekonstrukcji aktualnych procesów, ze zwróceniem uwagi na aspekty genetyczne i rozwojowe oraz do rekonstrukcji "rzeczywistości minionych, historycznych". Badane procesy miały być ujmowane zdaniem Dobrowols15.iego w sposób integralny. W efekcie takie dezyderaty kierowały penetrację etnograficzną na małe społeczności lokalne, prowadząc do ich empirycznego, strukturalizującego oglądu w perspektywie socjologicznej. W tym możemy szukać: źródła rozkwitu w następnych kilkunastu latach tak charakterystycznych studiów monograficznych, jak równ~eż źródła idei przemiany, przez pryzmat której spogląda się na współczesną rzeczywistość kulturową (w jej powiązaniach w ramach mikrostruktur i zależnościach od makrostruktur). W swoim referacie K. Dobrowolski postulował także rozszerzeni~ zakresu etnografii o dziedzinę kultury robotniczej. Przedmiotem badar! mialy być dawne i współczesne formy i treści tej kultury. Punktem wyjścia przemiany kulturowe wsi, spowodowane postępującą ~ndustrializacją. Wprawdzie idee badań kultury robotniczej podjęto wcześniej w ośrodkach krakowskim i łódzkim, lecz tak wyraźne postawi.enie problemu uznania tej sfery rzeczywistości za przedmiot badań etnografii "~J. BUl:-;zhl, op. cit., S. 4'3; M. F'ran'kowsk,a, "l K. Dohrmvoh'lki, Drogi rozwoju etnografii cL)} i zwiqzkl z i1lnym"i 11QHkami (rozważania t. l, s. 72 - 83. :l5 J. Bur.-;2lta, op. cit., S. 44. op. cit., s. 2'06. poLskiej, d1Jskusyjne), jej obecne "Etnogra>fia zarlania, meto- P.ols.k~i", 1958, �44 Krzysztof Piątkowsk! stanowiło novum i wzbudziło liczne kontrowersje. Na konferencji krakowskiej doszło do wyraźnej "polaryzacji stanowisk etnografów, opowiadających się częściowo za ograniczeniem zakresu probh,matyki badan, tj. do wyłączenia badańk<l.dtury robotniczej, w przeważającej zaś większości za jej rozszerzeniem, tj. objęciem badaniami etnograficznymi także kuItury robotniczej, dawnej i współczesnej. Zdecydowanie odmienne od referenta stanowisko zajął prof. K. Moszyński wysuwający poważne zastrzeżenia co do potrzeby tak poważnego rozszerzenia zakresu p.tnografii. Jego zdaniem «przedmiotem etnografii, na ogół do niedawna nie podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie, narodów cywilizowanych». Historią kultury robotniczej, według K. Moszyńskiego, winna zająć się specjalna dyscyplina, z którą współpracowałaby etnografia, nie traktując jednak prac tego typu ja.Jo własnc:go przedmiotu badań" ~~. Z tej konfrontacji zwycięsko wyszły propozycje badawcze K. Dobrowolskiego, poparte przez większość uczestników konferencji. Niektórzy z nich, jak np. A. Kutrzeba-Pojnarowa, bardzo zdecydowanie opowiedzieli się za rozszerzeniem problematyki etnografii także o kulturę robotniczą, nie rezygnując jednak z dotychczas podejmowanych zagaci-nień 27. Można zatem stwierdzić, że efektem Krakowskiej Konferencji Metodologicznej było przyjęcie historycznego socjo10gizmu jako u:liwersalnej metody badawczej, wykorzystywanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych. Nowa idea podnosząca problem zmian ~ulturowych, zaszczepiana była do badań nad współczesnością kultury chłopskiej i robotniczej, oglądanych funkcjonalnie (w sensie odniesier\ d') zwykle niedużych, społecznych całości) i w procesie przekształceń. iN modelowym spojrzeniu' na proces przemian dokonywano jego oceny w kategoriach ilościowych, starając się także uchwycić mechanizmy zmian. iN duchu socjologii próbowano wydobyć także korelację zmian standardu kulturowego ludności wiejskiej, ze zmianami struktury sp;}lecznej, (-konomicznej czy zawodowej. Wreszcie relacjonowany tutaj spór o przedmiot etnografii doprowadził w efekcie do rozszerzenia zakresu problematyki etnograficznej i wyjścia poza ramy badań regionalnych. Dokonując oceny lat pięćdziesiątych z pU11ktu widzenia teorii eLnograficznej, trzeba zająć stanowisko krytyczne. J. Burszta, pisząc a sytuacji polskiej etnografii w pierwszych latach tej dekady, zauważył enigmatycznie, że "nie było pomyślnej aury" dla tej dyscypliny 28. iNcze.śniej M. F,rainkO'\v&ka, op. cit., s. 23Q. ZOb. E. P.ietraszek, Et1wgraficz1Ut konferencja 1950), "Eino@mfia 'P~lstka", 1958, t. 1, s. 41'8. 28 J. Burszta, op. cU., s. 35. 26 27 metodologiczna (K'raków, 23JV. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 45 była mowa o redukcjonizmie poznawczym i szukaniu ideologicznych racji dla etnografii. Jednakże w czasie konferencji krakowskiej, już w "innej aurze", także nie doszło do konfrontacji wielu stanowisk poznawczych. Historyczny socjologizm zdominował ewolucjonizm krytyczny Kazimierza I:vIoszyńskiego.Ale nawet w wystąpieniach programowych Dobrowolskiego można zauważyć mało pogłębionych argumentów poznawczych, punkt ciężkości zostaje przeniesiony jakby na spory przedmiotowe (zakresowe). W tym okresie wytyczona została problematyka etnograficznych prac badawczych na następnych kilkanaście lat. Główne tendencje tych badań to: opracowywanie monografii regionalnych, opracowywanie monografii tematycznych i problemowych, kontynuowanie prac atlasowych i, już w latach sześćdziesiątych podjęcie problemów etnografii pozakrajo\vej (badanie przemian kulturowych w Mongolii, Bułgarii oraz amerykanistyczne .., studia poznańskie) 29. Warto także wspomnieć o badaniach nad kulturą ludową Karpat, które osiągnęły spory rozmach i doprowadziły do współpracy naukowej z badaczami Czechosłowacji, Rumunii, ZSIU{ oraz o badaniach poznańskich nad integracją kulturową ziem zachodnich. Monografie c-egionalne zbudowane były przeważnie według klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową. Z całego szeregu takich publikacji wystarczy przytoczyć dwie, najbal'dziej reprezentatywne i najobszerniejsze: Kultura ludowa Wielkopolski (t. 1 - 3, 1960 - 67) i Kurpie, Puszcza Zielona (t. 1 - 3, 1962 - 65). Pierwszą z nich charakteryzowało podejście historyczne, gdzie najogólniejszym odniesieniem był podział na formacje społeczno-ekonomiczne, w obrębie których następowały już bardziej szczegółowe podziały, adekwatne do zmian gospodarki oraz warunków życia (np. czasy gospodarki folwarcznej), lub odnoszące się do ważnych wydarzeń historycznych, mających wpływ na obraz kultury regionu (np. wojny, rozbi.ory itp.). Druga monografia wprow2dza obok perspektywy historycznej, synchroniczne spojrzenie na współczesne przem:any rzeczywistości kulturowej. Najliczniejsze były monografie tematyczno-problemowe. Zasadniczo ograniczały się one z jednej strony do badań kultury tradycyjnej, a z drugiej - opisywały współczesne procesy społeczno-kulturowe, z uwzględnieniem jednak aspektu diachronicznego Wśród tej pierwszej grupy prac mamy zarówno czysto opisowe, wąskie tematycznie i drobiazgowe, traktujące opisywany przedmiot czy zagadnienia w oderwaniu od kontekstu kulturowego, społecznego czy historycznego oraz takie, które trak~O. Ta'mże, s. 44 i nast. Tamże, s. 49; zab. t.c,kże: J. BUDszJa, Dwa modele etnograficznych monografii u;si, ,.Lud" 1!J&9, t. 53, s. 147 - 163; K. Adam'l1iS, Monografie wsi w Polsce. Przeglqd problematyki badawczej, "Etnog.rafia ,PolsGl:a" 1'959, t. 2, s. 1157-202.. 29 :30 �46 Krzysziof Piątkowski tują problematykę całościowo w jej uwarunkowaniach; przeważa tu historyczny punkt odniesienia, korzysta się także z metod fiIologicznych. Z kolei monografie d<:otycząceproblematyki współczesności kultury ludowej podejmują m. in. takie zagadnienia jak: rozpad tradycyjnej kultury i krystalizowanie się jej współczesnego oblicza pod wpływem procesów urbanizacji i industrializacji 31, procesy adaptacji i integracji kulturowej (Ziemie Zachodnie) 32, kultura współczesnych grup zawodowych ~3, czy analiza przeobrażeń środowisk wiejskich 34. Badaniami obejmowano przeważnie małe społeczności lokalne lub pojedyncze wsie, wydobywając określony aspekt kulturowy czy społeczny. J. Burszta zauważa, że tego typu studia opierają się (zwykle implicite) o inne założenia metodologiczne (w sensie koncepcji kultury), nIż te przyjmowane w tzw. tradycyjnej etnografii. "Przedmiotem badai\ nie jest już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultura l·uclzkości), lecz kultura konkretnej grupy" Kulturę pojmuje się w tych badaniach "nie jako sumę czy zbiór luż;1ych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na da\Nnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonalną całość" 35. Główny nurt badawczy powojennej etnografii polskiej postuluje zatem funkcjonalną i strukturalną łączność opisywanych zjawisk z ich kulturowym czy społecznym kontekstem :'6. Ponadto uwzględnia się tło historyczno~gospodarcze i zachodzące współcześnie przeobrażenia. Najwięcej prac odnosi się do tak zwanej bazy, czyli kultury materialnej, rozpowszechniają się badania dotyczące szeroko rozumianych stosunków społecznych w kulturze ludowej (np. prace kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską), natomiast zdecydowanie najmnie]sza ilość prac podejmuje problematykę symbolicznych aspektów kultury:'; 31 Zob. np. A. KUltTzcba-Pojnarowa, przemian wspÓ!czesnych. D. M'arkowska, P,l'!skG." 1'964, t. Siudinm Tradycyjna 8. TradycJJ.ina społeczno.~<' wiejska w pl'ocesie Mników, pow. krakowskie(}o, Wroclu\v 19ti8; wsi spoleczność wioskowa w procesie zmian, "Etn<lgnfiz. Zob. np. J. H1l'rsZJta, Einografia polska a ziemie zachodnie, "Lud" nHl, l. JJ. lI'P. J. Ku-ehał-.Slka, Prze'miany sirukt.ury spoleczno-zawodowej J.()~i kaszubskiCh w XX wieku, WI'{)c1aw 1'971; B. Kopczyńs.ka-Jawor~ka. Tradycyjllo go.<· podarka sezonowa w Karpatach polskich, W'r'ociaw 19>69. 31 Z,Oib.np. D. lVIankowska, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium w"i podkrakowskiej, Wrodaw 1'964; W. PaprooCika, Współczesne przemiany wsi kurpi(J'1Js1<iej, 32 33 Zub. W:roclaw krakowska nych 1-9'7-5; D. D o'brO\'lr-olska, osad<l Chełm '15 J. B U r,szt'a, Etnografia 36 Zob. K. Zawi-s'bwicz-A'dams'ka, (z uwzględnieniem Przeobrażenia społeczne w la.tach 1900 - 1967, W'rodaw w ćwierćwieczu problematyki wsi podmiejskie}. ]'od- ]196'8. ... , op. cit .. s. 51. Konkret. i kontekst zmiany kllłtnrowej), w bnd[miach [w:] Grallice etnogra[!czi horyzon- Wa,rsz.awa 19'76, s, 1'14 - 1'30. 37 Wyróż'ni'a się tu;taj nowa,tonska 'W tym okresie pr,aca Z. Szyf'eJbcin-Sok!)lewicz, Plon - ob'rz<:d i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędÓW i Z1VJjc:n- ty badań kultury wsi w Polsce, �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 47 Przede wszystkim są to prace opierające się na matcriałach zebranych współcześnie. Oś tematyczna rozciąga się między problemami regionalizmu kulturowego a procesami i mechanizmami zmian kulturowych. A. Kutrzeba-Pojnarowa w książce Kultura ludowa i jej badacze wysuwa supozycję, iż istnieje syndrom, który można nazwać polską szkołą etnografii, mający swe źródła w XIX w. Odrębność tej szkoły wyrażać się ma w jej stosunku do badań kultury ludowej własnego kraju. Cechuje ją także "żywe, emocjonalne zaangażowanie, reagowanie na aktualne problemy polityczne i społeczne, wynikające z sytuacji kraju, empiryzm i zespołowość prac terenowych. Jest to główny rzec można nurt jej inspiracji, wysuwający konkretne pytania pod adresem obserwowanej i kształtowanej nastc;pnie rzeczywistości kulturowej kraju i jej historycznego uwarunkowania" 38. Mamy tutaj przykład pozytywistycznej wizji jednej (może lepiej ujednoliconej) etnografii, sięgającej tradycjami do XIX w., a wspartej zasadniczo metodologicznymi dezyderatami historyzmu i socjologizmu, w której to optyce następuje "zbliżenie postaw metodologicznych" badaczy. W takiej tradycji intelektualnej kształtowały się podstawowe pytania etnografii: 1) o cechy badanej kultury (regionalnej ludowej, narodowej); 2) o genezę i drogi rozwoju kultur (rozwijane ewolucyjne idee stadiów rozwojowych, czy drogi wędrówek poszczególnych wytworów kulturowych analizowane dawniej prz€z kierunek Kulturowo-historyczny); 3) o mechanizmy przemian kulturowych, gdzie metodą ukazującą proces przemian była, ukształtowana przez kierunki historyczne metoda rekonstrukcji modelu tzw. kultury tradycyjnej (opracowanego przez K. Dobrowolskiego) 39, modelu opartego na archaizmach i analizowaniu zmian, jakie w stosunku do "modelowej sytuacji" zaszły w badanej społeczności lokalnej; 4) o zasady funkcjonowania badanych systemów kulturowych, wynikające z całościowych ujęć funkcjonalnych, czy funkcjonalno-strukturalnych 10. W tym nurcie etnografii dominuje spojrzenie na przedmiot badall. przez pryzmat tematyczno-problemowy. Dlatego pewnie, mimo określonych założeń metodologicznych (historyzm, socjologizm), bogate inspi·· racje tematyczne i problemowe czerpano z twórczości K. Moszyńskiego. K. Zawistowicz-Adamska (i jej uczniowie) nawiązywali do tradycji socjologicznych dawnej szkoły Stefana Czarnowskiego. J. Gajek podstawy jów rolniczych, ,,;talwj'llla ."pra,wa 38 Wl'oc!a,w 1967. Ba,rdZlo wyraźnie podbudowy metodologie,znej A. Kutrzeba-Poj'na'IOwa, Warszawa w ty,m opracowaniu po- ludowa i jcj badacze. Mit i TzeczYLc'istość, 1'9,77.s. 17 - 18. 39 K. D~br{)Wlolsk'i, Chlopska s. 19 - 53. •0 Kultura z:o',;tala badań. A. Kutrzeba-Pojnarowa, kultura tradycyjna, op. cit., s. 21. "Etnografia Pols:ka" 1958. t. 1, �48 Krzysztof Piqtkowski rekonstrukcji historycznych (metodą retrogresywną) wywodził z prac J. Czekanowskiego i K. Moszyńskiego, do postulatów badawczych K. Dobrowolskiego i K. Moszyńskiego odwoływali się w swej praktyce m. in.: J. Klimaszewska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, M. Znamierowska-Priifferowa, M. Gładysz, A. Nasz, W. Dynowski, J. Burszta; idee E. Frankowskiego inspirowały badaczy poznańskich. A. Waligórski konsekwentnie zaszczepiał w rodzimej etnografii funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego". Analiza twórczości każdego z tych badaczy pozwoliłaby wydobyć pewne szczegółowe problemy teoretyczne, pojawiające się w ich pracach. Nie jest to jednak celem tego opracowania, koncentrującego się na podstawowych trendach metodologicznych. Dokonania charakteryzowanego wyżej głównego nurtu polskiej dnugrafii zostały zebrane w syntetycznym opracowaniu Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (t. 1, 1976; t. 2, 1982). Lata siedemdziesiąte cechuje znaczne rozszerzenie kontaktów z nauką światową poprzez udział polskich etnografów w międzynarodowych kongresach i sympozjach, uczestnictwo w europejskich przedsięwzięciach badawczych i wydawniczych, a także poprzez indywidualne wyjazdy czy zorganizowane ekspedycje badawcze (m. in. do Azji, Afryki, Ameryki Płd.). Za tym idzie szerszy dostęp do światowej literatury etnologicznej. Powstały w 1975 1'. Komitet Nauk Etnologicznych PAN stara się koordynować wszelkie poważniejsze inicjatywy środowiska. Sytuacja "otwarcia na świat" musiała doprowadzić do pewnych przewartościowań odnośnie "kondycji" krajowej etnografii, zwłaszcza w obliczu nauki światowej. "Wprawdzie o sytuacji kryzysowej w etnografii dyskutowano już od końca lat 50-tych, kiedy to przyśpieszone przeobrażanie się krajobrazu kulturowego polskiej wsi "uśmierciło" wyodręhniający definicyjnie tę dyscyplinę przedmiot badań tradycyjną kUlturę chłopską (często identyfikowaną z kulturą ludową); przez długi czas sytuacja była jednakże paradoksalna: w teoretycznych rozważaniach pisano i mówiono a potrzebie określenia na nowo przedmiotu badań etnGL~ra.fii. wskazywano na niemożność kontynuowania dotychczasowego profilu badań itd. - W praktyce badawczej niewiele się jednak zmieniało, mimo iż rozszerzono badania o zjawiska kultury robotniczej oraz współczesnej kultury artystycznej o ludowo-chłopskiej proweniencji (np. folkloryzm) 4", Początkowo nowe tendencje w humanistyce (np. strukturalizm, hermeneutyka, semiotyka, ogólna teoria systemów) nie zostały zaabsorbowane przez krajową myśl etnograficzną, skoncentrowaną nadal na lokalnej problematyce 43. Na przełomie tej dekady pojawiają się opracowania dat yH '2 43 A. Wali,gómk'i, Antropologiczna koncepcja człowieka, J. Bur6zta, B. Kopczyń.s-ka-JawolTc'ika, op. cit., .s. 13. Tamże, s. 14. Warsz,alwa 19'7'3. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII 49 POLSKIEJ czące metody funkcjonalnej i funkcjonalno-strukturalnej w etnografii ~\ a także omówienia fenomenologicznego sposobu interpretacji zjawisk kulturowych, w kontekście twórczości C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-J ędrzejowiczowej ~5. Na początku lat siedemdziesiątych poprzez prace C. Levi-Straussa dociera do polskiej etnografii strukturalizm. Metoda ta została podjęta przez etnografów bez swoich uwarunkowań filozoficznych (a właśnie do aspektów filozoficznych strukturalizmu odnosi się przeważająca większość polskich komentarzy), starano się wydobyć możliwości poznawcze tego kierunku w odniesieniu do sfery kultury symbolicznej. Algorytmy strukturalne posłużyły do analizy mitologii, magii ludowej czy symboliki obrzędów 46. \V następnych latach klasyczny strukturalizm przekształca się na gruncie polskim jakby w dwa nurty, łącząc się z jednej sirony z fCIeami francuskiej szkoły strukturalno-historycznej "La nouvelle histoire" i dążclC do interpretacji "struktur długiego trwania" w per· spektywie historyczno-strukturalnej (połączenie w etnologii historycznej badaJ} synchronicznych i diachronicznych); a z drugiej .- wchodzi w związki z semiotyką, tworząc specyficzny odłam semiDtyczno-strukturalny. Inspiracje teoretyczne wywodzą się ze szkoły semiotycznej Moskwa - Tartu, gdzie z rzeczywistości kulturowej analitycznie wyodrębnia się teksty (aspekty zjawisk kulturowych spełniające funkcje semiotyczne) i poszukuje się ich odniesień znaczących (analiza semantyczna) oraz odkrywa wewnętrzną strukturę (analiza syntaktyczna). Niektórzy zwolennicy orientacji semiotycznej wprowadzają ponadto perspektywę pragmatyczną analizy, jako łącznik z rzeczywistością empiryczną (tzw. społeczDćl sytuację komunikowania). W tzw. "nowej etnografii polskiej" podejmuje się także próby zastosowania metody fenomenologicznej w dociekaniach "o istocie" symboli, wyodrębnianych z ciągu struktur pokrewnych i doprowadzaniu do mniej lub bardziej intuicyjnych ujęć "tego samego jądra znaczenia". Przewodnikiem myślowym jest w tym przypadku przede wszystkim M. Eliade, a także G. Van der Leeuw. Najnowsze inspiracje metodologiczne płyną z amerykańskiej antropologii, skąd usiłuje się przetransportować wizję etnografii jako dyscypliny 41 Zob. np. Z. Szyfelbcin-Scko.lewkz, mu-strukturalizmu w tłumaczeniu O niektórych zmianlf kulturowej, t. 13. z. 2. s. 25 - 43; także prace A. vV,alirsór'lK:':ego. H Zob. A. Zadl'ożyósk\-Barącz, Fenomenologiczna Znstosowanie w polskich badaniach etnograficznych, L. SItamma, Rytnn! pokładzin w 16 Zob. np. "Etl1iografia Pol,ska" Polska" 4 Lud. 1915. t. 19, z. 1, .3. 51 - 64; 1'976. t. 20, z. 1 ,.C;. 99 - no. t. LXIX ograniczeniach "Etnognfi,a konccPc)ll Junkcjm7'llizPo,bka" hishrii i 1969, kulhr1J "Et'!1'Ogr<\fia Polska". 1963. t. 12. Polsce ~~ anaUza struktt.ralnn, t'enźe. Mit Alkmen)}, "Ehl~)G"aE'1 �50 l{;zysztof Pil1tkowski badającej kulturę "we wszystkich jej przejawach i wymiarach", bez :>graniczeń przedmiotowych i problemowych. Zgodnie z obcymi wzorami można wtedy mówić o etnografii kognitywnej, interpretatywnej c.zy symbolicznej, w zależności od przyjętej optyki metodologicznej. Dokonując oceny najnowszych tendencji badawczych w polskiej etnografii, należy podkreśłić dążenie do określenia nowych płaszczyzn badawczych (odnoszących się głównie do symbolicznej sfery kultury), z pominięciem przedmiotowego wyznaczania ich zakresu. Czerpiąc inspiracje z nauki światowej, dąży się także do precyzacji warsztatu badawczegu w oparciu o przyjęte konsekwentnie założenia metodologiczne; zmierza się tym samym do krytycznego przezwyciężenia dotychczasowych sposobów badania rzeczywistości kulturowej 47. Należy także zaznaczyć, że niektórzy z młodych wyznawców metod poststrukturalnych w etnografii niezbyt jasno zdają so'bie sprawę z ich uwarunkowań filozoficznych i metodologicznych, zgarniają tylko jakby wierzchnią "śmietankę" (np. typologie strukturalne), ignorując głębsze konsekwencje teoretyczne i poznawcze. Prowadzi tD często do chybionych ,bądź wtórnych rezultatów, ZW]dSZ·· cza bez znajomości tradycji badawczych w określonej problematyce i perspektywie teoretycznej. W omówieniu tendencji badawczych powojennej etnografii A. Kul rzeba-Pojnarowa podkreśla przesunięcia przedmiotowe i zakresowe tej dYT scyphny, odpowiadające nowej sytuacji historycznej. I tak: odnośnie zasadniczego przedmiotu i celu badań etnograficznych, nastąpiły przesunięcia "ze studiów nad historią kultury ludowej oraz nad źródłamI kultury narodu i państwa na zagadnienia teorii kultury, w tym mechanizmy i czynniki przemian". Z kolei w odniesieniu do pola i metod badawczyci1 - przemieszczenia "ze studiów porównawczych wybranych elementów kultur tradycyjnych i rekonstrukcji procesów ich rozwoju oraz obrazu zróżnicowań regionalnych kultury - na mniej lub więcej pogłĘbiony opis całościowy funkcjonowania i zmiany kultu-ry wybranych W:i; lub ich zespołów w ostatnim kirlkudziesięciołeciu". Wreszcie można zaUWAŻyĆ przesunięcia "z zainteresowania konkretnym opisem faktów umiejscowionych w czasie i przestrzeni, na zagadnienia metod ich opisu i analizy w kategoriach ogólniej~zych, zarówno generalitzacji historycznej, ja~ teorii" 48. W rzeczywistości te przesunięcia nie odbywały się w tak ukierunkowany i powszechny spasab. Obecny stan głównego nurtu etnografii wykrystailizował się, o czym była mowa, w połowie lat pięćdziesiątych. Etno- 4; J, Bu!',svta, B. KQlpczyńsxa-.J<:lworska, 48 A. s. 14 - 15. KutrzeOa-iPojrrau'Qwa, op. cit., s. 16 - 17. Wprowadzenie, [w:] Przemiany ... , t. l, op. cit.- �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W !?OWOJENNE.J ETNOGRAFII POLSKIEJ 51 grafia wybierała w swym rozwoju podejścia opisowe, faktograficzne. Jej postęp stymulowany był bardziej logi'ką badań terenowych (niektórzy twierdzą, że i tu panowała żywiołowość i przypadkowość), niż inspiracjami metodo'1ogicznymi. Dominowało "przedmiotowe" (składni'kowe, niekoherentne) rozumienie przedmiotu badań. Krytycy zarzucają takiemu modelowi etnografii zbyt małą ekspansywność teoretyczną, zawężanie p::Jla poznawczego, utrzymywanie stałych załO'żeń odnośnie przedmiotu badań, i co za tym idzie, rejestrację mało znaczących zjawisk, bez szczególnego wydobycia tych istotnych dla mechanizmów wewnątrzkulturowych; wreszcie rejestracja tych zjawisk dokonywana bywa przez pryzmat przeszłości. Zarzuty te wywodzą swą zasadność z faktu minihlalizowania etnografii przez inne dyscypliny, tak że dopiero teraz można mówić o tendencji "wyrównywania wymagań warsztatowych pomiędzy etnografią a innymi naukami" 49. Ten nurt krytyczny (można go nazwać humanistycznym) pojawia się w pO'lskiej etnografii, o czym też była mowa, na początku lat siedemdziesiątych. Mamy odtąd jakby spór o metodę. Metodologia głównego DUctu (pozytywistyczna) jest w zasadzie metodologią na uk i rzeczach i zachowaniach (wyłączyć tu trze·ba dociekania etnogenetyczne). W końcu lat sześćdziesiątych historyczny socjołogizm dąży, jak się wydaje, do pozytywistycznego ideału "naukowości" (prawdopodobnie za wzorem socjologii), rozbudowując i standaryzując warsztat badawczy, wprowadzając próby formalizacji, czy zmierzając do unifikacji programów dydaktycznych. Metodologia antyscjentystyczna nurtu humanistycznego chce być metodologią nauk o kulturze. Publikowane prace w tych kie,runkach odzwierciedlają także podział w środowisku etnograficznym. Aby uzyskać: przejrzystość poglądu na "metodologicznym polu" etnografii, należałoby konfrontować deklaracje metodologiczne etnografów z przebiegiem postępowania naukowego, zawartego w ich pracach. Dła uzy&kania lepszych efektów analitycznych takiego przedsięwzięcia, lub dla przeprowadzenia bardziej wszechstronnej i pogłębionej krytyki dorobku etnografii, przydatne będzie pewne jakościowe upo.rządkowanie Zaproponuję tutaj cztery płaszczyzny porządkujące: I. ogólna orientacja metodologiczno-filozoficzna; II. hierarchia komplikacji podejść opisowych; III. zastosowany przez badacza "wymiar" etnografii; IV. zastosowana metoda i jej efekty teoretyczne. Ad. I. Ogólna orientacja metodo·logiczno-filozoficzna zawiera się między aprobowaniem źródeł pozytywi.stycznych (neopozytywistycznych) coZy 49 •• Tamże, s. 17. �52 Krzysztof Piątkowski antyscjentystycznych uprawianej dyscypliny 50. Pozytywistyczni filozofowie nauk przyjęli w latach trzydziestych i czterdziestych nauki ścisłe za wzór wszystkich wypowiedzi sensownych. Język dyscyplin nie ujętych w karby indukcjonizmu uważano za pozbawiony sensu. Zasada weryfikacji przyjęta w tym kręgu głosiła, że poza tautologiami i definicjami o zdaniach sensownych można mówić wtedy, jeżeli dadzą się one zweryfikować JXlprzez dane empiryczne. Taka nauka była więc drogą do prawdziwego poznania 51. Ta wersja neopozytywizmu została poddana w latach pięćdziesiątych ostrej krytyce (zob. prace np. P. K. Feyerabe;1da, T. S. Kuhna, J. Lakatosa, K. Poppera). Wiele idei pozostało w tzw. empiryzmie i można przyjąć, że znalazły one ostoję także w etnografii. Założenia empirystyczne, które można odnieść do etnografii, to m. in. teza, że dyscyplina naukowa posiłkuje się intersubiektywnie obserwowalnymi (podzielanymi) danymi, dającymi się opisać językiem obserwa( ~inym (nie obciążonym żadnymi teoriami). Mieści się tu także stwierdzeni{;, :.':e poszczególne teorie mogą być falsyfikowane lub weryfikowane poprzez porównanie z opisaną rzeczywistoś'Cią empiryczną, a wybór teorii dokonuje się racjonalnie i obiektywnie (można wyeksplikować kryteria tego wyboru). W praktyce badawczej zakłada się analityczne wyodrębnimie składników badanych zjawisk, poddanie ich obserwacji, "parametryzacji" i opisowi. Następuje tu redukcja tych zjawisk do ich części i elementarnych procesów. Badacz stara się być obiektywny i neutralny, odrzuca więc gusty, uczucia, sympatie społeczne czy historyczne, zachowuje bezstronno'ść w podejściu do prz'edmiotu -badań, a także reprezentuje dqżenie do sprawdzalności zdań; wyklucza również wartościowanie (oceny). W humanistyce nie udaje się osiągnąć takiego stanu. W etnografii trudno zdecydowanie oddzielić podmiot poznania od jego przedmiotu (przedmiot jest jakby cząstką podmiotu). Wydaje sic;, że specyficzna stronnicwść (nie tendencyjność) jest cechą działalności badawczej. Pozytywistyczna etnografia stara się jednakowo widzieć wszystkie problemy badawcze, czy zatem można patrzeć wartościująco na wybój' problemu i perspektywy badań? J. Huizinga mawiał o historii, że jest jedną z form, w jakiej cywilizacja mówi o sobie samej. Chociaż główny nurt krajov:rej etnografii "wpisany" był niejako w orientację empiry'czną, ni'e udało się w nim utrzymać założeń empirystycznych w czystej postaci. Teoria nieZJgodna z rzeczywistością obSErWOwaną uważana bywa przez empirystów za fałszywą. Jednak można zna50 Zob. J. K'lTI!ita, Scjentyzm i antyscjentyzm, [w:] Poznanie, umysł, k71,tura, Lub1in 11982, 's' HO - 186. SI Zob. np. J. Kotarbińska, Ewolucja KQla Wiede1isk.iego, [w:1 Logiczna tcori(l nauki. Wybór artykulów, lI'ed. T. !Pa:wlow~ki, Warszawa 1'966, ,;. 295 - 31'8; takż.e tej autorki, Kontrowersja: dedukcjonizm -ind1Lkcjonizm, tamże, ;;. 31'9- 340. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 53- leźć przykł,ady (np. odno,szące się do sfery symbolicznej kultury), gdzie dane sprzeczne z teorią nie doprowadzają do jej odrzucenia, jeśli brRk jest teorii alternatywnej (jak na pewnym etapie etnografii). Przyjmuje się wtedy czę~;to dodatk{)we założenia lub traktuje problem jako jeszcze nie {)pracowany. PrawdopodDbnie teorie o znacznym stopniu ogólności są niepodatne na falsyfikację 52. ZałDżenie {) istnieniu "czysteg{)", {)bserwacyjnego języka p{)kutowałD w etnograficznych {)pisach, które były prostymi indukcjami faktów, pDtem uogólnianymi. W rezultacie wy,::h{)cizil fenomenahstyczny (mDże lepiej, zdroworozsądkDwy) obraz rzeczywist{)ści kulturowej, d{)stępnej każdemu. Antyscjentystyczna krytyka wykazuje, że procedury badawcze (obserwacyjne), jak i język Dpisu badanej rzeczywistości - są zdetermin{)wane teoretycznie. Z wielu pwblemów, jakie pojawiają się w tej płaszczyźnie, warto zwrócić uwagę na zagadnienia p{)znawcze. "Wbrew tradycyjnemu empiryzmowi bowiem, który ujmuje poznanie ja'k{) niczym nie zapośr;:;dnicwne tworz'enie pojęć {)gólnych na podstawie jednostkowych obserwacji własności p{)wtarzalnych, nie potrafimy wyodrębnić ze świata żadnego konkretnegD, niepowtarzalnegD wydarzenia i zakomunikDwać dyskursywnie naszej wiedzy o nim, nie p{)sługując się w tym celu pojęciami r;gólnymi, t{) jest nie traktując obserwowaneg{) zdarzenia jako elementu jakiejś klasy. (... ) Możemy tedy powiedzieć, że to, co się powtarza w obser· wowanych zdarzeniach, tD abstrakcyjne stany rzeczy (i ich następstwa), które nigdy nie występują realnie w postaci czystej, chyba że przyznać realne istnienie ideom plat0l1skim, ,lecz realizują się uwikłane w Dkol1cz~ ności, których nie uwzględnia charakterystyka tych stanów. W odr0żnieniu od niepowtarzalnych zdarzeń, powtarzalne stany rzeczy są więc kon-struktami na~zego umysłu (... ). Nie ma więc innej drogi do wyodrębnienia niepowtarzalneg{) lwnkrE'tu niż przez wyróżnienie gD za pośrednic"w"'m P{)jęć ogólnych, dotyczących tego, CD powtarzalne" 53. Pojęcia, ich klasy - są uwarunkowane przyjętą teorią. Tzw. "g{)łe fakty" uznawane przez empiryzm, t{) w istocie interpretacje badanych zajwisk w pojęciach dotychczas przyjętych teorii, założeń i wart{)ści 5~. Podejście antyscjentystyczne nie pokrywające się z empiryzmem "", m{)że przyjmować adekwatn{)ść: sądów (o charakterze pojęciowym) z rze5~ 5~ 5ł 1. Barbour, Mitu, mor/de, paradygmaty, Kraików 11984, s. 15. S. AHk;'!c'rdamski, Nauka a porządek świnta, War5zawa 1983, s. 56 - 57. Tamże, s. III ;por. t,akże S. Amsterdamski, Między historią a metodą, \Vdl'- szawa lfł83. 5:; Zob. interes'ujące prace s,ocjolo.g.iczne np. H. Gar-finkla, D. H. W'["onga, A. W. G(}uldner~\. A. V. C i·C'oul'cIa, czy etnologk:zne np. ·M. Singera, W. G00denougha, V. Turncra, czy C. GeDrtza, j.ośli ograniczyć s'ię tylko do badaczy :<merykaz'J.sk'ich. �54 [{>'zysz,ioj Piątkowski czywistością kulturową i uznawać poznanie pojęciowe, lub taką formę poznania odrzucać. Przyjmuje się, że nie istnieje jeden język r.auki uwzorowany na przyrodoznawstwie, lecz wiele ich typów, które spelniają różne funkcje. Każda z szerokich dziedzin etnologicznych - np. mitologia, religia, sztuka, operuje pewnym językiem i dąży do innego "celu" (typ języka posiada własną logikę dostosowaną do tego celu). Zastosowane metody oceniać można w zależności od tego, w jakim stopniu przyczyniają się do od1uywania funkcji tego języka (w etnografii bardzo dogłębnie zostały rozpracowane np. funkcje języka mitologii) 56. Mogą pojawiać się w ta-kiej perspektywie pytania o kategorie kultury, jak np. w pracach A. Guriewicza 57. Przez te kategorie rozumie sip, takie ogólne pojęcia, które składają się na ludzki światopogląd i leż<.~u jego' podstaw, Znaczna część przedstawicieli jakiejś kultury może r.awet nie zdawać sobie sprawy z ich znaczenia i wcale nie uważać ich za istotne pojęcia światopoglądowe, lecz uważać je za coś oczywistego, narzuconego przez tradycję, kulturę i socjalizację. Etnograf natomiast, nawet z perspektywy czasu, może "odgrzebać" je w jakiejś formie językowej, w sztuce czy innych zjawiskach kulturowych: w różnorodności form zwyczajowych zachowań, w rytuałach, normach itp. Badacz dąży do zrozumienia mentalności innych kultur i epok. Taka perspektywa pozostawia zawsze możliwość nowego stosunku do materiału etnograficznego, jego reinterpretacji; rysuje się więc nieskończone pole badań. Ad. II. Hierarchię komplikacji podejść opisowych w etnografii można przedstawić na-stępująco: 1. Opis parametryczny - naj prostsza forma opisu wychodząca od empirycznej obserwacji - polega na analitycznym \vyodrębnieniu cech i relacji badanego obiektu (zjawiska kulturowego). Należy mieć świadomość ''''pływu teorii na obserwacje; w pracach etnograficznych często można spotkać tę formę opisu przeprowadzoną w sposób niemetodyczny, zdroworozsądkowy (,,fenomenalistyczn y"). 2. Opis morfologiczny - zakłada analityczne ustalenie składu i struktury tego obiektu, a następnie prowadzi do wydobycia powiązań między cechami i relacjami wyodrębnionymi w opisie parametrycznym. Najpowszechniejszy w etnografii jest opis "powierzchniowych" struktur badanych zjawisk kulturowych, mOŻe on także dotyczyć, tak jak w kierunkach poststrukturalnych, struktur "głębo'kich" (przyjmuje się wtedy najczęściej "językopodobne" odwzorowanie kultury). 3. Opis funkcjonalny - może dotyczyć: a) zależności między parame.6 E. M'ieletiru<;'k:i, Poetyka 57 ,A. Guri€wicz, Kategorie mitu, Wa.rszawa kultury 11181. średniowiecznej, Warszawa 10976. �FROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 55 trami (cechami, relacjami) badanego obiektu kulturowego (tzw. opis funkcjonalno-parametryczny) - najbardziej popularna forma opisów funkcjonalnych w etnografii; b) zale·żności między elementami zjawiska Kulturowego (opis funkcjonalno-morfologiczny) 'Czy nawet między aspekt.ami badanej kultury, jak w klasycznym funkcjonalizmie B. Malinowskiego 5b; ej zależnosci między strukturą i cechami obiektu, a zwłaszcza zależiJOści między strukturą "głęboką" a powierzchniowymi parametrami jakiegoś zjawiska kulturowego, charakterystyczne dla funkcjonalnego odłamu kierunku semiotyczno-strukturalnego w etnografii 59. 4. Opis zachowaniowy badanego aspektu kultury - ma złożoną postal', stanowiąc jakby dalsze rozwinięcie form opisów funkcjonalnych Vi kierunku ukazania "działania" analizowanych obiektów; przybiera on nie tylko w etnografii konstrukcję modelu teor'etycznego. Można powiedzieć, że teoria jest systemem abstrakcYjnych symboli nie zawsze analoglcznie obrazujących wybrane aspekty rz€czywistości w perspektywie: określonych celów. W takim sensie - modele teoretyczne są symbolicznym przedstawieniem, w okre.ślonym oelu, wybranych aspektów zachov..-aniazłożonego systemu np. kulturowego 60; mogą np. odzwierciedlać "głęboką" strukturę badanej rzeczywistości symbolicznej. Są zatem istotnymi składnikami myśli naukowej i odgrywają podstawową rolę w naukowym wyjaśnianiu u'. 5. Opis systemowy - może być związany z opisem (3) lub (4), może być także jeszcze bardziej złożony. V. Sadowski, przedstawiciel tzw. ogólneJ teorii systemów, charakteryzując istotę ujęcia systemowego podkreśla, że cechUje je "rezygnacja z jednostronnie analitycznych, liniowych metod badania. Główny akcent kładzie się na anahzę całościowych, integrujących właściwości badanego obiektu, ujawnianie jego różnorodnych sprzężeń i struktury" A zatem takie podejście stanowi dzisiejszą próbę rozwiązania dylematu części i całości. Problem ten dotyczy warunków poznawczych i charakteru opisu, również w odni€sieniu do kultury. Można tu mówić o ukierunkowaniu "na odkrywanie szcz'egółowych zasad metodologicznych odtwarzania prżez wiedzę teoretyczną modeli całości, obiektów systemowych" 63. Takiemu opisowi można poddać np. systemy U:l. 5S Ta,ki opi.:; j.n.-.lyucji ha'ndlu i wy'm.iany "kula" Argonauci PacYfiku, B. :\Ialionow.siki, ZachodniefJo na wyspach Wa.pszoawa Trobl'i:C.mda [w:] '1'967. 5" Zob. K. PiąLkowski, N,iektóre problemy zastosowania metody sen"ioLycznej "Łódzkie Studi.a Eltnog~aJiczne" 1004,.t. 2'3, s. 1'84 - 190. '10 1. Barbou'r, op. cit., s. 10, 43. -li E. Nagel, StTHktura nau.ki, Zagadnienia logiki wyjaśnień naukowych, 'Wal'- u.' elllografii, sza \\'a 62 1970, s. 109. V. Sadowski, ')J T,a'mż€, .s. Hl. Podstawy ogólnej teorii systemów, Warszawa 1'978, s. 13 - 14. �56 Krzysztof Piqtkowski wierzeniowe, ale i pewne układy cało'ściowe, np. układ: człowiek grupa kulturowa - światopogląd. Będzie to tzw. system supe,rzlożony, gdzie nakładają się aspekty psych01ogiczne, techniczne, społeczne, symboliczne, itp. Należy j'eszcze podkreślić różnicę między podejściem systemowym i strukturalnym. Analiza struktura'lna - i to we wszystkich swoich odmianach - poprzestaje na badaniu sieci wzajemnych pow:ązań w obiekcie, co jest tylko jednym z etapów badania systemowego. Poza tym salm punkt wyjścia dla analizy strukturalnej może być systp.mowy i niesytemowy, a więc mOże się ono zawierać w ujęciu systemowym, lub się nawet z nim rozmijać. Ad. III. Ta z kolei płaszczyzna - "wymiaru" etnografii - m"żc się wydać kontrowersyjna ze względu na inne skojnenia znaczeniowe tego słowa. Chodzi tutaj o sposób widzenia przez etnografa przedmiotu swojej dyscypliny. We współczesnej etnografii polskiej można wydzielić trzy idee czy perspektywy, które determinowały ogląd kultury, wyznaczając ramy metodologiczne; są to: A. perspektywa społeczna, B. perspektywa historii, i C. perspektywa interpretacji. W tej płaszczyźnie istotny jest wzajemny stosunek przedmiotu badań (kultury) i wybranej perspektywy. Z. Sokolewicz dzieh podstawowe metody etnologii na trzy grupy, '.1\\"0.żając za podstawowe kryteria: charakter przedmiotu bddań i jego stosu· nek do kategorii czasu i przestrzeni. Metody te są: ,,1. stosowane w przypadku problemów dotyczących form i struktuc charakteryzujących się długim czasem i odpowiadającej mu dużej przestrzeni, w tym struktur ukrytych, nie pJddających się bezpośredniej obserwacji; 2. stosowane w przypadku problemów dotyczących prawidłowości następstwa zdarzeń dziejących się w czasie krótkim i odpowiadającej mu określonej, historycznej, małej przestrzeni, zarówno dających się obserwować, jak ukrytych; 3. stosowanie do analiz małych społeczności i układów kulturowych ujmowanych jednowymiarowo, synchronicznie" 61. Z grubsza biorąc, grupa (1) metod, poza analitycmo-typologicznym ujęciem K. Moszyńskiego, odpowiada "wewnętrznemu", interprebtywnemu oglądowi kultury (C), gdzie nawet kategorie czasu i przestrzel1l SeJ jakby zawarte w samym zjawisku kultury (Imetody strukturalne, semiotyczne, fenom·enologiczne). Grupa (2) odpowiada determinantom historycznym (B) kultury, a grupo. (3) - socjalnym (A), gdzie przeważają ujęcia funkcjonalne. 6-[ Wyd. Z. Sokolewicz, Rozwój me~od analizy Un1w. Wal'szawskiego, 1!l81, s. H. w etnologi-i, [w:] Metol/Y etnologii, C?. 1, �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWO.JENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 51 Można stworzyć porządkującą typologię, gdzie kultura i elementy determinujące jej ogląd mogą być w konkretnych założeniach badawczych uznawane za stałe lu;b zrrnienne. Otrzymamy wówczas trzy zasadniczE:' nurty badawcze ("wymiary"), a w każdym z nich dwie alternatywn{~ tendencje badawcze. Pierwszy - s p o ł e c z n y "wymiar" etnografii zawiera zatem dwie ogólne możliwości ustawi-enia problemów badawczych: ]. Przyjmuje się jako stałe elementy kulturowe, szukając dL; nich zmiennych społecznych. W takiej persp€ktywie mieści się większość prac socjologizującego nurtu krajowej etnografii. Niektóre prace etnog:,aIiczne przyjmują perspektywę poznawczą, określoną przez przyjmowane (zwykle implicite) założenie, utożsamiające kulturę z procesami uczestnictwa j-ednostek w kulturze 65. Identyfikuje się wtedy uczestnictwo w kulturze z zewnętrznymi przejawami tego uczestnictwa, czyli zachowaniami (rozumienie kultury jako zespołu określonych zachowań). 2. Dla stałych wyznaczników typu socjologicznego (np. grupa, wiek, zawód, wykształcenie, itp.) szuka się w badanej społeczności zmiennych o charakterze kulturowym. J'est to zasadniczo podej.ście socjologii, lecz takie badania podjęło wielu etnografów, zawężając możliwości pOzrł?Wcze przez wprowadzanie skategoryzowanych ankiet. Drugi - h i s t o r y c z n y "wytrniar" etnografii 66 ukonstytuowany jest podobnie: 1. Fakty kultu.rowe odnosi się do procesów czy stadiów historycznych, dążąc do uzyskania ich historycznych generalizacji. Podnoszone są próby opisu, jakby prz·ekroju procesu historycznego, gdzie uwzględnia się współzależność różnych faktów historycznych. Krok stąd do ujęć synchr<micznych, zresztą K. Dobrowolski uznawał współczesność za ogniwo w procesie histQfycznym. Jego szerokie rozumienie kontekstu historycznego (przemiany warunków środowiskowych, gospodarczych, społecznych, wydarzenia polityczne i istotne historycznie) było specyficznym kryterium id-entyfikacji faktu kulturowego. Przeważnie w tego typu pracach poszukuje się okresów przełomowych w histo,rycznym kształtowaniu si(~ kultury chłopskiej 67 i przyjmuje się je jako determinanty rozwoju tej kultury, odnosząc do nich fakty kulturowe. Źródła (materiały) historyczne 63 J. Kmj'i<l, Kultura jako rzeczywistość myślowa, [w:ł Teoria artystycznymi, W,alI'szalwa 1'003, s" 15. Z{)b. Z. Sokolcwkz, O podejściu historyc.znym we kultury Q bada- nia nad zjawiskami M polskiej, rzowi 6, [w:] StlLdia zz akresu socjal·og·ii, K.m·ków19'ł2, s. 255 Woiniatk,Z metodyki badań Dobrowolskiemu, Zob. A. sce, [w:] Metody etnologii, op. cit., s. 3\1- 60. etnografii i historii współczesnej ofiarowane etrwgrafii Kazimie- - 2-63. nae! rozwojem klLltury chłopskiej ~v pol- �58 Krzysztoj Piqtkowski traktowane są pomocniczo, np. do odtwarzania historii dawnego regionu, osadnictwa itp. 2. \V tym aspekcie mieszczą się prace "etnograficznie" ukierunkowanych historyków, najogólniej mówiąc z zakresu historii kultury ludowej. Także np. w badaniach nad świadomością historyczną wszelkie wyjaśnienia postaw i zachowań kulturowych nie są mOŻlliwe ,bez rekonstrukcji struktur świadomości w różnych epokach i na różnych ohszaracil 6'. Mi€szczą się w tym nurcie również prace historyczn€ "La nouvelle histoire" postulująoe program kategoryzacji historii 6". Celem takiej ;~Cltegoryzacji byłoby rejestrowanie i rozpatrywanie różnych możliwości sposobów konstrUoQwania historii jako opowieści, w zależności od tego, jakie uwzględnia się aspekty procesu historycznego. Kultur·owe odnie,;ienić, stwarzają płaszczyznę do fuzji takiego ujęcia historii z antropologicznym strukturalizmem. Trzeci - "wymiar" i n t e r p r e t a c j i - dotyczy zasadniczo znaczących aspektów kultury. .Może być tutaj zakładany pansemiotyzm, przyjmujący, że podstawowa większość (a w zasadzie wszystkie) treści kulturowych jest znacząca. 1. Analitycznie wyodrębnionym elementom kulturowym (ich konfiguracjOlffi, relacjom) nadaje się różne interpretacje, w zależności od rodzaju znaczeń (znaki ikoniczne, indeksalne, symbole), czy zastoso\vnnej metody (strukturalnej, semiotyczno-strukturalnej, semiotycznej, fenomenologicznej, hermeneutycznej itp.). W metodach poststrukturalnych określone zjawi'ska kultury traktowane są jako znaki usytuowane w systemach znakowych i spełniające funkcje rzeczowe i semiotyczne. Znaczenia odkrywa się poprzez badanie tych systemów, czyli ich struktury. To ta struktura (zwykle ukonstytuowana językopodobnie) ujawnia znaczenie znaków. Za wzorem lingwistyki dąży się tu do ścisłości deskryptywnej. Istotny jest tu także -problem uniwersaliów kulturowych. W podejściach fenomenologicznych i hermeneutycznych zjawiskom kulturowym nadaje się charakter intencjonalny. Doświadcze.nie wewnętrzne bywa nie tylkc źródłem heurezy, lecz także aparatem metodologicznym slużącJ'lm do interpretacji. Takie wewnętrzne doświadczenie psychologiczne (oparte na odpowiedniej wiedzy i implicite przyjmowanym założeniu o podobnej strukturze psychicznej ludzi) jest nadzędzi,em służącym do odkrycia sensów zjawisk kulturowych. Różni ,badacze przedstawiali różne sposoby wi6S J. Topol'ski, Kultura a świadomość historyczna, [w:] Teoria kultury ... , OP. cit., s. 33 - 47. 69 Zob. prace np. F. Br.audela, J. Le Ga!fa, M. Blocha; W P,oilscc te idee podejmują .m. in. A. Gieys·ztor i B. Geremek. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 59 dzenia metody hermeneutycznej, prezentując psychologiczne interpretacje zjawisk kulturowych i próby odkrywania ich sensów 70. 2. W tym asp€kcie chodzi o znalezienie stałych wartości interpretacyjnych w odniesieniu do kultury. Chodzi tu np. o p€wne sposoby wyjaśniania kultury w oparciu o koncepcje ligwistyki generatywno-transformacyjnej N. Chomsky'ego 71. Dąży się m. in. do budowania gramatyk struktur "głębokich" zjawisk kulturowych. Ad. IV. Czwarta plaszczyzna dotyczy przyjęcia okreś'lonej metody badawczej. Pozostawiając szczegółowe omówienie konkretnej metody na inną okazję, wypada podkreślić wymóg logicznej konsekwencji w posłu. gi'vaniu się aparatem pojęć danej metody, jak również świadomość jej możliwości i ograniczeń w konfrontacji z badanym obiektem i oczekiwanymi efektami. W omawianych tutaj tendencjach badawczych powojennej etnografii polskiej brakło m. in. miejsca dla metod kiedyś podstawowych: tzw. etnograficznej, czy analityczno-tYpo'logicznej K. Moszyl1skiego. Wydaj.~ Sil:. że etnografia oparta na takich podstawach jest (z różnych przyczyn) \'07 odwrocie; te formy badań już nie określają w sposób decydujący obli· cza poznawczego ws.półczesnej etnografii. ::\Ja koniec kilka uwag o rozumieniu kultury. W pracach etnograficzn:-'ch często ujmuje się kulturę jako zbiór rozmaitych, nie powiązanych ze sobą elementów, traktowanych jako zobi'ektywizowane, zastane wytwory, Definicje nominalistyczne określają kulturę jako zbiór wytworów działalności ludzkiej, materialnej i niemateriailnej (np. K. Moszyński, S Czarnowski). Inna grupa definicji ujmuje najogólniej kulturę jako zbpół zachowań wraz z zespo!-em wytworów tych zaohowal1 (ludzkif; postawy i zachowania są rezultatem mechanizmów psychO'logicznych) 72. ::'Jowsze kierunki badań ujmują kulturę jako rzeczywistość myślową, jako ~rzespół form świadomości społecznej, jako dziedziczoną pamięć, czy system informacji wi€lokodowej, itp. Uwzględnia się przy tym reguły genetyczne, funkcjonalne czy strukturalne. Jaka'ś ogólna teoria kultury, do której dałoby się zredukować wiedzę z różnych metodologicznie ujęć (pozytywistyczny model jedności nauk), jest na gruncie metod stosowanych w etnografii nierea'lizowalny; zresztą wątpliwy poznawczo byłby taki program. Możemy za'tem mówić o różnych teoriach kultury. W noNp. P. Ricocull', Egzllsteltcja i hermeneutyka, Wa'l's21a'wa 1975. 'I Zob. np, N, Ch{)l]l1,sJ<;:y, Teoria lingwistyczna, !'w:] Język w świetle :;Z<1\\'<1 1980, S, 38 -18; tenże, Forma i znaczenie w języku naturalnym, '0 stul. konwencja, \\'a War,-;z<Jwa A. Fałubicka, 1975, ..'. 60 - 61. 72 nauki, Wa;:- [w:J Znak, 1'977, s, 98 - 121. O dwóch pojęciach kulturU, [w:l Wartość, dziel0, sens, Wa1'5Za- �60 Krzysz.tof Piqtkowski wyoh tend~mcjach badawczych na gruncie etnografii przeciwstawr:e są: ekspresyjna i systemowa teoria kultury. W tej pierwszej zjawiska kulturowe są realizacją ukrytych znaczeń, ujmowanych psychologicznie (metody hermeneutyczne, fenomenologiczne, psychoanalityczne), a mają one być odkrywane przez badania świadomych czy nieświadomych motywacji ludzkich. W systemowych teoriach kultury (metody poststrukturalne i semiotyczne) znaczenie znaków określa ich miejsce w systemie (v.; zespole relacji); dotrzeć do niego można obiektywnie, "z zewnątrz", badcijąc strukturę. Interpreta(;ja zjawisk kulturowych nie jest moŻ'liwa bez uchwycenia znaczeń - przez któryś z charakteryzowanych sposobów badali.;3 Na płaszczyźnie filO'zoficznej nie jest rozstrzygalna antynomia między próbaJmi opisu systemu z zewnątrz i dążeniami do zrozumienia człowleka (siebie) jako fragmentu tego systemu. Natomiast na płaszczyźnie metodologicznej nierozstrzygalności sprzyjają odmienne ideały wiedzy, akceptowane przez badaczy, a co za tym idzie różne teorie naukowego wyjaśniania. Wybór metod jest dla badacza akceptacją określonego ideału 'vviedzy. Jak słusznie pisze S. Amsterdamski, "warunkiem niezbędnyni lO z;:;trzygalnaści sporów metodologicznych jest pewne consensus 07nnium, na które składa się wspólnie akceptowany ideał poznania naukowego. jego celów - wartości, które ma ono realizować" ". Krzysztof Piqtkowski THEORE"DICAL PROBLE2WS OF POST-WAR POLISH ETNOGR.Ą,PHY (summary) The a!im of ,th€ alftide ,is a sysrtomatic out1o-ok alt t,he mahl methodoil;g;cal tendencies O'f post-war P'Q11i,hethnogr.a,phy. W'ithi'n the ethnograrphy aIs) the C'fIlviction is being fixed 'that acqu'isition ofoarrec.t effez:{s 'of ca.n~'ed re.'earch dCP""ld3 directly Oil theoretical eSrta:blishments. Therefor,e the're i'~ no,t p(J.~·S'Lble, po.-;tuJatcd by some re sea,rch€!rs, Q.ne co:m'm{~n ana,lytica,j langua,g,e in c,thno,graphy ;J,t dj[fe~'0:H treatment of mcthodologic,al e.-;·tahlri.,himent:sand different def initi'o'J1s o[ a _'llb,icct being under res-ea,rch. A wide {JuUook a,t the pr{)'blem Q·f method..; i'n othnogra,phy j;-; pro·po.-;cd ~le"c. ordere-cl ·in fou:r s'tr,a'ta: 1. 'general !rrlet:hordological-phil,o,~r()'phica,jorientati{)'J1(illc]:Jded within acceptance of pOls:ibivi'Stk or arntiscent:ific sources of CI pLlrsuEld h:idl, 2. hierarchy of complications of de.,cl'iptions (par,aull'ctpic de,cripLi<)n, nlorpho["gical i3 Zob. S. A..rnster·da.m.;;;ki, op. cit., s. 1'32- 133. 7-1 Talmże, 'S. 1"35. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 61 d(C-'c'iption, funotional dl,-scPiption, conservative de.scription, system description), 3. "jimen"ian" 01 ethnog,raphy (pers1pec'tivesdetermining survey 0'1 cultu:'e and setting theoretica'l frames in llbhnogra'phy: sodail, historica,l,intcI'pretat<ive), 4. applied dera:; methodand its theoretical eHeet", Choice of defincd 'I'ese,arch mc'thods is an acceptalnce Ul a certain ideal oI knc1wledge for the ethrwgraphor, whioh determines 'the theory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d6188fc0ed1d55a7671a4bf295fb6a8.pdf 6b59e7e333eeada9935a3e7271f93c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:790 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:726 Title A name given to the resource Problematyka współczesnych przemian w kulturze ludowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I z. 1 WANDA P A P R O C K A P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH P R Z E M I A N W KULTURZE LUDOWEJ W OSTATNICH PRACACH CZESKICH I SŁOWACKICH ETNOGRAFÓW P r o b l e m a t y k a z m i a n y k u l t u r o w e j znajduje się w kręgu zainteresowań etnografów w w i e l u krajach. W państwach socjalistycznych, w których r a d y k a l n e z m i a n y polityczne, ekonomiczne i społeczne wywołały d y n a ­ miczne przeobrażenia wewnątrzkulturowe, p r o b l e m t e n musiał stać się pierwszoplanowy w badaniach n a d współczesnością *. Jest rzeczą zrozumiałą, że w procesie współczesnych przemian zacho­ dzących w t y c h krajach, w określeniu podstawowych wyznaczników zmian, j a k i w stopniu powiązania i c h z procesem i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji, występować będą znaczne różnice wynikające z o d m i e n n y c h w a ­ runków r o z w o j u historycznego każdego z państw, a więc zależne od t y c h układów, które poprzedziły stan a k t u a l n y analizowanej rzeczywistości . N i e można n i e podkreślić różnic w i n t e r p r e t a c j i zjawisk związanych z procesem zmian k u l t u r o w y c h , wynikających z o d m i e n n y c h założeń m e ­ todologicznych i różnych t e c h n i k badawczych stosowanych w poszczegól­ n y c h krajach. Porównanie ukazujących się w o s t a t n i m 15-leciu prac etnografów polskich z p r a c a m i czeskimi i słowackimi wyraźnie wskazuje na istnienie t y c h różnic. N i e można jednak, śledząc powojenną literaturę etnograficz­ ną w Czechosłowacji, n i e zauważyć i p e w n y c h analogii z b a d a n i a m i p r o ­ w a d z o n y m i w Polsce n a d zagadnieniem współczesnych przemian, analo­ g i i wynikających z znacznych podobieństw w r o z w o j u myśli etnograficz­ nej w o b u k r a j a c h . 2 3 1 P o r . Zmiany kultury chłopskiej. i metody Problematyka p r a c a z b i o r o w a p o d redakcją K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , * P o r . W . D y n o w s k i , Etnografia społecznych, * Por. i czeskiej w aktualnych prac etnograficznych, W r o c ł a w 1973. tendencjach rozwojowych nauk „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 15, s. 15-32. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , kultury ludowej w świetle Analogie opracowań i różnice syntetycznych, rozwoju maszynopis w y g ł o s z o n e g o n a k o n f e r e n c j i w L i b i c a c h w 1971 r . (Czechosłowacja). polskiej referatu �96 WANDA PAPROCKA Zarówno w e t n o g r a f i i czechosłowackiej, j a k i polskiej po I I wojnie światowej ulegają zasadniczej zmianie założenia teoretyczne i metodo­ logiczne badań. Następuje stopniowe odejście od istniejących w e wcześ­ niejszych okresach zainteresowań archaizmami k u l t u r o w y m i , poszukiwa­ n y m i na terenach wyróżniających się zachowawczością, od i n w e n t a r y ­ zacji j e d n o s t k o w y c h wytworów zlokalizowanych w czasie i przestrzeni, na rzecz analizy przemian zachodzących w h i s t o r y c z n y m procesie roz­ w o j u k u l t u r y . J a k k o l w i e k przyjęcie tego stanowiska skierowywało uwagę i na zagadnienie współczesności t r a k t o w a n e j j a k o ostatnie ogniwo h i s t o ­ rycznego procesu rozwoju, t o szczególnie w p i e r w s z y m okresie (w Cze­ chosłowacji trwał o n dłużej niż w Polsce, p r a w i e do końca l a t 60-tych) w sposób niedostateczny analizowano sam proces współczesnych zmian. Ograniczano się często do genetycznej i n t e r p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h bez dostatecznie całościowego widzenia badanej rzeczywistości, wzajem­ n y c h sprzężeń między elementami s t r u k t u r y , j a k również f u n k c j i t y c h elementów w ramach całości. W c h w i l i obecnej zarówno w Polsce, j a k i w Czechosłowacji możemy już j e d n a k stwierdzić, że w studiach n a d procesem przeobrażeń współczesnych powszechnie przyjęte stanowisko badawcze zakłada całościowe i dynamiczne u j m o w a n i e rzeczywistości k u l ­ turowej . 4 Takie stanowisko wymagało w konsekwencji nowego spojrzenia na przedmiot badań — społeczność wiejską, która w zmienionych w a r u n ­ kach gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h przestawała tworzyć z i n ­ tegrowaną całość, stając się środowiskiem wielozawodowym, zróżnico­ w a n y m k u l t u r o w o . Zainteresowania etnografów wykroczyły więc poza kulturę ludową, kulturę powstałą w określonych w a r u n k a c h i n a określo­ n y m etapie r o z w o j u historycznego i objęły również niektóre środowiska miejskie i g r u p y zawodowe. Dążąc do uchwycenia powiązań f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y c h przedmiotem badań stawały się najczęściej m i k r o ­ s t r u k t u r y , takie j a k rodzina i społeczność lokalna. Badanie l u d z k i e j zbio4 Por. A. M e l i c h e r č i k , výstavbě gi rozwoju kami, Československa etnografia a niektóre „ N á r o d o p i s n ý s b o r n i k " , R. 9 : 1950; К . socializmu, etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki „Etnografia P o l s k a " , t . 1 : 1958, s. 72-83; B . F i l o v á , К metodologickým otázkám národopisné j vedy, s. 177-188; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , graficznych: czas i przestrzeń w badaniach t. 9 : 1965, s. 2 5 - 4 0 ; A . M e l i c h e r č i k , „Slovenský Z zagadnień kultury Tradičné otázky historii studia i socjologii, ludovej Wrocław kultury s. 39-60; O . S k a l n i k o v a , 1971, ss. 80. v K. sučasnosti, polskich a nietradičné v ludovej Studia Niektóre Nśrodopis", nau­ 8 : 1960, prac „Etnografia etnografie pri Dro­ aktualnym ludowej, „Slovenský teorii z innymi N ś r o d o p i s " , R. metody 1967, s. 6 - 3 1 ; A . P r a n d a , F o j t i к, К úlohy niektórym „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 4 : 1966, s. 63-68; K . D o b r o w o l s k i , nicza jej D o b r o w o l s k i , etno­ Polska", kultuře, z pogra­ teoretické R. současnosti, 1 8 : 1970, Praha �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 97 PRZEMIAN rowości jako określonej całości pozwalało b o w i e m zarówno na prześle­ dzenie wszystkich elementów składających się na jej strukturę, j a k i na zbadanie mechanizmu i c h funkcjonowania. Socjologiczny aspekt p r o w a ­ dzonych badań, wyrażających się m . i n . zwróceniem u w a g i na zagad­ nienia więzi społecznej, wymagał korzystania z metod i t e c h n i k stoso­ w a n y c h w socjologii. Ten proces f o r m o w a n i a się n o w y c h kierunków zainteresowań etno­ g r a f i i daje się wyraźnie prześledzić w pracach etnografów czeskich i sło­ w a c k i c h ukazujących się w ostatnich l a t a c h . N o w e tendencje badawcze nie spowodowały jednakże całkowitego odejścia od studiów z zakresu k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania zachowanych r e l i k t o w y c h f o r m k u l t u r y t r a ­ dycyjnej mają swoją pozycję w planach n a u k o w y c h placówek etnograficz­ n y c h Czeskiej i Słowackiej A k a d e m i i Nauk. Ogólnie można więc s t w i e r ­ dzić, że w r o z w o j u studiów etnograficznych na terenie Czechosłowacji wyraźnie dają się zaobserwować dwie tendencje badawcze. Pierwsza obejmuje studia nad kulturą ludową w procesie j e j historycznego roz­ w o j u , doprowadzone niejednokrotnie do współczesności. Druga, koncen­ t r u j e uwagę badaczy głównie na procesie współczesnych zmian w i d z i a ­ n y c h w szerokim kontekście zjawisk k u l t u r o w y c h . 5 Całą problematykę studiów k u l t u r y ludowej w Czechach i na Słowa­ cji można podzielić, j a k podaje A d a m Pranda w s w o i m a r t y k u l e dotyczą­ c y m głównych kierunków współczesnej etnografii w Czechosłowacji, na kilka g r u p z a g a d n i e ń : 1. Badania r o z w o j u k u l t u r y ludowej w ramach określonej społeczno­ ści lokalnej — w s i z uwzględnieniem zmian, jakie następowały pod wpły­ w e m różnicowania się zawodowego ludności w przeszłości i obecnie. 2. Badanie k u l t u r y ludowej przesiedleńców i repatriantów oraz zwią­ zanych z t y m zagadnień adaptacji, i n t e g r a c j i i a k u l t u r a c j i . 3. Badanie k u l t u r y ludowej czeskich i słowackich mniejszości naro­ d o w y c h za granicą. 4. Badanie k u l t u r y ludowej w przemysłowym regionie w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6 5 К. K. F o j t i k , Etnografie Fojtík, sociologie, Výzkum studia ludovej kultury s. 489-498; O. S k a l n í k o v a , sledky, vej kultury aktuality", oblasti v „Slovenský súčasnosti, K . F o j t i k , Etnografie na Slovensku a slovenskéj na konferencii v Smoleniciach, na grupy Národopis", současnosti. 1965, n r 3 4 ; československé Niektóre R. Východiska K. periodizácjí zagadnień ludovej 7 — Etnografia Polska, XVII/1 kultury o perspektivách „Slovenský przyjęty vývinu a vý­ ludo­ Pran­ národopisnéj N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 433-452. za A . P r a n d ą , v súčasnosti, rozvoja pro­ 1 5 : 1967, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 327-347; A . na Slovensku, • Podziai českéj v „ Č e s k ý l i d " , R. 56: 1969, s. 255-272; A . P r a n d a , d a , O. D a n g 1 о V a, Diskusia vedy „Národopisné průmyslových „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 131-143; J . M i c h á l e k , etnografii, blémy a O. S k a l n í k o v a , (w druku). Hlavné směry studia �98 WANDA PAPROCKA 5. Badanie k u l t u r y ludowej w mieście w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6. Teoria i metodologia (proces z m ia n w k u l t u r z e l u d o w e j , perspe­ k t y w y r o z w o j u k u l t u r y l u d o w e j , periody zaeja). 7. Syntezy (Vlastivěda, encyklopedie, atlas etnograficzny). Prace monograficzne, dotyczące w y b r a n y c h zagadnień k u l ­ t u r y ludowej, oraz monograficzne opracowania k u l t u r y l u d o w e j określo­ n y c h społeczności l o k a l n y c h stanowiły dość długo podstawową formę p r e ­ zentowania wyników prowadzonych w Czechosłowacji badań etnogra­ ficznych. Wcześniejsze prace tego t y p u można zaliczyć do m o n o g r a f i i h i s t o ­ r y c z n y c h . Postępowanie badawcze zmierzało w t y m w y p a d k u do reje­ stracji i r e k o n s t r u k c j i faktów i wytworów k u l t u r o w y c h w odniesieniu do przeszłości, najczęściej ujętych w r a m y klasycznego trójpodziału k u l t u r y . Skierowanie u w a g i na zagadnienie zmieniającej się nieustannie rzeczy­ wistości w p r o w a d z a jednak wkrótce konieczność analizy wszystkich c z y n ­ ników warunkujących badaną rzeczywistość, zarówno w przeszłości, j a k i współcześnie. T a k ujęte opracowania monograficzne uwzględniające znaczenie warunków gospodarczych i społecznych w procesie kształtowa­ nia się k u l t u r y ludowej dawały już podstawę do analizy p r o c e s u j e j zmian . 7 8 Rozpatrując drogi r o z w o j u studiów etnograficznych w Czechosłowa­ cji nie można pominąć s p r a w y różnic, jakie zarysowują się w problema­ tyce badawczej etnografii słowackiej i czeskiej. U podstaw t y c h różnic leżą niewątpliwie odmienne d r o g i r o z w o j u gospodarczego, społecznego i politycznego o b u k r a i n . Znacznie wcześniejszy i intesywniejszy w Cze- 7 N p . S. K o v a č e v i č o v á , Ludový ss. 252; V . S c h e u í l e r , Dějiny K. dějinám výroby mlýnských chodské kamenov odev v Hornom ceramiku, na strédnom d o p i s " , R. 1 2 : 1964, s. 561-605; V . U h l a r , Vřetena B r a t i s l a v a 1955, Liptove, P l z n i 1959, ss. 193; A . a kolovraty Pranda, „Slovenský Slovensku, Nśro­ „Sbor­ na Slovensku, n i k Slovenský N á r o d n e g o M u z e a " , R. 6 0 : 1966, s. 9-55. a A. Pranda, O regionalnom národopisnom bádáni na „Věstnik Slovensku, N á r o d o p i s n é společnosti československé p r i Č S A V a Slovenské] Národopisnej. spole­ čnosti p r i S A V " , 1966 n r 3-4, s. 3 - 7 ; V . F r o l e c , Perspektiva pisných monografii na Moravě s. 574-577; M . M a r k u s , Plán „Slovenský venska, regionalnych stiku ČSAV, slové oblasti monografii, napisania Slezký, „Slovenský národopisnej regionalnych monografii národopisná monografie na Slovensku, v plánach národo­ N á r o d o p i s " , R. monografie К pro etnografii — monografie tamże, s. 607; J . T o m e s , kultura Duchovni Slo­ přípravě tamże, s. 593-598; V . S c h e u í ­ Ústavu tamże, s. 6 0 7 - 6 1 1 ; O. S k a l n i k o v a , Ostravsko t a m ż e , s. 621-623. 1 6 : 1963, východného N á r o d o p i s " , R. 1 6 : 1968, s. 611-613; J . P o d o l a k , národopisných l e r , Regionalni a ve a sociální v a folkloriprůmy­ národopisné �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 99 PRZEMIAN chach niż na Słowacji proces i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji miał zasadni­ czy wpływ na stopień zachowania t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j e j s t r u k ­ turę i siłę f u n k c j o n o w a n i a w społeczeństwie. Różny stan zachowania k u l ­ t u r y ludowej determinował k i e r u n e k zainteresowań etnografów czeskich i słowackich, różne więc siłą rzeczy musiały być p u n k t y wyjścia, z j a k i c h etnografia obu k r a i n przystąpiła do badań nad współczesnym procesem zmian. Jak już wspomniano, zmiany, jakie nastąpiły po I I w o j n i e światowej, przyczyniły się do kształtowania się nowej p r o b l e m a t y k i badawczej. So­ cjalistyczna industrializacja i związany z t y m znaczny wzrost procesów m i g r a c j i , k o l e k t y w i z a c j a w s i , j a k i dokonana bezpośrednio po w o j n i e akcja przesiedleńcza i r e p a t r i a c y j n a skierowały uwagę etnografów na nową sferę zagadnień. Ruchy ludnościowe związane były zarówno z za­ siedlaniem opuszczonych przez ludność niemiecką terenów przygranicz­ nych, repatriacją o b y w a t e l i CSRS ze Związku Radzieckiego, z Węgier, w mniejszym stopniu z Jugosławii, Bułgarii i R u m u n i i , j a k i wewnętrz­ n y m i przesiedleniami ludności. Podobnie j a k i w i n n y c h krajach, m . i n . w Polsce, t a k i w Czechosłowacji procesy te dały podstawę n o w y m b a ­ daniom dotyczącym adaptacji i i n t e g r a c j i ludności. Zderzenie kultur, wzajemne zapożyczenia oraz tworzenie się nowej więzi społecznej, nowe­ go wzorca k u l t u r y , stanowiły bogatą problematykę, w której badanie p r o ­ cesu z m i a n zajmowało szczególną pozycję. Studia nad s k u t k a m i procesów m i g r a c y j n y c h wewnątrz k r a j u p r z y ­ czyniły się do zapoczątkowania w i e l o l e t n i c h badań etnograficznych n a d m n i e j s z o ś c i a m i c z e s k i m i i s ł o w a c k i m i żyjącymi poza gra­ n i c a m i k r a j u . Prowadzone one były w R u m u n i i , w Polsce, w Jugosławii (mniejszości czeskie i słowackie), na Węgrzech, w R u m u n i i i Bułgarii. P r o b l e m a t y k a podejmowanych i n d y w i d u a l n i e i zespołowo badań d o t y ­ czyła zarówno k u l t u r y materialnej (w znacznym stopniu r o l n i c t w a i b u ­ d o w n i c t w a ludowego), j a k i zagadnień społecznych k u l t u r y duchowej i f o l k l o r u . Szczególnie interesujące z p u n k t u widzenia procesu zmian są prowadzone do c h w i l i obecnej badania mniejszości czeskich na terenie Jugosławii. Zakrojone na szeroką skalę badania z zakresu k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej dają nie t y l k o podstawę dla analizy procesów a k u l 9 3 J . S i r á с к y , Stáhovanie Slovakóv na Dolnú t i s l a v a 1966, ss. 297; S. Z a č e v i č, Slovenská zem menšina p r i Č S A V a S N S p r i S A V " , 1964 n r 1, s. 7-10; I . H e r o l d o v a , menšiny К a národopis, „ N á r o d o p i s n é akulturačnim procesu najstarsi s. 146-159; R. В e d n á r i k , Slováci vné) kultuře, menšiny e k ý, Slováci ve Světe, Bra­ NSČS České národnostní a k t u a l i t y " R. 3: 1966 n r 3-4, s. 12-20; české menšiny, v Juhoslávii. „Česky Materiály B r a t i s l a v a 1966, ss. 386; I . H e r o l d o v a , v Chorvatsku, SAV, „Vestnik v 18 a 19 storoci v Juhoslávii, l i d " , R. к ich hmotnéj Akulturačni tenże, 5 3 : 1966 n r 3, a ducho­ proces české „ N á r o d o p i s n é a k t u a l i t y " , R. 5: 1968 n r 1, s. 8-13; J., -S i r ci­ „ S v e t v e d y " , R. 16: 1969, s. 257-260. �100 WANDA PAPROCKA t u r a c y j n y c h , ale dostarczają również materiały do studiów nad starszy­ m i fazami r o z w o j u czeskiej k u l t u r y l u d o w e j . Następna grupa zagadnień, zajmująca już od w i e l u l a t znaczną pozy­ cję przede w s z y s t k i m w czeskiej, ale również i w słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, a w o m a w i a n y m okresie szczególnie bogato reprezentowa­ na, dotyczy k u l t u r y ludowej w p r z e m y s ł o w y m r e g i o n i e w prze­ szłości i w procesie współczesnych przemian oraz k u l t u r y ludowej w m i e ś c i e . Wobec dość znacznych różnic w sposobie widzenia samego p r z e d m i o t u badań, problematyce tej poświęcono wiele artykułów d o t y ­ czących t e o r i i i m e t o d y k i badań . 10 Poszukiwanie i odtwarzanie elementów t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej funkcjonujących jeszcze w społecznościach mieszkańców miast i regio­ nów przemysłowych było p o d s t a w o w y m celem dawniejszych, prowadzo­ n y c h od l a t 60-tych prac n a d kulturą robotniczą. Porównując jednakże kolejno opracowywane i w y d a w a n e monografie: Banicka dedina Zakarovce , Kladensko , Rosicko-Ostravansko , oraz szereg m o n o g r a f i i z tego zakresu poświęconych w y b r a n y m zagadnieniom, wyraźnie można zaobserwować z m i a n y w sposobie widzenia badanej rzeczywistości, j a k również dążenie do bardziej całościowego j e j ujęcia, w miarę r o z w o j u w a r s z t a t u naukowego w tej nowej dla e t n o g r a f i i dziedzinie. n 13 12 W myśl n o w y c h założeń badawczych, sprawdzanych i k o r y g o w a n y c h niejednokrotnie w t o k u studiów, p o d s t a w o w y m celem badań staje się poszukiwanie i rejestracja cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h k u l t u r y powstałej w aglomeracjach przemysłowych i m i e j s k i c h oraz badanie wpływu t y c h aglomeracji na wsie położone w i c h pobliżu . 14 Należy jednak pamiętać, że daleko zaawansowany S. К г 1 1 etnograf", pisného e m e n š e k , Industrialízacija, premysloveho města n r 4, s. 413-430; t e n ż e , Problemy a průmyslových doslovenkej cké studium mésta jako teoretické otázky (1900-1950), centra průmyslové studia studia [ w : ] Kolokvium oblasti ludovej sociální kultury к otázkám oblasti, tamże, s. 5 9 - 6 0 ; A . Pranda, „Slovenský v sučasnosti, к teorii etnografie Kladensko 1 1 K . F o j t i k , O. S i r o v á t k a, Rosicko dedina Zakarovce, život v kamenouhelnem a kultura revíru, K . F o j t i k , Dum v Brně), nouzové Národo­ současnosti, teorii etno­ B r a t i s l a v a 1956, ss. 665. Banicka 12 Pražské výchoEtnografi­ P r a h a 1971, ss. 80. současnosti, domu velkých 1967; V . T ů m o v á , kultury 11 1 4 ve vymedzenia „Česky l i d " , R. 5 8 : 1971, s. 113-115; O. S k a 1 n i k o v a, K . F o j t i k , К ního národo­ Košice p i s " , R. 1 8 : 1970, s. 39-60; J . V a ř e k a, Příspěvek grafie „Slovenski vidik, a metody „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 3 : 1965 a oblasti, etnografického oblastach, premyselne) Niektóre i etnoloski R. 18/19: 1965-1966, s. 133-134; K . F o j t i k , Problemy výzkumu městach urbanizacija w momencie p o d - v průmyslové oblasti, — Ostravansko. P r a h a 1959. Život a kultura lidu P r a h a 1961. na předměstí [ w : ] Brno kolonie, lidu (Etnografická v minulosti a dnes, studie o živote obyvetel B r n o 1964, s. 45-68; V . „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 189-191. činžov­ Tůmová, �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 101 PRZEMIAN jęcia badań n a d kulturą robotniczą proces i n d u s t r i a l i z a c j i ziem czeskich zmusza badacza do w i d z e n i a retrospektywnego. A n a l i z a ź r ó d e ł h i ­ s t o r y c z n y c h m a w dalszym ciągu podstawowe znaczenie w proce­ sie poznawczym i k i e r u j e wysiłki badacza w dużym stopniu k u r e k o n ­ s t r u k c j i historycznej. Proces f o r m o w a n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, n o w y c h stosunków społecznych w ośrodkach i miastach przemysłowych zasiedlanych w znacznym stopniu przez ludność pocho­ dzenia wiejskiego nie jest sprawą c h w i l i obecnej, j a k n p . w w i e l u k r a ­ jach obozu socjalistycznego, ale początkami s w y m i sięga niejednokrotnie przełomu X V I I I i X I X w . N i e znaczy to jednak, że w kręgu zaintereso­ wań etnografów czeskich nie znajdują się zagadnienia związane z p r o ­ cesem w s p ó ł c z e s n y c h z m i a n zachodzących pod wpływem so­ cjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Świadczą o t y m prace prowadzone w po­ wstających i rozwijających się dopiero po I I w o j n i e światowej regionach przemysłowych . W większości jednak przypadków trwający wiele l a t proces kształto­ w a n i a się ośrodków przemysłowych daje badaczowi znaczną perspektywę historyczną w spojrzeniu na szereg zjawisk k u l t u r o w y c h występujących na t y c h terenach. Ta perspektywa czasowa daje podstawę etnografom do podjęcia próby w y t y c z e n i a granic n o w y c h regionów i określenia i c h społeczno-kulturalnego t y p u . A n a l i z a s t r u k t u r y etnicznej ludności umoż­ l i w i a badanie r o l i l o k a l n y c h t r a d y c j i w procesach integracyjnych, wza­ jemnego stosunku w i e j s k i c h i m i e j s k i c h społeczności w t w o r z e n i u się n o ­ w e j więzi społecznej i nowej t r a d y c j i , badanie wpływu k u l t u r y masowej i inne . Również w podjętych na szeroką skalę i prowadzonych od k i l k u l a t badaniach na terenie jednego z największych ośrodków przemysłowych Ostrawsko-Karwińskim zagadnienia te są przedmiotem szczegółowych studiów. Z przedstawionych w szeregu artykułów założeń badawczych w y n i k a , że autorzy przygotowywanej m o n o g r a f i i r e j o n u o s t r a w s k i e g o dążą nie t y l k o do w y k o r z y s t a n i a z d o b y t y c h p r z y opracowaniu po­ przednich m o n o g r a f i i doświadczeń, ale zdają sobie sprawę, że dla u z y ­ skania pełnego obrazu zmieniającej się rzeczywistości konieczne jest k o 15 16 1 5 Np. badania prowadzone 1(1 K . F o j t i k , O. S k a l n í k o v a , průmyslu ního m u z e a otázkám na vytvářeni, jihovýchodní Předpoklady к Gotwaldowa. Výzkum průmyslových oblasti v českosloven­ „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1961, n r 3, s. 1 3 1 — 1 4 3 ; O. S k a l n í k o v a , ské etnografii, rozvoje w rejonie vytvořeni vymedzenia 1967, s. 68-74. vývoj Moravy kulturního a zánik etnografických oblasti, v G o t t v a l d o v é " , 1966 n r 4-5, s. 182-190; typy východoslovenskéj nové průmyslové premyselnej oblasti, oblasti Vliv „Zprávy oblast­ [w:] (1900-1950), tenże, Kolokvium Košice �102 WANDA PAPROCKA rzystanie w zakresie stosowanych metod i t e c h n i k badawczych z osiąg­ nięć i n n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , głównie socjologii. W y m a g a tego rów­ nież bardziej złożony niż w badanych dotąd rejonach charakter tego przemysłowego ośrodka. Specyfiką t e r e n u jest jego n i e j e d n o l i t y pod względem narodowościowym skład ludności (wynikający z istniejącego w przeszłości podziału na Ostrawę Morawską i Śląską) oraz znaczenie Ostrawy, zarówno dawniej, j a k i obecnie, nie t y l k o jako c e n t r u m prze­ mysłowego, ale również j a k o ośrodka k u l t u r a l n e g o i handlowego na t y m obszarze . 17 J a k k o l w i e k całościowe opracowanie m o n o g r a f i i w y m a g a jeszcze dość długiego czasu, ukazujące się w czasopismach etnograficznych opracowa­ nia dotyczące zmian, jakie nastąpiły w niektórych dziedzinach życia go­ spodarczego i społecznego w s i na t y m terenie pod wpływem i n d u s t r i a l i ­ zacji, dostarczają bardzo ciekawego materiału porównawczego dla badań prowadzonych na terenie Polski . I n n y charakter posiadają badania prowadzone na terenach u p r z e m y ­ sławianych na Słowacji. Związane jest to z różnym w stosunku do Czech rozwojem gospodarczym t y c h terenów, a zwłaszcza z w o l n i e j s z y m t e m ­ pem r o z w o j u przemysłu i dominującym do I I w o j n y światowej r o l n i c z y m charakterem t y c h ziem. Stopniowo następujące z m i a n y s t r u k t u r y z a w o d o w e j po­ zwalają śledzić proces przejścia ludności wiejskiej od t r a d y c y j n y c h zawo­ dów pozarolniczych, dających dochód uzupełniający budżety gospodarstw rolnych, do kategorii chłopów-robotników z a t r u d n i o n y c h w p r o d u k c j i przemysłowej. 18 Różnorodność zajęć d o d a t k o w y c h ludności wiejskiej na Słowacji do­ wodzi, że odejście od pracy na r o l i do pracy w przemyśle nie nastąpiło tak r a d y k a l n i e i szybko j a k w Czechach, a dwuzawodowość była charak­ terystyczną cechą s t r u k t u r y społecznej na t y c h terenach przez długi okres. Stąd wiele miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej ostatnich l a t poświęcono opracowaniom dotyczącym zajęć pozarolniczych, i c h znaczeniu dla kształ­ t o w a n i a się procesu z m i a n s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej i zawodowej wsi . 1 9 1J O. S k a l n í k o v a , Problem Ostravska jako etnografické „Český l i d " , oblasti, R. 5 1 : 1964 n r 5-6, s. 358-365. 1 8 na O. S k a l n í k o v a , Ostravsku, hospodařeni 19 „Český dělníku J. Š ť a s t n á , Současná forma svatby v nowých l i d " , R. 5 3 : 1966 n r 1, s. 23-32; J . Š ť a s t n á , na Ostravsku, A . P r a n d a , Příčiny vzniku městach Zemědělské „Český l i d " , R. 5 4 : 1967 n r 1, s. 1-15. a rozvoja doplňkových zaměstnáni na Kysuciach, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , I čast. R. 13: 1965, s. 1-64, I I čast. R. 14: 1966, s. 3-64; t e n ­ że, К problematika ský N á r o d o p i s " , R. výskumu dvojitého 15: 1967, s. 3-43. W b i b l i o g r a f i a dotycząca t e g o z a g a d n i e n i a . zamestnania pracach (t. zv. kovorolnictvo), tych zawarta jest bogata „Sloven­ biblio- �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 103 PRZEMIAN Analizując okres po I I w o j n i e światowej szczególną uwagę zwrócono na towarzyszące szybko postępującej i n d u s t r i a l i z a c j i wszelkie rodzaje procesów m i g r a c y j n y c h : od m i g r a c j i wahadłowych — poprzez sezonowe — do m i g r a c j i stałych oraz na wzrost znaczenia małych miasteczek i t w o ­ rzenia się n o w y c h skupisk ludności i t p . Studia nad t y m zagadnieniem stanowić będą niewątpliwie p u n k t wyjścia dla dalszych badań nad k u l ­ turą robotniczą na Słowacji. W rozważaniach nad p r o b l e m a m i t e o r e t y c z n y m i i m e ­ todologicznymi dużo u w a g i poświęcono w o s t a t n i m okresie spra­ w i e dokładnego sprecyzowania zakresu p r z e d m i o t u badań etnograficz­ nych. Tematem szczegółowych analiz są m . i n . pojęcia , , l u d " , „ludowa k u l t u r a " , „społeczność w i e j s k a " , które wymagają nowego sformułowania wobec poszerzenia pola badań etnograficznych o zagadnienia dotyczące k u l t u r y robotniczej, m i e j s k i e j , kolektywów r o l n y c h i t p . Przedmiotem d y ­ skusji jest też pojęcie współczesności, a szczególnie jego zakres czaso­ wy . 20 S t u d i u m współczesności według niektórych badaczy to s t u d i u m h i ­ storycznego procesu r o z w o j u k u l t u r y robotniczej, przykładem tego są m. i n . badania r o z w o j u k u l t u r y górniczej od c h w i l i powstania tego prze­ mysłu, według i n n y c h badaczy pojęcie to odnosi się do procesu zmian związanych z socjalistyczną industrializacją i kolektywizacją, a więc do ostatniego dwudziestolecia. Stanowisk t y c h nie należy uważać za sprzecz­ ne, zostały one b o w i e m sformułowane na podstawie badań odmiennie rozwijających się pod względem gospodarczym terenów Czech, M o r a w i Słowacji. Jeżeli więc pojęcie współczesności związane jest ze zmianami, które występują pod wpływem industrializacji, urbanizacji, masowych m i g r a c j i , zmieniających w sposób zasadniczy tradycyjną społeczność w i e j ­ ską, to różnice w czasie musiały być znaczne. Rozwiązania szeregu problemów teoretycznych i metodologicznych wymagało również podjęte przez etnografię czeską i słowacką zadanie opracowania a t l a s u etnograficznego. J a k k o l w i e k potrzebę opracowania atlasu postulowano już przed I I wojną światową, a metody badań atlasowych znane i stosowane były jeszcze wcześniej, do realizacji czeskiego i słowackiego atlasu etnogra­ ficznego doszło dopiero w ostatnich latach. Pomimo, że przyjęte przez czeską i słowacką etnografię zasady opracowania atlasowego wykazują pewne różnice, o b y d w a p r z y g o t o w y w a n e atlasy mają przedstawić rozwój i wykazać charakterystyczne cechy k u l t u r y ludowej Czechosłowacji . 21 20 Skalníkova, Fojtik, К 2 1 D. S t r á n s k á , Historycko-národopisný s. 3 0 0 - 3 2 1 ; M. B e n ž a , teorii etnografie... S. K o v a č e v i č o v a , atlas Československa, J . P o d o l a к, NVC Etnografický 33, 1956, atlas �104 WANDA PAPROCKA Do opracowania atlasu czeskiego w y k o r z y s t y w a n e są również mate­ riały z dotychczas prowadzonych badań monograficznych pracowników Ústavu pro E t n o g r a f i u a F o l k l o r i s t i k u ČSAV. Badania n a d słowackim atlasem etnograficznym (prowadzone w r a ­ mach Národopisného Ústavu S A V ) w y k o n y w a n e są na podstawie jedne­ go kwestionariusza zawierającego 5 głównych tematów: r o l n i c t w o , b u ­ d o w n i c t w o i wnętrze mieszkalne, strój i tkactwo, stosunki społeczne i r o ­ dzinne, k u l t u r a duchowa i f o l k l o r . Prace nad atlasem słowackim mają być zakończone w 1974 r. Zgromadzony dotychczas przez etnografię czeską i słowacką bogaty materiał faktograficzny pozwolił przejść do szerszych uogólnień, do opra­ cowań o charakterze s y n t e t y c z n y m . Pierwszą próbą tego rodzaju było przygotowanie d l a w y d a w n i c t w a radzieckiego Narody mira opraco­ wanie zbiorowe Czesi i Słowacy (1964). Dalszym k r o k i e m do całościowe­ go ujęcia obrazu czeskiej i słowackiej ludowej k u l t u r y była w y d a n a w 1968 r. Československa vlastivěda t o m I I I Lidová kultura. Jest ona trzecią w h i s t o r i i etnografii czechosłowackiej publikacją, w której doko­ nuje się pewnego podsumowania stanu wiedzy o przedmiocie badań tej d y s c y p l i n y . Pierwsza w f o r m i e katalogu ukazała się z okazji czechosło­ wackiej w y s t a w y , która odbyła się w Pradze w 1895 r. D r u g i m był t o m zatytułowany Etnografia w ukazującym się w okresie międzywojennym w y d a w n i c t w i e Československá vlastivědě (Czechosłowackie k r a j o z n a w ­ stwo). Jeżeli chodzi o t o m ostatni, należy stwierdzić, że n i e m a w czecho­ słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej prac, które b y pokusiły się o b a r­ dziej całościowy, syntetyczny obraz k u l t u r y l u d o w e j . Publikacja ta, na którą złożyły się opracowania w i e l u autorów, stanowi nie t y l k o d o k u ­ mentację obecnego stanu etnografii, ale dąży do wyjaśnienia zjawisk k u l t u r y ludowej w j e j h i s t o r y c z n o - s t r u k t u r a l n y m aspekcie. Ten krótki przegląd prac etnografów czeskich i słowackich nie w y ­ czerpuje n a t u r a l n i e bogatej p r o b l e m a t y k i badań etnograficznych p r o w a ­ dzonych w t y m k r a j u . M a o n je d ynie na celu zasygnalizowanie głównych kierunków zainteresowań e t n o g r a f i i czechosłowackiej i zwrócenie u w a g i na te zagadnienia, które wiążą się pośrednio l u b bezpośrednio z zagad­ nieniem z m i a n y k u l t u r o w e j . Należy p r z y t y m podkreślić, że omówione zostały przede w s z y s t k i m prace prowadzone w ramach Czeskiej i Sło­ wackiej A k a d e m i i N a u k i p u b l i k o w a n e w i c h w y d a w n i c t w a c h . Slovenska (ideový zamer), „ N á r o d o p i s n é i n f o r m a c i e " , R. 1 : 1969 n r 2, s. 5-27; S. К oV a č e v i č o v a. Atlas ludovej kultury na Slovensku, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 17: 1969 n r 3-4, s. 413-420. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51f02c82992e48e7fc0114c2dd8fc41b.pdf 03fafe06f7162f7b9d4d20b9b6898144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1809 Title A name given to the resource Problematyka żydowska w etnografi polskiej / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.67-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72. 1986 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG PROBLEMATYKA ŻYDOWSKA W ETNOGRAFII POLSKIEJ Ostatnia dekada dziewiętnastego wieku jest okresem, w którym daje się zauważyć wzrost za~nteresowań tradycyjną kulturą Żydów, zamieszkujących obszary wschodniej oraz śr.odkowej Europy. Do najba'rdziej czynnych środowisk żydowskich, należy zaliczyć grupę, która ulwn'ity.tuowała się w Hamburgu, wokół znanego tamtejszego rabina Maxa Grt.inwalda, i założyła tam pi'erwsze żydowskie towarzystwo ludoz,nawcze 1. W roku lBgB t·owarzystwo to r.ozpoczęlo wydawanie czasQpisma etnograficznego. w którym publikowano prace dotyczące za!równo problemów ogólnych ważnych dla żydawsk'iego ludoznawstwa, j·aik i poszczególne artykuły oparte na badani'ach terenowych, oraz materi,ały fol'klorystyczne e. Czasopismo to terenem swych zalinteresowań obejmowało przede wszystkim ·ob:-;zar Niemiec, ale również, zwłaszcza w późniejszych latach, ukazywały się w nim prace dotycząoe Żydów zamieszkujących ziemie położone w Europie wschodruiej. W tym samym okresie w ówczesnym Piotrogracizi'e, również powstaje stowarzyszenie; Żydowska Komisja Historyczno-Etnograficzna. której celem jest przede wszystkim zbie.rail1lLei publikowanie żydowskiego folkloru słownego i melodii ludowych 3. W Polsce sytuacja wygląda nieco inaczej. p.aczą tki zainteresowań tradycyjną kulturą Żydów ni'e są inspirowane przez środowiska żydow* Artykuł omawia prace pub1ikowane począwszy od drugiej polowy XIX wieku do roku 1981. , Max Grunwald. uroJzony v,,' roku 1371 w Zabrzu, zmarł \II 1953 w Jerozolimie. W latach 1895 - 1903 był rabinem w Hamburgu. Posiadal zainteresowai,ia historyczno-etnograficzne. W 1897 ro:<u założyl w Hamburgu Geselbchaft fill' ju.-::};sche Volkskunde. Towarzystv,'o to przejawiało żywą działalność do roku 1'929, członkowie Towarzystwa wywodzili się z war.sltw żydowskJiej inteligencJi; pochodzili przede wszystkim z Niemiec or.az z Austr'ii, znane są nazwis,ka czynnych czlonków zamieszkałych w miastach polskich. e Mitteilllngen der Gesellschaft fur judische Vo!ksklmde, Hamburg, 1898 - 1904. Następnie organ ten przemienia się w Mitteilungen Zlir judische Volkskunde. Leipzig 1905 - 1929. 3 Jest to sekcja działającego w drugiej połowie XIX wieku towarzyst\\-a popierania kultury żydowskiej. W roku 1908 sekcja ta przekształca się w Evrejskoe Istoricesko-Etnograficeskoe Obśćestvo, działa do roku 1929. �OLGA 68 MULKIEWICZ-GOLDBERG skie, a wiążą się przede wszystkim z rozwojem polskich badań etnograficznych. Za~nteresowanie pwblematyką juda:istycZiną, zostało już ruieco wcześniej rozbudzone w polsbej publicystyce, literaiturze, sztuce. Tematykę tę po.dejmują w swej twóxczości czolowi dziewiętnastowieczrui pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa, czy Bolesław Prus. Opisy poszczególnych zabytków np. synagog; czy też odmiennych zachowar'l, charakterystycznych dla ludności żydowskiej, jej innego j{~zyka,spotylkamy na łamach prasy publicystyczno-społecznej; tema,tyikę żydowską poruszają przede wszystkim takie czasopi:oma jak "Kłosy" oraz "Tygodnik Ilustrowany". Charakterystyczne' w swej odmienności postaci.e tradycyjnie ubranych Żydów są tematem prac wielu znC\Jnychartystów. Wszyscy podkreślają odmienność kultury żydowskiej, Jej złożoność, a czasem egzotykq. Jednak to życzliwe zacie:kawi,enie wypływało przede wszystkim z interesów poszczególnych twórców, często było wyrazem ich zapatrywań społecznych czy politycznych. Ich stosunek do całokształtu problematyki z kulturą żydowską związanej, powstaje najczęściej obojętny. Założeniem metodologicZinym ówczesnych "zbieraczy starożytności ludowych" było maksymalne sk,oncentrowanie się na tradycyjnej kulturze polskiej li jej slowiańskich powiązaniach 4. Klasycznym przykładem tego stanowiska może być Oskar K'olberg, który zbierając i opisując wszelakie przejawy tradycyj'nego życi'a wsi, niemalże nie znalazł miejsca na opi's kultury Żydów, z :któryuni się stykał podczas swych licznych podróży 5. Zainteresowanie się polskich etnografów tradycyjną kulturą Żydów należy wiązać przede wszystkim z iosobą Jana KaTłowicza. Rozumiał an ko~ieczność podjęcia badań nad kulturą ludową poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących polskie ziemie, a w tym także i nad kulturą żydowską Zdawał sobie sprawę, że badania te najlepiej prowadziliby ludzie z tą kulturą obeznani, a przede wszystJkim znający język żydowski. Charakte,rystyczna dla postawy Karłowicza jest jego ',vypowiedź w liście otwartym publikowanym na łamach ni€miecklego czasopisma etnograficznego "Am Dr-Quell'. Pisząc o dorobku polskiej etnografii, o wzroście zainteresowań tą dyscypliną w Polsce, ubolewam jednocześnie, że wśród badaczy, brak }est Żydów. Wyrażając swoje uznClnie dla pracy SaH. ~ A. Kutrzebianka. Rozwój 19, 44; A. P03ern-Zieliński, etnografii Etnografia jako i etnologii samod.<ielna w Polsce, dyscyplina Kraków s. [w:] 19ł8, naukowa, etnografii polskiej, Warszawa-Wrocław-Kraków 1973. s. 64 - 66. O. Kolberg, Dzieła wszyskie, t. 1 - 66, W·wcław-Poznań 1966. Istnieją w dziele Kolberga nieliczne wzmianki Żydów dotyczące, jedn2.k jest ich tak malo, że usprawiedliwiają wyrażoną w tekście opinię. • H. Kapeluś, Jan Karlowicz, [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, Warszawa 1982, s. 236, 240. Historia 5 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 69 muela Adalberga, pisze "on niestety jest jedynym Żydem, który się t.utaj folklorem zajmuje" '. Przyczynę tego stanu rzeczy upatruje Karlowicz w tym, że większość polskich Żydów zamieszkuje miasta, a to jego zdaniem nie sprzyja rozbudzeniu zainteresowań etnografIcznych. Ci zaś, którzy mieszkają po wsiach, są zbyt mało wykształc,,:ni, aby zrozumieć \vażność materiału etnograficznego i zająć siG jego zbleraniem. Pierwszym, który poruszył w 1890 roku, na łamach "Wisły" sprawę kcnieczności rozpoczęcia systematycznych badali. etnograficznych wśród Żydów, był Aleksander Świętochowski. Pisze on do redaktora "Wiisły" li,st otwarty, w którym zwraca się z apelem nawołującym do zbierania wiadomo'ści, dotyczących żydowskich mieszkańców małych miasteczek. Do listu załącza kwestionariusz obejmujący zagadnienia, które wydawały mu się najpilniejsze do zbadania. Redakcja "Wisły" gorąco popiera apel Świętochowskiego, umieszcza jego list wraz -z kwestionariuszem w dziale "Poszukiwania ... " i usilnie prosi o nadsyłanie mate6ałów". Apel Świętochowskie!go, był wyrazem jego ówczesnych przekonań i stanowiska politycznego, celem do którego dążył było zebrall1iie materiału, który dopomógłby w rozwiązaniu problemu społecznego ważnego dla polskiego narodu a nie poznanie, względnie dokumentacja kultury żydowskiej. Podkreśla on na wstępie swego listu, że ziemie polskie zamieszk1.1je przeważająca część Żydów "Kiedy bowiem ścięte drzewo Izraela zwaliło się na Europę, na inne kraje padły tylko jego gałęzie, na naszą zaś zierll1ę. cały piel niemal" !I. Świętochowski zwraca uwagęczyi:elnikom "Wisły", że Żydzi stanowią grupę, która nie zasymilowała się, nie wtopila w polskie społeczeństwo, ale żYJe obok niego -- "Żyjemy z ni('mi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" 10. Dlatego też, dla ustalenia właś'ciwych form współżycia, pomocnym będzie dokładne poznanie ludności żydo'vvskiej, jej obyczajów, kultury. We wzajemnych stosunkach, pisze Świętochowski, nie można dawać unosić si~ emocjom, opierać sącly na niekcmpetentnych, stronniczych relacjach, często nieprawdziwych. Społeczeństwo polskie nie może dzielić się, jak dotychczas, na żarliwych wrogów i obrońców Żydów. Winno ich poznać, a następnie dopiero przystąpić do rozwiązywania problemów, związanych z tą ludnościa. Jako trybunę do rozpoczęcia proponowanej akcji zbierania materiałów wybrał Świętochowski" Wisłę", gdyż jako czasopismo naukowe zapewniała ona, jego zdaniem, apolityczne, neutralne stanowisko, zarówno przy zbieraniu materiałów, jak i ich opracowywa- , "Am Dr-Quell' t. 1, 1980, s. 186. s "Wisła" t. 4, 1890, s.224 - 225. 9 "W~sła" t. 4, 1890, s. 224. 10 "Wisła" t. 4, 1890, s 225. �70 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG niu. Liczył równi'eż na to, że jako czasopismo etnograficzne, nastawione na dostrzeganie i opisywani;e różnic kulturowych, znajdzie "Wisła'" grono respondentów, które zainteresuje się, tak ważnymi, nie tylko kulturowo. ale i społecznie, problemami. Załączony kwestionariusL: podporządkował auto:- wstGpnyn1 stadiom proponDwanej akcji, koncentmjąc si;:; prz::!;; wszystkim na takich zagadnieniach jak: liczba Ży:;ów zamieszkujących konkretną miejscowość, stosunek ilości Polaków do Żydów, podstawowe zajęcia, którymi Żydzi się zajmują. Ponadto, kwestionariusz wymagał od respondenta ustosunkowania sif~ do nastE~J:.1Ujących .spraw: czy handel miejscowy skorzystałby czy straciłby, gdyby Żydów zabrakło, czy ich wyroby są lepsz€, czy gorsze od wyrobów nieżyd-owskich rzemieślników, jaki wpływ wywierają Żydzi na życie osady. Były to na pewno pytania zbyt ogólne, wymagające raczej zaangażovvania poLt.yczn:::>-społecznego responJentów. Nie zainteresO\vały one czytelników ,,\V!sly" i red.akcja nie otrzymała na nie odpowiedzi. Trudno zresztą obecni·e dociekać, czy zł.y kwestionariusz był przyczyną całkowitego milczenia respondentów "Wisły", czy też tematyka żydowska była dla nich ta k odliC'gła,że do j ej badania nie chcieli czy też nie parafili przY:3tąpić. Re~lakeja jednak sp'awy nie zaniechała. W czwartym z·eszycie tego samego rocznika, drukuj-e ponowny apel, podpisany inicjałami S.A., oraz bardziej szczegółowy kwestionariusz, podporządkowany tej samej tematyce ". Tak więc na plan pierwszy wybijają się i tu pytar.ia dotyczące ilości Żydów; ale pytania dotyczące ich zawodów są bardzo konkretne, wymagajqce szczegółowego opisu żydowskiego sklepu, warsztatu czy gospodarstwa rolnego. Ponadto, kwestionariusz' ten usiłuJe ustosunkować: się do spraw wewnętrznych gminy żydowskiej, interesuje się jej składem społecznym, zawodowym. Pyta o zawody służące wyłącznie społeczności żydowskiej jak mełam2d (nauczyciel), rzezak rytualny, interesuje się ilością żebraków żydowskich Vi osadzie. Celem kwestionariusza jest zebrani2 konkrE:tnych danych; ni2 zawiera on pytań opiniujących, kwalifikujących rolę Żyda w życiu osady. a Jedyni'e w ostatnim punkcie "Uwagi", pozostawia margines na ewentualną wypowiedż, nie mieszczącą się w proponowanych tematach badawczych. I ten kwestionariusz nie spotkał się z żywszym oddźwiękiem wśród licznego grona czytelników i stałych niemalże respondentów "Wisły", niemniej nadesłane odpowiedZ1i,stanowią dziś ważne pozycje wśród ubogiej dokumenta·cji etnograficznej, dotycząc·ej ludruości żydo.wskiej zamieszkującej małe miasteczka. Choć oczywiście, materiał ten najeży traktować bardz·o krytycznie. Już bowiem w pi€rwszyeh nadesłanych pracach z całą ostr-ością daje się zauwa,żyć problem, który następn.ie będzie przewijał :J "Wisła" t. 4, 1890, s. 463. �Problematyka żydowska a.v etnografii polskiej 71 się w badaniach nad kulturą żydowską aż do \końca ·okresu międzywojennego. B0Wi1em,podczas gdy dla zbieraniJa mater:i~łów, dotyczących rodzimej kultury chłopskiej wystarczył nawet nieprzygotowanym do badań etnograficznych respondent,om "Wisły" kwestiona'riusz, który wypełniali bardziej lub mniej dokładnie li szczegółm~o, WiOb€Czbierających dane etnograiiczne dotyczące Zydów, stałta 'Zapora bardzo trudna do- prz€bycia. Przede wszystkim istniały podstawowe trudności w porozumieniu się; ty1ko nieliczna część ludności żydowskiJej zamieszkującej małe miasteczka czy wsie znała polski, przy czym naj'częściej język ten kaleczyła. Ale gdy nawet i ta trudność zostaŁa pokonana, oalklOlwitanie"'naj,omość kultury żydowskiej, jej podstaw, języka, historii Zydów, powodowała, że zbieranie wtiadomości, gdy wykraczały poza dane statY18tyczrneczy też nie ogroniczały się tylko do notowaniJa tekstu £olklmystycznego, za,wierają cały, szereg niedokładności i nieporadnych, czy też błędnych interpretacji. Nie mnożąc przykładów, aby jednaJk ułatwlić czytelnikowi zl'ozumienie problemu. przytoczę tu wyjątek, z bardzo interesując'ej i hogatej w szczegóły korespondencji, nadesłanej przez Ignację Piątkowską 1~, która opisując żydowskie wesele pi·sze " ... i brzęk szklank;i na Iszczęścitez okrzykiem lvI A Z E L T O P F ... " (podkreśleni'e auto'l'lkri).Interpl'etując znany sobie zwyczaj tłuczenia na chłopskich weselach glinianych garnków, zmieniła Piątkowsrka zasadniczo, znaczenie słowa MAZELTOW, które temu 'ZwyczaJowi na żydowskim weselu towarzyszy, a ze slowem TOPF - gal'nek nie mG nic wspólnego. Usłyszala je być może sama, lub 'od żydowskiego informatora, i przystosowała do znanego, zrozumiałego sobie. Interpl'etując słusznie zwyczaj tłucz,enia szkła na weselu, tworzy SłOWiO ·nowe, nie istniejące, i wkłada je w usta biesiadników. Redakcja "Wisły', może nie do końca, jednrak na pewno częściowo świadoma była trudności, jakie z zagadnienriem badania kultmy żydowskiej były związane. Tot'eż, pra.gnąc przybliżyć swym czytelnikom znajomość podstawowych wiadomości nra temat żydowski'ej kultury oraz zainteresować ich tą problema tyką, publikuje pr.ace dotyczące Zydów, o bardzo szerokim wachlarzu tematyczrnym i różnym stanowisku metodologicznym autorów. Kontynuowana jest więc przede wszystkim nadal akcja zbienania materriałów metodą kwestionariuszy ogłaszanych w dziale "Poszukiwania ... ", czasopismo stara się o pQlzys:kan~'e d~a tego działu gr'ona współpraoowników z pr-oblemam kultury żydowS'bej ,obznaj!omionych; ponadto, pojawiają się w Wiśle praoe dotyczące wzajerrnnych kontaktów wątków pol- Je' wsk'ej) ". XV Ludoznawstw<J "WLiła" t. H, 1987, s, 805. Poszukiwania żydowskie, (K<Jrespondencja L Piątk<J- �72 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG skich li ukraińskich występujących w folklorze 13, oraz prace na tematy ściśle biblijne 14. Starając się wzbogacić pflOblematykę ogłaszanych kwestionariuszy. redakcja nawiązuje kontaJkt z HenrY'kiiemLwem. Ów znany w kręgach warszawskiej inteligencji dziennikairz, interesuje się również i żydowskim ludoZiI1awstwem. Powstając pod wpływem, rozsz~rzającego się stale w Niemczech kręgu M. GriinwaldJa li prOlWadroillejprzez niego akcji zbierania materiałów ludoznawczych 15, pub1ukuje H. Lew w wydawanej w Warszawie w języku polskim, żydowskiej gazecie "Izraelita", apel o zbieranie materiałów etnograficznych, o'raz kwestiona!l'Iiusz, który ma być w tej akcji pomocny 16. Cały tekst, publikowany w "Izraelicie" przedrukowuje w tym samym roku "Wisła" H, Kwestionariusz Lwa dotyczy wylącznie kultury żydowskiej, składa się z sześciu podstawowych dZJialów:wierzenia i podania, poezja, zwyczaje i tradycje, lecznictwo i przesądy, światopogląd, wyobrażenia ludowe. Przreznaczony on był dla czytelników żydow,skiej gazety, a więc z podstawowymi wiadomościami 'na temat tradycyjnej kultury żydowskiej obeznanymi. Redakcj.a "WilSly" nie tylko nie przystosowuje kwestiOJllaTiuszado pot'rzeb czytelnika polskiego. któremu problematyka żydolWska jest zupełnie nieznana, ale również pozostawia zdanie wyjaśniające, że odpowiedzi mogą być nadesłane w jakimkolwiek języku, ... "nawet w jidysz ... , 'który pod tym względem za najodpowiedniejszy może uważamy ... ". Pytani'a zamieszczone w 'obrębie .każdego z wyżej wymienionych działów są dw'ojakliego rodzaju. Do jednej grupy zaliczyć na'leży pr·ośby o notowarnie teikstów kołysanek, pieśni weselnych czy legend i podań, Uip.dotyczących ikoIlJkretnychpostaci znanych tradycji żydowskiej jak anioł śmiJerciczy lewi:atan. Obok tych pytań. najprostszych zamieszcza Lew pytania obejmujące swym zakresem całe olbrzymie problemy badawcze, wymagające bliskich kontaktów z badaną ludnością, współuczestniczenia w obrzędach. Są to pytania w rodzaju "SmieTć, zwłoki, pogrz'eb", ,,0 uk}.cmach"i tym podobne. Takie ustawie13 raturą Porównaj: ludową, 1. Franko. Wojna żydowska -- Przyczynek do studiów "Wisła" t. 6, 1892, s. 263 - 278; ,jeszcze o WOJnie żydowskiej nad lite- ... Wlsla" t. 7, 1892, s. 8:2 - 87 .• 14 J. Radli/Iski, Apokryfy judaistycznO-Ch1"Ześcij071.skie. (Notatka wstępna do literaturyapokryficznej polskiej), "Wisła" t. 12, 1898, s. 1- 4(j, 438 - 466, 615 - 655: tamże, t. 15, 1901, G. 184 - 196, 303 - 316, 435 - 447; tamże, t. 16, 1902, s. 577 - 603, 733- 754; tamże, t. 17, 1903, s. 206 - 23'1. 15 Kwestionariusze opraco,w,ane przez Henrylka Lwa poprzedzaj,! też publikowane w Mitteilungen. Są one opracowane z większą dozą wiedzy metodologicznej należy więc przypus'Zczać, że auto,r opracowal je korzystając z wskazówek pol;kich ludoznawców. 16 "Izraelita" t. 32, 1897, nr 1. li "Wisla" t. 11, 1897, s. 558 - 561 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej .,· 7 .), nie problematyJki badawczej, był,o zresztą zg.odne z ówczesną metodyką bada!l terenowych; dla czytelników "Wilsły" Ikwesticmari'U'szLwa spełniał jeszcze jedną dodatk'ową ważną I1olę, mianowicie zaznajamiał nieobeznanego badacza terenowego, z inną, nową dla niego problematyką· Szukając współpracowników dla czaslopisma, Karłowicz stara slię pozyskać dla "Wisły" aut,orów, którzy z racj.i swych osobistych związków z żydowską tradycją, mieliby łatwiejszy dostęp, zarówno do info.rmatorów, jak i istl1<:ejącychjuż zbiorów f,01klorystycznych. Wysiłki te zostają uwieńczone powodzeni'em, i zgodnie 'z panującą wówczas powszechnie w polskiej etnografii tendencją, pojawiają się na łamach "Wisły" przede wszystkim materiały folklerystyczne - tłumaczenia z hebrajskiego i jidysz. Do pieTwszych tego rodzaju prac, należy zaliczyć artyJkuł S. Adalb€rga pod tytułem Przysłowia żydowskie 18, w których autor omawia :~7.czegółowo, tłumaczy i uzupełnia wła.snymi materiałami, broszurc; :.1. Spectora wydaną ze zbiorów Ignacego Bernsteina; artykuł ten otv;iera całą serię publikacji materiałowych o treści przede wszystkim p;::femi'alogicznej. Poza tym drukuje "Wisła" tłumaczone na język pobki ludowe pieśni żydowskie i opowieści, ,oraz materiały dotyczące w'.erzeń odnośnie duszy człowieka, życia pozagr,obowego, śmierai, choroby, pielęgnacji dzieci itp. Materiały te za,wdzięcza "Wisła" prz,ede wszystkim Reginie Lilientalowej, która na łamach tegoż wła~nie czasopisma rozpoczyna swoją bogatą li płodną karierę naukową .". Zrozumienie przez red3kcjG "Wisły", a przede wszystkim przez jej naczelnego redaktora, ważności badań terrenowych .i publikowania materiałów dotyczących etnografi,i i folkloru żydowskiego, rozbudziły, aczkolwiek może w zbyt szczupłym g.ronie badaczy, zainteresowanie tymże tematem. W czasopiśmie pojawiają się szersze prace dotyczące Żydów, recenzje książek na tematy żydowski'e, dział "Poszukiwania ... " drukuje luźne przyczynki a'l1IkioetoJwe. Problematyką i'nteresującą uczonych tego okresu, publikowaną obficie w "Wiśle", była tematyka dotycząca związków folkloru z kulturą dawnej Polski, jej histonią, literaturą a także, a może nawet prz,ede wS'zystkim zwią7Jki pomiędzy polską tmdycyjną twórczością ludową a obcą 20. W ramach tejże pwblematyki porównawcz.ej, pojawiają się prace dotyczące wzajemnych zwiąZJków i \V1pływówpolSko-żydowskich w folkloJ"Z€. Prekursorem tego rodzaju prac był znów Jan KalfłJOwicz;,interesując się w S. Adalbcrg, Przyslowia żydowskie, "Wisła" t. 4, 1890, s. Hi - 186. R. Lilientalowa, Przesądy żydowskie, "Wisła" t. 12, 1898, s. 277 - 284; tamże, t. H, 1900, s. 318 - 322, 634 - 644. 20 Porównaj: H, Kapełuś, ,,"Visla" (1887 - 1906), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 1918, Warszawa 1982, s. 291. 118 19 �74 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG młQdości zagadnieniem mitu ,i jego wędrówek, podjął i opracował na szerokim tle porównawczym wątek Zyda wiecznego tułacza 21. Pracę tę oparł na bardzo szerokim m'arteri,alepOlrów:nawczym,pr~ede wszystkim znanym w literaturze Ziachodnio-euDopejskioej,natomiast talk -obficie WykOTzystywany przez niego w innych pmcach materiał polski, został w tejże rozprawie niemalże nie uwzględni'QIIly22. Zainteresowania problemat~ką stosunków polsko-żydowskich i wzajemnych powiązań, uwidocznione są w "Wiśle" w dwóch 'różnych trendach badawczych. Przede wszystkim pojawiają się rozprawy na temat wspólnych wątków folklory:stycznych i ich roz'w'oju, co zresztą jest charakterystyczne nie tylk'o dla tego czasopisma, gdyż prace ,o tej'że tematyce są w owym ,okresie często spo'ty1kane23. P.onadto poruszona zostaje sprawa konieczności badal1 terenowych na temat wzajemnych powiązań, opinili jednego nar,odu o drugim, tworzenia się stereotypów kulturowych w obu grupach. Projekt ten nie wychodzi jednak ze środowiska polskich etnografów, mimo że wzajemne sto:sul1JkisąsiedZJkie,opmi-e o żydowsikich rzemie'Ślnikach, czy też wzmi!anki na temat l'odzin żydowskich zamieszkujących poszczególne wsie, ich stosunków sąsi,edzkich z ludno,ścią polską, pojawiia,ją się w poszczególnych 'oprącowa:niach monog,raficznych, Plan skone:entrowania zainteresowań badawczych na stosunkach polsko-żydowskich zapożycza red'akcja "Wisły" z rosyjskiego cza90pisma et'n'ograficznego "Etnograficzeskojeooozrenie", przedrukowując stamtąd kwestionariusz A. Weissenberga 24. W kwe9t,ionariuszu tym autor rozwija problematykę badawczą związaną z poglądami ludu rosyjskiego na postać Zyda, interesuje g{) stosunek ludu do obrzędów i zwyczajów żydowskich, zakres wiadomości na temat religii żydowskiej. Anonimowy autor, kryjący się pod pseudonimem S. C. przesyła ten artylkuł do redakcji, z pr;0',3bąo wydrukowanie i uzupełni,a go własnym komentarzem, podkreślając konieczność prowadzenia takich badań w Polsce, .i pogłębieniia pytań przez r,ozbudowanie zagadnień dotyczących stosunku szlachty do Zydów i odwrotnie. Niestety, był to już ostatni rocznik "Wisły", przed Jej krótkotrwałym wznowieniem w okresie międzywojennym - drukowany więc kwestionariusz, nie dostarczył zamierzonego plonu. Przedstawi'ona tutaj próba charakterystyki materiałów dotyczących zawartości tematyki związanej z tradycyjną kulturą żydowską w jednym 21 J. Karłowicz, Zyd wieczny tułacz Karłowicz, [w:}, - legenda średniowieczna, Warszawa 1873. 22 H. Kapełuś, Jan Dzieje folklorystyki Warszawa 198-2,s. 235 - 237. 23 Porównaj ożywioną dyskusję na temat "Hag.ady" _"Ludu" w tomach 4, 5, 8. 24 Ludoznawstwo żydowskie, "Wisła" t. 19, 1905, s. 471. polskiej 1864 - 1918, prowaodz'oną na lamach �Problematyka ;żydowska w etnografii 75 polskiej czasopiśmie, oczywiśde nie wyczerpuje ca~ości interesującego nas problemu ... Wisła" wybrana została przez mnie jako model czasopisma z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, była pierwszym czasopismem etnogrcliicznym w ogóle, które zainteresowało się tradycYJną kulturą polskich Żydó'.\.-i uznało konieczność jej badanrio.,Po drugile, jako czasopismo odgrywające czołową rolę w ,polskiej etnog;rafii, odzwierciedla "Wisła" zasadnicze tendencje badawcze i metody całej dyscypliny, Z;"·ozumieniedla pDoblE.lmatJ'lki żydowskriej spotykamy jednak i w drugim polskim czasopiśmie etmograbcznym, jakim był "Lud", I to czasopismo postulowało w swych' założeniach redakcyjnych ikonieczność zajęcia SdL problematyką żydowską, Znalazło to wyraz, w oświadczeniu ówcZbnego redaktora, Antoniego Kaliny, który na jednym z pierwszych posiedzen naukowych, nowo założonego Towarzyst\va Luc.::oznawczegooświadczył, że "postanowiano zająć się także etnologią żydowską" es. Znalazło to wyraL przede wszystkim w włączeniu problematyki żydowskiej w zEl!kres odczytów naukowych li popula'rno-naukowych organizowanych przez Towarzystwo Ludoznawcze el;,Odczyty te nie tyliko przyczyniły się do rozpowszechnienia żydowskiej tematyki, ale spowodowały napływ w szeregi Towal'zystwa nowych członków, wywodzących się z szeregów żydowskiej intEJgencji. Cni to stworzyli pierwszą, niewieliką niestety grupę, z{"jmującą zbieraniem i publik·owaniem żydowskich materiałówetnograficziljTl" Jednak nie zdołano zaintereSOiwać tematyką żydowską szerokiej rzeszy korespondentów i współpracowników czaiSlopi~ma,wywodzących się przede wszystkim z kręgów małomiasteczlwwej i wiejskiej inteligencji -- a więc ludzi, którym ta problematyka nie mogła być zupełnie obca, Wśród autorów, piszących do "Ludu" artykuły na tematy żydowskiej kultury tradycyj.nej spotykamy przede wszystkim autorów żydowskich, znanych z prac drukowanych w ,,\Viśle", względnie w innych czasopi,smach etnograficGllych, jak M, Allerhanda, R Lilienta1ową, B. W. SegeL Zapewne chcąc wzbogacić tematykę żydowską, r'edakcj.a inicjuje przedruki materiałów, które już raz ujrzały światło dzienne, Przykładem tej inicjatywy jest praca publikowana w IV tomi·e czasopisma "Materiały do etnografii Żydów polskich" "7, sygnowana "Ch.", która jest kompilacją mat,eriulów publikowanych w "Mitteilungen ful' der Gesellschaft £lir Judische Volkskunde", ,A spotJ'lkanych li Adalberga, oraz częściowo chyba zebra- ,," "Lud" "li t. -i. 1898, Miesięczne s. 346. zgromadzenie naukowe (Tow. Ludoznawczego), "Lud" t. 3, 1897, s. 19,;. c, "Lud" t. 4. 1898, s. 436 - 438. dużą rołę w ówczesnym okres~e i powiąz.ania pomiędzy pracamidruk'Owanymi tam i w innych czas'Opi:smach były bardzo częste. co Czas'Opis;no to odgrywało �76 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG nych w terenie, względll1ie uzysikanych z innych publikacji żródl()lwych. Jednak i ta akcja, zostaje po palru próbach zaniechana. Omawiając materiały etnograficzne dotyczące Żydów, drukowc",:e w języku polskim, nie można pominąć akcji podejmowanej przez ,,!z,ra€liLG". Jako czaS'opismo publicystyczno-literackie nie miała gazeta ta więbzych ambicji naukowych. MateI1iały mogące zainteresować obeC'nie etnografa. drukowała, chcąc przybliżyć rzeszy swych czytelników problema tyk(~dotyczącą żydowSlkiej kultury tradycyjnej w Po'lsce i na świecie. Interesujące nas publikacje podzielić można na dwie zasadn.icze grupy. Do pierwsz'ej zal1iczyćnależy artykuły dotyczące hist'QIfiiosiedlania się, sposobu życia, zwyczajów, struktury społecznej grup Żydów zamieszkujących odległe kraje OTaz k,ontynenty. Artykuły te miały zadziwić czytelnirkaodmiennością kultury poszczególnych gwp żydowSJkiej diaspory. Nie są to prace oryginalne - prz'ede wszystkim są to tłumaczenia lub streszczeni? prac ukazujących się na zachodzie Europy. Przedruki z pamlętlników, opisów podróży ludzi, którzy różnymi drog-ami trafili do społecznośc'i żydov.:Slkich żyjących w Indiach, na Kaukazie w Etiopii czy w górach Atlasu. Pnce te ni'e wnoszą nic nowego, stanowią dla nas przyczynki o chara:..;:terze historycznym, mówią o polityce redakcyjnej czasopisma. Do drugi'ej grupy zaliczyć należy materiały publikowane przede wszystkim z inicjatywy Henryka Lwa 20 li dotyczące polsk'ich Żydów. Licząc na zainteresowPJlie i współpracę czytelni'ków otwiera Lew na łamach "Izraelity" dz~ał zatytułowany "Teczka ludoz:nawcza" 30. Niestety, początkowym zamie-rzeniem redakcji było zebrall1liemateriałów do późniejszych QPraoowań, a nie publikacja nadesIanej kores.pondencji. Dlatego więc w pierwszych odcinkach "Teczki" czytamy kto przysłał odpowiedzi i na jaki temat, redaktor ustosunkowuje się do jako.ści nadesłanych materiałów, prosi o dokładniejsze podawanie dokumentacji, uczula respondentów na najczęściej powtarzające się błędy i :n1eścisł,ości.Tak więc, poza eW2lntualnyrn nazwiskiem, :inicjałami lub miejscem zami'eszkania korespondenta możemy jeszcze znaleźć tytuły nadesłall1ychopracowań, dowiedzieć się, które tematy cieszyły się większym zainteresowani'em czytelników, na które pytania kwestionariusza nadesłano odpO'WIiedzi,samych materiałów nie znajdujemy. Materiały te wykorzystuje Lew, ale chyba jedynie częśeo Dziennikarz ten, ja.;{ już zaznaczono w tekście po~iadał rozwinięte kO:ltakty zarówno z .kołami badającymi żydoWSlką kulturę tradycyjną w Niemczech, jak i z polskimi etnografami. Niewątpliwie jest to przyczyną, że kieroviana i zainicjowana przez niego akcja zbierania materiałów etnograficznych prowadzona była rzeczywiśc'ie na wysokim poziomie zawodowym. 30 Porównaj: "Izraelita" t. 32, 1897, nr 8 oraz następne roczniki tegoż czasopisma. �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 77 ciowc, w ogłaszanych później niektórych swoich większych pracach 31. Niestety. zerwanie przez niego, po osiedleniu się w Paryżu ,k'ontaktów, zaró\vno z "Izraelitą", jak i innymi polskimi czasopismami etnograficznymi położyło kres tej tak interesująco 'Zapowiadającej się akcji. Niemniej ni,e pozo·stała ona zupełnie bez echa. Do najciekaw.szych kontynuatorów Henryka Lwa, należy na łamach "Izraelity" aut'or, tiWrywający się pod pseudunimEm Bar-Ami, w poszczególnych numerach, a zwłaszcza w roczniku 1902 publikuje on b-a'rdzo interesujące prace materiałowe, powołując się niejednokrotnie na materiały, nadesłane do redakcji w ramach akcji zapocząl,kowanej przez Henryka Lwa. Wydaje się jednak, że czerpie on i z innych źródeł, jak 'na przykład z prac publiJkowanych w polskich czasopisrnach etnograficznych oraz własnych badań terenowych 3~. Oprócz odpowiedzi na kwestionariusze i na apele pub1iJkowa:neprzez Lwa, które nadsyłane były zarówno do "Teczki ludoznawczej" jak i działu "Z ludoznaws1wa", który redagowl8ł Bar-Ami, napływają też do redakcji "Izraelity" prace, drukowane następnie jako samodzielne monografie oraz jako krótkie komunikaty. Są to najczęściej opisy konkretnych obrzędów 1'0clzinm'ch czy świątecznych wydarzeń, jakie miały miejsce w społeczeństwa<:n żydowskich zamiE<szkujących małe miesteczka 33, oraz teksty zawieraJące zbiory wierzeń, przepisów magicznych, legendy, podania, przysłowia. W kolejnych numerach czasopisma prowadzone są cykle zatytułow8!1E"Legendy i opowi'eści ludowe" 34, "Podania i wy'obraienia religijne u Zydów w życiu i literaturze" 35, czy też ,,0 lecznictwie i przesądach leczniczych ludu żydowskiego" al;. Poszczególni autorzy, publikują w tychże dział,ach bardzo różne materiały. Czasem są to teksty z·ebraue w terenie, CZl;stotłumaczenia z rozmaitych prac, najczęściej niE opatrzone żadnymi przepisami, czasem własne przemyślenia na tematy, w tytule publikacji \,,;yrażone. Oczywiście różny jest stopień wartośd. tychże materiałów obecnie; niemniej, mimo wielu usterek w zaokresie dokumentacji, materiały te ;:tanowią dziś źródła o których zapominać nie wolno. Poza "surowym· materiałem, "Izrae1ita" zami'eszcza też opraoowaiIlia dotycząoe Zy:J! Porównaj: H. Lew, Z ludoznawstwa żydowskiego - śmierć bowe ." Zyt/ów, "Izraelita" t. 34, 189!:!, nr 17 - 23; tegoż, Z wierzeń 2Udow.~kieyo, tamże, t. 31, 1896, nr 30 - 3I. i obrzędy pogrzei wyobrażeń ludu Bar-Ami, Z ludoznawstwa, "lzraelita" t. 37, 1902, nr 10 - 36. Jak na przykład opis wesela w Brzeźnicy, zawarty w artykule Z. Majerczyk. Vies";,, ~ydowskie w maŁym miasteczku, "Izraelita" t. 37, 1902, nr 50, czy też opis wizyty cadyka w małym miasteczku, zawarty w korespondencji pod tytułem "Koprzyw~.:ca·', ·'Izrael.ita·' t. 34, 1'899, nr 10. ~t..Izrae1i'ta" t. 34, 1899, nr 20 - 28. ~:.1amże, t. 30. 1895, nr 28 - -17. H :amżc. t. 31. 1896, nr 35 - 48. :1" "S �78 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG dów w małych miasteczkach, włącza się w dyskusje prowadzone na łamach polskich i zagranicznych czasopism ·etnograficznych, publikuje polemiki, świadczące o zaangażowaniu się współpracowników pIsma w probl~matykę związaną z badaniami etnograflicznymi. Przykładem mo'że być wnosząca wiele nowych tI'eści polemika pomiędzy H. Lwam a B. W. Segelem, na temat obrzędów i wierzeń związanych ze śmiercią i pogrzebem "'o Spełniła więc ta gazeta podwójne zadaniE': pubbkowała zarówno materiały, jak i większeopraoowania, które swą jakością niewi,ele lub wcale nie ustęDowały współczesnym publli1kacjom w cz'asopismach etnograficznych. oraz - ożywiła krąg żydowskiej inteligencji i wzbudzlła w niej zaintere.>owanie dla problematyki ludoznawczej. Równolegle z wydawnictwami ciągłymi ukazuje siC; w oma\\·:3:1~.·m przez nas okresie szereg monografii dotyczących poszczególnych mi'Ó'·j.';cow,ości, i opracowań temaitycznych. Niektóre z nich dotyczą wyłączni ..: kultury Żydów, większość oczywiście kultury chłopskiej; prace bad:c;,czc dotyczące Żydów stymulowane są przede wszysbkim pr'zez poszczególne komisje A'kademii Umiejętności. Należą do nich przede wszystkim opra0ow:mia B. W. Segala ~S. W pracach ogó1nych, temat)'1ką dotyczącą Ż::dów, zajmują się przede wszystkim autorzy monograHi poszczególnych miejscowości. Dając opis wsi czy miasteczka, najczęściej w sposób zwięzły jedynie poruszają problematykę badawczą związaną z żydowskimi mie->zkańcami ,opisywanej osady. W opraeowaniach tych spotykamy więc p:'zede wszystkim dane dotyczące historii - czasu osiedlenia się Żydów, materiały demograficzne, dotyczące li.ezby mieszkańców żydowskich. ich stn.lktury zawodow.ej; czasem krótki opis taTgu, na którym większość stanowili żydowscy handlarze i rz·emi1eślnicy,op.i:sy dQmów żydowS'kich, ich liczby. Uwagę autorów tych opracowań przyciągdo przede wszystkim to, CD mCJżna było zauważyć z zewnątrz. Dlatego też częste stosunkowo są opisy handlu, sposoby handlowania żydowskich przekupni, zaangażowanie się kobiet w ten proceder, przekonywanie, ewentualnych nabywców o zaletach sprzedawanego towaru. W praoach tych brak niemal zupełnie materiałów, które dotyczyłyby wewnętrznej struktury gmi'ny żydowskiej. zjawisk z zakresu żydowskiej kultury duchowej, czy też materialnej. Do wyjątków należy "Encyklopedia Staropolskfl" Z. Glogera, w której autor w poszczególnych hasłach jak "strój", "pożywienie", "arenda", "karn.ma", uwzględnia materiały dotyczące Żydów, ponadto %amieSZcz3 ilustracje żydowskiego muzykanta, kobiety w tradycyjnym nakryciu głowy. :~tóre tamże, t. 34, 1'899, nr 17. 2e. B. W. Segel, IHateriały do etnografli Zydów wschodnw-galicyjskich. ,Zbiór W:iadomo,ści do Antropologii Krajowej" t. 18, 1893. 39 R. Lilien:Łalowa, Dziecko żydowskie, "Materoialy Antropologiczno-Arc:-.-;..)logiczue i Etnograficzne" t. 7, 1904. 37 38 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 79 de dziś pozostają ważnymi żródłami np. dla badaczy tradycyjnego stroju żydowskiego. Opraeowania monograficzne nie zawSze ujęte są obiektywnie, szcze-gólnie w momentach opisywania stosunków polsk,o-żydowskich autorzy nie są wolni od przyjmowania i powta'rzania krążących tendencyjnych opinii i uogólnień. Bardzo często przestrzegają prz,ed niesolidnością, niestałością, skłonnością do oszustw żydowskich handlarzy czy rzemieślniJków. Dość powszechne są stwierdzenia, jak np. J. 5więtka, który pisząc, że prawdziwe korale do stroju kfalkowskliego kupowano najczęściej u żydow,skich handlarzy, podtk,reśla: "Trzeba bardzo uwaŻJać. by nie dostać fałszywych, i oonajmniej dwóch chłopów winno wybrać :się po taki zakup, bo. " jednego Zyd zawSze oszuka" 40. Do rzadkości należą opracowania tendencyjnie wrogie. Do tak/ich niewątpliwie zaliczyć ,nale~y art)"kuł M. Wysokińskiego, ,,0 żywieniu się ludności Międzya.'zecza"41, z którymi polemizuje Henryk Lew w "Izraelicie", oraz artykuł B. Koskowskiego, który w swym bardzo wyczerpującym li sZelroikoujętym artykule na temat żywienia się mieszkańców żydowskich i ich mieszka,ń w Łaszczewie, pisze: "Rasowa niechlujność potęguje ,okropność warunków sanitarnych, ... "Zydówki lenią się i nie umieją zamiatać" .~i temu podobne. T!egor,odzaju podejście do badanej ludności, choć może nie wyraża!Ile w tak skrajnych c;piniClch,nie dotyczyło w ówczesnym czasoopiśmiennictwie etnograficznym wyłącznie Żydówki. W wielu publikowanych wówczas pracach czytamy o "prymitywnej" kulturze czy też mentalności polskiego czy urkraińskiega chłopa, który niczego nie rozumie i nie można gooniczego nauczyć. Okres pierwszej wojny światowej stanowi dla nas znaną cezurę. Istotnym dla okresu poprzedzającego wojnę jest wejście żydowskiej problematyki etnograficznej w orbitę zainteresowań zarówno polskich, jak i żydowskich ludoznawców. W pr,acach publikowanych mo;ź)na zauważyć' przede wszystkim zaangażowanie społeczne i popularyzatorskie wśród autorów. Zaangażowanie społeczne inicjuje strona polska, mieści się ono w polskim programie społecZ1nymniektórych kół tego ok,I'esu. Badania nad kulturą Zydów mają dopomóc w rozwiązaniu skomplikowanej problematyki wzajemnych stosunków, a więc nie badanie tTladycji żydowskiej jako zjawiska kulturowego, ale załatwienie prloblemu społecznego było myślą wiodącą inicjalorów badań nad Żydami. Kierunek drugi, który można by nazwać popularyzatorskim, stawiał sobie za zadanie przede wszystkim za.poznani:epolskich i żydowskich etno'" J. Swiętek, Lud nadrabski, Kraków 1893, s. 62. •, "Zdrowie" t. 13, 1397. •~ B. Koskowski, O mieszkaniach i żywieniu się Żydów "Lud" t. 3, 1897, s. 319. małomiasteczkowych._ �80 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG grafów, oraz warstw inteligenckich z bogactwem i różnorodnością tradycyjnej żydowskiej kultury. Można było to osiągnąć przede wszystkim przez publikowanie tekstów folklorystycznych, podstawowych prz'episów religijnych, apokryfów judaistycznych .3. Prace te, oczywiście jedynie w ograniczonym stopniu posuwały naprzód badani'a nad etnografią Zydów, często brakowało im wytyczonego jasno planu badawczego, zaangażowania naukoweg~ poszcz'ególnych badaczy. W owym okresie, ważność ich polegała przede wszystkim na tym, że publikacje te spowodowały włączenie materiałów żydowskich do rozważań ogólnokulturowych: obecnie stanowią one dla badaczy żródla, których nie można pominąć. W okresie międzywojennym badania nad tradycyjną kulturą Zydów polskich prowadz.o:ne są nadal, ,alei na p~erwszy plan wysuwają się inicjatywy kręgów żydowskich, eo powoduje znaczny wzrost publikacji w języku źródła, a więc w jidysz. Wiele wydawanych wówczas prac przede wszystkim o charakterze materiałowym, zawdzięcza swój początek inicjatorskiej działalności N. Pryłutskiego 4\ który w pełni rozumiał i doceniał ważność materiałów etnograficznych dla badania całokształtu kultury narodowej. Jako centrum badań nad żydowskim folklorem i etnografią, wykrystaliz.owuje się z cZas€m Wilno. P'owstały tam Zyclowski Instytut Naukowy (YIVO) 45, poświęca wiele wysiłku organi'zując szer'oką :sieć respondentów, nadsyłających odpowiedzi na publikowane kwestionariusze, dotyczące przede wszystkim folkloru, ale też i innych zagadnierl związanych z żydowsiką' etnografią. Bogate, g'wmadwne systematycznie archiwum, miało stać się zaczątkiem naukowej dokumentacji tradycyjnej kultury żydowskiej. Kręgi osób 'zgromadzonych wokół YIVO nie nawliązywały, poza baTdzo nielieZinymi wyjątkami, bliższych kontaktów z etnograficznymi ośrodkami polskimi. Interesujące nas prace, wydawane w języku polskim, a poświęcone wyłącznie tematyce żydowskiej, to przede wszystkim opracowania R'eginy Lilientalowej oraz Gizy Franklowej. Lilientalowa, kontynuuje ro'zpoczęte już wcześniej badania, wychodzi jednak znacz.ni€lpaza pierwszy etap, w którym publikowała wyłącznie materiały terenowe, czy też zaczerpnięte z literatury, bez podania źródła ich pochodlienia. Tematyka badawcza, której poświęca się przede '" Op. cit. ,. Noah Pryłutski, 1892 - 1941, znany przywódca polityczny. Swe zainteresowanie i poparcie dla prac nad żydowskim folklorem demonstrował niezwykle czynnie, pomagając wielu autorom w wydaniu ich prac. '5 YIVO Zydowski Instytut Naukowy zaiożony w 1925 r. w Berlinie, z siedzib'l w Wilnie, Celem instytutu było pielęgnowanie żydowskiej kultury, języka jidysz ,prow-adzenie pracy wychowawczo-oświatowej wśród mówiących jidysz Zydów_ �Problematyka żydowska w etnografii 81 polskiej w::zyst;kim dotyczy wi,erzeń i obrzędów dOflocz:nychoraz rodzinnych 4ij. Interesuje ją odpowiedź na zadawane sobie pytanie, na ile wiadomości i nakazy religijne, zawad? przede wszystkim w Biblii, ale też i w pismach talmudycznych, znajdują kontynuację w współczesnej obrzędowości ~ v,,-i'E'rwniach tradycyjnej żydowski-ej spoh~czn,ości. Ważny jest dla niej problem istnienia przeżytku kulturowego, oraz wpływu kultur są.siednich na :'<ldycyjne wierzenia i współczesne zachowani€. Autorka z biegiem lc'l rozszerZi1 swój warsztat badawczy - sięga do źródeł pisanych, materiały terenowe poddaje krytyce, prace swe zaopatruje w bardzo dokładną dO(i{.Jment:1cjq. Pracuje ona naukowo 'Z pełnym zaparoiem - poświęca na ~o caly swój czas wolny, po pracy zarobk,owej, którą ni'est,ety, mimo dzialaj:-lc~;:i r.«liKowej. musiała ,k'ontynuować .\7. Jedyn<l, która swój los praoownika naukowego po,wiązała z katedrą unlwf':csytecką, byla Giza F'ranklowa 48. Zainteresowania jej obracały się przede wszystikim wokół tematów związanych z rzemiosłem i artystyczną : wórczością Żydów. Prace jej dotyC'zące żydowskiej wycinanki, stały si~' rewelacją, zarówno dla polskich, j'ak i ży,dowskich badaczy sztuki ludowej. Prowadząc i:nt-ensYW1l1epo'S"zuikiw.ania, zarówno w terenie, jak i \V pas::~Z(',.;:'·.lnych kolekcjach .muzealnych czy prywatnych gromadzi G. Fr'l{;~do\va boga ty o;:biór \vycinanek i opracowuje monografię tradycyjnej :~ydcw::l·l 'j '1/ycin:ł nki, interesując się 'ni,e tyLko jej formą, ale może przede wszysti,im jej Listoriq i funkcją jab! odgrywała w wspókzesnym życiu t;"adycyjnej 5połecz~1O~ci m:tłomiastecz;kowej 1'), Zainteresowania Gizy Franklowej zbieg,ały siq z rozwojem badań nad rzcniosłcm i t wórcz.oścą artystyczną polskiej wsi, jak też i zainteresowaniem, j'Cl'k,iezaczciy wz,budzać prz edmi'Ot y z zakresu żydowskiej twórczości wśród polskich muzeologów. W Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Arty~tyczn2go \1 Y.rako\vie, tamże w Muzeum Etnograficznym, w Muzeum Wic1.kc~c;;:l\i!ll w Poz.naniu, pow.stają zaczątki kolekcji żydowskich zabytków etnograficznych. p.oszczególne zbiory, będące w posiadaniu osób prywatnych, czy teź instytucji żydowskich, wzbogacają swe zasoby i zosta.i:) opr:.~cow:ne. Do najważmiej-szych pozycji wydawanych w języku poll ':" R. Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Kraków 1927, ,s. 97; Prace Komisj'i Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności t. 36, nr 3; tejże, Kult cial niebieskich u starożytnych Hebrajczyków 'i szczqtki tego kultu u współczesnego ludu żydo- Lwów-·Warszawa 1921, s. 15. Archiwum Nauk Antropologicznych t. l. nr 6; tejże. Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczqtki tego kuLtl~ u współczesnego ludu żydowskiego, Warszawa-Lwów 1930, s. 13. Archiw,um Nauk Antropologicznych t. 3, nr 2. 17 G. Fn!llJklowa, Regina Ulientalowa" "Lud" t. 26, 1927, s, 1'19- 121. :8 J. Bt.:r~zta. Giza Frankel (1895 -1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396, lU G. Franklowa, Wycinanka żydowska w FoLsee, "Lud" t. 28, 1929, 5. 40 - 57. wskiego. j) Lud, t. LXXII �OLGA 82 MULKIEWICZ-GOLDBERG skim należy praca M. Goldsteina i K. Dresdnera 50 oparta na kolekc J l zydowskiej sztuki ludowej, zgromadzonej we Lwowie. Praca ta, dająca wiele opisów i fotografii poszczególnych zabytków, posiada dziś szczególną wartość. Jest jedyną dokumentacją olbrzymich zbiorów, które w większości zaginęły podczas ostatniej wojny. Tematyka żydo,wska z'Ostaje włącwna również do ogólnopolskich prac badawczych w zakresie problematyki społeczno-gospodarczej. Na szczególną uwagę wśród wydawnictw z tego ZakrE:1SU zasługuje monograficzne ('pracowanie żydowskiego osiedla rolniczego na Grodzleńszczyźr.ie, "Kolania Izaaka" 5\ Zgodnie z założeniami serii wydawniczej, autora intel'esuje przede wszystklim problematyika ekonomiczno-historyczna. Yładzie on główny nacisk na opis struktury agrarnej wsi, stosunków handlowych, położenia przyrodniczego. Niestety sprawy tradycyjnej kultury żydowskiej potraktowane są przez autom marginesowo, krótko bardzo porusza on takie zagadnienia jak strój, budownlctwo, pożywienie miejscowej ludności, maz zaopatruje książkę kilkoma zdjęciami mieszkańców. Również Tadeusz Seweryn publikując pracę na temat małomiasteczkowego centrum tkacko-k,rawieckiego w Brzezinach 5e, interesuje się przede wszystkim tematyką historyczno-społeczną; przekształceniem się małego ośrodka rZ2mieślniczego w szeroko~narne cant'rum krawieckJie oparte na systemie nakładczym. Również i ta praca, mimo że pisana przez zawodowego etnografa i badacza sztuki ludowej, nie zawiera treści dotyczących kultury tradycyjnej -- jelst jednak na pewno modelowym przykładem pracy ilustrującej zal'adność i prężność żydowskich kupców. Dla naszego tematu ważne są jednak nie tylko prace poświęcone wyłącznie Żydom, ale może przede wszystkim te prace, z zakresu polskiej etnografii, w których możemy znaleźć materiały Żydów dotyczące. Tu jednak oczekuje nas pewne rozcZJaTowania.Okazuje się bowiem, że właśnie w owym okresie, w okresie Tozwoju polskich badań etnog,mficznych tylko bardzo nieliczni etnografowie dostrzegali problematykę żydowską i poruszali ją w swoich pracach. Na szczególną uwagę zasługują tu prace Witolda Dynowskiego, wspomniHnego już wyżej Tadeusza Seweryna 53 i Henryka Biegeleisena 51. Dynowski i SeweI'yn pr,owadząc badania z zakresu sztuki ludowej musieli M. Goldsltein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na zŹ<'mioch Lwów 1935. 51 S. Sali t, Kolonia Izaaka wieś powiatu sokólskiego, Warszawa 1924. 52 T. Seweryn, Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, "Przemysł, Rzemiosło, Sztuka" t. 4, 1924, nr 3, s. 17 - 20. 53 T. Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935. 54 H. Biegeleisen, Wesele, Lwów 1928; tegoż, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929. Prace Komisji Etnograficznej PAU nr 12; tegoż, U kolebki, przed oltarzem, nad mogiłą, Lwów 1928. 50 polskich, �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 83 natkn~lć E',iGna żydowskich rzemieślników i ich wyroby - to też w pracach ich znajdujemy liczne a nich wiadomości. Na szczególną uwagę zasługuje praca Dyno'Wskiego o chłopskioh kufrach malowanych 55. Autor nie tylko ,0pisuTe dokładnie produkcję i zdobi'eni.e taJkich ;kufrów, ale podaje bardzo szczególowe dan<; dotyczące żydowskich rzemieśLników zaj:nujących sic; tą wytwórczością, przytacza nazwiska, podaje miejsca zamieszkania poszczególnych żydowskich stolarzy. Niestety materiały Biegeleisena, jakkolwiek bardzo bogate, najczęściej podane są bez określenia źródeł, z których autor czerpał. Mieszają się \\o nich wiadomości zaczerpnic:te ze źródeł pisanych, talmudycznych oraz prawdopodobnie zebra1ne w terenie. Utrudnia to bardzo korzystanie z tychże prac. Do najciekawszych źródeł zawierających materiały do etnografii Żydów należą niewątpliwie pamiętnvki. One to dają szczegółowe opisy k9nkretnych sytuacji, najczęściej bardzo dokładnie umiejscowionych zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Niestety Jest ich stosunkowo niewiele. Do naj ciekawszych należą, wydane po raz pierwszy jeszcze przed pierwszą wojną światową, pamiętniki Jana Sł'omki SB. Książka ta jest bardzo interesującym i ważnym dokumentem ilustrującym nam różnor,odność wzajemnych kontaktów i powiązań pomiędzy ludnością chłopską i wiejskimi, wzglqdnie małomiasteczkowymi Żydami. Słomka wylicza i opisuje jak wiele różnorakich funkcji usługowych świadczyli Żydzi w stosunku do chłopów, jak wyglądały wzajemne powiązania, kontakty, zaufanie, ónimozje. Źródło to jest dla nas także ważnym dowodem ukazującym, il", przeciętny polski chłop wiedziało swoich żydowskich sąsiadach. Jak oceniał ich zasadnicze cechy charakterystyczne, jaka była jego opinia o żydowskich rzemieślnikach, handlarzach i karczmarzach, Oceniając pokrótce wydane w okresie międzywojennym opracowania dotyczące Żydów, ich tradycyjnej kultury, ,nie moina oprzeć się zdziwien:u, że je:Cl ieh tak niewiele. Przyczyny tego zajwiska na pewno szukać należy w ówczesnym klimacie społeczno-politycznym, jak też i w tym, że w okresie międzywojo!1nym· wyłaniała się już kadm żydowskich badaczy i pow"Ldy żydow~ikie instytuty nauk'owe zbierające materiały etnograficzne. Nie tłumaczy to jednak oałkowicio problemu, gdyż jak powszechnie wiadomo, prace pomijiające wkład ludności żydowskiej w tradycyjną kulturę polskiej wsi wiedzę o tej kulturze znacznie zubożały. Okro" pOWocjen!1Ymusi być traktoway w naszych 'rozważaniach zupełnie oddzielnie. Przede wszy.stkim tradycyjna żydowska społeeZllość 55 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wilno 1934. 56 J. SIomka, Pamiętniki właścianina, Kraków 1912.\ 6' Wi!eńs,zczyzny Polesia, �84 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG przestała istnieć, badanie t,ejże musiało więc być badaniem historycznym. Bezpośrednio po osŁatniej wojnie ukazują się jeszcze prace których au torzy. js:k np. Piotr Greniuk 57, oparli się na zgromadzonych przed wojną nct::<tk3ch z badań t~renowych. Wszystkie inne pra·cc opieraj4 siG na przekazJch m<:ljących charakter wspomni:eń a Żydach. Pamięć informatorów nie tylko przesłonięta jest wpływem czasu, ale również i to przede wszystkim tragedią wypadków wojennych, zagłady Żydów, cu na pewn0 ·wpływa na istotę pn:ekazu. Pierwszą akcje!, która miała na celu zebranie możliwych jeszcze do ocalenia przedmiotów z zaik.resu tradycyjnej sztuki żydowskiej i budownictwa. oraz przeprowadzenia dokumentacji na temat życiJa społeczności żydowskiej w okresie wojny, były prace Komisji H,istorycznej CE:'ntralnego Komitetu Żydów Polskich 58. Komisja ta opracowuje i ogłasza kwestionariusz, którego auborzy ;;;ainteresowani są w otrzymaniu odpowiedzi na pyt<1nia dotyczące wszelkich przejawów życia w warunkach wojny. Wachlarz p-orusza:nych problemów jest bardzo szeroki. Obejmuje zarówno pytania o teksty pieś:ni,opowiadań, przysłów powstałych w wojennych w8runkach, jak i opisy gier dziecinnych, zabaw z tego okresu, opisy życia w ukrye:iu, w bunkrach. Niestety jak dotychczas nie udało się autorce odkryć, czy nadesła-no j'akiekolwi'ekodpowiedzi na ten kwestiionariusz i jakie były losy tych mateniałów. Zabytkami z zakresu sztuki i rzemiosb artystycznego zajmuje się w tym okresie P,olskie Towarzystwo Ludoznawcze 5". IN akcję tą zaangażowała się Gi;.:a Frankluwa, planując systematyczne kompletowanie zbiorów, oraz zorganizowanie muzeum, pod auspicjami ŻydoWlskliego Instytutu Historycznego. Niecotety plany te nie wyszły poza stadium wstępnych rozmów i działań. Etnograficzny ośrodek w Toruniu pod kierownictwem Marii Znamierowsbej-Prliffel'owej, usiłuje zająć~ się ratowaniem resztek tradycyjneg,o budowni,ctwa żydowskiego. Ale i ta akcja jest krótkotrwała i n,ie przynosi rezult'atów 60. Widomym dowodem braku zabytków żydO'Wskich w polski-ch muz€ach ~tnograficznych, była zOliga:nizowana w 1960 Toku w Kra:kowie wystawa P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w poludniowej Lubelszczyźnie, ,.Pol,k<1 Ludo·wa" t. 2, 1·949, s. 268 - 285. 58 Instrukcja dla zbierania materiałów etnograficznych z ukresu okupacji niemieckiej, Łódź 1915. 50 "Przeprowadzono badania nad budownictwem, ceramiką rr żydowsk<j :;ztuką ludową" jak wynika z prOltokołu z XXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z 24 - 25 III 1945, "Lud" t. 37, 1946, E. 472. 10 O próbach ratowania drewnianej synagogi, oraz kontaktach z izraelskim ministerstwem kultury w tej s'pr.awie opowiadała ,autorce niniejszego opracowania profesor M. Priifferowa. Niestety korespondencja ta ugrzęzła w martwym punkcie z przyczyn natury biurokratycznej. 57 Sztuka �Problematyka żydowska w etnografii 85 polskiej sztuki ludowej mmieszkałych w Polsce mniejszości narodowych Gl. Dział po~v";GCO:1Y ŻyJom przedstawił siC; tam więcej :niż skromnie, reprezentowany przez niewielką bardzo ilość eksponatów raczej skr,omnie obrazujących bogactwo tejże sztuki. Sytuacja ta uległa części,owej poprawi,e, przez t"'awołanic do ży2iJ. muze'ów kultu'ry żydowskiej w Polsce, ale omawianie tychże kolekcji 11.'(' leży w ramach niniej.szej pra'cy. Czasopismem, któT2 zapoczątko'wało publiJkowanie materiałów etnograficznych dotyczących Żydów w ,okresie powojennym, była wZlnowi,ona w 1956 roku "Ziemia" B~. W pierwszych rocznikach tegoż pisma pojawiająsi<:; artykuły poświęcone tradycyjnej sztuce żydowskiej czy też rze-' mioslom przC'z Żydów uprawianym. Mają one charakter popularno-naukowy, zwracają uwagę czytelnika na problem tradycyjnej kultury Żydów, poszczególne zabytki żydowskiej architektury istniejące jeszcze w Polsce. Dokumentację tychże zabytków, przeprowadzoną jeszcze w okresie mit;dzywojennym w ramach prac Komisji Inwentaryzacji Zabytków 13 Sztuki w Polsce, wydają Maria i Kazimierz Piechotkowie , powiększając skromną ilość wydawnictw z kulturą żydowską związanych, ukazujących siq w tym okresie. W cC1h:j bogatej literaturze etnograficznej, ukazującej 51i<:;w okresie "CowOj0ll':ty:n znajdujemy j,edY'nie WZmiD.Tlkio żydowskich rzemieślnikach czy handlarzach okresu międzywojennego. Wiadomości te są nieliczne .~z ill<Jłymi jedynie wyjątkami m::do precyzyjne. Na uwagę zasługuje; tu dwa artykuły: Przemysława Burcharda B4, drukowane w ,organie Żydowskiego Instytutu Historycznego, a więc w organie zobowiązującym autora do preferowa-nia tematyki żydow~kiej, oraz prace R. Goduli B5. Burchard, opierając sil; n:1 badaniach przeprowadzonych wakresie powojennym przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN publikuje bogato udokumentowaną pracę na temat żydowskich rzemieślników m3.łomiasteczkowych działających przede wszystkim na terenie Polski środkowt'j i wschodni'ej. R. Godula pisząco meblarstwie w ok'olicach Kr?kowa przytacza liczne wiadomości na temat żydowskich handlarzy meblami ludol\vymi obsługujących rynk,i okolic Krakowa, oraz na temat 1 Hl M. Woler'Jska, Wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białornsil1ów, Kraków 1960. riC Tylko picrw.,ze roczniki owego czasopis!Yla pośw;ęcaly nieco miejsca tematyce żydow~kiej, późr:iej,ze. po zmianie składu redakcji od tej polityki odstąpiły. 1;'1 M. K. PiechoItka, 13ożn:ce drewniane, Warszawa 1953. ,r·1 P. Burchard, Przyczynki do zag2clnienia żydowskich rzemiosł lnclou'ych LU dawnej Polsce, "Biuletyn Zydowskiego Instytutu Historycznego" t. 37, 1361. ~. 66 - 30. "~R. Godula, Lntiowe meblarstwo północno-krakowskie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" t. 2, 1978, s. 103 - 124. Litwinów, Rosj2n, Słowaków, Ukraińców, Zydów, �OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG 86 tak zwanych "tandeciarzy" - stolarzy bez uprawnień rzemieślniczych, którzy albo sami zajmowali się masową produ:kcją tanich mebli, ,albo skupywali na poły wykończone, malowali je i rozwozili po okolicznych rynkach. Wzrost zainteresowań kulturą żydowską, jaki nasląpił w lalach 70-tych, Z2.owocował przede wszystkim pracami z zakr,esu sztuki. Do najbaTdziej interesujących dla etnografów należy zJahczyć badania 1. Rejduch-Samkowej 6<1 i M. Krajewsk1iej 67. Re'jduch-Samkowa pisl'je o żydowskim rzemiośle artystycznym, Krajewska zajmuje się dokumentacją fotograficzną zachowanych jeszcze cmentarzy żydowskich. SIedząc prace charakterze wspomnieniowym czy pamiętnilkarskim musimy przede wszystkim zainteresować się twórczością Franciszka Kotuli ,;~.Doświadczenie etnografa dopomogło mu na gko!I1centrowaniu się na dokładnym opisie, co w rezultacie powoduje, że prace Kotuli mają niewątpl,iwie wartość cennego dokumentu etnograficznego. Wieloki,erunkowość zainteresowait oraz znikoma pamięć autora dodają opublikowanym przez niego tekstom ważkości i potwierdzaj;:l ich przydatność jako źródła etnograficznego. Osobnym tematem nie dotyczącym beZipośredn~o żydowskiej kultury tradycyjnej, ale wyobrażenia Żyda w polsk,iej kulturze ludowej zajmują si(~ w ostatnich latach Alina Cala oraz autorka niniejszego opracowania. _-\. Cała interesuje się przede wszysbkim stosunkiem do Żyda jako do obcego, powstaniem mitów na tymże tle, sferami kontaktów między ludnością polską a żydowską. Niżej podpisana, w swyeh drukowanych w języku polskim pracach 70, l'jajmuje się postacią Żyda w obrzędowości weselnej oraz wycbrażeniem tegoż w współczesnej rzeźbie ludowej. ° IHi Oceniając przydatność objętych niniejszymiI'oz;ważaniami prac, jako źródeł dla współczesnego badaczra irrteresującego się tradycyjną kulturą polskich Żydów, należy zastanowić się nad ki~koma podstawowYffili problemami. L Rejduch-Samkowa, Elementy sztuki ludowej i nieprofesjonalnej w małojudaikach, "Lud" t. 61. 1977, s. 140 - 152. '" M. Krajewslka, MUczqce kamienie, War,szawa 1981. ,;S F. Kotula. lVliasteczlco na przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Rz'eszów 1981; tegoż, Muzykant y, Warszawa 1'979. Należy równ~eż wspomnieć WJ tym miejscu o bardzo interesującej pracy o charakterze wspomnieniowym. A. Bień, Bóg wysoko, dom daleko, Warszawa 1981. ';9 A. Cała, Stosunek swój-obcy w kulturze ludowej, "Etnografia Polska" t. 26, 1982. :,. 103 - 125. 'o O. Goldberg-Mulktiewicz. Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 34, 1980, s. 218 - 2.2-5; tejże, "Obcy" w obrzędzie weselnym, "Literatura Ludowa" R. 12, 1978, s. 48 - 57. 56 polski.ch �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 87 Kluczowym zagadnieni,em, na które należy odpowiedzieć jest oczywi;;cis pytanie, czego konkretni,e pnace te dotyczą. Tematyc~nie należy POdL1E+Ć je na dwie podstawowe grupy: te które dotyczą życia wewnętrznego społeczności żydow::1kiej,a więc j'ej struktury wewnętrznej, obrz~dów dorocznych, rodzinnych, wieTzeń, folkloru slownego, kultury mateóalnej, sztuki; oraz te, które odnoszą się do \Sfery stosun!ków i zachowan, jaka znajdowała się poza wewnętrznym życiem ,gminy żyd.owskiej, sianow'iła płaszczyzny kontaktów, czy mO:ŻJetylko sty;ku pomiędzy społecznością żydowską a otaczającą ją ludnością polską. Poza tym, zarówno w ;:Jracach wchodzących w zakres jednej, jak ,i drugiej grupy, mamy peWJe:lładunek wiadomości historyczmych, dotyczących przede wszystkim czaSl' osiedlania się Zydów w danym milasteczku czy wsi, (}roaznajważnieJszych wydarzeń z tymże osiedlani~m się związanych, jak też sporo wiadomości demograficznych. Często zaró\vno wiadomości historyczne, jak; dane cyfrowe stanowią przedruki z iJnnych opnaoowań, ale czasem są lE'Żrezu1tat'em poszukiwań archiwalnych, czy też badań ter,(2Innwych przeprowad"'onych przez autora pra1cy. Wartość omawi:anych artykułów jest oczywiście różna. Wśród prac dOlYUących życia wewnętrznego gminy żydowskiej największą wartość maJą te, które zostały napisane przez au!torów Zydów, a więc na podstawie obserwacji uczestniczącej, lub też samodzielnie zebranych materiałów terenowych, czy też jak na przy;kład w "Izrae~icie", na podstawie odpowiedzi nadesła:nych na wcześniej drukowane apele czy kwestiQllariuszc·, Słabą stroną tych pnac jast to, że często celem a'U'tocabyło przede wszy,,:akim spopularyzowamie żydow\Skiej kultury wśród nieżydowskkh czytElników i wówczas ujęte są bardzo płytko, zawieralją wriele uproszczeń lub tłumaczeń z takich źródeł jak Talmud 'czy midrasze. Brak odnies)cnia do źródła stanowi też cechę tych prac, którą współczesny etnogrilf musi wziąć pod uwagę. Największą trudność współczesnemu badaczov.i spraw,i wykorzystanie prac z wyżej wymienionej grupy, zawi,erających materiały dotyczące wierzeń, zabiegów magicznych or,az teksty folklorystyczne. Materiały te zawierają różnorakie wierzenia, wskazówki jak sit; zachować w poszczególnyoh wypadkach, ZJakazyi naka'zy magiczne. Publikowane są one chaotycznie, bez podania źródła, teksty folklorystyczne często publikowane w tłumaczeniach, z których trudno zOI"ientować się, czy tłumac'lowi chodziło o zachowanie treści, czy formy utworu. Mateniały dotyczące wewnętrznego życia społecZlnościżydowskiej zbiera'ne przez obserwatorów z zewnątrz, względnie przy pomocy inf'armatorów lrzecich, prz'ekazują najczęściej jedynie treść obrzędu, a lIlie jego formę, Oczywiście posiadają też pewną dozę niedokładności wyniikającej już to z lIliezrozumienila podstawowych pra,w i treści religii żydowskiej, już to z niewłaściwego interpretowania poszczególnych zachowań. �88 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Druga grupa omawianych materiałów, to prace odnoszące się do :ych przejawów tradycyjnego życia żydowskiej społeczności, które stanowiły płaszczyznę sty,ku kultury żydowskiej z polską. Do prac tych zalliczamy przede wszystkim ro'zważania o charakterze teoretycznym na temat wspólnych wątków folklorystycznych, oraz s:z;ereg opmcowań, czy choćby tylko krótkich wzmi'anetk, na temat pracy żydowskich handlarzy; zarówno tych osiadłych, ha,ndlujących w sklepikach czy na jarmarkach, jak .i ty~h wędrownych, oraz na temat rzemieślniików i ich wyrobów wykonywanych na rynek zewnętrzny, dla ludnoGoinieżydowskiej. Ich wspólną i najczęściej powtarzającą się słabą stroną jest brak dokładności w przytClczaniu nazwisk żyd,owskich rzemieślników, czasem też miejscowości, z ~tórych poszczególni handlarze pochodzili. Chłopi najczęściej nie znali prawdziwych nazwisk Żydów, określali ich najczęściej imieniem, bardzo ,:zęsto przekręconym, spolszczonym w swoisty sposób. Często też określali poszczególnych handlarzy czy rzemi'eślników żydowskich przydomkiem, który charakteryzował cechy zewnętrzne noszącago tenże przydomek. lub określał jego zawód. Tak na przykład spotY1kamyokreśle:nia w rodzaju .,kolawy Jasek", czy też "Szaja-pachciarz". Obyczaj ten, być może wieś polS'ka przejęł<a z żydowskieg>o miastecZJka, gdzie często posługiwiano się takimi określeniami wobec sąsiadów. Prace, w których autorzy podają bezbłędnie żydowskie imiona i nazwiska należą w omawianym materiale do rzadkości. PrzedstaWiiając tę bardzo ogólną próbę oceny omawianego materiału, wydaje mi się koniecznym, poowięcenie paru słów pracom dotyczącym kultury materialnej i sztuki. Autorzy poszczególnych opracowań, dają opisy poszczególnych przedmiotów znalezionych w terenie, względnie wspierają się przykła0ami eksponatów muzealnych. Tych ostatn;ch prac jest bardzo niewiele, jak też niewi'ele za'bytków żydow~kich znaleźć można obecnie w polskich muzeach. W więks:wści zostały one zebnane poostat.niej wojnie i posiadają wszystkie braki tak tworzonych kolekcji. Przede wszystkim bralki w dokumentacji ·odnośnio prowenie.ncji przedmiotu, jego wykonawcy, miejsca wykonania czy też użytkownika. Oczywiście kolekcje te gromadzone 'są nieplanowo, w zależności od znalezi.sk. przeważają w nich przedmioty kultu. Bardziej inte'resująco prz.edstawia się sprawa przedmiotów wytwarzanych przez żydowskich rzemieślników dla nieżydowskiegoodbiorcy. Eksponatów takJich, wchodzących w zakres rzemi.osła a!r1ystycznego czy też przedmi'otów codziennego użytku, je.st w polskich kolekcj'ach muzealnych bardzo wiele. Niestety w przeważającej większości zgi·nęły one l)ezpowrotnie dla etnografa zajmująoego się pwbląmatyką żydowską. jako wytwór żydowskiego rzemieślnikla. Tylko bo'wiem w nielicznych wypadkach zostały tak skatalogowane i nawet wówczas dokumentacja najczę- �Problematyka żydowska w etnografii polskiej ściej pełna jest niedokładności, zresztą niezawionionych przez muzeolo-· gów. Powtarzają się PQlruszone powyżej problemy - przekręcone nazwiska, imiona tylko, itp. W większościi wypadków sytuacja wygląda jednak jeszcze mniej pomyślnie. Poszczególne eksponaty, na przykład meble ludowe kupowane do muzeów opatrzone są nazwiskami ich właścicieli od których zostały kupione, a więc od użytkowników, a nie wykonawców. Zarówno żydowscy, jak i polscy rzemieślnicy nie sygnowali swych wyrobów wi(;c też owo niedopatrzenie w dokumentacji jest stratą nie do odrobienia. Eksponowana na wystawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie skrzynia ludowa autoryzowana przez stolarza żydowskiego, należydo bardzo rzadko spotykanych wyjątków. Dowodem całkowitego braku korelacji pomiędzy żydowskim wykonawcą a przedmiotem przez niego' zrobionym może być krakowska kolekcj.a klejnotów lud·owych. Wiadomo, że były one wykonywane zarówno przez polskich, jak i żydowskich jubilerów. Nazwiska rzemieślników podaje w swej pracy na ten temat Tadeusz Seweryn, jedna'k do zbiorów muzealnych 'zakupywano poszczegól-· nc j:rzcumioty od podkrakowsbch chłopów i ich na'Zwiska są jedynymi w dokumentacji poszczególnych zabyhków. Reasumując ninriejsze rozwa2Jania wydaje mi się godnym podkreślenia fakt, że zainteresowaniom polskich etnografów zawdzięcza etnografia ży_· dowska początki swego rozwoju, jeżeli idzie o materi'ał dotyczący polskich Żydów. Mimo nieścisłości, o których wyżej była mowa, mimo konieczności wyłuskiwania niefiaz bardzo znikomych wiadomości na temat Żydów z całości opracowań, omawiane prace mogą niewtąpliwie przysłużyć się do po::;zerzenia bazy, zezwalającej na opracowanie poszczególnych pro-· blemów dotyczących żydD\vskiej kultury tradycyjnej. Olga MI11kiewic::-GolcLberg JEWISH PIWBLEMS IN POLISH ETHNOGRAPHY. (summary) Polish writers initiated the ;ntere"t in Jewish culture in the various regions of Poland. Jan Kal'iowicz was the first Polish etnographer who understood the necessity to undertake research on traditio!lal Jewish culture, whereas Ale:ksander Świętochowski presented the first program of methodical research among Jewl',. aceomp:lnicci oy a questionnaire. in the columns of .Wisła' (the Vistula) magazine in 1890. 111 a later period, this periodical published question.naires and studies of' �'90 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Henryk Lew, Samuel Adalberg and Regina Lilientalowa, authors associated with Jewish culture. The author of this paper describes some monographic studies, <lmong others those by R. Lilientalowa and B. W. Segel, having discussed Jewish culture problems in two specific journals - in ,Lud', an ethnographical magazine, and in "Izraelita'. a socio-literary periodical. In the year.s POlst World War I period research undertakings within Jewis'h communities, and by those associated with the Yiddish Scientific Institute (YIVO) established :in Vilnyus, tooik the lead in semitic research. The wG-rks 0.£ Regina LilientaIowa and Giza Franklowa deserve most attention among the author who write about Jewish culture in the Polish language. The names of M. Goldstein and K. Dresdner - the authors of the boo.k ,Kultura i sztuka ludu ży·d0wskiego na ziemia·ch polskich' (Culture and art of the Jews on the Polish terribo'ry') - are also worth mentioning. A lot of data concerning Jewish culture 'is found in memoirs and in studies on Polish folk art and crafts. The i,nterest in Jewish culture changed character after Wodd War II due to eradication of traditional Polish Jews society. The great majority of post-war research consists of reeallections and documentation of the saved remnants of Jewish 'culture. The interest in Jewish culture increased in the 1970's. Works appeared dealing with Polish-Jewish cultural interraction and the image of the Jew in Polish folkIoreat this time. Polish ethnographical literature constitutes a valuable s,ource for research on ;traditional Jewish culture, despite the gaps in descriptions of the Polish-Jewish cultural problems and inconsistencies found in semitic studies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c4244044df3dd8ab170b60d97215826.pdf 523476c9cce6ebba19c117062f77659b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2430 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2256 Title A name given to the resource Problemy dokumentacji wideo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И. 12. Wesele w Nieznamierowicach, 1987. Zdjęcie zrobione w drugi dzień wesela, w czasie przeprowadzania gości z domu do remizy. Grają: Józef Porczek i Jan Gaca (ma skrzypce ze wzmacniaczem własnej roboty. Na pasku powieszony głośnik). muzyczny w Radomskiem, zajmuje on z grubsza obszar między miejscowościami - od południa Skrzyńskiem i Drze­ wicą a Potworowem i Odrzywołem od północy. Muzyka tam grana była nazywana przez muzykantów spoza tego mikro­ regionu muzyką „kajoków" (od noszonych tam tradycyj­ nych „swojej roboty" spodni - w przeciwieństwie do brycze­ sów noszonych już przez wiejskich chłopaków spoza tej strefy (informacja Franciszka Reguły i Wacława Reka). Inna nazwa tej muzyki to muzyka „polna" - inf. Józefa Łudczaka i Józefa Września), w przeciwieństwie do muzyki „Lesiaków" - którą oni grają. Muzykanci grający po „kajocku" często określają swoją muzykę jako „rdzuchowską". Tych kilku niezwykłych skrzypków grających po kajocku, których można odnaleźć w terenie, ma rodowód muzyczny wywo­ dzący się od znanego muzykanckiego rodu Kędzierskich (np. Tadeusz Jedynak i Piotr Gaca są uczniami Jana Bogusza, który z kolei uczył się u Jana Kędzierskiego). Najwspanialszy przedstawiciel muzyki „kajockiej" - skrzypek Józef Kędzierski mówi o swojej grze: „muzyka powinna iść do nieba, musi być tak wyciągana, jak do nieba i tak grana, żeby następnego dnia żaden chłopak nie potrafił zagwizdać mojego obera - bo inaczej jest to łatwizna". Wydaje mi się, że to wyznanie w niezwykle trafny sposób pokazuje najbardziej istotne cechy tej bardzo emocjonalnej muzyki, gdzie oberki zgrupowane w jakby bloki muzyczne były grane po kilka godzin bez przerwy. Wyróżnia tę muzykę niezwykle rozbudowana improwizacja. Oberki takie, o ile grane są poza tym obszarem, nazwyne są „rdzuchowiaka- Problemy dokumentacji wideo Andrzej Bieńkowski Rozpoczynając w 1985 r. dokumentowanie folkloru i życia muzycznego na wsi Polski centralnej na taśmie wideo nie zdawałem sobie sprawy, jak dalece ten nowy i rewolucyjny wręcz środek przekazu zmieni i rozszerzy moje spojrzenie na folklor i jego przemiany, jak pomoże mi zobaczyć zjawiska, które w dotychczasowym badaniu muzyki ludowej łatwo uchodzą uwadze. Możliwość filmowania we wnętrzach wiejs­ kich domów bez specjalnego dodatkowego oświetlenia i ekipy, która normalnie towarzyszy filmowaniu pozwala na stworze­ nie sytuacji, która nie peszy mieszkańców wsi, a jednocześnie działa stymulująco na grę i zachowania jej towarzyszące. Stwarza to doskonałe warunki do odtworzenia bądź stymulo­ wania prawie normalnych sytuacji, w jakich odbywały się wiejskie muzykowania i obrzędy. Aby móc zdokumentować życie muzyczne wsi, niezbędnym Warunkiem jest świadomość sytuacji, w jakiej znajduje się kultura wiejska, a w szczególności ten jej rozdział, którym jest muzyka ludowa. Problem autentyzmu kapel ludowych Jest naturalną skłonnością ludzi zajmujących się muzyką ludową wydobywanie i rejestrowanie tej muzyki, która jest najstarsza, najbardziej archaiczna i w opinii miejskiej uchodzi za najbardziej wartościową. Postawa taka, mimo oczywistych walorów badawczych, rodzi szereg niebezpieczeństw. Dotyczą one repertuaru kapel ludowych, ich składu instrumentalnego i manier wykonawczych. Skrzypkowie ludowi Polski centralnej to w przeważającej większości ludzie urodzeni w przedziale czasowym lat 1915-1930, a więc pokolenie, które zaczęło grać na weselach w latach 1935-1945. W latach tych taneczna muzyka weselna w zasadzie nie odbiegała swym repertuarem od muzyki granej na zabawach i pograjkach. W tym okresie kapele wykonywały utwory zgrupowane w blokach muzycznych, po których następowała przerwa na odpoczynek. W takim bloku muzycznym za­ czynanym i zakańczanym oberkiem grano walce, polki, tanga i fokstroty. Wszystkie te gatunki muzyczne egzystowały na równoprawnych zasadach. Kapele z którymi miałem do czynienia, a które nie otarły się o festiwale, ani o instruktorów z domów kultury, w czasie nagrań grały wszystkie te rodzaje utworów jako muzykę wiejską. Natomiast, kiedy nagrywa się takie same kapele, które już jednak otarły się o „wymagania fachowców", zauważa się, iż próbują one eliminować ze swego repertuaru tanga, walce, 67 �fokstroty itp. Wystarczy jednak porozmawiać z muzykami, aby dojść do wniosku, że nie wynika to z poczucia „ludowości" czy „nieludowości" tej muzyki, tylko jest skutkiem wpływu na ich repertuar ludzi z zewnątrz. Wydaje się rzeczą ważną, aby przy dokumentacji folkloru traktować tę część reperturaru kapel jak równoprawną w jej znaczeniu przy badaniu muzyki wsi, przy dokumentacji sytuacji autentycznej. Problem składu instrumentalnego kapel ludowych Rozpocznę od cytatu z Regulaminu Ogólnopolskiego Fes­ tiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych - Kazimierz 1988 г.: „W festiwalu mogą wziąć udział: instrumentaliści-soliści grający na tradycyjnych instrumentach jak: skrzypce złóbcoki, mazanki, cymbały, dudy, gajdy, kozioł, trombita, ligawka, bazuna, harmonia, różnego rodzaju fujarki, piszczałki i inne instrume­ nty i narzędzia muzyczne (należy przypomnieć, że akordeon jest obcy polskiej tradycji ludowej)". Chciałbym żebyśmy zajęli się bliżej tym fragmentem. Jak rozumiem regulamin tego ważnego, wspaniałego festiwalu ocenianego przez najwyższe autorytety naukowe, był przez nie stworzony, a przynajmniej zaakceptowany, tym samym dob­ rze oddaje kierunki badań i stosunek do folkloru w kraju. Na wsi Polski centralnej (Radomskie, Opoczyńskie, Raws­ kie) harmonia pojawiła się w kapelach w końcu lat dwudzies­ tych, początku trzydziestych. Bardzo niewielu instrumentalis­ tów mogło sobie pozwolić na kupno tego bardzo drogiego instrumentu (cena nowej harmonii 3-rzędowej) 80-basowej wynosiła 700-900 zł). Akordeony pojawiły się w tych okoli­ cach w końcu lat trzydziestych, rozpowszechniły się w czasie wojny, a w latach pięćdziesiątych zaczęły wypierać harmonie. Z badań terenowych wynika, że skrzypkowie ludowi w swym aktywnym życiu muzycznym częściej grywali z akordeonem niż z harmonią. Różnica w czasie pomiędzy pojawieniem się harmonii a akordeonu wynosi kilka lat. Stąd prosty wniosek, że akordeon w kapelach, które możemy jeszcze zarejestrować jest pełnoprawnym instrumentem ludowym, zakorzenionym już od blisko półwiecza w życiu muzycznym wsi. Jeżeli mówimy o niepolskim rodowodzie akordeonów, powinniśmy pamiętać o takimż rodowodzie harmonii. Pro­ blem jest głębszy i dotyczy stosunku do kultury ludowej w ogóle, przecież to nie my, ludzie zajmujący się muzyką ludową, możemy przesądzać, co jest ludowe, a co nie. Decydu­ je o tym społeczność wiejska, jej upodobania i estetyka. Kultura ludowa, jako zjawisko, jest otwarta, czerpie wzory i in­ spiracje również z innych kultur, inaczej ginie, nie rozwija się. Przecież w latach tzw. I I Rzeczypospolitej istniały na obszarze naszego kraju różne kultury wzajemnie oddziałujące na siebie - polska, żydowska, niemiecka, rosyjska, ukraińska itp., i ślady tego obecne są do dziś, mimo że staliśmy się krajem niemal monokulturowym, a w każdym razie to nam przez lata wmawiano. Dlatego też eliminowanie wpływów innych kultur zubaża naszą własną. Zjawisko podobne do eliminowania akordeonu jako niepo­ lskiego instrumentu, można spostrzec w zespołach śpiewa­ czych z rejonów Polski wschodniej. Tam w latach II Rzeczypo­ spolitej w jednej wsi mieszkały społeczności - np. polska i ukraińska, mieszając się i czerpiąc wzajemnie wzorce kulturo­ we. Pieśni ukraińskie były śpiewane również przez polską część wsi. Dziś zabrania się tym zespołom śpiewaczym wykonywa­ nia tej ukraińskiej części repertuaru (np. w Kazimierzu). (Uwaga dotyczy lat osiemdziesiątych). Czy to dbanie o „pol­ skość" w kulturze ludowej nie trąci przesadą? Czy nie ingeruje się w sytuacje autentyczne? Podejście takie utrudnia dokumentację z góry eliminując z rzeczywistości badanej to, co „fachowcy" uznają za obce. Jeśli więc chcemy utrwalić obraz r z e c z y w i s t e g o składu kapel, takiego, w jakim naprawdę grywały dla publiczności wiejskiej, nie wolno zapominać o istnieniu takich instrumen­ tów jak dżaz, który pojawił się na początku lat pięćdziesiątych, jak saksofon, który pojawił się w tym samym czasie, nie mówiąc już o elektrycznym instrumentarium ostatnich 20 lat. 68 Maniery wykonawcze Największy mir wśród muzykantów mieli (i mają) nutowcy to jest ci, którzy znają nuty, na ogół bowiem muzykanci są „słuchowcami", do czego przyznają się z pewnym zażenowa­ niem. Skrzypkowie, którzy zaczynali swą działalność muzycz­ ną przed pojawieniem się harmonii i akordeonu grywali z bębenkiem (czasem z basami i bębenkiem). Zmiany, które zaszły w muzyce w momencie pojawienia się harmonii i akor­ deonu, zepchnęły skrzypka na drugi plan, to harmonista decydował teraz o tym, jak będzie grana melodia (skrzypkowie określają to jako gra na prostkę, bez ozdabiania). Ciekawym problemem przy nagrywaniu skrzypków jest porównanie, jak muzyk gra ten sam utwór „w pojedynkę", czyli z bębnem i jak z harmonią. Dobry skrzypek wiejski to taki, który od razu zagra zanuconą mu melodię w sposób taki, jak się to od niego zażąda, dlatego też bardzo trzeba uważać, żeby nie wpłynąć swoimi gustami na sposób gry skrzypka, ten bowiem szybko orientuje się, czego oczekuje od niego nagrywający, a co nie zawsze jest zgodne z tradycją wiejską, jak np. Władysław Cieślik. W czasie rejestracji na wideo konieczna jest świadomość tego typu problemów, jeżeli chcemy uzyskać niezafałszowany przez nasze życzenia obraz życia muzycznego wsi. Jest to też ważne z innego względu - akceptacja gustów i zachowań muzykantów pozwala stworzyć taką atmosferę w czasie filmowania, kiedy to możemy zauważać zachowania, które nie są dostrzegalne w sytuacji pouczania i życzeń wobec muzykan­ tów. Zachowania w czasie gry Przeglądając ponad 170-godzinne archiwum moich rejest­ racji wideo zacząłem zauważać pewne prawidłowości w za­ chowaniach muzykantów, z których - będąc zajęty filmo­ waniem - nie zdawałem sobie sprawy. W czasie najbardziej udanych sesji nagraniowych, kiedy muzykanci czuli się swobo­ dnie, a obecność licznych mieszkańców wsi działała na nich stymulująco, można zaobserwować szczególny typ zachowań instrumentalistów i śpiewaków. Można te zachowania po­ dzielić na dwie zasadnicze grupy: zachowania imponujące i zachowania zastępcze. (Omawiam je w zamieszczonym powyżej wywiadzie). Opis oddaje te zachowania tylko w przyblżeniu, rejestrować je może tylko kamera wideo, odpowiednio ustawiona, zdolna uchwycić to, co najważniejsze w tym muzycznym spektaklu. A jest to s p e k t a k l , o czym się nie wie, czy nie pamięta, mając do czynienia tylko z muzycznym nagraniem. Technika wideo pozwala nam na rejestrację niezwykłych, ekspresyjnych, ginących przecież zachowań, rejestrację całego rytuału gry i wzajemnych relacji pomiędzy muzykantami a społecznością wiejską. To wszystko ucieka przy rejestracji jedynie magneto­ fonowej. Problemy techniczne, o których trzeba pamiętać, to prawid­ łowe oświetlenie wnętrza, tak żeby dobrze rysowały się twarze i żeby muzykanci i kamerzysta nie rzucali nawzajem cienia. Trzeba też pamiętać, kiedy nagrywamy kamerą bez zewnętrz­ nego mikrofonu a tylko mikrofonem wmontowanym w kame­ rę, o kompromisie pomiędzy ciekawym kadrem a prawid­ łowymi proporcjami dźwiękowymi pomiędzy poszczególnymi instrumentami. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze jeden problem etyki filmowania. Technika wideo umożliwia filmowanie sytuacji i zachowań, których ludzie filmowani nie chcieliby pokazać na zewnątrz, a są nieświadomi tego. że rejestruje ich kamera. Każdy z dokumentujących na wideo życie muzyczne wsi musi sam zadecydować, do którego momentu filmowanie jest pracą naukową, a kiedy wkracza w sferę prywatności drugiej osoby. Jest to problem ważny. Można bowiem łatwo w pogoni za autentyzmem i prawdą o tej sferze zapomnieć � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002c3cbed890139b5ab297bb9e77fb59.pdf 3f1a57faac5c44324fb2c5372562ebdc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:759 Title A name given to the resource Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongres Nauki Polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K I U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 JOZEF BURSZTA PROBLEMY ETNOGRAFII PROPONOWANE DO OMÓWIENIA W ZBIORCZYM REFERACIE PODSEKCJI HISTORII, ARCHEOLOGII I HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ NA I I KONGRES N A U K I POLSKIEJ Etnografia (obejmująca d y s c y p l i n y zwane gdzie indziej etnologią i antropologią kulturową l u b n a u k a m i etnologicznymi) należy do t y c h n a u k społecznych i h u m a n i s t y c z n y c h , które mają ścisły związek z życiem społeczeństw, zwłaszcza n a r o d o w y c h . Zgodnie z głównym celem n a u k etnologicznych, j a k i m jest uchwycenie prawidłowości rządzących p o ­ w s t a n i e m , r o z w o j e m i różnicowaniem się k u l t u r y ludzkości oraz zbadanie, j a k to zróżnicowanie wyznacza stosunki międzyludzkie — etnografia p o l ­ ska już od początku X I X w i e k u zajęła się szczególnie analizą chłopskiej k u l t u r y l u d o w e j , skupiła uwagę na n a r o d o w y c h wartościach tkwiących w tej k u l t u r z e jako podstawie kształtowania się k u l t u r y narodowej. Pokolenia badaczy i teoretyków k u l t u r y X I X w i e k u pozostawiły bo­ gatą dokumentację k u l t u r y l u d o w e j w j e j regionalnych odmianach i w e wszystkich i s t o t n y c h aspektach, a także w p i e r w s z y c h s y n t e t y c z n y c h zarysach. W h i s t o r i i t y c h badań zapisały się chlubnie znakomite nazwiska. W i e l e nazwisk polskich badaczy zawiera h i s t o r i a e t n o g r a f i i Słowian, D a ­ lekiego Wschodu, Oceanii, A f r y k i , A m e r y k i . Znane są one także w świe­ cie w zakresie uniwersalnej t e o r i i k u l t u r y . W Polsce L u d o w e j nastąpił i s t o t n y rozwój etnografii. Powiększyła się liczba ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h do sześciu, w t y m jednak t y l k o czte­ r y kształcące a k t u a l n i e specjalistów z tej dziedziny; rozszerzyła się zna­ cznie kadra naukowa, zwiększyła się sieć muzeów etnograficznych i działów etnograficznych w muzeach ogólnych, wzrosło poważnie piśmiennictwo etnograficzne związane zarówno z ośrodkami P A N , z uniwersytetami, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, jak i z muzeami. D o szczególnych osiągnięć należy doliczyć też d o p r o ­ wadzenie do ogólnokrajowych a k c j i badawczych i w y d a w n i c z y c h , j a k Polskiego A t l a s u Etnograficznego, A t l a s u Polskich Strojów L u d o w y c h czy e d y c j i już słynnego w świecie w y d a w n i c t w a , j a k i m są Dzieła wszy- �20 JOZEF BURSZTA stkie Oskara K o l b e r g a mające objąć 80 tomów. Znaczne efekty osiągnięto w zakresie e t n o g r a f i i poszczególnych regionów oraz w i e l u w y b r a n y c h problemów. Ostatnie zwłaszcza dziesięciolecie przyniosło rozszerzenie p r z e d m i o t u zainteresowań e t n o g r a f i i poza tradycyjną kulturą ludową. Równolegle z podniesieniem poziomu teoretyczno-metodologicznego i przy rozwija­ jącej się współpracy z n a u k a m i p o k r e w n y m i nastąpiło wzmożenie zainte­ resowań ogólną teorią k u l t u r y , co znalazło w y r a z w badaniach procesów przeobrażeń k u l t u r p l e m i e n n y c h i chłopskich w n u r c i e zmian współczes­ nego świata. Szczególną uwagę zwrócono na uchwycenie i wyświetlenie przeobrażeń t r a d y c y j n e j spuścizny k u l t u r o w e j i j e j r o l i w procesie t w o ­ rzenia się społeczeństw nowoczesnych, zwłaszcza socjalistycznych. P r z e d ­ m i o t e m badań stały się więc •— obok społeczeństwa polskiego — także w y b r a n e regiony A m e r y k i Łacińskiej, A f r y k i , Oceanii oraz niektóre spo­ łeczeństwa z r o d z i n y krajów socjalistycznych: Bułgaria, Jugosławia, r a ­ dzieckie r e p u b l i k i środkowoazjatyckie i Mongolia. Z r a c j i swego p r o f i l u n a u k i etnograficzne są powołane do współdzia­ łania w pierwszoplanowych problemach badawczych n a u k i polskiej. W k o m p l e k s o w y c h badaniach n a d kulturą narodową zmierzać się będzie do: uzupełnienia l u k w zakresie p r o b l e m a t y k i etnogenezy Słowian i etno­ graficznych m o n o g r a f i i regionów Polski; zwiększenia n a c i s k u n a r e j e s t r a ­ cję (przy współpracy muzeów) l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j ; szeroko z a k r o j o n y c h badań n a d f o l k l o r e m ; w oparciu zaś o założenie t e o r i i k u l ­ t u r y do opracowania zespołowym wysiłkiem syntezy e t n o g r a f i i Polski i teorii k u l t u r y ludowej. Te badania i prace ukażą istotne r y s y dziejów k u l t u r y narodowej od strony j e j w i e l o r a k i c h żywotnych powiązań z kulturą pracującego l u d u , uwydatnią osiągnięcia i b r a k i przeszłości, odtworzą mechanizm i w z o r y f u n k c j o n o w a n i a k u l t u r y w a r s t w n i e e l i t a r n y c h , j a k i określonych systemów wartości, postaw i działań. W t y c h k i e r u n k a c h prac etnologicznych mieści się ogromna (aktualna i przyszła) użyteczność dla modelowania i urzeczywistnienia socjalistycz­ nej k u l t u r y narodowej, zwłaszcza dla p r o g r a m o w a n i a i realizacji p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Chodzi t u głównie o znaczenie w i e d z y histoiryczno-łkulturowej w kształtowaniu osobowości j e d n o s t k i l u d z k i e j w procesach j e j so­ cjalizacji, o w y d o b y w a n i e z t r a d y c j i k u l t u r o w e j t y c h wartości, które mają siłę kształtowania h u m a n i s t y c z n y c h postaw i dążeń, pozwalają zro­ zumieć sens i znaczenie zachodzących przemian, przyśpieszają świadome w n i c h uczestnictwo i stwarzają psychospołeczne k o m p o n e n t y osobowości j e d n o s t k i zgodnie z interesem społeczeństwa. Właśnie n a u k i etnologiczne zdolne są wydobyć, ukazać i popularyzować t e wszystkie wartości. Mają one też za zadanie badanie t y c h w s z y s t k i c h procesów — głównie na p r z y - �PROBLEMY ETNOGRAFII 21 kładzie w y b r a n y c h społeczności l o k a l n y c h — w n u r c i e bieżącego życia, gdzie mogą ujawniać się nie t y l k o zaobserwowane prawidłowości, ale dzięki n i m mogą powstawać k o n k r e t n e w y t y c z n e , n p . w p l a n o w a n i u m i ­ k r o s t r u k t u r społecznych i i c h w y r a z u k u l t u r o w e g o . Badania t a k i e nie mogą j e d n a k ograniczyć się do r a m społeczeństwa narodowego, choć jest ono t u najistotniejsze. Będą one musiały być rea­ lizowane — w większej j e d n a k niż dotąd mierze — w łączności i w e współpracy z b a d a n i a m i i n n y c h ośrodków europejskich, szczególnie w k r a j a c h socjalistycznych. P o w i n n n y one obejmować także — również w zwiększonym niż dotąd stopniu — niektóre k u l t u r y plemienne czy spo­ łeczeństwa z krajów pozaeuropejskich. K u l t u r a świata staje się b o w i e m coraz bardziej powiązaną całością, podlegającą p o d o b n y m prawidłowo­ ściom przeobrażeń. Poważna r o l a społeczna n a u k etnologicznych i czekające w i e l k i e za­ dania będą t r u d n e do urzeczywistnienia bez z m i a n dotychczasowego sta­ tusu i s y t u a c j i organizacyjnej tej d y s c y p l i n y . Chodzi przede w s z y s t k i m 0 u t w o r z e n i e — j a k to jest z dawna w k r a j a c h socjalistycznych — p l a n o ­ wanego już przed k i l k u l a t y I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych P A N . B r a k dotąd takiego i n s t y t u t u odbił się u j e m n i e n a w i e l u odcinkach. Zadania I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych byłyby duże. Byłby o n niezbędnym ośrod­ k i e m odpowiadającym w y m o g o m współczesnego w a r s z t a t u naukowego 1 sterującym n a c z e l n y m p r o b l e m e m — teorią k u l t u r y . T y l k o w jego r a ­ mach organizacyjnych można b y : 1) scalić folklorystykę (istnieją t u że­ nujące zaniedbania badawcze), badania sztuki l u d o w e j oraz e t n o m u z y k o logię — rozbite dotąd między różne ośrodki organizacyjne — z całością przedmiotową n a u k etnologicznych; 2) opracować całościowy p l a n badań z u w y d a t n i e n i e m wszystkich jego dotychczasowych l u k i określić per­ s p e k t y w i c z n y rozwój d y s c y p l i n y z i c h synchronizacją w całym k r a j u ; 3) podjąć badania i zadania podstawowe służące zarówno całej dyscyp­ l i n i e , j a k i p r a k t y c e życia spoleczno-kulturalnego, n p . w zakresie p o p u ­ l a r y z a c j i osiągnięć n a u k i w społeczeństwie i pomocy w p r o g r a m o w a n i u i k i e r o w a n i u procesami k u l t u r y współczesnej; 4) stworzyć pełne możli­ wości p r a c y ośrodkowi d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i etnograficznej, w r a z z centralą bibliograficzną; 5) wprowadzić szeroko zakrojone studia z za­ k r e s u muzeologii oraz koordynację prac i zadań między I n s t y t u t e m a m u z e a m i e t n o g r a f i c z n y m i oraz P o l s k i m T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m z jego l i c z n y m i agendami; 6) rozwinąć należyte k o n t a k t y i wymianę z ośrodkami zagranicznymi, na którym t o o d c i n k u istnieje dużo braków i zaniedbań. Chodziłoby następnie o utworzenie w P A N reprezentacji e t n o g r a f i i (której dotąd w ogóle nie ma) w postaci K o m i t e t u N a u k Etnologicznych (czy E t n o l o g i i l u b A n t r o p o l o g i i K u l t u r y ) . �22 JOZEF BURSZTA W związku z d y n a m i c z n y m r o z w o j e m naszego życia naukowego i k u l ­ turalnego zarysowuje się coraz większe zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem etnograficznym. Pociąga t o za sobą konieczność roz­ szerzenia studiów u n i w e r s y t e c k i c h na wszystkie ośrodki etnograficzne, a także potrzebę kształcenia w f o r m i e studiów d o k t o r a n c k i c h , p r z y rów­ noczesnej możliwości pogłębienia kształcenia młodej k a d r y także w ośrod­ kach zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3bf146e7f0968c14f919a658c63396d.pdf 00fff67255d71dc6a9353e49e3408155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1754 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1624 Title A name given to the resource Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Książek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PLISSN 0071-1861 JOANNA KSIĄŻEK Tybinga ( N i e m c y ) / T o r u ń PROBLEMY INTEGRACYJNE NIEMIECKICH PRZESIEDLEŃCÓW Z ROSJI W NIEMCZECH* Począwszy od siedemnastego wieku mieszkańcy Niemiec, z różnych powo­ dów niezadowoleni z warunków bytu w państwie, zaczęli masowo emigrować do Rosji, w której kuszące warunki i zapewnienia cara oferowały im lepsze życie. Lepsze życie niebawem się skończyło, a zaczęło się takie, które - pod względem nieszczęścia i ubóstwa - z sytuacją w opuszczonym kraju nie mogło nawet konkurować. Niestety dla większości z tych ludzi droga powrotu została odcięta, co skazało ich na życie w państwie obcym i nieprzyjaznym. Pozbawie­ nie własności, wolności, dyskryminacja, masowe deportacje, pokutowanie za czyny faszystowskie swoich rodaków, to niektóre klęski, które ich dotknęły. Rosyjscy Niemcy, mimo wszystko, próbowali kultywować swoją tradycję i pie­ lęgnować wiarę, zakładali rodziny i tworzyli nowe generacje, które daremnie starały się wrócić do kraju swojego pochodzenia. Kiedy w końcu w latach osiem­ dziesiątych za rządów Michaiła Gorbaczowa otrzymali taką możliwość, zaczęli masowo wyjeżdżać do Niemiec - swojej starej, jeszcze nigdy nie widzianej, ale upragnionej ojczyzny. Ten napływ rosyjskich Niemców, który od lat dziewięć­ dziesiątych przybrał gwałtownie na sile, stał się dla Niemiec problemem. KRÓTKA HISTORIA ZBYT DŁUGICH PODRÓŻY Tylko do roku 1774 do Rosji napływa 30 tysięcy niemieckiej ludności, która osiedla się głównie na terenach dolnej części Wołgi, a także na Krymie. Stosun­ kowo korzystne warunki panujące na nowych obszarach, jak sprzyjający krym­ ski klimat, żyzna ziemia oraz ulgi podatkowe i wsparcie finansowe sprawiają, że nowi osadnicy korzystnie aklimatyzują się na nowych terenach, uprawiają pola, zakładają winnice, wprowadzają wiele przywiezionch ze sobą ulepszeń w dzie­ dzinie hodowli i rolnictwa, budują swoje kościoły, zakładają religijne wspólnoty. Ta korzystna sytuacja zaczyna się jednak dość szybko zmieniać. Kontynuując politykę kolonizacyjnąpo śmierci carycy Katarzyny jej wnuk - car Aleksander I , wydaje w roku 1804 manifest ograniczający znacznie dotychczasowe swobody * A r t y k u ł jest s k r ó t e m pracy dyplomowej (licencjat), napisanej pod kierunkiem dr. W. Olszew­ skiego w Katedrze E t n o l o g i i U M K w Toruniu w 2002 roku. �198 JOANNA KSIĄŻEK kolonistów, którzy od tej pory zobowiązani są złożyć przysięgę wierności caro­ wi. Teoretycznie mają oni prawo opuszczenia Rosji, praktycznie jednak wiąże się to z kłopotami finansowymi, koloniści muszą bowiem przed wyjazdem nie tylko spłacić długi i kredyty, ale i uiścić podatek w wysokości 20% wartości majątku, który po upływie 10 lat zmniejsza się o 10%. W przededniu wybuchu pierwszej wojny światowej rosyjscy Niemcy sta­ nowili gospodarczo i społecznie stosunkowo mocną oraz lojalną wobec caratu grupę. Ich pozycja zmieniła się diametralnie w roku 1914, gdy - postrzegani jako potencjalni sprzymierzeńcy wrogów Rosji - mieszkańcy terenów położo­ nych przy zachodniej granicy państwa zostali przesiedleni do wschodniej części kraju. Koloniści z innych obszarów w wyniku wojny, rewolucji i w końcu wojny domowej potracili swoje społeczne pozycje; krok po kroku tracili też swoje majątki. Pewną ulgę i polepszenie warunków bytu niemieckich osadników przynosi ustanowienie po rewolucji październikowej w 1917 roku rządu, który zaczął prowadzić liberalną politykę narodowościową, na której skorzystali także Niemcy - niemiecka prasa, zrzeszenia i związki znowu mogły egzystować, a ich tożsamość narodowa wsparta została utworzeniem w 1924 roku Niezależnej Republiki Nadwołżańskiej oraz innych niemieckich okręgów. Jednak polepsze­ nie to okazało się tylko chwilowe. Między styczniem a kwietniem 1930 roku miała miejsce kolektywizacja. Mimo oporów ze strony ludności proces ten postępował i już w roku 1934 skolektywizowano 75% rolnictwa. Najgorszym skutkiem kolektywizacji był - panujący za państwowym przyzwo­ leniem - głód, powstały w latach 1932-1933 na skutek pobierania od kołchozów olbrzymich należności ze zbiorów na rzecz państwa i na potrzeby industrializacji. Zboże było eksportowane, a przyjmowanie pomocy organizacji zagranicznych ograniczone. W sierpniu 1933 odmówiono przyjęcia zebranych przez niemiecką organizację „Briider in Not" pieniędzy i paczek dla rodaków w Rosji, a nieliczni odbiorcy przesyłek poddani zostali nadzorowi organów bezpieczeństwa. Od roku 1934 kontakty Niemców rosyjskich z zagranicą podlegają obserwacji. W kolejnych latach wzrastają represje wobec Niemców pod zarzutem szpiego­ stwa, nielegalnych kontaktów z zagranicą, szerzenia antyrosyjskiej propagandy, rozprowadzania zakazanej literatury, rozsiewania plotek. Aresztowania i deporta­ cje odbywają się pod byle pretekstem. W latach 1938-1939 zlikwidowane zostają niemieckie szkoły na Ukrainie, język niemiecki zastąpiono rosyjskim. Wraz z roz­ poczęciem wojny niemiecko-rosyjskiej (1941) Niemcy rosyjscy zostali jednoznacz­ nie uznani za wrogą nację. Republika Nadwołżańska została rozwiązana, a prawie wszyscy Niemcy, którzy nie zamieszkiwali terenów właśnie zajętych przez niemieckie wojska, zostali deportowani z Ukrainy, Republiki Nadwołżańskiej, Gruzji i Azerbejdżanu do Azji Centralnej - Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu oraz na Syberię, gdzie czekały ich długie lata pobytu w specjalnych obozach. Wszyscy Niemcy między 17 a 50 rokiem życia wcieleni zostali do armii pracy (trudowaja armija). „Trudarmistów" obowiązywały zasady panujące w gułagach - przy głodowych racjach żywności, pod stałym nadzorem wojskowym, pra­ cowano przy rozbudowie dróg, kolei, w kopalniach, w lasach. Niemcy, którzy �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 199 już wcześniej zostali przesiedleni na Syberię i do Kazachstanu, poddani byli nad­ zorowi komendantury, tzn. musieli się regularnie meldować w oddziałach NKWD i nie mogli bez zezwolenia opuścić miejsca pobytu. Po przegranej bitwie pod Stalingradem, wraz z odwrotem niemieckich wojsk z Ukrainy, rozpoczęła się ucieczka rosyjskich Niemców przed zbliżającą się Armią Czerwoną. Droga wiodła poprzez Węgry i Bułgarię do Niemiec. Część z ukraiń­ skich uciekinierów osadzona została w Kraju Warty, część z nich osiadła w Kraju Sudetów oraz na Dolnym i Górnym Śląsku. Pod koniec wojny 200 000 Niemców w Kraju Warty i w rosyjskiej strefie okupacyjnej Niemiec zostało pojma­ nych i poddanych „repatriacji" na tereny ZSRR. To samo stało się z połową spośród 150 000 rosyjskich-niemieckich uciekinierów w zachodniej strefie oku­ pacyjnej Niemiec, wydanych władzy radzieckiej przez zachodnich aliantów. W A L K A PO WOJNIE Wraz z końcem wojny sytuacja rosyjskich Niemców niewiele się zmieniła. Jeszcze dziesięć lat po zakończeniu wojny ludzie ci żyli w specjalnych obozach poddani reżimowi komendantury, który dopiero w 1955 roku został rozwiązany. Wtedy też wydano dekret o zniesieniu ograniczeń dotyczących prawnego statusu Niemców wraz z członkami ich rodzin. Po wizycie kanclerza Niemiec Konrada Adenauera w Moskwie we wrześniu 1955 roku i nawiązaniu kontaktów dyplo­ matycznych z ZSRR warunki Niemców uległy poprawie: rozproszeni po całym kraju zaczęli szukać swoich krewnych i osiedlać się w innych jego rejonach. Od 1957 roku powracają niemieckie szkoły i lekcje niemieckiego w szkołach rosyjskich, jednak brak kwalifikacji nauczycielskich i podręczników opóźnia proces zdobywania i nadrabiania wykształcenia. Znów mogą działać niemieckie media, wydawane są gazety, książki, nadaje radio i telewizja. Od nowa rejestro­ wane są parafie kościelne. W ramach rehabilitacji rosyjskich Niemców Związek Radziecki oferuje pomoc w zakładaniu nowych osiedli, zniesiono ograniczenie w wyborze miejsca zamieszkania, ale obciążający niemieckich osadników zarzut kolaboracji z wrogiem nie zostaje cofnięty. Podejmuje się starania przywrócenia niezależnej republiki Niemców rosyjskich. Od roku 1970, zawarty w ramach nowej polityki wobec Wschodu „Układ Moskiewski" między rządem Niemiec i ZSRR ułatwia Niemcom opuszczenie kraju. Już w roku 1957 w sowieckich urzędach złożono ok. 100 000 wniosków o wyjazd do Niemiec. W 1958 pierwszy tysiąc opuścił kraj. W kolejnych latach decyzje rosyjskich urzędów o pozwole­ niu na wyjazd zależne były zawsze od aktualnej sytuacji w stosunkach rosyjsko-niemieckich, dlatego na początku lat osiemdziesiątych rocznie nie mogło opuścić ZSRR więcej niż 1000 osób. Wraz z nastaniem pierestrojki, w wyniku ustępstw poczynionych przez Michaiła Gorbaczowa, przemilczane dotąd fakty dotyczące deportacji, obozów pracy, a także tendencji autonomicznych Niemców rosyjskich wychodzą na jaw. Podjęte zostają rozmowy w sprawie przywrócenia Autonomicznej Republiki �200 JOANNA KSIĄŻEK Nadwołżańskiej. Warunki otrzymania pozwolenia na wyjazd zostają zliberalizo­ wane, przez co z roku na rok zwiększa się liczba wyjeżdżających. Wraz z ustano­ wieniem w 1987 prawa dotyczącego przesiedleńców dochodzi do gwałtownego wzrostu liczby osób uprawnionych do wyjazdu do Niemiec. Od 1989 roku - według nowej ustawy - prawo do wyjazdu przysługuje każdemu, a nie - jak dotychczas - głównie tym, którzy ubiegali się o nie w celach scalenia rodziny. 14 listopada 1989 roku parlament Związku Radzieckiego wydał deklarację, w której deportacje i postępowanie wobec ludności cywilnej podczas wojny zostały uznane za niezgodne z prawem i ocenione jako czyny przestępcze. W tym samym roku poczyniono próby przywrócenia Autonomicznej Republiki Nadwołżańskiej, na co zamieszkująca tam obecnie rosyjska ludność zareagowała protestami. W 1991 roku sporządzono „Ustawę o rehabilitacji narodowości represjonowanych" i zaproponowano utworzenie „niemieckiej autonomii kultu­ ralnej bez terytorium". Projekt został odrzucony przez delegatów Nadzwyczaj­ nego Kongresu organizacji Niemców rosyjskich „Wiedergeburt" (Odrodzenie). Zgoda na przywrócenie Republiki Nadwołżańskiej została cofnięta. W ten sposób większość Niemców rosyjskich nadzieję na lepszą przyszłość wiązała już tylko z wyjazdem do swojej niegdysiejszej ojczyzny. Wzrost liczby opuszcza­ jących Związek Radziecki Niemców wyglądał następująco: w roku 1986 wy­ jechało 758 osób, w 1987- 14 000, w 1988-ok. 47 000, w 1989-ponad 98 000, na przełomie lat 1990/91 - 147 000 osób. „CHCEMY M Ó C ŻYĆ JAK NIEMCY MIĘDZY N I E M C A M I " Takimi słowami deklarują swoje życzenie niemieccy przesiedleńcy przed wy­ jazdem do upragnionego kraju i jest to - zdaniem średniego i starszego pokolenia - główny motyw emigracji przesiedleńców do Niemiec. Tęsknota za wolnością i wyzwoleniem spod językowej, zawodowej, religijnej i społecznej dyskrymina­ cji, chęć ucieczki przed ciągłym strachem i niepewnością wobec przyszłości oraz obawa przed powtórzeniem się dramatów deportacji i czystek sprzed lat, i przed możliwymi konfliktami etnicznymi w państwach WNP, to główne przyczy­ ny emigracji. Gospodarcze zubożenie kraju, złe warunki materialne i mieszkaniowe dodatkowo potęgują marzenie o udziale w zachodnim standardzie życia. Emigracja do Niemiec nie jest jednak wcale prosta. Aby otrzymać status prze­ siedleńca należy - oprócz potwierdzenia swojego pochodzenia - przedsta­ wić wiarygodne dowody ukształtowania swojej osoby przez niemiecką tradycję i kulturę, przede wszystkim poprzez język niemiecki i wychowanie, a także przy­ należność do niemieckiej narodowości aż do momentu wyjazdu . Dzieci prze­ siedleńców urodzone po 1.1.1993 oraz nie-niemieccy małżonkowie późnych 1 1 Tak w i ą c w przypadku posiadania w rosyjskim dowodzie w p i s u o nie-niemieckiej narodo­ w o ś c i , m i m o , ż e faktycznie jest ona niemiecka - co nierzadko p r a k t y k o w a n o w obronie przed p r z e ś l a d o w a n i a m i i d y s k r y m i n a c j ą - warunek ten uznany zostaje za n i e s p e ł n i o n y . �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 201 przesiedleńców (ale tylko jeśli małżeństwo trwało co najmniej trzy lata w kraju, z którego przyjechali) otrzymują status „Niemców z prawem do przyznania oby­ watelstwa". Na opracowanie wniosków o przyjęcie do Niemiec jako Spataussiedler i decyzję ze strony Niemiec oczekuje się najczęściej kilka lat. Wliczając czas potrzebny na szukanie i zbieranie potrzebnych dokumentów oraz załatwia­ nie formalności, aby w ogóle móc złożyć wniosek, od momentu podjęcia decyzji o wyjeździe do przyjazdu do Niemiec upłynąć może 5, a nawet 7 lat. Wszyscy ubiegający się o status przesiedleńca są zobowiązani poddać się testowi z języka niemieckiego. Zdarza się, że proces zbierania potrzebnych dokumentów w Rosji przeciąga się lub, że część rodziny może wyjechać wcześniej, a część musi jeszcze zostać. W przypadku, gdy sytuacja wymaga rozdzielenia małżonków, taka emigracja na raty jest częstą przyczyną rozpadu małżeństwa - kiedy mąż lub żona dojeżdżają po pięcioletniej przerwie, bywa że jedno z nich, lub oboje, mają już innych partnerów. Członkowie rodziny - cudzoziemcy (nie Niemcy, lecz na przykład Rosjanie, czy Kazachowie) mogą wjechać do Niemiec z wizą tymczasową i starać się o pozwolenie na pobyt stały. Osobom, które przeszły wstępne procedury i które otrzymały pozytywną od­ powiedź od władz niemieckich przydzielony zostaje kraj związkowy, do którego będą mogli się udać i rozpocząć nowe życie . W miejscach przyjęcia znajdują się do ich dyspozycji punkty udzielające porad i pierwszej pomocy socjalnej. Podróż­ ni otrzymują bilet do miasta docelowego, a po przybyciu na miejsce zostają tym­ czasowo zakwaterowani w mieszkaniach przejściowych (Ubergangswohnheime), gdzie pozostają do czasu zorganizowania własnego mieszkania. Od tej chwili rozpoczyna się żmudny proces przystosowywania do nowych warunków życia: rozpoczęcie kursu językowego, podjęcie nauki w szkole, poszukiwanie mieszka­ nia i pracy oraz składanie wniosków o różnego rodzaju świadczenia socjalne. 2 GDY SPRAWY Z A S Z Ł Y Z A D A L E K O : OGRANICZENIE NAPŁYWU PRZESIEDLEŃCÓW Czas od zakończenia zimnej wojny, kiedy to każdy „odbity" przesiedleniec ze Wschodu stanowił zwycięstwo nad komunizmem, dawno minął. Euforia z powodu zjednoczenia, nie tylko ze swoimi braćmi i siostrami z NRD, ustąpiła już po kilku miesiącach. W 1989 roku, kiedy upadł mur, do Niemiec Zachodnich napłynęło 377 055 imigrantów (w 1988 były to 202 673 osoby, rok wcześniej 78 623), do tego znaczna liczba azylantów. W 1990 roku padł rekord i Niemcy przyjęły 397 093 przesiedleńców z różnych krajów. Wtedy to państwo niemiec­ kie „pociągnęło za hamulec bezpieczeństwa" i postanowiło zacząć kontrolować napływ migrantów. 2 K a ż d y n i e m i e c k i kraj z w i ą z k o w y posiada d o k ł a d n e w y t y c z n e d o t y c z ą c e g ó r n e j granicy liczby p r z y j m o w a n y c h o s ó b , k t ó r e z k o l e i z o b o w i ą z a n e s ą (od 1996 r o k u ) do pozostania w przy­ d z i e l o n y m i m „ l a n d z i e " przez o k r e ś l o n y czas, chyba że do zmiany miejsca s k ł o n i j e u d o w o d ­ niona propozycja pracy, lub k o n i e c z n o ś ć zmiany w celu k s z t a ł c e n i a . �202 JOANNA KSIĄŻEK W grudniu 1992 roku, w ramach Aussiedleraufnahmegesetz, czyli prawa 0 przyjmowaniu przesiedleńców, ustanowiono nowe reguły Kriegsfolgenbereinigunggesetz (ustawy o likwidacji skutków wojny), dzięki którym możliwe stało się zastosowanie swoistego „kontyngentu" przyjmowanej grupy migrantów. Według nowego prawa, Sptitaussiedler byli teraz przedstawiciele narodu niemiec­ kiego tylko z krajów byłego ZSRR , urodzeni przed 1.1.1993, zaś ich przynależ­ ność narodowa miała zostać potwierdzona przez spełnienie o b i e k t y w n i e p o t w i e r d z o n y c h takich kryteriów jak: pochodzenie niemieckie, repre­ zentowanie przekazanych przez krewnych cech, takich jak niemiecki język, wy­ chowanie i kultura, oraz przyznawanie się do niemieckiej narodowości w kraju wcześniejszego pobytu. W praktyce oznaczało to ostateczny „wyrok": żadne niemieckie wartości kulturowe w stopniu umożliwiającym ich potwierdzenie nie mogą zostać przekazane b e z z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Wymaganie umie­ jętności językowych stało się w pewnym sensie sposobem dokonywania selekcji wśród rosyjskich Niemców ubiegających się o status przesiedleńca (30% osób piszących test z języka jeszcze przed przyjazdem - wg ustawy z 1996 r. - nie zdaje go) . Zmiany w postępowaniu administracyjnym prowadziły często do tragedii rodzinnych: rosyjska żona przesiedleńca została zarejestrowana i mogła otrzy­ mać obywatelstwo niemieckie, otrzymała pieniężną pomoc integracyjną i prawo do kursu języka, bo przecież nie znała niemieckiego; małoletnie dzieci do 16 lat zostały wpisane do dowodu ojca. Tylko 19-letni syn bez znajomości niemiec­ kiego otrzymał odmowę przyznania mu statusu przesiedleńca, pozostał bez prawa do obywatelstwa, zapomogi integracyjnej i kursu języka, przez cały czas grozi mu deportacja, i to po tym jak cała rodzina otrzymała zgodę na wjazd 1 zerwała wszystkie kontakty w Rosji. Kolejnymi postanowieniami w ramach ustawy było ustalenie maksymalnej liczby przyjmowanych przesiedleńców z Europy wschodniej i krajów byłego ZSRR na 225 000 rocznie. W latach 1996, 1997 i 1998 po raz pierwszy od połowy lat osiemdziesiątych zaobserwowano spadek liczby przybywających przesiedleńców, w dużej mierze na skutek wprowadzonego w 1996 roku wymogu zdania testu językowego jesz­ cze w kraju pochodzenia. 3 4 3 Parlament n i e m i e c k i d o s z e d ł do w n i o s k u , że stosunki polityczne w R u m u n i i i Polsce znor­ m a l i z o w a ł y się do tego stopnia, ż e niemieckie m n i e j s z o ś c i narodowe nie s ą w i ę c e j p r z e ś l a d o ­ wane, lecz s ą p o l i t y c z n i e i kulturalnie respektowane j a k o c z ę ś ć s p o ł e c z e ń s t w a danego kraju. W z w i ą z k u z t y m prawo do roszczenia d o t y c z ą c e g o uznania za „ w y g n a ń c ó w " m a j ą t y l k o c i c z ł o n ­ k o w i e m n i e j s z o ś c i niemieckiej, k t ó r z y s ą w stanie u d o w o d n i ć , że z p o w o d u swojej p r z y n a l e ż ­ n o ś c i narodowej s ą p r z e ś l a d o w a n i i d y s k r y m i n o w a n i . Na skutek tego postanowienia, i p o n i e k ą d t a k ż e wyczerpania się p o t e n c j a ł u emigracyjnego z tych p a ń s t w , emigracja z Polski i R u m u n i i z o s t a ł a praktycznie wstrzymana. 4 J e d n o c z e ś n i e p o d j ę t e z o s t a ł y na terenie Rosji i Kazachstanu d z i a ł a n i a w e d ł u g planu, m a j ą ­ cego w s p o m ó c k u l t y w o w a n i e niemieckiej tradycji i j ę z y k a , j a k sądzi w i e l u - planu m a j ą c e g o z a t r z y m a ć m o ż l i w i e n a j w i ę k s z ą l i c z b ę rodzin rosyjskich N i e m c ó w tam, gdzie s ą teraz. W ramach tego planu ma z o s t a ć z w i ę k s z o n a oferta k u r s ó w j ę z y k o w y c h . Stan realizacji planu na rok 1998 to: oferowanie kursu j ę z y k o w e g o w 327 miastach 58 o k r ę g ó w Federacji Rosyjskiej i 119 mia­ stach 17 r e g i o n ó w w Kazachstanie oraz w sumie 300 d z i a ł a j ą c y c h Begegnungsstatten - miejsc organizowania s p o t k a ń i w s p ó l n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć rosyjsko-niemieckich. �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 203 ORGANICZENIE ŚWIADCZEŃ SOCJALNYCH Według programu z 1976 roku, struktura środków wspierających przesiedleń­ ców gwarantowała im zapewnienie mieszkania i sprzętów domowych, zagwaran­ towanie kursów języka, przyspieszonego trybu uznania przebiegu kształcenia, pośrednictwo w znalezieniu odpowiadającej kwalifikacjom pracy, kompetentne doradztwo, a także specjalne środki wspierające integrację młodzieży, wzmoc­ nioną indywidualną opieką nad rodzinami, oraz apelowanie do społeczeństwa o zrozumienie dla problemów i trudnego położenia przesiedleńców. Od czasu ustanowienia specjalnego programu rządu z 31 sierpnia 1988 roku środki te, a zwłaszcza pomoc materialna, aby - według ówczesnych wyjaśnień - uniknąć faworyzowania przesiedleńców względem społeczeństwa miejscowego, są stop­ niowo redukowane. I tak, do roku 1994 wprowadzono następujące zmiany: dotychczasową zapomogę integracyjną (Eingliederungsgeld), którą otrzymywali wszyscy przesiedleńcy, zmieniono na zasiłek dla bezrobotnych, pobierany naj­ wyżej przez sześć miesięcy (możliwość przedłużenia czasu wypłaty zapomogi w przypadku, gdy trwa jeszcze nauka na kursie języka zostaje zlikwidowana). Skrócono czas trwania kursów językowych z 10 do 8, a potem do 6 miesięcy. Od tej pory także przybyli otrzymują zwrot kosztów podróży, ale nie transportu sprzętów domowych, co oznacza, że muszą je stopniowo od nowa organizować. Nie otrzymują już tzw. Überbrückungshilfe - zapomogi związanej ze zmianą miejsca życia, jedynie 1000 euro na pierwsze potrzeby, przy czym późni prze­ siedleńcy z krajów byłego ZSRR, urodzeni przed 1956 rokiem, otrzymują w ra­ mach Eingliderungshilfe prawo do jednorazowej wypłaty tzw. kwoty wyrównu­ jącej szkody moralne w wysokości 2000 euro, urodzeni przed 1946 - 3000 euro. Jako że pozycja startowa przesiedleńców na rynku pracy od lat dziewięćdzie­ siątych jest o wiele gorsza niż w latach poprzednich, ograniczenia środków inte­ gracyjnych przesuwają praktycznie ciężar finansowy związany z przyjmowaniem przesiedleńców na pomoc socjalną. Skrócenie kursów językowych z 12 do 6 miesięcy to polityka raczej bezsensowna, bo ograniczenie wydatków na kursy wiąże się ze wzrostem liczby bezrobotnych z powodu braków językowych, którzy ubiegać się będą o zasiłek dla bezrobotnych. Mimo ograniczeń finansowych państwo niemieckie przeznaczyło w roku 1997 3 miliardy marek na środki wspomagania integracji przesiedleńców, w tym 255 milionów marek dla młodocianych. KWESTIA JĘZYKA Zadziwiające, jak odmiennie kwestia języka postrzegana jest przez obie „stro­ ny" - ustanawiających kryteria przyjęcia przesiedleńców i samych zaintere­ sowanych. Podczas gdy znajomość niemieckiego stanowi jeden z najbardziej znaczących warunków otrzymania statusu przesiedleńca, jej brak postrzegany jest przez przesiedleńców jako oczywisty skutek I I wojny światowej. Przesiedleńcy �204 JOANNA KSIĄŻEK mogą przyjeżdżać do Niemiec na podstawie ustawy o likwidacji skutków wojny (Kriegsfolgenbereinigungsgesetz), pomyłką zatem jest, że wymaga się od nich posiadania czegoś, co wskutek wojny utracili i co - zdaniem niektórych - spo­ wodować powinno tym większe zobowiązania państwa niemieckiego wobec nich (por. Schatz, http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm). Dzieci i młodzież z rodzin rosyjskich Niemców gnębi niemały dylemat. Na podstawie definicji politycznych są uznani za Niemców i na każdym kroku spotykają się z oczekiwaniem, że zrezygnują ze swojej „rosyjskiej części", że będą mówić i myśleć po niemiecku, bo dla kultury w i ę k s z o ś c i - „niemiec­ kie" to „pozytywne". Jednocześnie oferta kursów językowych została ograniczona do połowy tej oferowanej wcześniej. Z kolei, mimo że młodzi przesiedleńcy zaraz po przyjeździe do Niemiec i podczas nauki nowego języka mówią, myślą i marzą po rosyjsku, używanie rosyjskiego określa się jako złe i skierowane przeciwko integracji. To spostrzeżenie oraz niepewność w obcym otoczeniu, jaką odczuwa­ j ą młodzi przesiedleńcy, powodują ucieczkę i zamknięcie się we własnym środo­ wisku - grupie rosyjskojęzycznej młodzieży z tym samym problemem. Sytuacja odosobnienia wskazywana przez obie strony (przesiedleńców i „tubylców") jako efekt niepożądany w procesie integracji, zostaje potwierdzona i spotęgowana. To, że dzieci i młodzież w szkołach nie otrzymują dostatecznego wsparcia w nauce niemieckiego, a rosyjski pozostaje w ogóle zaniedbany, powoduje swego rodzaju językową degenerację, co z kolei oddziaływuje na ich zdolność komunikowania się i poczucie własnej wartości. Rozwój językowy i emocjonal­ ny warunkują się wzajemnie i wpływają na kształtowanie tożsamości. W prze­ ciwieństwie do lat ubiegłych ponad połowa przyjezdnych rodzin jest „dwuetniczna" - przeważnie niemiecko-rosyjska lub niemiecko-kazachska - i z tymi rodzinami młodzi ludzie kształtujący swoją osobowość się identyfikują. Dlatego w przypadku, gdy w celu zyskania akceptacji każe im się odrzucić owo rosyj­ skie, czy kazachskie dziedzictwo, z którym przyjechali i którym po części są sami, powstaje niełatwy do przezwyciężenia dysonans, który spowodować może blokadę uczenia się niemieckiego. W przeciwieństwie do dzieci innych imigran­ tów, które zachęcane są do pielęgnacji swego języka ojczystego, dzieci prze­ siedleńców z Rosji widzą, jak ich język i kultura jest nie tylko ignorowana, ale uchodzi za niegodną. Także to, że rodzice takich dzieci otrzymują znacznie mniej możliwości nauki niemieckiego wprowadza niecodzienną sytuację w rodzinie: znać niemiecki znaczy móc więcej i musieć pomagać rodzicom w wielu sytua­ cjach, które tego wymagają. Ciągłe zażenowanie w obliczu bezradnych języ­ kowo rodziców, a także poczucie wykorzystywania przez rodziców, rodzić może nie tylko świadomą lub podświadomą odmowę nauki języka, ale może trwale przyczyniać się do konfliktu pokoleń. Niektórzy komentatorzy powyższych problemów twierdzą, że przesiedleńcy przeceniają znaczenie języka, że mają tendencję do tłumaczenia i racjonalizo­ wania w ten sposób wszystkich problemów związanych z integracją w społe­ czeństwie (Kornischka 1992, s. 49), lecz język, jako najsilniejszy wyznacznik przynależności etnicznej, jest zarazem najwyraźniejszym znakiem rozpoznaw- �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 205 czym i przyczyną akceptacji lub odrzucenia w danym środowisku. Zasygnali­ zowanie przyjaznego nastawienia i życzliwości podczas pierwszego kontaktu - chociażby samo pozdrowienie - jest związane z użyciem języka i jest w tym przypadku często niepożądaną manifestacją obcości. Ma to związek ze ścisłą zależnością między obcym jązykiem a ksenofobią: jak dowodzą niektóre badania ktoś, kto włada językiem w bardzo ograniczonym stopniu, lub chociażby mówi w obcym dialekcie albo z obcym akcentem, jest kwalifikowany jako obcy o wiele częściej niż ktoś, kto posiada cechy zewnętrzne ewidentnie świadczące o jego obcości, lecz mówi poprawnie w danym języku (por. Kornischka 1992, s. 80). WOLNOŚĆ I INDYWIDUALIZACJA - PLUSY I MINUSY NOWEJ RZECZYWISTOŚCI Z wywiadów przeprowadzonych w 1990 r. wśród przesiedleńców przybyłych do Niemiec w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 56) wynika, że najbardziej podobają im się w Niemczech materialne warunki życia oraz wolność społeczna i osobista. Są też tacy, którym podoba się wszystko. Wśród udzielających odpowiedzi: najbardziej podoba mi się życie wśród Niemców, której udzieliło 7% pytanych, najsłabiej reprezentowana była grupa najmłodszych (poniżej 40 roku życia) - 0,8%. Zapytani o to, czego najbar­ dziej im brakuje, pytani odpowiadali najczęściej: osobistych kontaktów, precyzu­ jąc, że chodzi o kontakty z krewnymi i przyjaciółmi, którzy zostali w Rosji, ale także o towarzyski dystans w kontaktach z Niemcami, którzy jawią się im jako ludzie zimni, zamknięci i myślący w kategoriach konkurencji. Często powtarzała się opinia: tutaj nie ma takich przyjaźni, jakie mieliśmy tam. Migranci przybywający z Rosji, obserwujący zwyczaje i tryb życia społe­ czeństwa niemieckiego, czują się często zagubieni i zniesmaczeni. To, co zastają przybywając do Niemiec, to wysoki standard życia, demokratyczne struktury i wysoko zindywidualizowane relacje społeczne. Stosunkowo pewne materialne zabezpieczenie i społeczne bezpieczeństwo, w powiązaniu z niezobowiązujący­ mi, daleko zdystansowanymi formami komunikacji i obchodzenia się z ludźmi, jest dla przybyszy z byłego ZSRR niepojęte. Szczególnie nieswojo czują się wobec postępującej indywidualizacji, która wyraża się - jak sami to określają - w odrzuceniu wiary oraz dających pewność, historycznie ugruntowanych, tradycyjnych form współżycia w społeczeństwie (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 76). Nieufność przesiedleńców wobec zastanego porządku społecznego budzi pluralistyczna struktura niemieckiego społeczeństwa oraz utrata autorytetów i tradycyjnych wartości, które się z tym wiążą. W odpowiedziach na pytania 0 największe problemy w życiu codziennym wymieniane są podobnie: trud­ ności towarzyskie i społeczne, wśród nich bezbożność, degeneracja młodzieży, pośpiech, niesprawiedliwość społeczna, odrzucenie ze strony społeczeństwa 1 - co ciekawe (najczęściej wymieniana) obecność obcokrajowców. „Życie jak Niemcy pomiędzy Niemcami" okazuje się, dla wielu przesiedleńców - zwłaszcza �206 JOANNA KSIĄŻEK w regionach Niemiec o dużej liczbie cudzoziemców - niestety, niemożliwe. To irytuje przesiedleńców, wśród których akceptacja cudzoziemców jest mniejsza niż wśród społeczeństwa miejscowego. Zmiana „opcji" społecznej i przyzwyczajeń, wraz z innymi problemami, sta­ nowią dla przesiedleńców działające stale lub przez długi czas czynniki stresu. Autorka badań z 1978 roku dowodzi, że przesiedleńcy stanowią grupę, u której pychiczne i fizyczne dolegliwości związane ze złym samopoczuciem występują o wiele częściej niż u reszty społeczeństwa, przy czym wśród przesiedleńców z całej Europy środkowo-wschodniej właśnie imigranci z ZSRR wykazują naj­ większy wskaźnik symptomów chorobowych (por. Barbaśina, Brandes, Neutatz (wyd.) 1999, s. 114). Jako winne tego stanu wymienia się najczęściej nie tyle działania uboczne samej emigracji, lecz iluzjonistyczne nastawienie oraz zbyt wysokie oczekiwania i nadzieje związane z przyjazdem do Niemiec. Im większy rozdźwięk między wyobrażeniami a rzeczywistością, tym większe niebezpie­ czeństwo wystąpienia dolegliwości zdrowotnych. Autor jedynej chyba pracy o psychicznych problemach przesiedleńców, wśród typowych dolegliwości w tej grupie badanych wymienia przeciętne objawy stresu w ponadprzeciętnym wymiarze i częstotliwości np. bóle głowy, czy wrzody żołądka, ale także nad­ mierną drażliwość, stany depresyjne, poczucie winy i spadek poczucia własnej wartości (Kornishka 1992). W większości przypadków delegliwości te nie są leczone, co zwiększa jeszcze wymiar problemu. PUNKT WIDZENIA Po przeprowadzeniu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych badań dotyczących opinii publicznej na temat przesiedleńców (dane dotyczą przesie­ dleńców z całej środkowo-wschodniej Europy) stwierdzono konieczność prze­ zwyciężenia obaw, przesądów i negatywnego nastawienia wobec nich, czemu służyć miałoby zwiększenie w mediach oferty programów informacyjnych o tej grupie i jej problemach. Jak się bowiem okazało, większość społeczeństwa niemieckiego właściwie nie przyjmuje spraw dotyczących przesiedleńców do wiadomości, co wyraża się w postawie: nie jesteśmy wprawdzie „przeciw", ale i nie „za". Fakt, że dużej liczbie mieszkańców Niemiec problemy przesiedleń­ ców są obce powoduje brak zrozumienia w postrzeganiu ich potrzeb, motywa­ cji wyjazdu i chęci zostania w Niemczech. Według ankiety przeprowadzonej w Hamburgu w 1978 roku 30% Niemców opowiedziało się przeciw przyjazdowi przesiedleńców, 40 procentom nie robiło to żadnej różnicy, a reszta, czyli 30%, była za przyjazdem Spataussiedler. Według wyników innego badania (1980) 59% zapytanych przesiedleńców stwierdziło, że społeczeństwo tutejsze pełne jest przesądów wobec nich, z czego 49% zostało z tego powodu urażonych. W więk5 5 Instytut Badania O p i n i i Publicznej G E W O S . Te w y n i k i , j a k i inne, omawiane w t y m roz­ dziale w y n i k i b a d a ń p o d a j ę za: K o r n i s c h k a 1992. �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 207 szóści przypadków chodziło o określenia typowe wobec obcokrajowców, jak: Polacken, Ruskis, Russen-Schweine, Kanaken, Scheiß-Pollacken i podobne. Gorzej jeszcze prezentuje się sytuacja na terenach byłej NRD, gdzie w porów­ naniu z resztą Niemiec żyje znikomy procent przesiedleńców i obcokrajowców, a gdzie panuje przysłowiowa wręcz nienawiść do nich. Jako powód złego nastawienia wobec przesiedleńców wśród społeczeństwa miejscowego wymienia się między innymi tzw. motyw „wyparcia": rosyjscy Niemcy przypominają Niemcom o Trzeciej Rzeszy, wojnie i jej skutkach, czyli o ich własnej przeszłości, którą chcieliby wymazać ze swojej świadomości. Igno­ rowanie przesiedleńców jest próbą usunięcia przyczyn złych wspomnień, wyrzu­ tów sumienia, poczucia klęski i poczucia napiętnowania przez zbrodnie hitle­ rowskie. Do innych powodów zalicza się postrzeganie przesiedleńców jako konkurentów na rynku pracy, stawiających mniej wymagań i gotowych praco­ wać poniżej swoich kwalifikacji. Do końca lat osiemdziesiątych Niemcy mieli zapewne więcej powodów do narzekań jeśli chodzi o - ich zdaniem - bogate świadczenia socjalne należne przesiedleńcom, niż dzisiaj. Społeczeństwo nie­ mieckie wyrażało opinię, że o warunkach typowych dla grupy marginesowej oraz 0 dyskryminacji przesiedleńców na polu socjalnym i pod względem uprawnień nie może być mowy. W niektórych wypadkach obywatele niemieccy czuli się wprost pokrzywdzeni, kiedy np. dzieci Niemki i obcokrajowca musiały ubiegać się o obywatelstwo w skomplikowanym procesie, podczas gdy potomstwo Niem­ ców rosyjskich z Rosjankami lub Rosjanami otrzymuje obywatelstwo po przy­ jeździe do Niemiec w większości bez problemów. Do napięć doprowadziła też sytuacja na rynku mieszkań, kiedy to w związku z deficytem mieszkań wśród przesiedleńców grupa ta przez jakiś czas była faworyzowana względem innych. Wedle wymagań politycznej poprawności przesiedleńcy są „mile widziani" w Niemczech, z drugiej strony wiadomo, że próbuje się ograniczyć ich napływ. Podobnie dwuznaczne stanowiska spotyka się wśród społeczeństwa niemieckie­ go, ale szala przechyla się raczej w jedną stronę. Społeczeństwu niemieckiemu ciężko przychodzi akceptacja tak odmiennej grupy ludzi, która - mierzona wedle zachodnich wartości - nie wypada zbyt atrakcyjnie i która w dodatku śmie rościć sobie prawa do niemieckiego obywatelstwa. Z tym ostatnim nie mają kłopotów zwykli obcokrajowcy, „gastarbeiterzy", azylanci, którzy nie mają pretensji do niemieckości i nie są postrzegani jako obcokrajowcy chcący stać się Niemcami 1 z tej perspektywy patrząc - mają też łatwiej. Bycie postrzeganym jako obcokra­ jowiec, cudzoziemiec (Ausländer) należy, według niektórych analiz, do najwięk­ szych trudności, jeszcze przed problemami z językiem, urzędami i pieniędzmi, z którymi spotykają się przesiedleńcy. Stanowienie niemieckiej mniejszości naro­ dowej w ZSRR nie pozostawiło w pamięci przesiedleńców zbyt wielu pozytyw­ nych doświadczeń, zapewne więc także dlatego są oni na tym punkcie szczegól­ nie wrażliwi. Przyjechali przecież do Niemiec, by mniejszością więcej nie być. Dlatego czują się dotknięci, gdy nadal jak mniejszość się ich traktuje. Prawie połowa zapytanych o to, czy czuli się kiedykolwiek źle potraktowani, pokrzyw­ dzeni lub odrzuceni przez członków niemieckiego społeczeństwa, odpowiedziała �208 JOANNA KSIĄŻEK „tak", przy czym 7% dodało „często" (Dietz, Hilkes 1994, s.84). Ze złym trakto­ waniem przesiedleńcy spotykają się przeważnie w kręgu sąsiedztwa, w miejscu pracy, ale także w urzędach, w szkole i przedszkolu. Na pytanie: „Czy mają Państwo wrażenie, że przesiedleńcy są przez społeczeństwo niemieckie mile wi­ dziani?", „tak" odpowiedziało 7,7% pytanych, „i tak i nie" - 54,8, „nie"- 36,7%. Nie pozostaje zatem wątpliwość, że ludzie ci nie łudzą się co do przyjaznego nastawienia reszty społeczeństwa wobec nich. PROBLEMY INTEGRACYJNE MŁODZIEŻY Spośród wszystkich grup wiekowych przesiedleńców najwięcej problemów wydaje się stwarzać grupa młodzieży, która stanowi spory odsetek, bo aż 38% społeczności przesiedleńców (podczas gdy odsetek osób pomiędzy 14 a 25 rokierm życia w społeczeństwie niemieckim wynosi 21%). Chcąc nie chcąc sta­ nowi ona często element reprezentujący całą społeczność przesiedleńców. To właśnie najczęściej młodzi są odpowiedzialni za zachowania i czyny niezgodne z przyjętymi zasadami (chodzi przede wszystkim o czyny przestępcze), a te, jak wiadomo, stanowią najłatwiejszą sposobność do wartościowania innych. Często bywa tak, że najmłodsi spośród członków rodzin Niemców rosyjskich nie byli inicjatorami wyjazdu do „nowej ojczyzny", lecz przekonywani przez starsze pokolenie podporządkowywali się w końcu jego woli i emigrowali wraz z całą rodziną. Większość z nich była silnie związana z krajem swojego dzie­ ciństwa i opuszczając Rosję czy Kazachstan musiała zrezygnować z kontaktów z najbliższymi przyjaciółmi, znajomymi, dalszą rodziną. Młodzi przesiedleńcy, w przeciwieństwie do starszych, nie mają emocjonalnego nastawienia do ojczy­ zny ich przodków, lecz, co oczywiste, związani są z krajem, w którym wyrośli. Można zatem pokusić się o paradoksalne stwierdzenie, że spora część przy­ byłych do Niemiec przesiedleńców nie uczyniła tego z własnej inicjatywy, żeby nie powiedzieć - z własnej woli. Nic dziwnego, że od samego początku w kręgu młodzieży brakuje motywacji, która nadaje sens emigracji i jest tak bardzo potrzebna w procesie aklimatyzowania się i zakorzeniania w nowym kraju. Bez niej młodzi ludzie znajdują się od początku na słabej i niepewnej pozycji i m.in. dlatego cierpią bardziej niż ich rodzice i dziadkowie z powodu zerwanych kontaktów i trudności w nawiązywaniu nowych, z powodu izolacji i wykorze­ nienia oraz problemów związanych z własną tożsamością i orientacją wśród nowych wartości. Zapytana przez dziennikarza Larysa odpowiada: „Nie wiem kim jestem, jestem jakoś pomiędzy". Jej paszport mówi jej, że jest Niemką, ale gdy mówi o Niemcach ma na myśli kogoś innego: tych, do których nie chce należeć, jeśli „przynależeć" oznacza „poddać się", jeśli być Niemcem oznacza nie śnić już więcej po rosyjsku. Larysa nie szuka już przyjaciół wśród Niemców, ale „być może - mówi - oni będą szukać kiedyś mojej przyjaźni. Jeśli to się stanie, to się stanie, jeśli nie - jest mi to obojętne" (Keiser, www.zeit.de/2000/14/ 200014_aussiedler_3.html). �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 209 Powszechnie sądzi się, że młodzi ludzie dysponują większym potencjałem, ułatwiającym przystosowanie się do nowych warunków, niż starsi. Są bardziej elastyczni i chłoną nową kulturę wraz z dojrzewaniem. Dlatego uważa się ich za grupę, która ma najlepiej odnajdywać się w nowej sytuacji życiowej i przez to wypadać w bilansie całej rodziny najkorzystniej. W rzeczywistości okazuje się jednak, że typowa dla młodego wieku mobilność i duże możliwości przy­ stosowywania się do zmian nie wystarczają, żeby proces integracji młodych prze­ siedleńców przebiegał sprawnie. Nie ulega też wątpliwości, że zmniejszające się od początku lat dziewięćdziesiątych przywileje oraz pogarszające się warunki finansowe i socjalne wpływają niekorzystnie na proces integracji młodych w no­ wym środowisku. Również deficyt językowy, znacznie utrudniający „pokojową" konfrontację z mentalnością niemieckiego społeczeństwa i w ogóle kontakt z niemieckimi rówieśnikami, a w pierwszym rzędzie utrudniający naukę i zdo­ bycie zawodu - należy do głównych czynników stresu i problemów, z jakimi muszą sobie radzić młodzi. Także konflikty w samej rodzinie powodują dodatko­ we sytuacje stresowe: wraz z przesiedleniem się cała rodzina nierzadko zostaje wystawiona na ciężką próbę. Najpierw jest to trud porozumienia między rodzi­ cami i dziećmi w sprawie decyzji wyjazdu, które najczęściej kończy się zgodą tych ostatnich na kompromis, a owocuje potem często rozczarowaniem zastaną sytuacją i żalem do rodziców. Innym podłożem nieporozumień jest fakt, że rodzice i dziadkowie, często skarżący się na panujące w Niemczech zbytnie swobody obyczajowe, krytykują je i odrzucają. Z kolei dzieci zmuszone są je akceptować i stosować, jeśli nie chcą zostać odrzucone przez większość np. kolegów w kla­ sie. Normy i wartości niemieckich osadników w Rosji, przywiezione przez nich z Niemiec i kultywowane przez wiele lat, nie ewoluowały tak szybko jak te same normy w społeczeństwie niemieckim, właściwie stały w miejscu. Powodowany przez odosobnienie od reszty społeczeństwa niemieckiego strach przed utratą tradycyjnych niemieckich wartości i obyczajów prowadził do kurczowego się ich trzymania. Stałość norm była podporą dla społeczeństwa i służyła zacho­ wywaniu jego tożsamości, ich zmiana była zagrożeniem i traktowana była jako zdrada wobec ideałów narodowych. Trwałość i niezmienność zasad szła w parze z religijnością przesiedleńców, która stanowiła swego rodzaju łączność z krajem, a zarazem budowała poczucie więzi w ramach danej wspólnoty. Dlatego w porów­ naniu z normami obyczajowymi w Niemczech, zmieniającymi się wraz z po­ stępem nowoczesnego, zachodniego świata, zasady obyczajowe przesiedleńców wydają się dzisiejszym Niemcom staroświeckie, skostniałe i zacofane, a w naj­ lepszym wypadku zbyt konserwatywne. Splot tych, i innych, problemów, obec­ nych w przeciętnej rodzinie przesiedleńczej, często powoduje, że zintegrowanie się z resztą społeczeństwa staje się zadaniem ponad siły młodej osoby. Od początku lat dziewięćdziesiątych do roku 2000 napłynęło do Niemiec ponad 350 000 młodych przesiedleńców. Ze sprawozdań pracowników socjal­ nych pracujących z młodzieżą wypływa przekonanie, że problemy z nią związa­ ne wzrosły od momentu upadku Związku Radzieckiego. Młodzież i dzieci, które wraz z tym przełomem przeżyły upadek wartości, jakimi żyli i jakie wpajali �210 JOANNA KSIĄŻEK im ich rodzice, przyjeżdżając do Niemiec przeżywają tragedię rozczarowa­ nia tym, że nie liczy się to, czego uczono ich wcześniej, że ich rodzice, szuka­ jąc pracy, znajdują tylko zajęcie, że właściwie wszystko wygląda inaczej, niż sobie to wyobrażali. PRZESTĘPCZOŚĆ Najczęstszym problemem poruszanym w związku z młodzieżą przesiedleń­ czą jest jej przestępczość oraz nadużywanie alkoholu i narkotyków. W jednym z największych w Niemczech więzień dla młodocianych przestępców, niedaleko Heilbronu, wyroki odsiaduje ok. 450 młodych mężczyzn. Na początku lat dziewięćdziesiątych procentowy udział przesiedleńców wśród nich wynosił 2%, w roku 1999 - aż 14%. W całych Niemczech co dziesiąty młodociany zatrzy­ many przez policję to przesiedleniec. Badania przeprowadzone między 1990 a 1995 rokiem w Dolnej Saksonii (por. Pfeiffer, Brettfeld, Delzer 1997) wykazały, że przestępczość w miejscowościach o wysokiej liczbie przesiedleńców wzrasta znacznie szybciej niż w miejsco­ wościach o względnie małej liczbie przesiedleńców. Chodzi przede wszystkim 0 włamania na tle rabunkowym do sklepów i mieszkań. Jeśli chodzi o pobicia 1 napaści - statystyki wyglądają mniej więcej tak samo w obu przypadkach. Analizując wnioski z badań podkreślano, że wzrost przestępczości związanej z kradzieżą cudzej własności idzie w parze z kryzysem gospodarczym kraju i zredukowaniem wielu form pomocy przysługujących do roku 1992 rodzinom przesiedleńców. Sytuacja ta, wraz ze wzrostem bezrobocia, prowadzi do znacz­ nego zubożenia rodzin, co z kolei dla młodzieży mającej z jednej strony kłopoty integracyjne, z drugiej całkiem inne wyobrażenia i oczekiwania wobec kraju, w którym się znalazła, stanowi impuls prowadzący do chęci zawłaszczenia cu­ dzego mienia. W państwie tak dalece nastawionym na konsumpcję jak Niemcy, dla wielu - w tym, dla przesiedleńców - możliwość posiadania dóbr konsump­ cyjnych jest znacznie ograniczona, a to ograniczenie sięga dalej niż świado­ mość braku pieniędzy. Ograniczone zostały znacznie możliwości prowadzące do legalnego ich zdobycia - szanse kształcenia, nauki języka i wykonywania zawo­ du. W społeczeństwie, gdzie przepaść między bogatymi i biednymi rośnie, a re­ klamy producentów zwracają się tak samo do jednych, jak i do drugich, rośnie też ryzyko zapewniania sobie dostatku w nielegalny sposób. Zwłaszcza mło­ dym przesiedleńcom, których rodzice opuścili swój kraj, by żyć w dobrobycie, trudno jest zaakceptować fakt konieczności ograniczania swoich wydatków do kwot wypłacanej pomocy socjalnej. Niemcy miały być krajem „czekolady i bana­ nów", czyli dostatku, ale dostatku porównywalnego z tym „tutejszym" nie ma, a w dodatku bilboardy i sklepy oferują produkty znacznie bardziej kuszące niż czekolada i banany. W społeczeństwie, w którym wartość człowieka w dużej mierze zależy od zasobności jego portfela, według powiedzenia „hast du was, bist du was - hast du nichts, bist du nichts" (jesteś kimś jeśli coś masz, jeśli nie �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 211 masz nic jesteś nikim) pokusa jest duża i krok do przestępstwa mały. To właśnie młodzi przesiedleńcy, których tożsamość, tak samo rosyjska, jak i niemiecka, zostaje zakwestionowana, mają najwięcej problemów z udowodnieniem, że są kimś. Ich pochodzenie i pozycja społeczna nie dają im takiej możliwości, więc chcą zapewnić sobie, jeśli nie uznanie, to chociaż uwagę poprzez manifestację możliwości posiadania. Za czyny przestępcze swoich „rodaków" cierpi cała spo­ łeczność, która skarży się na przedwczesne podejrzewanie przesiedleńców o wszystkie przestępstwa popełnione w okolicy i na nienormalnie częste, ich zda­ niem, kontrole policji na osiedlach przez nich zamieszkiwanych. Kontrole te spo­ wodowane są z kolei następnym problemem w środowisku młodocianych, który stanowią młodzieżowe gangi oraz ich częste bijatyki i rozróby, przede wszystkim w starciach z gangami tureckimi, których członkowie należą do pierwszej co do wielkości grupy cudzoziemców żyjących w Niemczech. Nikt nie ukrywa, że obie grupy nie lubią się wzajemnie, bo obie czują się obecnością tej drugiej zagrożone - Turcy widzą w przesiedleńcach zwykłych obcokrajowców, emigrantów, którzy z jakichś niejasnych powodów czują się Niemcami i dlatego uważają się za lep­ szych od nich, przesiedleńcy natomiast widzą w Turkach grupę konkurentów i czują się sami dodatkowo sfrustrowani, że jako Niemcy traktowani są przez niemieckie społeczeństwo na równi z Turkami. Jest to tylko częściowe wytłuma­ czenie, bo do sedna konfliktu trudno jest dojść - obie grupy, tureckiej i przesie­ dleńczej młodzieży, pytane o powody bijatyk, odpowiadają, że to reakcja na za­ czepki i prowokacje tych drugich. Nieprawdą też jest, że wszyscy młodzi przesiedleńcy czują się Niemcami. Wręcz przeciwnie, zapytani odpowiadają, że mimo, iż w ich dowodzie tożsamości wpisane jest obywatelstwo niemieckie, są Rosjanami. Niektórzy z nich otrzymali wraz z przyznaniem im obywatelstwa zmienione imiona, brzmiące bardziej niemiecko niż rosyjsko, np. Jurij jest teraz Jurgenem, ale 16-letni Jurij nie reaguje na imię Jurgen, manifestując w ten spo­ sób swój sprzeciw wobec nagłej i przymusowej zmiany tożsamości. ALKOHOL I NARKOTYKI Sfrustrowani, zdeprymowani, zrezygnowani, bo nie widzący dużych szans na przyszłość młodzi ludzie z rodzin przesiedleńczych próbują zapomnieć o swoich troskach pijąc alkohol i próbując twardych narkotyków. W statystykach dotyczą­ cych ich nadużywania młodzi przesiedleńcy przodują zdecydowanie. Pracow­ nicy socjalni i pedagodzy pracujący w poradniach narkotykowych twierdzą, że to reakcja na „wyrwanie" młodych przesiedleńców z ich dotychczasowego środowiska, że heroina ma zastępować ojczyznę, łagodzić skutki jej utraty. Nie­ którzy nie sięgają po alkohol lub narkotyki, lecz wiodąc - wydawało by się - spokojny żywot, cierpią na zaburzenia psychiczne i emocjonalne i popadają w depresję. Nie leczą się, gdyż należą jeszcze do społeczeństwa, które szukanie u innych pomocy psychologicznej uważa za żenujące. Jak podkreśla Mario Kaiser, dziennikarz Die Zeit, komentujący samobójczą śmierć młodego przesiedleńca �212 JOANNA KSIĄŻEK z Karagandy (Kaiser, www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html), młodzież przesiedleńcza czuje się zwabiona w dwojaką pułapkę: nie może pozwolić sobie na niepowodzenie, bo wtedy „obciąża kieszeń podatników", ale nie może też odnosić sukcesów, bo wtedy staje się konkurencją na rynku pracy. Pod wpływem takiego napięcia załamują się czasem nawet ci, którzy dysponują najlepszymi warunkami: w ich rodzinach mówi się po niemiecku, oni sami przynoszą do domu dobre oceny i znajdują zatrudnienie obiecujące im rychły dobrobyt. I wtedy pew­ nego dnia po prostu skaczą z okna. Nadzieja, wyrażana zarówno przez organy zajmujące się problemem integra­ cji przesiedleńców, jak i przez rodziców młodych przesiedleńców, że przystoso­ wanie się to kwestia czasu, nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Według badań przeprowadzonych już w latach 1980-1984 bardzo pozytywne nastawie­ nie wobec niemieckich rówieśników, panujące zaraz po przyjeździe i na począt­ ku pobytu w Niemczech zmienia się po kilku latach drastycznie: 80% pytanych po 6-7 latach nie identyfikuje się już z tutejszą młodzieżą, a 90% odpowiada „nie" na pytanie - „Czy jest coś, co cenisz i podziwiasz spośród cech twoich niemieckich kolegów?" (por. Kornischka 1992, s. 79). W obliczu tych okolicz­ ności nie dziwi fakt, że młodzi wyrażają często chęć powrotu do kraju, z którego przybyli. Najczęściej jednak spełnienie tych postanowień pozostaje w sferze ma­ rzeń, bo po przeciwnej stronie stoi przecież reszta rodziny, bez której życie po powrocie nie byłoby w żadnym wypadku takie samo. Liczby dotyczące tendencji do powrotu przesiedleńców są bardzo różne.Niektórzy przypuszczają, że poten­ cjalnych chętnych do wyjazdu jest wśród populacji przesiedleńców aż 30%. PYTANIE O TOŻSAMOŚĆ „Zwischen den Stuhlen" (dosłownie: między krzesłami) - tak określa się często położenie, w jakim znaleźli się przesiedleńcy. Oznacza to bardzo nieko­ rzystną pozycję „pomiędzy", spowodowaną nie dającą się sprecyzować i jedno­ znacznie określić przynależnością etniczną, wpływającą nie tylko na sytuację prawną i społeczną dotkniętych tym problemem, ale i na ich ogólne samopoczu­ cie. Ta trudna, dwuznaczna sytuacja nie tylko wprowadza zamęt wśród społe­ czeństwa próbującego sobie wyrobić opinię na temat przesiedleńców, lecz po­ zwala decydentom przeróżnej maści - politykom, adminstratorom, urzędnikom (i tutaj pasowało by określenie - „między stołkami") - interpretować ową dwu­ znaczność wedle własnego uznania i płynących z tego korzyści. Paradoks podwójnego wyobcowania - w Rosji postrzegano i dyskryminowano prze­ siedleńców jako Niemców, w Niemczech, z kolei, jako Rosjan - znajduje swój ciąg dalszy w innych sferach życia. Dla przykładu: rosyjskim Niemcom w Rosji oferuje się kursy niemieckiego, bo są przecież Niemcami, ale sporej części z nich nie wpuszcza się do Niemiec z powodu nieznajomości tego języka, bo zaprzecza ona, według ustawy, ich niemieckości. Będąc już w Niemczech prze­ siedleńcy postrzegani są przez prawo jako Niemcy, ale przez społeczność - jako �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 213 obcokrajowcy. Bycie narzędziem gier politycznych utrudnia jeszcze bardziej i tak już trudne dla wielu stwierdzenie lub potwierdzenie własnej tożsamości, która nie może znaleźć równowagi w chaosie własnych uczuć, wymagań i oczeki­ wań społeczeństwa przyjmującego oraz decyzji prawnych państwa niemieckiego. Przesiedleńcy często znajdują się w sytuacjach towarzyskich, kiedy pytani 0 to kim są, zmuszeni są przedstawiać szeregi argumentów, dlaczego właściwie czują się Niemcami. Padają wtedy zdania o pochodzeniu przodków i przypomi­ nane są fakty historyczne świadczące o cierpieniu rodzin niemieckich z powodu swojego pochodzenia, ale im dalej wstecz, tym słabsze wydają się te argumenty słuchającym. Wtedy trzeba sięgnąć po świeższe i nie bazujące na doświedczeniach dyskryminacji, lecz na czynach popełnionych dla własnego narodu. Argumenty te stanowią jednak dość perfidną pułapkę - przecież to, że ojciec 1 wujowie jako Niemcy zostali wcieleni do Wehrmachtu i tam zginęli walcząc po stronie niemieckiej i dla Niemiec stanowi raczej niechlubny moment w historii rodziny, którego należy się wstydzić i najlepiej nikomu go nie przypominać. Niemałą rolę w określeniu swojej tożsamości odgrywa nomenklatura używa­ na w odniesieniu do przesiedleńców, zwłaszcza przez najbardziej wpływowych polityków. W publikacji internetowej z 2002 roku Viktor Schatz - redaktor strony internetowej rosyjskich Niemców - wyraża swoje oburzenie po debacie telewizyjnej dwóch kandydatów na kanclerza Niemiec - Gerharda Schrödera i Edmunda Stoibera, w której ten pierwszy, przytaczając liczby napływających do Niemiec imigrantów, o przesiedleńcach z byłego ZSRR wyraża się „przy­ bysze z Rosji nie mówiący słowa po niemiecku" . Schatz uznaje, że wyrażenia „Aussiedler" (przesiedleńcy), albo „Rußlanddeutsche", choć i tak już posiada­ jące negatywne konotacje, brzmiałyby zbyt pozytywnie (drugie z nich zawiera w sobie słowo „Deutsche" i mogłoby zwiększyć wśród wyborców akceptację clla tej grupy ludności oraz poparcie dla przeciwnika politycznego), dlatego Schröder świadomie wybiera określenie nacechowane pejoratywnie. Jako protest przeciwko negatywnie kojarzonym albo „bezimiennym" okreś­ leniom przesiedleńców np. jako „przybysze z Rosjii" oraz w wyniku niechęci do określana się jako „Niemcy", na co nieoficjalnie nie chce wyrazić zgody społe­ czeństwo tubylcze uważając to za nadużycie, postuluje Schatz stworzenie odręb­ nej grupy o odrębnej, stworzonej przez swoich członków nazwie: „Zarendeutsche" czyli „Carscy Niemcy". Chęć stworzenia odrębnej grupy społecznej, rezygnującej ze wszystkich dotychczasowych określeń, jest buntem przeciwko kwalifikacji odgórnej, przeciwko odgórnemu przydzielaniu statusu i - co za tym idzie - tożsamości. „Określenie Niemcy jest dla nas tak samo za szerokie, jak dla tych, którzy nazywają się Reinländer, Bonner, czy Kölner - twierdzi Schatz - a wszystkie inne zostały nam przypisane przez innych". Na redagowanej przez Schatza stronie internetowej, na której widnieje napis „Wypędzeni! Łączcie się!", wypisane są zasady przynależności do „Zarendeutsche": mogą nazywać się nimi wszyscy Niemcy rosyjscy, wraz ze swoimi rodzinami, pod warunkiem, 6 6 http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm �214 JOANNA KSIĄŻEK że rodzina posiada niemieckie nazwisko. Schatz wzywa także do udziału w stwo­ rzeniu stolicy „Carskich Niemców" w Bonn, z siedzibą w byłym Bundestagu, do tworzenia własnego rządu, organów administracyjnych oraz udziału w ogranizowanym konkursie na projekt własnej flagi . Jeśli zgodzić się, że wszyscy intuicyjnie dzielimy środowisko, w którym funk­ cjonujemy na swoich i obcych, i że mechanizm fundujący i wspierający naszą tożsamość polega w dużej części na odgraniczaniu sią od innych, na zdefiniowa­ niu kim się nie jest, to sytuacja Niemców rosyjskich w trybach tego mechanizmu pełna jest paradoksów. Rosyjscy Niemcy w obliczu ciągłego zagrożenia swojej egzystencji jako mniejszości narodowej, chcąc odgraniczyć się od mieszkańców Rosji, pragnęli połączyć się wreszcie ze swoimi braćmi i przynależeć do ich wspólnoty, z którą przez lata się identyfikowali. Jednak po przyjeździe do Nie­ miec okazuje się, że ta wspólnota nie chce ich przyjąć, co powoduje sytuację paradoksalną: odrzucający stosunek dawnych rodaków nie tylko hamuje całko­ wicie możliwość i chęć przynależności do tej grupy, ale i sprawia, że poprzednia tożsamość rosyjskich Niemców zostaje zniszczona: Jak mogę nadal uważać się za Niemca, skoro tak naprawdę nikt inny mnie za niego nie uważa, a niemieckie społeczeństwo traktuje mnie lekceważąco? W tej sytuacji nie mogę i nie chcę być jednym z nich. Na miejsce starej powstaje nowa tożsamość, która opiera się teraz - i tu kolejny paradoks - na manifestacji dystansu wobec Niemców, ale nie tylko. Przesiedleńcy, jakby pozbawieni możliwości jednoznacznego określenia się, powiedzenia kim są, chcąc koniecznie potwierdzić swoją tożsamość, czynią to przez pokazanie kim nie są. Przesiedleńcy z Rosji manifestują często swoją odrębność w stosunku do przesiedleńców z innych krajów, a jeszcze częściej wobec obcokrajowców, ale na tym nie koniec. Zadziwić może fakt, że zauważa się wśród nich wrogie nastawienie także wobec własnej grupy - rozgraniczenia na „prawdziwych" i „nieprawdziwych" przesiedleńców funkcjonują w jej obrę­ bie na porządku dziennym. Trudno stwierdzić na czym polega ten fenomen wro­ gości, czy rzeczywiście jest to rodzaj tworzenia nowej tożsamości. Najczęściej interpretuje się go jako niechęć wobec konkurentów, ale można by się pokusić o hipotezę, że dyskryminowani przez wiele lat w ZSRR, teraz sami nieszczęśli­ wie przenoszą ten mechanizm na swoich sąsiadów albo że nadal czując się dys­ kryminowanymi przez tutejsze społeczeństwo, poszukują kogoś, kto im z kolei mógłby służyć za ofiarę. 7 Nowa tożsamość przesiedleńców nie może już opierać się na przynależności narodowej (rezygnacja z niej nastąpiła - znowu paradoksalnie - po przyznaniu im od nowa obywatelstwa niemieckiego) nie może też stanowić proponowanej przez dyplomatów Unii Europejskiej alternatywnej, tzw. europejskiej tożsamości regio­ nalnej, bo ideał kraju niemieckiego odpłynął wraz z przyjazdem do niego, a Rosja, z którą duża liczba przesiedleńców czuje się emocjonalnie związana, leży setki kilometrów stąd i w większości poza granicami Europy. Dlatego tożsamość przesiedleńców stanowi teraz zupełnie inna jakość, napiętnowana tzw. egzystencją 7 zob. f i l e : / / A : \ Wer%20ist%20ein%20Zarcndeutscher.htm �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 215 „pomiędzy", rozdwojeniem i utratą, jest tożsamością imigranta z całą jego historią, z całą historią rosyjskich Niemców, łącznie z ich najnowszymi doświadczeniami. DYSKUSJA Siódmego czerwca 2003 roku gazeta Frankfurter Allgemeine Zeitung podała, że liczba napływających do Niemiec przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu nadal spada, wzrasta jednak wśród nich udział tych, którzy jako nie-niemieccy członkowie rodziny przyjeżdżają bez znajomości języka niemieckiego. Liczba wszystkich napływających przesiedleńców do końca maja tegoż roku wynosiła 6101 osób i jest najmniejszą, zarejestrowaną od czasu wprowadzenia nowej pro­ cedury postępowania od początku lat dziewięćdziesiątych. Odsetek osób nie-niemieckiej narodowości, zatem zwolnionych z testu językowego, wzrósł o 80%. W związku z tym - relacjonuje FAZ - konieczne są zmiany w dotychczasowej ustawie dotyczącej imigrantów: wprowadzenie obowiązku zdawania testu języ­ kowego również dla osób nie ubiegających się o status przesiedleńca oraz zapewnienie także i tym osobom zapomogi integracyjnej, która do tej pory im nie przysługiwała (FAZ 07.06.2003, s.2). Jak widać, próba powstrzymania fali przesiedleńców udała się rządowi niemieckiemu; kryteria przyjmowania człon­ ków rodzin przesiedleńców mają się jeszcze zaostrzyć. Chociaż na razie nie słychać o zniesieniu reszty ograniczeń wprowadzonych w latach dziewięćdzie­ siątych (zwłaszcza tych zmniejszających możliwości kształcenia szkolnego i za­ wodowego oraz naukę niemieckiego) strategia zdaje się wyglądać tak: mniej przesiedleńców, zwłaszcza tych bez znajomości języka, za to większa możliwość udzielania wszystkim pomocy integracyjnej. Samo poszerzenie kręgu uprawnio­ nych do zapomogi integracyjnej niewiele jednak zmieni w sytuacji migrantów, bo pieniądze to nie jedyny i nie najważniejszy problem przesiedleńców. Póki co, konieczne jest wypracowywanie nowych strategii postępowania zwiększającego integracyjne szanse przesiedleńców. Integracja przesiedleńców jest dla Niemiec niełatwym problemem. Od czasu do czasu powstają nowe propozycje jego rozwiązania. Jak sugeruje Lena Khuen-Belasi prawdziwą szansę integracji oferowałaby tylko taka polityka, która jasno i wyraźnie uznaje i gwarantuje prawo do zachowania rosyjskiej części tożsa­ mości imigrantów, akceptuje ją i honoruje jej znaczenie dla rozwoju osobowości, a jednocześnie zapewnia dostateczne wspieranie nauki języka niemieckiego (Khuen-Belasi 1998, s. 10-23, 20) . Belasi, krytykując manipulacje polityków, wykorzystujących obojętność i brak zainteresowania społeczeństwa sprawami przesiedleńców, zaprzecza jakoby wyborcy nie chcieli znać prawdy - tak myślą tylko ci politycy, którzy nie chcą przyznać się do bezradności i omylności włas­ nej i innych i zachowują się tak jakby faktycznie mieli wszystko pod kontrolą. 8 8 W : Sprache A E B a d Boll. zur Mitsprache - Zur Integration jugendlicher Spcitussiedler. Tagung in der �216 JOANNA KSIĄŻEK Puste hasła w mediach i demagogia wyborcza nie doprowadziły do niczego dobrego. Wszystkie dotychczasowe ataki na azylantów, uciekinierów, obcokra­ jowców i przesiedleńców czerpią swoje uprawnienie, swoją legitymizację, z tego właśnie milczącego „przyzwolenia od góry", poprzez które dręczące uczucie, że coś jednak jest nie w porządku zostaje zawoalowane i pozbawione znaczenia. Dziś nie może nikt powiedzieć „nie wiedziałem" - pisze Belasi - każdy poseł, każdy dziennikarz, każdy nauczyciel i w ogóle każdy dorosły człowiek jest tą wiedzą „obarczony" i od tej odpowiedzialności nie można się uchylać. Do wspie­ rania procesu integracji należy nie tylko polityczna dyskusja na temat odpowied­ nich środków i narzędzi dla jego rozwoju, na temat jego kosztów i skutków w przypadku gdy proces ten się nie powiedzie. Konieczne jest podjęcie otwartej debaty społecznej dotyczącej stanowiska i strategii wobec imigracji w ogóle. Debaty tej nie należy pozostawiać ani radzie miasta, ani parlamentowi. Obojęt­ nie czy i jak zmieniają się rząd i koalicja, ogólna i szczera dyskusja musi się zacząć natychmiast i to przy udziale wszystkich - imigrantów i społeczeństwa kraju przyjmującego. W takiej dyskusji respektować należy cały szereg punk­ tów widzenia i perspektyw, a także ludzkich uczuć i motywów kształtują­ cych nastawienie i działania imigrantów. Jest ona możliwa - twierdzi Belasi - i może okazać się owocna jeśli zdobędziemy się na obustronny respekt i go­ towi będziemy słuchać się wzajemnie zamiast się wzajemnie szufladkować i wy­ pędzać (por. tamże, s. 20). Według Klausa Geigera sama dyskusja o integracji nie wystarczy, trzeba mia­ nowicie spojrzeć szerzej i zadać sobie pytanie czym jest owa całość, w której poszczególne części mają się zintegrować, lub inaczej, do jakiego niemieckiego społeczeństwa, do jakiej jego części, obcokrajowcy i przesiedleńcy powinni się dopasować? Przecież nie do tych, którzy poprzez alkohol i prawicowy ekstremizm próbują zagłuszyć strach przed konkurencją i utratą swego statusu. To pytanie otwiera z kolei pole do dyskusji, jakiego społeczeństwa życzą sobie Niemcy, mając na uwadze wszystkie efekty globalizacji, czyli także podziały, frakcje i różnice (nie tylko powszechne działanie McDonaldsa) oraz na ile plura­ lizmu w swojej kulturze chcą sobie pozwolić, a w jakim stopniu chcą stanowić jednorodną i niepodzielną wspólnotę. Jeśli chodzi o postępowanie wobec mło­ dzieży Geiger powołuje się na apel autorki dysertacji o problemach integracyj­ nych, która sama pochodzi z rodziny emigrantów (Kalapka 1986). Jej zdaniem, integracja, która oznacza dla niej przede wszystkim zdolność do działania w no­ wym środowisku, jest możliwa bez konieczności całkowitej asymilacji przez nie­ miecką kulturę. Potrzebny do tego jest wysiłek zrozumienia i akceptacji tradycji, w której ta młodzeż wyrosła oraz pomoc w radzeniu sobie z sytuacją nacisku „albo-albo", która „produkowana" jest nieustannie przez otoczenie. Praca z mło­ dymi ludźmi musi wspierać ich wyobrażenia na temat własnych dróg i musi dać im do ręki narzędzie umożliwiające zdolność do działania w sensie komuni­ kowania się ze wszystkimi grupami społeczeństwa i artykułowania swoich po­ trzeb dotyczących wykształcenia, pracy, czy udziału w politycznych i społecz­ nych instytucjach. W tej wizji zawarty jest obraz społeczeństwa, które się różni, �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH ale zdolne jest do kooperacji między poszczególnymi grupami i do dialogu, w którym grupa przesiedleńców nie jest traktowana jedynie jako przedmiot dys­ kusji, lecz jako podmiot i jej aktywny uczestnik. W owej dyskusji należałoby uzgodnić, na jakim obszarze i w jakim stopniu pluralistyczny model kultury jest możliwy i pożądany, a w jakim nie. W tym miejscu nasuwa mi się pewne spostrzeżenie, że właściwie niemiecka ideologia polityczna lansuje o wiele bardziej liberalny i pluralistyczny model kultury niż oczekiwałoby tego społeczeństwo. Wydaje się, że Niemcy już od wielu lat pouczani przyczynami i skutkami drugiej wojny światowej, jakby pre­ wencyjnie oduczani są wrogości do obcokrajowców, tak, że każdy, kto otwarcie przyzna się do niechęci wobec nich, zostaje publicznie napiętnowany Mieszkań­ cy Niemiec wyczuleni są na polityczną poprawność swoich poczynań i wypo­ wiedzi i pod tym względem znajdują się nieoficjalnie pod stałą kontrolą całej Europy, dlatego nikt w Niemczech oficjalnie nie może być przeciwny obcokra­ jowcom. Ale ludzie w Niemczech, tak samo jak w innych krajach, funkcjonują i wartościują społeczeństwo w kategoriach „swoi" i „obcy". Wystarczy spojrzeć (i tu pozwalam sobie na uogólnienie) na animozje między mieszkańcami krajów związkowych, na czele ze sławetnym poczuciem wyższości Bawarczyków i Szwabów, uważających się za jedynie prawdziwych Niemców, ich niechęcią do całej reszty i tendencją do jej lekceważącego traktowania. Zwyczajność spo­ łeczeństwa z jednej strony i sugerowana, na wyrost pozytywna wobec obco­ krajowców, polityka z drugiej, nie tylko odbierana jest w wielu kręgach jako hipokryzja, lecz powoduje, że społeczeństwo, z różnych powodów jeszcze nieprzygotowane na przyjmowanie tak wielu zmian kulturowych, wraz z imigrującymi do jego kraju Turkami, Grekami, Włochami, Hiszpanami, czy przesie­ dleńcami ze wschodniej Europy, wzmacnia jeszcze swoją negatywną, nieoficjal­ ną reakcję. Przypomina mi to relacje moich znajomych Niemców, którzy - będąc uczniami - bombardowani przy każdej okazji faktami z fatalnej historii ich kraju oraz przykazaniami „wielbienia" obcokrajowców, w końcu reagowali na przekór - wręcz odwrotnie. Istnieje rozdźwięk pomiędzy propagowaną i pożądaną ideologią polityków, a emocjami reszty społeczeństwa i dlatego potrzebne było­ by szczere i uczciwe uzgodnienie stnowisk obu stron, by uniknąć dwulicowości wobec tych, których te emocje dotyczą. Ta sama dwulicowość dotyczy oficjalnej polityki, według której przesiedleńcy są „mile widziani" i faktycznych działań, w rzeczywistości ograniczających ich napływ oraz środki wspomagające ich integrację. Z pewnością dałoby się znaleźć uczciwsze wyjście z sytuacji, mniej drastyczne niż komunikat: „nie możemy was więcej przyjmować, bo mamy akurat kryzys w kraju". Jeśli w hipotezie o przenoszeniu na innych skutków swojej własnej dyskry­ minacji jest choćby odrobina prawdy, to państwo i społeczeństwo niemieckie powinny postarać się zrobić wszystko, żeby ten łańcuch w końcu przerwać. Jak­ kolwiek - jak twierdzi wielu prognostyków - problemy związane z integracją przesiedleńców rozwiążą się wraz z nastaniem kolejnego pokolenia i w przy­ padku przesiedleńców z Rosji, źródło ich napływu w końcu się wyczerpie, to do �218 JOANNA KSIĄŻEK Niemiec przybywać będą stale kolejni imigranci, których dotyczyć będą podob­ ne problemy i kwestie, dlatego tak ważna jest umiejętność radzenia sobie z nimi. Być może, na skutek wejścia Polski do Unii Europejskiej problem imigracji będzie dotyczył także i naszego kraju. Być może wtedy Niemcy na tyle dobrze i mądrze będą potrafili radzić sobie z tym zjawiskiem, że będziemy mogli bez przeszkód skorzystać z doświadczeń naszego sąsiada. LITERATURA Barbasina E., D . Brandes, D. N e u t a t z . und Deutschland, Forschungen 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n in R u ß l a n d zur Geschichte und Kultur der Rußlanddeutschen 9, zeszyt specjalny, Essen. Boll K . 1993, Kulturwandel Brake der Deutschen K . 1998, Lebenserinnerungen aus der Sowjetunion, rußlanddeutscher Marburg. Einwanderer. Institut für Volkskunde, Universität Hamburg. Claus W. 1994, Probleme der Integration der Spätaussiedler in der Region Südniedersachsen, Göttingen. Dietz B . , P. H i l k e s . siedler - 1994, Integriert in der Bundesrepublik 1992, Unbekannte Eisfeld oder isoliert? Deutschland, im Osten, Zur Situation rußlanddeutscher Aus­ Ostdeutscher Kultur­ München. München. A . 1992, Die Rußlanddeutschen, Studienbuchreihe der Stiftung rat. B d . 2, M ü n c h e n . F r i c k J. 1997, Sozialhilfe als Integrationshilfe für Zuwanderer nach Deutschland, [ w ] : Institut für Ingenhorst Wirtschaftsforschung. H. Wochenbericht, 1997, Die Rußlanddeutschen. Deutsches nr 48. Aussiedler zwischen Tradition und Moderne, Frankfurt am M a i n . Integration... 1996, Integration junger A u s l ä n d e r in die Schul- und Berufsausbildung ver­ läuft langsamer [ w : ] Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. Wochenbericht, nr 2 1 , s. 3 7 0 - 3 7 7 . Kalapka A . 1986, Handlungsfähigkeit Lebensbedingungen K a 1isk e statt „Integration". und Entwicklungsmöglichkeiten D . , K . F. G e i g e r . Schulische griechischer und außerschulische Jugendlicher, München. 1999, Fremd als Deutsche i n Deutschland. Zur Integration von A u s s i e d l e m , Hofgeismarer Vorträge. B d . 16. K 1 ö s H . P. 1992, Integration der Einwanderer aus O s t / s ü d o s t e u r o p a in den deutschen Arbeits­ markt, [ w : ] Sozialer Klötzel Fortschritt 4 1 , s. 2 6 1 - 2 7 0 . L . 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n zwischen A u t o n o m i e und Auswanderung, - Studien, Kornisch ka J. 1992, Psychische Pfeiffer C, K. B r e t t f e l d , und soziale I. Delzer. Probleme von Spätaussiedlern, Pfaffenweiler. 1997, K r i m i n a l i t ä t in Niedersachsen 1985 1996. Eine Analyse auf der Basis der Polizeilichen K r i m i n a l i s t i k , KFN berichte Osteuropa B d . 3, Mamburg. - bis Forschungs­ nr 60, Hannover. Spätaussiedler... 1998, S p ä t a u s s i e d l e r in Deutschland - rechtliche Situation, offizielle P o l i t i k , öffentliche Debatte der letzten Jahre [ w : ] Sprache dlicher Spätaussiedler. zur Mitsprache - zur Integration jugen­ Tagung v o m 03 bis 05. Dezember 1997 in der Evangelischen A k a d e m i e Bad B o l l , Protokolldienst 15. Strobl R., schancen W. K ü h n e 1. 2000, Dazugehörig jungen Aussiedler, und ausgegrenzt. Analysen zu Integration­ München. Weniger Aussiedler, mehr A n g e h ö r i g e . Welt: U n i o n soll Einwanderungsgesetz zustimmen, furter Allgemeine Zeitung 07.06.2003, s. 2. Frank­ �219 NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH A d r e s y stron internetowych: file://A:\Wer%20ist%20ein%20Zarendeutscher.htm http://www.russlanddeutschegeschichte.de http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm Keiser, M a r i o , Deutsch, aber nicht ganz, Schatz V i k t o r , Das Duell auch gegen .www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html Rußlanddeutsche. http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/ das d u e l l . h t m JOANNA KSIĄŻEK T H E I N T E G R A T I O N P R O B L E M S OF T H E G E R M A N I M M I G R A N T S FROM RUSSIA I N G E R M A N Y S um mary Integration o f the Germans c o m i n g from Russia i n Germany is determined by many different factors: expectations o f the new country the newcomers have previously had, the attitudes o f the German society, but also legal regulations and p o l i t i c a l decisions defining procedures concerning ways o f their integration. People o f German nationality c o m i n g from Russia meet numerous obstacles on their w a y to adjustment: problems w i t h finding employment and recognition o f their former education. Language problems. N o less important are troubles i n accepting the mecha­ nisms o f a modern democratic state and society, not familiar to them previously. This leads to the crisis i n the emigrants' value systems. Some o f their problems are typical i m m i g r a n t s ' problems. There are also other ones, those o f that particular group, i.e. a m b i g u i t y o f their national identity. I n Russia they were considered "Germans", n o w in Germany they are referred to as "the Russians" and in effect they don't k n o w where they actually stand. The situation o f being " in between' can by no means help those people to stand on their feet again i n the new society It often leads to social conflict, tendency to social isolation, j u v e n i l e delinquency, alcohol and drug abuse, disturbances i n physical and mental health. The official German attitudes to the problems and strategies o f the i m m i g r a n t s ' integration have been changing w i t h i n the last few years. The author studies the process t a k i n g those changes into consideration and referring to the most recent opinions i n the debate on solving the problems o f adjustment o f the "Russian Germans". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2cdbf668ba511b8e9828ff04b9c66f.pdf b20a1fd328655222a75958e1dcfc983e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekonomia procesy modernizacyjne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1720 Title A name given to the resource Problemy modernizacji w ujęciu etnologii,ekonomii i geografii społecznej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu,d, t. 67, 1003 MAREK GAWĘOKl PROBLEMY MODERNIZACJI W UJĘCIU El1NOLOGI:I, EKONOMIJ I GEOGRAFII SPOŁECZNEJ Problem modernizacji znajduje się w or:bióe zainteresowań socjologii, etnologii, erlwnomii, ale równi!eż - z:wlasrliczaw ,ootaltn1chla,ta'ch - geografii E1połecznejocr-azteorii i praktylki planowa:nia iprz'cst'TzennegoI ModeflIliza.cję:!"Ozumiemjako strukturalną tralllsfo:I1macjęsystemu społeczno~kulturowego o:raz wzmst produkcji w szerOiko lpoljętym procesi'e przechodzeni.a od sySitemu tradycyjnego do nowoczesneglo. Podstawą te,gf) procesu jest s\VIoist,edla karżdej kultury continuum, rozumiane jalw transmisja eaIego szeregu elementów system LI trad)ncy,j:nego. Jest ono jednakż'e oiągle modyf'ikowane przez W!pływ zaróWiil10'CI,gzo-j.a1ki endogennych czynników ,z:miano'twórczych. Tak rozumiana modernizacja nie zawsze prow,acizi dOI1eal.izacji jaiki'cgoś szczególnego typu :idealnego, jak na przykład "społeczeństwo nowoczesne" odpowiadające modelowo "zachodniemu" czy "socjaliJSty.cznemu". Może ona oznaezać zarówno proce;; przechodzenia z "niższej" formacji społcczno-ekono:miiJcznejdo "wyższej". jaik i zmiJany w Oibrębiejedin~j formacji 2. Trzeba zaznaczyć, że w ten sposób rozumiana modernizacja zawiJera w sobie również treści taikiJohpojęć jak "wZJI1ost"l .,'I"ozwÓj",któr'~ najczęściej używane bywają zamiennie. W zachodnieJ Htelialturze e..kJonomi,cznej i socjologicznej po,jęcia te częstokroć używane są w innym niżelt l ~r(jbJ,emaJtylka ta w'ram<l'oh geO@rafi:i ldenlty:l1i\~o\v\fa:nlbylJa z geografią eko·nomuoz:ną. W OSIt:altn:i,c'h laltaicih obak tejdY'sicy:pl'liny probl'elllnltyką tą zajiITlIuje się również sulbidylSicY'pllina - geoglra,fia -"połeczna oraz geog'raf:ia rozw1oju. 2 NC'M'1e podejście dCl problematyki modernizacjli r(lprez.eutują J. Mucha i A. Pa· luah. hlh lidan'iem mCldierniza'cja to " ... jednolklierunkowypr'cloes pr7JencISZeIlJ,aelementów spmobu p!"O'diul~c.ji(f'orma,cji) ze spolecz'eń.stw, w który;eh j,eslt {]n utrwalony (belZ '~}ędiU na geIDlezę), do spc)leczeńJsItw 'Z:l1Ialjldiuj~C'yldh~ię na eńa!pie I()ikre~bnym przez teorię rolZ!woju j:ako wClześ.niejszy l1JUŻ bez:po,średnio 'P[~pr:zeclizają,cyetap ws[p.orrnniany", J. M'lUliha, A. K. Pailueh, a miejsce probLematyki modenrizacji Ul mal'ksistowskie teorii rozwoju społecznego, "Studii1a SOiQ,ilolqgJlazIlJe" algl:~O ?-. :3. 's. 26. �188 MAREK GA WĘCKI "moderniza.cja" znac7;eniu. 1 tak na przyJkład L. K. Sen ~ przez rozwoJ rozumie tylkl() taikiie zmiany, który'ch rezultaty są wymierne, a 'Więc na przY'kłtad'babe pa'Z1eprowa:dzaneodgórn~e przeobrażenia, jak industrializacja, likwidacja analfabetyzmu, organizacja ubezpieczeń społecznych, ozy WJProwa!dzanieś:rodków maslowej komurnika<:ji, natomiast przez modernizację roZlumiJezmiJany ol1ezuJtata,,~h t['udnych do statystycznyoh ujęć, talkie jak zmiany w ;podstawowych instytucjach społecznych rodzinie, reli:gii ustroju ka·nnym czy plemiennym, a także w systemie w.aTlt<OŚici. Podolbn'i'eFuse ToyomaJSa4 używa terminu "rozwój" ty~ko w odniiesielIlÓ.'ll do zmialIl w sferze eko.nomiczmej, "modf>I'niza,cja"zaś do zmian postaw psychicznydh ci tir<ł!l1s:fOTmaoj:i całego systemu instytucji społecznych. W piśmienniictwie polskim, jak i rozumieniu potocznym, konotacje pojęcia "mo!de~niZ'aoja"związane są głównie ze sferą ekonomii i techniki ;;. Zes,pół zagadnień związanych z transformacją systemu lWOłeczno-kUJ1turowegow 1iterrutu:r:zeprzedmiotu .pojawia się pod szeroko rozumianym terminem ,,~iana" czy ",przemiana". Zaikładam, !Ż,ewecyJdowana wię'k.slzo'ŚćistotlIlych zmian endo- i egzogennych, zaCh.odz,ący'chwSipółeześnie w systemaoh społeczno-kulturowych, 1:ozmiruny celOr\Vie, Ikierunkowe i kierowane. Mają one na celu "po.pr:awę", "zmianę na lepsze", ktÓf'ej pu:I1!kńiem odniesienia są modele "systemu nowoczeSlI1ego".U~·lędniając joolIlo'cz€Śni,estruiklturalny związek elementów modennilZiO!WaJnego systemu uważam za sztuczne i niecelowe takie TóimirOowameterminologii zmian. Zgodnie z tym zało;żeniem, mówiąc dwle!j o rnode~n~zarcji, uwzg,lę!dniał będę w analizach również te teorie: i 1itelraturę, k1:óJ'amówi o wzroślcioe,rozwoju i zacofaniu. Zain!teresowalIli€ problematyką moderniza;cji wyn~ka z jednej strony z po.tr.zeb praJktycznych, z drugiej za.~ z z,ai'nteresowań teor'etycznych. Od.strolIlY teolretycznej dąży się do ustalenia dla ka,irlego społeczeństwa , OKO'liCZlIloŚ'C'i i walrun:kó,wzmian, które są za nie odpowiedzialne, wpływu zmian na żYrC~eludnolślCioorazotgólnych zasad, które tłumaczyłyby przebieg tych plrooesó'w,a nawet umoi:liwiłyby przewwywanie dalsz0go ich pT:Z€ib1eg'l1. Od strony ,praktycznej chodzi zaś o określenie, w jakim stopniu zmiany te są pożądane, j.ak można wywołUjąc Jedne, uniknąć drllgi:ah, wreszreie .laik mOiŻnazastąJpić jeden zespół instytucji innym, ;nożliwie na,jmniej .zaIkłócają'czJbiorow,eży.cie spoleczenstwa. Podejście pierwsze prow:adzi do tWo!rZen~aogólnych teorii modernizcwji, drugie zaś do wyL. K. Sen. lv1.ode,rnization, DeveLopment and Innovation in non-Western So"Zei:tJsrdhrii1ft.<iw AuiSMindii!slche Landwirtschaft", 1976, Heft 3, s'. 365 - 380. 4 ~u:s:e TOYOlll1asa, SC;me SociopsychologicaL Theories of DepeLop17Lent: A Critical. Review, "CUIltiuu,€, '00 :dev'E."lIOWemel1lt"n~n8, No. 4., s. 590. s Poll'.: Wielka EncykLopedia Powszechna PWN, t. VII. s. 397. 3 cieties, �ProbLemy modernizacji 'UJ ujęciu etnologiz, ekonom:iz ... 189 pracowania socjotechniki czy raczej sOQjo(techn~kwłaściwych dla poszczególnych ludów, kultur, teJ:1ernów lub nawet ~połeezn.oś'Cilokawnych. Funkcjonująoe obecnie w nauce propozycje teoretyczme na temat modernizacji, czy też teorie zacofania bądź rozwoju gospodarczego, nie wyjaśniają wszystkich zjawi:sk społeczno-kulturowych i ekonomiiOznych zarówno w malkro- jak i w mikroskali. Często!kroć. zależni'e ord reprez,entowanej dyscypliny naukowej, przeceniając zmaczenie jednej zmiennej nie doceniają mli innych, bądź wręcz je pomijają. W ten Siposób teorie te tracą walor uniwersalności. Nie bez znac,,"enia jest tu również podej.śc1e ideologicZJnetwórców poszczególnych teorii w sikrajny:ch wypadkach prowadzące do apot,eo'Zy systemu kapit:ahstycznego, bądź do głoszenia konieczności totalnej I1ewolucji. Z tego też pOIWO!dU prz)ndartnolśći:sltnh~jących teorii jest niewielka, zwłaszcza przy realizac?;i praktyki modernizacyjnej w konkretnych wanlnkach terenowych. Praktyka ta Jelst w obecnej dobie codziennością zarówno w postaci wielkich programów modernizacyjnych w tak zlwanych krajach I10zwijających się, jalk i na pnykład w postaci planów przestrzennego zagospodaJ:1owaniaglDJini osiedli wiejskich w Polslce. Z punktu wtdZJenia sZJerolkoT.OzuIDria.nej praktyki modernizacyjnej intel1esujące są raczej owe socjoteohniki, ioh konstruikcJa i zasady działania w lmnkretnych warunkach małych ~połleczności, niżeJJiogólnE' teorie modeJ:1nizaoj.i. W sfer,ze życz,eń, aby nie powiedzieć utqpii, pozostaje moim zdaniem - sytuacja, gdy praktyka mociernrza,cyjna będzie mogła być prowadzona w opalrciu o spójną, uniwersalną teoI1ię. Zdaję sobie sprawę z .nieprecyzyjności terminów "system tradycyjny" i "system nowoezesny' o:mz kontrowersji jakie na ten temat mają miejsce w nauoe. Na użytek niniejsz~go opra'co!wania posłużę się jednak charakterystyką tych :systemów sformułowaną przez O. F. Lamena i E. M. Ro,gersa6. Zdaniem tych autorów, system traidycy,jny oechuje: a. mniej roz\VIiniętai mniej złożo'na technologia .. b. nisik:ipoziom oświaty, c. ograni:ozenie stosunków społecznych do płaszczyzny społecznoścI lokalnej, d. mała ra'cjonallnolśćeikonomiczna, e. słaba skłonność do przyjmowania now~ch roI. Natomiast nO\VIoczesnesystemy społeezue charaikteryzLl\je: a. liozwinię1a technologia i podział pmcy, b. wyższy poziom OIś\VIiaty, c. kosmopolitycZiIl'estosunki społeczne przy równoczesnym ro'zluźnieO. F. Lam8n, E. M. Rog'er'S, Rural Society in Transition. W: Our Changing Society, J,owa 11~M,s. 411, cyrt;. za: G. Eiis'8I1ma,IJIn, Die Lehne Von Gesellschaft, Stuttgarjt 11973,s. 427. fi Rural �190 MAREK GA WĘCKI niu S'tosulIlikówOIpartych 'na pDkrewieńs:twie oraz st{)sunków lokalnych, d. zwracanie .uweJgina .mcjo:nalno'ść eko:nomic:mą, e. skłoT1lnóśćdo aJmcejptowaJItiainnowacji i pp;yjmowania nowych ról. Pow~ze :oestawy cech mogą budzić sWI1eg zastrzeżeń i wąt'pliwosci tak co do ieh uniwerSlaln:::lści,jak i do ich wymierności, przybliżają nam jednak pr'ZJedmio:t:liairrtereslowań. NiejpI'ecyzyjność i niewymierność wielu zmienn)'loh sporeczno-kul'turowych utrudnia, zwlas,,"cza elmnClmis'tom przyzwy'czajonym do oporowania danymi wymiernymi, tworzenie ścisłych teorii niedJOiroz.wojuozy moide.r.nrzacji. Z tego powodu, w zna'cznej większości teorii ekonomicznych, roLa uwarunkowań kulturowych sprow,aidzana jest do pozyeji d!rugo,planowych. Ja:~ zauważył T. Parsons 7, zy:Slku[j'e na tym ścisłość metodologiczna, lecz okupiona }est ona ograniczeniem się do aiI1alizy :ami,errnych i10śdowy,ch, do zaohowań racjonalnych i do reaikqji dającyoh s:ię przew~dzieć i obliczyć. Nie chcę przez to powiedzieć, że rola czynników pozaeikonomicznych l pozapolitycznych niedoceniana jest przez wszyst,kie teorie starające się wyjaśnić dzisiejszą r:zeczyw.istość społ,eezności trradycyjny'ch, zwłaszcza w odniesieniu do krajów rozwiJających się. Znamienne j'est tu stwierdzenie szwajcarskiego ekonomisty K. W. Kappa w pracy Ek-::momia w przyszłości, ŻE: " ... długotrwałe 1ekceważ,enic kOiS!ztów~po1Ie,cznytCh (m. ,in. moder.nizacji - '\1.G.) nie j'est pieTIWszym, a bieżący niedobór żywności i energii nie będzie ostatnim prrzejawem tego, że teoria i pralktyka ekonomii jest skłonna u,względniać ważne pI'IlYblemy dop~e:ro pod naci,\kiem orpiniipublicznej i w obliczu .naglącej konieczności zaradzenia dailekosiężnym ujemnym oddzi!aływaniom ~powodowanym przez szczególnie llćliglące potrzeby" B. Rozwii'jająca się na zachodzie "socjologia za,coiania" stara się wyjaśnić przes.z\kody OIg:ra:niczająeemoidernizację głównie za pośrednktwem czynników społecznyoh F. PeI"raoux 9 widzi główne przje.s:ak.odyrozwoju w insty,tucjach S1połteeznych,w sposobi-e myślenia i w zwyczajach społecz'eństwa, tj. w S1polec<zneji umysłowej strukturze ludzi. So;cjolo.gi'azacofania rO'zwija się j'ednak. w z.nacznym odeJ'lwaniu od ekonomii. Obydwie zaś d)'lsc)'lpliny ~dają się niezauwa'ż:ać moż.hwości, ja!kiej mogą dostarczyć im his toryczniepagłęhiOiI1e ba:dania etnalogiicznekonkrdnych społccznośei .poddawanych ;procesowi modernizacji 1 7 T. Parl&OlnS, Szkice s.zet\ViSiktiego, s. 42. 8 W: K. z teorii Ka:pr,>, W;l\Jl'iam socjologicznych, Kon.sekweru:je uznania W'u,rsz<.J.wa 1972, gospodarlvi za ws:tęp H. system ,w przyszłośei, Wa·fszd'wa 1'98:2, s. 1[>4. et jreinage:r de la. croissance et du developpement, Biułn· otwJrty, !<lu,r:t Dą:Jifef (.reid.) Ekonrnnia 'F. MOlUde, darcZlego, ,penro!Ux, kwiJe0ień Blacages - cZleI:Jwiec Wal!"s'zawa 1966, 1964, s. 42. c)"t. za: T. Srz.eillltes. Ekonomia zacofania Tiers go'spo- �Problemy modernizacji w ujęciu etnclogit, ekonomii ... Etnologi.a już w swych wstępnych daklar.acjaoo musi do-bitnie zaakcentować istllli'enie pluraJistyczności społecz~ństwa, którego istnienie uwaruni~owallle jest ogromnym ZJróżnlJcowaniemkult,UT,rozwijających się w odmiennych warunkach i posiadaljącyc'h odmienną historię. BaZUJąC lIla tym załO'żerniu,można poddać w wątpliwość możność sikonsrbruowania taJkiej uniwersalnej teOtrii, która w sposÓibprecyzyjny wyjaśniłaby przyczyny zacofania gO'5lporl.a~cZJegiO w ujęciu glO!ba'l:nym.Wiedza etnologiczna jest niewątpliiwie surowym weryfilkatoll'em ty'ch teo:rii, lecz przy rzete1nym jej wykorzY'staniu można wzbo.ga,cićje i w znacznym stopniu lweal!nić. Szczegól,ni..e niezbędna wY'da}e się być ona przy wyja.ś:nianiu przyC'zyn "zacofa:nia" i dOiborze me'tod jego pl'ilezwyeiężani.a w skali poszczególnych państw, a nawet odręŁnych regionów, ludów czy społeczności lokalnyoh. Rzetelnie skonstruowane teorie ekon:omiiCZIlle dotYiczą'ce zacofiunia gospodarczego są z kolei przydatne dla etmO'logii,gdyż dostaJ'tczają wiedzy o komtek;;C'ie,ek!O'nomieznymi mechanizmach elmnomieznych badanych społeczności, pOZJw<l,lając tym samym widzieć je na pła~zczyż.nte proble-mów go~podarczyoh wO>ipółcDeooego świata. Teorie te zawierają również zestawieme cech ei~ono.micznyoh, wł,a\~ciwyChdla większych niżeli badane społ,eczności, wiPłY:Wad~cychna utrwalanie lub naruszanie tradycyjnych stTu:ktur społec:mlo-dmltu:I'owychi eilmnomicznych, mającyoh tym samym w:pływ na przebieg procesów modernizacji obserWlowanych spole(zności. SkuiE;czr.a działalność modernizacyjna w dziedzinie gospodarczej jest niemożliwa bez ,grunltownego r07Jeznarniamechanizmów społecznych i ku1turowych działającyoh w modernizowanym spo<!'erCizeństwie. Niemożliwe jest również priOwadzen:i'edziałalnoś,ci moderniza.cyjnej w dzi'cdzinie kultury i Oiby.czajowo<Ści .bez gruntownej wiedzy na t'emat struktury i mcchanizm6w gOSlpYdarczyrh dzia1ają'c)7lOhtak w sikali społeczności lokalnych, jalk i w modernizowanych społecznościach ni0jednokrotru.'e dDlprowadziła do n:iepowodz~ przedsięwzięć go.spoda:rczy,ch,które same w sobie miały na celu dobro ludzi, d1a których były reahzowane_ Również brak l'ozeznania sy1tua<cjiekonomicznej państwa O'f,azjego mieszkańców bywał powodem braku suk'cesów poczynań modernizacyjnych w sferze kultury. Rolla1madycji jako cZY!ImtkawyznalczClIjąeegoi or:ganizującego społeczności krajów rozwij,ających się, acz zauważlarna, to jednak w zbyt. małym stopruiu uwzględniana jest zarówno w teO'l'ii jak. i w pr.aktycp' mode:r:ni'Zacyjnej.Na jej doniosłą rolę zwracali uwagę et.nologo.wie i socjolOlgJowie. "W życiu ZJbiorowym,w ooganiWlwaniu współżyci/a, tworzenm, gromadzeniu dóbr kll!J!tuTowy'chwidzimy zawsze dwie podistawowe tendencje, które wysltępują w ro;żnym nam,lem'u w poszCZ€lgól:nychfazach histo'rycznego ro 7Jwoju. Pierwsza z nich s t a b i li z a c y j n a, oparta na l �192 MAREK GAWĘCK[ u'Z1naniudotyc!h~aso,wych doświadczeń, zmierza do zachowania i utrzymania istniejących UTząd.zeń. Prz,eszłość cllOstwcza wzorów życia.. One to wy~naczają w wysolkim stopniu różnorodne kategoI1ie działań aktualnych. Drug.a tendencja, wynikająoa z wąl!lpi'enia oraz niezadowolenia. wiodąca ku zmi,anom, burząca, re w o l u c Y J n a - wyraża się w mni'e] lub więcej ostre:j negacji is1JniejctJcejrwczywiiStOi~el,w woli poszukiwania nowy:ch fiOI~mżycia, nowych prawd i nowych wynalazków, l~pszych i doskonalszych niż dotychczasowe" 10. Te cenne spostr:oeżenia K. Drobrowolskiego rw równej mierze sŁu\SiZ!ne są w odnitesieniu do społeczności wiejskich Małopoh;ki z pr,;z;ełomuXIX i XX wielk:u.'lAr Qpa'rciu o które zostały wystnuie, jak i do współezesnych społ'eczności wiejskich krajów rozwijających się. Wydaje się, że praMyika moideI'ni'ZacYJJlaprzecenia siłę tendenoji dr,ugiej, rewOIlucyjnej, dążą,cej ku zmianom ni'e doceniającej roli tendencji .stabiJ1i-zac~jlnej, wywodzącej się z wszechstronnego związku z traiclycją. Katda poważna zmiana w,pmwadzona. w społecznośc'i tradycyj:nej jest dysf·unlk.cjona1;naw stosumiku do CałOŚCl ku1tury, będąc·ej zharmonizo'w,anym systemem .czy:nn·ków s.połecznych. kulturowych i p.konomicZJIly:ch,staJnOiwiąc dla niej zagroJiJe:ni.e 11. Ni'e oznacza to bynajmniej. ż,e z tego powodu niemożliwe są jakieikolwiekegzOIgenne zmiany modernizacyjne, które byłyiby skuteczne, lub że możliwość ich reahzacji jest minima1na. Thadyojonahzm społ'eczuOlści tradycyjnych, ZJd.aniemJ. Szackiego 12, !polega nie ty:le na f.a!ktyczI1i€Ij zgodnośoci z nakazami i zakazami prroclików, ile .na za,chowaniu przekO!Ilani,a, że ZJgodność ta w odniesieniu do ws/półczesnośei ma miejsce. Na istotną r01lę traidyerji jaiko czynn:iJka utrwalająoego dawne struktury zWralcał uwagę już S. CzaT:nDwski1~, wyjaśniają'c ina przylklad przyczyny nie;przYijmowania się różnYich nowych terohni:k i narzędzi. Wiele miejsca w swych praoacih poŚiWlięciłtej pTQlblematy:oe także B. MalLnows:ki14, wnioski któTego, mimo ŹlewYSiI1Uite zostały już przed blkoma dziesiątkami. lat na poJds'taJWiemat'eriałów poohodzący'ch 7. różnych kultur, zachowały wartość do dzisiaj i winny być branie pod. uwagę przy proje-ktowaniu i rea;1rza oji ,prog,ramów mod.ern:izacyjny,ch. Z pTZJeds.ta!wiiJdelietnololgii najw.ięc€fj chyba mi'ejsca problematyce modmmizacji poświędli dotychczas przedstawiJaiele. tej dyscypliny zwiąr DQlbr{)jW\ol]iSlld, S.tudia nad życietm społecznym l kvU'urq, W,rocław 1'966, s. 77. lPawlJuiczlUjk, Światopoglqd jednostki w warunkach rozpadu ~po!eczności tradycyjnej, Walr'S'laJWa 191112, s. 25. iO K~. 11 W. 12 J. Siz.'diOkoi,Tradycja. Przeglqd proble'rnatyki, War'Slzawa 13 S. C'ZJaJf'11l0WISIkJi, Kultura, Wranszarwa 1~8., s. '1'114 i ~n.. 14 DzJi.ał.aIlIJ1OŚĆnlaUlko,wa l'OJnJialhnego i k,tóx,ej 7.Wlfficał 1t'WÓ!roz,ość jego B. MaUiJnJowslkJi!~o pl1ZYlpaidła ma lI1IiejedlllakJrlrtnilie po<sltiur1iaity wyllm!'zy:S!tYlwaJI1le były on zaiWIslZ:euwagę na pOltnelbę do na 119n. s. 107 - 103. apog,eulll systomu ko- ahar,a:klLer arn.tr.()Ip~logh sltasOIwanelj, realLtzarcjli tlalityki 'k.0I1'OlIlli.a;ln'ej. Niemniej resip€lktCl\W<lI11Ila 1Jmdy:cji lIuGl1JOś(ji tubylczej �ProbLemy mod,ernizacji w ujęciu e,tnoLogii, ekonomii.,. 193 zani z kierunkiem funkcjonalnym - i to zarówno w wydaniu B. Malinowskiego ja1k i A. R. Radcliffe-Browna -- O'raz ~ah kontynuatorów. Potrzeby polityki kolonialnej przyczyniły się w znacznym stopniu do zainteresowania się etnologii działalnością praktyczno-użytkową. Abstrahując od oelów i założeń ~deo!lorgicznyohprzyznać należy, że właśnie w o,kresie kolonialnym uświadomiono sobie w pełni - jaką rolę w realizacji strategii kierowanej zmi,any spolecz'IlJo~kuJtUTowejodegrać mogą szczegółowe badania etnolo,gi:czne. GeneTamą tezą funkcjonalnej teo,rii mo'dernizac"ij'est spokojny, bezJkonfli'ktowy wz,rost od społeczeństwa t1'adytCyjneg:J d:> nowQ;czesnego. Kultura tra'dycyjna traktowana jest j.ako autonomiczny, oamor.eg'..':1oJją:cysię system, który dąży do utrzymania stanu równowagi. Warto.~ci płynące z zewnątrz mogą być doń dQ!P\Jszczane tylkD wfwc:za!s,gdy są olne zgodne z potr~ebami danego systemu. lub gdy .system tr~npotrzeby takie wytworzy. Procesy zuchodzącc wo wSlpółczenym świecie w społeczeństwach tradycyjnych p::>leg,ająjednak nie tyle na bezkvuHiktowym wzroście syst,emu społeczn:)...• kulturowego. iJe na pow.stawaniu no\ovych ~zeczn()śc,i i konfliktów. ktÓTych funkcjonailna tooria modennizacji nie uwzględnia. W związku z tym teoria ta nie przynosi rozwią7~ania problemów mo.derniZl8.,cji. Brak jednak, jak dotąd, rozbudowanej i dobne uzasadnionej teoretycznej koncepoji ,;kO!nikuI'encyjnej"wobec teorii funkcjonalnej. PeWine nadzieje można wiązać z moddem konfliktowym, który pow-.'>tal niewątipliwie jako altlernartywa fU'n!kcjonalIlJejteorii modernizaojl w oparciu o tezy marksistowskiej teo'Tii rozwoju społecznego. Zdaniem R. Firtha, "nowe zeudania wyłoniły się w miarę, Jail<ant,ropwogowi~ ~poleczni stanęli w obliczu społecz:eń.sltwpoddanych radykalnym zmianom, MaT'ks~owska koncepcja dot)1lcząoabazy i nadbudo.wy, stosunków produkcji, ekonomicznego uwaI:U!l1Ikow ania, kon£ltktu klals()w~goi eksploatacji okazały się całbem bhski'e zainteresmvaniom allltT.O;polO',gicznynl" l';. Prob1emy mające miejsce w społecznościaoh tr,a!dycyjnyoh związane z mo:dernizacją wymagają spojrzenia klarląoego nacisk na rolę bazy eko!1omicZJnej,społecznych i kulturowych kOlllsekw.encjirozwoju stosunków produkcji i k,lasowyoh uwarunlmwań prz'emi;arn. Zdaniem W. Wesołowskiego, zjawiska te wyrażone mogą być w eałej rozoiągłorśoi tylko w ramach orientaoji typow.ej dla marksistowskich ana:liz socjologicznych 16 Istotne jest tutaj uśWliadomienie falktu, że SiprZl€czmOtŚOi i konHtkrt:y społ.eCZIlie, to nie tylilm I'eakcj.a systerrnu na Z:ew:nętTznyim;mls zmianotwÓTczy - jaik głosi fl1Jnkcjonal:nateoria mOidmmiza'oji- lecz także ważny czynnik zmianotwór:czy. W wielu społecZUiOŚdachtr,adycy:jnych konflikty I'; R Fi'I'l,h. Essays tG W. We:>ołow"kJi, s, 9,). l;] Lud, t. LXVII on SociaL Organi..za.tion and VaL'ues, LClP4donl!969, ;s. [9. Studia z socjoLogii klas i warstw spcłecz'nych. Walr'sz.awa [:9-62;, �194 MAREK GAWĘCKI t'e nie w pełni są .leslZiCze uŚWiiadamiane, bądź uswi,adamianie ich jest sikU'tecznie tłumiorne pr7Jez czynn~ki światopoglądowe, j<:likto ma miejsce na ,pr1Zykład w wi€'Ju sipoleC'ZilloiŚCiach zislamizowanych. Aby więc ten cZYJI1iIliik z,mianooiwórczy mógł w pełni skuteczni'e zadziałać w kierunku mloderni'za'cji, mus'i być on wpi'erw w pełni uświadomiony. Dużą rolę do spełn'ieniia mają tutaj jednostki iniojujące postęp, wywodzące się 'Z tych środowlisik,w który'oh mode!I1nizacjajest realizowana, które znają, o.prócz goo.era:ln)'lChzałoq;eń mooernlizacj:i. także lokalną sppcyfikę stosunków społeczno-elkonomicZil1ych. W'e wspókzesn.ej edwn!omii funJlrojonuje s'Z'Ć'regkoncepcji teoretycznyoh usiłującyoh kompleksowo wyjalŚ1nićprzyczyny istniejącego stan u rzeczy w SIpol'ecz,eństwad1tradycyjny'ch i dać wskazówki jego rozwiązania. Jak się wydaje, żadna z nich nie rozwiązuje jednak w pełni tego zag.adn:i,enia.Nremn:i,e'j posiadają one szereg zalet. które ;pozwalają widziieć złożoność prohlemu i porwią:z;aniawzajemne między czynnikami liiJmitującymi moderniZJa'cję. Wa~y'ill e:ta!pemw badaniach nad tymi z,agadJnieniami było sformułowanie ,przez am.ery.kań:s1kJiego eikonomistę R. NUT\SIkiego i rozwinięcie pr.lez Szweda G. M~dala li konc>6peji "kumulatywnych prooesów okrężnych", zwanej też teorią kumulatywnej pr:zy,czynowości. Zasadniczą tezą teJ kon:celpcji j'est twiercizen'ie, że główną pr.zyczyną utrwalającą aktuaLny S'taJnzacQli:an.iajest niski stopień rOiZiwojukrajów tak zwanych rozwij,a]ących się. Symbolem zacO'fania jest "zaklęty krąg ubóstwa", na którego bazie dz:iałają kumulatywne piro{:esy O!kręime. R Nurske podsumowuje swoje wyworly talll!tologii'cznymstwierdzeniem "kraj jest biedny, ponieważ jest biedny" 18 To na pozór bcłinarlnesiwi,erdzeni,e zwraca jednak uwagę na nierozłączność i kumulatywność barier rozwojowych. MożliWDiŚĆ rozerwamia "zaikIJ.ętego kręgu ubóstwa" twórca tej koncopcji widział w ind'Ustrial!izacj'i terenów modeT'Ilizowanych. G. MyTldalrozwij:ając konoClpcję R. NuJ"skiego doszedł do wniosku, iż prz,ezwyciężenie barier jest moiJ1.iw,etylko przy :pomoćy gilnego czynni:ka zewnętrznegn. którym może ] powinien być silny aparat państwowy. Zwrócił on uwagę na konileczność pT.z~rowadzenia radylmlnyoh refO'rm rolnych, któr·e doprowadzić mają w TC'zulrtaciena wsiJach do gospodariki typu famner.s.kiego19. Analizując sohematy oddziaływania kumulatywnych procesów okrężnych naJ'eży wyr:azić wątpliwość, czy przerwanie tego kręgu w jednym 17 G. My:::daJ. Teorio ekmtomii a ]9i5łl, '1)oib. taik!że: A. .M:i.iJh1er, Aerspektywy kraje gospodarczo rozwoju nierozwinięte, Trzeciego Swiata. WaJrSoZawa Przeobrażenie! gospodarczej, WarI1S:za'W"d 1i9:7i5, s. J7 - 48. eR. oNIurslk;e,; Some International Aspeds of th~' Problem of }.;conom!c Development, "The Allnerncan Econo'm~c Review", 196'2, Cyjt. za: T. S.zen.teis, op. cit., 5. 70. 19 A. Mimer .. op. cit., s. 413. ~.truktlLry 18 �Problemu modernizacjI u: uJęciu etnologii, ekonomii 195 .. Sl:he:-nai działalnlia kum'ulaitywnych prOlC€iSÓW lo.k,rężmYich miejscu doprowadzi - jalk twierdzą jego autorzy - do pożądanych prZiemirunw kolejnych SI~gmentach schematu. W wielu wypadkach sytuacja, która doprowadziłaby na przykład do wyraźnego zwiększenia dochodu realnego, zapewne nie byłaby powodem zwiększenia siły nabywczej. W krajach muzułmań'skich na przykład, preferenc.i'e, wynikClijącC z systemu wa'.iOlści,w w~elu wypadkach skierowałyby nadwyżki na inne cele, na przykład na wypełnienie religijnej powinności pielgrzymki. W wyższych warstwach społeczeństw krajów rozwijających się wyraźna jest tendencja wy!datkow,ania znacznych środków na kopiowanie, jak to okreMił R. Nurs:ke "amerykmłskiego stylu życia". W ten sposób środki finansowe, które mogłyby być przeznaczone na inwestycje, pochłonięte są przez konsumpcję. Wymieniony tu uikład wzajemnych zależności jest jednym z wielu i licZlbęich można by mnożyć. R. Gannage 20 na przykład przytacza inny układ: ruis:kastopa życiowa --+ konsullliPcja pochłaniająca nadwyżki --+ niedostateczne tworzeni!e krupiJtału-> niska stopa życiowa. R. KnaU 21 natomiast proponu:je wariant związany z brakiem wykwalrifikowanej siły roboczej: go~podarka jest zacofana z powodu niSlkiej wydajności, która z kolei jest konsekwencją braiku wykwalifiJkowanej siły roboczej i niedostatku umiejętno:śd. Ten za'ś wynika z zacofania oświaty i przysposobienia zawodo:wego,co z kolei wymka z braku środków pieniężnych na rozwój oświaty. a więc w oSitatecznym rachunlku z zacofania kraju. We wszystkich tych "błędnych kołach" można z łatwością wylmzac; niedokładność i niekompletność łańeuchów wzajemnych za1eżno:śei Ważniejszym jednak mankamentem ich jest, jak już W'i'lpomniałem, to, że 20 H. Ga:nnage. op, cit., s. 71. 21 T. Szenk-s, Ecornomie du op. cit., s. 7,1. dE're!oppement, Pa:IYż 19'6\2, 'cy;t, za.: T, S.zeltlte,;. �196 MAREK GA WĘCKI dowolny element błędnego kola może ul,cc zmianie bez zmiany elementu poprzedzającego. A więc błędne koła, pomimo pozornie dialektycznego charaJkteru wza:jiemnych zależności, są w istocip metafizyczne i mecha· niczne 22. Każda zależność przyczynowo-skutkow.a musi miiee pUl1lktwyjścia, którym w tym wypadku są histoTyczne i kulturowe źTódła i1iedorozwoju. Tego faktu, j,ak i leżących u .Jego podłoża stosunków spolcczno-ekonomicznych, teorie owe nie uwzględniają. 1. Sachs st\Mie~dził, że bez rzucenia światła na społeczne i historyczne tło, teoTie błędnego kola przy·· pom:ina'ją "... cechyapo,1ogetyki systemu kapitalistyczmego"!:I Ekonomia marksistows<ka wLdzi przyczyny I1iedoTozwoju w znacz.nić' większym stopniu niżeli nauka burżuazyjna w negatywnym oddziaływaniu czynników zewnętrznych. Początek swój biorą one w kololni'tlnyn~ podboju i późniejszym uz:aIeżnieniu ZJdecydowanej większości krajów rozwijnjących się. Doceniane jest również oddziaływanie czynników wewnętrznych, zarówno gospodarczyeh jak i społecznych, oraz wzajemne ich powiązanie z czynnikami zewnętrznymi. "Roz1j,mie się samo przez się, że zmiany w gospodarce świiatowej i polityka międzynarodowa będa nadal wywierały duży W1pływna żyóe we\\<'1lętTznei stosunki zewnętrzne k~ajów rozwijających się, a,le kierunek i intensywność tego wpływu będą 'wIeżały w stopniu decydującym od pOistęp'J z.mian wewnętrznych. od rezu'1tatów przeksZJtałcenia ieh struktury" 24. Globalne propozycje rozwiązania problemów zaco[.ania ściśle związane są z wa'l!kąi!deolo;g'icznąsytemu kapitalistycznego i socjrulistycznego. Większość koncepcji burżuazyjnych n~e dopuszcza rozwiązania problem'l przez zmiiany ustrojowe. Jedną z głównyoh teorii wywodzących się z tego sys:temu j'eI9t "teoria rozwoju przez handel (zagran~czny)", której głównym rzecznikiem i teoretyi1{Jiem}est angielski ekonomista F. B'?'1ham. Głó\Mfietezy tej koncepcji A. Miiller chwakteryzuje w sposób następujący: Teoria fO;zWOjUprzez handel wycho:dZJiz założenia, iż krajoe słabo rozwinięte mają uks71bał1Jowa:ną strukit'UTęgoopodarczą, która jest następstwem ZJa:równowarunków natur,a1nych, jak i określonych doświadczeń w dziedzinie tradycji i wymiany handlowej. Kraje te wytwarzają doibra w skali przewyższającej ich wewnętrZJl1e potrzeby, mogą więc eksportować joe do innych kT'ajów, które potrZiebują i poszukują ich produktów. Ze wzgJędu na trady'cyjne strulrtury gosprAiarcZJei kierunek c-bportu kraje sła!bo rozwinięte specjalizowały się w dzi,Nizinie produkCJi surowców i produiktów rolniczych" 2.';. ZgQdni,~z tą beO'l'ią,przyczyny St.:lIlUza'r3. 22 Ibidem, 2:1 I,. S.a,chis, Patterns 6. of Public Sector 1'9604, s. 'liI, <:y,t. (Z'a: T. 'SWI1lWS, $. ci't., 6. 714_ 24 25 T. SzeIńes, op. cit., s. 2313. A. Muli'er, op. cit., 6. 28, in U rtd'erde vetip'ed Economies, i:3o:nbay �Problemy moaerttiZGcji w ujęciu etn:logii, ekonomii 197 ... cofania g~:~pod:aTczegowyjaśnić można poprzez złe ułożenie stoS'UJ1Ików między krajami uprzemysłowionymi a słabo rozwiniętymi. Podobne, zakładające również za·chowani e t'radycyjlnych struktur gospodarczych i spolecznyoh, rozwiązanie problemu zakłada teoria rozwoju prDCZ rozszerz.enie w krajach tl'7}ec:iegoświata pracochłonnych kierunków produkcji, wypracowana przez J. S. MiiUa26. Powyższe te::lrie ni.e sprawdziły się jednak w konfrontacji z rwczywistością. Zmusiło to ekonomistów zaohodnri.chdo szukania inny:h lDZwiązań, które byłyby do przyjęcia przez za~~nteresowanekra'je, kli:.Ól'C odpowiadałyby elJitom rządzącym a zara'Z-emwiązałyby jle z systemem kapitalistycznym. Należy tu wymi'enić w p1erwszym rzędzie ewolu·cję poglądów, wSipomnianych U)pl"zednio,wybitnych ekonomistów R. Nursk>egoi G. Myrdala. Dostrzegli oni konieczność wprol\vadzenia w kraja'ch rozwijających się głębokioh zmian strUlkturalnych, za:rówl!1ow sferze gospodarczej jak i s.połecznej. Uczeni ci widzą potrzebę zarówno rozwoju przemysłu, jak i reformy ro,lnej, iProwadząoej do zdynamiwwania rozwoju rolnictwa. Reforma ToIna i - 00 za tym kizie, przebudowa stosunków społecznych na wsi według koncepcji G. M)'l1d.ala- ograniczyć się mi.ał.a tylko do obdzielenia ziemią najbied.'1iejszych warstw ludnoś'Ci hezroJne<j. Preferowane mają być jednak dui,e gospodarstwa towarowe typu kapiitalistyczne,go, pod warunkiem zerwania z tradycyjnymi feudalnymi for:mami dzierżawy. Myrdal nazwał swą koncepcję reformy rolnej mianem radykalnej, nie wspomniał jednak, czy ziemia rna być chłopom nad<.wana czy sprzedawana oraz czy nadwyżki ziemi (Jeżeli takie zostaną w ogól€ uznane) ulegną 'konfi!ó'!kacieczy wykupowi przez państwo. W warunikach takiej reformy rolnej sz,mse ludnośei wiejskiej na poprawę warunków życia będą nadal uzależnione od a;ktu.alnego stanu posiadania, wynikającego z wcześniejszej pozycji społecznej i majątkowej. Tak więcistni,ejące konflikty i :przedziały majątkowe z czasem ulegać mogą tylkozaostrzeniu, nie zaś likwidacji 27. Ekonomia marksistowskaz.godna jest co do kierunków działalności modernizacyjnej 'Z pnedstawionymi wyilej poglądami, lecz postulaty jej w zakresie stosunków własności, zgodnie z założeniami ideologicznymi, są znacznie bardziej radykalne. Podstawowymi i koniecznymi warunkami zapoczątkowania i zdyn.amiwwania rozwoju krajów gospodarczo zacofanych, w myśl założeń nauki marksistowskiej, jest: 1) uzyskanie niepodległości rpoJityc1Jnej, 2) przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-gospoda rczych, przede wszystkim w postaci reformy rolnej, a następnie nacjonalizacji, J. S. MilI. Zarys ekonomii politycznej, T. I, Wall'SlZalw.a 1!9165. A. Lokasz.ewicz, Ubóstwo i rozwój. Dramat azjatycki, Trzeciego nara MyrdaLa, ,.Bko!'łolmilsta", 1197.3,;nr l., s. HU - 104. 26 27 Świata l Gun- �198 MAREK GAWĘCKI 3) doikonanie zmian społ'eczno~gospodarczych na drodze industrializacji. W ostatniJch latach w wi'elu kraija'ch rozwijających się daje się zaobserwować orientacJe politycz.ne i drogi modernizacji, krt;óryohnie moima jednoznacznie przyporządkować do systemu kapitalistycznego. Należy tu wymienić tzw. "itrzecią drogę" oraz niekCljpitalislyczną drogę rozwojową· W ori,entacjaoh tych łączone sązarównoeJementy systemu ka pitalistycznego, jak i soajalistyeznego. W mTIli,ejszymstopniu burzone są też zazwyczaj tutaj tI1adycyjne .syst'emy go~podarcze i kulturowe oraz tradycyjne systemy wan1;'Ości. Skutki tej dI1Qgimoderni7,acj'isą zazwyczaj mniej efektowne, poprawa wa'runlków egzysbenclji mas bardziej wolna. niżeli wynikałoby to z realizacji postulatów 'Socj.alistycznej drogJi rozwoju, ale i ujemne skn.ll1Jki dla całości kultury, jakie niesie niewątpliwie ze sobą "r-ewolucja modernizacyjna", są mniejsze. Ten typ modernizacjli jest jednak bardziej umiejscowiony w uwa:rtIDkO'Wa:nym tradycją współozesnym kontekście społeczno-kulturowym Ten istotny element w wielu prog:ramach modernizacyjnych jest pomijany, bądź uwzględniany tylko w teori.i. Swiatowy "ruch rozwoju", w którym pa.kładano wi'e1kie nadzi(~je po II wojnie światowej, znalazł się w im;pasie. Wynika to z poS'tępCljących rozbi,eżności między deklarowanymi s.połecznymi celami pomocy międzynarodowej 'na rzocz krajów ro.zwi:jająicychsię, a rzeczywistością. Wzra5ta rozczarowanie do międzynarodowego wysiłkJu na rzecz roZW{)j'uwśród tych ugrupowań w tkraja'ch rozwiniętych, których poparcie j-est niezbędn0 dla finansowania międzynarro:dowych pro.gr.amów zarówno bilateralnych, jak i multila:ter1aln)"ch. Pesymisty,czne prognozy sugeruje jeden z ostatnich raportów ONZ-owskJi,egoInstytutu Badań Rozwoju Społecznego (UNRISD): "... kraje rozwijające się dOIpatrują się T'Oz,bieżnośoimiędzy deklaratywnymi a rzeczywistymi cetlami krajów udzielających pomocy. co pogłębia istn1ejący w krajach rozwijających się sceptycyzm i cynizm. W miarę jak narastająlC'a frustracj,a wY'piera optymistyczny id~aiJi;zmkońca lat pięódziesiątych i IPooCzątJku sześódziesiątych, szerzy się rozczarowanie wiŚród wl5'ze~kiegoIty.pU instytuoji zarówno administr,acyjnyoh, jak i akademickich zajmujqcych s.ię rozwojem. Zanosi się na to, że «ruch l'OZlWOjU» przejdzie do historii, jalk to się stało z licz.nymi, po 'części altruistycznymi krucjatami w przeszłości" 28. Sceptycyzm krajów, będących przedmiotem zewnętrznej dział,alności modernizacyjnej w odniesieniu do założeń i skutków, jest częst(jkroć jak najhardziej uzasadniony. Fiask"') projektów rozwojowych, na przykład w o.dniesieniu do rolniotwa chłopskiego, nie może być tłumaczone ignorancją chłopa, lecz jego przenikli28 Social Development and the In tern...ationa! Development Strategy, United Nations Research lrustitute for Sf)Cia,l neV'ed~pm;enrt, RepClr:t No. 79.2, Geneva, 1979, ss. 16. �Problemu modernizacji w ujęciu ~tnO'wgit, ekorrtomri;t. 199 wością. "Wiele projektów .l'Ozwojowyoh nie Jest niczym innym, jak zama~kowanymi ćwiczeniami wojskowymi. Inne, na p'~zykŁad zierona rewolucja, są korzystne dla kaIPitailistów, lecz zgubne dlachło:pa" 29. Powyższe :odanie, wypowiedziane przez amerykańskłego ekonomistę i geografa J. M. Blauta, werba.hzuje obawypost~powych Slpecjalistów z krajów rozwiniętych i rozwijających się, prized groźbami, jakie mOlżeni'eśĆ' za sobą "bezinteresowna" pomoc. Kraje rozwijające się chcą uniknąć takiej drogi modernizacyjnej, która w rezultacie postawiŁa by je w sytuacji nieformalnych kolonii krajów rozwiniętych. Utwiel1dza to ebty wielu z tych krajów w posZJuJkiwaniuwłasnej drogi rozwoju. Po hczmych niepowodzeniach wielkich projektów modernizacyjnych wy~ażni.e dajoe Się zaobserwować zwrot do działań na ml1li.ejsząskalę, gwarantujących jednak realne powodzenie. Aby jednak powodzenie poczynań modernizacyjnych urealnić, konieczne jest z'in:tegrowane podejście do zagadnienia, uwzględniające, obok czynników ekoowmiczny,ch, któ.l'e w p:l'Ojektach dotychczasowych zdecydowani.e dominowały, t.akż,e czynniki hisitloryczne, społeezne, kulturowe, polityczne, instytuejonalne igeogmHczne. Na:leży przy tym zwracać uwagę na wzajemne oddziaływanie ak!tualnych i potencjalnych sił społeeznyeh zarówno wewnętrznych jak i zewnękznych. oddziałujących na każdy system społeczny. Obeonie daje się zaobserwować w tendencjach moderniza,cyjny.ch odwrót od wielkich programów w oparciu o pomo'c 1 wspó~pracę międzynarodową, na rzecz "drobnych k~oków"modernizacyjnJ!lch 'realizowanych w oparciu o własne siły z uwzględnieniem lokalnej ~pecyfiki ~llJltu:[1Qwej i przyro:dni~zeJ, a miejsce w teorii i praMyce moderniza,cyjnej w ostatnich lata.:'h zaczęła się upominać geografia spoleezna, ,która zgodnie z definicją S. Otoka, bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych, wzajemne oddziaływanie struktur społecznych i środowiska geograficznego oraz poszukuje dróg i metod optymalizowania itych zwiąZków z punktu widzenia racjonalnego zaspokoje.nia potrzeb człowieka" 2Q. Na potrzebę realnego j interdyscyplinarnego podejścia do problematyki modernizacji silnie kładą nacisk geografowie reprezentujący tak zwany nurt radykalny, związani z czasopismem "Anhpode: A Radical Journal of Geography" 30. Naukowcy ci, których głównymi przedstawicielami są A. Gilbert, J. Connell i H. Brookfield, wyodrębniają nawet odrębną dyscyplinę naukową zwaną przez nich "geografią rozwoju" 31, Wydaje się jednak, że, mając Ita uwadze uznawany przez wszystkłch zaangażowanych w zagadnienie postulat podejścia interdyscyplinarnego, bardziej celowym będzie wyraźne zaznaczenie pola badawczego, niżeli tworzenia odrębnej dyscypliny nau:" 29 J. M. BJ a'll t, The Theory Geography". 197:3, No 5 (2), s. 34. of Development, .,Antipode: A, Radical Journal of �200 MAREK GA WĘCKI kowej. Można w ten sposób uniknąć rozmy.cia wy.ni.ków badań między odrębne dyscypliny naulkowe, których punJk:ty styczne, acz na1jhcmdziej interesujące, w praktyce są w małym stopniu eksploatowane. Współe:ael'>naetnologia winna zająć ,partnerskie miejsce w praktyce modernizacyjnej. POidejśeie ty,pu "ernie", na które tak dobitnie zw,raca uwagę współczesna etnologia w połącz,eniu ,ze stosowanym do,tychcza3 podejściem typu "etk" oraz z takimi elementami parydygmatu współczesnej etnologii, jak łączenie JPoidejś1cia holiStycznego z badaniami monograficznymi "studiów pTZY'padJków", z pewnością wzbogaci i urealni zarówno tEOrie, jak i praJktyikęmoderniza'cyjną. Studia modernizacyjne oraz pvalkty:kamodernizacyjna zaWsze byl,a związana integralnie z problemem wart!OŚciowaniai nie mogło być inacrej. Koniecznym jest jednalk nie tylko zauwa'żan1e tradycyjnych systemów waTItoś'ciS!połeczeństw modernizowanych, najczęśdej traktowanych jako hamulec rozwoju, ale refleksyj.1 :ci" ne l''ch UWz:gaę: nlam'e. t Gdyby pe,r:ąpektyw.aetno,}ogicma uw~lędnia.na była w dotychczasowej działalności morder:nizaiCyjnejzarow:no w makro- jak i mi!kroS'ka'li, uniknięto by niewą't/p1iwie wielu n1eu>owodzeńw załoieJ1'i.achpn3dsięwzięć. Ni:kt jednalk ni,e chce być "Usz.cz.ęśłiwianymna siłę", Dotyczy to w tym samym stopniu ,chłopa polskiego, kitól'emu narzuca się na pny!kład typo,wy, "nowocZiesny" projeikt budowlany, co całego państwa, któremu naTzuc,a się wy,pr,acowaną w innym kraju drogę rozwojową. MAREK G AWĘCKI .PROBLEMS OF M;ODERNIZA'DIOiN. ETHNOLOGICAL, EKONOMICAL AND !SOCIO-GEOGRAPHICAL APPROACHEiS (Su.mmary) The author undeI1SWnds moderniJza:tion as .a struct'U·ral transfoTmatiO/ll of s,ocio-cultu.ral .system and an iJncTroise of pradoUJc't,i'O/ll in a proc'ess of traJnsition from traditional to modern sys'tem of econOlmy. Su!Cih a notio.n of modernizatio.n i:ndudes a concept of progrelSis, t·oo. After ama,IYS'iJngdilflfer-ent approaches to the problem of mOderni,zation both in mega and mic'rooca'le, he stresses eessation from Jan-ge-scale mode.nnization to more 'modes't acti,V'itie~ whil~h take into -consideration s·ocio-cuiltura.l speoiJiJoity, system of values and erw-iiI'OIrJJmcnta.1 co:ndit iOllllS,Real,ization of modernization prac.tilc.e,should he preceded !by a throu,~h interdisdplln<:r.ry r'''\Search applyi:ng the "ernic" approach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda2e3fcc149f814bfd211ea59924f0a.pdf 79e3a03680faa7a2aa67410665b8fc32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource pogranicza kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4693 Title A name given to the resource Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.239-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 II. POGLĄDY I OPINIE PROBLEMY TOŻSAMOŚCI GRUPOWEJ NA POLSKICH POGRANICZACH KULTUROWYCH W XX WIEKU W połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, wespół z toruńskim socjologiem i antropologiem kultury Januszem Muchą, zaprosiliśmy uczonych z kilkunastu krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych na konferencję przygotowaną przez nas na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, na temat Kulturowe problemy Europy końca XX wieku l. Bardzo ogólnie sformułowany tytuł obrad, odbywających się w miejscu wielowiekowego przenikania się kultur - na pięknym Pojezierzu Brodnickim - był jedyną sugestią pod adresem naszych gości, wyznaczającą ramy tematyczne ich wypowiedzi. Wśród ważniejszych celów, jakie stawialiśmy sobie, przystępując do organizowania tej sesji, było bowiem rozpoznanie, które z wielu problemów kulturowych współczesnej Europy etnolodzy, antropolodzy kultury z wielu krajów postrzegają jako najważniejsze. Odpowiedź była znamienna. Niemal wszystkie referaty dotyczyły kwestii tożsamości narodowych czy ogólnoeuropejskiej, tak że zainspirowany konferencją tom, wydany przez nas rok później, nosił już tytuł Dylematy tożsamości europejskich u schyłku drugiego tysiąclecia (Dylematy... 1997). Jak się wydaje, ocena sytuacji kulturowej współczesnego świata przez przedstawicieli naszej dyscypliny wiele się od tamtego czasu nie zmieniła. Co roku problematyka tożsamości kulturowej dominuje na kilku ogólnopolskich sesjach etnologicznych i socjologicznych. Była też jednym z ważniejszych motywów konferencji towarzyszącej ostatniemu zjazdowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego2• Podobną sytuację odnajdujemy także za granicą. Wystarczy choćby zajrzeć do programów dwóch ostatnich kongresów Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, reprezentatywnych przecież dla całego naszego środowiska i do związanych z nimi publikacji, by nie mieć co do tego wątpliwości (por. Roots... 1998, 2000; Times ... 200 l). I Kulturowe problemy Europy końca.xx wieku, Toruń - Bachotek, 18-20 września 1996 roku (por. Olszewski 1997). 2 Pogranicza kulturowe ipogranicza etniczne w środkowej Europie, Cieszyn, 7-9 czerwca 2002 roku, sesja naukowa towarzysząca LXXVII Walnemu Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (prezentowany tekst był jednym z wygłoszonych w Cieszynie referatów). �240 Odwołałem się tu do sesji naukowych, bo ich tematyka najlepiej, moim zdaniem, odzwierciedla problemy aktualnie nurtujące środowisko, ale podobne świadectwo w interesującej nas kwestii dają również polskie i zagraniczne publikacje ostatnich kilkunastu lat. Czyżbyśmy mieli więc w kulturze, w tym także w nauce, sytuację zbliżoną do tej, jaka była w Polsce i w znacznej części Europy przed mniej więcej stu laty? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie, przyglądając się wybranym problemom związanym z tożsamością grupową na polskich pograniczach kulturowych· od początku ubiegłego stulecia do dnia dzisiejszego. Zwróćmy przy tym uwagę na ich konteksty, w tym: relacje między nimi a nauką. Jak się bowiem wydaje, dla etnologa problemem niemal równie istotnym, co procesy tożsamościowe w grupach pogranicznych, są reakcje na nie, postawy wywodzących się z tych grup badaczy, w tym przypadku polskich. Przełom wieków XIX i XX to dla Polaków (i nie tylko dla nich) czas oczekiwania na ogólnie przeczuwaną walkę o Niepodległą. Oczekiwania, ale nie biernego. W Europie po rewolucji francuskiej, po romantyzmie kwestie zróżnicowania kulturowego jawiły się jako najważniejsze dla przyszłego, sprawiedliwego oblicza politycznego kontynentu. Jakie to miały być podziały? Jak przebiegać "sprawiedliwe" granice? Pytano o to również etnologów. I ci odpowiadali. Odpowiadali, chociaż dyscyplina nasza nie była jeszcze do odpowiedzi takiej przygotowana. Nie była, bo żaden z ówczesnych kierunków nie zajmował się problemami tożsamości kulturowej. Były one obce ewolucjonizmowi, jak i nurtom postewolucjonistycznym. Kwestie te nie mogły być jednak obojętne europejskim etnologom, zwłaszcza z narodów walczących o uzyskanie, odzyskanie czy utrzymanie swojego państwa. Dlatego też zabierali oni głos. Zabierali, utożsamiając zazwyczaj granice etniczne, narodowe z zasięgami elementów etnograficzno-językowych. Włączali się w ten sposób czynnie do budowania przyszłej, nowej rzeczywistości politycznej i kulturowej. Tak też postępowali etnografowie polscy, zarówno ci z przygotowaniem naukowym, jak i niezliczeni amatorzy (por. Posem-Zieliński 1973; Obręb ski 1936c; Olszewski 2001). Fakty te są nam w miarę dobrze znane, były bowiem w naszym kraju niejednokrotnie przedmiotem badań i publikacji, tak cząstkowych, jak i syntetycznych. Poprzestanę więc tu na ich konstatacji. Chciałbym natomiast w tym miejscu zwrócić uwagę na to, jak interesujące nas tu problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych zaistniały w ówczesnych polskich badaniach. Rzecz interesująca tym bardziej, że prowadzący je, co im później zarzucali przedstawiciele "nurtu humanistycznego", wyznaczając granice etniczne, minimalizowali lub pomijali zupełnie kwestię świadomości, skupiając się wyłącznie na "obiektywnych" wyznacznikach przynależności etnicznej lub kładąc na nie zdecydowany nacisk (por. Posem-Zieliński 1973; Obrębski 1936; Olszewski 2000). Co więcej, uważali nawet, że pytanie badanych o poczucie �241 tożsamości nie jest naj istotniejsze, bo ludzie mogą mieć świadomość "błędną"! Adam Fischer na przykład, przekonując, że dla wyjaśnienia spornych kwestii pogranicz etnicznych czy narodowych ważne są tylko "obiektywne" fakty etnograficzne, napisał: "Jakże często podaje się za Rusina Polak ze względu na rodzinę, która w pewnym okresie może zawierać więcej już jednostek ciążących do ruszczyzny, a może być także odwrotnie. Czy statystyka (oparta o badania czynnika świadomościowego - W.O.) wykaże nam tych Polaków, którzy wprawdzie się już zrutenizowali, ale jednak w swojej kulturze ludowej zachowują polskie cechy?" (Fischer b.d., s. 3). Nawet Leonowi Wasilewskiemu, wielokrotnie podkreślającemu, że jedynym elementem decydującym o przynależności etnicznej czy narodowej jest świadomość ludności, zdarzyło się, choć zapewne w celach propagandowych (co zresztą też jest znamienne), napisać, że: "Istnieją wielkie grupy (...) pozbawione samowiedzy narodowej, o poczuciu narodowem zupełnie fałszywem". Przykładem: "Mazury Pruskie, uważający się za Prusaków, Polacy na Orawie i na Spiszu, zaliczający się do Słowaków, Słowacy morawscy utożsamiający się z Czechami" (Wasilewski 1913, s. 23). Mimo takiej postawy "naukowej", problemy tożsamości grupowej pojawiają się w tych badaniach wieloaspektowo. Już sarno, podkreślane przez historyków naszej dyscypliny, olbrzymie zainteresowanie ówczesnych badaczy i ogromna liczba publikacji ukierunkowanych na kulturę (czytaj: kwestię przynależności kulturowej) terenów o słabym lub zagrożonym poczuciu polskiej tożsamości narodowej, terenów spornych z sąsiadami (m.in. Pomorza, Śląska, Kresów Wschodnich), publikacji w znacznej części dostępnych bardzo szerokiemu gronu czytelników, bo ukazujących się nawet w prasie codziennej, wskazywały, jak ważne były to w ówczesnej ocenie problemy i jak duże było zaangażowanie narodowe nauki. Prace te, a przede wszystkim ich upowszechnianie, miały bowiem dać świadectwo "naszej kulturze" na "naszych ziemiach", ukształtować w społeczeństwie polskim trzech zaborów poczucie wspólnej tożsamości, także z członkami grup żyjących na pograniczach polskiego obszaru kulturowego, w następstwie również zachęcenie Polaków do czynnego wspierania polskości tych grup, przedstawianej jako "zagrożona" lub "nieuświadomiona" (Posem-Zieliński 1973; Olszewski 2000; por. też: Gawełek 1914; Bystroń 1929; Węglarz 1997). Trudno mi się w tym miejscu oprzeć wrażeniu, że przekonanie o możliwości posiadania "fałszywej" świadomości etnicznej przez grupy żyjące na spornych pograniczach Oak i wiara w wagę rzekomo obiektywnych kryteriów etnograficzno-językowych przynależności etnicznej i narodowej) było bardzo korzystne propagandowo i politycznie. Pozwalało bowiem maksymalizować obszar i liczbę ludności przyszłego państwa. W postawie ówczesnych badaczy można zauważyć jeszcze jeden bardzo istotny aspekt związany z tożsamością kulturową. Mam tu na myśli bar- �242 dzo charakterystyczne, bardzo wyraźnie dwojakie podejście do polskości. Otóż tam, gdzie przez wieki kultura polska, tożsamość polska cofały się przed postępuj ącą germanizacj ą (ale też czechizacj ą czy tożsamością słowacką), zwłaszcza na ziemiach utraconych jeszcze przed całkowitą likwidacją państwa polskiego (na przykład na Śląsku), etnografowie zdawali się kierować "etnicznym", "kulturowym", żeby nie powiedzieć "genetycznym" pojęciem narodu. Opisywali więc, jak już podkreślałem, lud zaliczany przez nich do polskiego na podstawie języka, zewnętrznych cech kultury, nierzadko mający słabe poczucie polskiej tożsamości, a nawet nie mający go w ogóle. Natomiast w odniesieniu do Kresów Wschodnich, gdzie kultura polska nawet w okresie zaborów wykazywała stałą ekspansję, gdzie silne były tradycje polskiej tożsamości państwowej, także wśród części ludności etnicznie niepolskiej, zdawali się kierować "politycznym", "państwowym" rozumieniem narodu. Badali więc i opisywali równie swojską kulturę ludu polskiego, białoruskiego, ukraińskiego czy grup niesłowiańskich. W ten sposób w postawie badaczy łączyła się ich tożsamość narodowa i państwowa (choć nie istniejącego wówczas państwa), w ten też sposób usiłowali oni ksztahować tożsamość narodową i państwową społeczeństwa polskiego, a co za tym idzie, również jego postawę wobec zróżnicowanych tożsamościowo grup kulturowych polskich pograniczy (por. Posem-Zieliński 1973; Gawełek 1914). Podobne postawy odnajdujemy również u badaczy, dla których jedynym istotnym kryterium warunkującym istnienie grupy kulturowej było posiadanie przez jej członków świadomości własnej, odrębnej od sąsiadów tożsamości. Kapitalnym przykładem może być tu wspomniany już Leon Wasilewski. Niestrudzony badacz polskich pograniczy i równie niestrudzony propagator wiedzy o nich. Wiedzy przekazywanej w sposób celowy, by ksztahować określoną świadomość i postawę Polaków. Wasilewski w swych pracach odniósł się do problemów związanych z identyfikacją kulturową, pojawiających się na styku z wszystkimi naszymi sąsiadamP. Jako przykład, przypomnijmy pokrótce, jak przedstawiał on w swych publikacjach Śląsk Cieszyński - region również współcześnie budzący żywe zainteresowanie polskich etnologóW'. Kazimierz Nitsch dokonał dokładnego podziału językowego wiosek regionu na czeskie i polskie. Jak jednak zauważył Wasilewski, odnosząc się do tego dokonania: "Niestety, życie nie układa się ) Obszerne omówienie twórczości Leona Wasilewskiego, z wykazem znacznej części jego publikacji dotyczących spraw narodowościowych, znajdzie czytelnik w wydanej w roku 1998 książce Barbary Stoczewskiej Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego (por. też: Olszewski 200 I, Stoczewska 1995). 4 Przejawem tego zainteresowania może być powstanie w Cieszynie w ostatnich latach etnologicznego ośrodka uniwersyteckiego, prowadzącego intensywne badania tej części Śląska czy odbyte w tym mieście LXXVII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z towarzyszącą mu sesją naukową i imprezami towarzyszącymi, prezentującymi etnologom ,,z Polski" kulturę regionu i związane z nią problemy. �243 na podstawie ścisłych danych naukowych. I na pograniczu dwóch narodowości zawsze zmagają się dwa wpływy, z których silniejszy czy to kulturalnie, czy, zwłaszcza, społecznie i politycznie, stara się rozszerzać kosztem słabszego, zupełnie nie licząc się z danemi i argumentami etnografów i językoznawców" (1915, s. 152-153). Wasilewski skupił się na ocenie zachodzących tu procesów tożsamościowych wraz z ich rozmaitymi kontekstami i wskazał na możliwość budowania tożsamości polskiej. Według niego, na początku XX wieku świadomość narodowa "znacznych kół ludności śląsko-polskiej", zwłaszcza włościan i drobnomieszczaństwa, znajdowała się na "dość niskim stopniu rozwoju". Długotrwała izolacja od kultury polskiej i przewaga kultury obcej stłumiły u chłopa śląskiego poczucie polskości. Chłop i drobnomieszczanin miał świadomość tożsamości śląskiej i mówił "po naszemu". Także wywodząca się z ludu miejscowa inteligencja na co dzień posługiwała się gwarą, co było ewenementem na polskim obszarze etnograficznym. Polacy uniknęli tu wprawdzie germanizacji, opierając się jej ręka w rękę z Czechami, ale też, a dotyczy to zwłaszcza stanowiących dwie trzecie ludności katolików, ulegli przy tym w dużym stopniu czechizacji. O takim przebiegu procesów tożsamościowych przesądziła wspólnota wyznaniowa z Czechami (czeski był kościół i szkoły katolickie) i przewaga czeskiej inteligencji, także napływowej. Bliższa polskiej pozostawała natomiast tożsamość protestantów. Wasilewski zwracał uwagę na dwa najważniejsze czynniki mogące zadecydować o powstaniu tu silnej polskiej tożsamości narodowej - na działalność oświatową wspieraną z Polski (w tym także kształcenie się miejscowej ludności w Galicji) i na środowisko robotnicze, które wobec znacznego uprzemysłowienia Śląska Cieszyńskiego odgrywało coraz większą rolę (na uzyskanie polskiej świadomości narodowej przez robotników, jako na czynnik, który przesądził o polskości tego regionu, zwrócił też później uwagę Florian Znaniecki). Wyjazdy czeskich robotników do fabryk na terenach niemieckich, a w następstwie dopływ polskich robotników z Galicji i podział na niemiecką i czeską kadrę kierowniczą oraz śląskich i galicyjskich robotników sprzyjały kształtowaniu się w tym środowisku świadomości polskiej (Wasilewski 1915). Warto zwrócić uwagę, że uznanie aktualnej samoidentyfikacji mieszkańców regionu za jedyny czynnik przesądzający o jego przynależności etnicznej czy narodowej, a czynniki etnograficzno-językowe jedynie za elementy kultury potencjalnie ułatwiające przekształcenie tożsamości etnicznej w tożsamość jednego z rywalizujących o pogranicze narodów, miało dla tych ostatnich określone konsekwencje polityczne i kulturowe. Nie wystarczała już bowiem prosta licytacja na argumenty historyczno-etnograficzne. Konieczna, ale i, co ważne, uprawniona moralnie, była aktywna, pozytywna polityka kulturowa wobec grup będących przedmiotem rywalizacji. Do tego niezbędne stawało się też wykształcenie we własnych społeczeństwach narodowych poczucia więzi kulturowej �244 z grupami pogranicza. Wobec braku państwa narodowego to właśnie instytucje narodowe brały przecież na siebie cały ciężar ekspansji kulturowej. Skoncentrowałem się tu na okresie, w którym procesy tożsamościowe przebiegały naj intensywniej, kiedy też ich manifestacje w życiu codziennym narodów i grup etnicznych, w sporach politycznych czy naukowych były najżywsze, najbardziej wyraziste. Nie ulega też chyba wątpliwości, że wyjątkowo silna (i do dziś odczuwana) była projekcja ówczesnych procesów kształtowania się identyfikacji grupowych na przyszłość naszej części Europy. Nowy ład polityczny po I wojnie światowej stworzył radykalnie nową sytuację także w tym zakresie. Dla Polaków największe znaczenie miały teraz znaczne obszary znajdujących się w granicach państwa Kresów Wschodnich z dużą liczbą ludności o tożsamości innej niż polska. Znaczna część tej ludności pozostawała przy tożsamości etnicznej, a nie narodowej i była przedmiotem rywalizacji, zwłaszcza między Ukraińcami, Białorusinami i Polakami; rywalizacji odbijającej się zarówno na sytuacji wewnętrznej państwa, jak i na jego opinii i pozycji na arenie międzynarodowej. Waga problemów związanych z tożsamością kulturową wschodnich pograniczy znalazła odzwierciedlenie między innymi w licznych badaniach etnologicznych, socjologicznych, demograficznych i politologicznych. Przewaga, jaką dawało państwo polskie i silniejsza jednak niż u Ukraińców, a zwłaszcza niż u Białorusinów, tożsamość narodowa Polaków, określały stosunek strony polskiej do interesujących nas kwestii. Przywiązywano, oczywiście, dużą wagę do wykrystalizowania polskiej tożsamości narodowej u ludności "potencjalnie" polskiej. Większąjednak troskę, jak się wydaje, budziły procesy tożsamościowe w grupach potencjalnie białoruskich czy ukraińskich. Chodziło przede wszystkim o ograniczenie ekspansji ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji narodowej oraz o ukształtowanie, zarówno u ludności o tożsamości etnicznej, jak też ukraińskiej czy białoruskiej, polskiej tożsamości państwowej. Stąd też pogłębione analizy procesów tożsamościowych na wschodnich Kresach m.in. Józefa Obrębskiego (1936a,b,c,d), Alfonsa Krysińskiego (1928; 1929; 1930; 1933; 1935), Stanisława Orsini-Rosenberga (1930a,b; 1933), Leona Wasilewskiego czy Tadeusza Hołówki (m.in. 1922), żeby wymienić tylko najbardziej znanych. Były one wielokrotnie przypominane w ostatnich latach, wspomnę więc tu tylko płynący z nich wniosek: "W interesie narodu i państwa polskiego jest możliwie maksymalne zaspokajanie aspiracji kulturowych grup mniejszościowych, tak by mogły one to państwo uznać za swoje". Wielokrotnie też przypominano, iż każda próba gwałtu na tożsamości kulturowej słabszej grupy prędzej czy później kończy się klęską kulturowego agresora. Niektórzy z tych badaczy próbowali, w różny sposób, włączyć się w kształtowanie polityki narodowościowej na Kresach. Tadeusz Hołówko, polityk i znawca procesów narodowościowych, swoje usiłowania wprowadzenia w czyn �245 płynących z badań wniosków przypłacił życiem, zastrzelony w roku 1931 przez bojówkarzy OUN (Werschler 1984). Trudno sobie w tym miejscu nie postawić pytania o przyczyny rozbieżności między wnioskami formułowanymi przez naukowców a kresową praktyką polityczną i kulturową. Wśród wielu aspektów tego zjawiska mnie, jako etnologowi, szczególnie interesujące wydały się spostrzeżenia Józefa Obrębskiego, analizującego przyczyny odrzucenia przez poleskich Polaków akcesu asymilacyjnego Po]eszuków do narodu polskiego. Zwrócił on uwagę, iż Polacy ci policjanci, urzędnicy, nauczyciele - wyrwani ze swego dotychczasowego kulturowego środowiska i pozbawieni jego wsparcia, przerzuceni w obce im otoczenie, nie tylko nie mieli dość sił do konstruktywnej ekspansji kulturowej, ale, izolując się radykalnie od poleskiego otoczenia, przyjmowali postawę obronną, charakterystyczną bardziej dla przedstawicieli zagrożonych w swych wartościach grup etnicznych (Obręb ski 1936a). Wydaje się, że spostrzeżenia te można, bez wielkiego ryzyka błędu, uogólnić na całe niemal Kresy, a nawet i niektóre z pozostałych, ówczesnych, ale też i dużo późniejszych, pograniczy kulturowych. Druga wojna światowa ponownie radykalnie zmieniła sytuację na polskich pograniczach kulturowych. Jak wiemy, tożsamość kulturowa nie jest wartością stałą, ulega nieustannym przemianom. Procesy tożsamościowe trwały więc i w okresie Polski Ludowej, chociaż zazwyczaj głęboko skrywane, a z przyczyn politycznych niemal niedostępne obserwacji naukowej. (Moje, i nie tylko moje, doświadczenia z lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych z badań nad relacjami polsko--cygańskimi zdają się wskazywać, że instytucjami naj aktywniej zainteresowanymi problematyką tożsamości rozmaitych grup kulturowych były wówczas: Milicja Obywatelska i odpowiednie tajne służby). Po roku 1989, po długim okresie przymusowego przytłumienia, ujawniły się ze zwielokrotnioną siłą problemy towarzyszące procesom tożsamościowym grup, które według propagandy PRL nierzadko miały stanowić jedynie regionalną, turystyczną egzotykę. Można by się oczywiście teraz, z perspektywy czasu, popastwić nad uczonymi, którzy jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych pisali, że "tutejsi" z przedwojennych wschodnich Kresów to wymysł ówczesnej nacjonalistycznej propagandy, w rzeczywistości zaś Ukraińcy albo Białorusini, tyle że nieświadomi; że odrębność kulturowa Lemków, Bojków, Hucułów również była antyukraińskim wymysłem, a Kaszubi i Ślązacy to jedynie barwne polskie grupy etnograficzne itp. Można by, tylko po co. Zbyt łatwe to i jałowe intelektualnie (na temat polskich badań "etnicznych" w okresie PRL m.in. Posem-Zieliński 1995; Olszewski 2000). Za wcześnie jeszcze, moim zdaniem, bo wciąż mamy za mało informacji, na ocenę procesów tożsamościowych na polskich pograniczach kulturowych w okresie PRL. I dotyczy to zarówno niepolskich mniejszości, grup polskich ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, pozostałej tam ludności (nie tyl- �246 ko polskiej) czy takich grup etnicznych jak Kaszubi bądź Ślązacy. Procesy te poznajemy dopiero w ostatnich latach, głównie pośrednio, poprzez manifestacje aktualnych postaw tych grup (np. działalność organizacyjną, edukacyjną, wydawniczą, przebieg i wyniki wyborów do władz lokalnych i parlamentu). Daleko nam jednak jeszcze do zadowalającego rozpoznania problemu, a tym bardziej do możliwości nawet ostrożnego prognozowania ich dalszego rozwoju. Krakowski antropolog Władysław Miodunka, analizując sytuację narodowościową środkowo-wschodniej części Europy, napisał nawet, że: "Doświadczenia lat dziewięćdziesiątych zdają się przestrzegać przed wyrokowaniem, które mniejszości doprowadzą swój proces narodotwórczy do fazy odrębnego państwa. Ponadto przypadki takie jak Rusinów na Ukrainie, w Słowacji i Polsce sugerują wręcz, że dziś nie musimy znać nawet nazwy mniejszości, które w dłuższej perspektywie czasowej zaczną uczestniczyć w procesie naród - państwo" (Miodunka 1995, s. 39). Do pewnego stopnia mamy dziś sytuację zbliżoną do tej z początku ubiegłego wieku. Znowu istotne dla nas - naszej narodowej tożsamości, relacji z sąsiadami, funkcjonowania państwa - okazują się złożone procesy kulturowe na pograniczu polsko-litewskim, polsko-białoruskim, polsko-ukraińskim, ale i na pozostałych. Znowu towarzyszy im rywalizacja naszych narodów o pozyskanie ludności nie mającej dotąd identyfikacji narodowej i charakterystyczna radykalizacja wzajemnych postaw. Przy okazji ostatniego spisu powszechnego, z roku 2002, drobny (a może tylko pozornie drobny) incydent uzewnętrznił napięcie na pograniczu polsko-słowackim na Orawies. Stanęliśmy wobec problemów związanych z krystalizacją tożsamości kaszubskiej, noszącą wiele znamion procesu narodotwórczego, z krystalizowaniem się świadomości grupowej, ale i podziałami identyfikacyjnymi Ślązaków czy Lemków. Inna niż sto lat temu jest, oczywiście, skala problemów, inna sytuacja polityczna, inna świadomość kulturowa zarówno Polaków, jak i ich sąsiadów. Wszystkie te procesy są aktualnie przedmiotem intensywnych badań polskich etnologów z wszystkich ośrodków. Mam przy tym wrażenie, bo za wcześnie na bardziej kategoryczne sformułowania, że różna jest rola w tych procesach badających je przedstawicieli nauk o kulturze. Wydaje mi się, że u zajmujących się problemami współczesnej tożsamości śląskiej etnologów i socjologów, niezależnie od ich osobistych powiązań z tym regionem, nawet od ich zaangażowania społecznego i politycznego, dominuje postawa zewnętrznego, "rozumiejącego obserwatora". Z kolei badacze kaszubscy powiązani z Uniwersytetem Gdańskim to równocześnie aktywni przywódcy intelektualni, kulturowi, polityczni pewnej części ludności kaszubskiej, aktywnie wpływają5 Niektórzy z ankieterów używali ołówka, uzasadniając to częstymi zmianami odpowiedzi przez słabo rozumiejących pytania lub niedosłyszących starszych rozmówców. Według przywódców mniejszości słowackiej, zapisywanie odpowiedzi ołówkiem miało na celu umożliwienie zafałszowania rzeczywistej liczebności tej grupy. �247 cy na kształtowanie się jej tożsamości grupowej. Myślę, że i te - "etnologiczne" - aspekty procesów tożsamościowych staną się w bliskim czasie przedmiotem naszych badań. Współczesność przyniosła nam też nową formę, a raczej nowy wymiar kresów - ponadterytorialny. Wydaje się, że rozwój środków masowej komunikacji, ich dostępność, będą minimalizować znaczenie terytorium dla styku kultur i inspirowanych nim procesów. Łatwość kontaktów kulturowych, w których terytorium nie odgrywa żadnej już roli stawia też przed nami zadanie przygotowania się do badania pograniczy kulturowych, jakie roboczo nazwałbym medialnymi. Wyłączenie lub zminimalizowanie najważniejszego dotąd elementu kulturowych kresów nie zakończy bowiem, z pewnością, charakterystycznych dla styku kultur problemów związanych z tożsamością grupową (choć chyba na zawsze odeśle w przeszłość "syndrom poleskich Polaków"). Wojciech Olszewski BIBLIOGRAFIA Bystroń Jan Stanisław 1929 Bibljograjja etnografzji polskiej, Gebethner i Wolff, Kraków. Dylematy... 1997 Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiqclecia, red. Janusz Mucha, Wojciech Olszewski, UMK Toruń. Fischer Adam b.d. Etnografia województw południowo-wschodnich, Archiwum ZG PTL, sygn. 349. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Nakł. Akademii Umiejętności, Kraków. Hołówko Tadeusz 1922 Kwestia narodowościowa w Polsce, Księgarnia Robotnicza, Warszawa. Iwański Rafał 2002 Dzieje rodziny /wańskich z Torunia w 1połowie XX wieku. Miasto pogranicza i starcie dwóch kultur narodowych, nie publikowana praca licencjacka napisana w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu pod kierunkiem Wojciecha Olszewskiego, Archiwum Wydziału Nauk Historycznych UMK. Krysiński Alfons 1928 Liczba i rozmieszczenie Białorusinów w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 2, nr 3-4, s. 351-379. 1929 Liczba i rozmieszczenie Ukraińców w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 3, nr 3-4, s. 413-450; nr 5, s. 618-640; nr 6, s. 772-784. 1930 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. 1933 Ludność polska a mniejszości w Polsce w świetle spisów ludności 192/ i 193/, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. �248 1935 Rozwój stosunków etnicznych na Ziemi Czerwieńskiej w Polsce Odrodzonej, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. Miodunka Władysław 1995 Nacjonalizm, państwa ijęzyki w Europie Wschodniej, w: Europa państw Europa narodów. Problemy etniczne Europy Środkowo-Wschodniej, red. Grzegorz Babiński, Władysław Miodunka, Nomos, Kraków, s. 37-46. Obrębski Józef 1936a Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 3-4, s. 414-446. 1936b Problem etniczny Polesia, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa (odbitka ze "Spraw Narodowościowych" R. X, nr 1-2). 1936c Problem grup etnicznych w etnologii, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 1-2, s.177-195. 1936d Statystyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, "Sprawy Narodowościowe" R. X, nr 6, s. 585-(j00. Olszewski Wojciech 1997 Antropologiczna refleksja nad Europą, "Etnografia Polska" t. XLI, s. 223-224. 2000 Ethnologie polonaise et les disciplines voisines par rapport ił l'identification nationale des Polonais, w: Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker, J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam, s. 10-23. 2001 Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, UMK, Toruń. Orsini-Rosenberg Stanisław 1930a Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, "Sprawy Narodowościowe" R. IV, nr 1, s. 1-17. 1930b Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej (dokończenie), "Sprawy Narodowościowe R. IV, nr 2, s. 176-199. 1933 Procesy rozkładowe w grupach etnicznych niezorganizowanych, Instytut Badania Spraw Narodowościowych, Warszawa (Odbitka z: "Sprawy Narodowościowe" R. VI: 1932, nr 4-5). Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, red. Małgorzata Terlecka, Wydawnictwo PAN, Warszawa, s. 29-114. 1995 Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku. Ich uwarunkowania, konteksty i nurty, "Lud" t. 78, s. 293-316. Roots ... Roots and Rituals: Managing ethnicity. 6th International Conference ofthe 1998 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF). Abstracts, Amsterdam. Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker, 2000 J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam. Stoczewska Barbara 1995 Leon Wasilewski o mniejszościach narodowych II Rzeczypospolitej, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa" t. 4, s. 37-50. Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego, Księgar1998 nia Akademicka, Wydawnictwo Naukowe, Kraków. �249 TImes... 2001 TImes, Places, Passages. Ethnological Approaches in the New Millennium. 7th SIEF-Conference Budapest April 23-28, 2001. Abstracts, ed. Ilona Nagy, ClEF, Budapest. Wasilewski Leon 1913 Kwestia żydowska na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Nakł. "Zjednoczenia", Lwów. 1915 Śląsk Polski, Wyd. M. Areta, Warszawa. Węglarz Stanisław 1997 Tutejsi i inni, ezęść 1: O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej, PTL, Ł.6dź. Wersehler Iwo . 1984, Z dziejów obozu belwederskiego. Tadeusz Hołówko - życie i działalność, PWN, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4042dc4753038c4ffb2847e57f7892a7.pdf 998f29249250323afadbe4b6b457606c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3296 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3089 Title A name given to the resource Problemy współczesnej kultury łemkowskiej na przykładzie Muzeum w Zyndranowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż z k o p u ł y spalonej c e r k w i , obecnie M u z e u m Regio­ nalnej k u l t u r y łemkowAkiej w Zyndranowej Antoni Kroh PROBLEMY WSPÓŁCZESNEJ KULTURY ŁEMKOWSKIEJ NA PRZYKŁADZIE MUZEUM W ZYNDRANOWEJ Jest to m u z e u m ogromnie i n t e r e s u j ą c e , w p e w n y m sensie nawet u n i k a l n e . N i e z p o w o d u z a s o b n o ś c i , g d y ż m u z e u m w Z y n ­ dranowej jost p l a c ó w k ą s k r o m n ą . A l e co j ą w y r ó ż n i a s p o ś r ó d wielu i n n y c h m u z e ó w w Polsce, r ó w n i e ż t y c h s ł a w n y c h , dyspo­ n u j ą c y c h w i e l o m i l i o n o w y m i funduszami, zwiedzanych przez d z i e s i ą t k i i setki t y s i ę c y t u r y s t ó w rocznie — t o rola, j a k ą p e ł n i , zakres .społecznych potrzeb, k t ó r e stara się z a s p o k a j a ć . Jest to bo\v\em m u z e u m ogromnie potrzebne. Ł e m k o m i P o l a k o m . N i e b y w a t u t a j t u r y s t y c z n a ..stonka", w o ż o n a a u t o k a r a m i — lecz ludzie, k t ó r z y s z u k a j ą p r a w d y o dawnej i w s p ó ł c z e s n e j Ł e m k o w s z c z y ź n i e , bo t a prawda, jest i m potrzebna, a nie bardzo m a j ą jak i k t ó r ę d y do niej d o t r z e ć . Muzeum jest skromno, g d y ż u t r z y m y w a n o jost c a ł k o w i c i e s p o ł e c z n i e , bez j a k i e j k o l w i e k pomocy z z e w n ą t r z — ani finanso­ w e j , ani organizacyjnej. G d y u ś w i a d o m i m y sobie ten f a k t , a jed­ n o c z e ś n i e p r z y j r z y m y się efektom p r a c y m u z e u m , zrozumiemy, j a k bardzo godni szacunku są ludzie, k t ó r z y p o w o ł a l i do ż y c i a t ę p l a c ó w k ę i d ź w i g a j ą c i ę ż a r jej u t r z y m a n i a . W y d a j e się, że p r z y k ł a d m u z e u m w Z y n d r a n o w e j m o ż e b y ć i n t e r e s u j ą c y nic t y l k o dla m i ł o ś n i k ó w Ł e m k o w s z c z y z n y , ale w ogóle dla socjologów k u l t u r y , e t n o g r a f ó w , h i s t o r y k ó w ; szczegól­ nie z a ś dla a n i m a t o r ó w r u c h u regionalnego i k u l t u r y ludowej z całej P o l s k i . Z w ł a s z c z a c i o s t a t n i m o g ą s i ę t u t a j wiele n a u c z y ć . W i e ś Z y n d r a n o w a leży na Środkowo-Wschodniej Ł e m k o w s z c z y ź n i e , na p o ł u d n i e od K r o s n a , p r z y samej granicy czechosło­ wackiej, o k i l k a k i l o m e t r ó w od p r z e ł ę c z y D u k i e l s k i e j . Wiedzie t ę d y w a ż n e p r z e j ś c i e przez K a r p a t y , ongiś jeden z n a j r u c h l i w szych s z l a k ó w h a n d l o w y c h dawnej Rzeczypospolitej. W D u k l i o d b y w a ł y się s ł y n n e j a r m a r k i , na k t ó r e zjeżdżali t a k ż e R u s i n i z g ó r n y c h W ę g i e r , czyli ze wschodniej S ł o w a c j i , czyli z P r i a szewszczyzny, zwanej t a k o d m i a s t a Preszowa (Preaov), obecnie ważnego centrum kulturalnego U k r a i ń c ó w czechosłowackich. Okolice p r z e ł ę c z y D u k i e l s k i e j to region, gdzie k o n t a k t y m i ę d z y Rusinami z północy i południowych stoków K a r p a t były od stuleci bardzo ścisłe i w i e l o p ł a s z c z y z n o w e , w y w i e r a j ą c p r z o m o ż n y w p ł y w na k u l t u r ę l u d o w ą a w szczególności na s a m o ś w i a d o m o ś ć e t n i c z n ą . Poczucie, że tereny po obu stronach g ó r s t a n o w i ą j e d n ą całość a ich m i e s z k a ń c y s ą p o b r a t y m c a m i , b y ł o i jest w c i ą ż ż y w e . S p r z y j a ł a t e m u r ó w n i e ż o k o l i c z n o ś ć , że l u d n o ś ć r u s k ą otaczały narody o odmiennym języku, religii, kulturze — Polacy, S ł o w a c y , W ę g r z y , Ż y d z i . Podczas pierwszej i drugiej w o j n y ś w i a t o w e j w i e l o k r o t n i e p r z e t a c z a ł się t ę d y f r o n t . P r z e ł ę c z D u k i e l s k a s t a n o w i ł a k l u c z o w y p u n k t strategiczny. T o c z y ł y się o n i ą straszliwe zmagania, 131 I �I I . 2. Teodor Gocz, 1984 I I . 3. , . K ą c i k b r a t e r s t w a ' ' nu terenie M u z e u m w Z y n d r a n o u e j I w k t ó r y c h s t r a c i ł y życie setki t y s i ę c y ż o ł n i e r z y r ó ż n y c h a r m i i , a t a k ż e wielu miejscowych. Ponurej s ł a w y „Dolina dom. Śmierci" t y l k o Ł e m k o w i e od p o c z ą t k u u w a ż a l i te strony za Bez zastrzeżeń, na przekór wszystkiemu i swój wszystkim. m i ę d z y l w i ą a H y r o w ą , jedno z n a j w i ę k s z y c h pobojowisk w tej D o m , k t ó r e g o nie w y b i e r a m y , a k t ó r y nosimy w sercu przez całe części E u r o p y , znajduje się niedaleko Z y n d r a n o w e j . ż y c i e , bo t a k j u ż jest. D l a Ł e m k ó w jest to ziemia łemkowska,, dla P o l a k ó w — p o ł o m k o w s k a . Cała r ó ż n i c a . Po r o k u 1945 okolica n i e m a l c a ł k o w i c i e się w y l u d n i ł a . N a j ­ Z t y c h i i n n y c h w z g l ę d ó w Polacy, s p r o w a d z a j ą c y się w B e s k i d pierw w w y n i k u d z i a ł a ń w o j e n n y c h , p ó ź n i e j r e p a t r i a c j i części l u d n o ś c i na U k r a i n ę R a d z i e c k ą , p o t e m zaś s k u t k i e m tragicznej N i s k i i Bieszczady, b y l i p o d ,,Akcji Wisła". m e n t e m nie n a z b y t a k t y w n y m . N a w e t Podhalanie, m i e s z k a j ą c y względem kulturotwórczym ele­ dość z w a r t y m i s k u p i s k a m i w Banici.' kolo I z b , Czarnej, Mochnaez- G d y od p o l o w y l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w i e zaczęli w r a c a ć w te s t r o n y , Bieszczady i B e s k i d N i s k i o t a c z a ł a świeżej d a t y , ee i i n n y c h wsiach, a m a j ą c y alo mocno j u ż zakorzeniona w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m legenda: z przystosowaniem się do nowych w a r u n k ó w , w znacznej mierze legenda ziemi niczyjej, zatracili swe p o d h a l a ń s k i e cechy w y r ó ż n i a j ą c e . „ d z i k i e g o zachodu", okolicy do p r z e ż y c i a r o m a n t y c z n e j , m ę s k i e j p r z y g o d y sposobnej w stylu stosunkowo najmniej kłopotów .Tacka Ł e m k o w i e zaś prawie n a t y c h m i a s t po r o z p a k o w a n i u t ł u m o k ó w L o n d o n a . P u s t k a , ostry k l i m a t , d r a p i e ż n a zwiorzyna, z a r a s t a j ą c e r o z p o c z ę l i d z i a ł a l n o ś ć k u l t u r a l n ą . W i d a ć u w a ż a l i j ą za n i e z b ę d n y pogorzeliska, cmentarze, tajemnicze m o g i ł y — coś j a k Pola z Ogniem i mieczem. а w i ę c fałszywej D o powstania tej Dzikie element swego istnienia jako s p o ł e c z n o ś c i . J u ż powierzchownej, roku przy Spółdzielni Produkcyjnoj legendy p r z y c z y n i a ł y się, niestety, dzieła l i ­ jesienią „Solidarność" w nowej p o w s t a ł trzydziestoosobowy zespól 1954 Zyndra­ folklorystyczny, za­ terackie, f i l m o w e , a r t y k u ł y prasowe — z b y t często o d z n a c z a j ą c e ł o ż o n y i prowadzony przez Teodora Gocza. Opracowano m . i n . się widowisko „ W e s e l e ł e m k o w s k i e " . W moralnym daltonizmom. Modna była wówczas piosenka o Bieszczadach, w k t ó r y c h m o ż n a sobie „ p o k o w b o i ć " . 1955 r o k u telewizja rze­ szowska n a g r a ł a z t y m zespoleni p r o g r a m „ U Ł e m k ó w w Z y n ­ Ściągali w i ę c t u z całej P o l s k i a w a n t u r n i c y , r o m a n t y c y , tra­ d r a n o w e j " . W Bielan cc, K o m a ń c z y , G r a b i n , Olchowcn, T y l a w i e . perzy, niespokojne duchy i z w y k l i k r y m i n a l i ś c i — na za,robek, Polanach k. D u k l i na p r z e ł o m i e lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdzie­ na przeczekanie, dla malowniczej autokreaeji. Sprowadzali się s i ą t y c h i s t n i a ł y zespoły p i e ś n i i t a ń c a . W k i l k u wsiach d/.ialaly t u r ó w n i e ż c h ł o p i z n i z i n , na ogół wiedzeni ż y c i o w y m p r z y m u s e m chóry — g d y ż z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie b y ł o dla n i c h miejsca w rodzin­ Hajiczowa, Konieczna, Z d y n i a i inne m i e j s c o w o ś c i . n y c h stronach. A l e że nic i m się nie r o d z i ł o w o b c y m , g ó r s k i m klimacie, więc po p a r u latach m o r d ę g i najczęściej zauważymy, obraz nie jest b u d u j ą c y . się aktywnością: B a l tue, że a k t y w n a d z i a ł a l n o ś ć k u l t u r a l n a m a ł e j grupki wielu nowoczesnych n a r o d ó w . W ton w ł a ś n i e s p o s ó b zaczynali się prze­ v p o c z w a r z a ć Czosi, S ł o w a c y , U k r a i ń c y , R u m u n i , n i e k t ó r e n a r o d y W i e l u P o l a k ó w się przez Ł e m k o w s z c z y z n ę p r z e w i n ę ł o , niewielu % p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e . Początki zostało. Pierwsi 132 swą, l u d z i niejednokrotnie s t a w i ł a p o c z ą t e k ś w i a d o m e g o b y t u n p . s ą d e c k a wieś K a m i a n n a , wspaniale zagospodarowana przez Lecz o g ó l n y Wyróżniały Ś l e d z ą c dzieje E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j X I X w i e k u uciekali. O d tej smutnej r e g u ł y i s t n i e j ą dość liczne chlubne w y j ą t k i , nowych mieszkańców. cerkiewne. Щ działywania niewielki. bywały budziciele skromne, zasięg czescy zbierali od­ się �w j e d n y m n i e w i e l k i m p o k o j u ; nad Wełtawą, k r ą ż y ł o powiedzon­ czy, p o ś r ó d ko, że g d y b y w t y m p o k o j u r u n ą ł strop, dalszy rozwój nowoczes­ Doński, nego p i ś m i e n n i c t w a , czeskiego s t a n ą ł b y p o d znakiem zapytania. Nawiasem m ó w i ą c , Stofanowski p r o w a d z i ł przoz wielo lat w Bie- Szturowcy (grupa skupiona w o k ó ł L ' u d o v i t a Stura, pierwszogo lanco ł e m k o w s k ą i z b ę r e g i o n a l n ą , b o r y k a j ą c się z l i c z n y m i t r u d ­ ideologa s ł o w a c k i e g o ) — to garstka romantycznych młodzień­ k t ó r y c h w y r ó ż n i a l i się P a w e ł Stofanowski, M i c h a ł Teodor K u z i a k , a kierowano przez Teodora n o ś c i a m i . Obecnie izba t a jest n i e d o s t ę p n a dla Gocza. zwiedzających; c ó w . Z w o l e n n i k ó w „ R u s k i e j T r ó j c y " , k t ó r a dala p o d w a l m y pod ustalono, żo zbiory z o s t a n ą przeniesiono do Z y n d r a n o w o j , g d y nowoczesną t y l k o z a i s t n i e j ą w a r u n k i do ich oksponowania. kulturę ukraińską, t a k ż o m o ż n a było policzyć na palcach o b u r ą k . S ł o w e ń c y , z w a n i w ó w c z a s I l i r a m i , zaczynali Zespół „ Ł o m k o w y n a " i m u z e u m zyndranowskio m a j ą jedną od w y d a w a n i a ka,lon d a r z y r o l n i c z y c h i p o d r ę c z n i k ó w pszczelar­ wspólna, cochę, k t ó r a stanowi ź r ó d ł o i c h s i ł y , a zarazem p r z y c z y n ę stwa. nieustannych k ł o p o t ó w , u t r a p i e ń , poczucia n i e p e w n o ś c i . S ą to N a t u r a l n i e , p i s z ą c to nie m a m -zamiaru s u g e r o w a ć , że ak­ mianowicie i n s t y t u c j e c a ł k o w i c i e s p o ł e c z n e , p o w o ł a n o do ż y c i a tywność kulturalna Ł e m k ó w możo w podobny sposób konstytu­ i u t r z y m y w a n o przez m a ł ą g a r s t k ę l u d z i , i s t n i e j ą c e d z i ę k i ich o w a ć i c h ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w ą . Procesy, o k t ó r y c h w s p o m i n a m , p o ś w i ę c e n i u , h a r ó w c e — - k t ó r a , g d y się j ą obserwuje z z e w n ą t r z , m i a ł y p r z e c i e ż miejsce przed p ó ł t o r a stuleciem, w k r a ń c o w o od- r o b i czasom w r a ż e n i e b e z n a d z i e j n o ś c i , a z p e w n o ś c i ą m a cechy społecznych, politycznych, ustrojowych. heroizmu. J e d y n y m m o t o r e m d z i a ł a n i a t y c h ludzi jost w i e r n o ś ć Chodzi m i t u w y ł ą c z n i e o z w r ó c e n i e u w a g i na w y b i t n i e i n t e g r u j ą c ą t r a d y c j i ł e m k o w s k i e j . O n i po p r o s t u rozpaczliwio w a l c z ą o ż y c i e , i o istnienie swej s p o ł e c z n o ś c i , o prawo mionnyeh warunkach reprezentacyjną w grupach funkcji} zbiorowej działalności kulturalnej regionalnych, etnicznych, m n i e j s z o ś c i o w y c h , któro p r a g n ą b r o n i ć swojej t o ż s a m o ś e i . W i a d o m o b o w i e m , że d z i a ł a l ­ ność' k u l t u r a l n a s p e ł n i a w społecznościach, (Podhalanie, także przemożną nic p r z e j a w i a j ą c y c h Tyrolczycy), a tylko funkcję dumy. Lecz s ą to i n s t y t u c j e nie p o w i ą z a n e z t z w . p i o n o m k u l t u r y . integrującą P i o n k u l t u r y to z a m k n i ę t y system, w y m y ś l o n y i a d m i n i s t r o w a n y narodowych o d g ó r n i e , podobnie j a k n p . p i o n s ł u ż b y z d r o w i a . W s z y s t k o nia p i e l ę g n o w a ć swą, t u swoje miejseo, h i e r a r c h i ę , b u d ż e t , p l a n y pracy, e t a t y . Wszyst­ aspiracji chcących do plemiennej K t o j a k k t o , alo Polacy p o w i n n i to z r o z u m i e ć . o d r ę b n o ś ć . W i a d o m o r ó w n i e ż , że p a t r i o t y z m l o k a l n y nie umniej­ ko jest przewidziane, u j ę t e , a n a s t ę p n i e realizowano i zamykane sza p a t r i o t y z m u narodowego l u b p a ń s t w o w e g o , a wprost prze­ лу sprawozdaniach. ciwnie - d z i a ł a l n o ś ć p o z o r n ą i m o ż e j ą u t r z y m y w a ć , nawet przez d ł u ż s z y wzbogaca, go i o ż y w i a . R o z u m i e j ą to np. w ł a d z e X E 1 ) , p o p i e r a j ą c k u l t u r a l n y r u c h Ó w sy-stern m o ż e z powodzeniem czas, b y ł o t y l k o z o s t a ł a odpowiednio zaszufladkowana. tolorować A l e nie S o r b o l u ż y c z a i i . Xii, w y o b r a ź n i ę Ł e m k ó w d z i a ł a z a ś szczególnie m o ż e w ł ą c z y ć w swe s t r u k t u r y zjawiska, k t ó r o nie jest do k o ń c a przykład Ukraińskiego Muzeum w Svidniku nazwano i sklasyfikowane. wacji, mającego około trzydziestu etatów na p ó ł n o c n e j Sło­ merytorycznych, skansen, k o l e k c j ę i k o n , bogate zbiory etnograficzne, wydające prace naukowo i popularne i t d . Łemkowie, zamieszkali w Z a ś m u z e u m w Z y n d r a n o w e j i w ogóle ł o m k o w s k i e g o r u c h u k u l t u r a l n e g o , g d y spojrzy się n a ń z u r z ę d n i c z e g o p u n k t u w i ­ dzenia, jednoznacznie Polsce, m a j ą obecnie na z a k w a l i f i k o w a ć się nie da. dobrą, Ł e m k o w i e b o w i e m nie zostali oficjalnie uznani j a k o o d r ę b n a s p r a w ę t y l k o dwie pozaroligijne i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o , s p e ł n i a ­ m n i e j s z o ś ć n a r o d o w a , leoz zaliczono i c h cło n a r o d u u k r a i ń s k i o g o j ą c e dla n i c h funkcje reprezentacyjne i i n t e g r u j ą c e . S ą t o : Z e s p ó ł Z r ó ż n y c h p r z y c z y n , o k t ó r y c h w- t y m miejscu p i s a ć nie b ę d ę P i e ś n i i Tańca, .,Lemko w y n a " z siedzibą, w Bielnnee, w o j . nowo­ wielu Ł e m k o m ó w stan rzeczy nie odpowiada, p o n i e w a ż silnie s ą d e c k i e (kierownik artystyczny J a r o s ł a w Trochanowski) oraz o d c z u w a j ą s w ą o d r ę b n o ś ć z a r ó w n o wobec U k r a i ń c ó w , j a k Po­ Wojennej l a k ó w . T o powoduje, że c h o c i a ż U k r a i ń s k i e T o w a r z y s t w o Spo­ w Z y n d r a n o w e j , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , z a ł o ż o n e przez g r u p ę działa­ ł e c z n o - K u l t u r a l n o , d z i a ł a j ą c e w Polsce, u w z g l ę d n i a t a k ż e (zgod- Regionalne Muzeum K u l t u r y Ł e m k o w s k i e j i P a m i ę c i I I . 4. Tablice p r z y w e j ś c i u do M u z e u m w Z y n d r a n o w e j 133 1 �I I . 5. Zagroda muzealna, ekspozycja pamiątek wojennych p o t r z e b y k u l t u r a l n o Ł e m k ó w , to jednak nie Teodor Gocz, jeden z z a ł o ż y c i e l i i od p o c z ą t k u kiorownik m a j ą oni w łonie Towarzystwa, p e ł n y c h w a r u n k ó w rozwoju. Po zoum, w c i ą g u nie ze statutem) szesnastu l a t istnionia swej placówki mu poznał p r o s t u —• c z u j ą się t a m nie w p e ł n i u siebie. N i e m a m t u zamiaru doskonale wszystkie te t r z y sposoby na w ł a s n e j s k ó r z e . M i e j m y rozpisywać n a d z i e j ę , że k i e d y ś spisze i o p u b l i k u j e swoje p r z e ż y c i a . B ę d z i o się o relacjach łomkowsko-ukraińskich w z w ł a s z c z a że różnio się one k s z t a ł t o w a ł y w c i ą g u lecia; niemniej faktem jost, że w i e l u działaczy Polsce, czterdziesto­ łemkowskich pozostaje poza T o w a r z y s t w e m . M u z e u m w Z y n d r a n o w e j , dzia­ łające n i e z a l e ż n i o od U T S - K , nie jest więc, traktując rzecz rzeczy. Looz j a k p o m ó c muzeum k w e s t i ę dalszego rozwoju w Zyndranowoj, jak rozwiązać tej i n s t y t u c j i ? B o że trzeba pomóc, nie m u s z ę chyba u d o w a d n i a ć . Ł e m k o w i o s ą w s p ó ł m i e s z k a ń c a m i u r z ę d o w o , m u z o u m m n i e j s z o ś c i narodowej. N i e jest to r ó w n i e ż m u z e u m regionu etnograficznego, n p . Podhala czy O r a w y , p o n i e w a ż j e d n y m z to ogromnie i n t e r e s u j ą c y d o k u m e n t ; d o w i o m y się z niogo wielu zaskakujących jak najtrudniejszych p r o b l e m ó w ł e m k o w s k i c h jest problem s a m o o k r e ś l e n i a . Podha­ P o l s k i , b i o r ą u d z i a ł w w y t w a r z a n i u narodowego m a j ą t k u , mają w i ę c oczywiste prawo do k o r z y s t a n i a z tego m a j ą t k u , do pie­ l ę g n o w a n i a swej k u l t u r y , j a k m y wszyscy. lanie, m i m o swej o d r ę b n o ś c i , s ą P o l a k a m i i n i k t tego nie kwestio­ Pomoc, k t ó r a jest n i e z b ę d n a , t y l k o w ó w c z a s j e d n a k będzie nuje. N i e k t ó r z y Orawoy czują s i ę P o l a k a m i , i n n i S ł o w a k a m i , alo m i a ł a sens, g d y nie naruszy samej i s t o t y m u z o u m , to znaczy nie istnieje n a r o d o w y p r o b l e m O r a w c ó w . Ł e m k o w i e s p o ł e c z n e g o charakteru tej p l a c ó w k i . natomiast, z o c z y w i s t y c h w z g l ę d ó w , nie u w a ż a j ą się za o d ł a m n a r o d u pol­ W y d a j e się, że najlepszym r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y powolanio skiego, z a ś p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u u k r a i ń s k i e g o jest u n i c h Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Łemkowskiego w Zyndranowej, k w e s t i ą s k o m p l i k o w a n ą , a nierzadko b o l e s n ą ; t r u d n o w i ę c t r a k ­ organizacji prawną. Organi­ t o w a ć Ł e m k o w s z c z y z n ę w y ł ą c z n i e j a k jeden z r o g i o n ó w P o l s k i , zacja taka,, k t ó r a s t a ł a b y się f o r m a l n y m właścicielem muzeum mającej o s o b o w o ś ć j a k n p . Podhale. W t y m sensie m u z e u m w Zyndra,no\voj nie jost (dotychczas muzeum niaUrby n i e z b ę d n y c h p r a c o w n i k ó w , n p . p r z e w o d n i k ó w na, sezon regionalnym, lecz c z y m ś więcoj. zatrud- J a k ż e więc t ę p l a c ó w k ę z a k w a l i f i k o w a ć ? t u r y s t y c z n y , z l e c a ł a b y r o b o t y konserwatorskie itp. Działalność G d y s p o t y k a m y zjawisko, k t ó r e g o do k o ń c a nie r o z u m i e m y , takiego przez a k t ó r e b u r z y naszo m y ś l o w e schematy, m o ż e m y p o s t ą p i ć jeden z n a s t ę p u j ą c y c h na sposobów: — zignorowa,ć, nie p r z y j ą ć do w i a d o m o ś c i jego istnienia; — w c i s n ą ć w o b o w i ą z u j ą c e r a m y , „ p o d c i ą g n ą ć " p o d znane schematy; — p r ó b o w a ć zniszczyć, unicestwić. 134 kwestia ta nie jest w polni uregulowana), towarzystwa winna być dotowana państwo, j a k to się z r e g u ł y u nas dzieje. T o w a r z y s t w o winno p o w o ł a ć radę naukową, komórkę wydawniczą itd. Działając w ten s p o s ó b , nie n a r u s z y ł o b y się społecznego c h a r a k t e r u m u z o u m , a p o s t a w i ł o b y się t ę p l a c ó w k ę na odpowied­ n i m poziomic m e r y t o r y c z n y m , p r o w a d z ą c j ą zgodnio z zasadami nowoczesnego m u z e a l n i c t w a . �Zarówno w p r z e s z ł o ś c i , j a k obecnio i s t n i a ł y liczne prece­ czasem w d r a m a t y c z n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Z w r a c a w ś r ó d uwagę swą przejmującą J a n a K a s p r o w i c z a na Harendzie w Zakopanem jest w ł a s n o ś c i ą p i ę k n i e k u t y w żelazie, dzieło c h ł o p s k i e g o a r t y z m u ; zgiął się, T o w a r z y s t w a i m . J a n a Kasprowicza. T o w a r z y s t w o i m . F r y d e r y ­ j a k b y w b ó l u , p a d a j ą c z dachu p ł o n ą c e j c e r k w i we w s i Czeremcha ka Chopina w Warszawie r ó w n i e ż posiada m u z e u m (prócz innej za J a ś l i s k a m i . d z i a ł a l n o ś c i ) , n a t u r a l n i e k o r z y s t a j ą c z finansowej pomocy p a ń ­ urodą wschodniochrześcijański nich densy takiego r o z w i ą z a n i a sprawy. N a p r z y k ł a d M u z e u m i m . krzyż, Po przeciwnej stronie p o d w ó r z a , w stodole, Teodor Gocz stwa. J a k w i a d o m o , w dziejach kolekcjonerstwa polskiego nie­ zainstalował w m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y muzoa, z a ł o ż o n e przez Polskie T o w a r z y s t w o o przełęcz Dukielską, w y s t a w ę Krajoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o T a t r z a ń s k i e , a drugi dział m u z e u m w Z y n d r a n o w e j . O g l ą d a m y m u n d u r y pol­ skie, radzieckie, c z e c h o s ł o w a c k i e tych następnie ich kontynuatora — P T T K . Przykła,dy m o ż n a mnożyć. Z r e s z t ą w 1968 r o k u , j e d n o c z e ś n i e z otw-arciem etnograficz­ nej części m u z e u m , p o w o ł a n a z o s t a ł a za w i e d z ą i z g o d ą w ł a d z 1969 r o k u , w dwudziestą piątą rocznicę wojennych p a m i ą t e k . (Łemkowie walk Jost walczyli w to armiach), z a r d z e w i a ł ą b r o ń , z n a j d o w a n ą po d z i ś d z i e ń na okolicz­ n y c h polach, nieco w y d a w n i c t w , zdjęcia. teronowych S p o ł e c z n a R a d a Muzealna. Ciało to, s p e ł n i a j ą c e o d W t y m miejscu w y p a d a p r z y p o m n i e ć , że wioś Z y n d r a n o w a siedemnastu l u t swe funkcjo opiniodawcze i n a d z o r u j ą c e woboc z o s t a ł a odznaczona przez prezydenta L u d v i k a Svobode orderem m u z e u m , nie jest jednak uznawano j a k o organ c z e c h o s ł o w a c k i e j Czerwonej G w i a z d y za pomoc ż o ł n i e r z o m cze­ oficjalny. W k a ż d y m razie wydaje się r z e c z ą o c z y w i s t ą , że m u z e u m w Z y n d r a n o w e j , aby się r o z w i j a ć , m u s i u z y s k a ć s t a t u t i osobo­ w o ś ć p r a w n ą , m . i n . po t o , aby k o r z y s t a ć z systematycznych d o t a c j i p a ń s t w o w y c h — a j e d n o c z e ś n i e m u s i p o z o s t a ć s o b ą , to c h o s ł o w a c k i m podczas operacji karpacko-dukielskiej. Silno w r a ż e n i e r o b i ą na z wiedza jacy cłi p r z e d m i o t y , b ę d ą c e ongiś własnością żołnierza Armii Radzieckiej I . R . Plechowa, k t ó r y u m i e r a j ą c o d r a n na g ó r z e Suchania k . P o l a n z o s t a w i ł zna,ozy z a c h o w a ć charakter p l a c ó w k i w p o l n i s p o ł e c z n e j i samo­ w butelce list do r o d z i n y . L i s t t e n z o s t a ł znaleziony w z a r o ś l a c h r z ą d n e j , s t a n o w i ą c e j c e n t r u m i n f o r m a c j i o dawnej i w s p ó ł c z e s n e j po d w u d z i e s t u p i ę c i u l a t a c h i przyniesiony do m u z e u m . Teodor Łeiukowszozyźiiie, zaspokajającej Gocz o d e s ł a ł go w d o w i e , k t ó r a t y m sposobem d o w i e d z i a ł a się p o t r z e b y k u l t u r a l n o społecz­ n o ś c i ł e m k o w s k i e j w Polsce. dopiero w 1969 r o k u , gdzie i w j a k i s p o s ó b z g i n ą ł jej m ą ż . (.!dyby t a k i e decyzje z a p a d ł y , można, się s p o d z i e w a ć , że zbio­ D o m u z e u m n a l e ż y t a k ż e spora parcela p r z y zagrodzie. R o ś ­ r y muzeum od razu p o w i ę k s z y ł y b y się znacznie. W i e ś ć o powsta­ nie t a m wierzba o trzech p n i a c h . Goez d o j r z a ł w t y m s y m b o l , niu pew­ n a z w a ł to miejsce „ k ą c i k i e m b r a t e r s t w a " (napis po polsku i po n o ś c i ą p o b u d z i ł a b y do ofiarności licznych Ł e m k ó w , rozsianych ł e m k o w s k u ) , p o d drzewem u s t a w i ł ł a w e c z k ę , а п а trzech k o ­ reprezentacyjnej placówki łemkowskiej z zoba­ narach, ł ą c z ą c y c h się p r z y samej ziomi, p o u m i e s z c z a ł t a b l i c z k i : czyć p a m i ą t k i , dzisiaj przechowywane w mieszkaniach p r y w a t ­ Lech, Rus, Czech. O k i l k a n a ś c i e k r o k ó w od „ k ą c i k a b r a t e r s t w a " n y c h , a pokazywane z n a j d o w a ł się k i l k u m e t r o w e j w y s o k o ś c i p o m n i k ż o ł n i e r z y A r m i i po Polsce i poza T jej granicami. M o g l i b y ś m y tylko najbliższym w ówczas — p a m i ą t k i niekiedy o wielkiej w a r t o ś c i historycznej i emocjonalnej. Nasz k r a j , w y ­ Radzieckiej, p o l e g ł y c h w w a l k a c h o p r z e ł ę c z D u k i e l s k ą , w y k o ­ niszczony przez t y l e w o j e n , niebogaty w z a b y t k i , m i a ł b y j e d n ą n a n y przez g r u p ę k o m b a t a n t ó w z P o l s k i , Z S R R i C z e c h o s ł o w a c j i dotkliwą p r z y w s p ó ł u d z i a l e S p o ł e c z n e j R a d y M u z e u m oraz miejscowego Łemków k o ł a T P P R . Towarzysze b r o n i ze S ł o w a c j i ofiarowali granitowe, b y ł a b y p o w o d e m do s ł u s z n e j , n a l e ż n e j i m o d dawna satysfakcji. starannie w y k o n a n e tablice w j ę z y k u r o s y j s k i m , p o l s k i m i sło­ więcej lukę aktywną instytucję kulturalną, w polskiej samowiedzy; wypełniającą instytucję, która dla Obecnie m u z e u m pracuje w b a i d z o s k r o m n y c h w a r u n k a c h . wackim. P o m n i k t o n j u ż nie istnieje. Z o s t a ł y po n i m t y l k o Mieści się w starej, dobrze zachowanej zagrodzie, j a k i c h w terenio p o z o s t a ł o j u ż bardzo niewiele. (Zagroda wpisana jest do rejestru z a b y t k ó w przez W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w w Rzeszowie, obecnie w K r o ś n i c ) . G ł ó w n y b u d y n e k , m i e s z c z ą c y p o d j e d n y m dachem część m i e s z k a l n ą , o b o r ę i s t a j n i ę , pochodzi z 1860 r o k u . T a m u r z ą d z o n a jest w y s t a w a etnograficzna, k t ó r ą s k ł a d a się o k o ł o p ó ł t o r a t y s i ą c a na eksponatów. Zwiedzamy o d t w o r z o n ą t r a d y c y j n ą mieszkalną izbę łemkow­ s k ą z z a b y t k a m i p r z e w a ż n i e z X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u . Pier­ w o t n i e b y ł a ona k u r n a ; w 1901 r o k u zbudowano w niej piec z okupem. Meble, obrazy, naczynia, d r o b n y s p r z ę t kuchenny i inne elementy dawnego w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a eksponowane s ą z po­ szanowaniem i c h pierwotnej f u n k c j i — s p e ł n i a j ą w i ę c n a t u r a l n e w r a ż e n i e , wielo m ó w i ą c o ż y c i u ł e m k o w s k i c h g a z d ó w sprzed k i l k u ­ d z i e s i ę c i u l a t . Jeden z o l o o d r u k ó w , Seroo M a t k i Boskiej, podziu­ r a w i o n y jest w k i l k u miejscach k u l a m i . S t a n o w i przez to dys­ k r e t n y , a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y r a z i s t y s y m b o l ł e m k o w s k i c h łosów . Za i z b ą m i e s z k a l n ą druga, mniejsza izba, t z w . d r u h a c h y ż a . D a w n i e j p e ł n i ł a ona f u n k c j ę kancelarii w ó j t a . W czasie oporacji karpacko-dukielskiej dowodzący stacjonował t y m odcinkiem frontu. w radziecki generał, Obocnie znajduje niej się t a m niewielka ekspozycja s t r o j ó w , wydawnictwa, o Ł e m k o w s z c z y ź n i e ( n i e k t ó r e d r u k i bardzo rzadkie i cenne), nieco fotografii, m . i n . młodzieńczy portret Nikifora. Są takżo monety, dokumenty oraz amatorskie obrazy, przedstawia juce cerkwie, w t y m j u ż nie i s t n i e j ą c e , malowano przez Teodora K u z i a k a z Bartnego. Dalsza część ekspozycji etnograficznej znajduje się w po­ mieszczeniach s ą s i e d n i c h , o n g i ś gospodarczych (stajnia, boisko, wozownia). S ą t a m n a r z ę d z i a do u p r a w y r o l i , h o d o w l i obróbki produktów rolnych i hodowlanych, bydła, charakterystycz­ n y c h dla dawnej g ó r s k i e j g a z d ó w k i . Jest t a k ż e niewielka w y s t a ­ wa sprzętu liturgicznego i p r z e d m i o t ó w kultu, uratowanych, 11. 6. Рот nil Żołnierzu Armii Radzieckiej w Zyndranowej, obraz Teodora K u z i a k a , 1983 r . 135 �owe tablice, częściowo uszkodzone, korespondencji. m n i e j s z o ś c i narodowe — aż do t a k i c h , k t ó r z y przyjechali z dru­ Jak z o r i e n t o w a ć się z olejnego obrazu T . giej p ó ł k u l i i m a j ą ł z y w oczach. P r z y c h o d z ą t a k ż o ł u d z i e nio K u z i a k a . Obecnie w t y m miejscu znajduje się drugi p o m n i k , w o l n i od a n t y ł e m k o w s k i e g o nacjonalizmu. Trzoba u m i o ć na to wyglądał, możemy i teczka znacznie skromniejszy. z a r e a g o w a ć spokojnie, z g o d n o ś c i ą . W y j a ś n i a ć . W i o l u zwiedza­ M i ę d z y z a g r o d ą m u z e a l n ą a p o m n i k i e m ż o ł n i e r z y radzieckich jących (zwłaszcza. Ł e m k ó w z ZSRR, Czechosłowacji, Stanów stoi n i e w i e l k i obelisk, wzniesiony k u czci ofiar obozu w Taler- Zjednoczonych, K a n a d y ) chce r ó w n i e ż p o r o z m a w i a ć , usiąść za hofio s t o ł e m . Gocz musi z n a l e ź ć na to czas i c i e r p l i w o ś ć . A t u r o b o t a (miejsce kaźni Łemków podczas I wojny światowoj). Postawiono go w 1936 r o k u , p i e r w o t n i e w Baniey k . Bartnego — czoka,; w iadomo, sezon t u r y s t y c z n y p r z y p a d a w okresio n a j p i l ­ w s i , k t ó r a po 1947 r o k u przostala i s t n i e ć . G d y k i l k a l a t t e m u niejszych prac p o l o w y c h . budowano t a m szosę, p o m n i k b y l z a g r o ż o n y , więc Gocz prze­ niósł go do Z y n d r a n o w e j . O kilkadziesiąt metrów U t r z y m a n i e m u z e u m kosztuje nie t y l k o sporo czasu i ner­ w ó w , ale t a k ż e p i e n i ę d z y . Podobno w 1985 r o k u m u z e u m w Z y n ­ zagrody stoi n o w y , dranowej m a o t r z y m a ć dotacje z M i n i s t e r s t w a K u l t u r y (na razie o k a z a ł y d o m r o d z i n y G o c z ó w , ciesząc w z r o k c z e r w i e n i ą świeżej od muzealnej jest to t y l k o n i e z o b o w i ą z u j ą c a informacja ustna). J e ś l i t a k , b y ­ c e g ł y . O n t a k ż e jest s y m b o l e m : s y m b o l e m moralnej siły Ł o m k ó w , ł a b y to pierwsza, k o n k r e t n a pomoc ze strony p a ń s t w a o d siedem­ p r z y w i ą z a n i a do r o d z i n n y c h stron, p r ę ż n o ś c i , z w y c i ę s k i e j w a l k i nastu l a t . z p r z e c i w n o ś c i a m i losu. Teodor Gocz szyjo t a k ż o stroje ludowo dla z e s p o ł u „ Ł o m k o - Z a ł o ż y ć m u z e u m , g r o m a d z i ć p a m i ą t k i , o p i e k o w a ć się n i m i — to d u ż a praca. Ale z p e w n o ś c i ą w i ę k s z y m t r u d e m jost ż m u d n e w y n a " . Jest s t a r o s t ą z e s p o ł u , s o l i s t ą i konferansjerem w jednej osobie. Spolocznie. rzecz jasna. p r z y j m o w a n i e wciąż n o w y c h i n o w y c h gości, niezmiennie od siodomnastu lat. Z u ś m i e c h e m , uprzejmie, bezinteresownie. A gościo są r ó ż n i . O d t a k i c h , k t ó r z y dopiero w Z y n d r a n o w e j d o w i a d u j ą się k u swemu z d u m i e n i u , żo we w s p ó ł c z e s n e j Polsco istnieją Za s w ą d z i a ł a l n o ś ć Teodor Gocz o t r z y m a ł wiele d y p l o m ó w , medali p a m i ą t k o w y c h , listów gratulacyjnych. W i ę c e j z C z e c h o s ł o w a c j i i Z S R R niż z P o l s k i . I I . 7. P o m n i k ofiar Talerfhofu, M u z e u m w Z y n d r a n o w f Fol.: A. Kroh 236' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0452e1aa64d1514a10083a550b883e6b.pdf 5d4593203b9df9c9a123777e7b129a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:858 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:789 Title A name given to the resource Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku "Cepelia" / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.91-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 M A R I A WOŻNIAK PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ W PRACACH ZAKŁADU BADAWCZEGO ZWIĄZKU „CEPELIA" Z a k ł a d Badawczy p o w o ł a n y z o s t a ł przez Zjazd D e l e g a t ó w Z w i ą z k u „ C e p e l i a " w 1967 r o k u . Celem Z a k ł a d u jest udzielanie pomocy Z w i ą z k o ­ w i w w y k o n y w a n i u jego z a d a ń s t a t u t o w y c h przez „ b a d a n i e szeregu zja­ w i s k m a j ą c y c h b e z p o ś r e d n i w p ł y w na r o z w ó j l u b zanikanie r ę k o d z i e ł a r t y s t y c z n y c h oraz w y k o n y w a n i e o p r a c o w a ń n i e z b ę d n y c h dla p r a w i d ł o ­ wego o k r e ś l e n i a p e r s p e k t y w i c z n y c h p r o g r a m ó w r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u artystycznego oraz p a m i ą t k a r s t w a " . O d czasu powstania C e n t r a l i P r z e m y s ł u L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w 1949 r o k u z m i e n i a ł a się s t r u k t u r a organizacyjna tej I n s t y t u c j i , r o z s z e r z a ł y zadania, a j e d n o c z e ś n i e z biegiem l a t k u r c z y ł a się „ b a z a " , na j a k i e j „ C e p e l i a " w d u ż e j mierze opiera s w o j ą d z i a ł a l n o ś ć p r o d u k ­ c y j n ą . Te nowe w a r u n k i w y m a g a ł y z jednej s t r o n y penetracji t e r e n ó w n i e o b j ę t y c h dotychczas d z i a ł a l n o ś c i ą „ C e p e l i i " , dla ustalenia m o ż l i w o ś c i rozszerzenia tego d z i a ł a n i a , z d r u g i e j z a ś p o g ł ę b i e n i a w i e d z y o p r z e m i a ­ nach z a c h o d z ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e w regionach, o b j ę t y c h d ł u g o l e t n i ą dzia1 2 1 Sprawozdanie z działalności Zakładu Badawczego w latach 1968, 1969-70, Ząbki 1971 (m—pis pow. do uż. służb.). W 1954 roku zmieniono C P L i A , centralę spółdzielczo-państwową, na Związek Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego (pozostała umowna nazwa „Ce­ pelia"). Pierwszy statut z 1950 roku określa jako przedmiot działalności Zw. „Cepelia" m. in. (par. 4 p. 1) „organizowanie wytwórczości ludowej i przetwórstwa ludowego i artystycznego w ramach drobnego przemysłu ludowego i artystycznego" i (p. 4) „opieka nad wytwórczością ludową z uwagi na jej wartości artystyczne". Najnowszy statut Związku Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego (zmiana nazwly) z 1974 roku określa szerzej przedmiot działania: „ZSRLiA jest powołany w szczególności do tworzenia nowych i kultywowania trady­ cyjnych wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie arty­ stycznego rękodzieła ludowego, rękodzieła artystycznego i przemysłu artystycz­ nego". Do zadań Związku należy m. in. (par. 6, p. 5) „wyszukiwanie, reaktywowa­ nie i rozwijanie ośrodków sztuki ludowej oraz zaniklých, względnie zanikających rzemiosł artystycznych" (p. 6), „otaczanie opieką niezrzeszonych i współpracujących ze Związkiem twórców ludowych, plastyków oraz rzemieślników artystów..." 2 �92 MARIA WOŻNIAK ł a l n o ś c i ą p r o d u k c y j n y c h jednostek Z w i ą z k u „ C e p e l i a " . Opracowanie m i ę ­ dzy i n n y m i t y c h z a g a d n i e ń zlecono Z a k ł a d o w i B a d a w c z e m u . Pierwsze prace e t n o g r a f ó w (a p ó ź n i e j P r a c o w n i W y t w ó r c z o ś c i L u d o ­ wej) d o t y c z y ł y g ł ó w n i e ustalenia m o ż l i w o ś c i rozszerzenia d z i a ł a l n o ś c i Z w i ą z k u „ C e p e l i a " na t e r e n y nie o b j ę t e dotychczas przez s p ó ł d z i e l n i e i zrzeszenia. N i e o g r a n i c z a ł y s i ę one j e d y n i e do zbierania i n f o r m a c j i o w s p ó ł c z e ś n i e d z i a ł a j ą c y c h w y t w ó r c a c h l u d o w y c h , ale gromadzono t a k ż e m a t e r i a ł y do p r o j e k t o w a n i a w z o r ó w p a m i ą t e k i i n n y c h w y r o b ó w a r t y ­ stycznych, opracowania o b e j m o w a ł y w i ę c t a k ż e zagadnienia z dziedziny h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i inne. S i ł ą rzeczy etnograficzne badania terenowe m i a ł y charakter penetracyjny. Przeprowadzono tego t y p u badania na ziemiach zachodnich i p ó ł n o c n y c h ( w o j . s z c z e c i ń s k i e , z i e l o n o g ó r s k i e , w r o c ł a w s k i e , k o s z a l i ń s k i e ) , oraz na Mazowszu P ł o c k i m i w p o ł u d n i o w e j części w o j . ł ó d z k i e g o . Zebrane m a t e r i a ł y o b e j m u j ą m o ż l i w i e wszystkie, w y s t ę p u j ą c e na t y c h terenach dziedziny w y t w ó r c z o ś c i . O s o b n ą p r a c ę poświecono garncarstwu jako jednemu z rzemiosł zanikających . W y n i k i b a d a ń z o s t a ł y w mniejszej l u b w i ę k s z e j części w y k o r z y s t a n e w p r a k t y c e . Utworzono n o w ą spółdzielnię „Piast" w Świnoujściu, kilka p u n k t ó w pracy n a k ł a d c z e j , w w i e l u w y p a d k a c h rozszerzono skup. Wprowadzono p e w n ą ilość n o w y c h , o p a r t y c h na r e g i o n a l n y c h t r a d y c j a c h w z o r ó w do produkcji w spółdzielniach. I s t o t n y t a k ż e , p r ó c z penetrowania n o w y c h t e r e n ó w , jest p r o b l e m szerszego spojrzenia na d o t y c h c z a s o w ą d z i a ł a l n o ś ć s p ó d z i e l n i Z w i ą z k u „ C e p e l i a " w regionach o b o g a t y m d o r o b k u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i 3 4 5 6 3 Nie są to bowiem jedynie zadania Zakładu. Prócz Pracowni Wytwórczości Ludowej działa Pracownia Techniczno-Technologiczna, Ekonomiczna oraz Branżowy Ośrodek Informacji z biblioteką i Wzorcownia. D . K u ł a k o w s k a , Możliwości rozwoju plastyki ludowej w woj. szczeciń­ skim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwór­ czości ludowej i przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w woj. koszalińskim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej — przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w woj. zielonogórskim, Ząbki 1971 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej, przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w woj. wrocławskim tm—pis w archiwum Z.B.). M . W o ź n i a k ó w a, Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej, rzemiosła i przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa na Mazowszu Północno-Zachodnim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb); t e j ż e , Możliwości rozwoju wytwórczości ludowej, przemysłu artystycznego oraz pamiątkarstwa w regionie sieradzkim, wie­ luńskim i radomszczańskim, Warszawa 1971 (m—pis w arch. Z.B.) Z. C i e s i e l s k i , Możliwości reaktywowania wytwórczości w dziedzinie ce­ ramiki ludowej na Podgórzu Karpackim, Ząbki 1970 (m—pis w arch. Z.B.). 4 5 6 �P R O B L E M Y WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 93 oraz na zmiany, jakie z a c h o d z ą w e wsiach t y c h r e g i o n ó w pod w p ł y w e m ogólnych przemian gospodarczo-społecznych. W r o k u 1972 Z a k ł a d Badawczy p o d j ą ł na zlecenie Z w i ą z k u c y k l prac m a j ą c y c h na celu o k r e ś l e n i e i o c e n ę r o l i s p ó ł d z i e l n i r e g i o n a l n y c h w u t r z y ­ m y w a n i u i r o z w i j a n i u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w ś w i e t l e z a c h o d z ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h , oraz po­ danie n o w y c h l u b rozszerzonych f o r m d z i a ł a n i a , dostosowanych do t e m p a i c h a r a k t e r u t y c h zmian. K i e r u j ą c się g ł ó w n y m celem pracy w y b r a n o t e r e n y c h a r a k t e r y z u j ą c e się bogactwem t r a d y c j i w y t w ó r c z y c h , aby m ó c s t w i e r d z i ć , w j a k i m stopniu s p ó ł d z i e l n i e te t r a d y c j e w y k o r z y s t u j ą , k o n t y n u u j ą i r o z w i j a j ą : O p o c z y ń s k i e , Ł o w i c k i e , K u r p i e — Puszcza Zielona i Puszcza B i a ł a , ze s p ó ł d z i e l n i a m i : „ O p o c z n i a n k a " , „ S z t u k a Ł o ­ w i c k a " , „ T w ó r c z o ś ć K u r p i o w s k a " (dawne „ P n i e w o " ) oraz „ K u r p i a n k a " . P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą w s z y s t k i c h prac s t a n o w i ł y : s z c z e g ó ł o w a analiza l i t e r a t u r y i b a d a ń i n n y c h i n s t y t u c j i n a t y c h terenach, d o k u m e n t y s p ó ł ­ dzielni, m a t e r i a ł y statystyczne i inne, d o t y c z ą c e s t r u k t u r y gospodarczo- s p o ł e c z n e j oraz badania terenowe w ś r ó d l u d n o ś c i w s p ó ł p r a c u j ą c e j i nie w s p ó ł p r a c u j ą c e j ze s p ó ł d z i e l n i a m i . Badania o charakterze p e n e t r a c y j n y m (ograniczona ilość p r a c o w n i k ó w i czasu) prowadzono p r z y pomocy s t u d e n t ó w etnografii w ramach wakacyjnych p r a k t y k terenowych. Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że specyficzny charakter pracy przeznaczonej d l a o k r e ś l o n e g o odbiorcy w y m a g a ł p o g ł ę b i e n i a j e d n y c h , a p o b i e ż n e g o po­ t r a k t o w a n i a i n n y c h , bardzo s k ą d i n ą d i n t e r e s u j ą c y c h p r o b l e m ó w d o t y c z ą ­ cych w s p ó ł c z e s n e j w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . N i e m n i e j j e d n a k w w y n i k u zebranych m a t e r i a ł ó w m o ż n a ' w y s u n ą ć szereg w n i o s k ó w o g ó l n i e j s z y c h o mechanizmach funkcjonowania niektórych dziedzin s z t u k i l u d o w e j w specyficznych dla r ó ż n y c h r e g i o n ó w w a r u n k a c h . Celo­ w o p o d k r e ś l a m „ n i e k t ó r y c h dziedzin", g d y ż w n i o s k i te o d n o s z ą się 7 8 7 Cztery opracowania noszą w s p ó l n y tytuł: Analiza stanu wytwórczości ludowej na tle przemian społeczno-gospodarczych wsi na przykładzie regionu... i spółdzielni..., 1) Region opoczyński ze spółdzielnią „Opocznianka", opr. zb. J . Czaj, K . Braun, M. Woźniak, J . Ziółkowska, Warszawa 1973 (m—pis w arch. Z. В.); 2) J . C z a j , Łowickie ze spółdzielnią „Sztuka Łowicka", Warszawa 1974; 3) K . B r a u n , Kur­ pie — Puszcza Zielona ze spółdzielnią „Kurpianka", Warszawa 1974; 4) S. R u d , Puszcza Biała ze spółdzielnią „Twórczość Kurpiowska" (d. „Pniewo"), Warszawa 1974. Wnioski uogólniające z czterech regionów opracowała M. Woźniakowa w osob­ nej pracy (Warszawa 1974). Wszystkie prace znajdują się w m—pisie w archiwum Zakładu Badawczego. Badaniami terenowymi objęto łącznie 9 powiatów i 150 wsi, przeprowadzając 480 w y w i a d ó w . Dokładniejsze dane dotyczące poszczególnych regionów zawierają prace wymienione w przyp. 7. 8 �94 MARIA WOŻNIAK w p r z e w a ż a j ą c e j m i e r z e do w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . I n d y w i d u a l n a t w ó r ­ czość l u d o w a (szczególnie r z e ź b a i m a l a r s t w o ) r z ą d z i się z u p e ł n i e i n n y m i p r a w a m i i , j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć na podstawie dotychczasowych do­ ś w i a d c z e ń , odmienne c z y n n i k i w p ł y w a j ą na j e j powstanie, r o z w ó j i za­ n i k l u b odradzanie się na nowo. D l a lepszego zrozumienia m e c h a n i z m ó w r o z w o j u i p ó ź n i e j s z y c h zmian m o ż n a w p r o w a d z i ć p e w i e n , schematyczny o c z y w i ś c i e , p o d z i a ł w y s t ę p u j ą ­ cych w o m a w i a n y c h regionach dziedzin w y t w ó r c z o ś c i s t o s u j ą c jako kryterium powszechność występowania umiejętności wytwórczych: 1. U m i e j ę t n o ś c i powszechne na o m a w i a n y c h terenach w 2 poł. X I X i pocz. X X w i e k u , w y k o r z y s t y w a n e dla potrzeb u ż y t k o ­ w y c h , estetycznych, r e l i g i j n y c h (magicznych), a przekazywane t r a d y ­ cyjnie w procesie w y c h o w a n i a . D o n i c h z a l i c z y ć m o ż e m y t k a c t w o , haft, k o r o n k ę , zdobnictwo w n ę t r z a , p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą . W y t w o r y zaliczane do tej g r u p y t w o r z o n e b y ł y w r a m a c h gospodarstwa, zasadniczo dla potrzeb w ł a s n y c h l u b n a j b l i ż s z e g o otoczenia. Posiadanie u m i e ­ jętności ich wykonywania b y ł o obowiązkiem każdej młodej kobiety (często w w y p o w i e d z i a c h powtarza się zdanie: „ T y l k o nabogatsze j e d y ­ naczki m o g ł y nie u m i e ć " ) . Okres w y k o n y w a n i a w y t w o r ó w z w i ą z a n y b y ł z r o k i e m gospodarczym — n a j w i ę c e j i c h p o w s t a w a ł o j e s i e n i ą i z i m ą , a p r z e d m i o t y zdobnicze i o b r z ę d o w e w okresach oczekiwania n a j w i ę k ­ szych ś w i ą t r o k u — B o ż e g o Narodzenia i W i e l k a n o c y . Surowce, f o r m y i k o l o r y s t y k a p o d l e g a ł y z m i a n o m w czasie i przestrzeni (mikroregiony), p r z y u t r z y m u j ą c y c h się funkcjach. 2. U m i e j ę t n o ś c i w y m a g a j ą c e specjalnych kwali­ f i k a c j i , przekazywane t r a d y c y j n i e w rodzinie l u b przez przyuczanie (terminowanie). Do tej g r u p y z a l i c z y ć m o ż n a garncarstwo, stolarstwo, n i e k t ó r e rodzaje p l e c i o n k a r s t w a ( r z e m i e ś l n i c y ) , t k a c t w a ( d y w a n y d w u osnowowe), h a f t u (gorsety i czepce), w y t w ó r c z o ś ć j a r m a r c z n ą i o d p u s t o w ą (zabawki, m a k a t k i , p a m i ą t k i ) . W y t w o r y zaliczane do tej g r u p y w y k o n y ­ wane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w i s p e c j a l i s t ó w , t r a k t u j ą c y c h s w o j ą p r a c ę j a k o p o d s t a w ę u t r z y m a n i a , b ą d ź uboczne, ale istotne w b u d ż e c i e r o d z i n ­ n y m ź r ó d ł o d o d a t k o w y c h d o c h o d ó w . W y r o b y te sprzeda­ wano w okolicznych m i e j s c o w o ś c i a c h na targach l u b na z a m ó w i e n i a m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h f o r m y , poziom techniczny, a r t y s t y c z n y u z a l e ż n i o n y b y ł od i n d y w i d u a l n y c h u z d o l n i e ń i i n w e n c j i t w ó r c z e j s p e c j a l i s t ó w , ale w jeszcze w i ę k s z e j mierze od w y m a g a ń o d b i o r c ó w , k o n k u r e n c j i , p a n u ­ jącej mody itp. W y t w ó r c z o ś ć l u d o w a , i n t e g r a l n i e z w i ą z a n a z całością k u l t u r y c h ł o p ­ skiej, podlega w r a z z n i ą przemianom, k t ó r e generalnie o k r e ś l i ć m o ż n a jako odchodzenie od t r a d y c y j n e g o m o d e l u życia, na rzecz przyswajania sobie nowego, opartego na autorytecie miasta. �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 95- P o d s t a w o w y m c z y n n i k i e m i m o t o r e m z m i a n jest u p r z e m y s ł o w i e n i e i urbanizacja, w s z a k ż e tempo tego procesu i jego charakter u z a l e ż n i o n e są od w a r u n k ó w i s t n i e j ą c y c h w r ó ż n y c h regionach. Na p r z y k ł a d w po­ ł u d n i o w e j części O p o c z y ń s k i e g o o d d z i a ł y w a n i e o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( Z a g ł ę b i e Staropolskie) j u ż w X I X w i e k u s p o w o d o w a ł o kurczenie s i ę n i e k t ó r y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j . D z i ę k i pracy w p r z e m y ś l e z w i ę k ­ s z y ł y s i ę m o ż l i w o ś c i nabywcze l u d n o ś c i w i e j s k i e j , p r z e n i k a n i e n o w y c h w y t w o r ó w b y ł o ułatwione. Zatrudnienie w p r z e m y ś l e likwidowało też w p e w n y m stopniu n a d w y ż k i siły roboczej w gospodarstwie c h ł o p s k i m , na k t ó r y c h bazuje w y t w ó r c z o ś ć l u d o w a — w y t w a r z a n i e n i e k t ó r y c h w y ­ r o b ó w s t a ł o s i ę n i e o p ł a c a l n e . T a k w i ę c w okresie, k i e d y na p ó ł n o c y powiatu istnieją w a r u n k i sprzyjające rozwojowi wytwórczości, t u już o d d z i a ł u j ą one w z n i k o m y m stopniu. W y k s z t a ł c e n i e i r o z w ó j specyficznych cech regionalnej k u l t u r y l u ­ dowej na o m a w i a n y c h terenach z w i ą z a n e b y ł y przede w s z y s t k i m z cha­ r a k t e r e m i poziomem gospodarowania, w a r u n k a m i fizjograficznymi, g r a ­ n i c a m i p o l i t y c z n y m i i a d m i n i s t r a c y j n y m i (dla m i k r o r e g i o n ó w t a k ż e k o ­ ś c i e l n y m i ) , f o r m a m i w ł a s n o ś c i ziemskiej i t p . N a p r z y k ł a d w Ł o w i c k i e m w I p o ł . X I X w i e k u , k i e d y w w y n i k u oczynszowania na k o r z y s t n y c h dla c h ł o p ó w w a r u n k a c h p o w s t a w a ł y d u ż e gospodarstwa na d o b r y c h glebach, teren t e n zaczął o d c i n a ć się d o ś ć w y r a ź n i e od okolicznych o b s z a r ó w poziomem gospodarowania, z a m o ż n o ś c i ą . W c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n a ś w i a ­ d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do jednolitej, a r ó ż n e j od o t a c z a j ą c y c h t e r e n ó w g r u p y , poczucie n i e z a l e ż n o ś c i , w y ż s z o ś c i , w y w o ł a ł y u l u d n o ś c i k s i ę ż a c k i e j p o t r z e b ę manifestowania swojej o d r ę b n o ś c i . P r z e j a w i a ł a się ona w w i ę k ­ szym, n i ż w k t ó r y m k o l w i e k z o m a w i a n y c h r e g i o n ó w , n a k ł a d z i e p r a c y i k o s z t ó w na s t r ó j , w y p o s a ż e n i e i w y s t r ó j w n ę t r z a , b u d o w n i c t w o . Bogato zdobione skrzynie i i n n e meble zamawiane b y ł y u stolarzy w o ś r o d k a c h c i e s z ą c y c h s i ę s ł a w ą r z e m i o s ł a i k u n s z t u , gdzie nie t y l k o w ł a s n e m i s t r z o ­ stwo, ale i k o n k u r e n c j a n a r z u c a ł a w y s o k i poziom w y k o n a n i a . T a k i e w y r o b y m u s i a ł y k o s z t o w a ć . Pasiak ł o w i c k i , t k a n y t a k mocno, że o s n o w ę z a z n a c z a ł y t y l k o l i n i e z a ł a m u j ą c e g o się w ą t k u (ryps), w y m a g a ł n a k ł a d u pracy i surowca. A trzeba jeszcze d o d a ć , że moda na o k r e ś l o n y zestaw k o l o r y s t y c z n y i u k ł a d p a s ó w nie t r w a ł a przez c a ł e pokolenie i k a ż d a część s t r o j u szyta b y ł a z innego rodzaju pasiaka, nie m ó w i ą c j u ż o gorse­ tach, hafcie na koszulach, p r z y b r a n i a c h i t p . K a ż d a kobieta m i a ł a a m b i c j ę posiadania co n a j m n i e j k i l k u r ó ż n y c h p a s i a k ó w . 9 1 0 9 Warunki sprzyjające kształtowaniu się specyficznych cech regionalnej wy­ twórczości omawiane są szczegółowo w opracowaniach j . w. Żona właściciela farbiarni Winkla z Lipiec z którą przeprowadzono wywiad, wyrażała żal, że nie może chodzić w stroju łowickim, gdyż nie jest z pochodzenia Księżanką. 1 0 �96 MARIA WOŹNIAK N a K u r p i a c h — Puszczy Zielonej w a r u n k i s p r z y j a j ą c e w y k s z t a ł c e n i u się ś w i a d o m o ś c i regionalnej o d n i e ś ć m o ż n a do d u ż o w c z e ś n i e j s z e g o o k r e ­ su — X V I I I w i e k u , k i e d y w stosunku do o t a c z a j ą c y c h o b s z a r ó w K u r p i e s t a n o w i l i g r u p ę w y d z i e l o n ą , w p e w n y m s t o p n i u u p r z y w i l e j o w a n ą (czynsz a nie p a ń s z c z y z n a ) i k o r z y s t a j ą c ą jeszcze z n i e w i e l k i m i ograniczeniami z bogactw n a t u r a l n y c h swojego terenu. W okresie, k i e d y w Ł o w i c k i e m r o z w i j a j ą się n a j p e ł n i e j dziedziny w y t w ó r c z o ś c i w y m a g a j ą c e n a k ł a d u pracy (czasu) i k o s z t ó w , podstawy t r a d y c y j n e j gospodarki k u r p i o w s k i e j c a ł k o w i c i e z a ł a m a ł y się, a n i s k i poziom r o l n i c t w a i przeludnienie terenu z m u s z a ł y w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u l u d n o ś ć K u r p i o w s z c z y z n y do p o ­ szukiwania d o d a t k o w y c h d o c h o d ó w p r z y jednoczesnym ograniczaniu w y ­ d a t k ó w na potrzeby w ł a s n e g o gospodarstwa . Sytuacja ta l e ż y u p o d ł o ż a w y k s z t a ł c e n i a się specyficznego c h a r a k t e r u l u d o w e j w y t w ó r c z o ś c i t a m ­ tego okresu — powszechnej z n a j o m o ś c i prac stolarskich, bednarskich, plecionkarskich i i n n y c h z w i ą z a n y c h z o b r ó b k ą drewna, w y k o r z y s t y w a ­ n i e m u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i c h nie t y l k o na w ł a s n e potrzeby, ale t a k ż e na s p r z e d a ż , co w i ą z a ć się m u s i a ł o z m n i e j s z y m n i ż np. w Ł o w i c k i e m n a ­ k ł a d e m czasu i surowca na w y k o n y w a n i e p r a c o c h ł o n n y c h t k a n i n . O m ó w i o n e p r z y k ł a d o w o c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e w y k s z t a ł c e n i u się spe­ cyficznych cech regionalnej w y t w ó r c z o ś c i , u t r w a l o n e w p a m i ę c i g r u p o ­ w e j , o d d z i a ł u j ą n i e j e d n o k r o t n i e do dziś, m i m o p o s t ę p u j ą c y c h przemian, o c z y m b ę d z i e jeszcze m o w a . Z m i a n o m najszybszym i najdalej i d ą c y m we w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h regionach u l e g a j ą te w y t w o r y k u l t u r o w e , k t ó r e p o s i a d a j ą n a j w i ę c e j ana­ l o g i i w codziennej k u l t u r z e miasta. A w i ę c przede w s z y s t k i m podstawowe elementy w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a i gospodarstwa domowego, u b i ó r codzien­ n y . Meble, s p r z ę t y gospodarskie, naczynia, z a s t ą p i o n e z o s t a ł y w s p ó ł ­ cześnie p r a w i e c a ł k o w i c i e w y r o b a m i f a b r y c z n y m i , l u b t e ż w y k o n a n y m i przez m i e j s c o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w na w z ó r „ m i e j s k i " . T e m p o i c h prze­ nikania do w n ę t r z a wiejskiego u z a l e ż n i o n e jest przede w s z y s t k i m od m o ż l i w o ś c i z a k u p u (zaopatrzenia r y n k u , m o ż l i w o ś c i finansowych), w i e k u gospodarzy i , bardzo często z w i ą z a n e g o z n i m , posiadania starego l u b nowego d o m u (z r e g u ł y stare d o m y m a j ą t r a d y c y j n e w y p o s a ż e n i e ; nowe u r z ą d z a się po m i e j s k u n o w y m i s p r z ę t a m i i dekoracjami). S ą to tendencje o g ó l n e . N i e z a l e ż n i e od a k t u a l n y c h m o ż l i w o ś c i n a b y w c z y c h , „ n o w o c z e s n y " s p o s ó b u r z ą d z e n i a w n ę t r z a jest d ą ż e n i e m l u d n o ś c i w s z y s t k i c h r e g i o n ó w . 1 1 1 2 1 1 Por. W. P a p r o c k a , Przemyśl domowy, rzemiosło i chałupnictwo wsi kurpiowskiej Puszczy Zielonej, Wrocław, 1967, s. 42-43, 60; J . S o c h a , A. W o ź n i a k , Wstęp, [ w : ] A. C h ę t n i k , Życie puszczańskie Kurpiów, Warszawa 1971. W p ł y w czasu wolnego na kształtowanie się odrębności w kulturze artystycz­ nej omawia też J . O l ę d z k i , Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław 1971, s. 37-38, 156-157. 1 2 �PROHLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 97 Natomiast s t o p i e ń realizacji tego d ą ż e n i a u z a l e ż n i o n y jest z a r ó w n o od c h a r a k t e r u i poziomu gospodarki p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , j a k t e ż z w i ą z a n e j z t y m c z ę s t o s z e r o k o ś c i k o n t a k t ó w z miastem i r o z u m i e ­ nia aktualnej m o d y m i e j s k i e j . Na terenach o s ł a b y m r o z w o j u rol­ n i c t w a , w s z y b k i m tempie u p r z e m y s ł a w i a n y c h , następuje szybsze przejmowanie w z o r ó w k u l t u r y m i e j s k i e j , z w i ą z a n e z p r a c ą w p r z e m y ś l e , r o z l u ź n i e n i e m w i ę z i l o k a l n y c h (rodzinnych, s ą s i e d z k i c h ) , posiadaniem , , ż y w e j " g o t ó w k i , rozszerzeniem k o n t a k t ó w z m i a s t e m i „ s z e r o k i m ś w i a ­ tem" itp. Proces ten o b s e r w u j e m y na K u r p i a c h . W powiecie O s t r o ł ę k a r o z w ó j p r z e m y s ł u , r o z p o c z ę t y w latach 60-tych, p r z y b r a ł ostatnio na sile (obecnie pracuje t u poza r o l n i c t w e m 42,2% l u d n o ś c i , p r ó c z tego w i e l e osób ł ą c z y p r a c ę w p r z e m y ś l e z p r a c ą na r o l i ) . W Puszczy B i a ł e j p o w i a t P u ł t u s k , podlega b e z p o ś r e d n i e m u o d d z i a ł y w a n i u Warszawy, na­ tomiast w W y s z k o w i e od k i l k u lat r o z w i j a się p r z e m y s ł l o k a l n y . N i s k i poziom r o l n i c t w a , ż y c i o w a k o n i e c z n o ś ć odchodzenia od t r a d y ­ c y j n y c h f o r m gospodarowania, s t a ł y k o n t a k t z i n n y m i ś r o d o w i s k a m i w p ł y n ę ł y w w i e l u okolicach K u r p i ó w na w y k s z t a ł c e n i e się negatywnego stosunku do p r z e s z ł o ś c i , odcinanie się od tego co wiejskie, „ s t a r o m o d n e " , „ s t a r o ś w i e c k i e " . Proces ten, j a k w y n i k a z naszych b a d a ń , daje się n a j ­ w y r a ź n i e j z a u w a ż y ć na terenie Puszczy B i a ł e j , gdzie i w p r z e s z ł o ś c i o d r ę b n o ś ć regionalna nie b y ł a zbyt silna w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w . Teren Puszczy B i a ł e j w najszybszym tempie p r z e j m u j e w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j . W powiatach K o l n o i Przasnysz z Puszczy Zielonej, w d u ż e j mierze z a c h o w a ł s i ę t r a d y c y j n y charakter gospodarki, p r z y n i s k i m stopniu u p r z e m y s ł o w i e n i a . S ą one w dalszym c i ą g u niedoinwestowane, co powoduje s t a ł y o d p ł y w l u d n o ś c i z p o w i a t ó w . Podobna sytuacja jest w powiecie o p o c z y ń s k i m . Saldo r u c h u w ę d r ó w k o w e g o w y n i o s ł o t u w 1971 r o k u —1001 o s ó b ! Na terenach t y c h p r z y u t r z y m u j ą c y m się nadmiarze r ą k do pracy (o c z y m ś w i a d c z y m . i n . ucieczka ze w s i i po­ w i a t u ) w y k o n y w a n i e w i e l u w y r o b ó w na w ł a s n e potrzeby, a t a k ż e i na zarobek, jeśli to m o ż l i w e , jeszcze się o p ł a c a . W O p o c z y ń s k i e m np. w y 1 3 1 4 1 5 i e 1 3 Problem ten poruszany jest. w wielu pracach poświęconych przemianom społeczno-gospodarczym wsi. T u ograniczymy się tylko do przykładów z omawia­ nych regionów. W pow. Kolno w 1970 roku 78,6% ludności rolniczej, w pow. Przasnysz 65,9%. Dane z Rocznika statystycznego woj. białostockiego, Białystok 1973, i Косгnika statystycznego woj. warszawskiego, Warszawa 1973. W 1971 roku podstawowe wskaźniki rozwoju rolnictwa były następujące: przeciętna wyd. z 4 zbóż — 18,6, przy średniej krajowej — 24,2, bydła (na 100 ha) 46,0, przy średniej krajowej 59,1, trzody chlewnej 69,2 (średnia krajowa 89,6). Zatrudnionych w rolnictwie 65,7% i 88,5% zamieszkałych na wsi. Dane z Rocz­ nika statystycznego woj. kieleckiego, Kielce 1973. Dane z Rocznika..., por. przyp. 15. 1 4 1 5 1 6 7 — Etnografia Polska, X I X / 2 �98 MAKIA soki w s k a ź n i k h o d o w l i owiec, terenach (62,4 szt. na 100 ha), dycyjnych umiejętności, przy potrzeb w ł a s n y c h , a t a k ż e na i na z a m ó w i e n i e . WOŻNIAK w i ę k s z y n i ż gdziekolwiek na o m a w i a n y c h świadczy m. in. o wykorzystywaniu tra­ ograniczaniu w y d a t k ó w na surowiec, dla s p r z e d a ż w okolicznych m i e j s c o w o ś c i a c h 11 N i s k i poziom r o l n i c t w a i t r a d y c y j n o ś ć gospodarki nie są j e d y n y m i w a r u n k a m i h a m u j ą c y m i przejmowanie nowego m o d e l u ż y c i a i sprzyja­ j ą c y m i u t r z y m y w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . N i e bez znaczenia dla tempa i c h a r a k t e r u p r z e j m o w a n i a n i e k t ó r y c h w z o r ó w k u l t u r y miejskiej jest stosunek l u d n o ś c i r e g i o n u do w ł a s n e j , o d r ę b n e j k u l t u r y . Zachowanie w d u ż e j mierze rolniczego c h a r a k t e r u gospodarki w Ł o w i c k i e m , m i m o jej wysokiego poziomu, p r z y u t r z y m u j ą c y m się p r z y w i ą z a n i u do t r a d y c j i swojego, o d r ę b n e g o od i n n y c h regionu, jest j e d n y m z p o w o d ó w p r z e t r w a ­ nia w Ł o w i c k i e m dziedzin w y t w ó r c z o ś c i przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h ze strojem, s t a n o w i ą c y m r e p r e z e n t a c j ę regionu na z e w n ą t r z (tkactwo, haft, ozdoby stroju). B u d o w n i c t w o k s i ę ż a c k i e natomiast, s p e ł n i a j ą c e w p r z e s z ł o ś c i t a k ż e r o l ę r e p r e z e n t a c y j n ą , obecnie jest standardowe. Procesy urbanizacyjne w s i ł o w i c k i e j , szczególnie w pow. ł o w i c k i m , są p o w a ż n i e zaawansowane. Tendecje zanikowe d a j ą się n a j w y r a ź n i e j z a u w a ż y ć w r z e m i o ś l e (to jest w g r u p i e I I naszego schematu). K u r c z y się liczba r z e m i e ś l n i k ó w w y k o n u j ą c y c h dotychczas meble, s p r z ę t y , naczynia i t p . , z a s t ą p i o n e w p r z y ­ tłaczającej większości wyrobami pochodzenia fabrycznego. I s t n i e j ą c e jeszcze warsztaty p r z e s t a w i a j ą się na i n n e f o r m y p r o d u k c j i . I tak np. garncarze w y k o n u j ą przede w s z y s t k i m doniczki, z b r a k u zapotrzebowania na inne naczynia gliniane, z a s t ą p i o n e f a b r y c z n y m i , stolarze z a j m u j ą się g ł ó w n i e s t o l a r k ą b u d o w l a n ą . A l e n i e k t ó r e pracownie w y k o n u j ą t a k ż e n o ­ we meble, podobne do miejskich, lecz trwalsze, z lepszego surowca, inaczej zdobione, zgodnie z w y m a g a n i a m i k l i e n t ó w w i e j s k i c h . K o w a l e p r ó c z u s ł u g ś l u s a r s k o - m e c h a n i c z n y c h w y k o n u j ą często na z a m ó w i e n i e w s i ozdobne ogrodzenia, k r a t y , f u r t k i . M a m y t u , j a k się w y d a j e , do czynienia z n o ­ w y m i o d m i a n a m i l u d o w e j w y t w ó r c z o ś c i , k t ó r e j w a l o r y estetyczne t r u d n o nam jeszcze o c e n i ć . Do tego potrzebne jest spojrzenie z p e r s p e k t y w y lat. W dziedzinach u p r a w i a n y c h n i e g d y ś powszechnie na w s i (grupa I schematu) zanikanie u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h w y r a ż a się k u r c z e n i e m z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h , t j . ograniczaniem liczby m i e j s c o w o ś c i , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j ą dane dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , oraz liczby osób w y k o ­ r z y s t u j ą c y c h p r a k t y c z n i e swoje u m i e j ę t n o ś c i . Istnieje tendencja do t w o ­ rzenia się w r a m a c h w s p ó ł c z e s n y c h o ś r o d k ó w g r u p s p e c j a l i s t ó w w i e j ­ skich, w y t w a r z a j ą c y c h zarobkowo wyroby zarówno na potrzeby 81,6% informatorów z tego regionu wykonuje wyroby tkackie na sprzedaż, �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 99 w e w n ę t r z n e wsi, j a k i dla o d b i o r c ó w pozawiejskich, M a m y t u w i ę c do czynienia ze z j a w i s k i e m zmniejszania się k r ę g u osób p o s i a d a j ą c y c h u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z e p r z y jednoczesnym udoskonalaniu w a r s z t a t u i f o r m y . P r z e d m i o t y w y k o n y w a n e na s p r z e d a ż m u s z ą s p e ł n i a ć w y ż s z e w y m a g a n i a k l i e n t ó w , n i ż w y r a b i a n e na w ł a s n y u ż y t e k . W ten s p o s ó b u m i e j ę t n o ś c i n i e g d y ś powszechne s t a j ą się d o m e n ą s p e c j a l i s t ó w „ z a w o ­ dowców". W w y s t ę p u j ą c y c h do dziś dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i o b s e r w u j e m y rozd­ w ó j f o r m , technik, zdobnictwa i k o l o r y s t y k i . W t k a c t w i e coraz częściej spotyka się szeroki warsztat i stosowanie t e c h n i k i wielonicielnicowej, w zdobnictwie t k a n i n , h a f t u , w y c i n a n k i w y s t ę p u j e tendencja do rozbudo­ w y w a n i a f o r m i u k ł a d ó w k o m p o z y c y j n y c h , w k o l o r y s t y c e w y r a ź n e jej wzbogacenie. Jest to z r e s z t ą cecha n i e o d ł ą c z n a artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . I m w i ę k s z e b y ł y w d a n y m okresie m o ż l i w o ś c i finansowe i su­ rowcowe, t y m d ą ż n o ś ć do urozmaicenia w y r a ź n i e j odbija się w w y t w ó r ­ czości, co s z c z e g ó l n i e w y r a ź n i e w i d a ć na p r z y k ł a d z i e regionu ł o w i c k i e g o . W p o c z ą t k a c h X X w i e k u d z i a ł a j ą na t y m terenie liczne g r e m p l a r n i e i f a r b i a r n i e w e ł n y , d o m o k r ą ż n a s p r z e d a ż n i c i do haftu, k o r a l i k ó w i i n ­ n y c h p ó ł f a b r y k a t ó w . Jest to zagadnienie istotne, n i e z a l e ż n i e b o w i e m od p r z y c z y n n a t u r y o g ó l n i e j s z e j procesu zanikania w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j obecne m o ż l i w o ś c i zdobywania s u r o w c ó w k u r c z ą się niepomiernie i na­ w e t w t y c h o ś r o d k a c h , k t ó r e k o n t y n u u j ą artystyczne t r a d y c j e regionu, dalszy r o z w ó j w y t w ó r c z o ś c i jest skutecznie h a m o w a n y b r a k i e m s u r o w c ó w (len, w e ł n a , b a r w n i k i , k o r a l i k i i n i c i do haftu, papier glansowany) i u s ł u g (gremplarnie i farbiarnie wełny). T k a c t w o i haft są t y m i dziedzinami, k t ó r e w n a j w i ę k s z y m s t o p n i u w y k o n y w a n e są w s p ó ł c z e ś n i e na u ż y t e k odbiorcy wiejskiego i w n i c h n a j w y r a ź n i e j w i d a ć z m i a n y f o r m i zdobnictwa. W t k a c t w i e dekoracyj­ n y m obserwuje się rozpowszechnienie pasiaka ł o w i c k i e g o o w i e l o k o l o ­ r o w y c h u k ł a d a c h pasowych oraz t k a n i n w i e l o n i c i e l n i c o w y c h , w z o r o w a ­ n y c h na d y w a n a c h podlaskich l u b kapach f a b r y c z n y c h . T k a n i n y tep o k r y w a j ą ś c i a n y i ł ó ż k a . Starsze o n i e m o d n y c h na w s i w z o r a c h u ż y ­ wane są zazwyczaj do c e l ó w m n i e j reprezentacyjnych — na c o d z i e ń l u b j a k o p r z y k r y c i a na w o z y , konie, c z ę s t o z u ż y w a się j e na surowiec do w y k o n y w a n i a n o w y c h t k a n i n . W Ł o w i c k i e m n i e u ż y w a n e do s t r o j u pa­ siaki z y s k a ł y f u n k c j ę d e k o r a c y j n ą . P r ó c z t k a n i n d e k o r a c y j n y c h i pa­ s i a k ó w do s t r o j u ( Ł o w i c k i e , O p o c z y ń s k i e ) , k t ó r e w y t w a r z a n e są raz na p a r ę lat ( p r z e w a ż n i e na u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e ) , na u ż y t e k codzienny,, 1 8 1 8 Pasiaki w Ł o w i c k i e m były w przeszłości u ż y w a n e w y ł ą c z n i e do stroju. Moda na użytkowanie ich w celach dekoracyjnych dopiero się rozpowszechnia. Nie bez znaczenia jest też używanie ich do ozdób ołtarzy w kościołach. �100 MARIA WOŹNIAK w m i a r ę potrzeb, w y k o n y w a n e są d o s y ć powszechnie proste t k a n i n y u ż y t k o w e — w o r k i , chodniki, d e r k i . Na K u r p i a c h (a t a k ż e w n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h Ł o w i c k i e g o ) r o z ­ w i n ę ł o się w ostatnich latach na w i e l k ą s k a l ę t k a c t w o m a t s ł o m i a n y c h , w y k o n y w a n y c h z a r ó w n o na w ł a s n e potrzeby, j a k i na s p r z e d a ż , dla odbiorcy wiejskiego i miejskiego. Jest to d z i ś , j a k d a w n i e j , t k a c t w o p ł ó t ­ na, dodatkowe ź r ó d ł o dochodu dla w i e l u w s i k u r p i o w s k i c h (i co n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , podobnie jest zorganizowane). C z ę s t o dla c e l ó w t y c h zama­ w i a n e są nowe, proste w a r s z t a t y u stolarzy. M a t y s ł o m i a n e są p r z e j a w e m n o w e j m o d y w w y s t r o j u w n ę t r z a w i e j ­ skiego domu. T a k w i ę c i w tej dziedzinie s z t u k i l u d o w e j t r u d n o jest m ó w i ć o c a ł k o w i t y m zanikaniu, a raczej o zmianach czy p r z e k s z t a ł c e n i a c h . P o j a w i ł y się nowe elementy w y s t r o j u w n ę t r z a , k t ó r e z a s t ą p i ł y d a w n i e j ­ sze — w y c i n a n k i , p a j ą k i , b u k i e t y i t p . Z a r ó w n o w Ł o w i c k i e m , O p o c z y ń skiem j a k i na K u r p i a c h na i c h miejsce p o j a w i ł y się ś c i a n y malowane we w z o r k i , m a k a t k i , zdjęcia ś l u b n e (w o k r e ś l o n y m stylu), m a t y s ł o m i a n e , ż y r a n d o l e , k w i a t y z g ą b k i i p l a s t i k u . W y t w o r y te dobierane są w e d ł u g określonych w y m a g a ń i gustów mieszkańców wsi, a niektóre wykonywa­ ne są w r a m a c h ś r o d o w i s k a wiejskiego (np. m a t y ) . Rzecz godna p o d ­ k r e ś l e n i a , że j u ż te, j a k je o k r e ś l i l i ś m y „ n o w e " elementy w y s t r o j u w n ę t r z a z d ą ż y ł y się w c i ą g u 30 lat na t y l e z e s t a r z e ć , że o b s e r w u j e m y obecnie zanikanie m o d y na wzorzyste ś c i a n y i m a k a t k i , na rzecz mat słomianych o niebywałej rozmaitości rodzajów. N a t u r a l n y proces zanikania w i e l u dziedzin w y t w ó r c z o ś c i ludowej, s z c z e g ó l n i e w y t w o r ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , spowodowany jest z a ł a m y w a ­ n i e m s i ę ich dotychczasowych f u n k c j i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . U t r z y m u j ą się p r z y ż y c i u te w y t w o r y , k t ó r e 1) nie m a j ą o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e miejskiej, a z a c h o w a ł y swoje miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego życia, c z ę s t o w zmienionej nieco f o r m i e (np. n i e k t ó r e w y r o b y garncarskie, kowalskie) oraz 2) z y s k a ł y nowe funkcje ( r o z w ó j t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , mat słomianych, szmaciaków). Zagadnienie nowo t w o r z o n y c h f u n k c j i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j w i ą ż e się niepodzielnie z i n g e r e n c j a m i z e w n ę t r z n y m i , spoza ś r o d o w i s k a wiejskiego o d d z i a ł u j ą c y m i h a m u j ą c o na n a t u r a l n y k i e r u n e k zmian w w y ­ t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r z e j a w i a j ą c y s i ę w z a n i k a n i u praktycznego w y k o ­ r z y s t y w a n i a u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h , p r z e k s z t a ł c a n i u starszych f o r m w nowsze, o d p o w i a d a j ą c e j n o w e j modzie na w s i , a generalnie na d ą ż e n i u do n i w e l a c j i k u l t u r y wiejskiej i miejskiej. Ś w i a d o m a d z i a ł a l n o ś ć , z m i e r z a j ą c a do p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u o w a ­ nia dotychczasowego d o r o b k u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , szła w d w u zasadniczych k i e r u n k a c h : 1) propaganda s z t u k i l u d o w e j w ś r o d o ­ w i s k u m i e j s k i m , u d o s t ę p n i a n i e szerszemu o g ó ł o w i o d b i o r c ó w n a b y - �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 101 w a n i a w y r o b ó w regionalnych, 2) u ś w i a d a m i a n i e w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h i k u l t u r o t w ó r c z y c h regionalnej w y t w ó r c z o ś c i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . D z i a ł a l n o ś ć t ę na o m a w i a n y c h terenach r o z p o c z ę ł y r ó ż n e i n s t y t u c j e i i n d y w i d u a l n i d z i a ł a c z e j u ż w p o c z ą t k a c h X X w i e k u (jak np. T o w a r z y s ­ t w o Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, A d a m C h ę t n i k — K u r p i e , A n i e l a C h m i e l i ń s k a — Ł o w i c k i e , W a n d a Modzelewska — Puszcza B i a ł a i i n n i ) , dopiero j e d n a k po I I w o j n i e m o ż e m y m ó w i ć o d z i a ł a n i a c h na s z e r s z ą s k a l ę . Jak d o n i o s ł ą r o l ę o d e g r a ł y w c z e ś n i e j s z e poczynania na rzecz p o d ­ t r z y m a n i a t r a d y c y j n y c h u m i e j ę t n o ś c i , niech ś w i a d c z y fakt, że dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , k t ó r y m i zainteresowano się w p o r ę nie t y l k o u t r z y m a ł y się, ale w y k a z u j ą tendencje r o z w o j o w e . N a p r z y k ł a d r e k l a m a regionu ł o ­ wickiego w p ł y n ę ł a w d u ż y m s t o p n i u na r o z k w i t w y c i n a n k i ł o w i c k i e j i t k a c t w a ( p r z e c i ę t n y odbiorca m i e j s k i t k a n i n ę p a s i a s t ą k o j a r z y n i e o d ł ą c z ­ n i e z regionem ł o w i c k i m ) , adaptowanie h a f t u z Puszczy B i a ł e j na t k a n i n y s t o ł o w e przez W . M o d z e l e w s k ą , k o n t y n u o w a n e przez s p ó ł d z i e l n i ę „ P n i e ­ w o " d o p r o w a d z i ł o do rozpowszechnienia się tego zajęcia na t y l e , że m ł o d e kobiety n a b y w a j ą umiejętności w y t w ó r c z e i wykorzystują je praktycz­ nie . Natomiast dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , w y k a z u j ą c e tendencje zaniko­ we, k t ó r y m i nie zainteresowano się w p o r ę , n a l e ż ą w n i e k t ó r y c h regio­ nach j u ż do p r z e s z ł o ś c i , m i m o istnienia u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h . 1 9 2 0 Prowadzona po w o j n i e przez r ó ż n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e i ś r o d k i masowego przekazu, na s z e r o k ą s k a l ę propaganda w p ł y n ę ł a t e ż zasad­ niczo, c h o ć w n i e j e d n a k o w y m stopniu w r ó ż n y c h regionach, na stosunek l u d n o ś c i w i e j s k i e j do d o r o b k u k u l t u r o w e g o w ł a s n e g o regionu. I m w c z e ś ­ niej r o z p o c z ę t o t ę d z i a ł a l n o ś ć i i m w i ę k s z e p r z y b r a ł a ona r o z m i a r y , t y m bardziej ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e g o d o r o b k u artystycznego u t r w a l a się w ś r o ­ d o w i s k u w i e j s k i m . Charakterystyczne jest, że ś w i a d o m o ś ć ta u t r z y m u j e się i r o z w i j a na terenach, gdzie o d d z i a ł y w a n i e i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h jest n a j w i ę k s z e (np. na K u r p i a c h okolice K a d z i d ł a i M y s z y ń c a , w Ł o w i c ­ k i e m okolice Ł o w i c z a i Z ł a k o w a itp.) W n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h K u r p i ó w Z i e l o n y c h w y s t ą p i ł y nowe f o r m y zdobnicze, nie spotykane w p r z e s z ł o ś c i : k o l o r o w y haft (fartuchy, chustki), f a r t u c h y k o r o n k o w e , chusty dziane, co bezsprzecznie w i ą ż e się ze z w i ę k s z e n i e m m o ż l i w o ś c i n a b y w c z y c h i w y ­ t w ó r c z y c h w stosunku do o k r e s ó w poprzednich . 2 1 1 9 Na przykład przeciętna wieku tkaczek w Puszczy Białej wynosi 58 lat, hafciarek 45,5 (w pow. wyszkowskim 33,5) — rozpiętość wieku 20-73 lat. 416 osób wykonuje hafty dla spółdzielni „Twórczość Kurpiowska". Na przykład wycinanki w łowickiej części pow. skierniewickiego. Umie je w y k o n y w a ć 169 osób (tkactwo 671, pająki 178, kwiaty 116) przeważnie w starszym i średnim wieku (przeciętna 54 lata). 21 Por. też O l ę d z k i , op. cit., s. 157-158. 2 0 �102 MARIA WOŻNIAK Proces r e h a b i l i t a c j i w ł a s n e g o d o r o b k u artystycznego z w i ą z a n y jest obecnie w d u ż y m stopniu z n o w ą f u n k c j ą p r a w i e wszystkich dziedzin w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j — ź r ó d ł e m d o c h o d ó w . Na tej bazie prze­ t r w a ł o i r o z w i j a s i ę w y c i n a n k a r s t w o i w y r ó b o z d ó b w n ę t r z a oraz p l a s t y k i o b r z ę d o w e j w Ł o w i c k i e m , na K u r p i a c h , h a f t u w Puszczy B i a ł e j , dziew i a r s t w a i t k a c t w a w O p o c z y ń s k i e m i w i e l u i n n y c h dziedzin, w y t w ó r ­ czości, k t ó r e w r o d z i m y m ś r o d o w i s k u t r a c ą w coraz w i ę k s z y m stopniu swoje p i e r w o t n e funkcje. Z 466 i n f o r m a t o r ó w w y k o n u j e do c h w i l i obecnej w y r o b y 365 o s ó b , co stanowi 78,4%. Z tego 135 osób na w ł a s n e potrzeby, a 230 na s p r z e d a ż poprzez s p ó ł d z i e l n i e „ C e p e l i a " , na targach, na z a m ó w i e n i a znajomych i t p . N a j w i ę c e j w y r o b ó w na s p r z e d a ż w y k o n u j e się w Puszczy B i a ł e j (82,0%) oraz w O p o c z y ń s k i e m (81,6%), z t y m ż e w O p o c z y ń s k i e m w i e l e kobiet sprzedaje swoje t k a n i n y t a k ż e d r o g ą t r a d y c y j n ą — na targach, na z a m ó ­ w i e n i a l u d n o ś c i w i e j s k i e j , k r e w n y c h z miast i t p . Na K u r p i a c h Puszczy Zielonej sprzedaje swoje w y r o b y 57,4%. Ciekawie przedstawia się na­ tomiast region ł o w i c k i , gdzie 56,9% osób w y k o n u j e w y r o b y na w ł a s n y użytek . W ś r ó d o g ó l n e j liczby 466 osób p o s i a d a j ą c y c h u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z e p r z e k a z a ł o j e i n n y m osobom (dzieciom, k r e w n y m ) w Puszczy B i a ł e j 50,7%, w Puszczy Zielonej 24,3% w Ł o w i c k i e m 26,5% i w O p o c z y ń s k i e m 20,0% ". D l a o k r e ś l e n i a dalszych p e r s p e k t y w w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j niezmier­ nie i s t o t n ą s p r a w ą jest stosunek m ł o d e g o pokolenia do t r a d y c y j n y c h zajęć, u p r a w i a n y c h przez r o d z i c ó w . U z a l e ż n i o n y on jest w d u ż e j mierze od r o l i , j a k ą ta w y t w ó r c z o ś ć s p e ł n i a a k t u a l n i e w rodzinie. Na K u r p i a c h , gdzie w i e l k ą r o l ę p e ł n i ł y zawsze dodatkowe zarobki, procent p o z y t y w ­ nego stosunku m ł o d z i e ż y do zajęcia r o d z i c ó w w y n o s i 74,6% ( n e g a t y w n y 3,2% o b o j ę t n y 22,2%). W O p o c z y ń s k i e m zajmowanie się np. t k a c t w e m t r a k t o w a n e jest przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako zajęcie n o r m a l n e (91,1%) . 2 2 2 3 2 2S 2 2 Dotyczy to oczywiście wyrobów, wykonywanych do tej pory na w ł a s n y użytek, nie obejmuje np. rzemiosła. Tylko na Kurpiach tkactwo stanowiło źródło dodatkowych dochodów w przeszłości od X I X wieku. Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 69 n. Badania terenowe prowadzone były również w pow. przasnyskim, gdzie wykonuje się wyroby wyłącznie na w ł a s n y użytek, z braku możliwości zbytu. Ogólna tendencja jest podobna jak w Opoczyńskiem — jak najwięcej sprzedać. W Opoczyńskiem m o t y w u j ą c odpowiedź „nie nauczyłam", wiele kobiet podkreśla, że „wszyscy umieją, to nie m i a ł a m kogo uczyć". Obojętnie odnosi się do tego zajęcia 8,9%, negatywnie 6,3% („mężczyźni śmieją się z tego"). W Opoczyńskiem pytanie w kwestionariuszu było inaczej f o r m u ł o w a n e niż w pozostałych regionach. 2 3 2 4 2 5 �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 103 W Puszczy B i a ł e j p o z y t y w n y stosunek dzieci do zajęć t r a d y c y j n y c h w y ­ nosi 51,5 /o . W Ł o w i c k i e m , gdzie — j a k j u ż w y ż e j wspomniano — w i ę k s z o ś ć o s ó b w y k o n u j e w y r o b y na w ł a s n y u ż y t e k , z p r z y w i ą z a n i a do t r a d y c j i , 54,8% m ł o d z i e ż y odnosi się o b o j ę t n i e do t y c h zajęć (przy p o z y t y w n y m 4 1 , 1 % i n e g a t y w n y m 4,1%). M o ż n a b y w i ę c z a r y z y k o w a ć stwierdzenie, że w z g l ę d y m a t e r i a l n e o d g r y w a j ą w i ę k s z ą r o l ę w k s z t a ł t o ­ w a n i u stosunku m ł o d z i e ż y do t r a d y c y j n y c h zajęć, s z c z e g ó l n i e w regio­ nach, gdzie w c i ą ż odczuwany jest b r a k i n n y c h ź r ó d e ł zarobkowania (Puszcza Zielona, O p o c z y ń s k i e ) , n i ż potrzeba k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i . e 26 2 7 P r z y p r ó b i e oceny p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie s p o s ó b p o m i n ą ć o p i n i i samych w y t w ó r c ó w na t e n temat. Na p y t a n i e : Czy w a r t o c h r o n i ć s z t u k ę l u d o w ą ? w ś r ó d 332 w y p o w i e d z i , zdecydowana w i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w odpowiada — t a k ! , m o t y w u j ą c s w o j ą w y ­ p o w i e d ź n a j c z ę ś c i e j p r z y w i ą z a n i e m do t r a d y c j i , w a l o r a m i estetycznymi w y r o b ó w swojego regionu, w z g l ę d a m i w y c h o w a w c z y m i (pokazanie m ł o ­ d z i e ż y t r a d y c j i r e g i o n u ) . W ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h (9,0% ogółu w y p o w i e d z i ) n a j c z ę ś c i e j p o w t a r z a j ą się m o t y w a c j e , że w i e ś upodabnia się do miasta, panuje i n n a moda, w y r o b y fabryczne są t a ń s z e , s t r ó j l u ­ d o w y n i e w y g o d n y . N a j w i ę c e j stosunkowo w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h od­ nosi się do Puszczy B i a ł e j (26,9%), gdzie obok silnego o d d z i a ł y w a n i a w i e l ­ kiego o ś r o d k a — W a r s z a w y c z ę s t o stosunek do w ł a s n e j p r z e s z ł o ś c i jest n e g a t y w n y . W i d a ć t u zdecydowany b r a k r e k l a m y regionu, u ś w i a d a 2 S 2 9 3 0 2 6 Obojętny stosunek wynosi tu 9,1%, a negatywny 39,4%, co tłumaczone jest najczęściej możliwościami innego rodzaju zarobkowania oraz często negatywnym stosunkiem do przeszłości i sztuki ludowej. Na przykład w wypowiedziach z Puszczy Zielonej powtarza się często zda­ nie: „Podoba mi się to, co robię, można zarobić". W Opoczyńskiem 100%, Łowickiem 87,3%, Na Kurpiach — Puszczy Zielonej 67,5%, w Puszczy Białej 53,7% Niektóre charakterystyczne wypowiedzi: „Powinno się chronić, aby trzecie pokolenie pamiętało, co to były Kurpie" (Puszcza Ziel. wyw. z S. M. 1.54). Wszystkie cytowane wypowiedzi znajdują się w materiałach z badań w archiwum Zakładu Badawczego Zw. „Cepelia". „Echo kurpiowskie idzie w świat" (wyw. z. C . K . 1. 30), „Słuszne jest to. My jesteśmy z Księstwa i chciałybyśmy, żeby te nasze wyroby jak najdłużej przetrwały. Niech te Księżaki jeszcze będą. Teraz trochę ta moda wraca. Są już z tego zyski, to chyba dlatego ta wytwórczość się odmładza" (Ło­ wickie, w. 138, 1. 45). „Wszystkie wyroby na wsi są ładne. Jest pewna moda, to się podoba. Jak się kobiety w nasze stroje ubiorą, to tak wygląda, jakby na jakowejś paradzie. Wszystkie takie grubaśne i kolory piknę" (Opoczyńskie, Międzybórz, w. lc). „Nie warto chronić, bo ludzie chcą żyć, jak w mieście, i nie będą się zajmo­ w a ć tym, z czego się inni śmieją" (Puszcza Biała, w. 16), „Ludziom się nie powinno przypominać, że są wsiowi" (w. 17), „Ludzie na wsi wstydzą się używać w y r o b ó w ludowych" (w. 22). 2 7 2 8 2 9 3 0 �104 MARIA WOŹNIAK m i a n i a w a r t o ś c i jego d o r o b k u artystycznego, jak to się daje coraz częściej z a u w a ż y ć w Puszczy Zielonej. Jakie ś r o d k i d z i a ł a n i a n a l e ż y s t o s o w a ć do zachowania i p o d t r z y m a n i a d o r o b k u artystycznego r e g i o n ó w ? W ś r ó d sprecyzowanych przez i n f o r m a ­ torów wypowiedzi p o w t a r z a j ą się n a j c z ę ś c i e j t r z y : u c z y ć młodych (16,0%) , z a t r u d n i a ć jak najwięcej osób w spółdzielniach i d a w a ć i m zarobek ( 1 4 , 3 % ) , p r o p a g o w a ć na w s i ( i w m i e ś c i e ) m o d ę na w y r o b y l u d o w e przez k o n k u r s y , w y s t a w y , i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e , zespoły ( 1 5 , 0 % ) . D u ż a grupa osób, s z c z e g ó l n i e w regionie ł o w i c k i m (12,0%), p o d k r e ś l a i s t o t n ą r o l ę k s i ę ż y w p o d t r z y m y w a n i u s t r o j u ludowego jako u b i o r u reprezentacyjnego na ś w i ę t a i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e . W O p o c z y ń ­ skiem 6 7 , 1 % i n f o r m a t o r ó w jest zdania, że n i e k t ó r e w y r o b y tkackie, j a k np. d y w a n y i zapaski, b ę d ą przez j a k i ś czas jeszcze w powszechnym użyciu. 31 32 33 W s p o m n i a ł e m j u ż o n o w e j f u n k c j i w i e l u dziedzin w y t w ó r c z o ś c i l u ­ dowej, j a k ą jest ź r ó d ł o d o c h o d ó w , z w i ą z a n e j obecnie w n a j w i ę k s z y m stop­ n i u z d z i a ł a l n o ś c i ą „ C e p e l i i " . M o ż l i w o ś ć u z y s k i w a n i a z a r o b k ó w jest p o d ­ s t a w o w ą m o t y w a c j ą potrzeby istnienia s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich w o p i ­ niach m i e s z k a ń c ó w w s i (88,5%). I n f o r m a t o r z y c e n i ą sobie najbardziej f o r m y p r a c y n a k ł a d c z e j i skupu. Praca w z a k ł a d z i e z w a r t y m jest bardzo często z a t r u d n i e n i e m t y m c z a s o w y m , z b r a k u m o ż l i w o ś c i p r a c y w za­ kładzie p r z e m y s ł o w y m , z lepszymi w a r u n k a m i finansowymi i socjalnymi. Że nie o b o j ę t n y jest j e d n a k l u d n o ś c i c h a r a k t e r tego z a k ł a d u d a j ą c e g o zarobek, ś w i a d c z ą w y p o w i e d z i m ó w i ą c e , że s p ó ł d z i e l n i a regionalna p o d ­ t r z y m u j e g i n ą c ą t r a d y c j ę (23,1%) oraz p o p u l a r y z u j e a r t y s t y c z n y do­ robek r e g i o n u poza jego g r a n i c a m i . W y ż s z o ś ć p r a c y c h a ł u p n i c z e j dla s p ó ł d z i e l n i regionalnej w stosunku do i n n y c h z a k ł a d ó w s t o s u j ą c y c h za­ t r u d n i e n i e n a k ł a d c z e polega na m o ż l i w o ś c i zarobkowania przez w y k o - 3 1 „Żeby mnie oddelegowali do szkoły, żeby pouczyć młodych, aby ci młodzi chcieli się uczyć" (Łowickie w. 121), „Młodzi już nie chcą do tego iść, bo wolą iść do fabryki. Można by zrobić takie zebranie i porozmawiać z tymi młodymi, bo oni mają piękne stroje, ale rzadko się ubierają. Ale m u s i a ł b y ktoś z miasta przyjechać, bo tak mnie to by nie słuchali, a nawet w y ś m i a l i b y " (Łowickie, w. 129). „Więcej ludzi w tym zatrudniać, to nie zarzucą tego co umieją" (Łowickie, w. 67), „Nic się nie da zrobić, aby w tym chodzić, bo (strój) za ciężki i gorąco, a w zimie podwiewa, w i ę c nie jest to praktyczne. Chyba że ktoś by to odbierał i kupował, żeby (wytwórca) m i a ł zysk" (Łowickie, w. 62). „Nie warto chronić, ważne, żeby robić dla zarobku" (Puszcza Zielona). „Dużo o niej (sztuce ludowej) m ó w i ć , żeby na wsi wiedzieli, że to jest modnie" (Łowickie, w. 116), „Gdyby te wyroby z n ó w zaczęły być modne na wsi, to sami ludzie uczyliby się je robić" (Puszcza Biała, w. 3). 3 2 3 3 �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI 105 LUDOWEJ n y w a n i e w y r o b ó w znanych ( i często l u b i a n y c h ) przez w y t w ó r c ó w z w y ­ korzystaniem t r a d y c y j n y c h u m i e j ę t n o ś c i . J e d n y m z ciekawszych p r o b l e m ó w w naszych badaniach b y ł a p r ó b a o k r e ś l e n i a , czy w y r o b y regionalne p r o d u k o w a n e przez s p ó ł d z i e l n i e ce­ peliowskie i na i c h z a m ó w i e n i e o d d z i a ł u j ą na ś r o d o w i s k o wiejskie, czy są przez nie akceptowane i na j a k i c h zasadach? N a 363 i n f o r m a t o r ó w t y l k o 61,4% w i d z i a ł o w y r o b y s p ó ł d z i e l n i , i to bardzo c z ę s t o j e d e n asortyment (np. t k a n i n y l u b haft), tak w i ę c oceny są d o s y ć jednostronne. W opiniach, d o t y c z ą c y c h w y r o b ó w , w y r ó ż n i ć m o ż n a t r z y podstawowe k r y t e r i a ocen: 1) estetyczne — w z o r n i c t w o i tech­ n i k a w y k o n a n i a , 2) k r y t e r i u m „ t r a d y c y j n o ś c i " w z o r n i c t w a , 3) z g o d n o ś c i ze w s p ó ł c z e s n y m i t e n d e n c j a m i mody na w s i . Stosowanie jednego z k r y ­ t e r i ó w jako podstawowego dla oceny u z a l e ż n i o n e jest z a r ó w n o od w i e k u i n f o r m a t o r ó w , j a k i od r e g i o n u . I tak np. w starszym p o k o l e n i u n a j ­ częściej p o d s t a w o w y m k r y t e r i u m oceny p o z y t y w n e j jest „ t r a d y c y j n o ś ć " w z o r n i c t w a w s p ó ł d z i e l n i , n i e z a l e ż n i e od r e g i o n u . Pod w z g l ę d e m oceny estetycznej, przez co rozumie się z a r ó w n o w z o r n i c t w o , j a k i t e c h n i k ę w y k o n a n i a (częściej), zdania są bardzo podzielone. W Puszczy Zielonej np. często zwraca się u w a g ę , ż e t k a n i n y ze s p ó ł d z i e l n i są ł a d n i e j s z e i po­ r z ą d n i e j w y k o n a n e n i ż na w s i . Natomiast w Ł o w i c k i e m i O p o c z y ń s k i e m , gdzie w y m a g a n i a stawiane w y r o b o m t k a c k i m s ą w y ż s z e , g d y ż są one do dziś w y k o n y w a n e i u ż y w a n e na w s i , często w y r o b y s p ó ł d z i e l n i od strony technicznej s p o t y k a j ą się z o c e n ą n e g a t y w n ą . Podobnie w P u ­ szczy B i a ł e j zwraca się u w a g ę na m n i e j staranne w y k o n a n i e h a f t u na serwetkach, n i ż dawniejszych h a f t ó w koszulowych. M i m o p o z y t y w n e j n a w e t oceny estetycznej w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h przez m i e j s c o w ą s p ó ł d z i e l n i ę , bardzo rzadko są one akceptowane p r a k ­ tycznie, w sensie z a k u p u i u ż y t k o w a n i a . B r a k praktycznego zainteresowa­ nia w y r o b a m i s p ó ł d z i e l n i jest j e d n a k r ó ż n i e m o t y w o w a n y w z a l e ż n o ś c i od regionu. W Ł o w i c k i e m i O p o c z y ń s k i e m u m i e j ę t n o ś c i tkackie, hafciar­ skie są jeszcze na t y l e powszechne, że i n f o r m a t o r k i p r z e d k ł a d a j ą w ł a s n e w y r o b y l u b zamawiane na wsi, k t ó r e są solidniej w y k o n a n e , nad w y ­ r o b y s p ó ł d z i e l n i , t y m bardziej że w e wsiach t y c h r e g i o n ó w k s z t a ł t u j ą 3 4 3 5 3 6 3 4 „Potrzebna spółdzielnia, na coś m o g ą się przydać te umiejętności, które w m ł o d y m wieku nabyłam" (P. Biała, w. 52), „Potrzebna, na byle czym można zarobić" (P. Biała, w. 54). „Ładne, bo są takie, jak nasze matki i babki robiły" (Opoczyńskie, ankiety), „Jestem do takich przyzwyczajona" (P. Biała, w. 5 lat 78) „Ładne, bo są zabytkowe" (P. Zielona). „Dywan z «Opocznianki» nic nie wart, bo kolory pełzną. Jest w ich wy­ robach sztuczna nitka, nie tylko w e ł n a i oni mają rzadkie płochy, tkaniny się szybko rozchodzą. Ze wsi woli każdy sam sobie zrobić" (Opoczyńskie, Ogonowice w. 4b). 3 5 3 6 �106 MARIA WOŻNIAK się jeszcze ciągle nowe mody, nowe w z o r n i c t w o , a t y c h tendencji m o d y wiejskiej s p ó ł d z i e l n i e nie u w z g l ę d n i a j ą . „ S t a r o d a w n o ś ć " czy „ s t a r o ś w i e c k o ś ć " i n i e n a d ą ż a n i e za m o d ą w i e j s k ą w y r o b ó w s p ó ł d z i e l n i jest n a j ­ częściej p r z y c z y n ą n e g a t y w n e j oceny i b r a k u akceptacji, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d ś r e d n i e g o i m ł o d s z e g o pokolenia, co n a j c z ę ś c i e j p o d k r e ś l a n e jest w Ł o w i c k i e m (100% w ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h ) i O p o c z y ń s k i e m (90,0% w ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h ) , gdzie — j a k j u ż wspomniano — s t r ó j jest jeszcze noszony. W Puszczy B i a ł e j haft czerwono-czarny, w y ­ k o n y w a n y na z a m ó w i e n i e s p ó ł d z i e l n i u w a ż a n y jest przez l u d n o ś ć za , , s t a r o ś w i e c k i " (lub „ t u r e c k i " ) i nie m o d n y . Obecnie na w ł a s n y u ż y t e k c h ę t n i e j w y k o n u j e się haft „ ś l a c h e c k i " w k o l o r o w e k w i a t y . O g ó l n i e panuje opinia, że w z o r n i c t w o w y r o b ó w r e g i o n a l n y c h w y k o n y w a n y c h w s p ó ł d z i e l n i a c h jest podobne do dawnego wiejskiego (68,0% w y p o w . ) , a m a ł o podobne do w s p ó ł c z e ś n i e stosowanego na wsi, lecz i t u z d a r z a j ą się w y p o w i e d z i ś w i a d c z ą c e o odchodzeniu od tradycyjnego w z o r n i c t w a , nie t y l k o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i i surowca. Na p r z y k ł a d na K u r p i a c h — Puszczy Zielonej n o w o ś c i ą b y ł y t k a n i n y „ ł o w i c k i e " , m a t y i chodniki, c z ę ś c i o w o zaakceptowane przez m i e s z k a ń c ó w regionu. W Ł o w i c k i e m różnice m i ę d z y d a w n y m wzornictwem tkanin regionalnych a wyrobami s p ó ł d z i e l n i n a j c z ę ś c i e j oceniane są n e g a t y w n i e p r z y p o d k r e ś l a n i u , że s p ó ł d z i e l n i a czerpie w z o r n i c t w o z regionu, nie w n o s z ą c w zamian no­ wych wartości. 3 7 3 8 K u p o w a n e w sklepach „ C e p e l i i " przez m i e s z k a ń c ó w w s i są przede w s z y s t k i m w y r o b y z w i e l u w z g l ę d ó w nie w y k o n y w a n e j u ż na w s i ( l n i a ­ ne obrusy i serwety, ozdobne naczynia gliniane), p a m i ą t k i i prezenty dla k r e w n y c h za g r a n i c ą i t p . Trzeba d o d a ć , że sklepy „ C e p e l i i " , n i e ­ z a l e ż n i e od m i e j s c o w o ś c i , zaopatrywane są w w y r o b y p o c h o d z ą c e z całej Polski, c z ę s t o w i ę c l u d n o ś ć w i e j s k a k u p u j e w n i c h te w y r o b y , k t ó r e są aktualnie modne na wsi, a nie p o c h o d z ą z w ł a s n e g o regionu (np. k a p y ł o ­ w i c k i e ) . Na zasadzie n o w o ś c i m a j ą p o p y t na w s i te w y r o b y w ł a s n e j s p ó ł d z i e l n i , k t ó r e o d b i e g a j ą w j a k i ś s p o s ó b od dawniejszego w z o r n i c t w a , k t ó r e na w s i się j u ż o p a t r z y ł o , l u b t e ż w y r o b y technicznie lepiej w y k o ­ nane n i ż analogiczne na w s i (np. d y w a n y szerokie i wielonicielnicowe) oraz dzianiny. 3 7 „Ładne, ale ze wsi nie kupują, bo to ludowe i każdy sobie zrobi. »Opocznianka« ma stare wzory, a teraz na wsi modne jaśniejsze kolory i szersze pasy" (Ogonowice, w. 7c); „Podobne do wiejskich, ale wzory bardziej starodawne, po­ winno być więcej kolorów różowych i żółciutkich" (Łowickie, w. 121). „Ludzie m ó w i ą , że to haft turecki i nikt nie położy takiej serwety w domu" (w. 15). „Takie serwety podobają się w mieście, na wsi ludzie w o l ą ślacheckie wyszywanie" (w. 14). 3 8 �PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI LUDOWEJ 107 W y r a ź n y w y p ł y w „ C e p e l i i " zaznacza się w upowszechnieniu na w s i w y r o b ó w i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r e jeszcze przed I I w o j n ą b y ł y d o m e n ą w ą s k i e g o grona s p e c j a l i s t ó w (np. t k a c t w o d y w a n ó w na szerokich k r o s ­ nach, haft na t i u l u ) i u ż y t k o w a n e zazwyczaj przez n i e l i c z n ą g r u p ę boga­ t y c h gospodarzy l u b inne w a r s t w y s p o ł e c z n e (dwory). S t a n o w i ą one obecnie przedmiot p o ż ą d a n i a w ś r ó d d u ż e j g r u p y l u d n o ś c i , m o ż l i w y do realizacji . 3 9 Proces ponownego p r z e j m o w a n i a w z o r ó w dawniejszej sztuki w i e j ­ skiej poprzez miasto n a s t ę p u j e p o w o l i , ale dość w y r a ź n i e j u ż zaczyna w y s t ę p o w a ć , co s z c z e g ó l n i e widoczne jest w w y p o w i e d z i a c h mieszkanek Puszczy B i a ł e j , gdzie j a k j u ż wspomniano, s t y c z n o ś ć z m i a s t e m jest b a r ­ dziej b e z p o ś r e d n i a . N a b y w a n i e w y r o b ó w t y c h o d b y w a się b ą d ź poprzez zakup w „ C e p e l i i " , b ą d ź t e ż w y k o n y w a n i e ich, obok p r o d u k c j i dla s p ó ł ­ dzielni, na potrzeby w ł a s n e l u b o d b i o r c ó w w i e j s k i c h ( t k a n i n y , haft na t i u l u i serwetkach). W i e l k i m powodzeniem cieszą się we w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h r e g i o ­ nach m a t y s ł o m i a n e , k t ó r y c h p r o d u k c j ę dla c e l ó w dekoracyjnych z a i n i c j o w a ł a k i l k a n a ś c i e lat t e m u „ C e p e l i a " . Obecnie w y r ó b i c h i u ż y t ­ kowanie r o z p o w s z e c h n i ł o się do tego stopnia, że s p o t k a ć m o ż n a k i l k a ­ d z i e s i ą t r o d z a j ó w r ó ż n y c h m a t p r a w i e na w s z y s t k i c h targach w o j . w a r ­ szawskiego ( ł ą c z n i e z W a r s z a w ą ) . Bardzo charakterystyczne jest pod­ chwycenie i w i e l o r a k i e w y k o r z y s t a n i e w k u l t u r z e l u d o w e j f u n k c j i de­ koracyjnej m a t s ł o m i a n y c h , b ę d ą c e k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m k r ą ż e n i a w z o r ó w k u l t u r o w y c h . Ż e moda ta jest s p r a w ą ostatnich lat, m o ż e ś w i a d c z y ć f a k t , iż jeszcze w 1968 r o k u p o w t a r z a ł y się w y p o w i e d z i mieszkanek Puszczy Zielonej: „ S ł o m ę m a m w stodole, co j ą b ę d ę w izbie wieszać!" Natomiast c h o ć b y t y l k o w 2 p ó ł r o c z u 1973 r o k u w g m i n i e K a d z i d ł o w y d a n o 150 z e z w o l e ń na p r o d u k c j ę c h a ł u p n i c z ą m a t s ł o m i a ­ nych. P o d s u m o w u j ą c p o w y ż s z e r o z w a ż a n i a n a d zagadnieniem m e c h a n i z m ó w funkcjonowania i z m i a n z a c h o d z ą c y c h w w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j m o ż n a 4 0 4 1 3 9 „Haftu na tiulu dawniej na wsi nie robili. Nauczyli się haftować przed wojną, kiedy była Cepelia [Spółdzielnia Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego W. Modzelewskiej]. Kiedyś na dworze robiły go kobiety dla dziedziców, teraz na sprzedaż" (w. 48); „Podoba mi się haft na tiulu, bo bardziej miejski" (w. 68). „Jeżeli ludzie słyszą, że te wyroby podobają się w mieście, to sami też będą ich używać" (w. 37), Ludzie na wsi chcą się upodobnić do miejskich, a w mieście ludowe wyroby są modne" (w. 32), „Jeżeli ktoś chce mieć mieszkanie urządzone po miejsku, to kładzie na stole serwetki" (w. 61); „Teraz wyroby tkackie znów są na wsi modne" (w. 65) i podobne. J . Hilczer-Pilch, Współczesne upodobania estetyczne ludności kurpiowskiej na podstawie analizy wnętrz domów Kadzidła, „Polska Sztuka Ludowa", 1969, nr 3/4, s. 149-178. 4 0 4 1 �108 MARIA WOZNIAK s t w i e r d z i ć , że w s p ó ł c z e s n e d r o g i jej r o z w o j u p r z e b i e g a j ą d w o m a za­ z ę b i a j ą c y m i się n u r t a m i : p o w s t a j ą nowe w y t w o r y , style i m o d y w e ­ w n ą t r z ś r o d o w i s k a wiejskiego, b ę d ą c e p r z e j a w e m z a r ó w n o w ł a s n e j m y ś l i t w ó r c z e j , j a k i p r z y s t o s o w y w a n i a do w ł a s n e g o s t y l u w z o r ó w k u l t u r y m i e j ­ skiej, a t a k ż e coraz częściej p r z e n i k a na w i e ś moda na dawne w y r o b y ludowe, w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś n i e dla o d b i o r c ó w m i e j s k i c h , d r o g ą bez­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z miastem, w s p ó ł p r a c y z „ C e p e l i ą " . i 2 4 2 Szersze o m ó w i e n i e poruszonych tu zagadnień zawiera opracowanie M. W o ź n i a k o w e j , Analiza stanu wytwórczości ludowej. Wnioski uogólniające, Warsza­ w a 1974 (m—pis w archiwum Zakładu Badawczego „Cepelia"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b766cc2cc4319a41e748ddc6adec3cf.pdf 334ca5443c1d0b4ae5ec192ccce2c821 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4587 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource karnawał obrzędy doroczne Beskid Żywiecki - karnawał Beskid Śląski - karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4260 Title A name given to the resource Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych - "Mikołaj", "szlachciców" i "dziadów", występujących wspólcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.149-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek PRÓBY USTALENIA GENEZY O B R Z Ę D Ó W D O R O C Z N Y C H — „ M I K O Ł A J " , „ S Z L A C H C I C Ó W , , I „ D Z I A D Ó W " , WYSTĘPUJĄCYCH WSPÓŁCZEŚNIE WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO I ŻYWIECKIEGO VV wielu widowiskach w r ó ż n y c h krajach, a nawet czę­ ściach ś w i a t a w y s t ę p u j ą te same t y p y postaci. Co ciekawszo: w t y c h widowiskach, gdzie aktorowi pozostawiona została d u ż a swoboda improwizacji i teksty dialogów wraz z didas­ kaliami spisane zostały późno, odnajdujemy dużo podo­ bieństw m i ę d z y w y s t ę p u j ą c y m i w nich bohaterami. Do wniosków takich dojdziemy, p o r ó w n u j ą c np. commedia dell' arte, t y p o w y europejski gatunek teatralny speł­ niający powyższe warunki, z teatrami s t a r o ż y t n e j Grecji i R z y m u , j a k również z teatrami dalekiego wschodu: T u r c j i , I n d i i , Chin i J a p o n i i ' . W a r t o więc przeprowadzić zestawie­ nie s t r u k t u r y włoskiej komedii i w y s t ę p u j ą c y c h w niej bo­ h a t e r ó w — ze s t r u k t u r ą i postaciami pojawiającymi się w polskich obrzędach dorocznych, np. w realizowanych do dziś żywieckich „ d z i a d a c h ' , „ s z l a c h c i c a c h " czy śląskich „ m i k o ł a j a c h " . Najwięcej p o d o b i e ń s t w znajdziemy między włoską, k o m e d i ą a o b r z ę d e m „szlachciców", k t ó r y notowany jest na niewielkim obszarze, w p o r ó w n a n i u z d u ż y m i zasię­ gami terytorialnymi w y s t ę p o w a n i a pozostałych dwóch obrzędów- . „ D z i a d y " i „ m i k o ł a j e " m a j ą nieco o d m i e n n ą od „szlachciców" s t r u k t u r ę , choć wiele analogii w występują­ cych postaciach. Często o d g r y w a j ą je ci sami ludzie, takie samo s ą ich przebrania. W „ s z l a c h c i c a c h " występuje naj­ mniej postaci. I c h dialogi — monologi są rozbudowane do r o z m i a r ó w nie spotykanych w najstarszych opisach „dzia­ d ó w " . W ostatnich latach bowiem widoczna jest ogólna ten­ dencja zanikania s t a ł y c h dialogów w „ d z i a d a c h " (i prawdo­ podobnie w „ m i k o ł a j a c h " , do k t ó r y c h nie m a m y wcześniej­ szych m a t e r i a ł ó w źródłowych). 7 2 1 Podobna sytuacja w y s t ę p u j e w „ d z i a d a c h " i „szlach­ cicach" w Beskidzie Żywieckim oraz „ m i k o ł a j a c h " w Bes­ kidzie Śląskim, gdzie gra każdej postaci jest r ó w n o r z ę d n a w stosunku do drugiej i choć trudno jest uchwycić w posz­ czególnych kreacjach a k t o r ó w r ó w n o w a g ę w u ż y w a n i u gestu i słowa, to jednak należy p r z y z n a ć , że istnieje ona w całości obrzędu . Chodzący i r e c y t u j ą c y w pierwszej fazie o b r z ę d u „szlach­ cic" zdaje się skupiać całą uwagę wokół przekazywanego tokstu, potem jednak zaczyna g r a ć muzyka i r o z p o c z y n a j ą się dość długie t a ń c e . W „ d z i a d a c h " dzieje się na o d w r ó t . Najpierw w p a d a j ą do izby poszczególne postacie, t a ń c z ą c w szalonym tempie, skacząc po piecu i stole. T y m samym ich pierwszym przekazem staje się bardzo rozbudowana m i m i k a . Potem dopiero Ksiądz, Cygan i Ż y d z a c z y n a j ą długie przemówienia i co pewien czas k t ó r y ś z organizatorów 'obrzę­ d u nuci j a k ą ś p r z y ś p i e w k ę . R ó w n o w a g a więc m i ę d z y słowem a gestem zostaje zachowana t a k samo, j a k w commedia dell'arto, gdzie u a k t o r ó w na równi z umiejętnością impro­ wizacji liczyła się sprawność fizyczna i wykonywanie niemal akrobatycznych popisów. Bardzo ruchliwi dynamiczni jej bohaterowie występowali w p ó ł m a s k a c h . Z p o d o b n ą sytu­ acją spotykamy się w omawianych o b r z ę d a c h , gdzie w peł­ nych maskach lub p ó ł m a s k a c h w y s t ę p u j ą skaczące i zło­ wrogie „ d e b l y " , „ ś m i e r c i " i gdzie stopień opanowania sztuki aktorskiej liczy się na równi z fizyczną sprawnością, k t ó r ą zdobywa się poprzez ciągłe powtarzanie t y c h samych czynności w wielu gospodarstwach . W „szlachcicach", „ m i k o ł a j a c h " , „ d z i a d a c h " b i o r ą udział mężczyźni i chłopcy z określonych z góry grup w i e k u Nie ma w omawianych wsiach obowiązku, czy jakiejś zew­ nętrznej formy przymusu skłaniającej ich do brania u d z i a ł u w t y c h o b r z ę d a c h . U r z ą d z a j ą je sami i w e w n ą t r z swojej grupy ustalają, k t o ze względu na swoje predyspozycje m o ż e odegrać t a k ą , a nie i n n ą p o s t a ć . Ci, k t ó r z y zdobyli szcze­ gólne uznanie, w y k o n u j ą c j a k ą ś rolę np. Cygana, Ż y d a w „ d z i a d a c h " czy „ m i k o ł a j a c h " , s t a r a j ą się jej nie zmieniać przez n a s t ę p n e k i l k a lat biorąc w t y c h o b r z ę d a c h udział. Podobnie bywa w „szlachcicach", gdzie bardzo rzadko nas­ tępuje wymiana roli m i ę d z y „ a k t o r a m i " . Powodem tego jest m a ł a liczba członków grupy obrzędowej i dość duże różnice w wymaganym wyglądzie z e w n ę t r z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a c h występujących postaci . Gruby Masor nigdy nie m o ż e b y ć zgrabnym Góralem przystojnym Żołnierzem czy chudym i wysokim Ż y d e m l u b Ż y d ó w k ą o zgrabnych nogach i cienkim głosie. B y w a j ą jed­ nak w y j ą t k i i wówczas np. zgrabny Góral m o ż e grać Ż y ­ d ó w k ę , a wysoka Ż y d ó w k a z umiejętnością zmiany barwy głosu może p r z e b r a ć się za Ż y d a . Podobnie i t u , j a k w po­ wyżej omawianych obrzędach, k t o zdobywa powodzenie jako np. Żołnierz, ten stara się w owej roli zostać w n a s t ę p ­ nych latach nie t y l k o w „ s z l a c h c i c a c h " , lecz t a k ż e w „dzia­ dach", a niekiedy nawet w , , m i k o ł a j a c h " i . R ó w n i e rzadko słyszało się o zmienianiu ról przez dobrych a k t o r ó w w com­ media d e l l ' a r t e . Ciągłe odtwarzanie jednej i tej samej postaci t ą s a m ą m a s k ą czy p ó ł m a s k ą m o ż e n a s u w a ć m y ś l o p e w n y m ujedno8 9 10 1 C o m m e d i a Dell'arte — „ s z l a c h c i c e " oraz ,,dziady" i „ m i k o ł a j e " Commedia dell'arte p o w s t a ł a w X V I w. w I t a l i i . Nie­ k t ó r z y teatrolodzy i etnografowie w y w o d z ą jej rodowód z teatru plebejskiego, k t ó r y b y ć może p r z e t r w a ł przez śred­ niowiecze, a wyłonił się z m i m ó w s t a r o ż y t n e j Grecji i Rzy­ m u . I n n i łączą jej powstanie z włoskimi dorocznymi obrzę­ dami ludowymi, jakie zachowały się w I t a l i i jeszcze w X X w . P r o b l e m nie jest do k o ń c a przebadany od strony gene­ tycznej i wszelkie jego szersze opracowania giną w powodzi hipotez. Dość dobrze natomiast opisane są dalsze losy j u ż u k s z t a ł t o w a n e j włoskiej komedii, k t ó r a mogła rozwijać się w pełni, gdy n a s t ą p i ł kryzys teatru elitarnego. Z braku po­ ważniejszego konkurenta, z a w ł a d n ę ł a ona na dwa wieki sconą nie t y l k o włoską, ale docierała t a k ż e do Francji,An­ glii, Niemiec, Czech, Polski i odnosiła t a k ż e sukcesy na dworach carów rosyjskich . 4 6 Słowo „ a r t e " określające włoską k o m e d i ę ma, zdaniem Nicolla, obok innych znaczeń, mówić o sprawności i równorzędności w y s t ę p u j ą c y c h postaci. „ N i e było w commedia dell'arte — pisze ten sam b r y t y j s k i teatrolog — takiej dys­ proporcji m i ę d z y g ł ó w n y m i bohaterami a resztą w y s t ę p u j ą ­ cych w sztuce a k t o r ó w , z j a k ą m a m y do czynienia np. w f i l ­ mach Chaplina. W e włoskiej komedii k a ż d y ż a k t o r ó w m u ­ siał p a m i ę t a ć o w s p ó ł p a r t n e r a c h i u s t ę p o w a ć i m miejsca, gdy tamci pojawiali się na scenie" 12 3 14 149 �liceniu kreacji aktora. W commedia dell'arte stało się tak po spisaniu dialogu w jej schyłkowej fazie 15. W czasie jednak rozkwitu włoskiej komedii sytuacja b y ł a zupełnie przeciwna, dzięki wciąż zmienianym i komplikowanym akcjom sce­ nicznym. Ten okres komedii m o ż n a by p o r ó w n a ć z podob­ n y m i improwizacjami , . d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " , Natomiast „szlachcice" p r z y p o m i n a ł y b y w t y m zestawieniu jej koń­ cowy etap istnienia. Nie m o ż n a jednak powiedzieć, żeby „ s z l a c h c i c e " czy commedia dell'arte p o p r z e s t a ł y kiedyś na s z t y w n y m powielaniu starych wzorów. W obu — o d n o t o w a ć m o ż e m y zawsze p o w a ż n e zmiany, k t ó r e są odbiciem nowych w a r u n k ó w życia. P r z y k ł a d e m tego może b y ć w „szlachci­ cach" monolog „ s z l a c h c i c a " — Oficera obserwowany w pew­ n y m okresie historycznym. Pierwszy tekst zanotowany prawdopodobnie w p o c z ą t k a c h X X w., mówi jeszcze o „szla­ chcicu" „ w y u c z o n y m " i jego w y r ó ż n i a j ą c y m się ubiorze . 16 Szlachcic Pochwalony, lan — tan, przyjmijcie t u gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam j a se czapeczkę, mysie p i ó r k o za nią, gdzie j a się obrócę, wszędzie mnie w i t a j ą . Mam j a dwoje b u t ó w , m o g ą się mnie p r z y d a ć , jeden jako t a k i , w drugim wiechcie widać. B u t y jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godne... D r u g i monolog pochodzi z lat pięćdziesiątych X X w. D u ż o w n i m miejsea zajmują opowiadania „ s z l a c h c i c a " 0 jego sukcesach odniesionych w I I wojnie światowej, jego repatriacji ze Związku Radzieckiego i o polskiej biedzie lat pięćdziesiątych . 17 Szlachcic „ J e s t e m szlachcic m ł o d y i wysoko urodzony, przeszedłem cały ś w i a t : Moskwę, Berlin, L o n d y n . Jak wróg n a p a d ł na Polskę, byłem bohaterem, schowałem się do świńskiego chle­ wika. Jak Niemcy b y l i pod Berlinem, skoczyłem do działa 1 zaraz b y ł e m w n i m . Z d o b y ł e m 30 medali i miałem pojedy­ nek, położyłem gościa i z d o b y ł e m szablę. B y ł e m w Moskwie. Za jednego czasu m u s i a ł e m się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem omigrowany do Polski. P o s z e d ł e m do k r a w c ó w , krawcy tam śniadali, czterema n o ż y c a m i jedno jajko kra­ j a l i . Prosiłem ich, aby m i uszyli ż u p a n nie długi, nie k r ó t k i , t y l k o r ó w n y z d u p ą . Co m i od ż u p a n a zostanie uszyjcie m i t o r b ę , k t ó r a ł a d n a panna, to so do niej włożę. Przyszedłoch w jedno miejsce ł a d n a panna była, jażech t o r b ę otwarł, ona m i się s k r y ł a . . . " W tekście z r. 1972 cichną echa minionej wojny i zu­ pełnie niknie obraz kraju sprzed dziesięciu laty, a na jogo miejsce wchodzi rozbudowany w ą t e k e r o t y c z n y . 18 I I . 1. „Mikołaje' „ D o b r y wieczór szanowni goście. Jestem szlachcic m ł o d y wysoko urodzony i przez wszystkich ludzi świata- bardzo szanowany. Mając lat dwadzieścia, złoty krzyż o t r z y m a ł e m , Strzelałem do tarczy. Trafiłem generała. Za to m i dano p ó ł t o r a medala i Cygankę s t a r ą , b y m miał do kochania. Gdy druga wojna ś w i a t o w a w y b u c h ł a , poszedłem do Hitlera,... T a m mnie największe szczęście s p o t k a ł o , bo H i t l e r o w i b ł a z n a b r a k o w a ł o . Wróciłem s t a m t ą d jako wódz cały o k r y t y medalami Do panienki p i ę k n e j , jestem zakochany. Ale co i t o dla mnie. Choćby i dziesięć, rady by się d a ł o . Miałem t a k ą , bardzo ł a d n a b y ł a , j a k j ą chciałem pocałować, p r ę d k o m i się s k r y ł a . To ż a d n a dla mnie p o r a ż k a , choć tak to wyszło, bo po niej dziesięć innych p r z y s z ł o . . . " Podobnie dzieje się z monologiem „ Ż y d a " w „ d z i a d a c h " . Przed wojną Ż y d w y s t ę p o w a ł jako krawiec lub karczmarz. Obecnie nie zmienił stroju, lecz bywa często agentem Izra­ ela, zbierającym pieniądze na wojnę z Arabami. N a s t ę p n y m etapem w p o r ó w n a n i u commedia dell'arto z omawianymi o b r z ę d a m i będzie przykładowe; zostawienie ogólnej charakterystyki postaci w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach" i włoskiej komedii ". 1 Szlachcice 150 T Commedia dell'arte Żołnierz Kapitan Pochodzi z klasy wyższej. Niogdyś w y s t ę p o w a ł jako „szlachcic m ł o d y " , „ w y s o k o Trudno określić jego pochodzenie, najczęściej należy zaliczyć go do warstw wyż- �П. 2. Żyd i Żydówka ze „szlachciców". L a l i k i , pow. Żywiec. 11. 3. Diabeł z „ d z i a d ó w " . Żabnica, pow. Żywiec. urodzony", k t ó r y nosił na sobie start; spodnie, wysokie b u t y z dziurami i czapeczkę z p i ó r k i e m . Obecnie w y s t ę ­ puje jako wojskowy, ubiera się w elegancki mundur ofi­ cera przedwojennego z sznu­ rem orderów na piersi i wę­ ż y k i e m generalskim na czap­ ce. Chwali się sukcesami wo­ jennymi, opowiada o licz­ nych, nie zawsze udanych przygodach m i ł o s n y c h . szych. Zwykle jest bardzo elegancko ubrany, w masce z długim nosem i w ą s a m i . Jego synonimem stało się niemal określenie samochwa­ ła i p y s z a ł k a . Gdy dochodzi do bójki, jest tchórzliwy. „Masor" Pantalono Jest w ś r e d n i m wieku. W y ­ stępuje jako masarz i han­ dlarz w jednej osobie. Cho­ dzi ubrany w długi, biały fartuch, skórzaną kurtkę i w p e r u k ę z papierowych pasków. W rękach trzyma nieodłączne noże. Zabija świnie i stara się sztucznie zwiększyć ich wagę. Nie po­ maga m u to jednak w han­ dlu i musi obniżaó ceny. S k a r ż y się na s w ą żonę. i dzieci, że odbierają m u siły. M ł o d y m dziewczętom opo­ wiada drastyczne ż a r t y . B y w a ł przeważnie kupcom weneckim, człowiekiem inte­ resu, nie zawsze najlepiej prosperującego. Aktorzy przedstawiali go w r ó ż n y m wieku: od dobrze zbudowa­ nego m ę ż c z y z n y po dziarsko chodzącego starca. B y ł zwy­ kle głową rodziny i często pozostawał w konflikcie z żoną i dziećmi. Nigdy nie stronił od f l i r t u z m ł o d y m i kobietami. •K- Góral Arlekin Jest z warstwy chłopskiej, najmłodszy z postaci „szla­ chciców". U b r a n y po góral­ sku, na spodniach ma ponaszywane czerwone ł a t k i . D o kapelusza ma doczepiono długie paski papieru zakry­ wające m u połowę t w a r z y ; b y ć może, iż ma to oznaczać s t r z ę p y nakrycia głowy. Od aktorów odtwarzających tę rolę wymaga się zwinności i umiejętności szybkiego t a ń ­ czenia. Podczas obrzędu nie wchodzi, ale zawsze wbiega w podskokach. Szuka do o ż e n k u dziewczyny, choć nie jest zdecydowany, „czy się ż e n i ć " , czy „ s t a r y m parob­ kiem" zostać. Pochodzi z warstwy „ z a n n i " — włoskich chłopów. Od swych towarzyszy nieco młodszy. Jego strój ulegał ewolucji. Znane ubranie arle­ kina złożone z k a w a ł k ó w różnych materiałów o kształ­ tach k w a d r a t ó w , t r ó j k ą t ó w , b y ł o pierwotnie p o d a r t y m i p o ł a t a n y m strojom włos­ kich chłopów. W y r ó ż n i a ł się ruchliwością, sprawnością f i ­ zyczną, akrobatycznym po­ pisem i n i k t , k t o nie posiadł tych umiejętności, nie mógł m a r z y ć o zagraniu tej roli. Zawsze na scenę wbiegał lub wchodził w pośpiechu. Od­ g r y w a ł najczęściej rolę inte­ ligentnego, nieco złośliwego — w zestawieniu z pantalone i kapitanem — kochan­ ka. Nie liczył się z m o r a l n ą s t r o n ą swego p o s t ę p o w a n i a . Żyd D o t tore Należy do ludności żyjącej w diasporze. W y r ó ż n i a się najbardziej strojem. Chodzi w długim chałacie. N a gło­ wie nosi p ó ł m a s k ę z wyso­ k i m kapeluszom i długą bro- Pochodził z grupy absol­ w e n t ó w boloriskich uczelni s ł y n n y c h z nadprodukcji ad e p t ó w nauk humanistycz­ nych. Nie m o g ą c znaleźć pracy, a k c e n t o w a ł swoją od151 �kiedy w półmasce, natomiast w „ s z l a c h c i c a c h " „ Ż y d " nosił zawsze największą i najstaranniej w y k o n a n ą p e ł n ą m a s k ę . W y j ą t e k ze względu na brak maski s t a n o w i ą t y l k o K a ­ p i t a n i Żołnierz. K a p i t a n w y s t ę p u j e t y l k o w p ó ł m a s c e z dłu­ gim nosem i doczepia sobie woskowate . w ą s y , natomiast „szlachcic" — Żołnierz ma w ą s y domalowane. Wskazane p o d o b i e ń s t w a b o h a t e r ó w commedia dell'arte i postaci „szlachciców" m o g ą skłaniać do przypuszczenia, iż żywiecki obrzęd jest zapożyczeniem z niegdyś bardzo po­ pularnego teatru przeznaczonego dla szerokich rzesz widzów. W p ł y w y i podobieństwa Z pewnością trudno b y ł o b y zaliczyć do teatru przez­ naczonego dla szerszych kręgów społeczeństwa t r u p y akto­ rów grających commedia dell'arte, jakie pojawiły się na dworze królewskim za panowania Zygmunta I I I , W ł a d y ­ sława I V i Augusta I I I . Choć warto o d n o t o w a ć , że w t y m właśnie czasie (1G24—1672) zamek w Żywcu i część Żywiec­ czyzny przeszła w posiadanie rodziny k r ó l e w s k i e j . Na­ tomiast bliskość bramy Morawskiej każo wziąć pod u w a g ę w p ł y w y kulturalne idące z Czech i Słowacji, gdzie również na zamkach b y w a ł a grana włoska k o m e d i a ' . 20 2 Nieco światła na dość niejasną s p r a w ę w p ł y w ó w i prze­ nikania k u l t u r y elitarnej do szerszych kręgów społeczeństwa rzuca H e n r y k J u r k o w s k i . Pisze on, iż od X V do X V I I I w. scena lalkowa m i a ł a niemało znaczenie w przenoszeniu do warstw niższych repertuaru i problematyki teatru oficjal­ nego". M . i n . notowane są w X V I I I w. na Śląsku w y s t ę p y lalkarzy wiedeńskich, k t ó r z y popularyzowali swymi przed­ stawieniami postacie commedii d e l l ' a r t e . 22 24 П. 4. Diabeł z „dziadów. Z w a r d o ń , pow. Żywiec. P o p u l a r n ą również w t y m czasie b y ł a komedia rybałtowska, której elementy znajdujemy niejednokrotnie w ob­ rzędowości dorocznej, przede wszystkim na Śląsku i w K r a ­ kowskiem 5. P a m i ę t a ć przy t y m należy, że mógł t u zacho­ dzić dwustronny w p ł y w , zarówno komedii rybałtowskiej na obrzędy, j a k i odwrotnie — obrzędów dorocznych na teatr plebejski . 2 d ą . Niekiedy wygłasza prze­ mówienia o narodzie; I z ­ raela, o wojnie na B l i s k i m Wschodzie. mienność i wyższość dziwacznością stroju. Często wygłaszał p r z e m ó w i e n i a nie związano z akcją sztuki. Żydówka Subretka Ubrana bardzo ekscentrycz­ nie, np. w m i n i spódniczce, z w o a l k ą na twarzy i w ka­ peluszu o szerokim rondzie. Zaczepia mężczyzn, wciąga ich do t a ń c a , a podczas k t ó ­ rego symuluje stosunki sek­ sualne. Młoda kobieta p o c h o d z ą c a ze wsi. L u b i ł a zaczepiać mężczyzn, nikogo się nie bała. Miała swobodny spo­ sób bycia, nie wstydziła się rozbierania na scenie. N a zaczepki mężczyzn reago­ w a ł a słowom i jednoznacz­ n y m gestem. Można z a u w a ż y ć , że różnice społeczne w pochodzeniu postaci w „ s z l a c h c i c a c h " o d p o w i a d a j ą zróżnicowaniu etnicz­ nemu i społecznemu b o h a t e r ó w commedia dell'arte. W ł o s c y aktorzy mówili m i ę d z y sobą r ó ż n y m i dialektami. Podobna sytuacja mogła zachodzić w żywieckich o b r z ę d a c h c h o ć b y z tego powodu, że w X I X wieku w y s t ę p o w a ł y dużo różnice m i ę d z y g w a r ą góralską, a m o w ą miejskich handlarzy, Ży­ dów i p a n ó w dziedziców — szlachciców. Innego p o d o b i e ń s t w a m o ż n a d o p a t r z e ć się w stroju i maskach b o h a t e r ó w włoskiej komedii i „szlachciców", A r l e k i n m i a ł p ó ł m a s k ę na twarzy -— Góral n a k ł a d a ł na głowę kapelusz z dziwnymi paskami papieru, k t ó r e zasłaniają m u oczy i nos. Pantalone nosił p ó ł m a s k ę z długim nosem — Masor ma p a p i e r o w ą p e r u k ę z wąskich p a s k ó w , k t ó r e j „ w ł o s y " zasłaniają oczy i część policzków. Dottore w y s t ę p o w a ł nie­ 152 T 26 Zestawienie jednak omawianych obrzędów z opubliko­ w a n y m i tekstami ź r ó d ł o w y m i Polskiej K o m e d i i R y b a ł t o ­ wskiej — Badeckiego nie wykazuje między n i m i większych podobieństw i a n a l o g i i . 27 M a m y wprawdzie w Peregrynacji Maćkowej długie t y ­ rady oparte na absurdalnych skojarzeniach, podobnych do nonsensownych wypowiedzi osób w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach", lecz nie m o ż e to jeszcze świadczyć o jakichkolwiek genetycznych p o w i ą z a n i a c h postaci, zwłaszcza gdy weźmie się pod u w a g ę szeroki, bo zachodnio- i środkowoeuropejski zasięg w ą t k ó w i m o t y w ó w opartych na t a k i c h absurdalnych sko j arzeniach. W a r t o natomiast u p r z y t o m n i ć sobie obrazowe analogie t e k s t ó w „szlachciców" z bardzo fragmentarycznymi i nie usystematyzowanymi d o t ą d tekstami dialogów i pieśniami obrzędów dorocznych w innych częściach Polski. Pewno skojarzenia nasuwa tutaj zostawienie wypowiedzi szlach­ cica z pieśnią obrzędową ś p i e w a n ą przy podkoziołku. Podkoziołok 2 Szlachcic ' 28 Piośni: Monolog: K a j się działy one lata Co człek na nich użył ś w i a t a J a d a ł , pijał, wyśpiewywał, Co niedzielę w k a r t y g r y w a ł . ° j i ° d y jody oj o j , jody jody Oj jody jody, oj oj dana Jestem szlachcic wyuczony Wyście wszyscy prości Mam j a se czapeczkę, Mysie piórko na n i ą . Gdy j a sie obrócę Wszyscy mnie witają. �K r z e s a ł ognie p o d k ó w k a m i , M a c h a ł pięścią nade ł b a m i , Ze słoniną jagły j a d a ł I z ludziami się n a g a d a ł P o j e c h a ł e m do Krakowa, K u p i ć sukna w a ł , da wał Cztery łokcie po z ł o t e m u Jako żywię ehciał, da chciałOj i t d P o w r a c a ł e m z n i m do K r a ­ kowa, K r a w c z y k i siedzą, da siedzą, Jedno jajo dwóch ich kraje, A czterech jedzą, da jedzą. Oj i t d P ó j d ź t a krawczykowie, Z r ó b t a s u k m a n ę ta dana, A n i k r ó t s z y , ani dłuższy, Cztery cale pod kolana. itd. M a m j a dwoje b u t ó w M o g ą m i się p r z y d a ć Jeden jako t a k i W d r u g i m wiecheć w i d a ć . B u t y , jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta l a t minęło na te Święta Godno Poszedłem do k r a w c ó w , Krawcjr t a m siedzieli, Czterema n o ż y c a m i Jedno jajko k r a j ą . P r o s i ł e m ich, aby m i uszyli ż u p a n niedługi, niekrótki, tylko równy z dupą itd. Dość odległe są terytorialne miejsca w y s t ę p o w a n i a podkoziołków pieśni i o b r z ę d u „szlachciców". Podobnie d u ż a różnica w dorocznym kalendarzowym czasie dzieli okres w y s t ę p o w a n i a obu obrzędów. Jedyne co je łączy t o : prawdo­ podobnie związek obu obrzędów z przosileniem zimowym i ich h i p o t e t y c z n ą funkcją zabezpieczającą p r o k r e a c j ę . Próby ustalenia genezy Przejdziemy obecnie do hipotez d o t y c z ą c y c h genezy „szlachciców" jakie dotychczas wysunęli etnografowie. D l a Barbary Bazielichówny i Mieczysława Gladysza „szlach­ cice" to w y t w ó r miejscowej k u l t u r y . I c h zdaniem obrzęd ten jest k a r y k a t u r ą i s a t y r ą werbowania w czasach pańszczy­ ź n i a n y c h p a r o b k ó w do służby w dzień Św. Szczepana'". Jest to stara koncepcja, opierająca się na t . zw. szuskalizmie chłopskim, dzięki k t ó r e m u m e n t a l n o ś ć górala ciągle identyfikuje obrazy świętych z realnymi postaciami, a rze­ czywistość d u c h o w ą odtwarza w sposób teatralny w wido­ wiskach o b r z ę d o w y c h ' . 1 Takie spojrzenie na o b r z ę d y wydaje się zbyt jedno wymiarowe, zwłaszcza w świetle fenomenologicznych opisów i analiz obrzędów dokonanych przez Cezarie Baudouin dc Courtenay E h r e n k r e u t z o w ą czy Mirco E l i a d e . 32 Wydaje się, że w obrzędowości na ogół nie spotykamy jawnej k r y t y k i czy satyrycznego lub realistycznego obrazu rzeczywistości. W y s t ę p u j ą c e w o b r z ę d a c h postacie, c h o ć b y miały realistyczny strój i p o s t a w ę , s ą zawsze przekazem pewnych treści i m a j ą za zadanie s w ą g r ą przenieść uczestni­ ków w ś w i a t u ł u d y . Przy bliższej analizie okazuje się, że i ostatnio stwier­ dzenie nie jest pełne, a powierzchowność jego w y n i k a z bar­ dzo zatartego obrazu tradycyjnej k u l t u r y . P r z e p r o w a d z a j ą c jednak p e w n ą r e k o n s t r u k c j ę i dosto­ sowując efekty omawianych obrzędów do myślenia nie współcześnie estetyzującego, lecz tradycyjnego, m o ż e m y dostrzec w t y c h obrzędach ogniwo magicznego rozumowa­ nia, k t ó r e g o sens nie jest nam dzisiaj znany. Obserwując obrzęd, z a n o t o w a ć t y l k o m o ż e m y , że np. Żołnierz strzelający do tarczy trafia generała i otrzymuje za to order. Natomiast, gdy ojczyzna jest w niebezpieczeń­ stwie, idzie do „hitlera, by kraj nasz r a t o w a ł " . Drugiej postaci szlachciców — Mosorowi bardzo dobrze udaje się sprzedaż na jarmarkach:, bo musi „spuścić cenę t o w a r u z t y s i ą c a na sto". W i d z i m y więc, że k a ż d y niemal wers t y c h monologów 3 3 Ił. 5. Śmierć z „ d z i a d ó w " . Z w a r d o ń , pow. Żywiec. mówi o rzeczach sprzecznych z rzeczywistością i nie jest 011 s a t y r ą , lecz negacją r o z s ą d k u i p r z y k ł a d e m lubowania się w nonsensownych skojarzeniach — j a k mówiłem powyżej — znanych z pieśni ludowych i b a ś n i . 3 4 Tego t y p u zjawiska obsorwować m o ż e m y jeszcze w y ­ raźniej w „ d z i a d a c h " i „ m i k o ł a j a c h " , gdzie np. Garncarz rozbija garnki, Szklarz tłucze okna, Kominiarz zatyka ko­ m i n . W takich momentach nie ma wśród uczestników o b r z ę d u śmiechu z podobnego zachowania. N i k t nie do­ patruje się też w n i m cienia parodii jakiejś pracy, czy jakiegoś człowieka. Podobne sytuacje m o ż e m y znaleźć w commedia deli' arte, gdzie rozgrywają się niekiedy t a k ż e sceny, k t ó r e nigdy by nie m o g ł y zajść n a p r a w d ę w Europie X V I i X V I I w . : np. bogaty kupiec, pantalone, autorytet mieszczański, możo mieć w Wenecji k i l k a żon i zalecać oficjalnie p r o s t y t u c j ę . 3 5 Biorąc pod u w a g ę powyższe zastrzeżenia co do reali­ stycznego lub satyrycznego odtwarzania prawdziwych zda­ rzeń, nie m o ż n a się zgodzić całkowicie z p r o p o z y c j ą Barba­ r y Bazielichówny. Niemniej pozostaje ona j e d n ą z p r ó b w y ­ t ł u m a c z e n i a o b r z ę d u w n a w i ą z a n i u do miejscowej historii i tradycji. Słuszności tej ogólnej koncepcji trudno jest za­ przeczyć. W a r t o więc z a p o z n a ć się z i n n ą p r o p o z y c j ą ba­ daczki d o t y c z ą c ą genezy „ d z i a d ó w " . Zwraca ona u w a g ę , żo synonimem nazwy „ d z i a d y " są „ j u k a c o " , co zgodnie ze słownikiem Jana Karłowicza, jest j e d n y m z określeń pas­ torzy ( „ j u c h a c e " ) . W dalszej kolejności Bazielichówna proponuje połączenie słownikowej definicji ze w z m i a n k ą h i s t o r y c z n ą , m ó w i ą c ą o napadach pastorzy wołowskich na wsie położono w dolinach. K o n s e k w e n c j ą tego zestawienia jest wniosek, że „ d z i a d y " s ą p e w n ą formą u p a m i ę t n i a n i a 36 153 �dawnych okresowych n a p a d ó w pasterskich. U s t o s u n k o w u j ą c się do tej nowej tezy, konieczne będzie p o r ó w n a n i e „ d z i a d ó w " z „ m i k o ł a j a m i " . P o n i e w a ż obrzęd „ m i k o ł a i " nie b y ł dotych­ czas szczegółowo opracowany przez etnografów i nie ma żadnej szerszej p r ó b y w y t ł u m a c z e n i a jego pochodzenia,, postaram się omówić je łącznie z genezą „ d z i a d ó w " . Do tego połączenia skłania dużo p o d o b i e ń s t w o ich s t r u k t u r obrzę­ dowych. Również osoby występujące w nicli w dużej części są analogiczne, nie ma t y l k o w „ d z i a d a c h " biskupa, utoż­ samianego najczęściej zc św. Mikołajem, Bocianów i podziału ról na g r u p ę „ b i a ł y c h " i „ c z a r n y c h " postaci. Okres dzielący oba o b r z ę d y zamyka, się w granicach od 20 do 30 d n i . Na p o c z ą t k u grudnia organizowane są u górali śląskich omawianego regionu „ m i k o ł a j e " . Natomiast w pierwszy dzień nowego r o k u chodzą po Koniakowie i przysiółkach Istebnej „ d z i a d y " u r z ą d z a n o przez mieszkańców żywieckiej części Koniakowa. P o n i e w a ż „ d z i a d y " notowane są jeszcze w innych wsiach żywieckich, uważać je m o ż n a za obrzęd należący do żywieckiej grupy etnicznej. „ M i k o ł a j e " nato­ miast znane są w sąsiadującej z J a w o r z y n k ą Hryczawio (Czechosłowacja) i innych czeskich wsiach. Granica et­ niczna między Żywiecczyzną a Śląskiem b y ł a niegdyś wy­ raźnie widoczna. Pierwsze kolonie; Kamesznicy pod Konia­ kowem, tworzące obecnie jego żywiecką część, zaczęły po­ w s t a w a ć na przełomie X I X i X X w. Nie m o ż n a jednak wy­ kluczyć, że korowody „ d z i a d ó w " docierały do Koniakowa o wiele wcześniej, grupy obrzędowe m a j ą bowiem nieraz długie trasy swych marszrut. Z a r ó w n o więc „ d z i a d y " , j a k i „ m i k o ł a j e " , współwystępowały od dłuższego czasu na omawianym terenie i nie m o ż n a w y k l u c z y ć ich wzajemnego na siebie w p ł y w u , a nawet iden­ 17 154 tyczności. R ó ż n i c a w czasie ich w y s t ę p o w a n i a i pewne od­ miany w strukturze t y c h obrzędów m o g ł y b y ć spowodowane przez czynniki zewnętrzne j a k i m i dla górali m . i n . b y ł i jest do dzisiaj kościół. Prawdopodobnie na skutek jego zarzą­ dzeń i p o s t u l a t ó w nadano obrzędowi charakter n a w i ą z u j ą c y do święta św. Mikołaja. Wprowadzono g r u p ę „ b i a ł y c h " , k t ó r y m przewodniczy Biskup, i „ c z a r n y c h " , p o t ę p i o n y c h istot: Diabłów, Niedźwiedzi, Cyganów, Kominiarzy i K o w a l i . N a równi z t ą i n t e r p r e t a c j ą m o ż n a w y s u n ą ć pogląd, że . . m i k o ł a j e " są najbardziej rozwiniętą i n a j s t a r s z ą formą „ d z i a d ó w " , w której istnieje podział na b o h a t e r ó w złych i dobrych. Nie zmienia to jednak faktu, że t a m , gdzie ma miejsce do dzisiaj silne powiązanie o b r z ę d u z kościołem, w y s t ę p u j ą na p o c z ą t k u „ b i a l i " , a na k o ń c u „ c z a r n i " . P r z y k ł a d e m tego może być Jaworzynka, gdzie do dziś pożyczają księża staro stroje liturgiczne Biskupowi, K s i ę d z u i Ministrantom do organizowania obrzędu. Równocześnie zebrano pieniądze podczas obrzędowego obchodu wsi przeznaczają organiza­ torzy w znacznej części na kościół, z a k u p u j ą c mszę świętą na intencję uczestników obrzędu, na zakup rzeźby ł u b ob­ razu do kościoła. W y g l ą d a to na pierwszy rzut oka j a k ekwiwalent za udzieloną pomoc przy przygotowaniu i prze­ prowadzeniu o b r z ę d u . Trudno jednak zdecydowanie tak twierdzić, wobec faktu, iż nie co roku i nie wszyscy probosz­ czowie pożyczają „ p r z e b r a n i a " , podczas gdy w Jaworzynce prawie za k a ż d y m razem „ m i k o ł a j e " przeznaczają z n a c z n ą s u m ę z zebranych pieniędzy na kościół. R ó ż n i c a w czasie, jaka dzieli oba o b r z ę d y , jest m a ł o znacząca, w y s t ę p u j ą one bowiem w t y m samym okresie przesilenia zimowego, przy czym prawdopodobne jest, że �kościół ową różnico czasową jeszcze poszerzył. Wiemy bo­ wiem, że patronem pasterzy jest św. Mikołaj i zupełnie lo­ giczno b y ł o b y przesunięcie „ d z i a d ó w — j u k a c ó w " na dzień jego święta. Interpretacja tej zmiany może iść jednak w i n ­ n y m k i e r u n k u ; trzeba bowiem p a m i ę t a ć , żc św. Mikołaj zastępował jakiegoś starszego przedchrześcijańskiego nie­ znanego nam patrona. Dlatego możliwe jest przyznawanie terminowi obchodu „ m i k o ł a i " p i e r w s z e ń s t w a genetycznego w stosunku do daty u r z ą d z a n i a „ d z i a d ó w " . Niemniej po­ mijając szczegóły i u z n a j ą c obydwa o b r z ę d y za wywodzą­ ce się z jednego pnia, łatwiej nam zrozumieć jeszcze inne t ł u m a c z e n i a obrzędów „ m i k o ł a i " podawane bez specjalnych wyjaśnień przez Józefa Ligęzę ". Twierdzi on, że „ m i k o ł a j e " b y ł y w y p ę d z e n i e m zła ze wsi. Dziś do podobnego wniosku m o g ą skłaniać m a t e r i a ł y terenowe zebrane w 1972 r. Nie zezwalają one jednak na pełno udowodnienie podobnego p o g l ą d u . P r z e k o n a ć się o t y m m o ż n a , p r z y p a t r u j ą c się bliżej z a t a r t y m symbolom i nazwom o b r z ę d u : w żywieckiej Hupieńce, przysiółku Koniakowa m o ż n a s p o t k a ć wymienne stosowanie określenia Diabeł i Dziad. Dziady jako samo­ dzielno postacie nie w y s t ę p u j ą w obrzędzie, natomiast Dia­ bły są z n i m i nieodłącznie związane, jako siły wnoszące z a m ę t i t r w o g ę wśród dzieci i kobiet. I n n y m i , podobnie kluczowymi postaciami w obrzędzie, są Baciorzy. Biegną oni przed orsza­ kiem D z i a d ó w i strzelają z p o t ę ż n y c h b a t ó w wykonanych z d r u t u okręconego skórą lub g u m ą . Strzelają w izbie i przed domem, do k t ó r e g o zbliża się „ d z i a d o w s k i " p o c h ó d . W t y m samym czasie inni chłopcy biegają po p a g ó r k a c h i również strzelają z b a t ó w . Echo u d e r z e ń rozchodzi się po całej oko­ licy. Świetnie opisuje to Jan D o r m a n : „ D r o g ą biegnie trzech chłopców. Biegną rytmicznie, co chwilę jeden z nich uderza z bicza. W ś r ó d nocy uderzenie to rozlega się po całej wsi. Wieś słyszy. Wieś wie, że strzelaniem t y m chłopcy odpędzają wszystko zło, j a k jeszcze spróbowało pozostać na drodze; 3 p l o t k i , obmowy, (...) Chłopcy są przekonani, że czynność, j a k ą w y k o n u j ą , urzeczywistni ich marzenia. Jeśli dobiegną do n a s t ę p n e g o p a g ó r k a i n i k t ich nie zatrzyma z ż y w y c h , jeden z nich znajdzie sobie dziewczynę za żonę (...) Chłopcy zawracają. N i m rozpoczną bieg, jeden z nich n a s t ę p n y po pierwszym po wio: „Niech będzie m i zesłana od .„"•»». W „mi­ k o ł a j a c h " wprawdzie nie ma Baciarzy, ich funkcje jednak spełniają w pewnym stopniu Debly. Mają one zamiast dia­ belskich wideł, jakie noszą ich żywieccy krewniacy, d u ż e korbacze (bicze). Na głowach noszą czarno „ l a r w y " (maski) z wysokimi rogami wykonane ze skóry, papieru lub drewna. W o k ó ł bioder przepasują się długą szeleszczącą s p ó d n i c ą ze słomy, a do spodni i b u t ó w doczepiają sobie niekiedy dzwo­ neczki i wąskie blaszki. Dzięki temu k a ż d y ruch D e b l ó w wywołuje niemiły hałas żelastwa i chrzęst słomy, budzący dreszcz i przerażenie wśród uczestników obrzędu. T r a d y c j ą określona jest ilość Deblów, ich k a ż d y gest i k r o k . Dwa Do­ bry w y s t ę p u j ą zawsze skute ł a ń c u c h a m i , trzeci ciągnie za sobą również łańcuch. Trzy razy jeden z dwóch skutych ze sobą „ d e b l ó w " chce wejść do izby, ale drugi, stojąc na progu, nie puszcza go. Za k a ż d y m razem przy nieudanej próbie wejścia pierwszy Debeł bije korbaezem o podłogę. Kiedy za czwartym razem obaj skuci ł a ń c u c h e m w t a r g n ą do izby, biją zebranych korbaczaini lub s y m u l u j ą takie bicie, u d e r z a j ą c batami o ściany i podłogę. Za n i m i w p a d a j ą Niedźwiedzio i t a ń c z ą w koło przy dźwięku harmonii. Potem wciągają w swe kolo dziewczęta, p r z y w i ą z u j ą je do siebie powrozem i k r ę c ą się aż do pierwszego p o t k n i ę c i a i upadku. „ N a ziemi", dziś na podłodze, n a s t ę p u j e „ k u l a n i e s i ę " Niedźwiedzi z dziewczętami. Nie jest ono określono czasowo, t r w a do mo­ mentu pojawienia się Żołnierza („białego"), wypędzającego Niedźwiedzie z izby. 40 Przez cały czas o b r z ę d u obowiązuje magia maski. U przebranego c h ł o p a k a następuje! przobrażenie, wy- 155 �n a s t ę p u j ą c e w dalszej kolejności sceny, u t w i e r d z a j ą nas jeszcze bardziej w przekonaniu, że m a m y w nich do czynie­ nia z przerwaniem naturalnego p o r z ą d k u kulturowego (jak pisałem w y ż e j : Szklarz wybija szyby, aby na ich miejsce w s t a w i ć za m a ł e k a w a ł k i , doktor leczy k u r z y m łajnem, napisy na czapkach wykonywane są w o d w r o t n y m , „ ż y d o w ­ s k i m " kierunku, zegary k r ę c ą się do t y ł u i t d . ) . Oczywiście takie t ł u m a c z e n i e p o w y ż s z y c h obrazów trzeba p r z y j m o w a ć z pewnym k r y t y c y z m e m , nie zapomi­ nając przede wszystkim o t r a d y c y j n y m ludowym dowcipie, k t ó r y ma t u na pewno swoje współczesne odbicie. Niemniej należy p a m i ę t a ć , że po odejściu grup o b r z ę d o w y c h istnieje w poszczególnych domostwach nieracjonalne i trudno mieszczące się w kategoriach ludycznych zadowolenie ze śmieci, n i e p o r z ą d k u i zniszczenia, k t ó r e p o z o s t a w i a j ą po sobie p r z e b i e r a ń c y . T y m samym interpretacja religioznaw­ cza staj o się j e d n ą z nielicznych d r ó g m o g ą c ą przybliżyć nam zrozumienie dawnego sensu obrzędów. W e d ł u g tej koncepcji czas między starym a n o w y m rokiem t ł u m a c z o n y jest jako okres anarchii. Poprzedza go w y p ę d z e n i e „ z ł a " batami D z i a d ó w i korbaczami „ M i k o ł a i " . R ó w n o c z e ś n i e zamawia się płodność. N a s t ę p n i e zrywa się ustalony porzą­ dek społeczny i robi się wszystko co zakazane przez ogólnie p r z y j ę t e prawa grupy. Dzieje się to w okresie pustym, specjalnie na tego rodzaju zabiegi przeznaczonym po to, aby w n a d c h o d z ą c y m n o w y m okresie było j a k najmniej zła. Zakończenie I I . i). Cygan i Cyganka z „ d z i a d ó w " , Z w a d r o ń , pow. Żywiec. zwolenie od oczu starszych, „zupełne zdziczenie", j a k m ó w i ą uczestnicy o b r z ę d u . To przeobrażenie ukrytego pod m a s k ą człowieka jest do tego stopnia silne, że nawet siostra po­ m a g a j ą c a p r z e b r a ć się b r a t u nic może go odróżnić w gronie identycznie ubranych towarzyszy . N a m również jest trudno o d c z y t a ć , co kryje się pod przebraniem: czy „ d e b ł y " są upersonifikowaniem zła, czy t y l k o postaciami przepędzają­ c y m i uderzeniami korbacza obmowy, niezgody. Jedynie Lucyfer spośród Dcbłów — czerwonym swym strojeni i w i ­ d ł a m i w r ę k u przypomina chrzecijańskie w y o b r a ż e n i e dia­ bła. Możliwe, że jego piekielni poddani są t r a d y c y j n y m upostaciowaniem p o g a ń s k i c h d e m o n ó w , k t ó r y m niedawna historia n a d a ł a imiona chrześcijańskich odpowiedników. B y ł b y to drugi argument p r z e m a w i a j ą c y za pierwotnością „ m i k o ł a i " względem „ d z i a d ó w " . 41 42 W r a c a j ą c do myśli o wpływie chrzeoijaństwa na obrzę­ dowość w Beskidzie Śląskim m o ż n a z a s t a n o w i ć się nad t y m , czy dla kościoła Baciarze nie b y l i uosobieniem zła, bo prze­ cież p r e d y s p o n o w a ł y ich do tego p r a k t y k i magiczne, takie jak jawne zamawianie o ż e n k u . Wobec podobnego rozumo­ wania w „ m i k o ł a j a c h " w obrzędzie synkretycznym nie mo­ gły pojawić się sylwetki chłopców z batami, lecz zostały z a s t ą p i o n e przez zamaskowane postacie, z korbaczami. Do takiego wniosku skłania pewna analogia. Tradycyj­ nie najmniejszą d o p u s z c z a l n ą liczbą D e b l ó w w „mikoła­ j a c h " są trzy postacie, a więc t y l u samo co „ b a c i a r z y " bie­ g a j ą c y c h po p a g ó r k a c h w Beskidzie Żywieckim. Uderzenia „ k o r b a c z y " „ d i a b e l s k i c h " b y w a j ą tak samo rytmiczne i mia­ rowe j a k u biegających chłopców z batami. Magiczna liczba 3 powtarza się jeszcze w 3 obrotach d o k o ł a w t a ń c u niedźwie­ dzi i „ d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " . Możliwe, że taniec ten jest i n ­ n y m , bardziej plastycznym sposobem zamawiania przyszłej żony, p r z y r ó w n o c z e s n y m dopuszczeniu do chaosu w sto­ sunkach społecznych. K a ż d y Niedźwiedź „ k u l a s i ę " z dziew­ c z y n ą , z k t ó r ą chce i k t ó r ą zdoła wciągnąć do zabawy. I n n e , 156 I P o g l ą d z a k ł a d a j ą c y s a m o r o d n ą genezę formy i treści obrzędów przeciwstawiony tezom m ó w i ą c y m o wędrowności w ą t k ó w i wpływie commedia dell'arte na k s z t a ł t o w a n i e się obrzędowości w tradycyjnej kulturze odległych k r a j ó w jest bardziej p r z e k o n y w a j ą c y , gdy się uwzględni analogiczne formy wo wspomnianych wyżej teatrach A z j i . Wydaje się bowiem nieprawdopodobne, aby dla t a k wielu t e r e n ó w , często izolowanych od siebie, istniała wspólna geneza oparta na w ę d r o w n y m w ą t k u . P o g l ą d t a k i m o ż n a poprzeć również spostrzeżeniami z Beskidu Żywieckiego. Omawiany wyżej w „ s z l a c h c i c a c h " — Oficer, tak bardzo p r z y p o m i n a j ą c y K a ­ pitana z commedia dell'arte, typowego żołnierza-samochwała, p r z y b r a ł t a k ą p o s t a ć dopiero w ostatnich latach; przed­ tem bowiem, w X I X w . w roli tej przedstawiano „szlachci­ ca" nie wspominającego o swych sukcesach wojennych. Ana­ logicznie m o ż n a by zestawić p o s t a ć Górala i A r l e k i n a : po­ dobnie są ubrani, ale t y l k o w odniesieniu do pierwotnego stroju włoskiej postaci, k t ó r y jednak szerszej publiczności europejskiej nie b y ł z n a n y . Późniejszy, złożony z geo­ metrycznych form kostium Arlekina nie m ó g ł sugerować użycia p o ł a t a n y c h spodni u żywieckiego aktora. Możliwe więc, że m a m y w omawianych o b r z ę d a c h i commedia dell'arte do czynienia ze s t r u k t u r a m i i postaciami p o w s t a ł y m i nie­ zależnie od siebie, k t ó r e świadczą o podobnym sposobie m y ­ ślenia i organizowania sobie ś w i a t a przez człowieka w róż­ nych czasach i miejscu. 43 Przez c a ł y tok m y c h r o z w a ż a ń przewija się zagadnienie teatru. W p o r ó w n a n i u commedia dell'arte z o b r z ę d a m i sta­ wiałem na równi teatr i r y t u a ł . Wszędzie jednak u n i k a ł e m w y r a ź n e g o określenia pojęcia teatru i obrzędu, g d y ż pro­ blem ten wykracza poza ramy podjętego zagadnienia. W a r t o natomiast na zakończenie zaznaczyć pewne skojarzenia, jakie m o g ą się pojawić przy zestawianiu l i t e r a t u r y przed­ m i o t u i o p r a c o w a ń m a t e r i a ł ó w terenowych. Teatr i r y t u a ł operują przekazem symbolicznym i s ą ustrukturalizowane dzięki pomocy funkcji estetycznej. W i e m y jednak, że w obrzędach z a c h o w a ł y się liczne pozostałości po magicznym rozumowaniu, j a k np. „ w y k o n y w a n i e pracy na o d w r ó t " , śmiecenie w izbie, strzelanie z b a t ó w i t d . , k t ó r e s ą dzisiaj �przede wszystkim elementami anty estetycznym i w oma wianej czy obserwowanej strukturze. Możliwe, że owo m y ś lenie magiczno-religijne górowało n i e g d y ś nad całością r y t u a ł u i ono właśnie, a nie n i e u ś w i a d o m i o n a funkcja este tyczna n a d a w a ł o obrzędowi k s z t a ł t , t a k samo, j a k sprawia to w teatrze m y ś l t w ó r c y spektaklu. Dlatego błędne jest spojrzenie na r y t u a ł y z p u n k t u widzenia postronnego ob­ serwatora, a nie uczestnika o b r z ę d u i bez analizy zacierają­ cych się z czasem treści symboli. Możliwe, że przy pogłębia­ n i u zagadnienia zobaczyć b y m o ż n a p i ę k n o obrzędu jako p i ę k n o magiczne, przeciwsta-wione temu, o k t ó r y m mówi poeta, iż „ k s z t a ł t e m jest miłości". Niemniej p a m i ę t a ć trzeba, iż k a ż d e p i ę k n o p r z y c i ą g a u w a g ę i utrudnia t y m samym wielu badaczom dotarcie poza e s t e t y c z n ą otoczkę do istoty zagadnienia. S t ą d — m i ę d z y i n n y m i — t a k wiele o p r a c o w a ń od strony literackiej i walorów plastycznych, a mało fun­ kcjonalnego i genetycznego spojrzenia na problem. PRZYPISY i M . Ł a b ę d z k a - K o e c h e r o w a , — Typy w dawnym teatrze tureckim i włoskiej komedii dell'arte, „ P r z e g l ą d Orientalistyczny", Warszawa 1972, n r 1(81), s. 16—23; A . Nicoll, Dzieje'teatru, Warszawa 1959, s. 99, 100. Jan D o r m a n pierwszy u ś w i a d o m i ł m i w jednej ze swych wypowiedzi p o d o b i e ń s t w o włoskiej komedii z obrzę­ dami śląskimi. O „ d z i a d a c h " , „ s z l a c h c i c a c h " i „ m i k o ł a j a c h " szerzej pisali: B . Baziolichówna, St. Doptuszewski, „Szlachcice" i , .dziady", widowiska ludowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . X I I I , 1959, nr 1/2, s. 20—40; B . Baziolich, St. Deptuszewski, Przebierance z Koniakowa, „ T u r y s t a " , 1957, nr 8. s. 8—9; Jappol Assanka, Św. Mikołaj, Wigilia w obrzędzie istebniańskim, „ Z a r a n i e Śląskie", R . V , 1929, s. 231—235. Żywieckie zasięgi w y s t ę p o w a n i a „ d z i a d ó w " i „szlach­ c i c ó w " o m a w i a j ą B . Bazielichówna i St. Deptuszewski, art. „Szlachcice" i ,,dziady", w y d . cyt. s. 20. Zasięg w y s t ę p o w a n i a „ m i k o ł a i " nie jest d o k ł a d n i e opracowany. N i e g d y ś obejmo­ w a ł on Śląsk i Krakowskie. Obecnie znano są w wymienio­ nych trzech wsiach polskich, w Czechosłowacji * A . N i c o l l , op. c i t „ s. 99—100. s M . Bramer, O komedii dell'arte, (w) „ W galerii rene­ sansowej". Szkice literackie, Warszawa 1957, s. 160; C. L e w i , Chrystus zatrzymał się w Ebolii, Warszawa 1959. A.~Nico\\,W świecie arlekina,Wa,rsz&w&, 1667,s. 152-153 ' T a m ż e , s. 20. D o t y c z y to szczególnie wsi Jaworzynka, Istebna i K o n i a k ó w , pow. cieszyński, w t y m żywiecką część Konia­ kowa, należącą do 1954 r. do Kamesznicy, gdzie zostały przeprowadzone badania terenowo w latach 1970—1972. Zebrane m a t e r i a ł y znajdują się w archiwum I H K M P A N w Krakowie, K a t e d r y Etnografii Słowiańskiej U n i w . Ja­ giellońskiego w K r a k o w i e i K a t e d r y Etnografii Uniwersy­ t e t u we W r o c ł a w i u . » A . N i c o l l , Dzieje teatru, w y d . cyt., s. 102—103. 10 W g informacji U . D . z Jaworzynki, K . A . i J . J . z Istebnej oraz M . K . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowo w arch. K E S U J . W i e k uczestników tradycyjnych „ m i k o ł a i " , zwanych obecnie niekiedy „ s t a r s z y m i " , z a m k n i ę t y jest w granicach od 18 do 30 lat. Biorą w nich udział mężczyźni przeważnie nieżonaci. „ M i k o ł a j e " „ m ł o d s z e " , po 1945 r. odgrywani są w Boskidzie Śląskim przez chłopców w wieku od 12 do 18 lat. Analogicznie przedstawia się sytuacja pod względom wieku wśród realizatorów żywieckich „ d z i a d ó w " . Natomiast do „szlachciców" m o g ą należeć mężczyźni z a r ó w n o żonaci, j a k i nieżonaci, w wieku 19 do 30 lat. Liczba postaci należących do „szlachciców", w e d ł u g informacji zebranych w latach 1970—72, b y ł a określana liczbą siedem: „żołnierz", „ m a s o r " , „ g ó r a l " , „ Ż y d " , „ Ż y ­ d ó w k a " , „ s k r z y p e k " , „ h a r m o n i a " ; czasem dochodziła w „ m u z y c e " postać ósma — „bębenek". W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w T . W . i J . W . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . 2 3 6 8 1 1 1 2 1 3 I I . 10. P o s t a ć z „ d z i a d ó w " . Pietrzykowice, pow. Żywiec. 4 > A . Nicoll, W świecie Arlekina, w y d . oyt., 's T a m ż e , s. 36. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, „Szlachcice" i „dziady"..., w y d . cyt., s. 25. i ' Tamże. te W g informacji T . W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. K E S U J . C h a r a k t e r y s t y k ę postaci commedia dell'arte oparto na syntetycznych opracowaniach włoskiej komedii, co było koniecznością ze względu na t r u d n o ś ć dotarcia do oryginal­ nych spisanych t e k s t ó w commedia dell'arte. Zestawienie charakterystycznych postaci oparte na takich źródłach nie ma może pełnej wartości naukowej — jest jednak w s k a z ó w k ą możliwości p o r ó w n a w c z y c h . Рог. K . Miklaszewski, Komedia dell'arte czyli teatr komedian­ tów włoskich w XVI, XVII i XVIII w., Wroclaw 1961; A . Nicoll, W święcie Arlekina, w y d . cyt. Natomiast cha­ r a k t e r y s t y k ę postaci „szlachciców" oparto na obserwacjach i wvwiadach przeprowadzonych w terenie. M a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. I H K M P A N i K E S U J w Krakowie. Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1969, t. 12, s. 882. A . N i c o l l , W świecie Arlekina, w y d . cyt., s. 153. H . Jurkowski, —Teatr lalek w dawnej Polsce, (w) „O d a w n y m dramacie i teatrze", W r o c ł a w 1971. T a m ż e , s. 32. J . Bolte, Das Danziger Theater im 16. und 17. Jahrhunderi, Hamburg-Leipzig 1895, s. 151. Chodzi tutaj o Matyjasza Śląskiego i Albortusy, k t ó r e znalazły odbicie w krakowskich „ p u c h e r o k a c h " . Por. Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 14—15; 322—224; K . Badecki, Polska komedia rybałtowska, Lwów 1931, s. 19; O. Kolberg, „ L u d " , t . 5, Krakowskie cz, 1, K r a k ó w 1871, s. 368. Poi'. M . Szyjkowski, Dzieje komedii polskiej w za­ rysie, K r a k ó w 1921, s. 1—2: „Źródło togo k o m i z m u leży w pokrewnych genetycznie widowiskach k a r n a w a ł o w y c h , k t ó r e w y t w o r z y ł y u nas o d r ę b n y rodzaj sztuk bachicznych granych w d n i zapustne sięgających X V I w. Mięsopust albo ..tragikomedia" wychodzi dopiero w 1622 г . " . ? J . K r z y ż a n o w s k i , Peregrynacja Maćkowa, Szkice z dziejów romansu staropolskiego, (w) Paralele. Studia po­ równawcze z pogranicza l i t e r a t u r y i folkloru, Warszawa 1961, s. 141—168. 1 6 l s 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 157 �2 S Grochowiska Szlacheckie, pow. żniński, w o j . p o z n a ń ­ skie, (w) B . Stelmachowska, Podhozioleh w obrzędowości zapustowej Polski Zachodniej, P o z n a ń 1933, s. 35. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit. Opieram się na wypowiedziach ustnych B . Bazielich i M . Gladysza z kwietnia 1972 r. Por.: W . Piwowarski, Religijność iviejska w warun­ kach urbanizacji, Warszawa 1971, s. 29—30. Por,: O. Baudouin do Courtenay Ehrenkreutzowa, Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1, Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, W i l n o 1929; M . Eliado,— Traktat o historii religii, Warszawa 1966. C. Baudouin de Courtenay Ehernkreutzowa, op. cit., s. 18---32. Por.: Bajka o Cyganie ze Śląska Opolskiego, kon­ kursowy zbiór najbardziej niezwykłych nonsensów, (w) J . Malinowski, Powieści ludu polskiego na Śląsku. „ M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archoologiczne i Etnograficzne", K r a k ó w 1900—1, s. 3—264; J . K r z y ż a n o w s k i , ,,0 kolendach nowo­ rocznych", (w) ~F. K o t u l a , Hej leluja, Warszawa 1970, s. 16— 17. W g informacji J. J „ M . K . i A . K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki i T. W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y terenowo Arch. K E S U J . B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit., s. 32; Słownik języka polskiego, Warszawa 1902, t . I I , s. 183. Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958, s. 54. T a m ż e , oraz: J . Ligęza, Śląska kultura ludowa, K a ­ towice 1948. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na margi­ nesie imprezy ,,Herody", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X X V I 1971, nr 4, s. 217—230. Pierwotnie „ d e b l ó w " b y ł o od czterech do pięciu, w latach 1960—1972 liczba i c h wzrosła kosztem innych po­ staci i w r o k u 1971 osiągnęła ponad dziesięć w jednej grupie obrzędowej. N a podstawie informacji J . W . z Koniakowa, J . J . z Istebnej: M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . N a podstawie informacji J . J . z Istebnej. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . K . Miklaszewski, op. cit., s. 49; M . Bramer, op. cit., s. 167: „Arlekin w y r ó ż n i a się strojom bardziej obcisłym i zszytym z r ó ż n o r o d n y c h k a w a ł k ó w , co pierwotnie miało zapewne p o d k r e ś l a ć u b ó s t w o sługi i s k ą p s t w o jego pana, a n a s t ę p n i e uległo stylizacji". 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 38 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 I ] . 11. Jeździec z „ d z i a d ó w " , L a l i k i , pow. Żywiec. Tot. St. Deptuszewski. T T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce0321ea0d17f2496b20134036d2b0b.jpg bb817739a3aa8b749be12466275c25dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Proces ugniatania oscypków / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; serowarstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia dwóch mężczyzn, którzy ugniatają oscypki w dłoniach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_T.1.A.5_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne formowanie oscypków jedzenie regionalne nabiał okolice Ustrzyk Dolnych oscypek oszczypek pożywienie produkt regionalny serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54845e23d17a2d33d8823818239b1d66.jpg c8cdbecc3caa0a666a577e2d6a9cbe78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Procesja z okazji święta Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ludźmierz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; obrzędy religijne ; społeczność lokalna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia procesję przed kościołem w Sanktuarium Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Ludźmierzu (15 sierpnia) w dniu odpustu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.37.XVI_D.1.2.6_01 kościół Ludźmierz obrzędy religijne odpust okolice Nowego Targu Podhale religijność ludowa społeczność lokalna strój podhalański święto https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cac681f59da4cc2ad68aad0dea83373.pdf 5fb60d5bc592529d7a9575185460b63d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1065 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:978 Title A name given to the resource Produkcja garncarska Dogonów / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.245-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 RYSZARD VORBRICH PRODUKCJA GARNCARSKA DOGONÓW Niniejsze studium prezentuje w y n i k i terenowych badań nad garn­ carstwem D o g o n ó w , k t ó r e b y ł y prowadzone w ramach Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76". S E E „ A f r y k a " zorganizowana została przez K o ł o Naukowe Studen­ t ó w Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W j e j pracach u c z e s t n i c z y ł o 4 s t u d e n t ó w etnografii U A M , etnograf — pra­ cownik Muzeum Narodowego w Szczecinie, lekarz medycyny i kierow­ ca — mechanik, w sumie 7 osób. Przedmiotem b a d a ń c z ł o n k ó w ekspe­ dycji b y ł y wybrane zagadnienia kultury materialnej (budownictwo, roz­ planowanie zagród, kowalstwo i garncarstwo). Terenem, k t ó r e m u po­ ś w i ę c o n o n a j w i ę k s z ą u w a g ę , są skaliste, trudno dostępne w z g ó r z a B a n diagara, w y ł a n i a j ą c e s i ę w centrum szerokiej pradoliny ł u k u Nigru w Republice Mali. Rejon ten od p i ę c i u stuleci jest zamieszkany przez D o g o n ó w , lud górali — rolników. W o j o w n i c z o ś ć D o g o n ó w oraz poło­ ż e n i e ich krainy z dala od u c z ę s z c z a n y c h s z l a k ó w handlowych i tury­ stycznych p o z w o l i ł o i m na skuteczne oparcie s i ę w p ł y w o m islamu i k u l ­ tury europejskiej. W chwili obecnej jest to jedna z ostatnich enklaw starej, oryginalnej kultury Czarnej A f r y k i . Inicjatywie e t n o l o g ó w francuskich z a w d z i ę c z a m y , iż lud ten n a l e ż y do lepiej zbadanych grup etnicznych A f r y k i Zachodniej. Od blisko 50 lat Dogonowie są obiektem intensywnych badań zespołu działającego pod kierownictwem M . Griaule i G . D i e t e r l e n . Zainteresowania wspomnia­ nych badaczy k o n c e n t r o w a ł y się na kulturze duchowej tego ludu, pra­ wie c a ł y z a ś obszar r z e c z y w i s t o ś c i z w i ą z a n e j z kulturą m a t e r i a l n ą (w t y m r ó w n i e ż garncarstwo) znalazł się na marginesie ich badań. Dane doty­ czące garncarstwa są nader ubogie i ograniczone w d u ż e j mierze do a s p e k t ó w duchowych, rzadziej s p o ł e c z n y c h , tego rękodzieła. 1 1 Wyniki badań opublikowano w kilkudziesięciu pozycjach: zob. m. in. M. G r i a u l e , Masques dogons, Paris 1938: t e n ż e , Dieu L'Eau, Paris 1975: M. G r i a u l e , G . D i e t e r l e n , L e renard pâle, Paris 1965; G . D i e t e r l e n , Les ames des Dogons, Paris 1&41. �RYSZARD VORBRICH 246 Znamienne, że autor kilkutomowego dzieła Töpferei in Afrika D. Drost zwraca u w a g ę na zaniedbanie badań nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą i t e c h n i c z n ą s p o ł e c z e ń s t w A f r y k i . P o d k r e ś l i ć n a l e ż y r ó w n i e ż , iż dane dotyczące garncarstwa A f r y k i w p r z e w a ż a j ą c e j mierze są fragmenta­ ryczne i rozdzielone bardzo n i e r ó w n o m i e r n i e . Zdaniem D. Drosta szcze­ gólnie ograniczona jest wiedza o garncarstwie ł u k u Nigru. Apeluje on w i ę c o pilne u z u p e ł n i e n i e tej l u k i . Przedstawiona sytuacja stwarzała m o ż l i w o ś ć efektywnego w ł ą c z e n i a się do b a d a ń nad k u l t u r ą D o g o n ó w , przez rozszerzenie k r ę g u dociekań uczonych francuskich. W trakcie prac S E E „ A f r y k a 76" badaniami objęto 9 wsi p o ł o ż o n y c h w centrum skalistej części krainy D o g o n ó w : Amagni, Banani, Ireli, Koundou, Sanga, Yaye, Yougo Dogoru, Yougo Na, Yougo Pilu, usytuo­ wanych na progu morfologicznym masywu Bandiagara lub na zboczu ś w i ę t e j g ó r y D o g o n ó w — Yougo. W y j ą t e k stanowi Sanga leżąca na płaskowyżu. W trakcie badań terenowych (1.02.-3.03.1977 r.) s t a r a ł e m się zgro­ madzić m a t e r i a ł y obrazujące działalność garncarską oraz u c h w y c i ć z w i ą z k i garncarstwa z wieloma pozornie o d l e g ł y m i elementami kultury D o g o n ó w . Przedstawienie całości zgromadzonego m a t e r i a ł u w y m a g a ł o b y obszerniejszego studium, dlatego t e ż w niniejszej rozprawie c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę jedynie na niektóre, moim zdaniem istotne, elementy rozpoznanej r z e c z y w i s t o ś c i kulturowej. S k o n c e n t r u j ę się na aspekcie technologicznym, z w ł a s z c z a na nie odnotowanej jeszcze na gruncie etno­ grafii polskiej technice „ w y b i j a n i a ubijakiem". Podobnie jak u wielu l u d ó w A f r y k i — zgodnie z rygorystycznie przestrzeganym p o d z i a ł e m prac m i ę d z y płciami, garncarstwo jest u Do­ g o n ó w d o m e n ą kobiet. Mamy tu do czynienia ze specyficznym charak­ terem działalności produkcyjnej nie d a j ą c y m s i ę podciągnąć pod termin „rzemiosła". Kobieta u D o g o n ó w wytwarza garnki — przedmioty co­ dziennego u ż y t k u , potrzebne w jej gospodarstwie domowym, u n i e z a l e ż ­ niając się w ten sposób od r y n k u towarowego. Produkcja jej ma zatem cechy powszechnie w y s t ę p u j ą c e g o p r z e m y s ł u domowego. P o d k r e ś l i ć na­ leży, iż kobieta dogońska jest przede wszystkim g o s p o d y n i ą d o m o w ą dbającą o dom i gospodarstwo rozszerzonej rodziny. Produkcja garn­ ków, aczkolwiek spełniająca w jej gospodarstwie w a ż n ą rolę, jest tylko jednym z jej rozlicznych zajęć. Szereg c z y n n i k ó w klimatycznych i gospodarczych sprawia, że prace garncarskie D o g o n ó w m a j ą charakter sezonowy. I n t e n s y w n o ś ć o p a d ó w i stopień nawilgocenia atmosfery w czasie pory deszczowej p o w o d u j ą , iż działalność garncarska ogranicza się do pory suchej (październik— maj). Obok c z y n n i k ó w klimatycznych znaczenie mają r ó w n i e ż w z g l ę d y 2 3 s Zob. D. D r o s t , Töpferei • Tamże, s. 11. in Afrika, I . Berlin 1967, s. 7. �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONOW 247 gospodarcze. Dogonowie są rolnikami, stąd pozostałe dziedziny gospo­ darki są zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e pracom polowym. W okresie inten­ sywnych prac na roli — t r w a j ą c y c h od maja do października, każda para rąk kierowana jest na pola. Wszelka działalność pozarolniczą (z w y ­ j ą t k i e m kowalstwa), zamiera na kilka m i e s i ę c y . W działalności produkcyjnej, polegającej na mechanicznej i termicz­ nej obróbce s u r o w c ó w mineralnych, a taką jest garncarstwo, d o s t ę p ­ ność u ż y w a n e g o surowca decyduje o rozmiarach produkcji, jego w ł a ś c i ­ w o ś c i z a ś w zasadniczy sposób d e t e r m i n u j ą technologie oraz f o r m ę i funkcję wyrobu. K r a i n a D o g o n ó w obejmuje trzy różniące się znacznie rejony: p ł a s k o ­ w y ż , urwiska skalne i tereny podgórskiej, r ó w n i n n e j sawanny. P ł a s k o ­ w y ż zbudowany jest z prekambryjskich p ł y t r o z c z ł o n k o w a n y c h na mniejsze b r y ł y . W y d ź w i g n i ę t e b r y ł y nie zostały w t y m miejscu przy­ kryte m ł o d s z y m i utworami, co powoduje, iż pośrodku r ó w n i n y w y ł a n i a się skalista powierzchnia r o z l e g ł e g o p ł a s k o w y ż u i progi morfologiczne — t w o r z ą c e trudno d o s t ę p n e i p i ę k n e krajobrazowo urwiska skalne. P ł y t a obniżona tworzy rozległą r ó w n i n ę Gondo, p o k r y t ą utworami m ł o d s z y ­ mi, p r z e w a ż n i e pochodzenia l ą d o w e g o . Owo zróżnicowanie- geologiczne decyduje o n i e r ó w n o m i e r n y m rozłożeniu i r ó ż n y m jakościowo składzie złóż s u r o w c ó w ilastych. Ł a t w o d o s t ę p n e na r ó w n i n i e , są zarazem rzad­ sze na p ł a s k o w y ż u . Glina (dog. n a - ^ , nabite) jest surowcem powszechnie w y s t ę p u j ą ­ cym na terenie badań S E E „Afryka 76". W okolicach urwisk skalnych (progu morfologicznego) jej złoża znajdują się w b e z p o ś r e d n i m sąsiedz­ twie osad, zazwyczaj poniżej z a b u d o w a ń wsi — w ś r ó d skał (Yaye) lub na r ó w n i n i e (Yaye, Yougo Na, Banani). Niekiedy w okolicy jednej wsi m o g ą w y s t ę p o w a ć złoża gliny o różnej jakości. W wypadku Y a y e złoża gliny w y s t ę p u j ą w d w ó c h miejscach: na r ó w n i n i e — w buszu, i w ś r ó d skał. Na r ó w n i n i e z nieckowatego w g ł ę b i e n i a o ś r e d n i c y około 10 m i głębokości 5-7 m wydobywa się g l i n ę „tłustą". Wyrobisko tworzy gli­ n i a n k ę , na dnie k t ó r e j nawet w porze suchej (luty) zalega mulista ciecz. Na terenie urwisk w rozpadlinach skalnych, wydobywa się glinę „ c h u ­ dą". Glina wydobyta z glinianki ma b a r w ę jasno-czerwono-beżową i charakteryzuje się d u ż y m stopniem zanieczyszczenia organicznego {plewy prosa, ł o d y g i roślin). W porze deszczowej woda wprowadza do glinianki substancje organiczne w y p ł u k i w a n e z pobliskich p ó l i skał. G l i n ą pochodząca z rozpadlin skalnych, o barwie czerwonej, jest pozba­ wiona w i ę k s z y c h z a n i e c z y s z c z e ń (porównaj w y n i k i analizy chemicznej). G l i n ę w y d o b y w a j ą garncarki m e t o d ą o d k r y w k o w ą . Służą do tego 4 4 W niniejszej pracy stosuję zapis fonetyczny na podstawie polskiego syste­ mu znaków pisowni fonetycznej. Por. W. D o r o s z e w s k i , Gramatyka opisowa języka polskiego, Warszawa 1972, s. 70. �248 RYSZARD YORBRICH motyki oraz zaostrzone kije lub p r ę t y metalowe (wykorzystywane pod­ czas eksploatacji złóż skalnych). Kobiety transportują surowiec do wsi w koszach noszonych na g ł o w i e (Banani, Yaye, Yougo Na, Koundou). W koszu, zależnie od jego wielkości, mieści się od 20 do 25 kg surowca. Nie praktykuje się gromadzenia w i ę k s z y c h zapasów gliny. Spowodowane to jest stosunkowo m a ł ą odległością złóż (300-800 m), brakiem miejsca w domu garncarki oraz charakterem działalności garncarskiej, b ę d ą c e j jednym z wielu zajęć kobiety. Jedynie niewielkie ilości surowca (2025 kg) umieszczane b y w a j ą w wilgotnym worku i przechowywane przez kilka dni w jednym z licznych z a k ą t k ó w zagrody. W wypadku z u ż y c i a z a p a s ó w garncarka z łatwością m o ż e je uzupełnić. W trakcie badań terenowych p o b r a ł e m 3 próbki gliny z m i e j s c o w o ś c i Yougo Na i Y a y e . Próbki te zostały poddane analizie chemicznej. Próba nie objęła badań na w y s t ę p o w a n i e : K 0 , MnO, N a 0 . Z przyczyn obiek­ t y w n y c h nie dokonano analizy mineralogicznej. C h a r a k t e r y s t y k ę che­ m i c z n ą zbadanych próbek p r e z e n t u j ą zamieszczone n i ż e j tabele . Zbyt mała ilość zbadanych złóż powoduje, iż nie jest to próba r e ­ prezentatywna dla całego obszaru zamieszkanego przez D o g o n ó w . P r ó b ­ ki pobrano u podnóża skraju p ł a s k o w y ż u Bandiagara: na terenach r ó w ­ niny Gon do (próbka nr 2 oraz prawdopodobnie nr 1) i w okolicy n i ż ­ szych partii rumowisk skalnych (próbka nr 3). Charakter środowiska naturalnego pozwala m n i e m a ć , iż są one reprezentatywne dla okolic l e ż ą c y c h na pograniczu p ł a s k o w y ż u i r ó w n i n y , a w i ę c r ó w n i e ż dla c a ł e g o terenu badań S E E „ A f r y k a 76". Charakter publikacji nie pozwala na w y c z e r p u j ą c e o m ó w i e n i e w y ­ n i k ó w analizy chemicznej próbek, ograniczę się zatem do zasygnalizo­ wania wybranych e l e m e n t ó w dokonanej oceny . Aczkolwiek analiza chemiczna w y k a z a ł a w z g l ę d n y stopień zróżnicowania j a k o ś c i o w e g o po­ s z c z e g ó l n y c h złóż surowca, m o ż n a jednak pokusić się o próbę o g ó l n e j charakterystyki. Surowce u ż y w a n e w garncarstwie D o g o n ó w można określić jako „tłuste" (równina) lub „ c h u d e " (urwiska), o barwie jasnoczerwonej, czerwonej lub szarej. S ą one pochodzenia aluwialnego, na­ leżą do grupy i ł ó w montmorillonitu, c z ę ś c i o w o illitu, c h a r a k t e r y z u j ą s i ę wysokim stosunkiem molekularnym S i 0 : A 1 0 (około 4:1), dużą pla­ stycznością, a co za tym idzie dużą skurczliwością i w r a ż l i w o ś c i ą na suszenie oraz d u ż y m stopniem zanieczyszczenia mechanicznego, orga­ nicznego i chemicznego. Wyroby z tych s u r o w c ó w podatne są na r ó ż 2 2 5 6 7 2 s 2 3 Analizy w y k o n a ł o Biuro Projektowo-Badawcze Przemysłu Ceramiki B u ­ dowlanej w Poznaniu. Za nieodpłatne wykonanie analiz dziękuję kierownictwu Biura. Próbkę nr 1 otrzymałem od informatorki — garncarki; w e d ł u g jej infor­ macji pochodziła ona z glinianki leżącej w okolicy Yougo Na. Ocenę opieram na pracy Z. K o z d y r a , R. W y r w i c k i e g o , Surowce ilaste, Warszawa 1970. 6 7 �Tab. 1. Skład chemiczny próbek gliny z okolic masywu Bandiagara (w %) Miejscowość Pochodzenie Si0 2 Al 0 +Ti0 2 3 Fe 0 2 2 CaO 3 MgO S t r a t y Według prażenia Yougo Na Yaye Yaye pracownia garncarska wyrobisko odkrywkowe, glinianka szczelina skalna 59,86 16,30 7,60 1,62 0,76 12,02 64,08 17,48 8,10 1,45 0,84 6,83 78,30 6,06 8,20 1,06 0,52 3,40 PN-63/H-04154 Tab. 2. Analiza siarczanów rozpuszczalnych w H 0 i związanych z nimi kationów zawartych w glinach z okolic masywu Bandiagara (Mali) 2 Miejscowość Pochodzenie r o z p w H 0 CaO MgO Według 2 Yougo Yaye Yaye pracownia garncarska wyrobisko odkrywkowe, glinianka szczelina skalna 0,1372 0,0196 0,014 0,0857 0,0034 0,012 0,039 0,008 0,002 PN-63/H-04154 �RYSZARD YORBRICH 250 nego rodzaju uszkodzenia: pęknięcia, odpryski, zbąblenia, cechuje je p o r o w a t o ś ć czerepów. Przedstawione cechy p o w o d u j ą , że w Polsce gliny tego rodzaju uznano za pośledniejsze i w z w i ą z k u z t y m stosuje się je jedynie jako surowce ceramiki budowlanej. Dogonki doskonale orientują się we w ł a ś c i w o ś c i a c h s u r o w c ó w po­ c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h złóż. Informatorzy z Y a y e „tłustą" glinę, pocho­ dzącą z glinianki, określają mianem na gg („glina brązowa"), a wydo­ b y w a n ą ze szczelin skalnych — nan bań („glina różowa). P r z y wyrobie n a c z y ń garncarki ś w i a d o m i e mieszają oba rodzaje glin, zaznaczając, iż „nie n a l e ż y u ż y w a ć ich osobno" . Znajomość w ł a ś c i w o ś c i s u r o w c ó w z miejscowych złóż wykracza znacznie poza najbliższą okolicę wioski. M i e s z k a ń c y Y a y e podkreślali, że glina rodzaju na gg, „jest lepsza od gliny z Yougo Na" (co potwierdziła analiza chemiczna). Informatorzy z Banani — swoistego ośrodka garncarskiego regionu •— twierdzili, że ich glina jest lepsza od glin u ż y w a n y c h przez sąsiadów, dopatrując w t y m p r z y c z y n ę z a r ó w n o d u ż y c h r o z m i a r ó w w ł a s n e j produkcji, jak i powodzenia swoich w y r o b ó w . Dostosowanie technologii do w ł a ś c i w o ś c i lokalnego surowca objawia się w stosowaniu d o d a t k ó w schudzających. Wyniki moich badań w s k a ­ zują, iż garncarki dogońskie u ż y w a j ą dodatku pochodzenia mineralnego. Dodatek ten ma charakter surowca w t ó r n e g o . Jest nim gruz ceramiczny, otrzymywany z rozbitych i c z ę ś c i o w o roztartych (grudki od 0,2 do 0,6 cm średnicy) skorup gliniany. Z r e g u ł y gruz ceramiczny otrzymuje się ze zniszczonych lub uszkodzonych n a c z y ń u ż y w a n y c h w gospodar­ stwie domowym. J e d n a k ż e w wypadku D o g o n ó w nie m o ż n a w y k l u c z y ć u ż y c i a f r a g m e n t ó w ceramiki dawnej (kultura tellem) . Jakkolwiek garn­ carki dogońskie nie znają pojęcia „ c h u d e j " lub „ t ł u s t e j " gliny, trafnie o c e n i ł y w ł a ś c i w o ś c i wykorzystanego surowca schudzając go. Ilość sto­ sowanego dodatku została ściśle dostosowana do w ł a ś c i w o ś c i poszcze­ g ó l n y c h rodzajów surowca. Garncarki z Yougo Na — u ż y w a j ą c e gliny „ t ł u s t e j " — dodają do masy glinianej gruz ceramiczny w stosunku mniejszym n i ż 4:1. Garncarki z Y a y e u ż y w a j ą także gliny „ t ł u s t e j " — lecz z domieszką gliny „chudej", dodają w i ę c mniej kruszywa cera­ micznego (6:1). Zabieg ten zmniejsza plastyczność, a w konsekwencji s k u r c z l i w o ś ć surowca, uodparniając go na działanie wysokich tempera­ tur w czasie suszenia i wypalania. Przyczynia się też do lepszego zno­ szenia przez garnki d u ż y c h w a h a ń temperatury podczas stawiania ich na wolnym ogniu, gdzie ciepło rozchodzi się n i e r ó w n o m i e r n i e . Dowodzi to, że garncarki dogońskie zebrały odpowiednie d o ś w i a d c z e n i e techno­ logiczne, p o z w a l a j ą c e z n e u t r a l i z o w a ć niekorzystne w ł a ś c i w o ś c i d o s t ę p ­ nego surowca. 8 9 8 Brak mi danych o proporcjach w tej mieszance. O kulturze tellem szerszej piszą m. in. G r i a u 1 e, D i e t e r 1 e n, op. cit., s. 3-51. 9 �251 P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÔW Przygotowanie masy glinianej ma miejsce bezpośrednio przed przy­ s t ą p i e n i e m do formowania. Wysuszone grudki gliny tłucze się na pod­ stawie kamiennej kamieniem-otoczakiem (Yougo Na) lub m a ł y m s t ę p o rem (Yaye) na drobiny o średnicy od 0,3 do 0,7 c m . T a k rozdrobnioną glinę miesza się z przygotowanym uprzednio gruzem ceramicznym. N a s t ę p n i e dolewa się wody zarobowej potrzebnej dla nadania glinie od­ powiedniej plastyczności (1 d c m wody na 0,2-0,3 dcm surowca —• Yougo Na). Ilość dodanej wody (300-500% masy surowca) jest ściśle z w i ą z a n a z w ł a ś c i w o ś c i a m i miejscowej gliny. Gałki przygotowanej masy glinianej chowa się do worka i składa w koszu lub garnku. W czasie formowania będą one l e ż a ł y w zasięgu ręki garncarki. 3 3 3 Nim przejdę do przedstawienia w ł a ś c i w e g o procesu formowania na­ czynia o m ó w i ę pokrótce w y p o s a ż e n i e produkcyjne garncarki d o g o ń s k i e j . W wypadku D o g o ń ó w nie m o ż e m y m ó w i ć o wydzieleniu specjalnego pomieszczenia lub konkretnej przestrzeni dla w y ł ą c z n e g o uprawiania i n t e r e s u j ą c e j nas dziedziny działalności gospodarczej . Poczynione przeze mnie obserwacje potwierdzają dane i n f o r m a t o r ó w s t w i e r d z a j ą ­ cych, że zasadniczym miejscem pracy garncarki jest p o d w ó r z e zagrody m ę ż a (lub ojca). Do pracy siada ona przed progiem pomieszczenia p e ł ­ n i ą c e g o rolę kuchni (Banani, Yaye, Yougo Na). Czasami d o d a t k o w ą osłonę daje jej m a ł y drewniany daszek kryty słomą, zbudowany przed w e j ś c i e m do kuchni (Yougo Na). 10 O w y p o s a ż e n i u warsztatu garncarki decyduje stosowana przez nią technologia. Środki produkcji stosowane w garncarstwie dogońskim, choć nieliczne, podzielić m o ż n a na sprzęt i narzędzia u ż y w a n e jedynie w pro­ dukcji garncarskiej oraz na służące także do innych c e l ó w . Podczas wydobywania i transportu surowca wykorzystuje się przed­ mioty m a j ą c e szerokie zastosowanie w p o z o s t a ł y c h dziedzinach gospo­ darki (na p r z y k ł a d w rolnictwie lub w gospodarstwie domowym). S ą to przede wszystkim typowe dla A f r y k i Zachodniej motyki zwane przez D o g o n ó w debli lub diabli (długość 50-60 cm) oraz kosze plecione z ł o d y g prosa tudiu. Narzędzia służące do formowania n a c z y ń techniką wybijania to prze­ de wszystkim kamienna podstawa i zespół kamieni otoczaków, p e ł n i ą ­ cych f u n k c j ę ubijaka. Kamienne ubijaki m o g ą b y ć zastąpione drewnia­ nymi stęporami o r ó ż n y c h kształtach. Pierwszy badacz okolic Bandiagara L . Desplagnes wspomina w 1907 roku o skórze z w i e r z ę c e j służącej Dogonom za. p o d s t a w ę w procesie wytwarzania g a r n k ó w , nie podaje jednak b l i ż s z y c h danych d o t y c z ą c y c h tego f a k t u . D. Drost sugeruje, że skórzana podstawa u ż y w a n a była 11 1 0 Jedynym stwierdzonym przeze mnie w y j ą t k i e m jest warsztat garncarski w Yougo Na. Jedna z garncarek pracowała tam w cieniu wiaty, zbudowanej poza terenem zagrody. L . D e s p l a g n e s , Le plateau central Nigérien, Paris 1907, s. 369. 1 1 �252 RYSZARD VORBRICH 1Z w tym wypadku jedynie w trakcie przygotowywania surowca . O tego typu podstawie nie wspomina jednak M . Griaule. T a k ż e badania S E E „ A f r y k a 76" nie p o t w i e r d z i ł y informacji L . Desplagnes'a. Badania nasze w y k a z a ł y natomiast, że powszechnie s t o s o w a n ą i je­ d y n ą p o d s t a w ą jest lekko w k l ę s ł a p ł y t a kamienna, u k s z t a ł t o w a n a z jed­ nej strony w p ł y t k ą nieckę, z a m k n i ę t ą lub półotwartą. P ł y t y m a j ą nieregularne k s z t a ł t y i różne rozmiary; n a j c z ę ś c i e j spotykane m a j ą od 40 X 50 X 8 cm, do 61 X 65 X 12 cm. Ustalenia S E E „ A f r y k a 76" stoją w sprzeczności z klasyfikacją dokonaną przez autora Tôpferei in Afrika. D. Drost p o w o ł u j ą c się na M. Griaule z a k w a l i f i k o w a ł p o d s t a w ę garn­ carską D o g o n ó w do podstaw płaskich („gładkich"). B ł ę d n a ocena D. Drosta wynika zapewne z nader s k ą p y c h danych na ten temat. M . Griaule w Masques dogons wspomina tylko o macie, na której Dogonowie w y ­ bijają naczynia g l i n i a n e . Wydaje się, że ta lakoniczna wzmianka s t a n o w i ł a dla D. Drosta j e d y n ą p o d s t a w ę k l a s y f i k a c y j n ą . W k l ę s ł a podstawa kamienna jest zapewne doskonalszą od z w y k ł e j jamy ziemnej, formą podstawy garncarskiej, powszechnej niegdyś w Afryce i stosowanej do dzisiaj przez sąsiadów D o g o n ó w — Mossi . Podstawa w k l ę s ł a spełnia kilka n i e z a l e ż n y c h funkcji: w p ł y w a w d u ż y m stopniu na formę i jakość naczynia, chroni (podobnie jak pozostałe pod­ stawy sztuczne) ciągle jeszcze p l a s t y c z n ą g l i n ę przed zanieczyszczeniem i o d k s z t a ł c e n i e m w z e t k n i ę c i u z n i e r ó w n o ś c i a m i ziemnego podłoża, przy­ czynia się do ł a t w i e j s z e g o manipulowania (obracania) naczyniem b ę d ą ­ cym w obróbce, a także — odkształcając plastyczne ścianki — przesądza o kulistej lub p ó ł k u l i s t e j formie g a r n k ó w . W przypadku podstawy garn­ carskiej D o g o n ó w nie n a l e ż y m ó w i ć jednak o formie ściśle wyznacza­ jącej kształt i rozmiary n a c z y ń . G ó r n a powierzchnia p ł y t y kamiennej, tworząca zaledwie p ł y t k ą nieckę, pozostawia bowiem garncarce swobo­ dę nadawania ostatecznego k s z t a ł t u i rozmiaru naczynia. N a d m i e n i ę jeszcze, ż e kamienne podstawy m a j ą szerokie zastosowanie w procesie przygotowania surowca. Zazwyczaj w jednej zagrodzie znajdują się jedna lub dwie podstawy garncarskie. Jakkolwiek są one zbliżone for­ m ą do żaren u ż y w a n y c h w gospodarstwie domowym, nie służą nigdy, co podkreślali informatorzy, do przygotowywania p o ż y w i e n i a . J a k już w s p o m n i a ł e m , ściśle z w i ą z a n e z p o d s t a w ą k a m i e n n ą i t e c h n i k ą w y ­ bijania są narzędzia ubijające: kamienne otoczaki i s t ę p o r y drewniane. K a ż d a garncarka dogońska posiada c a ł y zespół kamieni — u b i j a k ó w . Mają one kształt otoczaka, ł a t w o m i e s z c z ą c e g o się w dłoni. S ą r ó ż n y c h rozmiarów, ich o b w ó d przypomina nieregularny okrąg o ś r e d n i c y waha­ jącej się od 5 do 6 cm. Ubijak kamienny jest podstawowym n a r z ę d z i e m 13 M 1 8 1 3 u D r o s t , op. cit., s. 120. Por. G r i a u l e , Masques..., s. 24. Zob. D r o s t , op. cit., I , s. 60, 104. Dane o garncarstwie Mossi podaje za D r o s t , op. cit., I , s. 121. �253 P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÓW m o d e l u j ą c y m m a s ę glinianą w naczynie. Decyduje r ó w n i e ż o fakturze w e w n ę t r z n e j strony ścianki, t w o r z ą c (przez ponawiane uderzenia) na jej powierzchni liczne p ł y t k i e , nakładające się w g ł ę b i e n i a , czytelne r ó w n i e ż po wypaleniu czerepu. Są one, w e d ł u g mnie, niezawodnym znamieniem techniki wybijania. K a m i e n n y ubijak nie jest tylko na­ r z ę d z i e m f o r m u j ą c y m , p e ł n i ponadto f u n k c j ę narzędzia u t w a r d z a j ą c e g o . Nacisk, jaki na ścianki naczynia w y w i e r a z jednej strony ubijak, a z drugiej kamienna podstawa, powoduje utwardzenie plastycznych ścianek obrabianego naczynia. Ubijak jest t e ż n a r z ę d z i e m k r u s z ą c y m i m i e l ą c y m glinę i skorupy ceramiczne. P o d o b n ą f u n k c j ę spełniają s t ę p o r y drewniane. Stosowane są w y ­ miennie z ubijakiem kamiennym w procesie obróbki surowca oraz w pierwszym etapie formowania. I c h w y m i a r y nie p o z w a l a j ą na dalsze, swobodne operowanie w e w n ą t r z p o w s t a j ą c e g o naczynia. W procesie pro­ dukcji garncarskiej m o g ą b y ć stosowane s t ę p o r y o r ó ż n y c h kształtach, wymiarach i nazwach. W Yougo Na u ż y w a n o stępora długości 90 cm, nazywanego kunai, a w Y a y e stępora długości 42 cm, o nazwie tamdo lub tamto. Do zdobienia n a c z y ń s ł u ż y mata zwana pir (Yougo Na) albo piru (Yaye, Banani, Sanga), pleciona ze s z n u r k ó w s k r ę c a n y c h z w ł ó k i e n kory lub korzenia baobabu (zdania i n f o r m a t o r ó w na ten temat b y ł y po­ dzielone), o wymiarach z b l i ż o n y c h do 40 X 44 X 0,6 cm . Sploty sznur­ k ó w t w o r z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą fakturę odciskającą się w y r a ź n i e na plastycznych ściankach zdobionego naczynia. Mata piru, jakkolwiek stosunkowo twarda i sztywna, w m i a r ę u ż y w a n i a odkształca się trwale, zgodnie z formą w k l ę s ł e j niecki podstawy. Ś r o d k o w e fragmenty w ł ó ­ kien maty rozciągając się t w o r z ą specyficzne zmarszczenia (ryc. 1). 1S Oprócz o m ó w i o n y c h , typowych mat garncarskich Dogonowie w pro­ cesie zdobienia stosują niekiedy inne maty otrzymywane z f r a g m e n t ó w uszkodzonych w o r k ó w lub mat do spania. N a l e ż y jednak podkreślić, iż w trakcie b a d a ń terenowych n a p o t k a ł e m tylko jeden przypadek tego rodzaju. Wypalanie n a c z y ń Dogonowie przeprowadzają w sztucznej niecce terenowej. T r u d n o ś ć pojawia się w momencie p r ó b y znalezienia odpo­ wiedniej nazwy dla tego rodzaju urządzenia. J a k m i wiadomo, polska literatura przedmiotu nie w y p r a c o w a ł a jeszcze stosownego określenia. Źródła niemieckie u ż y w a j ą pojęć „Erdloch" (jama ziemna) lub „ G r u benofen" (piec d o ł o w y ) . W niniejszej pracy na określenie urządzenia w y p a ł o w e g o D o g o n ó w s t o s o w a ć b ę d ę termin „jama w y p a ł o w a " . J a m y w y p a ł o w e D o g o n ó w m a j ą mniej w i ę c e j r ó w n e wymiary. Jama w B a 1 6 5 8 Według G r i a u 1 e mata garncarska D o g o n ó w pleciona jest z w ł ó k i e n kory baobabu. G r i a u 1 e, Dieu..., s. 85. « D r o s t, op. cit., s. 228, 235. 3 �254 Ryc. RYSZARD YORBRICH 1. Mata piru, Yaye. Ze zbiorów S E E „Afryka 76" przekazanych Muzeum Narodowemu w Szczecinie nani (jedna z czterech) m i a ł a 90 cm głębokości i 430 cm średnicy, jamy pozostałych wsi odpowiednio: 90 X 440 cm (Yougo Na), 70 X 390 cm (Yaye), 75 X 300 cm (Koundou). W Banani j a m ę w y p a ł o w ą nazywano onguru, w p o z o s t a ł y c h wsiach •— ongu. J a m ę b u d u j ą m ę ż c z y ź n i , w y k u ­ w a j ą c ją w skale lub w y k o p u j ą c w ziemi. Z biegiem czasu na dnie jamy gromadzi się popiół; jest on systematycznie wydobywany i usypywany na z e w n ą t r z . Stanowi to o specyficznym w y g l ę d z i e jamy, która przy­ pomina m a ł y krater. J a m y w y p a ł o w e usytuowane są na obrzeżach wsi (poniżej, p o w y ż e j lub r ó w n o l e g l e do osady). W produkcji garncarskiej D o g o n ó w obok narzędzi i s p r z ę t ó w formu­ j ą c y c h znajdują także zastosowanie narzędzia o charakterze pomocni­ czym. S t a n o w i ą je: skorupy ceramiczne — u ż y w a n e jako narzędzia gładzące i utwardzające, bransoletki metalowe o ostrych k r a w ę d z i a c h (pełniące funkcje skrobaków) oraz szereg n a c z y ń (metalowych, glinia­ nych lub z tykwy) s p e ł n i a j ą c y c h rolę p o j e m n i k ó w na w o d ę zarobową lub m a s ę glinianą. W trakcie badań terenowych nie z a o b s e r w o w a ł e m ż a d n y c h narzędzi do ewentualnej naprawy n a c z y ń . W e d ł u g informato­ r ó w Dogonowie nie naprawiają uszkodzonych w y r o b ó w . Wspomniany już niedostatek prac w j ę z y k u polskim, t r a k t u j ą c y c h o garncarstwie a f r y k a ń s k i m , oraz uboga literatura o m a w i a j ą c a archa­ iczne techniki garncarskie, z a r ó w n o w Europie jak i poza nią, jest przy­ c z y n ą braku na gruncie naszej etnografii t e r m i n ó w określających zba- �255 P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÖW dane przeze mnie techniki oraz urządzenia pomocnicze. Największą trudność n a p o t k a ł e m w nadaniu nazwy technice formowania n a c z y ń , stosowanej przez D o g o n ó w . Dotychczas u ż y w a n e w literaturze pojęcia: „formowanie", „lepienie", „ w y g n i a t a n i e " czy „toczenie", nie oddają sen­ su tej czynności, która sprowadza się do uderzenia kamieniem w m a s ę glinianą. W literaturze niemieckiej w y s t ę p u j e termin „Treiben" '. Jest on jednak stosowany raczej przy opisach techniki określanej w litera­ turze polskiej terminem „ w y g n i a t a n i e " . D. Drost dla tej techniki połą­ czonej z r ó w n o c z e s n y m uderzeniem dłonią u ż y w a terminu „ H a n d t r e i b e n " . T e c h n i k ę przeze mnie o p i s y w a n ą określa on niemieckim ter­ minem „ S c h l a g t r e i b e n " , co m o ż n a p r z e t ł u m a c z y ć jako „ w y k l e p y w a n i e przez uderzanie" lub „ w y g n i a t a n i e ubijakiem". M . Griaule i G . Dieterlen opisując lakonicznie garncarską t e c h n i k ę D o g o n ó w u ż y w a j ą takich pojęć, jak „ p i l o n n e m e n t " lub „ m o d e l a g e " i „frappe" . W niniejszym artykule dla określenia tej techniki wprowadzam termin „ w y b i j a n i e ubijakiem". W p o d j ę t e j w Töpferei in Afrika próbie klasyfikacji a f r y k a ń s k i c h technik garncarskich D. Drost podkreśla różnicę m i ę d z y t e c h n i k ą w y ­ bijania r ę c z n e g o („Handtreiben") a t e c h n i k ą wybijania ubijakiem („Schlagtreiben"). Zdaniem D. Drosta jakkolwiek garncarka przy ręcz­ n y m wybijaniu p o s ł u g u j e się niekiedy środkami pomocniczymi ( k a w a ł ­ kami drewna, skorupami itp.), to jednak w ł a ś c i w y proces wybijania (wygniatania) przeprowadza pięścią albo kciukiem lub p o z o s t a ł y m i pal­ cami. W t y m wypadku narzędzia służą do usuwania zbytecznej glinki i do w y r ó w n y w a n i a powierzchni, nie posiadają jednak funkcji formot w ó r c z e j . W technice wybijania ubijakiem do formowania s ł u ż y specjal­ ny przyrząd. Może nim b y ć k a m i e ń naturalny albo sztuczny t ł u c z e ń . Wyniki moich b a d a ń nad garncarstwem — z a r ó w n o D o g o n ó w jak i K i r d i - D a b a (północny Kamerun) — p o z w a l a j ą na wniesienie zasad­ niczego zastrzeżenia do tej koncepcji. W y k a z a ł y one, że w praktyce m o ż n a spotkać się z ł ą c z n y m stosowaniem obu w a r i a n t ó w techniki wy­ bijania. Do pewnego, ściśle o k r e ś l o n e g o etapu produkcji (u D o g o n ó w do formy ściętego, o d w r ó c o n e g o stożka) w obróbce masy glinianej sto­ suje się r ó w n o l e g l e t e c h n i k ę formowania r ę c z n e g o z u ż y c i e m narzędzi nie f o r m u j ą c y c h (skorupy ceramiczne) oraz wybijanie ubijakiem. N a ­ czynie formuje się w y ł ą c z n i e przy u ż y c i u ubijaka dopiero po o s i ą g n i ę ­ ciu punktu w y j ś c i a , na p r z y k ł a d formy ściętego, o d w r ó c o n e g o stożka. C h c i a ł b y m poddać analizie jeszcze jeden element klasyfikacji afry17 1S 1 9 2 0 2 1 2 2 1 7 1 8 1 9 2 0 8 1 2 2 Jw., s. 45 n. Jw. Jw., s. 60. G r i a u l e , Masąues..., s. 25. G r i a u l e , D i e t e r l e n , op. cit., s. 21. D r o s t, op. cit., s. 60. �256 RYSZARD VORBRICH k a ń s k i c h technik garncarskich zaproponowanej przez D . Drosta. Roz­ różnia on w a f r y k a ń s k i e j technice wybijania ubijakiem dwa warianty: 1) wybijanie bez podstawy w k l ę s ł e j , 2) wybijanie na w k l ę s ł e j podsta­ wie — formie . Pod o k r e ś l e n i e m „forma w k l ę s ł a " autor Töpferei in Afrika rozumie „taki środek pomocniczy, k t ó r y r z e c z y w i ś c i e w pierwszym rzędzie i w y ­ łącznie s ł u ż y nadaniu f o r m y " . Dodaje jednak, że „nie n a l e ż y tutaj u w z g l ę d n i a ć c a ł e j serii p o d k ł a d e k w k l ę s ł y c h , takich jak, skorupy cera­ miczne, czary drewniane i tym podobne, s ł u ż ą c y c h w pierwszym r z ę ­ dzie do obracania formowanego naczynia, chociaż naturalnie f o r m o t w ó r cza cecha tych podkładek jest wykorzystywana" . D. Drost nie usto­ s u n k o w a ł się w y r a ź n i e do nieobracalnych podstaw kamiennych. P r z y k ł a d garncarstwa D o g o n ó w ujawnia słabość koncepcji Drosta. P o w o ł u j ą c się na n i e p e ł n e dane M. Griaule'a t e c h n i k ę garncarską Do­ g o n ó w określa on (z zastrzeżeniami) jako najlepszy p r z y k ł a d „ z w y k ł e g o wybijania, bez użycia formy i bez kombinacji z t e c h n i k ą w a ł k o w a ­ nia" , zaznaczając jednocześnie, że ze w z g l ę d u na „ s u m a r y c z n y " cha­ rakter opisu Griaule'a nie m o ż n a w y k l u c z y ć stosowania przez D o g o n ó w techniki wybijania łącznie z techniką w a ł k o w ą . W y n i k i badań S E E „ A f r y k a 76" tylko w drobnej części p o t w i e r d z i ł y p o w y ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę techniki garncarskiej D o g o n ó w . W y k a z a ł y one trafność przypuszczenia Drosta odnośnie do w y k a ń c z a n i a n a c z y ń tech­ niką w a ł k o w ą , stwierdzając j e d n o c z e ś n i e błędną o c e n ę podstawy garn­ carskiej D o g o n ó w ; wbrew twierdzenia Drosta, Dogonki pracują na nieobracalnej podstawie w k l ę s ł e j , która nie ma jednak charakteru formy. Zatem cechy podstawy garncarskiej D o g o n ó w nie mieszczą się w r a ­ mach klasyfikacji proponowanej przez tego autora . , Proces formowania n a c z y ń glinianych w y g l ą d a u D o g o n ó w n a s t ę p u ­ jąco: garncarka p r z y s t ę p u j e do pracy n a j c z ę ś c i e j m i ę d z y godziną 10°° a 12°° lub 15 a 17 . Siada na ziemi w rozkroku, z nogami w y c i ą g n i ę ­ tymi; m i ę d z y kolanami ma p o d s t a w ę k a m i e n n ą . W zasięgu jej ręki znaj­ dują się: kosz lub garnek z z a w i n i ę t ą w wilgotny worek m a s ą glinianą, metalowe lub gliniane naczynie z w o d ą , mata do zdobienia, zespół ubi2 3 24 2 S 2 6 2 7 2 8 2 B 00 2 8 00 Jw. Jw., s. 61. Jw. Jw., s. 60. Jw. Zob. też G r i a u 1 e, Masques..., s. 24. R ó w n i e ż sąsiedzi Dogonów, Bambara, stosują kombinacje obu technik. Zob. D r o s t , op. cit., s. 60. Nadmienię, że ilustracje zamieszczone w Töpferei in Afrika przedstawiają typowe podstawy w k l ę s ł e stosowane w technice wybijania ubijakiem. Podstawy te m a j ą podobny stopień wklęsłości jako podstawy garncarskie Dogonów. Por. D r o s t , op. cit., s. 62. 2 4 2 5 2 S 2 7 2 8 2 9 �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONOW 257 j a k ó w kamiennych i stępor drewniany. J e j strój roboczy stanowi n a j ­ częściej tylko p o d w i n i ę t a spódnica b a w e ł n i a n a , farbowana na kolor indygo . Garncarka p r z y s t ę p u j ą c do formowania naczynia zwilża w o d ą (czerpaną z pobliskiej miseczki) p o d s t a w ę k a m i e n n ą . N a s t ę p n i e w y j m u ­ je z kosza g a ł k ę gliny (wielkości jajka kurzego), umieszcza ją na kamie­ niu i uderza w nią kilkakrotnie kamieniem-ubijakiem. Nieustannie bijąc i ugniatając palcami glinianą m a s ę dodaje do niej kolejne gałki gliny. C z y n n o ś ć t ę powtarza aż do powstania nieforemnej b r y ł y . O w ą b r y ł ę ujmuje w ręce, uderza nią o p o d s t a w ę oraz toczy po podstawie w ten sposób, aby u z y s k a ć f o r m ę wybrzuszonego walca (Yougo Na) lub ś c i ę ­ tego o d w r ó c o n e g o stożka (Yaye). F o r e m n o ś ć kształtu i głMiaość po­ wierzchni stożka (lub walca) garncarka uzyskuje poprzez g ł a d z e n i e i po3 0 Ryc. 2. Schemat techniki „wybijania ubijakiem" Rys. D. Boehlke, wg szkicu R. Vorbricłia *° Podczas badań S E E „Afryka 76" zdarzało się, że garncarka uprzedzona o wizycie ekipy etnografów ubierała się odświętnie, zakładając dodatkowo wzo­ rzysty kaftanik, zawój na głowę i ozdoby na szyję. 17 — Etnografia Polska t. X X V I , z. 1 �258 RYSZARD VORBRICH klepywanie skorupą glinianą. Forma ściętego i o d w r ó c o n e g o stożka jest jak gdyby punktem w y j ś c i a do zastosowania techniki wybijania. W ł a ś c i w e wybijanie rozpoczyna się od silnego uderzenia kamieniem pod k ą t e m prostym w p o d s t a w ę walca (stożka). Tworzy się w ó w c z a s p ł y t k i e w g ł ę b i e n i e (ryc. 2). N a s t ę p n ą czynnością jest u ł o ż e n i e stożka (walca) na boku i p o w i ę k s z e n i e w g ł ę b i e n i a poprzez uderzenie ubijakiem. G d y w g ł ę b i e n i e obejmie prawie całą p o w i e r z c h n i ę podstawy stoż­ ka (walca), osiągając zarazem głębokość kilku (3-5) c e n t y m e t r ó w , garncarka ustawia formowane naczynie dnem w dół, po czym poklepuje je i umacnia, z kolei uderzeniami ubijaka w p ł a s z c z y z n ę w g ł ę b i e n i a od­ kształca m o d e l o w a n ą m a s ę glinianą nadając jej p ó ł o w a l n y kształt. W trakcie tej c z y n n o ś c i w k l ę s ł o ś ć ulega dalszemu p o g ł ę b i e n i u i posze­ rzeniu. Pozwala to na z a m i a n ę narzędzia uderzającego z ubijaka k a ­ miennego na drewniany stępor, którego uderzenia pogłębiają znacznie (do kilkunastu c e n t y m e t r ó w ) p o w s t a j ą c y otwór naczynia. W m i a r ę po­ w i ę k s z a n i a otworu b r y ł a masy glinianej optycznie się rozrasta. G d y po kilkunastu uderzeniach stępora modelowane naczynie przybiera f o r m ę pustej, owalnej, ściętej z jednej strony b r y ł y , n i e p o r ę c z n y (bo zbyt długi) stępor zastępuje się ubijakiem kamiennym. Garncarka uderzając od w e w n ą t r z w ścianki p o w s t a j ą c e g o naczynia p o w i ę k s z a jego rozmiary, nadając mu zarazem f o r m ę prawie okrągłą lub półokrągłą (ryc. 2). W k l ę s ł a niecka podstawy w p r z y b l i ż e n i u odpowiada w y p u k ł o ś c i powsta­ jącego naczynia. N i e u s t a j ą c e uderzenia kamienne p o w o d u j ą umocnienie i z w ę ż e n i e się ścianek naczynia, co jest p r z y c z y n ą rozciągnięcia się ścianek z a r ó w n o na linii góra — dół jak' i w obwodzie naczynia; jest to czynnikiem sprawczym stałego p o w i ę k s z a n i a się całej bryły. W cza­ sie ubijania garncarka obraca naczynie przez u k o ś n y nacisk jednej lub obu rąk, często t e ż zmienia kamienie; u ż y w a mniej lub bardziej k r ą g ­ łych, w zależności od pożądanego przez nią stopnia zaokrąglenia ścianek. W czasie formowania bez ustanku kruszy się k r a w ę d ź wylewu. Miejsca u b y t k ó w są w i ę c ciągle z w i l ż a n e w o d ą i u z u p e ł n i a n e ś w i e ż ą mokrą gliną (grudkami o objętości kilku c e n t y m e t r ó w s z e ś c i e n n y c h ) . Mamy w i ę c tu do czynienia z elementami techniki sztukowania. Z a r ó w n o w o d ę , jak i m a ł e k a w a ł k i gliny garncarka czerpie z metalowego naczynia. Do momentu osiągnięcia przez modelowane naczynie zasadniczego, zamierzonego — p ó ł k u l i s t e g o lub prawie kulistego — k s z t a ł t u i pożąda­ nych rozmiarów, proces formowania przebiega zawsze (dla wszystkich naczyń) jednakowo. Dopiero w ostatnim etapie produkcji m o ż n a w y ­ dzielić kilka w a r i a n t ó w . Garncarka p r z y s t ę p u j ą c do w y k o ń c z e n i a na­ czynia musi z a d e c y d o w a ć o jego przeznaczeniu i ostatecznej formie. Może w i ę c wedle swej woli przystąpić do w y k o ń c z e n i a k r a w ę d z i wy­ lewu lub do zdobienia. Jeśli chce w y p r o d u k o w a ć naczynie o g ł a d k i e j powierzchni, u ż y w a n e najczęściej w kuchni, nie p r z y s t ę p u j e do zdobie­ nia. W tym wypadku proces produkcji naczynia m o ż e się z a k o ń c z y ć �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONOW 259 na w y g ł a d z e n i u dłonią z e w n ę t r z n e j powierzchni ścianki oraz na zaklepaniu i w y r ó w n a n i u skorupą ceramiczną k r a w ę d z i lub dolepieniu tech­ niką w a ł k o w ą kołnierza wylewu. Jeśli jednak garncarka zamierza w y p r o d u k o w a ć naczynie z ornamen­ tem, to przed w y k o ń c z e n i e m w y l e w u p r z y s t ę p u j e do zdobienia. Podnosi wtedy garnek jedną ręką (nie odkłada go, aby się nie zabrudził), a d r u ­ gą rozkłada na podstawie t w a r d ą m a t ę piru. Na owej macie umieszcza mokry jeszcze garnek. Odciskanie wzoru maty rozpoczyna garncarka od okolic k r a w ę d z i wylewu, przechodząc stopniowo do ścianek brzuśca. Zdobienie p ó ł k u l i s t e g o dna odbywa się na k o ń c u . Pokrycie — przez odciśnięcie — wzorem maty ścianek naczynia uzyskuje się przez r ó w n o ­ czesne obracanie b r y ł y i uderzanie ubijakiem od w e w n ą t r z . Po p r z y ­ łożeniu garnka do maty, pod w p ł y w e m d u ż e g o nacisku ubijaka na w e ­ w n ę t r z n ą stronę ścianki, na z e w n ę t r z n e j jej stronie odciska się trwale d e s e ń maty, na w e w n ę t r z n e j zaś t w o r z ą się charakterystyczne w g ł ę b i e ­ nia, ś l a d y po uderzeniach. W trakcie zdobienia ścianki naczynia — pod w p ł y w e m uderzenia —• znowu ulegają rozciągnięciu, a sama bryła nie­ znacznie się p o w i ę k s z a . P o w s t a j ą c e podczas zdobienia ubytki gliny na k r a w ę d z i w y l e w u są na bieżąco u z u p e ł n i a n e . G d y garncarka pragnie o t r z y m a ć naczynie prawie kuliste, zagina do w e w n ą t r z ścianki w okolicy k r a w ę d z i wylewu. W tym celu p r z y k ł a ­ da kamienny ubijak lub zagięte palce dłoni do w e w n ę t r z n e j strony ścianki naczynia (w pobliżu k r a w ę d z i wylewu) i uderza delikatnie skorupą ceramiczną w z e w n ę t r z n ą stronę ścianki (w pobliżu k r a w ę d z i wylewu). Dzięki temu zabiegowi ścianki odkształcają się zgodnie z for­ m ą otoczaka, zaginając się do w e w n ą t r z . C z y n n o ś ć zaginania ścianki w y l e w u odbywa się najczęściej na p o c z ą t k u procesu zdobienia, po po­ kryciu ornamentem o d k s z t a ł c a n y c h f r a g m e n t ó w brzegu naczynia. Ude­ rzenia skorupy p o w o d u j ą w t ó r n y zanik (lub c z ę ś c i o w e zatarcie) wzoru w miejscach nacisku narzędzia. Po z a k o ń c z e n i u zdobienia garncarka w y r ó w n u j e i zaklepuje ręką lub skorupą k r a w ę d z i e w y l e w u i odstawia naczynie do c z ę ś c i o w e g o wy­ suszenia na kilka lub kilkanaście godzin — do n a s t ę p n e g o dnia. Proces w s t ę p n e g o suszenia m o ż e o d b y w a ć się tak w p e ł n y m a f r y k a ń s k i m s ł o ń ­ cu, jak i w cieniu. Po przeprowadzeniu w s t ę p n e g o suszenia garncarka p r z y s t ę p u j e do nałożenia kołnierza wylewu. W tym celu z d u ż e j gałki masy glinianej (wielkości p o m a r a ń c z y ) — kulając m i ę d z y dłońmi, a na­ stępnie na kamiennej podstawie — formuje ona dwa w a ł k i o ś r e d n i c y około 1 cm i długości około 60 cm. Plastyczne w a ł k i nakłada garncarka na uprzednio zwilżoną k r a w ę d ź w y l e w u w ten sposób, aby s t y k a ł y się one k o ń c ó w k a m i . N a s t ę p n i e palcami, ruchem n a c i s k a j ą c o - ś l i z g o w y m , przylepia ona w a ł k i do b r y ł y naczynia. Po przylepieniu w a ł k ó w 'garn­ carka pociera je w z d ł u ż i profiluje mokrą szmatką (trzymaną w e w n ą t r z dłoni). Dzięki tej c z y n n o ś c i uzyskuje się gładki i r ó w n o m i e r n i e w y �260 RYSZARD YORBRICH profilowany kołnierz. K o ł n i e r z m o ż e przybierać f o r m ę w y g i ę t e g o na z e w n ą t r z lub do w e w n ą t r z pierścienia o owalnym przekroju. W wypad­ k u n i e k t ó r y c h n a c z y ń do gotowania p o ż y w i e n i a m o ż e on m i e ć k s z t a ł t cienkiej, szerokiej i w y g i ę t e j na z e w n ą t r z obręczy. Stosunkowo rzadko zdobi się naczynia motywem innym niż mata piru. W takim wypadku garncarka m o ż e dolepić do naczynia w a ł e k , okalając nim poziomo brzusiec mniej w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i . W a ­ ł e k ten bywa zdobiony p ł y t k i m i , poprzecznymi nacięciami. Niekiedy małe, gładkie naczynia zdobi się poziomym wianuszkiem w g ł ę b i e ń o ś r e d n i c y i głębokości około 2 mm. Naczynia „kobiece" oznacza się dwoma w g ł ę b i e n i a m i (około 0,7 cm średnicy). Spotykane przeze mnie zdobienia w formie pojedynczych lub p o d w ó j n y c h , m a ł y c h przeciwstaw­ nych g u z ó w (o wymiarach 0,8 X 2 cm) są b y ć m o ż e oznaczeniem n a ­ c z y ń „męskich". Ł ą c z n e w y s t ę p o w a n i e obu rodzajów zdobień n a l e ż y prawdopodobnie t ł u m a c z y ć jako oznaczenie naczynia „małżeńskiego". Bardzo rzadko stosowane specjalne p r z y k r y w k i do n a c z y ń i ucha g a r n k ó w formowane są t e c h n i k ą r ę c z n e g o ugniatania, wybijania i sztu­ kowania. Nie posiadam danych o technice lepienia glinianych figurek oraz c y b u c h ó w fajek, jednak ich forma wskazuje, że są lepione techniką r ę c z n e g o ugniatania (palcami) i sztukowania. P o d s u m o w u j ą c m o ż n a stwierdzić, że garncarka dogońska stosuje łącznie techniki wygniatania, wybijania ubijakiem, w a ł k o w a n i a i sztu­ kowania. Technika wybijania ubijakiem jest przy t y m t e c h n i k ą podsta­ w o w ą , d e c y d u j ą c ą o formie n a c z y ń , a ugniatanie, sztukowanie — w pew­ nym sensie — w a ł k o w a n i e mają charakter technik pomocniczych. Osobnym zagadnieniem pozostaje geneza opisanej przeze mnie tech­ niki. W analizie historycznej pomocne okazać się m o g ą z a r ó w n o dane archeologiczne, jak i dane o zasięgach r ó ż n y c h s p o s o b ó w wytwarzania. Ograniczone ramy niniejszego studium pozwalają mi jedynie na za­ sygnalizowanie problemu. • O ile technika r ę c z n e g o wybijania (oraz technika w a ł k o w a n i a ) , jak podaje D. Drost, jest t e c h n i k ą dość starą i s t o s o w a n ą niemal we wszyst­ kich częściach A f r y k i , o tyle technika wybijania ubijakiem wydaje się m i e ć m ł o d s z y r o d o w ó d i w z g l ę d n i e ograniczony zasięg. P r z y c h y l a m się do zdania D. Drosta, iż technika wybijania ubijakiem jest udoskona­ loną formą techniki wybijania ręcznego. W e d ł u g Drosta technika w y ­ bijania ubijakiem r o z w i n ę ł a się prawdopodobnie n a terenach m i ę d z y p ó ł n o c n ą Nigerią a K o r d o f a n e m . D o k ł a d n e o k r e ś l e n i e wieku metody wybijania ubijakiem jest — jak podkreśla Drost — n i e m o ż l i w e z po­ wodu braku danych archeologicznych. Z a jej niedawnym powstaniem przemawia stosunkowo ograniczony teren w y s t ę p o w a n i a (wąski pas p ó ł 3 1 32 1 1 8 8 D r o s t , op. cit., s. 95. Jw., s. 103, 104. �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÓW 261 nocnego Sudanu). Cytowany autor postuluje przeprowadzenie „dalszych intensywnych badań terenowych [...] nad tym p r z y k ł a d e m prostego roz­ woju (niem. Fortschritt)" . W y n i k i polskich badań archeologicznych na terenie prawdopo­ dobnej stolicy imperium Mali p o t w i e r d z i ł y , jak sądzę, w y s t ę p o w a n i e techniki wybijania ubijakiem w k r a j u Mande już przed X I I w. n.e. Do­ konana przeze mnie analiza n a c z y ń z hipotetycznej stolicy Mali — Niani (pochodzących z warstwy datowanej na X I - X V I w. n.e.) w y k a z a ł a , iż b y ł y one zdobione na macie podobnej do piru . Technika zdobienia na macie wydaje się m o ż l i w a jedynie w wypadku silnego nacisku wywie­ ranego z obu stron ścianki naczynia; nacisk z jednej (zewnętrznej) stro­ ny z d e f o r m o w a ł b y naczynie. Samo p r z y k ł a d a n i e (a nawet dociskanie) maty do ścianek naczynia uformowanego inną t e c h n i k ą nie zdoła utrwa­ lić tak w y r a ź n y c h , charakterystycznych o r n a m e n t ó w . T a k w i ę c , moim zdaniem, t e c h n i k ę zdobienia m a t ą m o ż n a s t o s o w a ć jedynie w połącze­ niu z techniką wybijania. N a l e ż y dodać, iż Drost podkreśla, że „mata stosowana jest zwłaszcza przy wybijaniu ubijakiem na w k l ę s ł e j pod­ stawie" . N i e o b o j ę t n y dla naszych dociekań jest fakt, iż na t y m sa­ m y m stanowisku i w tej samej warstwie, co omawiane garnki z Niani, ekipa Muzeum Narodowego w Szczecinie (kierowana przez W. Filipowiaka) znalazła kamienne otoczaki identyczne ze znanymi już nam ubijakami garncarskimi D o g o n ó w . Stwierdzenie to ma p o d w ó j n i e w a ż n e znaczenie: wskazuje n a j w c z e ś ­ niejszą datę pojawienia s i ę techniki wybijania (ubijakiem), udowadnia zarazem p o d o b i e ń s t w o e l e m e n t ó w kultury materialnej w s p ó ł c z e s n y c h D o g o n ó w i dawnych m i e s z k a ń c ó w Mande. Wskazana analogia m o ż e po­ t w i e r d z a ć treść mitu D o g o n ó w i w y n i k i badań p o r ó w n a w c z y c h etno­ l o g ó w francuskich w y w o d z ą c y c h p r a o j c z y z n ę D o g o n ó w z k r a j u Mande . Jednym z w a ż n i e j s z y c h e t a p ó w produkcji garncarskiej jest zabieg suszenia. Od sposobu suszenia n a c z y ń w dużej mierze z a l e ż y p o m y ś l n y przebieg wypalania. P i s a ł e m już, że garncarka dogońska stosuje susze­ nie w s t ę p n e , oddzielając p o s z c z e g ó l n e etapy formowania i zdobienia. O czasie i sposobie w ł a ś c i w e g o procesu suszenia d e c y d u j ą wydatnie warunki ś r o d o w i s k a naturalnego. Garncarka dogońska, pracująca w su3 3 34 35 3 6 3 7 3 8 * Tamże, s. 104. Ekspedycje Muzeum Narodowego w Szczecinie, pod kierownictwem dr. hab. W. Filipowiaka. Zob. W. F i l i p o w i a k , S. J a s n o s z , R. W o ł ą g i e w i c z , Polsko-gwinejskie badania archeologiczne w Niani w 1968 r., „Materiały Zachodnio­ pomorskie", t. X I V , 1970, s. 575-620. » Tamże, s. 614, ryc. 29, 32. » D r o s t , op. cit., s. 163. Zob. F i l i p o w i a k , op. cit., ryc. 33. Oczywiście nie da się obecnie okre­ ślić jednoznacznie funkcji owych w y b o r ó w kamiennych z Niani. " P o r , G r i a u l e , D i e t e r l e n , op. c i t , s. 16, 17. u n �262 RYSZARD VORBRICH •cnym i g o r ą c y m klimacie Sahelu, p r z y s t ę p u j ą c do suszenia, zmuszona jest z a c h o w y w a ć dużą ostrożność. W ł a ś c i w y proces suszenia rozpoczyna s i ę bezpośrednio po z a k o ń c z e n i u formowania i zdobienia. Gotowe naczy­ nie odstawia się dnem do g ó r y na ziemi w pobliżu miejsca formowania. Stoi ono kilka godzin w p e ł n y m słońcu, czasami do n a s t ę p n e g o dnia. W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w z Yougo N a i Banani czas suszenia w p e ł n y m s ł o ń c u u z a l e ż n i o n y jest od w i e l k o ś c i naczynia i grubości ścianek. G a r n carka nie pozostawia jednak naczynia bez o s ł o n y zbyt długo, szybkie bowiem wydalanie wody z w i ą z a n e j mechanicznie m o g ł o b y s p o w o d o w a ć g w a ł t o w n e kurczenie się gliny, a w konsekwencji p ę k a n i e ścianek. G a r n carka w i ę c , kierując się d o ś w i a d c z e n i e m , stara się u l o k o w a ć naczynie w cieniu. Prawie zenitalne położenie słońca sprawia, że ma ona duże k ł o p o t y ze znalezieniem odpowiedniego miejsca. W m i a r ę i l o ś c i o w e g o narastania produkcji nie starcza już miejsca w m a ł y c h izbach domu mieszkalnego i pod e w e n t u a l n ą w i a t ą w zagrodzie. Garncarka ustawia w i ę c naczynia w z d ł u ż ścian budynku od strony p ó ł n o c n e j , jednak i tam przez kilka godzin p o ł u d n i o w y c h docierają promienie s ł o n e c z n e (tem­ peratura dochodzi do 4 5 ° C w cieniu). Suszone naczynia po kilkudnio­ w y m złożeniu w cieniu (domu, wiaty, m u r u zagrody lub jaskini) usta­ wiane są na dachu — tarasie domu' mieszkalnego, ustępując miejsca nowo p o w s t a ł y m naczyniom. U ł o ż o n e dnem do góry, pozostaną tam aż do momentu uformowania przez garncarkę ilości n a c z y ń p o z w a l a j ą c e j na ekonomiczne wypalenie. Okres gromadzenia n a c z y ń trwa od 2 do 4 tygodni. T a k wysuszonym naczyniom m o ż n a p r z y w r ó c i ć p l a s t y c z n o ś ć przy u ż y c i u wody. A b y glinę p o z b a w i ć trwale w ł a ś c i w o ś c i plastycznych n a l e ż y ją w y p a l i ć . S a m ą c z y n n o ś ć wypalenia musi poprzedzić zebranie odpowiedniej ilości opału. Jako paliwo do wypalania g a r n k ó w Dogonki stosują kilka r o d z a j ó w drewna. Najczęściej u ż y w a n a jest akacja (dog. saną, łac. acacia jaidherba albida) oraz drzewiasta roślina zwana przez D o g o n ó w naya bodio. Oba drzewa wykorzystuje się kompleksowo: za materiał o p a ł o w y służą z a r ó w n o k a w a ł k i drewna (około 20 X 30 X 10 cm), jak g a ł ę z i e i kora. U ż y w a się też chrustu z innych drzew i k r z e w ó w . Bardzo ce­ nionym o p a ł e m są ekskrementy zwierząt (najczęściej kopytnych), palące się powoli i r ó w n o m i e r n i e — przez co w palenisku utrzymuje się długo wysoka temperatura. Zastosowanie znajdują także plewy prosa. Zbieranie m a t e r i a ł u o p a ł o w e g o rozpoczyna się już na kilka tygodni przed planowanym terminem w y p a ł u . P o s z c z e g ó l n e rodzaje paliwa skła­ da się w osobnych pryzmach, w b e z p o ś r e d n i m zapleczu jamy w y p a ł o ­ wej (jedynie plewy prosa przechowuje się w zagrodzie), w y k o r z y s t u j ą c naturalne załamania terenu (Banani, Y a y e , Yougo Na). W okresie inten­ sywnych prac garncarskich, gdy kilka garncarek oczekuje na s w o j ą ko­ lej wypalania, okolicę jamy w y p a ł o w e j zalega kilka lub kilkanaście pryzm opału, n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h garncarek. �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÓW 263 - Zgromadzony przeze mnie m a t e r i a ł informacyjny d o t y c z ą c y wypala­ nia pochodzi z w i ę k s z o ś c i przebadanych wsi. Jednak p e ł n y opis samego procesu wypalania oprzeć m o g ę w y ł ą c z n i e na jednym przypadku za­ obserwowanym bezpośrednio w Yougo N a . W k o n t e k ś c i e uzyskanych w trakcie w y w i a d ó w informacji, s t w i e r d z i ć m o g ę , że proces wypalania n a c z y ń w p o z o s t a ł y c h wsiach przebiega podobnie. 3 9 W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w z Y a y e , Yougo N a i Banani do w y p a ł u przy­ s t ę p u j e się po uformowaniu i wysuszeniu odpowiedniej liczby naczyń; najczęściej liczbę t ę określano na około 40. W Yougo N a wypalono 57 g a r n k ó w . Proces wypalania w Yougo N a rozpoczął się p ó ź n y m (jak na sto­ sunki dogońskie) rankiem, kiedy to o godzinie 8 garncarka zaczęła znosić kolejne partie wysuszonych n a c z y ń . Gromadzenie n a c z y ń t r w a ł o 1 godzinę i 10 minut. Około godziny 10°° po u s u n i ę c i u z dna jamy (za p o m o c ą skorupy z tykwy) zalegającego tam popiołu, kobiety rozpoczęły u k ł a d a n i e opału. P r z y n i o s ł y z zagrody w koszach (5 koszy) plewy prosa i r o z s y p a ł y na dnie jamy w y p a ł o w e j . R o z p r o w a d z i ł y je r ó w n o m i e r n i e przy u ż y c i u rąk i n ó g . P l e w y u t w o r z y ł y p i e r w s z ą spodnią w a r s t w ę opa­ łu. D r u g ą w a r s t w ę s t a n o w i ł chrust, rozsypany w centralnej części niec­ ki. Trzecią i ostatnią spodnią w a r s t w ą opału b y ł y k a w a ł k i drewna i kory ułożone n i e r ó w n o m i e r n i e na całej powierzchni dna jamy. U k ł a d a n i e n a c z y ń Dogonki rozpoczęły od c z y n n o ś c i magicznej (go­ dzina l l ) . W centrum zagłębienia jamy (na warstwach opału) kobiety u m i e ś c i ł y m a ł e naczynie — półkolistą czarkę, w e w n ą t r z którego znaj­ d o w a ł a się ofiara pochodzenia organicznego. Garnek z ofiarą p r z y k r y t y został d u ż y m naczyniem. Pozostałe naczynia ułożono na bokach —• od n a j w i ę k s z y c h do najmniejszych — w f o r m ę spirali, jorzy czym dno n a ­ czynia poprzedzającego w c h o d z i ł o c z ę ś c i o w o w w y l e w naczynia n a s t ę ­ p u j ą c e g o (ryc. 3). Forma spirali ma zapewne obok znaczenia praktycz­ nego (naczynia ściśle przylegają do siebie) r ó w n i e ż ukryte znaczenie symboliczno-magiczne; forma spirali jest prawdopodobnie celowym po­ w t ó r z e n i e m obrazu procesu tworzenia ś w i a t a przez boga A m m ę . We­ dług D o g o n ó w garnek z ofiarą jest symbolem łożyska—jaja zarodka (jaja ś w i a t a ) . 50 3 0 4 0 8 9 Z przyczyn o b i e k t y w n y c h (chwilowy b r a k t ł u m a c z a podczas b a d a ń ) nie posiadam niestety ż a d n e g o dodatkowego m a t e r i a ł u informacyjnego, p o d a j ą c e g o szczegóły organizacyjne l u b technologiczne dotyczące obserwowanego przeze mnie procesu. P r a k t y k i magiczne w garncarstwie D o g o n ó w postaram się o m ó w i ć szerzej w n a s t ę p n y c h pracach. Por. D. F o r d e, The Dogoń by M. Griaule and G. Dieterlen, Aj.rikan World, Oxdord 1960. Jak w s k a z u j ą dane prezentowane przez D. Drosta, w większości w y p a d k ó w w garncarstwie a f r y k a ń s k i m , naczynia u k ł a d a się w trakcie wypalania w r z ę d y l u b formy nieregularne. D. Drost nie wspomina o u k ł a d z i e n a c z y ń w s p i r a l ę . Zob. D r o s t , op. cit., s. 227-230. 4 0 �264 RYSZARD VORBRICH Ryc. 3. Wypalanie n a c z y ń , g a r n k i ułożone w s p i r a l ę w jamie w y p a ł o w e j , Yougo Na Fot. R. Vorbrich 15 Po u ł o ż e n i u n a c z y ń (około godz. 12 ) w wolne miejsca m i ę d z y nimi garncarki w s u n ę ł y k a w a ł k i drewna i kory, po czym o b ł o ż y ł y naczynia czterema wierzchnimi warstwami opału. P i e r w s z ą (nieszczelną) w a r s t w ę t w o r z y ł y k a w a ł k i drewna i kory; drugą (szczelną) ekskrementy zwierząt. Obie warstwy przykryte z o s t a ł y raz jeszcze k a w a ł k a m i drewna (warstwa trzecia, nieszczelna). Na koniec całość obsypano cienką w a r s t w ą plew prosa. Około godziny 13 przygotowanie w y p a ł u s k o ń c z y ł o się i pracu­ jące kobiety o d e s z ł y do domu na sjestę. 15 00 Podpalenie miało miejsce dopiero o zmroku (około 18 ). Garncarka p r z y n i o s ł a żar w skorupie glinianej. P o d ł o ż y ł a go w jednym miejscu, na skraju paleniska. Paliwo nie zapłonęło p e ł n y m ogniem, lecz jedynie żarzyło się, w y d a j ą c dużo dymu. Żar ogarniał palenisko bardzo powoli; nim objął całą j a m ę w y p a ł o w ą , m i n ę ł o 45 minut. Nie z a u w a ż y ł e m , by garncarka p o ś w i ę c i ł a s w ą u w a g ę przebiegowi w y p a ł u . Nie znam tempe­ ratury p a n u j ą c e j w jamie w trakcie w y p a ł u , sądzę jednak, że przekra­ czała 400°C, skoro naczynia u l e g ł y wypaleniu. O godz. 7 rano n a s t ę p n e g o dnia popiół i naczynia b y ł y jeszcze cie­ płe, lecz nie s t w i e r d z i ł e m obecności żaru lub ognia. G a r n k i s t y g ł y przez c a ł y dzień. Dopiero p ó ź n y m p o p o ł u d n i e m (około 16*°) kobiety w y j ę ł y je z jamy i z a n i o s ł y do domu. Straty poniesione w czasie w y p a ł u przez garncarkę z Yougo Na są 00 �P R O D U K C J A G A R N C A R S K A DOGONÛW 265 zadziwiająco nikłe. N a 57 n a c z y ń , w y r a ź n i e p o p ę k a ł y jedynie dwa. Ś w i a d c z y to o w r ę c z mistrzowskim opanowaniu przez Dogonki tech­ nologii garncarskiej, szczególnie u m i e j ę t n y m przetworzeniu nie najlep­ szego surowca przez zniwelowanie jego kurczliwości. J a k sądzę, jakość w y p a ł u z w i ą z a n a jest z odpowiednim u ł o ż e n i e m warstw opału, wypa­ lającego się powoli i r ó w n o m i e r n i e : D z i ę k i temu woda hygroskopowa m o ż e się ulatniać stopniowo, nie p o w o d u j ą c pękania n a c z y ń . Istotne znaczenie dla jakości w y p a ł u ma r ó w n i e ż , jak sądzę, konstrukcja jamy w y p a ł o w e j , p o z w a l a j ą c a na k o n c e n t r a c j ę ognia na określonej przestrzeni i z a p e w n i a j ą c a w z g l ę d n i e swobodny dostęp powietrza. N a l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć nad g e n e z ą typu wypalania stosowanego przez D o g o n ó w . Drost podkreśla, że: „ P y t a n i e o miejsce powstania i wiek wypalania d o ł o w e g o pozostanie czystą spekulacją, dopóki brak będzie b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h , a przede wszystkim dokumentacji prahistorycz­ nej" . Utrzymuje on, że jakkolwiek wypalanie jamowe (przebiegające w komorze w y p a ł o w e j ) stanowi postęp w stosunku do wypalania polo­ wego, to jednak nie jest kolejnym etapem rozwoju otwartego wypala­ nia polowego . Jest p r z y k ł a d e m znalezienia nowej funkcji dla starszej formy pieca ziemnego, s ł u ż ą c e g o pierwotnie do przygotowania p o ż y w i e ­ nia. Prawdopodobnie m i g r u j ą c e ludy znające już garncarstwo p r z y j ę ł y piec ziemny od napotykanych m y ś l i w y c h , u ż y w a j ą c y c h go do przyrzą­ dzania strawy . L . Frobenius i L . W i l m za miejsce pochodzenia „ w y p i e k u ziemnego" (niem. Erdbacken) u w a ż a j ą k u l t u r ę h a m i c k ą . D . Drost p o d w a ż a jed­ nak tę h i p o t e z ę w s k a z u j ą c na powszechne w y s t ę p o w a n i e pieca ziemne­ go u B u s z m e n ó w . Dodaje on, że wobec stwierdzonego ścisłego z w i ą z k u m i ę d z y piecem ziemnym, s ł u ż ą c y m do przygotowywania ż y w n o ś c i , a garncarską j a m ą w y p a ł o w ą („piecem d o ł o w y m " ) , trudno jest doszu­ k i w a ć się o d r ę b n e g o pochodzenia dla d o ł o w e g o pieca garncarskiego . W d o s t ę p n y c h mi źródłach nie z e t k n ą ł e m się z próbą klasyfikacji w y r o b ó w garncarskich D o g o n ó w . P r z y c z y n tego stanu rzeczy dopatry­ w a ć się m o ż n a w powierzchownym traktowaniu problematyki rękodzieła przez cytowanych a u t o r ó w francuskich, jak r ó w n i e ż w obiektywnych 4 1 42 4 3 4 4 4 5 46 4 1 D r o s t , op. cit., s. 243. Na określenie techniki wypalania w specjalnym dole ziemnym lub jamie skalnej wprowadzam termin „wypalanie jamowe". Źródła niemieckie u ż y w a j ą odpowiedniego pojęcia „Grubenbrand". Zob. D r o s t , op. cit., s. 227. M. Griaule, opisując wypalanie garnków u Dogonów, m ó w i o odsłoniętym wypalaniu w dole (fr. feu nu dans fosse). G r i a u l e , Masques..., s. 26. * D r o s t , op. cit., s. 244. L . F r o b e n i u s , L . W i l m , Atlas Afrikanus, Mûnchen und Berlin 19211931, mapa nr 17. Podaję za D r o s t , op. cit., s. 243. D r o s t , op. cit., s. 243. Jw. 4 î 4 4 4 4 5 4 6 �266 RYSZARD VORBRICH t r u d n o ś c i a c h znalezienia kryterium typologicznego. W odniesieniu do garncarstwa badanej grupy nie znajduje zastosowania proponowany często uniwersalny podział na zasadnicze typy n a c z y ń : garnki, miski, dzbany i flaszki . Technologia garncarska D o g o n ó w , a przede wszystkim narzędzia form o t w ó r c z e , w k l ę s ł a podstawa i ubijaki, z a w a ż y ł y na ubogim zróżnico­ waniu zasadniczych t y p ó w n a c z y ń . K s z t a ł t n a c z y ń D o g o n ó w oscyluje m i ę d z y formą półkulistą a prawie kulistą (przy niezliczonej ilości w a ­ r i a n t ó w pośrednich). Bardziej z r ó ż n i c o w a n e są ich rozmiary; od 1 do 60 litrów. Stosunkowo ł a t w a do opanowania technologia p r z y c z y n i ł a się do w z g l ę d n i e r ó w n o m i e r n e g o przyswojenia sobie u m i e j ę t n o ś c i wybijania przez w i ę k s z o ś ć kobiet dogońskich. W konsekwencji doprowadziło to do powstania n a c z y ń o podobnej jakości i formie. P o ś l e d n i surowiec, jakim d y s p o n u j ą Dogonowie, przesądza o m a ł e j t r w a ł o ś c i w y r o b ó w garncarskich. Zdecydowana w i ę k s z o ś ć n a c z y ń z u ż y w a się w ciągu jed­ nego roku (lub nawet w okresie krótszym). Niezmiernie i n t e r e s u j ą c e zagadnienia miejsca garncarstwa w kultu­ rze D o g o n ó w s t a n o w i ć będzie przedmiot o d r ę b n e g o studium. W tym miejscu c h c i a ł b y m jedynie podkreślić szczególnie w a ż n ą p o z y c j ę garn­ carstwa we wszelkich przejawach działalności gospodarczej omawianej grupy etnicznej. Naczynie gliniane pojawia się w ż y c i u Dogona w chwili jego narodzin (w postaci specjalnego naczynia do mycia n i e m o w l ą t ) , znajduje szerokie zastosowanie w transporcie i przechowywaniu cennej wody, jest nie zastąpione w k u c h n i . B ę d ą c podstawowym elementem w y p o s a ż e n i a grobu, towarzyszy Dogonowi r ó w n i e ż po śmierci. Garncarstwo p o w i ą z a n e jest ściśle z wieloma (na pozór o d l e g ł y m i ) elementami r z e c z y w i s t o ś c i materialnej, wiedzy, życia s p o ł e c z n e g o i reli­ gijnego. W osobliwy sposób wkomponowane zostało w mitologię i obrzę­ d o w o ś ć D o g o n ó w . Wyniki etnograficznych badań nad reliktowymi tech­ nikami garncarskimi, powszechnie w y s t ę p u j ą c y m i w Afryce, p r z y n o s z ą cenny materiał p o r ó w n a w c z y , p o z w a l a j ą c y poznać często zarzucone już w Europie narzędzia, techniki i formy. 4 7 4S 4 7 Zob. Z. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Biało­ T o r u ń 1950, s. 201. Szybkie tempo przemian gospodarczych z a c h o d z ą c y c h w ostatnich latach w Afryce obejmie zapewne w niedalekiej przyszłości masyw Bandiagara. N a l e ż y oczekiwać, że niebawem w w y p o s a ż e n i u gospodarstwa dogońskiego z n a j d ą się tanie, barwne naczynia emaliowane, p o d b i j a j ą c e obecnie r y n k i A f r y k i Zachod­ niej. J u ż obecnie w Sanga, wsi b ę d ą c e j nieoficjalną stolicą centralnej części p ł a s k o ­ w y ż u , d u ż y m powodzeniem cieszą się naczynia metalowe sprowadzane (prawdo­ podobnie przemycane) z N i g e r i i . Są to w i a d r a z napisem „ M a d e i n Poland". • U w i e l u g o s p o d y ń p r z e j ę ł y one funkcje naczynia do transportu i przechowywa­ nia wody pitnej. rusi, 4 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a8bc64c3d4abcb43c5d00e4e975436b.pdf 4b69a08998c9801f2ac433835e618993 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje potrawy weselne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6169 Title A name given to the resource Produkty przynoszone na ucztę podczas kolejnych dni wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 19 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 19. Produkty przynoszone na ucztę podczas kolejnych dni wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Przynoszono: 1 - alkohol; 2 - produkty żywnościowe; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji infor­ Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1972-1982 (Kwestionariusz nrXll). W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką"(oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje zebrane według kwestionariusza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek, przy współudziale F. Olesiejuka) pyt. nr 212. Czy uczestnicy „poprawin" przynoszą jakieś dary, jeśli tak - co przynoszą? Potrawy? Żywność? Napoje, podarunki inne? Wymienić je. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad0da6332ff029b4fa6d90d9612cff08.pdf fe0dfa3ae97586f9af8e2e9a468e4dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1534 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1419 Title A name given to the resource Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) W dniu 6 maja 1993 г., na Starym Cmentarzu Powązkowskim w Warsza­ wie, środowisko etnografów i etnologów polskich żegnało jednego ze swych najwybitniejszych przedstawicieli - Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową, zmarłą po długiej i ciężkiej chorobie 29 kwietnia. W uroczystości żałobnej, która oprócz rodziny w kraju i za granicą zgromadziła liczne rzesze uczniów, współpracowników i przyjaciół, uczest­ niczyły reprezentacje ośrodków etnograficznych - uniwersyteckich, Polskiej Akademii Nauk, muzealnych, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych stowarzyszeń naukowo-badawczych i społeczno-kulturalnych. Słowa pożegnania przy trumnie Zmarłej wygłosili przedstawiciele władz Uniwer­ sytetu Warszawskiego oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej, której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa była wieloletnim pracownikiem, a także Jej bliscy współpracownicy z ośrodków etnologicznych P A N w War­ szawie i bliskiego Jej sercu Krakowa oraz innych placówek naukowo-badawczych. Kreśląc portret Zmarłej mówiono nie tylko o wielostronnych osiągnięciach na obszarach nauk etnologicznych, ale przede wszystkim cha­ rakteryzowano wyjątkowość Jej osobowości promieniującej na otoczenie �6 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA zarówno swym intelektem jak i otwartością na zawiłe problemy świata oraz na zwykłe ludzkie sprawy, wobec których nie przechodziła nigdy obojętnie. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, urodzona dnia 4 maja 1913 r. w Kra­ kowie, należała do pokolenia etnografów polskich, którzy swój start naukowy rozpoczynali w bardzo wczesnym okresie swojego życia pod kierunkiem wybitnych uczonych okresu międzywojennego (historyków, etnografów, socjo­ logów), a także w niezwykle korzystnych warunkach rozwoju intelektualnego swego rodzinnego domu. Była najstarszą spośród trzech córek (Anny, Heleny 1 Magdaleny) Janiny i Stanisława Kutrzebów. Ojciec, Stanisław Marian Kutrzeba - profesor historii ustroju Polski na Uniwersytecie Jagiellońskim, także rektor tegoż Uniwersytetu, oraz sekretarz generalny, a następnie prezes Polskiej Akademii Umiejętności - należał do wybitnych uczonych polskich o nie kwestionowanym autorytecie moralnym i społecznym. Matka, z domu Domaszewska, wywodząca się z Warszawy, była córką prawnika, sama zaś posiadała wykształcenie polonistyczne uzyskane na warszawskich Wyższych Kursach Naukowych, czyli tzw. „Latającego Uniwersytetu". Rodzice przywiązywali dużą wagę do ksiztałcenia swych dzieci, przy czym szczególna rola przypadła matce, która sama uczyła swoje dzieci w domu, przerabiając z nimi odpowiedni zakres nauki szkolnej. W ten sposób Profe­ sor Anna Kutrzeba-Pojnarowa ukończyła 4 klasy szkoły powszechnej oraz 2 lata w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Wandy. W tymże gimna­ zjum odbywała dalsze lata nauki normalnie, uzyskując w 1931 r. maturę. Ojciec włączał się również w wychowywanie i właściwe przygotowanie szkolne swych dzieci m.in. także poprzez dostarczanie im odpowiedniej lektury, wymagającej niekiedy bardzo znacznego wysiłku umysłowego. Rozważając w swych ostatnich notach biograficznych problem „drogi", która Ją zaprowadziła na pole badań etnograficznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wiąże ją z ogólnym klimatem panującym w ówczes­ nym Krakowie i zdecydowanie ze swoim gimnazjum, do którego uczęsz­ czała. Wspomina, że wiele zawdzięcza swym nauczycielom gimnazjalnym - Leopoldowi Węgrzynowiczowi, Józefie Bergruen (przyrodniczce), Marii Mrozek-Dobrowolskiej (geografce) oraz Zofii Richter (fizyczce). „ N a okres gimnazjum - pisze - przypada moje pierwsze zetknięcie się ze wsią i jej kulturą. Było ono zrozumiałe w klimacie Krakowa, zauroczonego od czasu Młodej Polski pięknem ludowej sztuki. Bezpośrednim motywem mojej inicjacji etnograficznej było zorganizowanie w moim gimnazjum młodzieżo­ wego K o ł a Krajoznawczego, które włączyło się w akcję zbierania kapliczek wiejskich według kwestionariusza zredagowanego przez Seweryna Udzielę, dyrektora krakowskiego Muzeum Etnograficznego, a ogłoszonego przez Leopolda Węgrzynowicza w piśmie Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkol­ nej «Orlim Locie» w 1928 r. Plonem tej pierwszej penetracji terenowej prze­ prowadzonej w rozległej wsi Zawoi pod Babią G ó r ą (gdzie wraz z rodzi­ cami i siostrami spędzała wakacje szkolne w leśniczówce należącej do lasów Polskiej Akademii Umiejętności) było 49 barwnych rysunków i opisów �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 7 wszystkich kapliczek wiejskich, które stały się podstawą pierwszego mojego artykułu pt. «Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi», wydrukowa­ nego w «Orlim Locie» w 1929 r." Poprzez owe kapliczki i obserwację wsi budzą się dalsze zainteresowania, tym razem dotyczące góralskiego budownictwa. Pisze na ten temat: „Ocza­ rowało mnie piękno i różnorodność rozwiązań architektonicznych, dobre proporcje, przy wielkiej prostocie, solidność wykonania. Rzuciłam się na inwentaryzację, wzorując się na pięknej pracy Władysława Maklakiewicza o budownictwie ludowym Podhala, którą zapewne ojciec przyniósł mi z bi­ blioteki P A U " . Rezultatem zainteresowań architektonicznych stała się pierwsza druko­ wana w 1931 r. książka pt. Budownictwo ludowe w Zawoi wydana nakła­ dem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a jeszcze wcześniej nagrodzona przez Komisję Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej. Bo pisząc tę pracę autorka była jeszcze wówczas uczennicą gimnazjalną. Warto przy tym do­ dać, że prof. Kutrzeba, który „patronował" zainteresowaniom etnograficz­ nym córki i Jej badaniom dotyczącym budownictwa ludowego w Zawoi - kategorycznie odmówił swej zgody na propozycję profesora Węgrzynowi­ cza, by pracę tę wprowadzić do planu wydawniczego Polskiej Akademii Umiejętności, której był wówczas generalnym sekretarzem. Charakterystycz­ na była również jego wypowiedź w tej sprawie: „Akademia jest dla uczonych, a nie dla uczennic". Kiedy jednak książka ukazała się w druku pokrył z własnych zasobów koszty związane z jej wydaniem. Nie może zatem budzić żadnej wątpliwości fakt, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa w osobie swego ojca miała głównego orędownika i przewodnika swych pierwszych zainteresowań i prac badawczych. To właśnie przez ojca, już w Zawoi, poznała swego późniejszego profesora Kazimierza Dobrowolskiego, który we wspólnych wędrówkach podbabiogórskich wprowadzał Ją w ogólną problematykę badań kulturowych. Wskazywał na interesujące zagadnienia wpływów niesionych w Karpatach przez kolonizację wołoską i wiążący się z tym problem zderzenia kultury pasterskiej z kulturą wsi rolniczych. W badanej współcześnie rzeczywistości kulturowej poszukiwał bowiem śladów kształtowa­ nia się i trwania stałych i zmiennych cech jej podłoża historycznego. „Ojciec mój - napisała - patronował moim etnograficznym zainteresowaniom. Gdy myślę dziś o nim widzę go, jako uczonego uformowanego w epoce Młodej Polski, tego wielkiego zrywu w literaturze, plastyce i świadomości narodowej. W swym podstawowym dziele: «Historia ustroju Polski» przeciwstawił się, rozpowszech­ nionemu w kraju i za granicą przez tzw. szkołę historyczną krakowską pesymistycznemu poglądowi na nasze zdolności do rządzenia krajem. Głosił trzeźwą ocenę, że dawna Polska miała swój własny styl życia politycznego, łączący j ą z wolnościowymi ustrojami zachodu. Ten ideał należał zdaniem ojca do moralnego jestestwa Polaka, więc zrywać z nim nie należało". Nie obojętny był również stosunek Jej ojca do położenia warstwy chłopskiej. „Wskazując na -nViłcość i piękno naszej państwowości w najlepszych okresach jej istnienia, �8 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA widział jednak ciężki los chłopa, którego «cien» padał na całą naszą przeszłość. Umiał też cenić wśród źródeł w przeszłości te, które oświetlały trudne życie chłopa. Był jednym z tych uczonych uniwersyteckiego środowiska krakow­ skiego, którzy patronowali stworzeniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Nic więc dziwnego, że obserwował z aprobatą moje prace." W przyszłości Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa pogłębi i utrwali swój stosunek do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego. Uczyni to pod znacznym wpływem swojego związku małżeńskiego z Marianem Pojnarem, wywodzącym się ze wsi Trześniów w byłym powiecie brzozowskim na Pod­ karpaciu, a następnie pod wpływem swych 40-letnich, serdecznych powiązań z Jego rodziną i wsią rodzinną. Bo choć Marian Pojnar, jako żołnierz września 1939 r. znalazł się w wojsku polskim na terenie Francji, a następnie w Szwajcarii i tam będąc internowany ukończył rozpoczęte we Lwowie w 1938 r. studia prawnicze na Uniwersytecie we Fryburgu - to jednak siła związków rodzinnych i przywiązanie do własnego kraju spowodowały, że Jego powrót ze Szwajcarii nastąpił wkrótce po zakończeniu wojny. Swych związków uczuciowych z rodzinną ziemią podkarpacką nigdy nie utracił i kontynuował je nadal wspólnie ze swą żoną, dla której Trześniów stał się swoistą przystanią życiową oraz obiektem pogłębionych obserwacji, badań i uogólniających refleksji na temat rozwoju kulturowego wsi. Mówiąc o cechującym Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową głębokim zaciekawieniu, a może nawet zafascynowaniu kulturą ludową warto wspom­ nieć, że „korzenie wiejskości" tkwiły również w Jej genealogii rodzinnej. Jej dziadek Jan Kutrzeba przybył do Krakowa jako młody rzemieślnik - introligator z Myślenic i tam z czasem dopracował się własnego zakła­ du oprawy i sprzedaży obrazów. W jego zakładzie oprawiali swe obrazy tacy m.in. artyści, jak: Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Kazimierz Sichulski, Leon Wyczółkowski oraz Julian Fałat. Ale właśnie matka dziadka Jana Kutrzeby, z domu Waleria Pawlik, pochodziła ze wsi, z rodziny chłopskiej i była przyrodnią siostrą Stefana, Antoniego Pawlika, dyrektora Akademii Rolniczej w Dublanach, a następ­ nie cenionego profesora i rektora Politechniki Lwowskiej. Trzeba dodać, że również warszawska rodzina matki swymi korzeniami genealogicznymi się­ gała wsi kujawskiej pochodzenia szlacheckiego i mazowieckiej wsi drobnoszlacheckiej. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa miała pełną świadomość znaczenia w Jej życiu środowiska w którym się wychowywała i z którego wyrosła. Pisała bowiem: „Jak najbardziej uznaję wpływ środowiska w którym, spę­ dziło się młodość, na «postawe wobec swiata». Ingeruje ono na długo w nasze nawyki, myślenie, hierarchię wartości. Może też wywołać zasadniczy sprzeciw. Ja miałam szczęście. Byłam w «czepku» urodzona, w Krakowie, przesiąkniętym historią, tradycjami jeszcze Młodej Polski, wysoko inte­ lektualnie stojącej rodzinie. Rodzina ta wywodząca się ze strony ojca z mieszczan i chłopów, w X I X i X X w. torowała sobie drogę z prowincji do �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 9 miasta, by wydać tam kilka wybitnych postaci wyróżniających się w nauce i życiu publicznym." Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyła Profesor w latach 1931-1937. Chociaż miała za sobą pierwsze próby prac etnograficznych w Zawoi jeszcze z czasów gimnazjalnych, to jednak wybrała kierunek hi­ storyczny - z nachyleniem ku historii średniowiecza. Była pod urokiem swych znakomitych profesorów historii - Jana Dąbrowskiego, Władysława Semkowicza, Władysława Konopczyńskiego, Romana Gródeckiego, Stani­ sława Kota i wielu innych. Ale wrodzona skłonność intelektualna do prze­ kraczania barier międzydyscyplinarnych prowadziła ją na wykłady, ćwicze­ nia i seminaria z zakresu historii kultury, archeologii, geografii, historii prawa (wykładanej przez ojca), a także etnografii i socjologii. „Od I roku - pisze - wciągnęło mnie seminarium z etnografii Słowian i wykłady Kazi­ mierza Moszyńskiego, pasjonujące zajęcia z etnografii i socjologii Jana Stanisława Bystronia, następnie Kazimierza Dobrowolskiego." Na zajęciach tych, zwłaszcza u profesora Kazimierza Moszyńskiego, zaprzyjaźnia się z grupą późniejszych znanych z pracy i literatury etno­ grafów: Mieczysławem Gładyszem, Marią Gładyszowa, Jadwigą Klimaszew­ ską, Romanem Reinfussem, Jerzym Langmanem, Józefem Ligęzą. Mimo tych wielu ubocznych zainteresowań pracę magisterską pt. „Vesnica - dani­ na miodowa" przygotowuje z zakresu historii średniowiecza. Dodatnia ocena tej pracy zostaje nagrodzona opublikowaniem jej w 1938 r. przez prof. Franciszka Bujaka w Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodar­ czych. Pod koniec studiów uniwersyteckich Prof. A . Kutrzeba-Pojnarowa kończy również roczne Studium Pedagogiczne dla historyków oraz odbywa praktykę w Gimnazjum Męskim im. Jana Sobieskiego. Ale właśnie związanie się poprzez seminarium profesora K . Moszyń­ skiego z etnografią zrodziło nowe tematy m.in. późniejszej pracy doktorskiej, które wpłynęły również pośrednio na zmianę kierunku dalszych zaintereso­ wań naukowych. Z inicjatywy profesora Moszyńskiego już w 1937 r. przygotowuje edycję I V tomu „Prac Etnologicznych" Stanisława Ciszewskiego, różne artykuły oraz zrealizowaną i obronioną już po I I wojnie w 1947 r. pracę doktor­ ską pt. „Rozwój etnogmfii i etnologii w Polsce". Jej promotorem był prof. Kazimierz Dobrowolski, a egzaminatorami - prof. К. Moszyński i prof. W. Semkowicz. Praca została opublikowana w 1948 r. w wydaw­ nictwie jubileuszowym Polskiej Akademii Umiejętności. Uwieńczeniem starannego wychowania i wykształcenia szkolnego, po­ myślnie ukończonych studiów oraz liczącego się już dorobku naukowego było zaangażowanie Prof. Anny Kutrzeby-Pojnarowej od dnia 1 1 1937 r. w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ, kierowanej przez profesora K . Dobrowolskiego, na etacie młodszego asystenta. Fakt ten był już tylko formalnym przypieczęto­ waniem przejścia z historii na obszary badań etnologiczno-socjologicznych, Wóre były niewątpliwie bliższe Jej psychice skierowanej na poznanie człowieka �10 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA i jego kultury i w obrębie których „przeczuwała" dla siebie szersze możliwości pracy naukowej i dydaktycznej. Nie skorzystała również ze zgłoszonej w nie­ długim czasie propozycji przejścia do Katedry Historii Średniowiecza u prof. J. Dąbrowskiego. W Katedrze Socjologii i Etnologii UJ „przetrwała" z przerwą wojenną - jak sama to odnotowała - do 1 czerwca 1953 r. Następny okres w Jej życiu wiąże się z przeniesieniem do Warszawy i dalszą pracą w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej) oraz w Zakładzie Etnografii Polski Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N (obecnie Zakład Etnologii I n ­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN). Czas wojny i okupaqi niemieckiej już u samego początku dotkliwie dotknął dom rodzinny Profesor Kutrzeby-Pojnarowej. Już 6 listopada 1939 r. w wielkim aresztowaniu krakowskich uczonych został również zaaresztowany ojciec - prof. Stanisław Kutrzeba, ówczesny prezes P A U i wywieziony wraz z innymi profesorami do więzienia we Wrocławiu, a następnie do obozu w Sachsenhausen koło Berlina, skąd wrócił z grupą starszych profesorów w lutym 1940 r. (po interwencji królowej włoskiej). Profesor Kutrzeba, który - jak wspomina Córka - zaraz po opuszczeniu Krakowa przez polskie władze wojskowe i cywilne zwrócił się do metropolity Adama Sapiehy z inicjatywą powołania w Krakowie Komitetu Obywatel­ skiego - po powrocie z obozu oddał się bez reszty sprawom narodowym i społecznym. Organizował i roztaczał opiekę nad uczonymi wysiedlonymi z Poznania, Lwowa, Warszawy. Wszedł w struktury podziemnego Uniwer­ sytetu, jako dziekan Wydziału Prawa. „Przez nasz dom - pisała - przecho­ dziły dziesiątki osób, szukających oparcia i rady. Krzyżowały się nici różnych ważnych zadań. Przybywali kurierzy z wieściami z Zachodu. Tkwiłam z natury rzeczy w części tych spraw". A dom rodzinny był już w tym czasie bez matki, która zmarła przedwcześnie na serce w 1937 r. W tej nowej sytuacji zachodziła konieczność podjęcia pracy, „gdyż trzeba było zarabiać" - jak sama pisała o tych czasach. „Od stycznia 1940 r. zostałam zatrudniona w centrali Rady Głównej Opiekuńczej, gdzie pracowałam do 18 stycznia 1945 r. w charakterze urzędniczki. Prowadziłam m.in. dział informacji o sprawach prowadzonych przez RGO, wykazy osób - Żydów, które z głębi Rosji chciały wracać do rodzinnego Krakowa, opracowałam (z wyjątkiem pierwszego) wszystkie (37) sprawozdania roczne RGO, kwar­ talne, miesięczne zawierające również ocenę sytuacji gospodarczej Generalnej Guberni itp." Praca w RGO, która dawała wgląd w trudne, czy wręcz tragiczne sytuacje ludzkie, mobilizowała do pomocy, także świadczonej prywatnie. Miało to zwłaszcza miejsce w stosunku do profesorów z innych ośrodków uniwersyteckich oraz członków Akademii, których losem zaj­ mował się ojciec, jak również w stosunku do wysiedlonych z Warszawy po upadku powstania w 1944 r. „W naszym mieszkaniu - pisała - i w dużym stopniu na naszym utrzymaniu i innych formach pomocy znalazło się w tym czasie kilkanaście osób." �ANNA KUTRZFiBA-POJNAROWA 11 Niezależnie od wymienionych prac tkwiła również głęboko w działalności konspiracyjnej. „Byłam, jak cały dom, wciągnięta w różne roboty podziem­ ne: przekazywania informacji radiowych, starania się o «lewe» papiery dla ukrywających się, ułatwiania różnego rodzaju kontaktów m.in. adresów dla ukrywających się Żydów i t p . " Jej stałe kontakty z pracującą w podziemiu grupą prawników poznańskich z profesorem historii ustroju Polski Uniwer­ sytetu Poznańskiego Zygmuntem Wojciechowskim, przekształciły się z cza­ sem - jak pisze - „w stałe związanie z przygotowywaniem krakowskiego biuletynu informacyjnego dla Departamentu Informacji Delegatury Rządu", którego redaktorem był Stanisław Ziemba ps. Stanisław Szczerbiński (por. S. Ziemba, Czas przełomu). D o biuletynu tego przekazywała odpowied­ nie informacje m.in. także relacje uzyskane od dziewcząt wiejskich zamiesz­ kałych w Krakowie lecz pochodzących ze wsi lasowiackich - okolic K o l ­ buszowej. Pod pozorem badań na temat opóźnionych w rozwoju cywilizacyj­ nym wsi, odnotowywała informacje dotyczące obiektów niemieckich, na których prowadzono doświadczenia z pociskami V-2. Informacje te miały wielkie znaczenie dla polskich, wojskowych służb wywiadowczych. Po przeniesieniu się w 1944 r. redaktora S. Ziemby do Warszawy Profe­ sor Kutrzeba-Pojnarowa sama już montowała ów biuletyn, pisząc go na maszynie biurowej w RGO. „Wiadomości zbierałam sama i otrzymywałam od różnych osób m.in. informacje o sabotażach i katastrofach kolejowych dostarczał mi syn kolejarza, sam urzędnik kolejowy i uczeń gimnazjalny, Stanisław Zaczyk, późniejszy aktor. Imponował pamięcią, z której cytował numery pociągów i wagonów, daty, miejscowości". Punktem kontaktowym dla tej działalności było mieszkanie zaprzyjaźnionej Heleny Heise zamiesz­ kałej na ul. Sebastiana w Krakowie. Dostarczone biuletyny przekazywał dalej Alfred Zaremba, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu wojny Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powraca do przerwanej na okres okupacji pracy w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ. Zarówno jednak dla Niej, jak i rodziny nie był to czas łatwy. „Okres powojenny - napisze później - był ciężki nie tyle z powodu trudności materialnych. Entuzjazm końca wojny i okupacji i zapał do pracy mieszały się ze świadomością dziejących się tragedii. Nie ominęły one naszego domu". Początkowo sprawa dotyczyła tylko ojca - profesora Kutrzeby, który „po usilnych naleganiach z różnych stron zgodził się w 1945 r. stanąć na czele delegacji Polskiej Akademii Umiejętności, biorącej udział w jubileuszu 150-lecia Moskiewskiej Akademii Nauk. W drodze do Moskwy, w Mińsku, zaproponowano mu jednak udział w Komisji Konsultatywnej do reorgani­ zacji Tymczasowego Rządu Polskiego, w myśl postanowienia Konferencji Jałtańskiej. Sięgano w ten sposób do autorytetu uczonego i organizatora nauki polskiej, wielkiego formatu obywatela, który już w latach 1918-1919 był członkiem polskiego Biura Kongresu Wersalskiego. A było to w czasie kiedy w Moskwie toczył się proces przeciwko pol­ n e m u podziemiu. „Ogromne napięcie - pisze - jakie towarzyszyło temu �12 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA posiedzeniu z racji także odbywającego się procesu polskich przywódców podziemia spowodował szok, a następnie chorobę i szybką śmierć" (styczeń 1946 r.) Wysoce nieprzychylnym i wręcz tragicznym okazał się również ten czas dla innych członków rodziny. Pod pretekstem zwalczania działań niele­ galnych, a także w związku z toczącym się procesem organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zostaje aresztowana najmłodsza i już jedyna siostra Magdalena (średnia siostra Helena zmarła w czasie wojny) oraz jej mąż. Wyroki zapadły duże, dzięki amnestii siostra wyszła z więzienia po 2, a jej mąż po 8 latach. Represje nie ominęły również osoby Profesor Kutrzeby-Pojnarowej, która w okresie powojennym działała w Polskim Stronnictwie Ludowym kierowanym przez Stanisława Mikołajczyka i w związku z tym jeździła do Warszawy w roli bezpośredniego łącznika pomiędzy ojcem a St. Mikołajczykiem. Decyzję zwolnienia Jej z pracy w Uniwersytecie, podpisaną przez ówczesnego rektora UJ, unieważnił swymi wpływami w Ministerstwie Oświaty i Szkół Wyższych etnograf Jan Manugiewicz, ps. Szymon Żołna, przedwojenny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Ło­ dzi, a po wojnie dyrektor odradzającego się Muzeum Kultur Ludowych z siedzibą w Młocinach koło Warszawy (obecnie Państwowe Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie). Jako asystent, a następnie adiunkt Katedry Socjologii i Etnologii Prof. Kutrzeba-Pojnarowa prowadzi teoretyczne i praktyczne zajęcia ze studentami etnografii, socjologii i historii sztuki. Uczestniczy w badaniach Katedry na obszarze regionu krakowskiego, które w przyszłości zaowocowały tzw. mono­ grafiami problemowymi, w tym także Jej indywidualną publikacją książkową o wsi Mnikowie pod Krakowem. Bierze ponadto żywy udział w pracach etnograficznych prowadzonych w skali krajowej w ramach Polskiego Towarzys­ twa Ludoznawczego, które w tym czasie spełniało rolę głównego koordynatora wszelkich poczynań naukowo-badawczych i organizacyjnych. Prowadziła także w Krakowie (w latach 1947-1951) delegaturę Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, której zadaniem było dokonywanie penetracji terenowej w Polsce południowej i skupywanie - głównie przez studentów - eksponatów z zakresu kultury ludowej. Dla wielu studentów znajdujących się w ciężkich warunkach materialnych owe dodatkowe zajęcia były prawdziwym dobrodziejstwem. Oddzielnym i w pierwszym okresie powojennym porywającym tematem zainteresowań badawczych Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej stały się Ziemie Zachodnie. Zrodziły się one pod wpływem spotkań z dawnymi towarzyszami pracy podziemnej, którzy w warunkach powojennych prowa­ dzili względnie współpracowali z redakcjami takich pism jak „Dziennik Zachodni", „Przegląd Zachodni" bądź „Zachodnia Agencja Prasowa". D o tych czasopism, a także do krakowskiego radia pisała odpowiednie artykuły etnograficzne, współpracowała także z instytucjami zajmującymi się pro­ blematyką odzyskanych Ziem Zachodnich. Uwieńczeniem tych zaintereso­ wań był artykuł „Lice ludu" w zbiorowej pracy pt. Ziemia Lubuska pod red. Z. Kaczmarka i M . Zajchowskiej (1950). �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 13 Reforma studiów socjologiczno-etnograficznych na Uniwersytecie, w wy­ niku których zamiast archeologii i etnografii powstało Studium Kultury Materialnej, a w miejsce socjologii Studium Nauk Społecznych, pociągające za sobą konieczniść znacznego przekwalifikowania się zespołu pracownicze­ go spowodowała, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa przyjęła w 1953 r. propozycję profesora Witolda Dynowskiego przeniesienia się do kierowanej przez niego Katedry Etnografii w Warszawie. Z decyzją tą wiąże się nowy okres życia i działalności, początkowo trudny ze względu na ośmioletnie dojeżdżanie z Krakowa i przebywanie w tym czasie w warunkach niemal „polowych", bo we własnym gabinecie zakładowym. Dopiero sprzedaż ro­ dzinnego domu w Krakowie i części biblioteki ojca ułatwiła kupno miesz­ kania spółdzielczego w Warszawie, gdzie zamieszkała wraz ze swym mężem. Mąż, jako prawnik specjalizujący się w zagadnieniach związanych z inwes­ tycjami mieszkaniowymi, pracował w instytucjach, które w dużym stopniu decydowały o prowadzonej w tym zakresie polityce inwestycyjnej m.in. w regionalnej Komisji Planowania, w Krakowskiej Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych, a w Warszawie w Komisji Planowania przy Radzie Minist­ rów. Przeciwstawiając się bezskutecznie polityce preferowania wielkich in­ westycji przemysłowych na rzecz rozwoju małych miast i osiedli wiejskich skorzystał z przysługujących mu praw kombatanckich i przeszedł na wcześ­ niejszą emeryturę. Decyzja ta ułatwiła mu włączenie się do prac badawczych żony prowadzonych w rodzinnym Trześniowie w charakterze najbardziej wiarogodnego informatora, organizatora oraz eksperta - co ze szczególną wdzięcznością zawsze podkreślała Autorka monografii o tej wsi. Okres „warszawski" stwarzał dla Profesor Kutrzeby-Pojnarowej nowe, wielopłaszczyznowe możliwości pracy dydaktycznej, naukowo-badawczej i naukowo-organizacyjnej. Mała obsada pracownicza Katedry wymagała zwielokrotnienia prowadzonych przez Nią wykładów i zajęć seminaryjnych. Oprócz obowiązujących treści zawartych w programach nauczania należało jeszcze w umiejętny sposób wprowadzać studentów w otaczające środowi­ sko. Bogate, pod względem różnorodności kulturowej „zaplecze" regionalne Warszawy, wymagało stałego pogłębiania wiedzy na temat tych środowisk potrzebnej zarówno dla celów dydaktycznych, jak i badawczych. Bezpośred­ nią znajomość środowisk regionalnych osiągano poprzez Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, praktyki wakacyjne, oraz indywidualne bądź zespoło­ we badania. Nawiązywano kontakty z terenowymi ośrodkami etnograficz­ nymi - muzeami i stowarzyszeniami naukowo-badawczymi. We wszystkich tych poczynaniach Profesor brała żywy udział spełniając oczywiście rolę nauczyciela - zawsze kompetentnego i życzliwego, dzielącego się bezintere­ sownie swoją wszechstronną wiedzą i doświadczeniem. Na Uniwersytecie Warszawskim uzyskała kolejno stopień naukowy docenta, następnie profe­ sora nadzwyczajnego oraz profesora zwyczajnego. Niezależnie od swego podstawowego zajęcia w Uniwersytecie Warszaw­ o m Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa włączyła się w prace badawcze �14 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Zakładu Etnografii Polski I H K M P A N - początkowo na umowach zleconych, a następnie na połowie etatu (do 1961 r.) jako zastępca, a później kierownik Zakładu (do 1971 r. bez etatu). Z zespołem etnografów I H K M kontynuowała rozpoczęte przez profesora W. Dynowskiego na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych studia nad kulturą ludową regionu kurpiowskiego. Efektem tych badań jest 3 tomowe opracowanie zbiorowe pt. Kurpie Puszcza Zielona (1962-1965) oraz kilka prac monograficznych, których była zarówno kierowni­ kiem, jak i redaktorem. Poważny udział autorski i redakcyjny miała również w zbiorowym opracowaniu 2-tomowej syntezy pt. Etnografia Polska - Przemia­ ny kultury ludowej (1976-1981) oraz innych pracach przygotowywanych w ramach Zakładu Etnografii I H K M . Uczestniczyła również w pracach oraz w redakqach wydawnictw Zakładu - wnosząc niezmiennie wiele swych cennych uwag, ocen i propozycji ulepszeń merytorycznych. W pracy przywiązywała wielką wagę do dyscypliny umysłowej i rzetelno­ ści zawodowej jakie winny cechować pracownika naukowego. Od podej­ mujących nowe tematy badań wymagała zarówno koniecznego przygotowa­ nia teoretycznego, jak i solidnego warsztatu naukowego. Nie tolerowała „łatwych" uogólnień nie popartych dokumentacją źródłową. A źródła uczyła weryfikować - zarówno te „zastane", jak i „wywołane" w trakcie etno­ graficznych badań terenowych. Uczyła także właściwej interpretacji źródeł terenowych - w nawiązywaniu do szerszej myśli teoretycznej. Prowadzone przez Nią seminaria oraz inne zebrania naukowe, np. z wyjaz­ dów zagranicznych, zawsze pełne treści i bogate w interesujące dygresje, zmuszały do refleksji oraz stałego pogłębiania swego stosunku do badanego środowiska społecznego. Poszukiwała partnerstwa w dyscyplinach pokrewnych etnografii, a więc w historii, socjologii, folklorystyce czy historii sztuki. Była jednak bez reszty oddana etnografii i etnologii i o interesy tego kierunku badań naukowych dbała na wszystkich polach swojej działalności - nigdy się im nie sprzeniewierzając. Swój pogląd na etnografię, jako kierunek naukowy o charak­ terze interdyscyplinarnym, wyłożyła i uzasadniła na konferencji zorganizowanej w 1986 r. przez Katedrę Etnografii Słowian UJ z okazji 60-lecia „Krakowskiej szkoły etnograficznej". Mówiąc o wkładzie tej szkoły w rozwój etnografii i etnologii polskiej stwierdziła, że „etnografia była i jest nauką pogranicza między nią a wielu innymi dyscyplinami i nie tylko humanistycznymi... Określając w rozmaity sposób swoje pole badań zawiązywała ona rozmaite sojusze, stając się współpartnerem wielu innych nauk wypełniała treścią nie zapisane karty historii. Inspirowała nowe kierunki badań i sposób rozumienia człowieczego losu". Wydaje się, że takie właśnie rozumienie etnografii może być nadal inspirujące dla współczesnych badaczy kultury. Będąc z prawdziwego zamiłowania i także ze świadomego wyboru bada­ czem kultury wsi polskiej - śledziła zawsze pilnie kierunki rozwoju etnologii europejskiej i światowej. Już przed wojną, po studiach wyjeżdżała dwukrot­ nie z ojcem na Międzynarodowy Kongres Historyków we Francji i Szwaj­ carii. Po wojnie natomiast, jako etnograf uczestniczyła w międzynarodowych �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 15 kongresach antropologów i etnologów w Moskwie, Paryżu, Chicago i Zury­ chu, a także w licznych międzynarodowych konferencjach związanych z dzia­ łalnością Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów oraz pracami redakcyjnymi czasopisma ,,Demos", odbywających się systematycznie w różnych zainteresowanych krajach uropejskich. Z za­ granicznych pobytów naukowych za najważniejszy uważała 4-miesięczny pobyt w Paryżu połączony ze studiami bibliotecznymi, obozem etnograficz­ nym oraz uczestnictwem w zajęciach uniwersyteckich. Z przedstawicielami nauk etnologicznych innych krajów utrzymywała żywe kontakty, ciesząc się nie kwestionowanym autorytetem i przyjaźnią. M i m o nawału zajęć dydaktycznych oraz wielu innych prac i obowiązków zawodowych i społecznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa realizowała konsekwentnie własne, indywidualne plany badawczo-naukowe, zgodnie z Jej zainteresowaniami. Jej prace badawcze - jak sama to ocenia - mieszczą się w czterech podstawowych grupach tematycznych: 1) analizy średnio­ wiecznego źródła historycznego, 2) historii etnografii polskiej i charakte­ rystyki metod przez Nią stosowanych, jej wkładu w rozwój nauki światowej, 3) odtwarzaniu obrazu ginącej na naszych oczach kultury polskiej wsi w jej regionalnym zróżnicowaniu, prawidłowościach ogólnych i procesach zmian, 4) zwrócenia uwagi na osobliwości kultury wsi polskiej i ciężki los chłopa dawniej i obecnie oraz niepewną przyszłość rolnictwa chłopskiego. Stwierdza przy tym, że z 3 grupą tematyczną „przedstawienia kultury konkretnych wsi i regionów, wiąże się cała Jej podstawowa twórczość nauko­ wa na polu etnografii. „Przedstawianiu kultury konkretnych wsi i regionów - pisze - podporządkowałam studia o metodach i źródłoznawcze. Wyszłam od obserwacji wytworów sztuki i rzemiosła we wsi podbabiogórskiej. Po wojnie zainteresowała mnie na krótko powracająca do Polski wieś lubuska i na długi okres przeobrażenia kultury podkrakowskiej wsi Mnikowa, stają­ cej się niemal przedmieściem miasta." (1968) Uważa również, że cała Jej twórczość naukowa okresu warszawskiego dotycząca Mazowsza, Kurpiowszczyzny, Podlasia oraz ich badaczy - po­ przedników, wypełnia konkretną treścią ten właśnie temat. Dotyczy to także prac magisterskich Jej uczniów wprowadzanych przez Nią w proble­ matykę etnograficzną różnych regionów kraju: Mazowsza, Krakowskiego, Karpat i Podgórza. Swój stosunek do podstawowych problemów związanych z etnografią polską i jej badaczami, tradycją i przemianami kultury chłopskiej wyraziła w swoim refleksyjnym i dojrzałym w ocenach opracowaniu Kultura ludowa i jej badacze - Mit i rzeczywistość (1977). Za najdojrzalszy owoc swoich osiągnięć badawczych uznała ostatnią swą książkę pt. Trześniów. Przemiany tradycyjnej kultury wsi (1988). Praca ta będąca wynikiem 40-letniej obserwacji życia mieszkańców wsi wskazuje na warunki rozwoju oraz na trwałe i zmienne cechy tejże społeczności i kultury. Temat referatu pt. „Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości", przygotowany na �16 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA podstawie trześniowskich badań etnograficznych, a wygłoszony w 1984 r. na jubileuszu 90-lecia profesora K . Dobrowolskiego w Krakowie - jest sfor­ mułowaniem ściśle adekwatnym do treści zawartych w opracowaniu książ­ kowym. Dzięki analizie materiałów źródłowych dokonanej w perspektywie historyczno-socjologicznej oraz umiejętnemu zastosowaniu zasady łączenia teorii i opisu - Autorka osiągnęła sukces oddania czytelnikowi książki na temat kształtowania się kultury wsi o wymiarze uniwersalnym, zawierającym również elementy jej prognozowania. W swoich ostatnich nie dokończonych rozważaniach na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i po I I wojnie światowej, widzianej oczyma uczestnika, wnikliwego obserwatora, przede wszystkim zaś człowieka zaan­ gażowanego, poczuwającego się do pełnej odpowiedzialności za poziom, kierunek i w ogóle los polskiej etnografii i etnologii - Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nawiązuje również do oceny swojego w niej miejsca. Stwierdza przede wszystkim, że „sytuacja współczesnej etnologii polskiej jest konsekwencją całej jej historii". Wyróżnia przy tym dwa w niej nurty: 1) opisowy, etnograficzny, przywołujący coraz lepsze sposoby odkrywa­ nia modeli różnych nieznanych (lub mniej znanych) kultur i społeczności oddzielonych od nas czasem lub przestrzenią, 2) teoretyczny, referujący różne stanowiska utrzymujące się lub wy­ suwane obecnie w nauce obcej i poza etnologią. Niekiedy ambitne - wysu­ wające dość rozstrzelone, autorskie propozycje dotyczące sensu i zakresu dyscypliny. W nurcie pierwszym widzi „do pewnego stopnia uwspółcześnioną kon­ tynuację historycznej drogi polskiej szkoły etnologicznej, natomiast nurt drugi prezentują na razie jednostki rekrutujące się przede wszystkim z młod­ szych pracowników uniwersyteckich". D o własnych osiągnięć w etnografii zalicza w największym skrócie: 1) opracowanie biogramów wybitnych po­ staci, 2) badanie i weryfikowanie w empirii założeń teoretycznych, 3) wkład do znajomości historii etnografii i etnologii w Polsce poprzez - wysuwane w szeregu opracowań wnioski teoretyczne, generalizacje historyczne doty­ czące pojęcia chłopa i wsi tradycyjnej, zróżnicowanie tej ostatniej i współ­ zależność pomiędzy procesem współczesnych przemian, a przeszłością wsi i mechanizmów współczesnych przemian. Wspomina przy tym, że największą satysfakcję dała Jej pierwsza książka o budownictwie ludowym w Zawoi i ostatnia - podsumowanie 40-letnich studiów i obserwacji uczestniczących, dotyczących podkarpackiej wsi Trześniowa, „próba stworzenia wzoru dla tego typu wsi i zmieniającej się rzeczywistości widzianej oczami moimi i odczuciami mieszkańców oraz mojego męża". Lapidarnie określa również swoją metodologiczną postawę: „Jestem eklektykiem z krakowskiej szkoły historyczno-socjologiczno-etnologicznej. Co przynio­ słam z tej szkoły, co wniosłam sama niech ocenią moi uczniowie. Wiem, że mi przyznają umiejętność interpretacji źródeł «wywołanych» w szerszych katego­ riach systemów kultury, ich prawidłowości i przekształceń strukturalnych." �17 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Dotychczasowe, najpełniejsze podsumowanie całokształtu działalności i dorobku naukowego Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej zawarte jest w 35 tomie (zeszyt 2) „Etnografii Polskiej" (1991) wydanym z okazji jubi­ leuszu 60-lecia pracy naukowej. Główną pozycję tego tomu stanowią: Jej własne, mądre, proste i wzruszające „Przemówienie do Kolegów i Uczniów", „Refleksje nad życiem i p r a c ą " pióra Zofii Sokolewicz oraz wybór biblio­ grafii prac opublikowanych. Należy żywić nadzieję, że dorobek ten doczeka się pełnej oceny merytorycznej i stanie się dla pokolenia młodych etnografów i etnologów polskich źródłem rzetelnej wiedzy, przekazem doświadczeń i wzorów postępowania, mądrości, a także inspiracji do podejmowania poważnych prac badawczych nad człowiekiem i jego kulturą. Nie można również zapominać, że dorobek ten posiada swój wymiar w sferze wartości społeczno-moralnych, a wskazania z niego płynące pochodzą od człowieka o niezwykle silnej indywidualności i bogatej osobowości - człowieka szla­ chetnego, wrażliwego, zawsze życzliwego dla ludzi, a przy tym nad wyraz skromnego. Nauka i kultura polska, w tym zwłaszcza etnografia i etnologia poniosły bolesną i dotkliwą stratę*. Maria Biernacka * Wspomnienie poświęcone pamięci Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej przygotowano z wykorzystaniem opracowanej przez Nią noty biograficznej oraz innych zapisów typu wspomnieniowego udostępnionych mi przez Męża, Jej publikacji naukowych, a także na podstawie własnych doświadczeń wyniesionych z wieloletniej pracy pod Jej kierownictwem w Zakładzie Etnologii I H K M PAN, a następnie dalszej z Nią współpracy w ramach wymie­ nionego Zakładu i Katedry Etnografii UW. Na gruncie tej długotrwałej współpracy mierzonej Jej zawsze życzliwym i liczącym się wkładem w kierunek prowadzonych badań, przygotowywa­ niem opracowań, w uzyskiwaniu stopni naukowych (była promotorem mojej pracy doktorskiej oraz recenzentem habilitacyjnej i profesorskiej) utrwalały się więzi wzajemnego zrozumienia, zaufania i przyjaźni. Pogłębiał je niewątpliwie zbliżony stosunek do problemów wsi, jako środowiska społeczno-kulturowego. Jej ukochany Trześniów i moja rodzinna wieś Potakówka, położone w tym samym regionie podkarpackim, były podczas naszych przyjacielskich spotkań stałym elementem rozmów i wymiany myśli zarówno na tematy ogólne, jak i wiejskie. Otrzy­ mywane z Trześniowa listy i karteczki, zwykle „nabrzmiałe" trudnymi sprawami życia bieżące­ go jego mieszkańców, świadczyły o pełnym zrozumieniu przez Nią i Jej Męża, problemów nurtujących wieś. W ostatnim okresie Jej ciężkiej choroby - nasze spotkania zastąpiły rozmowy telefoniczne, które były stałe i częste. Kiedy musiała pozostać w szpitalu, łącznikiem był wówczas Mąż, gdyż ja ze względu na długotrwałe obowiązki opiekuńcze w stosunku do bliskiej mi osoby, nie miałam możliwości częstego Jej odwiedzania. Podziwiałam przez cały czas choroby Jej siłę woli w przełamywaniu słabości. Do końca swych możliwości pracowała nad „wypowiedzią" na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i powojennego, ocenianej przez pryzmat Jej własnego w nim udziału i do końca swych dni interesowała się wciąż żywo aktualnym losem etnografii i etnologii. Dotkliwie odczuwam brak obecności Pani Profesor, Jej niecodziennej, stałej gotowości do służenia drugim pomocą i radą, do zawsze wyważonych, mądrych wypo­ wiedzi w sprawach ogólnospołecznych, zawodowych i zwykłych, ludzkich. Myślę ze wzrusze­ niem o Jej szlachetności i wielkiej, bezinteresownej życzliwości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d57b2270a36d9427347d18a213a3c09.pdf e35ab6e19ec3e1ab4395587a6c99c1ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2124 Title A name given to the resource Prof. dr hab. Maria Znamierowska Prüfferowa (1898-1990) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prof, dr Maria Znamierowska-Priifferowa U r o d z o n a w Kibartach ( L i t w a ) 3 . 0 5 . 1 8 9 8 r. p o w o j n i e osiadła w y m , ale d o b r y m , w i e r z ą c y m w t o , że w każdym z ludzi jest w T o r u n i u , gdzie zmarła 2 0 . 0 8 . 1 9 9 0 r. pierwiastek d o - h Etnograf, muzealnik, działacz społeczny, o p i e k u n młodzieży. O t w a r t a na w s z y s t k o , c i e k a w a ludzi, świata. W s z y s t k i m ż y c z l i w a , W pięknym ; .-.mówieniu, żegnającym J ą w imieniu współ­ p r a c o w n i k ó w , Ewa Arszyńska p o w i e d z i a ł a ; „ Ż y ł a t y m , co robiła. kontaktach Czasami w y d a w a ł o się, że nie ma w Jej życiu podziału na z l u d ź m i , w pracy p e d a g o g i c z n e j . Była w i e l o l e t n i ą w s p ó ł p r a c o w ­ „ s ł u ż b o w e " i „ p r y w a t n e " . (...) Była c z ł o w i e k i e m z k r w i i kości, skora d o e n t u z j a z m u , realizowała się najpełniej w niczką Janusza Korczaka, w y c h o w y w a ł a dzieci, młodzież - i jesz­ miata w i ę c u ł o m n o ś c i i w a d y , ale całe jej życie s k i e r o w a n e było ku cze 9 2 letnia ( I ) w y k ł a d a ł a na s t u d i u m p o d y p l o m o w y m e t n o ­ w a r t o ś c i o m t r w a ł y m i p o n a d c z a s o w y m : i d e a ł o m humanistycz­ grafii. Przedmiotem jej zainteresowań o s o b i s t y c h było r y b o ł ó w s t ­ n y m , służbie c z ł o w i e k o w i , p r a w d z i e , u c z c i w o ś c i w e wszystkim. w o , d u ż o jednak u w a g i p o ś w i ę c i ł a kulturze l u d o w e j , zwłaszcza (...) J e j najważniejsze autorytety moralne to Janusz Korczak, K u j a w , Pałuk, Kaszub. S t w o r z y ł a M u z e u m Etnograficzne w T o r u ­ później H e n r y k Elzenberg, Dag H a m m e r s k j ó l d a wreszcie Jan n i u i skansen w Katedrze Etnografii U n i w e r s y t e t u im. M i k o ł a j a Paweł I I . (...) B y ł o w Niej coś jeszcze, c o się w y d a j e rzadkie, K o p e r n i k a , wykształciła duży zastęp ludzi z d o l n y c h rozumieć n i e z w y k ł e . O d w a g a c y w i l n a i w y t r w a ł o ś ć . Nie cofała się przed i cenić kulturę l u d o w ą . Pisała o tej kulturze, a także o sztuce t r u d n o ś c i a m i , nie bała się n a w e t ośmieszenia. Jej droga zawodo­ l u d o w e j ( w naszym piśmie o Klarze P r i l l o w e j z Pałuk). O d ­ w a w y d a j e się p a s m e m s u k c e s ó w . Tymczasem były one droflo c z u w a ł e m zawsze jej przychylność, pisała serdeczne kartki i listy o p ł a c o n e nie t y l k o o g r o m n y m zmęczeniem, ale i licznymi niepo­ p o c i e k a w s z y m numerze czy artykule, d z i ę k o w a ł a , zachęcała, w o d z e n i a m i , p r z e w r a c a n i e m się zamierzeń, upokorzeniami. Po­ s u g e r o w a ł a ; wręcz kazała mi w y d a ć d z i w i a l i ś m y J e j z d u m i e w a j ą c ą z d o l n o ś ć podnoszenia głowy P° bibliografię zawartości klęsce i zaczynania o d n o w a (...). roczników. W istocie n i g d y się nie pisze, ani p e w n i e nie w y d a j e dla Była w c i ą ż m ł o d a , pełna pasji, energii, p o m y s ł ó w , planów, n i e z n a n e g o , w y d e d u k o w a n e g o o d b i o r c y . Przed oczami ma się jeździła na badania t e r e n o w e , konferencje, kongresy etc. A pr**; k o n k r e t n ą g r u p ę ludzi, czasem k i l k u , o k t ó r y c h się myśli - k t ó r y c h cież g d y zaczęła g r o m a d z i ć zbiory z a b y t k ó w kultury ludo**4 p o c h w a ł a , z a d o w o l e n i e s t a n o w i ą bodziec i-satysfakcję. miała już 47 lat, a w m o m e n c i e p o w o ł a n i a d o życia Muzeum, M* Była C e n i ł e m ( t o n a w e t za słabo p o w i e d z i a n e ) J e j w r a ż l i w o ś ć , na m u z y k ę , sztukę, przyrodę, przejawy piękna w l u d z i a c h , z k t ó r y m i się stykała. Ona szanowała prostaczka, p o g r z e b u cieśla pracujący w i obiecywała, że jeszcze p o w i e d z i a ł mi w czasie m u z e u m . Była u mnie na wsi przyjedzie! Była c z ł o w i e k i e m p r a w y m . E w a n g e l i c z n y m . B e z k o m p r o m i s o ­ 70 1 61 lat, a w i ę c była w t y m w i e k u , w k t ó r y m się przechodS j e d n y m z t a k i c h ludzi. * 0 emeryturę, myśli o o d p o c z y n k u (...) Chcieliśmy przykrawać J * * naszą miarę. A l e na szczęście t o się nie u d a ł o " . . Była p i ę k n y m c z ł o w i e k i e m , c e n i o n y m , k o c h a n y m , świadc*^ o t y m także pogrzeb, w k t ó r y m w z i ę ł y udział setki o s ó b , staieW - i c o ważniejsze - m ł o d y c h . Aleksander Jack 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d25b617a80a98464a123d5147af8cdc0.pdf a7571ecd64469aca681ca55ce36c035b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2725 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2536 Title A name given to the resource Prof. dr hab. Roman Reinfuss 27 maja 1910-26 września 1998 - Pożegnanie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.216-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prof, dr hab. Roman Reinfuss 27 maja 1910-26 w r z e ś n i a 1998 Pożegnanie Wystąpienie Wicedyrektora Instytutu Sztuki PAN, prof. dr. hab. Lecha Sokoła Przypadł mi w udziale smutny zaszczyt ostatniego poże­ gnania Profesora Romana Reinfussa w imieniu Dyrekcji i Pracowników Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, w tym zwłaszcza w imieniu tych, którzy z Nim szczególnie blisko współpracowali. Profesor Reinfuss pracował w Instytucie Sztuki od chwili jego powstania aż do momentu odejścia na emeryturę w roku 1980. Swoją ogromną pracą i talentem poważnie wzbogacił dorobek Instytutu. Był redaktorem naczelnym „Polskiej Sztu­ ki Ludowej" w latach 1948-52, kierował zespołem wykonują­ cym unikalną i bezcenną pracę dokumentacyjną i badawczą, był także długoletnim członkiem Rady Naukowej Instytutu, duszą i inicjatorem wielu poważnych zamierzeń naukowych. Jego droga życiowa była drogą pracy i pos'wiecenia dla ra­ towania, dokumentowania i badania kultury i sztuki ludowej i Jego zasług w tej mierze nie da się przecenić. Do odkrycia i ukształtowania zainteresowań naukowych Profesor Reinfuss dochodził stopniowo. Urodzony w Przeworsku 27 maja 1910 roku z ojca Franciszka, z zawodu prawnika, i matki Zofii z Mnerków, do szkół uczęszczał w Tarnowie. Pierwszą jego młodzieńczą pasją była chemia. Po zdaniu matury w 1931 ro­ ku, Profesor Reinfuss podjął studia prawnicze w Uniwersyte­ cie Jagiellońskim i w 1935 roku uzyskał tytuł magistra praw. Ale już na pierwszym roku studiów prawniczych nawiązał kontakt z Muzeum Etnograficznym dzieląc się z nim wynika­ mi amatorskich badań etnograficznych prowadzonych do­ rywczo w okolicach Gorlic. W rok później zaczął słuchać wykładów prof. Kazimierza Moszyńskiego z zakresu etno­ grafii Słowian i brał udział w pracach seminaryjnych. W la­ tach 1932-35 jego zainteresowania etnograficzne ostatecznie się krystalizują. Rzuca rozpoczętą w roku 1936 aplikaturę no­ tarialną w Gorlicach, we wrześniu tegoż roku podejmuje pra­ cę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie i kontynuuje stu­ dia u prof. Kazimierza Dobrowolskiego jako jego asystent. Począwszy od roku 1931 ogłasza prace etnograficzne o coraz bardziej naukowym charakterze, prezentuje swoje badania także na zjeździe naukowym w 1938 roku. W czasie okupacji niemieckiej na polecenie profesora Bo­ browskiego i profesora Feliksa Kopery opiekuje się zbiorami Muzeum. Według świadectwa przytoczonego przez profesora Moszyńskiego, zasługi Profesora Reinfussa w ratowaniu zbiorów były „wybitne", a jego przedsięwzięcia „narażały go poważnie wobec władz okupacyjnych". Po wyzwoleniu Profesor Reinfuss kończy studia etnogra­ ficzne, uzyskuje magisterium z etnografii w roku 1945, dok­ torat w roku następnym, habilituje się na podstawie pracy Polskie druki ludowe na płótnie, profesorem nadzwyczajnym zostaje w roku 1955, a profesorem zwyczajnym w 1971. 216 Profesor Reinfuss jest autorem kilkuset prac naukowych odznaczających się dokumentacyjną solidnością, naukową precyzją i odkrywczością. Spośród Jego najważniejszych książek wymienić trzeba Garncarstwo ludowe (1955), Sztukę ludową w Polsce (1960), Malarstwo ludowe (1962), Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce (1983). Jak sam to określał, Jego zainteresowania naukowe szły w dwóch kierunkach, obejmując całokształt kultury ludowej mieszkańców Karpat i jej związków z krajami bałkańskimi oraz problematykę ludowej sztuki plastycznej w Polsce i w krajach sąsiadujących. Prowadził systematyczną doku­ mentację sztuki ludowej na terenie całego kraju. Kierowany przez niego zespół stworzył w Instytucie Sztuki unikalne ar­ chiwum obejmujące kilkadziesiąt tysięcy pozycji i kilka­ dziesiąt tysięcy fotografii. Jego pasje naukowe to zajęcia te­ renowca i wykładowcy. Także pasja ratowania, zapisywania, dokumentowania ginącej sztuki ludowej i kultury ludowej. Według opinii jednego z profesjonalistów, Profesor Reinfuss zrobił dla kultury ludowej równie wiele jak Kolberg dla fol­ kloru. A przecież nie wyczerpuje to jego wielostronnej i nie­ strudzonej działalności. Profesor Reinfuss budował także podwaliny powojennej etnografii: w Uniwersytecie Wro­ cławskim w latach 1946—49, w Uniwersytecie Marii CurieSkłodowskiej w Lublinie w okresie 1957-67, w Instytucie Badań Sztuki Ludowej od roku 1947, a następnie Państwo­ wym Instytucie Sztuki i Instytucie Sztuki PAN-u aż do roku 1980. Wykładał etnografię i sztukę ludową w Krakowskiej Wyższej Szkole Nauk Społecznych (1945-48), w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (1948-63), w Uniwersytecie Ja­ giellońskim (1951-80). Po przejściu na emeryturę nie za­ przestał działalności naukowej, udzielał konsultacji, opieko­ wał się bogatymi i różnorodnymi zbiorami zgromadzonymi w Jego mieszkaniu. Przez wiele lat działał w Polskim Towarzystwie Ludo­ znawczym, zajmował się popularyzacją wiedzy etnograficz­ nej i - o czym nie wolno zapomnieć - zasiadał w niezliczo­ nych komitetach i zespołach oceniających, a Jego celem było ratowanie autentyzmu i obrona szlachetności sztuki ludowej w jej najróżniejszych przejawach. W uznaniu zasług otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1954) i Krzyż Oficerski tegoż Orderu (1970). W dziejach ukochanej dyscypliny naukowej, w dziejach kultury polskiej pozostanie jako postać wybitna i znacząca. Nie zapomną o Nim ludzie, których ukształtował, którym za­ szczepił umiłowanie do rzetelnej pracy naukowej, których ba­ dania zainspirował bądź wspomógł. Zaświadczy o Nim także Jego dzieło. Cześć Jego pamięci! �Nasz Profesor 26 września 1998 r. zmarł prof, dr Roman Reinfuss. Miał 88 lat. Był postacią znaną, cenioną i lubianą w wielu środo­ wiskach. Mimo niesprzyjającej aury żegnały go setki ludzi, a w pogrzebowym kondukcie zauważyć można było górali pod­ halańskich, krakowiaków i Łemków w tradycyjnych strojach. Wielokrotnie przedstawiono naukową sylwetkę Profeso­ ra', omawiano rzeczowo i krytycznie jego wielokierunkowy dorobek, osiągnięcia organizacyjne, dydaktyczne, redakcyj­ ne, muzealne (zwłaszcza odnośnie skansenów) i popularyza­ cyjne, działalność dla ochrony sztuki ludowej i folkloru. Te­ raz warto wspomnieć jego charakterystyczne, a mniej znane cechy osobiste, a przede wszystkim sposób pracy. Nieodpar­ cie nasuwa się określenie tytan pracy, choć wyeksploatowa­ ne, ale naprawdę do Niego przystaje. Stawiał bardzo wysokie wymagania sobie samemu, pracował nader intensywnie praktycznie - bez przerwy. Ograniczał kontakty towarzyskie, odsuwał rozrywki, z rzadka tylko wyrywał się w Beskidy, pieszo lub na nartach. Dopiero w ostatnim okresie dzielił czas na pisanie i uprawianie ogrodu, pielęgnowanie owocowych drzew, zabawy z wnukami, które kochał nad wyraz. Traktując swą pracę jako służbę nauce, podporządkowywał jej życie swoje, a także swoich najbliższych. Nie do pojęcia wydaje się w jego biogramie okres paru lat po zakończeniu wojny. W r. 1945 powrócił na stanowisko kustosza w krakowskim Muezum Etnograficznym (gdzie pracował do 1951 r.) i zakończył swoje etnograficzne studia magisterium. W następnym roku napisał i obronił pracę dok­ torską. Wtedy też zorganizował i przez dwa następne lata pr, wadził Zakład Etnologiczny na Uniwersytecie Wrocław­ skim, co wiązało się z uciążliwymi dojazdami przepełniony­ mi pociągami do zrujnowanego i rozszabrowywanego je­ szcze miasta. Oprócz zajęć dydaktycznych podjął tam wów­ czas, mając jednego asystenta do pomocy, prace w trzech kie­ runkach, a mianowicie badania terenowe nad ludnością osie­ dlaną na wsi dolnośląskiej, sprawdzanie stanu tamtejszych muzeów i ich zawartości pod kątem zbiorów kultury ludowej oraz dokumentację zabytkowego budownictwa drewnianego. Wykładał też w Krakowie, w Wyższej Szkole Nauk Społecz­ nych (1946-48). W tym samym 1946 r. powierzono doktorowi Reinfussowi kierownictwo Sekcji Zdobnictwa w nowopowstałym Pań­ stwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej. Już pod koniec tegoż roku zaczął z tego tytułu intensywne badania terenowe nad ludowym meblarstwem Krakowskiego i przyległej góral­ szczyzny, a w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" 1948 publikował wstępne wyniki tych prac. Wkrótce zakres badań sekcji poszerzył się o budownictwo, a po wcieleniu PIBSL do Państwowego Instytutu Sztuki (1949) objął wszyst­ kie dziedziny ludowej sztuki plastycznej. Roman Reinfuss precyzyjnie opracował i skalkulował dalekosiężny program badawczy swojej placówki. Zdając sobie sprawę z tempa przemian ówczesnej wsi i - co się z tym wiąże - kultury ludo­ wej, postanowił działać szybko, dużymi zespołami terenow­ ców równocześnie w wielu regionach kraju. Tą drogą podsta­ wowa dokumentacja opisowa, rysunkowa i fotograficzna na obszarze całego kraju miała powstać w ciągu kilku lat. Rów­ nolegle, nie zaniedbując badań monograficznych postulował poszerzoną penetrację źródeł historycznych, a nawet wykopa­ liska archeologiczne w poszukiwaniu korzeni sztuki ludowej. Wszystkie fotografie: Jan Świderski 217 �Wizja ta została zweryfikowana przez rzeczywistość. Bra­ kowało odpowiednio przygotowanej kadry badaczy, środków transportu, a przede wszystkim niezbędnych na tak wielkie przedsięwzięcie funduszy, trzeba było ograniczać zamierze­ nia, do jednego obozu i kilku penetracji rocznie. Badania wy­ kopaliskowe prowadzono tylko w dwóch miejscach. Wcze­ śnie, bo już w r. 1963 zabrakło pieniędzy na zorganizowanie kolejnego XIII obozu naukowo-badawczego, stale zmniejsza­ ła się pula prac zleconych dla uczestników krótszych penetra­ cji terenowych, zwanych wśród nas objazdami. Profesor osobiście prowadził wszystkie obozy i większość objazdów. Zwłaszcza przy tych okazjach mieliśmy możność obserwować jego ogromne zaangażowanie i wysiłek. Podczas obozów wyjeżdżał w teren z zespołem i przepisywał swoje wywiady. Odbierał opracowane przez uczestników materiały, skrupulatnie przeglądając każdy rysunek. Potem, zarywając noce, planował trasy, czytał wywiady. Omawiał je potem z autorami, wypominając niedopatrzenia i błędy, czasem od­ syłał do powtórzenia rozmowy czy rysunku. Rygory, jakie narzucał sobie, rozciągał na pracowników, stałych i doangażowanych. Dzień terenowy kończył się nieraz przy świetle księżyca, a opracowanie materiałów, które należało oddawać na bieżąco, przeciągało się do późnej nocy. Profesor prowadził badania terenowe o każdej porze roku, w każdych warunkach. Zdarzało się podczas objazdów, że przesypiał noc w szoferce samochodu, gdy brakło miejsc noclegowych dla wszystkich uczestników wyprawy, albo na obłym wieku kufra, z głową wspartą na maszynie do szycia. Wystarczyła mu nieraz na cały dzień kromka chleba z topio­ nym serkiem i kubek herbaty. Podstawowa inwentaryzacja terenowa, prowadzona wła­ snymi siłami placówki, z niedostateczną ilością pracowni­ ków doangażowanych, rozciągnęła się na kilka dziesięciole­ ci, i z chwilą przejścia Profesora na emeryturę (po 34 latach kierownictwa) została zrealizowana mniej więcej w 75%. On jednak, nie czekając na zakończenie tej akcji, systematycz­ nie opracowywał kolejne gałęzie ludowej sztuki w postaci cząstkowych bądź całościowych monografii. Przygotowywał je żmudnie. Poza kwerendą literatury przedmiotu i rozpisy­ waniem na tysiące fiszek materiałów zgromadzonych w ar­ chiwum pracowni starał się zawsze zgłębić technologiczną stronę tematu. Pracując nad rzemiosłami artystycznymi stu­ diował podręczniki zawodowe, materiałoznawstwo, dysku­ tował z rzemieślnikami i pilnie podglądał ich działania. Wskutek tego mógłby z powodzeniem uzyskać tytuł mistrza w rzemieśle stolarskim, kowalskim i paru innych. Notabene próbował też swych sił i możliwości w rzeźbie i w malar­ stwie na szkle, osiągając, zwłaszcza w drugiej dziedzinie, in­ teresujące rezultaty. Bibliografia prac Romana Reinfussa, zestawiona z okazji jubileuszu jego 70-lecia urodzin i 50-lecia pracy naukowej, obejmowała 268 pozycji , w tym 11 książek, ponad 100 arty­ kułów naukowych, ponad 60 recenzji z publikacji i wystaw, wiele artykułów popularno-naukowych. Poproszony przed kilku miesiącami o ustawienie swego dorobku w hierarchii ważności, najwyżej ocenił Polskie druki ludowe na płótnie (1953), potem kolejno Meblarstwo ludowe w Polsce (1977) i Ludowe kowalstwo artystyczne (1980). Na emeryturze Profesor nie zmniejszył tempa pracy. Jego bibliografia powiększyła się o ponad 120 nowych pozycji. Ukazały się dwie jego nowe książki, Ludowa rzeźba kamien­ na w Polsce (1989), monografia dziedziny dotychczas niemal omijanej w badaniach i opracowaniach oraz Śladami Łem­ 2 218 ków. W tej drugiej zawarł, w popularnym ujęciu, swoje do­ świadczenia i przemyślenia ze studiów nad kulturą Łemkowszczyzny. Problem tej grupy nurtował bowiem Profesora od zarania jego etnograficznych zainteresowań i stał się swoistą klamrą jego naukowego dorobku. Pierwsze jego artykuły właśnie Łemków dotyczyły, a w roku bieżącym, staraniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, wznowiona zo­ stała jako samodzielna pozycja, wzbogacona obszernym ze­ stawem zdjęć o historycznym znaczeniu, Jego praca doktor­ ska Łemkowie jako grupa etnograficzna. We wstępie stwier­ dził: „Jeżeli następne wydanie pracy naukowej ukazuje się pół wieku po jej pierwszym wydaniu, a autor jeszcze żyje, obowiązkiem jego jest ustosunkowanie się do niej i spojrzeć na nią w świetle jego obecnych poglądów" i dalej zwięźle skorygował swoje wcześniejsze ustalenia, zaznaczając na końcu iż, mimo upływu lat i wielu dalszych badań „...stan wiedzy o tradycyjnej kulturze ludności łemkowskiej nadal pozostawia wiele do życzenia". Cechował Profesora silny lecz niełatwy charakter i ego­ centryzm jedynaka. Bezwzględnie podporządkowywał wszy­ stko planom swoim i swojej placówki, z którą właściwie się utożsamiał. Przez niespełna pół wieku lokal pracowni mieścił się w środku jego własnego mieszkania. Zaczęło się wpraw­ dzie od archiwistki na połowie etatu, biurka, szafy na mate­ riały, ale z czasem wzrastała liczba pracowników (do 5-6 osób), wzbogacało się archiwum, z którego korzystało do 200 osób rocznie. To swoiste współistnienie nie zapewniało ani rodzinie Profesora, ani pracownikom nawet minimum kom­ fortu, ale dla niego najważniejsza była możliwość wglądu w archiwum, kiedy tylko potrzebował, w każdej chwili dnia, czy nocy. Dlatego nie dopuszczał możliwości starania się 0 odrębny lokal dla placówki, dopóki nią kierował. Później nie było na to szansy. Odsunął się wtedy dyskretnie od na­ szych spraw, ale zachęcony zawsze chętnie pomagał, dysku­ tował z nami plany, recenzował nasze teksty. Nas, pracowni­ ków, traktował dosyć specyficznie, trochę jak feudal chłopów pańszczyźnianych, trochę jak własne dzieci. Miałyśmy wiele okazji oglądania go innym niż wszyscy, nierzadko w sytua­ cjach bardzo prywatnych. Często zaskakiwał nas swymi reak­ cjami, na sprawy błahe reagując wybuchami gniewu, czasem niemal furii, a problemy trudne, zaskakujące rozwiązywał z ogromnym spokojem i rozwagą. Z obawą zawiadomiłyśmy Go o zamiarze likwidacji naszej pracowni, ale wiadomość tę przyjął mężnie. O swoich uniesieniach natychmiast prawie zapominał, wtedy można było porozmawiać o wszystkim, pożartować. Byliśmy bardzo zżyci, zaprzyjaźnieni. Miał ogromne poczucie humoru, pisał dla nas żartobliwe wierszy­ ki i przyśpiewki okolicznościowe, potrafił bawić się i śmiać z siebie samego, zwłaszcza, gdy oglądał swą postać w krzy­ wym zwierciadle obozowego kabaretu czy teatrzyku kukieł­ kowego. Gdy ciężko, terminalnie zachorowała Jego Żona, opieko­ wał się nią jak najtroskliwszy, całodobowy pielęgniarz. Był tym bardzo przygnębiony i zmęczony, zasypiał niemal na sto­ jąco. Wiązał sobie w tych czasach koniec sznurka dokoła dło­ ni, drugi pociągała Pani Zofia, gdy potrzebowała pilnie po­ mocy. Chyba wtedy wymarzył sobie rodzaj własnej śmierci 1 nań zasłużył. Zmarł tak jak chciał, nagle, w samotności, w ulubionym ogródku na wsi, w pełnym słońcu babiego lata. Dzień wcześniej w Krakowie, na sesji naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z okazji 100-lecia jego kra­ kowskiego oddziału przyjął podziękowania i kwiaty za wkład w prace Towarzystwa, którego był honorowym członkiem. �Spotkał się wtedy z wieloma przyjaciółmi, znajomymi, współpracownikami, dawnymi studentami. Pozostanie w ich pamięci wizerunek starszego pana (bynajmniej nie starca), godnego i zadbanego, pogodnie uśmiechniętego. Dla nas, wieloletnich i najbliższych współpracowników wraz z rozwiązaniem naszej miniaturowej pod koniec pla­ cówki i - w rok później - odejściem Profesora skończyła się jakaś epoka, a w każdym razie bardzo ważny okres naszego życia. Ewa Fryś-Pietraszkowa z Marią Czarnecką, Alicją Małeta i Wandą Drabik PRZYPISY ' Aleksander Jackowski. Roman Reinfuss i sztuka ludowa, ..Polska Sztuka Ludowa" X X X I V . 1980. nr 3^1, s. 131-136: Jerzy Czajkowski. Roman Rejnfuss (w 70. rocznicę urodzin i 50. rocznicę pracy naukowej). „Acta Scansenologica" t. 1. Sanok 1980, s. 9-16; Aleksander Blachowski. Roman Reinfuss (w) Oskary Kolberga, pr. zbiór, pod red. M . Pokropka. Warszawa 1997. s. 202-203: Ewa Fryś-Pietraszkowa. Zum HO. Ge- burstag von Dr. Roman Reinfuss, „Ethnologia Slovaca et Slavica" l . X X I V - X X V . 1992-1993, s. 337-39; i in. : Zofia Cieśla-Reinfussowa, Bibliografia prac Romana Reinfussa. „Lud" LXIV, 1980. s. 53-66; to samo (uzupełnienie o jedną pozycje.) „Acta Scansenologica" t. 1. Sanok 1980. s. 17-28 Z głębokim żalem żegnamy profesora Romana Reinfussa, redaktora naszego pi­ sma w latach 1949-50, wieloletniego członka Kolegium Redakcyjnego, znakomi­ tego etnografa, znawcę sztuki ludowej i przyjaciela twórców ludowych. „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa": Aleksander Jackowski Zbigniew Benedyktowicz Sławomir Sikora 219 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d87cc75ac9ebf393d5acc2d1d8a10005.jpg a1f070b4e87f6dedafc92fb22627aaf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prof. Józef Gajek w czasie badań terenowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zubrzyca Górna (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource etnograficzne badania terenowe ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia wywiad prowadzony przez prof. Józefa Gajka (z prawej strony) z informatorem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.VII_K.4.13.6_01 etnograf etnograficzne badania terenowe Józef Gajek okolice Nowego Targu Zubrzyca Górna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66acf794573d1582d5c34c2929dd9363.pdf 8c836ccf3f1ee3f6e38b60275d069c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Burszta, Józef (1914-1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1806 Title A name given to the resource Profesor Józef Burszta / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 L PROFESOR JÓZEF BURSZ TA 1914 - 1987 PROFESOR JÓZEF BURSZTA. CZŁOWIEK I DZIEŁO Profesor Józef Burszta, redakt.or "Ludu" od ,r·oku 1969, zmarł w dniu 6 lipca 19H7 ra.ku. Do ostatnich chwil swego życia pracow'ał naukowo i jako nauczyciel a.kademicki. Pełn'ił także, do końca swych dni, wiele ważnych fu.nkcjiorganizatorskich, wydawniczych i doradczych. Był przewodniczącym założonego przez sie'bie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, redaktorem naczelnym Dziel wszystkich Oskara Kolberga, przewodniczącym i członkiem wielu kolegiów redakcyjnych Draz rad, zarządów i komisji w instytucjach i stowarzyszeniach naukowych i społeczno-kulturalnych. Etnologia polf:ka poniosła z Jeg'o śmiercią wielką stratę. Śmierć zastala Profesora w trakcie wykonywania przyjętych obowiązków: egzaminów magisterskich, zaawansowanych przewodów doktorskich, ogłoszonych kolokwiów habilitacyjnych, kontynuow:'lnych prac na- �6 Profesor Józef Burszta ukowych i podjętych inicjatyw organizacyj:nych. Niespelnienie planów i zamierzeń, tak obce natur:ze Profesora, ma jednak 'v;, związku z Jego życiem szczególny wymiar. WSlkazuje na to, jak wielką wartością była dla Niego praoa, bardz,o często nie ta praca, która daje zadowolenie i pomaga w realizowaniu własnych ambicji, ale również ta, która jest szczególnie potrzebna, którą należy wykonać~. Profesor Józef Burszta miał silne poczucie służby nauce i społeczeństwu oraz odpowiedzialności wobec ludzi, z 'którymi współpracował. Dlateg,o tak rzadko odmawiał wykonania prac potrzebnych innym, nawet wtedy, kiedy kolidowały one z Jego własnymi planami naukowymi. Inną obok praoowitości iodpowiedzi,alności ważną cechą Profesora była życzliwość i otwartość wobec innych ludzi. Życzliwość przyjmował jako postawę naturarną, dobrze się czuł wśród ludzi, dopiero głęboko urażony odsuwał się i zamykał. Był tolerancyjny, skłonny do kompromisu, nie ,znosił kłótni, nie chciał i nie umiał brać w nich udzi~łu. W dawnych czasach, w których nie musiał jeszcze uczestniczyć w posiedzeniach przez cały czas ich tnwania, wychodził, kiedy pojawiały się konfl~kty. Mówiono - Docent Burszta poszedł na kawę. Na pewno jakieś nieporozumien:ia. - Był ponadto racjonalny. Nie znosił doktrynerstwa, bolało go tracenie cza<sui en~rgii na obronę prawd wątpliwych. Był jednocześnie pragmatyczny. Autorytet naukowy i organizacyjny, jakim się óeszyłoraz cechy cha,rakteru dały mu niekwestionowane przywództwo wśród etnologów polskich. , Profesor Józef Burszta urodził się 17 kwietnia 1914 roku w rodzinie małorolnych chłopów w Grodzisku Dolnym w Rzeszowskiem, wówczas w Galicji w granicach Austro-Węgier. Dzieciństwo i młodość spędził w trudnych warunkach, we wsi i w regionie o żywej kwlturze ludowej, a jednocześnie o aktywnym ruchu ludowym i dużych aspiracjach edukacyjnych. Po ukończoniu sZlkoły powszechnej w Grodzisku i Leżajsku i uzyskaniu matury w roku 1934 w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Leżajsku przyjeżdża do Poznania, gdzie zostaje przyjęty na Wyższe Katolickie Studium Społeczne (1. 10. 1934 - 11. 12. 1936). Studiuje w grupie pracy społeczno-oświatowej, pisze pracę dyp1omową p.t. Przyczynki do urbanizacji robotników wielkopolskich, zdaje egzamin przed komisją, w której m.in. zasiada prof. dr Tadeusz SzczurkJiewioz i ks. dr Stanisław Bron (te i inne szczegółowe dane biograficzne z archiwum Instytutu Etnologii UAM, z Archiwum UAM oraz z dokumentów w posiadaniu Rodziny Profesora). W latach 1937 - 1939 studiuje socjologię na Uniwersytecie Warszawskim słuchając wykładów i zdając egzaminy m.in. u prof. Jana St. Bystronia, prof. Józefa Chałasińskiego i prof. Stanisława Poniatowskiego. Studia łączy z podjętą w styczniu 1937 mku pracą w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. J. Chałasińsikie- �Profesor Józef Burszta 7 go. W czasie' pracy w Instytucie napisał czę.ść szerszej pracy, opartęj zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki. Wyjeżdża też na krótki staż naukowy do Danii, związany z badaniami nad emigracją ze wsi. W roku 1939 podejmuje obowiązki s€~kretarza Redakcji "Przeglądu Socjologicznego". Na początku wojny, poprzez Lwów, powrócił do rodzinnej wsi, w której pracował jako fotograf, a jednocześnie uczestniczył w podziemnym ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył Delegaturze Polskiego ~omitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym. W roku 1940 zawiera związek małżeński z Marceliną Krylanką. Po wojnie, w lutym 1945 roiku, przyjeżdża ponownie do Poznania z ekipą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodoweg.o. Pracuje w Wojewódzkim Urzt;dzie Ziemskim, a od maja 1946 roku w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego "Polska" jako kierownik działu wydawniczego. Już jesienią 1945 kończy studia socjologiczne na Uniwersytecie Poznańskim pnzedstawiając pracę magisterską p.t. Biedota wiejska w strukturze społel:znej wsi, przygotowaną pod berunkiem prof. T. Szczurkiewicza. Pracując zawbkowo podejmuje od 1. 12. 1946 r. obowiązrki asystenta - wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi Wydziału Rolniczo-Leśnego UP, którą pr'Qw.adz'iprof. S. SzcZiOtka.DOIktorat z socjologii uzyskuje 1. 7. 1947 ,roku również u prof. T. Szczurkiewicza na podstawie pracy Ruchliwo.~ć społeczna wsi małopolskiej. Od 1. 5. 1947 r. zatrudniony wstał na etacie adiunkta w wymienionej już Katedrze Historii i Socjologii Wsi. z której przechodzi do Katedry Socjologii Wydziału Humanistyoznego UP. Po likwidacji placówek i studiów socjologicznych przeniesiony został w dniu 1. 9. 1951 roku do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UP. W latach 1954 - 1956 podjął pracę na Uniwersytecie w Łodzi, w którym uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od 1955 poku docenta w Katedrze H:ist·orii Polski. Po powrocie do Poznania obejmuje w roku 1956 stanowisko kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, a w 1957 roku sta,nawisko kiero'WInika Katedry Etnografii. W latach 50-tych pracuje na dodatkowym etacie w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w !którym pełni funkcje kierownika Pracowni Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i Województwa Zielonogórskego. Tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskuje w roku 1959 i zwyczajnego w roku 1966. Profesor J. Burszta przechodzi na emeryturę w roku 1984. Nadal jednak prowadzi wykłady i seminaria w Instytucie Etnologii UAM. Opiekuje się również, jako kurator, Zakładem Metodologii i Dziejów Etno- �Profesor Józef Burszta logii w tymże Instytucie. Od roku 1984 miał seminariia magisterskie i wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w Poznaniu, a od roku 1985 w Instytucie Duszpaster'stwa Emigracyjnego, talkże w P,oznaniu. W czasie wieloletniej ,pracy na uniwersytetlach prowadził wykłady l cwic:zenia z socjografii i metodyki badań socjologicznych, historii wsi i chłopów, geografii historycznej, 'historii kultury materialnej, metodyki badań etnograficznych, wstępu do etnogr,afii, etnografii Polski, historii etnologii i teorii kultury, ponadto wiele wykładów monograficznych i specjalistycznych. Wykształcił w swoim seminarium ponad 150 magistrów, wypromował 36 doktorów, uczestniczył w 30 habilit,acjach. W okresie 50 lat pracy badawczej Profesor Józef Burszta pracował nad wieloma problemami związanymi z historią i dni'em dzisiejszym kultury wsi w Polsce. Bibliogmfia jego prac zawiera około 400 publikacji, w tym 7 książelk i wiele arrtykułów, kilkanaście prac zespołowych, których był redaktorem lub współI1edaktorem, wydawnictwa źródłowe, liczne recenzje. Najważniejszymi kierunkami jego badań były: 1. Historia wsi i chłopów; 2. Kultura ludowa, jej dzieje i współczesność; 3. Przemiany społeczno-kulturowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski; 4. Historia i ocena stanu współczesnego etnologii. Badania nad historią wsi i chłopów objęły szeroki krąg problematyki, w której znalazły się zagadnienia historii społecznej, gospodarczej. kulturalnej i technicznej wsi. W ramach tego kierunku zaintemsowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społe,czeństwo i karczma, J 951), omówienie wy,branych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. własność gromadzka, zmianyosadnioze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich (Od osady słowiańskiej do wsi wspólczesnej, 1958). Swoim zainteresowaniom historycznym pozostał J. Burszta wierny do ikońca swego życia. Dawał im wyraz nie tylko w studiach nad kulturą ludową i dziejami etnografii, o których powiemy oddzielnie, ale również uczestnicząc w syntetycznych opracowaniach historii wsi (Historia chłopów polskich, red. S. Ingiot, t. I, 1970, t. II, 1972) i historii oświaty wiejskiej (Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do roku 1918, t. I, red. S. Michalski, 1982). Instytucjonalne związanie się z etnografią pozwoliło Profesorowi J. Burszciezajmować się nie tylko kulturą i życiem społecznym wsi. dominującymi przecież w jego dotychCi2'Jasowychbadaniach, ale również skierować uwagę na problematykę kultury ludowej. W jednej z ostatnich swoich prac, haśle Kultura ludowa, opublikowanym już po jego śmierci �Profesor Józef Burszta 9' (Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, 1987) określit Oincele i kierunki badań tej tradycyjnej kategorii etnograficznej. Przegląd publiikacji J. Burszty polkazuje, że cele te w swojej działalności badawczej realizował. W jego dOl'Obikubowiem odnajdujemy nie tylko prace nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej (l'ecznictwem, transportem i komunikacją, obnzędami pogrzebowymi, folk1orem) i kulturą ludową wybranych regionów (Wielkopolski, Rzeszowsikiego, Mazur i Warmii), które ukazują części składowe tej kultury i jej regi10nalną specyfikę. Znalazły się w nim również studia nad genezą ikultury ludowej i jej przekształceniami na przestrzeni wieków (m.in. Chłopskie źródła kultury, 1985) oraz opracowania przedstawiające kulturę ludową jako system zaspokajający potrizeby jego użytkowników, a t'akże: prace omawiające rolę kultury ludowej w społeczeństwie narodowym dawnym i współczesnym (m.in. Kultura ludowa-kultura narodowa, 1974). Zainteresowanie się funkcjonowaniem elementów kultury ludowej o walorach artystycznych w sytuacjach odmiennych od autentycznych, poza naturalnym dla kultury ludowej środowiskiem, skłoniło Pnofesora J. Bursztę do zajęcia się tzw. folkloryzmem. Był jednym z pierwszych w Europie badaczy tego zjawiska, jako jeden z pierwszych przyjął też stosowanie terminu folkloryzm. Podkreślenia wymaga wkład J. Burszty w opracowanie i opublikowanie unikatowego w skali Europy zespołu źródeł do kultury ludowej ziem polskich i terenów sąsiednich z XIX wieku, zgromadzonych przez Oskara Kolberga. Pod kierunkiem J. BUTszty zostały wydane 64 tomy Dzieł wszy;.. stkich Oskara Kolberga. Zainteresowanie współczesną kulturą wsi, traktowaną jako złożona całość obejmująca zarówno pewne elementy kultury ludowej, jak l współczesnej kultury masowej oraz kultury elitarnej, zwróciło uwagę J. Burszty na dynamikę przemian społeczno-kulturowych. Laboratoryjne wręcz warunki do tych badań znalazł on na ziemiach zachodnich i północnych, przyłączonych do Polski po II wojnie światowej. Ziemie te bowiem, zasiedlone przez autochtonów i grupy przybyłych tam osadników, reprezentujące odrębne wzory kultur regionalnych i etnicznych, stały się terenem interesujących procesów adaptacji i integracji społeczno-kultur,owej. Wynikiem wieloletnich badań terenowych, podjętych przez J. BuJ'sztę wraz z zespołem pod koniec lat 50-tych, a prowadzonych głównie na Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Srodkowym oraz Warmii i Mazurach, było przygotowanie narzędzi opisu i analizy skomplikowanej rzeczywistości tych ziem oraz opracowanie teorii wyjaśniającej przebiegające tam procesy społeczno-kulturowe. Ukazały się liczne artyikuły J. Burszty z tych badań, a także wydana pod jego redakcją książka Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, 1964. Rozwinięte przez J. Bursztę badania nad współczesnymi przemianami wieJskich społeczności osadników oraz mieszanych �10 Profesor Józef Burszta społeczności osadnilków i autochtonów, sta,ły się silnym impulsem kierującym etnograf.ię iku probl'ematyoe współczesnej. Jednocześnie badania te umocniły w pisarstwie J. Burszty refleksję teoretyc2lną nad charakterem badanych przez etnografię zjawisk i metodami ich poznawania. Oddzielnym przedmi'otem rozw.a,ż,ańJ. Burszty była etnograha w Polsce, jej historia i stan współczesny. Znajomość spuścizny po Oskarze Kolbergu dostarczał,a bodźca do zajęcia się wybranymi zagadnieniami dziejów etnografii w Polsce w XIX wi,eku. Omawia także interesujące 'go nurty i dziedziny badań we współczesnej polskiej etnol,ogii, m.in. studia nad współczesnością i orientacje socj1ologiczne. Powstawia wreszcie wiele 'opraoowań ,oceniających dokonania naU'kowe i organizację etnologii w P.olsce oraz wskazujących perspektywy jej wzwoju. Prz,edstawione powyżej kieruniki badań naukowych J. Burszty nie wyczerpują calości jego prac. Zajmował się również współczesnymi orientacjami metodologicznymi w etnologii światowej, kulturą robotniczą, kulturą r.odziny, funkcj<ami spolecznymi etno1ogii. Znaczenie badań J. Burszty polega przede wszystkim na tym, że kulturę ludową Polski umieścił w ramach procesów historycznych, powiązał z generującymi ją strukturami społecznymi oraz uzasadnił jej miejsce jaJko wartości w kulturze -narodowej. Był również jednym z inspiratorów badań nad współczesnością w etnografii polskiej. Będąc wybitnym badaczem był jednocześnie znakomitym popularyzatorem etnologij i działaczem kulturalnym zalinteresowanym obecnością elementów kultury ludowej w życiu współczesnym. Profesor J. Burszta był niestrudzonym org'anizatorem życia naukowego. Tworzy z€lspoły naukowe: zespół badający Wielk'opolskę (1956), który pod jego kierunkiem przygotował 3 tomy Kultury ludowej Wiel"kopoIski, 1961 - 1967; zespół prowadzący badania na ziemiach zachodnich i północnych P10lsiki(1959); zespół Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga (1961). Był także współorgauiZJatorem i współredaktorem, obok prof. Zenona Sobierajsbeg,o, Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski (tom 1- IV, Wrocław 1979 - 1986). Wiele wysiłku poświęcił Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, która przez kiLkadziesiąt lat była jego głównym miejscem pracy. Pod jego kiel'ownictwem (1957 - 1979) Katedra t1a,w 1982 roku przekształoona w Instytut Etnologii UAM, uzyskała dobre podstawy do dalszej dzialalno'śó. Na Uniwersytecie im. A. Miakiewicza pełnił też funkcję dzi€!ka.na Wydziału Filozoficzno-Historycz:nego (1962 - 1964) oraz sprawował urząd prorektora (1965 - 1968). Przez kilka lat był sekretarzem redakcji "Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Jako redaktor czasopisma P1oIskiiegoTowarzystwa Ludo.znawczego "Lud" inspiTuje opraC'oWlani~wa.:imych zagadnień i zachęca ,mlodych autorów. P'otrafił gromadzić współpracown~ków, z których wielu �Profesor Józef Burszta 11 nie było związanych z nim więzami służbowej zależności. Przyciągał ich do współpracy interesującymi planami badań, życzhw:ością i zainteresowaniem wobec innych, własną wi:edzą :i pracowitością, które stanowiły gwarancję reahzacji podjętych nrac. W wyniku starań J. Burszty powstaje pod jego kierunkiem oŚl'Octekkoordynacji i integracji działalności etnologów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych: Sekcja Etnograf:ii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształcona w roku 1975 w samodzielny Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Etnologia, folklorystyka. etnomuzykologia i inne nauiki etnologiczne uzyskały, dzięki istnieniu Komitetu, swoją reprezentację w strukturze organiza'cyjnej nauki polskiej. Usilni'e zabiegał, z różnych powodów bezskutecznie, o utworzenie tak bardzo potrzebnego dla dalszego rozwoju etnologiii w Polsce instytutu hlb choćby samodzielne:go zakładu etnologii PAN. Profesor J. Burszta uczestniczył ponadto w pr:acy wielu innych instyLicji i stowarzyszeń nauklowy. Był m.in. współzałożycielem i prezesem Rady Naukowej Ośrodka Badań NF\llkowych 1111. W. KE~trzyóski2go w Olsztynie (19611 - 19M); członkiem K'omitetu Nauk Historycznych P AN (1961 -1971), Komitetu Nauk Socjologicz:nych PAN (1972 -1974) i Komitetu Słowianoznawstwa PAN, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i przewodniczącym Komisji Etnograficznej tego Towarzystwa. CZłonkiem (od 1972 roku) i przez kil!ka lat przewodniczącym Rady Muzeum Nar,octowego Rolnictwa w Szreniawie 'oraz członkiem rad muzealnych: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i Parku Etnograficznego w Lodnogórz.e, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. :\1uzeum Okręgowego w Rzeszowie i Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Oddzielnego miejsoa wymaga omówienie działalności J. Burszty w Pol::,:~imT'owarzystwie Ludoznawczym, z którym związał się wieloma berunkami swojej pmcy. Do PTL wstępuje w r:dku 1950. Członkiem Zarządu Głównego zostaje wybrany w roku 1953 i funkcję tę peł!ni przez wieJe kadencji. W roku 1959 wchodzi także do Prezydium Zarządu Głównego, w którym pracuje jaJko z-ca sekretar2la generalneigo. Uczestniczy pO:1adto aktywnie w pracach P:oznańskiego Od~ziału PTL. W roku 1961 wchodzi do powołanej wówczas Rady Wydawniczej PTL i przez wiele lat przewodniczy tej Radzie. Bierze udział we wszystkich prawie walnych zgromadzeniach PTL i organizowanych przy ichdkazji konferencjach naukowych, na których często wygłasza referaty. Najważniejszymi jednakże działaniami Profesora wmmach :i dla PTL było p€Inieni'e przez nicgc obowiązków redaktora naczelnego Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (od 1961) i redaktora "Ludu" (od 1969). gÓ\V 3ył rzeczniikiem międzynarodowej współpracy etnologów i antropolospołecznych i kulturowych. Zorganizował w 1974 roku II Między- �12 Profesor Józef Bursz ta narodową K,o.nferencję Etnografów w Bł,ażejewku pod Poznaniem, ,która zgmmadziła badaczy z 7 krajów. Zaprosił do P,olski, wraz z prof. B. Kopczyńską-Jaworską, VIII Semimarium Ebhnologicum, które odbyło się w Julinie w 1975 roku z udzia-lem etnologów z 9 krajów. Upowsz6chniał poza granioami Polski wiedzę o kulturze polskiej wsi i polskiej etnologii, publikując artykuły w zagranicznych czasopismach i wygłaszając wykłady w etnologicznych ośrodkach za granicą, m.in. w Belgradzie, Bonn, Bratysławie, PIladze, Sztokholmie i Tybindze. Był członkiem Komitetu Krajowego International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, członkiem Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, honorowym czł,onkiem Słowaekiego Towarzystwa Etnologicznego i Węgier~,kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uezestniczył w wielu kongresach międzynarodowych, z których ostatnim był III Kongres SIEF -u w Zurichu w kwietniu 1987 roku. Zasiadał w Komitecie Redakcyjnym ..Ethnologia Slavica" od I tomu czasopisma. Choć w swoich badaniach Józef Burszta nie wykroczył poza teren ziem polskich i był w ten sposób giównie etnologiem ·polf,kim to jednaik, dzięki wysokiemu pozi·omowi s\voich prac i uczestnictwie w międzynarodowym życiu naukowym, był jednocześnie etnologiem slowiańskim i eUJ':opejSlkim. Pr·ofesor Józef Burszta należał do ginącej formacji wielkich uczon~'ch-humanistów pochodzenia chłopskiego, których zrodziła Galicja. Dzielił z nimi zainteresowanie spnawami społecznymi, przekonanie o społecznych zadaniach i warto-ści''.wh nauki. W dyscyphna'ch, które uprawiał. poszukiwał środków umożliwiających rozwiązanie ważnych problemów społecznych i kulturalnych. Otwartość, życzliwość, łatwość nawiąz)'waniakontaktów sprawiały, że pOl'ozumiewał się z ludźmi o różnych poglądach i z różnych grup społeczno-zawodowych i terenów. Zamieszkały od wielu lat w Poznaniu i związany z WieLkopolską, a jednocześnie sercem należący do .Rzeszowszczyzny, był łącznikiem między regionami Polski. Pośredniczył, w sposób j:akże naturalny, między miastem a \vsią oraz różnymi środowiskami: naukowym, chłopskim i robotniczym. Ogarniał swym doświadczeniE~m -osobistym i zainteresowaniami badawC'z:;mi duże obszary różTlorodnośei społeczno~ulturowej Polski. Był utalentowanym populc:ryZiatOJo'emnauki wygłaszającym odczyty. udzielającym wywiadów prasowych, radiowych i telewizyjnych. Popierał l'egiona1izm jako ruch pobudzający aktywność kulturalną, a jednocześnie chroniący ważne wartOiści kulturowe. Był współzał,ożycielem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, przez wiele lat członkiem jego zarządu i przewodniczącym Komisji do Spraw Kultury. Przekonanie 'o w:::półczesnych wa,rtościach kultury ludowej, któremu dawał wyra'z w swoich pracach naukowych, skłaniały go do uczestnictwa w tych f.ormach życia kulturalnego, które są przez kulturę ludową ;inspirowane. Był członkiem �Profesor Józef Burszta I3 Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lub1inie, jedynego tego typu w Europie i wiceprezesem jego Rady NaUJkowej. Był członJkiem i często przewodniczącym jury wielu festiwali folklorystycznych: w Kazimierzu Dolnym. P}ocku, Przy tocznej, Rzes:ooWlie, ZaJkopanem, Zielonej Górze i Żywcu, także festiwali za granicą. Zasiadał w Radzie Naukowo- Techniczn<:~j Ośrodka Badań Rozwojowych "Cepelii" i(1980 - 1984). Pragnął współkształtowac warunki i kierunki rozwoju ikulturalnego kraju. Był Dzłonkiem Komisji Ekspertów w M:i:nisters.tw,ie Kultury i Sztuki, uczestniczył w Kongresie Kultury Polskiej w dniach 11 -12. 12. 1981 roku, został pow,ołany do Narodowej Rady Kultury. Dlugoletnie były zwią7iki Pr,ofesma Józefa Burszty z ruchem ludowym. Należał do organizacji mł'odzie2lowyah ruchu ludowego, był c'złonbem ZSL. Zasiadał w Radzie Nauk,owej Zakładu Historiii Ruchu Ludowego przy NK ZSL i przewodniczył tej Radzie (1971 - 1973). Współpracował blisko z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Należał do założycieli Instytutu Wincentego Witosa w Tarnowie Podgórnym i był przewodniczącym Działu Wydawniczego tego Instytutu. Pracował także w wi,elu innych organizacjach społecznych. Pełntił m.in. funkcje wiceprzewodniczącego i przewodnicząceg.o Rady Miejscowej Zwtiązku Nauczycielstwa PolsC'<iego przy UP (1949 - 1951) oraz wiceprzewodnicząceg'o Zarządu Okręgu ZNP w Pomaniu (1951 - 1953). Chłopski rodowód i młodość spędz'ona na wsi miały zapewne swój udział w kształtowaniu się poglądów społ'ecz:nych Pr-ofesora. Ntieakctept'ował sytuacji społeczno-ekonomicznej wsi, przede wszystki:m tej małopolskiej, 'z ,okresu międzywojennego, zj;ymał się rówTIlież na bariery rozwojowe nak~ada'The na wieś w okresie powojenym. W~emy dotąd niewiele o wpływie etnografów pochodzenia .chłopSkiego na sposób poznawania i wartościowania przyjmowany w polskich badaniach nad kulturą ludową. J'akie następstwa przyniosło wejśoi'e przedsta1wicieli środowisk badanych dotąd z zewnątrz do grupy badaczy? Czy badania podejmowane przecież z pozycj,i inteligenta pozwalały na zachowanie odrębnego spojrzenia? W postawie badawczej przyjmowanej przez Profesora J. Bursztę w stosunku do kultury ludowej dostrzegam takie odrębne podejście. Traktował kulturę ludową bez egzaltacji, jako zjawisko historyczne. Nie chciał jej zatrzymania, zapytany w jednym z wywiadów, czy ubolewa nad zall1liikiem zwycza'jów i obrzędów, cdpowiada. Nie, nie ubolewam. Okrelślenie "uoo,lewanie" wydaje mi się tu 'zresztą zupełnie nie na miejscu. . .. Z,anikani,e różnych f.orm tradycyjnej kultury ludowej jest procesem ciągłym, podobnie jaik riOdzenJie się nowych - (wywiad przeprowadzony został przez Z. Rolę, "Głos Wielkopolski" z 12/13. 11. 1977 roku). Cenił w kulturz,e ludcw2j niektóre jej cechy, takie np. jak wartości artystyczne, bezpośredni.ość sbosunJków ludzkich w trady- �14 Profesor Józef Burszta cyjnej społeczności wiejskiej, a1ktywne uczestnictwo w ,kulturze, iktórego wymagała. Pragnął ZJachowanianiektórych jej elementów ~ usilnie pracował w tym kierunku ni'e tylJko dla zachowania tradycji, z którą był serdecznie związany. Uważał ponadto, i to był główny bodziec jego działania, że kultura ludowa poznawana ·i {)dtwarzana współcześnie w wybranych elementach i sytuacjach może być użyteczna. Przyczynić się bowiem moie do uł,atwienia ludności wi'ejskiej naw,iązauia kontaktu z kulturą narodową, pomoże grupom emigracyjnym w odnalezieniu tożsamości kultuI'owej, wzbogaci i uchroni Ikulturę narodową przed unifikującymi skutkami kultu,ry masowej, wreszcie zapcbieże cywilizacyjnemu ujednoliceniu świata. Nie był jednakże wyrozumiały dla ludzi' powtarzających tradycyjne w,iejskie zachowani,a wżyciu współczesnym i w sytuacjach nieodpowiednich, oczywiśc:iJewO'b€lctakich lud:zj, od których miał prawo oczekliwać znajomości zachowań ,obowiązujących w innych środowiskach. Dążył ponad to usilni'e do p-osz;errenia zakresu badan etnologicznych p-oza gran.ice wyznacz;one przez koncepcje kultury ludowej, do nadania etnologii również w ten sposób walorów nauki o kulturze w wymiarze uniwersalnym. Profesor Józef Burszta był wielokrotnie nagmdzany i odznaczany. Otrzymał "Nagrodę Województwa Poznańskiego za TOik1958" za całokształt prac związanyoh z badannami regionu wielkopolskiego i nagrody kilku innych województw, "Nagrodę WielJkopolskiego Towarzystwa Kultura1Jnego", "Nagrodę Ludowej Spółdzielni Wydawnicrej", "Nagrodę Redakcj,i Barw", wreszcie cenioną międzynarodową "Nag.rodę im. J. G. Herdera", wręczoną w roku 1975 na Uniwersyteoie w Wiedniu. Został wyróżni'O'I1ywieloma medalami i odznakami państwowymi i regionalnymi: "Medalem 1000-lecia" (19,68),"Medalem 30-leci a PRL" (1974), "Medalem Zasłużony Nauczyciel PRL" (1978), "Medalem za Zasługi dla UAM", "Medalem im. O. K'olberga za Zasług.i dla Kultury Ludowej" (1977), "Medalem za Zasługi dla Humanistyki Olsztyńskiej" (1975), "Medalem Franciszka Kotuli" (1986), "Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego" (1964), "Złotą Odznaką za Opiekę nad ZabytJkami" (1977), "Odznaką Zasłużony Działacz Kultury", "Odznaiką HOlliorową za Zasługi dla Województwa Poznańskiego" i odznakami honor{)wymi województw bydgoskiego, olsztyri.skiego, rzesz;owsikiego i zielonogórskiego, "Odznaką Zasłużony dla Warmii i Mazur" ,(1967)i "Odznaiką Honorową Miasta Pomania" (1978). Udekorowany z'ostał wysokimi odznaczenliami: "Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski" ('1964), "Krzyżem Kiomandorskim Orderu Odrodzenia Polski" (1977) oraz przyznanym z okazji 50-lecia pracy nau'kowej "Orderem Sztandaru Pracy II Klasy", o którym wiadomość dotarła do nas już po śmierci Profesora. Środowisko Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, dla którego tak wiele zdzialał, uczciło Profes<>.razorga1 �15 Profesor Józef Burszta nizowaniem uroczystości jubileuswwej w 40-lecie pracy .naukowej i 20lecie kierowania Katedrą Etnografii UAM w 1977roku. Z tej też okazji ofiarowano Profesoriowi poświęconą mu książkę Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (1978). W roku 1987 podjęliśmy przygotawan,ia do obchodów Jubileuszu 50leciJapracy naukowej Profesora. Śmierć jednakże nie pyta o daty jubi-· Ieuszy. II Zjazd Absolwentów Etnografii UP i UAM, zwołany w związku z tym Jubileuszem, uczcił w dniu 25. 9. 1987 r. pamięć Profesora. Społeczność i Władze Uniwersytetu, Rodzina, liczni przyjaciele, współpracownicy i uezniowie z całej Polski pożegnali Profesora w dniu 9 lipca na posiedzeniu żałobnym Senatu UAM li w trakcie uroczystości pogrzebowych. W dziejach nauki polsikiej Profesor J. I;3urszta zajmie miejsce przyrnależne tY'm,którzy zapewnili trwanie i rozwój etnologii. Profesor Józef Burszta pochowany został w alei Zasłużonych cmentarza na Junikowie w Poznaniu. Pozostanie po nim nasza pamięć i Jego prace. Zbigniew Jasiewicz: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44959c5c580b73f74805f844a5ed0a42.pdf 025cdee112178bdbe80d0bc37279b6ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5814 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5411 Title A name given to the resource Próg w sporzących się zabiegach magicznych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.187 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 48. Magia szkodząca związana z progiem. Objaśnienia znaków: Zakopywanie względnie umieszczanie pod progiem przedmiotów mających na celu sprowadzenie nieszczęścia: 1 — koł­ tuna, aby nieszczęście dotknęło mieszkańców domu, 2 — kołtuna (pod próg stajni, obory), aby krowy straciły mleko, 3 — kości nieboszczyka, zdechłe zwierzęta (pod dom), 4 — kości niebosz­ czyka, zdechłe zwierzęta (pod oborę), aby krowy straciły mleko, 5 — jajka, aby nieszczęście dotknęło mieszkańców, 6 — ziele zwane „czarcie łajno" (pod oborę), aby krowy straciły mleko, 7 — inne przedmioty (często źródło nie precyzujące co podkładają). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83ef35f1a26ed92469b9e098b9f2688d.pdf 06300e833e2d1740b4c8ee7f809f8134 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3407 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3194 Title A name given to the resource Program osiedlania ludności wędrownej w Irlandii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.158-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz PROGRAM OSIEDLANIA LUDNOŚCI WĘDROWNEJ W IRLANDII W Irlandii podobnie zresztą j a k w Wielkiej B r y t a n i i , powo­ łano instytucje zajmujące się osiodłaniem k o c z o w n i k ó w i szerze­ niem o ś w i a t y wśród nich. W tym celu utworzono w 1961 r. k o m i s j ę r z ą d o w ą , która m i a ł a za cel przedyskutowanie problemu i zalecenie odpowiednich środków działania. K o m i s j a ta opraco­ w y w a ł a roczne sprawozdania ze swej działalności, ale od roku 1968 jej działalność została p o w a ż n i e ograniczona wskutek n i e c h ę t n e g o stosunku w ł a d z lokalnych do k o c z o w n i k ó w . W 1969 r. p o w s t a ł a Irlandzka R a d a d/s Osiedlenia Koczow­ n i k ó w (Irish Council of Itinerant Settlement) j e d n o c z ą c a pow­ stałe wcześniej na terenie kraju Komitety Osiedleńcze (Settle­ ments Committees). R a d a zatrudnia d w ó c h k o o r d y n a t o r ó w peł­ n i ą c y c h nadzór nad szkolnictwem i pracami o s i e d l e ń c z y m i . Komitety działające w k a ż d y m hrabstwie z a t r u d n i a j ą specjal­ nych nauczycieli oraz p r a c o w n i k ó w z a j m u j ą c y c h się socjalizacją k o c z o w n i k ó w , a zwłaszcza m ł o d z i e ż y . W 1973 r. przeprowadzono w i z y t a c j ę wszystkich hrabstw, aby s p r a w d z i ć , j a k przebiega proces osiedlania k o c z o w n i k ó w . W y n i k i owej wizytacji opublikowano w niewielkiej broszurze (Progress raport on the settlement of itinerant families in Ireland during the last five years, by Joyce Sholdice, brak i . i m. w y d . , ss. 24). W i z y t a c j a objęła 26 hrabstw w Irlandii i 0 hrabstw w Irlandii P ó ł n o c n e j , przy czym s y t u a c j ę w Irlandii P ł n . przed­ stawiono tylko pobieżnie. Sytuacja k o c z o w n i k ó w przedstawia się rozmaicie w r ó ż n y c h hrabstwach. W n i e k t ó r y c h ludność i w ł a d z e są do nich ustosun­ kowani bardzo niechętnie i p o s t ę p y w przystosowaniu do ż y c i a osiadłego s ą tam niewielkie. W w i ę k s z o ś c i r e g i o n ó w napotykano jednak na stosunkowo d u ż ą ż y c z l i w o ś ć ludności miejscowej oraz bardzo energiczno poczynania w ł a d z lokalnych, z a p e w n i a j ą ­ cych koczownikom daleko idącą pomoc. Spotyka s i ę nieliczne, ale coraz c z ę s t s z e m a ł ż e ń s t w a k o c z o w n i k ó w z partnerami osiad­ ł y m i , przy czym więcej jest m a ł ż e ń s t w z d z i e w c z ę t a m i koczow­ ników. W zależności od prężności miejscowych K o m i t e t ó w Osiedleń­ czych urządza s i ę specjalne klasy dla m ł o d z i e ż y zdeprawowanej, organizuje się wycieczki, zabawy, kolonie letnie itd. R a p o r t u w z g l ę d n i a 3 kategorie o s i e d l e ń c z e : ludność osiedlo­ n ą w mieszkaniach standardowych, o s i e d l o n ą w barakach na wydzielonych przez w ł a d z e lokalne miejscach, z a m i e s z k a ł ą na stałe w trajlerach i wagonach w wydzielonych specjalnie miejscach biwakowych. P o n i e w a ż nie ma w Irlandii ż a d n y c h p r z e p i s ó w z a b r a n i a j ą c y c h koczowania, działacze R a d y u w a ż a j ą za wielki sukoes zatrzymanie się k o c z o w n i k ó w n a stale, nawet, jeśli nadal m i e s z k a j ą w domach n a kołach. Ustawodawstwo nakazuje nawet u ł a t w i a n i e ż y c i a koczownikom, w y k l u c z a j ą c jakiekolwiek naciski administracyjno czy policyjne zmierzające do osiedlenia ich. O t y m , czy się osiedlą, czy nadal b ę d ą w ę d r o w a ć , koczownicy d e c y d u j ą sami. A k t y w n o ś ć R a d y Osiedleńczej polega n a tym, b y Wygodne, zaopatrzone w w o d ę i urządzenia sanitarne biwaki u m i e ś c i ć m o ż l i w i e g ę s t o i w atrakcyjnych miejscach, by s t w o r z y ć warunki skłaniające do przyjęcia osiadłego trybu ż y c i a . Że istotnie działalność R a d y jest efektywna, ś w i a d c z ą liczby podano w Raporcie. W c i ą g u 5 lat działalności R a d y na o s i a d ł y tryb ż y c i a przeszła w Irlandii ponad p o ł o w a w ę d r u j ą c y c h rodzin (z ogólnej liczby o k o ł o 1500 rodzin). Zamieszczona w broszurze tabela podaje liczby rodzin o s i a d ł y c h w p o s z c z e g ó l n y c h hrabstwach. Sumarycznie sytuacja w y g l ą d a n a s t ę p u j ą c o : z a m i e s z k a ł y c h w mieszkaniach standardowych — 302 rodziny, w barakach — 230, n a wydzielonych biwakach w trajlerach i wagonach — 146 rodzin. 788 rodzin znalazło się poza wykazem, są to rodziny za­ mieszkało w namiotach, trajlerach, szałasach, w ę d r u j ą c e lub mieszkające, w niedozwolonych miejscach i traktowane jako koczownicy. Rodziny osiadłe liczą w sumie o k o ł o 8000 o s ó b . Osobno omawiana jest sytuacja k o c z o w n i k ó w w Irlandii P ł n . , gdzie żyjo 60—100 rodzin w ę d r u j ą c y c h . P o ł o ż e n i e tych grup jest tu o wiele cięższe niż w Irlandii w z w i ą z k u z t r w a j ą c y m i od lat walkami m i ę d z y piotestantami a katolikami i n i e c h ę t n y m stosunkiem obu stron do k o c z o w n i k ó w . J a k m ó w i ł jeden z w ę ­ d r u j ą c y c h : „ K a t o l i c y i protestanci zgodni są tylko w jednym przypadku —• w nienawiści do nas". Przegląd sytuacji k o c z o w n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h hrabst­ wach podsumowuje autor w kilkunastu punktach, w k t ó r y c h postuluje dalszy kierunek działań z m i e r z a j ą c y c h do osiedlenia wędrujących. Proponuje, aby w dalszym ciągu s t o s o w a ć owe trzy stop­ niowe formy osiedlania. N a l e ż y więc b u d o w a ć wygodne, z a c h ę ­ cające do pozostania na stało biwaki, oraz z e s p o ł y b a r a k ó w , a w k o ń c u p r z y g o t o w a ć mieszkania w blokach, pośród o s i a d ł y c h m i e s z k a ń c ó w . B i w a k i m u s z ą b y ć atrakcyjne i obszerne, aby za­ chęcić w i ę k s z ą ilość osób do zatrzymania się. Opierając się na zaobserwowanych w n i e k t ó r y c h osiedlach wzorach autor propo­ nuje, aby baraki m i a ł y co najmniej po trzy sypialnie dla k a ż d e j rodziny (dla r o d z i c ó w , c h ł o p c ó w i d z i e w c z ą t ) . Piec n a l e ż y s t a w i a ć na środku izby, aby rodzina m o g ł a zasiąść w o k ó ł niego i powi­ nien b y ć n a paliwo stałe, aby koczownikom j a k najbardziej p r z y p o m i n a ł otwarte ognisko. Nie n a l e ż y szklić drzwi, bo impul­ sywni m i e s z k a ń c y , a zwłaszcza ż y w i o ł o w o b a w i ą c e się dzieci zaraz rozbiją szyby. Co najmniej ten sam standard m u s z ą m i e ć mieszkania w blokach, by zachęcić ludzi do opuszczenia baraku dla osiągnięcia w y ż s z e g o stopnia stabilizacji przestrzennej. N a l e ż y te mieszkania w y p o s a ż a ć w s p r z ę t y sukcesywnie, w za­ leżności od tego, jak się m i e s z k a ń c y я nimi o b c h o d z ą . Starać się e l i m i n o w a ć centralnie sytuowane piece. Z a b i e g a ć o izolowanie o s i a d ł y c h od w ę d r o w n y c h towarzyszy, a i n t e g r o w a ć z s ą s i a d a m i . Postuluje się p o w s z e c h n ą ż y c z l i w o ś ć i serdeczność nauczycieli, urzędników i s ą s i a d ó w . Osiedlonych nie n a l e ż y karać za opuszcze­ nie mieszkania, aby nie zrazić ich do w ł a d z itd. Zaprezentowany program osiedlania wędrującej ludności Irlandii, bardzo kosztowny, z a k ł a d a j ą c y j a k najdalej p o s u n i ę t e poszanowanie wolności osobistej k o c z o w n i k ó w , pełen delikatności i zrozumienia, mimo wszystko robi wrażonio bardzo misternej sieci, w k t ó r ą w p ę d z a się n i e ś w i a d o m e zastawionej p u ł a p k i zwierzę. Trudno się tej refleksji oprzeć, mimo ś w i a d o m o ś c i n i e u c h r o n n o ś c i tego procesu w świecie w s p ó ł c z e s n y m , mimo p r z y k ł a d ó w z innych krajów, gdzie akcjo osiedlania C y g a n ó w i innych w ę d r o w c ó w prowadzono brutalnie, aczkolwiek w m y ś l tych s a m y c h U i a s e ł . 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c32be050c9a7562c85d052453cc077f5.pdf 4a315bff80dad65748082d42d3e22fed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Zawistowicz-Adamska, Kazimiera (1897-1984) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4806 Title A name given to the resource Projekt "etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego wspólczesne zastosowania / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź PROJEKT „ETNOGRAFII DOŚWIADCZENIA" K A Z I M I E R Y ZAWISTOWICZ-ADAMSKIEJ I JEGO WSPÓŁCZESNE ZASTOSOWANIA 1 Wstęp Jakiś czas temu dotarła do mnie Społeczność wiejska. Doświadczenia i roz­ ważania z badań terenowych w Zaborowie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Książkę dostałem od kolegi, etnologa, który — czytając fragmenty notatek tere­ nowych robionych przeze mnie na potrzeby doktoratu — doszukał się zbieżności form narracyjnych stosowanych w moim tekście i tekście Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Po zaledwie wstępnym przekartkowaniu paru wybranych na chybił trafił rozdziałów, potwierdziło się to spostrzeżenie mojego kolegi, a po głębszej analizie treści Społeczności wiejskiej stało się jasne, iż znajdę w tym dziele także niezwykle cenne wskazówki dotyczące metody i — w nieco mniej¬ szym zakresie — technik prowadzenia badań terenowych pomocnych w realiza¬ cji mego projektu. W dalszej części szkicu postaram się wyjaśnić, na czym polega zaproponowa­ ne przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską podejście do problemu badania „spo­ łeczności wiejskiej" oraz zastanowię się, jak perspektywa badawcza założycielki Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego koresponduje z perspektywą, jaką przyjąłem w moich własnych badaniach, dotyczących społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych. Innymi słowy, spróbuję pokazać, jakiego rodzaju „duchowe pokrewieństwo" (Wejland, 2001, s. 7) wiąże mnie z Kazimierą Zawistowicz-Adamską i jakie inspiracje czerpię z wyłożonej przez nią wizji uprawiania etnografii. 1 Niniejszy tekst prezentowany był po raz pierwszy w październiku 2006 r. w ramach seminarium doktoranckiego odbywającego się w Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom seminarium (szczegól­ nie zaś prof. Grażynie Ewie Karpińskiej i prof. Andrzejowi Pawłowi Wejlandowi, promotorowi mojej rozprawy doktorskiej) za wszelkie uwagi na temat tego tekstu. Osobne wyrazy wdzięczności przekazuję prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej za jej komentarze i poświęcenie cennego czasu na lekturę roboczej wersji mego szkicu, a także Robertowi Dzięcielskiemu, dzięki któremu bliżej zainteresowałem się Społecznością wiejską. �Marcin Andrzej Kafar 112 Zapomniane dzieła i myśli, czyli o sile naukowej „skotomy" Olivera Sacksa metafora „skotomy" Zanim przejdę do omówienia wskazanych wyżej problemów, chciałbym przedstawić parę uwag natury bardziej ogólnej, które, jak sądzę, będą dobrym wprowadzeniem w interesujące mnie zagadnienia. Rzecz dotyczy „skotomy", czyli mroczka pamięci naukowej. Metaforą skotomy w kontekście dyskusji nad dziejami nauki jako pierwszy posłużył się brytyjski neurochirurg Oliver Sacks. W wydanym w latach 90. ubie­ głego wieku artykule Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce (Sacks, 1996b) skotoma pojawia się jako zwornik kilkunastu historii, w których autor tropi za¬ wiłe drogi odkryć naukowych. Pomimo tego, że Sacks sięga po przykłady z nauk ścisłych — medycyny, fizyki, chemii, to jego spostrzeżenia mają charakter uni¬ wersalny, odnoszą się bowiem do istoty myślenia naukowego jako takiego. We¬ dług Sacksa, kiedy zastanawiamy się nad 2 historią idei, możemy patrzeć wstecz lub do przodu: możemy tropić wcześniejsze etapy, przeczucia bądź antycypacje dzisiejszych poglądów, ale możemy też skupić się na ewolucji — skutkach i konsekwencjach — tego, w co wierzyliśmy kiedyś. Tak czy inaczej, historia ta może nam się objawić jako kontinuum, postęp, rozwój —jak w przypadku drzewa życia. Wszelako często okazuje się, że fakty nie mają nic wspólnego z majestatycznym rozwojem i nie świadczą o jakiejkolwiek ciągło­ ści (...); historie (...) pokazują, jak osobliwe, skomplikowane, sprzeczne i irracjo­ nalne bywają procesy odkrycia naukowego (...). Lecz mimo to spoza meandrów i anachronizmów, spoza przypadków i łutów szczęścia wyziera tu może jakiś ogól¬ ny wzór (Sacks, 1996b, s. 93). Zdaniem autora Antropologa na Marsie, wzór ten najlepiej oddaje właśnie metafora skotomy. Naukowe skotomy — co przekonująco stwierdza Sacks, przedstawiając kolejne historie — to pewnego rodzaju, uwarunkowane kultu¬ rowo i społecznie, „dziury pamięci", ujawniające się nader często na różnych etapach odkryć dokonywanych we wszystkich dziedzinach wiedzy. Należą do nich wszelkie odkrycia „przedwczesne" i teorie odosobnione, pojawiające się poza szerszymi odniesieniami i kontekstami obowiązujących w danym czasie paradygmatów naukowych. Skotomami mogą być także, powołane do życia nie2 Decyduję się na używanie słowa „skotoma" zamiast „mroczek", odchodząc tym samym od ścieżki wybranej przez tłumacza artykułu Sacksa (1996b). Sądzę, iż dzięki takiemu zabiegowi pozostaję bliższy intencjom samego Sacksa, który odwołał się do angielskiego terminu scotoma, próbując wykorzystać jego łaciński (scotoma: niewyraźne widzenie) oraz grecki źródłosłów (skotoma: zawrót głowy; skotos: ciemność, cień; skotoun: zaciemniać). Współcześnie termin „skotoma" stosowany jest w nomenklatu¬ rze medycznej, gdzie służy określaniu zaburzeń wzrokowych, związanych z zamgleniami i plamami (mroczkami) w polu widzenia. Tłumaczenie ang. scotoma na pol. „skotoma" zastosowano już w przy¬ padku innego tekstu Sacksa (1996a). �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 113 kiedy zupełnie przypadkowo, trafne intuicje, które, nim zostaną na dobre wpro­ wadzone w intelektualny krwiobieg, są z różnych przyczyn osobliwie pomijane i przepadają na długi, długi czas, by później nagle i niespodzianie okazać się głęboko odkrywczymi i znakomicie pasującymi do nowoczesnych ujęć określo­ nych problemów. Społeczność wiejska jako przykład „skotomy" w myśleniu etnograficznym Gdy przyjrzymy się bliżej losom Społeczności wiejskiej, skojarzenia z Sacksowską skotomą nasuwają się bardzo wyraźnie. Co za tym przemawia? Jak dotychczas praca Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej pozostaje na grun¬ cie etnologicznym prawie zupełnie niezauważana, albo lepiej powiedzieć, że jest zauważana w stopniu niewystarczającym w stosunku do możliwości wielości odczytań, jakie daje. Kłopot polega na tym, że Społeczności nie uznaje się na „salonach akademickich" za dzieło znaczące, nie czyta się jej na co dzień i nie omawia „wzdłuż i wszerz", jak czyni się to obecnie choćby w odniesieniu do prac Geertza, Clifforda, Hastrup i innych popularnych i uznanych za wiodących przedstawicieli światowej antropologii. W bibliografii załączonej do dostępnych w Internecie programów studiów dla kierunków nauk społecznych i humani­ stycznych (antropologii, etnologii, socjologii) na pracę Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej natrafiłem zaledwie dwa razy ! Szkopuł w tym, że owe dyspozycje programowe nie korespondują nawet pośrednio z kwestiami, które, moim zdaniem, samej Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, gdy pisała Społeczność, wydawały się najistotniejsze. O ile brak większego zainteresowania dziełem Zawistowicz-Adamskiej jest stosunkowo łatwo wytłumaczalny, gdy patrzymy na programy kursów akademi¬ ckich (zależą one w dużej mierze od określonych profilów studiów i arbitralnego doboru literatury, dokonywanego przez wykładowców), o tyle bardziej zastana¬ wiające może być pełne bądź częściowe pomijanie lub, jak powiedziałby Oli¬ ver Sacks, pokrywanie mrokiem treści Społeczności wiejskiej w rozważaniach antropologów bliżej zainteresowanych na przykład metodą Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej . Katarzyna Kaniowska pisze o Społeczności dopiero w studium teoretyczno-metodologicznym Opis — klucz do rozumienia kultury (1999). Wy3 4 3 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego umieścił j ą — obok obszernej literatury dotyczącej metody funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego — w module „Metody interpretacji w etnologii — funkcjonalizm", w drugim zaś przypadku I . Bukraba-Rylska wskazała na fragmenty Społeczności wiejskiej poświęcone pracy w gospodarstwie, rzemiośle i migracji oraz pomocy sąsiedzkiej jako rodzaju kapitału społecznego. Wspomniane tematy realizowane są w ramach zajęć semi¬ naryjnych zatytułowanych „Wieś i mieszkańcy wsi w badaniach socjologicznych". Mam na myśli wydany w 1988 roku artykuł K. Kaniowskiej, zatytułowany Rozważania o meto­ dzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Kaniowska, 1988), w którym również nie znalazłem żadnego odniesienia do Społeczności wiejskiej. 4 �114 Marcin Andrzej Kafar powiada się o Społeczności wiejskiej w kontekście związków między opisem antopologicznym a typem świadomości badawczej i na tym tle poszukuje powiązań tekstów antropologicznych z literaturą, dopatrując się w Społeczności cech gatun¬ ku dokumentu-powieści (Kaniowska, 1999, s. 162-163). Propozycja Katarzyny Kaniowskiej jest godna odnotowania przede wszystkim dlatego, iż należy do bardzo nielicznych prób krytycznego odczytania Społeczno¬ ści wiejskiej. W moich poszukiwaniach choćby śladów takiego podejścia odna¬ lazłem — prócz wspomnianego wyżej — zaledwie tylko jeden wart zaznaczenia trop — artykuł Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, wydany w zbiorze materiałów z sesji poświęconej pamięci Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988). W owym eseju trafnie ukazane są wymiary Społeczności wiejskiej, pozwa¬ lające sytuować tę książkę w płaszczyźnie dzieła literacko-naukowego. Ewa Nowina-Sroczyńska odnajduje w nim — sięgając do ustaleń Michaiła Bachtina — re¬ guły powieści dydaktycznej, skonstruowanej w oparciu o igurę „dojrzewającego człowieka". Zabieg taki pozwolił Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej wnieść do tekstu niezwykle istotny element dynamiki, wewnętrznego ruchu narracyjnego. Ujawnia się on zarówno w formie, budowanego w dłuższym odstępie literackiego czasu, portretu autobiograicznego autorki, jak i w postaci „konstelacji ludzkich", złożonych z portretów mieszkańców Zaborowa. Dla Ewy Nowiny-Sroczyńskiej Społeczność to jednak nade wszystko przykład bardzo osobistego zapisu doświad¬ czenia terenowego. Jej zdaniem, „Powstawanie takich zapisów mogłoby mieć dla naszej antropologii walor szczególny — choćby ukazywania zmagań z metodą, z wątpliwościami" (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 31). Te zaś, co doskonale wie¬ dzą wszyscy uprawiający etnograię wspartą o badania terenowe, składają się na naszą etnograiczną codzienność i decydują o tak ważkich kwestiach, jak tożsa¬ mość antropologiczna czy granice poznania antropologicznego. Trafne spostrzeżenia Ewy Nowiny-Sroczyńskiej nie znalazły do tej pory od¬ dźwięku w kręgu polskich antropologów. Dlaczegóż tak się stało? Czyżby, po¬ dobnie jak sama Społeczność wiejska, pojawiły się zbyt wcześnie, czyżby były, parafrazując myśl Clifforda Geertza komentującego doniosłe ustalenia Thomasa Kuhna na temat paradygmatów w nauce, właściwym głosem wyrażonym w nie¬ właściwym czasie (Geertz, 2003, s. 200-209)? Kuhn w swym monumentalnym dziele Struktura rewolucji naukowych przekonuje nas, iż „uprawianie nauki (...) oraz dokonywane w nauce rewolucje są jak najbardziej związane z istnieniem określonych społeczności" (Kuhn, 2001, s. 301) tworzonych i podtrzymywanych przez naukowców. Ewa Nowina-Sroczyńska należy do pokolenia badaczy kultu¬ ry poszukujących inspiracji między innymi w lekturach z zakresu teorii literatu¬ ry i semiotyki — prądów intelektualnych jakże mozolnie torujących sobie drogę ku uznaniu ich w antropologii polskiej przełomu lat 70. i 80. ubiegłego wieku za prawomocne narzędzia opisu i interpretacji zjawisk kulturowych. Mieszczą się one — obok strukturalizmu, fenomenologii, różnych odmian hermeneutyki i antropologii symbolicznej — w nurcie „nowego paradygmatu antropologii", ku �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 115 któremu ciąży także autorka Podróży do Zaborowa. Swoim postulatem potrzeby zwrócenia uwagi na „literacką strukturę" dzieła o Zaborowianach i ich relacjach z etnografką wyraźnie łamała ona wcześniejszy, reprezentowany przez przed­ stawicieli „starego paradygmatu etnografii", schemat myślenia o Społeczności wiejskiej jako pracy poświęconej w głównej mierze próbie nakreślenia „mapy" stałych cech badacza terenowego (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Kwintesen­ cję takiego wzoru myślenia na temat tej książki, a szerzej — myślenia o idealnym typie badacza, znajdujemy w artykule Marcina Piotrowskiego Metoda badań te­ renowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczes­ nego badacza (1988). Społeczność wiejska widziana w tej perspektywie to „va¬ demecum postaw badacza terenowego", służące „edukowaniu" kolejnych „rzesz" młodych etnologów, noszących się z zamiarem wyruszenia w teren. To jednocześ­ nie, dodajmy, vademecum redukujące złożoną strukturę Społeczności wiejskiej do poziomu podręcznika-świadectwa pisanego przez „bywałą w terenie", a przez to wiarygodną etnografkę. Z takim dosłownym czytaniem Społeczności mieliśmy do czynienia mniej więcej od początku lat 60. do końca lat 80. X X wieku, co wpłynę¬ ło na wykształcenie się jednostronnych, spetryikowanych sądów na temat pracy Kazimiery Zawistowicz. Kolejna dekada przyniosła malejące stopniowo zaintere­ sowanie Społecznością wiejską, aż do niemal całkowitego jej zapomnienia . Sytuacja macoszego traktowania tej książki trwa do dziś, a można j ą powiązać z tendencją widoczną na gruncie współczesnej etnologii polskiej przynajmniej w ciągu ostatnich dwóch dekad. Chodzi o proces (widoczny szczególnie wyraź¬ nie w dorobku młodych adeptów etnologii i antropologii) coraz częstszego się¬ gania ku źródłom zachodnioeuropejskim i amerykańskim, w celu odnajdywania w nich nowych, atrakcyjnych, chwytliwych retorycznie ujęć kultury, sposobów jej badania i opisywania. Tendencji tej towarzyszy jednoczesne zarzucanie stu¬ diów nad klasycznymi polskimi pracami etnograicznymi. Wydaje się, iż postawa taka jest tyleż cenna (daje wszelako rozeznanie w róż¬ nych prądach umysłowych), co niebezpieczna, gdyż, jak dobitnie pokazują to w celnych komentarzach Czesław Robotycki (Robotycki, 1995) i , w ślad za nim, Katarzyna Kaniowska (Kaniowska, 1999, s. 140-142), nierzadko prowadzi (w przypadku braku wystarczająco pogłębionej refleksji i koniecznej dozy kryty­ cyzmu) na poznawcze manowce. Dlatego też tak ważne są dziś głosy przypomi¬ nające, iż warto utrwalać i pielęgnować w sobie przekonanie, że 5 z twórczości klasyków mamy wciąż jakiś pożytek, (...) [gdyż — przyp. M.A.K.] w swoim odczytaniu kultury zawarli już oni coś, do czego my — pamiętając lub nie pamiętając o ich pierwszeństwie — po swojemu dochodzimy po latach, że przedsta­ wili coś, co w dzisiejszym antropologicznym horyzoncie wydaje się ciągle świeże i inspirujące, a w każdym razie warte naszej uwagi (Wejland, 2001, s. 7). 5 W trakcie rozpoczętych przeze mnie w 1992 roku studiów etnograficznych nie omawialiśmy tej książki na żadnych z zajęć kursowych. �Marcin Andrzej Kafar 116 Być może pożyteczne zatem byłoby zastosowanie strategii pośredniej, pole­ gającej na połączeniu nowego ze starym, wejrzeniu w myśli klasyków etnografii polskiej przy wsparciu współczesnej myśli etiologicznej, także tej o rodowodzie zachodnim? I być może dopiero takie właśnie podejście spowoduje usunięcie owej Sacksowskiej skotomy, którą naznaczone są, jak podpowiada intuicja, nie tylko — czekające od ponad pół wieku na pełniejsze odczytanie (czyt.: twórcze wykorzy­ stanie) — idee zawarte w Społeczności wiejskiej, ale także inne niesprawiedliwie zapomniane dzieła i ich twórcy . W dalszej części opowieści o Społeczności wiejskiej postaram się pokazać, na czym zasadza się specyfika rozumienia przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską istoty badań terenowych, z centralnym dla niego punktem doświadczenia badacza uwikłanego w kontakt z żywym człowiekiem (to bodaj najistotniejszy rys etnograii Zawistowicz-Adamskiej) i zastanowię się, dlaczego ma ono szansę wybrzmieć wyraźnie dopiero dziś, po bez mała sześćdziesięciu latach od prze¬ prowadzenia przez autorkę badań terenowych w Zaborowie i niemal pięćdziesię¬ ciu latach od ukazania się po raz pierwszy Społeczności . 6 1 O współczesnych możliwościach odczytania Społeczności wiejskiej Słów kilka o konstrukcji pracy Społeczność wiejska, sądząc po zamieszczonym w „Dodatkach" do niej „Pro­ jekcie opracowania materiałów Zaborowskich", początkowo miała przyjąć cha¬ rakter klasycznej monograii składającej się z następujących części: I. Doświadczenia i refleksje z badań terenowych. II. Zaborów jako środowisko. III. Historia ruchu emigracyjnego z Zaborowa od 80. lat ubiegłego stulecia [czyli X I X w. — przyp. M.A.K.]. IV. Wnioski ogólne. Według pierwotnego projektu, części I I i I I I miały mieć charakter bardzo moc¬ no rozbudowanych faktograficznie opisów dotyczących środowiska zaborow¬ skiego, stanu gospodarstw, instytucji (szkoły, kościoła, samorządu), kontaktów 6 Bardzo dobrym przykładem twórczego czerpania z klasycznej wiedzy etnologicznej jest praca R. Dzięcielskiego Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie (Dzięcielski, 2001). Jej autor sięga po koncepcje Jana Stanisława Bystronia, wykorzystując je do opisu i interpretacji zjawisk współczesnej kultury miasta. Tym samym autor Ludowych obrazów miasta znakomicie wpisuje się w zapoczątkowa­ ną jeszcze w latach 70. ubiegłego wieku przez L. Stommę (kontynuowaną później przez C. Robotyckiego, Z. Benedyktowicza i in.) tradycję uprawiania etnologii w duchu „Bystroniowskim". Społeczność wiejską wydano dwukrotnie: w roku 1948 i ponownie, po kilkuletnim trzymaniu jej na indeksie, w 1957. 7 �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 117 Zaborowian z sąsiednimi wsiami, miastem i zagranicą oraz historii ruchu emi­ gracyjnego z Zaborowa i wpływu emigracji na środowisko wiejskie. Część I sta­ nowić zaś miała wprowadzenie, w którym autorka przedstawia refleksje z badań terenowych, dzieląc się wrażeniami dotyczącymi pierwszego zetknięcia z wsią, kłopotów z adaptacją w terenie oraz współżycia z mieszkańcami Zaborowa. Gdy jednak porównamy ów projekt ze spisem treści gotowej już książki, okaże się, że proporcje zostały w niej radykalnie odwrócone. Mocno okrojona zawartość części I I i III trafiła, razem z przypisami i załącznikami w postaci an­ kiet i kwestionariuszy, do „Dodatków". Na plan pierwszy wysunęły się natomiast opowieści o doświadczeniach terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i to one stały się ostatecznie kamieniem probierczym Społeczności wiejskiej. „Opowieści z terenu" pomieszczone są w dwóch rozdziałach: „Zdobywanie wsi" oraz „Współżycie serdeczne", rozdziałach wyrosłych „z notatnika, prowa­ dzonego «na gorąco» podczas badań. Stąd ich nieco pamiętnikarski charakter " (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 14). 8 „Opowieść konfesyjna" i chronotop spotkania Kiedy zagłębimy się w treść tych rozdziałów, zauważymy, iż organizująca je zasada odpowiada regułom gatunku, który John van Maanen w głośnej pracy o typach narracji etnograficznych, Tales of the Field, określa mianem „opo­ wieści konfesyjnej" (confessional tale) (van Maanen, 1988). Jest ona formą narracyjną stosowaną w celu uwypuklenia w tekście osobistych odczuć bada¬ cza, jego zaangażowania emocjonalnego i szczególnej bliskości, jaką osiąga w kontaktach z ludźmi napotykanymi w trakcie pracy terenowej. „Opowieść konfesyjna" jest zawsze „bliska życiu" i może dlatego dominującym w niej chronotopem, na co zwraca uwagę Martyn Hammersley, jest bardzo często chronotop spotkania (Hammersley, 1998, s. 24). Podług Michaiła Bachtina: [motyw] spotkania jest jednym z najbardziej uniwersalnych motywów nie tylko w literaturze (trudno znaleźć utwór zupełnie go pozbawiony), lecz również w innych dziedzinach kultury, a także w rozmaitych sferach życia publicznego i prywatnego. W dziedzinie nauki i techniki, w których panuje myślenie czysto pojęciowe, nie ma motywów jako takich; przybliżonym ekwiwalentem motywu spotkania jest tu- 8 Można przypuszczać, że specyficzna literacka forma Społeczności została w pewnym sensie „wy­ muszona" koniecznością odtwarzania z pamięci tego, co znajdowało się w notatniku Kazimiery Zawi­ stowicz-Adamskiej. Zgodnie z informacją, jaką otrzymałem od prof. Marii Wieruszewskiej, oryginalne zapiski z Zaborowa nie przetrwały wojennej zawieruchy, a tekst powstał za namową Marii Dąbrowskiej, doceniającej pisarskie uzdolnienia ich autorki. �Marcin Andrzej Kafar 118 taj pojęcie kontaktu. W mitologii i religii motyw spotkania odgrywa, rzecz jasna, ogromną rolę: w sakralnej tradycji, w Piśmie Świętym (zarówno w chrześcijaństwie — w Ewangeliach, jak i w buddyzmie), w rytuałach; łączy się też z innymi motywa­ mi, na przykład z motywem „objawienia" („epifanii"). Motyw spotkania ma istot­ ne znaczenie w pewnych nurtach filozofii nie mających ściśle naukowego charakteru (na przykład w myśli Schellinga, Maxa Schelera, zwłaszcza zaś Martina Bubera). W instytucjach organizujących życie społeczne i państwowe [chronotop — przyp. M.A.K.] spotkania pojawia się nieustannie. Wszystkim znane są przeróżnie zorgani­ zowane spotkania społeczne i ich znaczenie (Bachtin, 1982, s. 295). Wśród nieprzebranej liczby tych ostatnich wymienić należy niewątpliwie także owe szczególnego rodzaju spotkania, jakimi są antropologiczne spotkania w tere­ nie. W przypadku Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej były to: pierwsze spotka­ nia z zaborowskimi kobietami; krnąbrną młodzieżą; spotkania z postaciami wyjątkowymi — dziadkiem, ciotką; spotkania weselne i pogrzebowe; spotka­ nia w zaborowskim Domu Ludowym; wreszcie, nastawione przede wszystkim na zbieranie danych etnograficznych spotkania codzienne w domach prywat¬ nych. One wszystkie stały się — pod wpływem procesu „przetwarzania" przez Ka­ zimierę Zawistowicz-Adamską doświadczenia na tekst, przyjmujący wpierw for­ mę notatek terenowych, później bardziej skomplikowaną kompozycyjnie formę książkową — głównymi, mówiąc językiem Bachtina, węzłami zawiązującymi akcję, łączącymi rozproszone i zagmatwane w realnym życiu zdarzenia w pre¬ cyzyjnie zorganizowaną tekstową całość, obejmującą przestrzeń i czas „etnogra­ ficznego terenu". Kazimiera Zawistowicz-Adamska w chronotopie „terenu" przedstawia siebie w sposób niejednorodny — jest etnografką w tradycyjnym tego słowa znaczeniu (ciąży na niej powinność zbierania materiałów empirycznych ), ale równocześnie jest też, zaangażowaną w życie tytułowej społeczności wiejskiej, uczestniczką odkrywanego i przeżywanego przez siebie świata: „często występują tu moje własne przeżycia (...) trudno mi było uniknąć tego, skoro pragnęłam przedstawić szczerze i po prostu dole i niedole badacza terenowego. Nie umiałam uczynić tego bezosobowo" — tłumaczy autorka (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). 9 Posłużenie się chronotopem spotkania, w sposób, w jaki robi to Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przełamuje, moim zdaniem, konwencje opowiadania sto¬ sowane w tradycyjnych etnografiach, takich jak, wskazane przez Vincenta Crapanzano, The Winnebago Tribe Paula Radina (1990) czy Divinity and Experience 9 Bardzo wymowny jest w tym względzie opis wciągnięcia badaczki we współuczestniczenie w pro­ cesie rekrutacji zarobkowej Zaborowian (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 102-104). K. Zawistowicz-Adamska w czasie badań terenowych stawała niejako na rozdrożu między koniecznością sprostania wymogom nauki obiektywistycznej a moralną odpowiedzialnością za los ludzi, którzy obdarzali j ą swym zaufaniem. �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 119 Godfreya Lienhardta (1961), których odpowiednikiem na polskim gruncie jest na przykład praca Śladami Łemków Romana Reinfussa (1990). Teksty tego rodzaju przedstawiają pozaczasowe obrazy opisywanego w nich spo­ łeczeństwa. Łączą w sobie odłamki i drobiazgi społeczno-kulturowego materiału tak metodologicznie oraz teoretycznie racjonalizowanego, by odrzucić konwencje literackie i ograniczenia, jakie one narzucają. Społeczeństwo, kultura stają się kon­ tenerami, w których umieszczane są mało skonkretyzowane zdarzenia — abstrak­ cje społeczno-kulturowych procesów. Odnajdujemy tam minimalną ilość narracyj­ nego ruchu, a jeśli już jakiś się pojawi, to zazwyczaj tylko po to, aby posłużyć za przykład abstrakcyjnego procesu. Możemy powiedzieć, podążając za Bachtinem, że w takich tradycyjnych etnografiach wymiar przestrzenny chronotopu (...) domi­ nuje nad wymiarem czasowym (Crapanzano, 1992, s. 207). W wyraziście obecnym w Społeczności wiejskiej motywie spotkania widzi¬ my, iż nabiera on „rozmaitych konkretnych odcieni, między innymi emocjonalno-wartościujących" (Bachtin 1982, s. 294), pozwalających w pewnym sensie zrównoważyć wymiar przestrzenny i czasowy „opowieści konfesyjnej" i dzięki temu pchnąć ją, by jeszcze raz odwołać się do amerykańskiego badacza, z po¬ wrotem „ku życiu" (Crapanzano, 1992, s. 208). Spotkanie — zauważa Bachtin — „może być chciane lub niechciane, radosne lub smutne, czasem przerażające, może też być odbierane ambiwalentnie. (...) Należy zwrócić uwagę na ścisły związek motywu spotkania z takimi motywami jak rozłąka, ucieczka, pozyska¬ nie, strata itd. ( . ) . Szczególnie doniosłe znaczenie ma ścisły związek motywu spotkania z [chronotopem — przyp. M.A.K.] drogi («wielkiej drogi»)" (Bach¬ tin, 1982, s. 294). Przez myśl przemknęły własne żałobne wspomnienia. Zgasły, odpłynęły. Stały się dalekie i obce. Nieważne. Bo naraz poczułam się jakoś bezosobowo. Porwał mię ten tłum, wciągnął, omotał jednością czucia. Wrosłam weń bez reszty. Zagu­ bił się własny świat. Wszystko, co się tu dzieje, stało się proste i zrozumiałe: że można w jednej chwili zatracić siebie, że można cudzym bólem przepełnić serce, że poprzez ten ból zbratać się można z całym, dotychczas obcym tłumem, aż stanie się swój, bliski, tą bliskością jednolity i zwarty. Że zarazem będzie to wyzwolenie z samotności. W gromadce stojącej obok mnie zauważyłam jakiś niepokój. Starsi gospodarze coś szeptali między sobą, naradzali się. Rozdawali uczestnikom pogrzebu długie, woskowe świece. Trzymali ich całe naręcze. Spoglądali ku mnie i wyraźnie czu­ łam, że mówią coś o mnie. Aż jeden z nich nieśmiało podszedł do mnie i wręczył mi świecę. Pamiętam jego wzrok: była w nim dobrotliwa, ojcowska serdeczność. Nie bardzo wiedziałam, co mam z tym robić, ale jakieś troskliwe ręce w porę za¬ paliły tę świecę, osłaniały jej płomień i w odpowiedniej chwili wzięły j ą ode mnie. �120 Marcin Andrzej Kafar Z miejscowej inteligencji nikt więcej nie otrzymał tego daru, a przecież niektórzy zadomowieni byli w Zaborowie od wielu lat. Dobrze odczułam, że w ten sposób chcieli mię po swojemu uczcić, a zarazem zaznaczyć, że przyjmują mię do swojej zbiorowości. Bo wręczenie takiej świecy jest uhonorowaniem uczestnika pogrze­ bu, a zarazem podkreśleniem jego bliskiego stosunku do rodziny zmarłego. Uznali moją obecność pośród siebie w tym żałobnym dniu, który zgromadził wszystkich i wszystkich jednym smutkiem połączył. Uczynili to z serdeczną prostotą, może nie zdając sobie sprawy z tego, jak wielkim przeżyciem stał się dla mnie ten dzień (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 62). Po wyjściu z dusznej izby z trudem łapię oddech. Zachłystuję się mroźnym po­ wietrzem. Jestem przeziębnięta do szpiku kości, obolała i odurzona. Z doznanych wrażeń, czy ze zmęczenia. W plecach doskwiera nieznośny ból. Do domu szmat drogi — przez opustoszałą wieś i przez zawiane śniegiem błonia. I naraz zupełnie nieoczekiwanie, jakby poza moją świadomością, zrywa się we mnie krzyk buntu: że nie tak może wyglądać ludzkie istnienie! Taka starość! Czuję się jakby współ­ winna za to. Moje człowieczeństwo ugina się pod brzemieniem niedoli przytłacza¬ jącym tamto istnienie. Buntuję się przeciw pokornej determinacji tych nędzarzy i z goryczą powtarzam zasłyszane słowa: „a człowiek musi żyć", Musi żyć! Gło­ dować i ziębnąć! Pracować do ostatniego tchu i leczyć się gnojówką! Nazajutrz idę tam z małym zapasem „letkiego" jedzenia, choć wiem przecie, że to tak mało, tak śmiesznie mało w porównaniu z tym, czego tam potrzeba, by umniejszyć nędzę. Stara jest oszołomiona. Nie może zrozumieć. Tłumaczę jej raz i drugi, że to dla niej. Naraz zaczyna szlochać. Rozdzierający, histeryczny płacz wstrząsa nią całą. Obejmuje mię, czepia się moich rąk, nóg. Jest mi nieznośnie przykro. Wśród łkań rozróżniam pojedyncze słowa i nic nie mogę zrozumieć: — Że też na starość... taka łaska... Myślę, że przyjęła to jak jałmużnę i płacze z żalu nad sobą, że na to jej przyszło na starość. Z trudem wyzwalam się z jej objęć i zaczynam się tłumaczyć: — Nie gniewajcie się! Weźcie to! Jak od córki, jakby to któreś z dzieci od sie­ bie Wam przysłało. Uspokaja się powoli i ocierając oczy, mówi: — Bóg zapłać! Niech też Pan Jezus wynagrodzi! Człowiek na starość doczekał się pociechy! Pan Bóg łaskaw! Czym to kiedy spodziać się mogła takiej łaski... że ktoś się nade mną biedną ulitował, że przecie ktoś zadbał litosiernie... Zaczynam rozumieć. Więc o to chodzi! Przez całe życie nikt o nią się nie za­ troszczył, nie zaznała nigdy ludzkiej dobroci. Przypominają mi się słowa, zasłysza­ ne tu, w Zaborowie: „człowiek niezwyczajny, żeby do niego tak po dobroci". Opowiadam o tym gospodyni, u której mieszkam, najzacniejszej powierniczce moich wsiowskich kłopotów. Ale ona się nie dziwi. Kiwa tylko głową i mówi z przekonaniem: �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 121 — Tak, tak! Ludzie na wsi nie są przyzwyczajeni do miłosierdzia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 51-52). Przywołane cytaty są nie tylko dobrymi przykładami zastosowania konwen­ cji „opowieści konfesyjnej" wraz z charakterystycznym dla niej chronotopem spotkania. Znakomicie odzwierciedlają też klimat, jaki odnajdujemy w całej Spo­ łeczności wiejskiej, klimat na wskroś przesiąknięty ideą uprawiania, używając współczesnego języka, „zaangażowanej etnografii", etnografii, której rzecznicz­ ką w pełnym tego słowa znaczeniu (choć może jeszcze nie do końca świadomie) była Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Doświadczenie terenowe jako kategoria poznania Wróćmy jeszcze na chwilę do wątku sygnalizowanego nieco wcześniej, a mia­ nowicie wykorzystania przez autorkę Społeczności wiejskiej dziennikowych za¬ pisków w celu opowiedzenia o własnych doświadczeniach terenowych. O ile z dzisiejszej perspektywy zabieg taki wydaje się niemal oczywisty, o tyle zastosowanie go w czwartej dekadzie ubiegłego wieku nie było czymś powszech¬ nym i z całą pewnością wymagało sporej odwagi i ufności w słuszność tego przedsięwzięcia. Postawa mówienia w tekście naukowym w pierwszej osobie łamała bowiem jedno z podstawowych praw obowiązującego wówczas obiektywistycznego modelu poznania, podług którego, przypomnijmy, wiedza naukowa musi być obiektywna (badacz bada rzeczywistość wobec niego zewnętrzną i nie¬ zależną), racjonalna, a ponadto ugruntowana empirycznie (Kuligowski, 2003, s. 221). Wydaje się zatem, że Zawistowicz-Adamska, wyjawiająca przed nami szcze¬ góły uczestniczenia przez nią w życiu Zaborowa, stąpała po dość grząskim i nie¬ pewnym gruncie, o czym zresztą sama zdawała się doskonale wiedzieć. Stąd też, jak sądzę, biorą się, wypowiadane jakby w tonie usprawiedliwienia, słowa, iż „własne przeżycia" autorki pojawiają się zbyt często i są „słabą stroną opracowa­ nia" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Czy jednak mogła Kazimiera Zawistowicz-Adamska mieć inne, pozbawio¬ ne jakichkolwiek wątpliwości zdanie na temat podejmowanych zabiegów, skoro zastosowana przez nią forma doczekała się pogłębionej refleksji dopiero w siód­ mym dziesięcioleciu X X wieku? Dennison Nash i Ronald Wintrob, dokonujący analizy prac zachodnioeuropejskich i amerykańskich antropologów wskazują na początek piątej dekady X X wieku jako okres zalążkowych prób wypowiadania się etnologów w trybie bezpośrednich odniesień do subiektywnych doświadczeń terenowych (Nash, Wintrob, 1972). Początkowo są to jednak, należy podkreślić za Judith Okely, zakusy znajdujące wyraz w literaturze najczęściej nie związa¬ nej z oicjalnym obiegiem akademickim, wykorzystujące pozanaukowe formy �Marcin Andrzej Kafar 122 gatunkowe, takie jak dziennik, pamiętnik czy powieść, w którą często wplatano elementy autobiograficzne w postaci zmienionych, sfabularyzowanych wątków (Okely, 1992). Tymczasem w Społeczności wiejskiej mamy do czynienia z przy¬ kładem niczym nie zawoalowanego włączenia doświadczeń etnografki w przed¬ miot własnych badań. Trzeba żyć nie tylko wśród nich, ale z nimi, by dotrzeć do surowej prawdy ich życia. Stąd jeszcze dalej idący wniosek: trzeba odrzucić precz własny świat nawy­ ków, pojęć, reakcji. Nie mierzyć własną miarą tych ludzi „z innego świata". Zżyć się z nimi tak, by przejąć ich miarę pojmowania otaczających zjawisk. Wydaje się to na pozór trudne, ale tylko na pozór. Bo taką umiejętność wrośnięcia w środo¬ wisko zdobywa się z dnia na dzień wraz z postępem badań, które polegają nie na suchym rejestrowaniu dostrzeżonych zjawisk, ale na ich przeżywaniu. Aż staną się namacalne, żywe, pulsujące żywą krwią. I zrozumiałe (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 128; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Powyższy fragment wskazuje na niezwykłą antycypację przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską poglądów popularyzowanych w antropologii światowej do¬ bre 30 lat później, przez autorów zaliczanych do zupełnie innej formacji niż ta, z której wyrosła. Na myśl przychodzą postacie takie jak Victor Turner, stosujący w praktyce badawczej metodę, mówiąc metaforycznie, „wsłuchiwania się w głos bębnów" afrykańskiego plemienia Ndembu (Turner, 1995) i promujący, w oparciu o filo­ zofię Wilhelma Diltheya, ideę doświadczeniowego i rozumiejącego „bycia" w te­ renie (Turner, 1985); Kirsten Hastrup (pisząca m.in. o doświadczeniu immersji kulturowej i jej wpływie na psychikę i ciało badaczki — Hastrup, 1990; 1995), Judith Okely (obrazowo pokazująca w swoich tekstach proces wielowymiaro¬ wego, całościowego „wrastania" antropolożki w przestrzeń badanego świata — Okely, 1992; 2005), by wymienić jedynie parę nazwisk z długiej listy badaczy zajmujących się w większym lub mniejszym stopniu problemem doświadczenia terenowego antropologów, rozumianego inaczej, niż proponował to kanon my¬ ślenia modernistycznego z kluczową dla niego kategorią „zaświadczającego Ja" (Geertz, 2000) . Katarzyna Kaniowska zauważa, iż „bodaj najistotniejszą zmianą w myśleniu o doświadczeniu jest we współczesnej antropologii ( . ) przekonanie, że jest to szczególna kategoria poznania. Samo doświadczenie staje się niejako swoistym poznaniem" (Kaniowska, 1999, s. 69). W podobnym tonie wypowiada się Kirsten Hastrup, która twierdzi, że dziś 10 fizyczna obecność w terenie nie jest już źródłem absolutnego autorytetu. Rodzaj uczestnictwa potrzebnego do określenia zdarzeń i pisania kultur nie może być dłu- 10 2004. Na temat złożonych procesów przekształceń terenowego habitusu antropologa por. Clifford, �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 123 żej pojmowany jako zwykłe „bycie" w terenie. To ostatnie implikuje proces „sta­ wania się" (becoming). „Stawanie się" jest metaforą oddającą ten rodzaj uczestni­ ctwa, które nigdy nie będzie dokończone (...). Nie znaczy to, iż antropolog staje się identyczny z badanymi przez niego „innymi". ( . ) koncepcja „stawania się" niesie ze sobą otwarcie się na odmienną rzeczywistość i dopuszczenie zmiany „ja". Antropolog nigdy nie jest całkiem zatopiony w innym świecie, ale nie jest też tym samym, kim był, zanim wszedł do niego. Zmiana jest czasem tak fundamentalna, że trudno niekiedy postrzegać badacza terenowego jako tożsamego ze swym daw¬ nym „ja" (Hastrup, 1995, s. 19). Jakże pokrewne, a zarazem nowatorskie, ze względu na dystans czasowy dzie­ lący je od ujęć współczesnych, są zatem myśli na temat doświadczenia terenowe­ go, jakie kilkadziesiąt lat wcześniej zapisała Kazimiera Zawistowicz-Adamska: W gromadzie wiejskiej, gdzie jedni o drugich wiedzą wszystko, nowy przybysz tym więcej uważany jest za kogoś obcego, im mniej o nim wiadomo. Życzliwe zainteresowanie się jego życiem osobistym jest jednym z czynników zacierających poczucie obcości. On tymczasem w miarę wrastania w nowe środowisko mniej czy więcej świadomie zatraca własny świat, żyjąc nowymi wrażeniami, nowy­ mi wzruszeniami, wyrabiając nowy pogląd na zawiłości ludzkiego istnienia. O bogactwie czy zubożeniu tak odmienionego własnego świata rozstrzygnie ciężar gatunkowy doznanych przeżyć, jak o wrośnięciu w środowisko rozstrzygać będzie malejące z dnia na dzień poczucie obcości i osamotnienia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 134; podkr. — M.A.K.). O „pokrewieństwie duchowym" i antropologicznym déjà vu 0 moim „pokrewieństwie Zawistowicz-Adamską duchowym" z Profesor Kazimierą Kiedy przystępowałem do badań terenowych nad społecznością hospicjum 1 Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, nie znałem Społeczności wiejskiej. Na tytuł ten natknąłem się parokrotnie przy okazji czytania innych tekstów etnograicznych, ale ukontekstowienie w nich dzieła Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej nie zachęcało do bardziej gruntowego przyjrzenia się tej książce. Gdy po prawie trzech latach od rozpoczęcia mojego terenowego przed¬ sięwzięcia zacząłem odkrywać myśli Zawistowicz-Adamskiej, odniosłem wra¬ żenie, iż pochodzą one od kogoś, kto etnograię rozumie na sposób szczególny, a jednocześnie bardzo mi bliski. Punktem wyjścia dla autorki Społeczności wiejskiej jest człowiek jako taki. Tak zwani informatorzy etnograiczni nie są bezimiennymi nosicielami kultu¬ rowej wiedzy (Clifford, 2004, s. 155); oni wszyscy (choć wydawać się to może �124 Marcin Andrzej Kafar truizmem, wciąż wielu etnografów nie do końca to sobie uświadamia) są żywymi ludźmi, mającymi imiona, chcącymi zaprzyjaźniać się z nami, dzielić codzien¬ nymi radościami i smutkami, chcącymi nierzadko, abyśmy stali się ich powier¬ nikami. Jak zatem odnaleźć się w takiej sytuacji? Czy mamy udawać, że sprawa nas nie dotyczy, że nasza etnograiczna powinność kończy się w chwili „przepro¬ wadzenia wywiadu", zebrania „niezbędnego", „potrzebnego" do napisania pracy materiału? Obcujemy wszelako z kimś, kto kontakt z nami często traktuje jako coś więcej niż wypełnienie danej chwili dnia rozmową, choćby i najciekawszą, ale nic za sobą nie niosącą, nie niosącą rzeczywistego zainteresowania osobą, z którą rozmawiamy. W pięknym passusie o potrzebie brania odpowiedzialności za relacje z ludźmi współpracującymi z etnografami, Kazimiera Zawistowicz-Adamska mówi: I gdziekolwiek jestem: na chrzcinach czy na weselu, u biednych wyrobników czy u zażywnych gospodarzy, zawsze odczuwam głęboką radość, gdy danym mi jest dostrzec prawdziwe oblicze tych ludzi. Bo i oni mają swe maski, które przywdzie­ wają za poszeptem podejrzliwej nieufności, czy zaciętości hardej. Ale pozbywają się owych masek chętnie, gdy zwycięży w nich otwartość serca. Wtedy odsłania się ich świat wewnętrzny w całej swej zawiłości i w całej surowej prostocie. Chcąc wniknąć w ten świat, należy pieczołowicie rozważyć w sobie każdy odruch, każ¬ de słowo. Własną otwartością serca odwzajemnić otwartość serca tamtych. By ni¬ czym nie urazić, nie spłoszyć. I nie zranić. Bo wnikanie w tajniki duszy ludzkiej nie może być korsarstwem, choćby dokonywało się w imię celów badawczych. Nie wystarczy przyjmować zwierzenia, nie wystarczy czynić obserwacje, nie wystar¬ czy wydzierać duszom ludzkim ich tajemnice. Nie wystarczy brać. Trzeba umieć wzamian coś z siebie dawać. Coś równie wartościowego, coś wszechludzkiego. Dopiero wtedy taka wymiana stanie się przeżyciem dla obu stron. I należy dołożyć wszelkich starań, by dla obu stron stała się przeżyciem wzbogacającym. Właśnie takie stanowisko jest usprawiedliwieniem dla „wścibstwa" badacza te¬ renowego. Wiem, że w jakichkolwiek okolicznościach wnikać będę w życie wsio¬ we, stanę się jego uczestnikiem. Już nie potrafię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność. I ceniłam to sobie bardzo. Stosunki zadzierzgnięte z wsią w myśl takich zasad nie mogą być czymś prze­ mijającym, jak nie może być przemijająca głęboka i prawdziwa przyjaźń. Wnikli¬ wość badawcza to jeszcze nie wszystko. Badacz terenowy nie może ani na chwilę zapomnieć, że pakt przyjaźni nakłada nań poważne zobowiązania, zarówno w toku badań, jak i przy opracowywaniu materiałów. Chodzi przecie o żywych, czujących ludzi. Należy uczynić wszystko, by (...) ludzi wsiowskich „nie sponiewierać" (Za­ wistowicz-Adamska, 1948, s. 134-135; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Kazimiera Zawistowicz-Adamska odnosi się co prawda do własnych doświad¬ czeń rodzących się w „terenie zaborowskim", dotyczących zatem przede wszyst¬ kim jej kontaktów ze społecznością Zaborowian, ale jej przesłanie wydaje się �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 125 bardziej uniwersalne, ogarnia swoim zasięgiem w równym stopniu etnograiczne spotkania każdego rodzaju, przydarzające się w różnych, nie tylko wiejskich, zakątkach. Autorka Społeczności wiejskiej daje nam dobrą lekcję tego, na co po¬ winno przekładać się etnograiczne „bycie" w „terenie". „Już nie potraię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność". Słowa te wyznaczają bardzo konkretną ścieżkę postępowania dla tych idących w teren „z dobrą wolą, ale bez należytego doświadczenia", jak i tych „przekona¬ nych o własnej rzekomej wyższości" i nie umiejących zdobyć się „na właściwy «ludzki» stosunek do społeczności" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Jedni i drudzy mogą zyskać, jeśli tylko dadzą coś od siebie, bo „nie wystarczy brać, trzeba też umieć coś dawać" — wówczas właśnie etnograficzne spotkanie stanie się z pewnością dla obu stron przeżyciem wzbogacającym. Czy jednak przesłanie owo, jakże w pewnym sensie radykalne, bo wymaga¬ jące — przynajmniej na krótki czas, oderwania się od siebie i zerknięcia w stro¬ nę drugiego człowieka, wejrzenia w jego nieraz zupełnie odmienny od naszego świat, jest przesłaniem odpowiednim dla wszystkich? Czy każdy etnograf ma obowiązek brać sobie do serca szczytne nauki Zawistowicz-Adamskiej? Przeko¬ nania takiego nie mam. Utopią bowiem byłoby wymaganie stosowania tej samej metody pochylania się nad człowiekiem i angażowania w cały jego świat przez wszystkich zainteresowanych prowadzeniem badań terenowych. Oczywiste jest, iż tonacja etnograicznej melodii wygrywanej przez autorkę Społeczności wiejsklej nie musi, ba, nie powinna wpadać w każde ucho, nie wszyscy wszakże mają jednaki słuch i melodii powtórzyć, mimo nawet najszczerszych chęci, nie zdo¬ łają. Rzecz zatem bardziej, w moim przekonaniu, polegałaby na odkryciu w głę¬ bi własnej etnograicznej duszy, w jakich melodiach ona gustuje, jakie rytmy i tonacje są jej bliskie i godne odgrywania wciąż na nowo, w takich lub innych aranżacjach, przy użyciu przeróżnych instrumentów. Gdy trafiłem do świata społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, w moim zamiarze było pozostanie tam z górą kilka mie¬ sięcy. Chciałem przeprowadzić badania i umknąć w zacisze domowego gabine¬ tu, by tam „opracowywać" zebrane materiały. Tyle tylko, że gdy już znalazłem się na miejscu, odkryłem, iż zamiar mój nie może zostać zrealizowany zgodnie z przyjętą wcześniej strategią, a ja miast rzeczonych paru miesięcy zachodzę do hospicjum już niemal trzy lata. Przyczyną takiego obrotu spraw nie były wca¬ le, jak pomyślą niektórzy, kwestie techniczne, związane z niedostatkiem czy ułomnością gromadzonej w terenie wiedzy, którą jakoś należałoby uzupełnić, coś do niej dodać etc. Przyczyn mojego głębszego osadzenia się w Domu dla Osób Przewlekle Chorych upatruję raczej w sferze mentalnej i związanym z nią określonym typem mej osobowości (badawczej), nastawionej, jak powiedziałaby Zawistowicz-Adamska, na „ludzkie" bycie w terenie z drugim człowiekiem. Po paru tygodniach nie potraiłem być już li tylko widzem w teatrum życia domowohospicyjnego. Dość szybko przekroczyłem granicę czystej etnograicznej obser- �Marcin Andrzej Kafar 126 wacji i stałem się rozpoznawalnym i świadomie zaangażowanym w codzienne i niecodzienne zdarzenia ich uczestnikiem, wypełniającym różne role — począw¬ szy od bezimiennego młodego człowieka pomagającego ustawić w odpowiedniej pozycji antenę telewizyjną, a skończywszy na roli przyszywanego wnuczka jed¬ nej z najbliższych mi w Domu osób, pani Irenki . Postępowałem zatem zgodnie z zasadą, którą Clifford Geertz, wypowiadając się na temat etycznego wymiaru badań antropologicznych, nazywa potrzebą fuzji między zawodową i pozazawodową sferą życia antropologa (Geertz, 2003, s. 55). W pierwotnym założeniu moje badania odnosić się miały jedynie do obszaru narracji o chorobie i cierpieniu, a docelowym punktem chciałem uczynić hospi¬ cjum (jest ono wydzieloną instytucjonalnie i przestrzennie częścią Domu Pomo¬ cy Społecznej dla Przewlekle Chorych). Wkrótce okazało się, że chorób jest wie¬ le, a i cierpienia pod dostatkiem, jednak wymiary, w których one się pojawiają, nie są abstrakcyjnymi poziomami dyskursu, ale wpisane są wyraźnie w szerokie konteksty Domowej powszedniości. Zaplatają się w złożone systemy znaczeń dotykających na przykład motywów utraty rodzinnego domu, próby tworzenia substytutu tego ostatniego, przewlekłych stanów choroby terminalnej, bliskości śmierci. Jakąż zatem w obliczu owej różnorodności wypadało przyjąć metodę gromadzenia wiedzy, by jednocześnie uniknąć wpadnięcia w pułapkę swoiste¬ go redukcjonizmu poznawczego, który w tym wypadku oznaczałby pozostanie na poziomie suchego kolekcjonowania etnograficznego materiału? Postanowi¬ łem działać nieco intuicyjnie. Otworzyłem się na otaczającą mnie rzeczywistość i próbowałem „zagarnąć" z niej tak wiele, jak to możliwe. Nastawiłem się na, by sparafrazować myśl Normana Denzina, doświadczenie o charakterze epifanii (Denzin, 1988), całościowe bycie w środku dziejącej się akcji, bez poruszania się w wyraźnie z góry określonym polu teoretycznym. Teorie zostawiłem na margi¬ nesie, nie wiedząc, które z nich i w jakim zakresie da się później wykorzystać. Szedłem tutaj tropem uznanym za słuszny choćby przez Victora Turnera, który swego czasu powiedział, iż 11 pomimo tego, że antropolog zawsze wyrusza w teren z teoretycznym bagażem, to jest on o tyle istotny, o ile oświetla społeczną rzeczywistość. Co więcej, okazuje się, że bardzo często to nie całościowy system teoretyka jest tym, co go oświeca, ale czynią to raczej dopasowywane do rozbitych danych, płynące z kontekstu roz¬ proszone idee, przebłyski i przeczucia. Takie idee mają wartość samą w sobie i są w stanie naprowadzić nas na nowe hipotezy (Turner, 1978, s. 23). Linię bardzo podobnej w istocie metody pracy w terenie proponuje Kazimie¬ ra Zawistowicz-Adamska. Według niej, najbardziej wartościowe pod względem 11 O rodzeniu się więzi między mną a panią Irenką piszę w osobnym tekście (Kafar, 2004). Pani Irenka występuje w nim pod zmienionym imieniem „Stasia". �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 127 heurystycznym jest przyjęcie przez badacza postawy maksymalnej otwartości wo­ bec zróżnicowania i pewnego rodzaju, mówiąc metaforycznie, terenowej barw­ ności, z jaką spotyka się antropolog. Wobec tego: Trudno tu narzucić jakieś recepty. Raczej należałoby wszelkich recept zaniechać. Po prostu wyczulić zmysł obserwacyjny do najwyższych granic, by dostrzegać nie tylko to, co jest namacalne, uchwytne, ale i to wszystko, co jest poza tym. Dopiero wyczucie owych nieuchwytnych praw, rządzących duszą jednostki i duszą spo­ łeczności, utoruje drogę do dalszych osiągnięć. Na tym wyczuciu oprą się kontakty z pojedynczymi ludźmi i kontakty z gromadą. Nie może tu być mowy o jakichś szablonach, jakichś utartych normach postępowania. Z góry trzeba sobie odważnie powiedzieć, że tego rodzaju pojęcia, jak: „wieś polska" czy „chłop polski", czy „dusza chłopska" są pustym dźwiękiem. Nic nie mówią. Wystarczy wniknąć głę¬ biej w sprawy wsi, by pojąć, że każda wieś żyje swoim własnym życiem, układają¬ cym się odmiennie niż w innej wsi, tuż o miedzę. Że nawet w obrębie tej samej wsi istnieje często daleko posunięta dzielnicowość, dzięki której stosunki społeczne od wieków są pod każdym względem nader zróżnicowane (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 127). I to właśnie na subtelnym wsłuchiwaniu się w szmery i szepty Domowe, w próbie wyłuszczania z nich owych nieuchwytnych dla postronnego obserwa­ tora lub domownika (po prostu żyjącego, a nie myślącego, podług jakich praw żyje) reguł, wyznaczających rytm życia danego miejsca i zamieszkujących je ludzi, oparłem swój antropologiczny warsztat. Notowałem „na gorąco" swoje odczucia i wrażenia, opisywałem zdarzenia, w których brałem udział i których byłem świadkiem, wreszcie zbierałem opowieści o cierpieniu i chorobie, o ży¬ ciu w Domu, o przyjaźni z ludźmi i zwierzętami, o samotności, o miłosierdziu i miłości do wyrodnych synów, o śmierci, i o tym, jak bardzo chciałoby się być wolnym i móc decydować o samym sobie... Wsłuchiwałem się w te opowie­ ści społeczności hospicjum i Domu dla Osób Przewlekle Chorych i, jak zaleca Arthur Frank, podążając za myślą Julii Cruickshank, jednocześnie starałem się myśleć nimi (Frank, 1997, s. 23-24), próbując odnaleźć w nich moralne filary myśli współczesnego człowieka, odczytać trwałe kulturowe motywy i wychwy¬ cić ukryte w nich „lokalne" konfiguracje znaczeń. Tak powstała antropologiczna „Opowieść o społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". Integralną częścią tej opowieści jest historia antropologa, który po skończonej pracy nie porzucił terenu swych badań, ale pozostał w nim pielęgnu¬ jąc zawiązane znajomości i przyjaźnie, wciąż regularnie odwiedzając tych słab¬ szych i mogących mniej od nas, uczestnicząc w codzienności i trudnej, i smut¬ nej, i radosnej, i . uczącej pokory tych „lepszych", bo zdrowych, wciąż jeszcze zdrowych. �Marcin Andrzej Kafar 128 Przykłady antropołogicznego déjà vu Na koniec chciałbym pokazać, na kilku przykładach, które można by pomna­ żać, jak zbliżone odczucia związane z doświadczeniem terenowym mogą towa­ rzyszyć etnografom wykazującym się podobnym temperamentem badawczym i zbieżną w dużej mierze wizją uprawiania nauki o człowieku, autentycznej an¬ tropologii, jak nazywa j ą Victor Turner (1978, s. 18). Czytałem Społeczność wiejską zarazem z zachwytem (napisana jest bowiem piękną polszczyzną), jak i zadziwieniem. W wielu miejscach praca Profesor Zawistowicz-Adamskiej jest bowiem dla mnie świadectwem, że każde z nas, pomi¬ mo tego że szło różnymi ścieżkami, w gruncie rzeczy dochodziło do tych samych punktów, ocierało się o tę samą terenową materię i chwytało ją, co bodaj najistot¬ niejsze, w bardzo podobny, jeśli nie tożsamy sposób. Przedstawiam zatem niżej, wspierając się metaforą „antropologicznego déjà vu", fragmenty tekstu Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, łącząc je z fragmentami mojej „Opowieści o spo­ łeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". I Czuję na sobie wszystkie spojrzenia. Jeszcze mi nic nie mówią. Są obce, zastrasza­ jąco obce. Siedzę tu niby „na cenzurowanym". Stokroć gorzej jeszcze: wiem, że w tej chwili waży się pierwsze odruchowe ustosunkowanie się wsi do mnie. Nie zaufają mi, dopóki nie stanę się dla nich jakimś autorytetem. Trzeba uczy­ nić pierwszy krok. Trzeba najpierw zrzucić z siebie brzemię osamotnienia, by móc odnaleźć jakąkolwiek nić porozumienia z tym obcym, nieznanym tłumem. Trzeba się z nim zespolić, zjednoczyć, nie być poza jego nawiasem. To nade wszystko. (...) muszę coś o tych ludziach wiedzieć. Zaczynam się im przyglądać. Zatrzymuję wzrok na poszczególnych twarzach, chcę je zapamiętać. To tu, to tam chwytam uśmiech, przyjazny, życzliwy. I odnajduję w sobie prawdziwą głęboką życzliwość do ludzi, wśród których żyć będę długie miesiące. Ta życz¬ liwość toruje mi drogę do ich serc. Już nie widzę przed sobą obcego, bezosobo¬ wego tłumu (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 23). Jest ciepły majowy dzień sprzed dwóch i pół roku. Z panią psycholog Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych jestem umówiony na godzinę 10.30. Spoglądam na zegarek, jest dopiero 10.10. Postanawiam więc odczekać jeszcze kilka minut, spacerując po chodniku położonym przy miejskim skwerku obsa¬ dzonym młodymi drzewami. W Łodzi majowa zieleń ma najbardziej intensywną barwę. Delektuję się nią, jednocześnie wdychając pełną piersią lekko wilgotne powietrze. To proste ćwiczenie sprawia, że już po chwili jestem zupełnie wyci¬ szony i gotów na przekroczenie bramy Domu. Powoli ruszam w jej kierunku, za wszelką cenę starając się odsunąć od siebie myśli pełne obaw i lęków o to, czy podołam wyzwaniu. I oto nagle obdarowa- �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 129 ny zostaję posmakiem Domowej rzeczywistości: na schodach prowadzących do przedsionka Domu wpada na mnie kobieta; łamiącym się głosem szepce „prze­ praszam", po czym niezgrabnie omija mnie i odchodzi. Jej policzki zalane są łzami, w drżącym ręku trzyma chusteczkę, ociera nią twarz... Obraz ten na dłu¬ go zasiada mi w pamięci; jest namiastką tego, co czeka mnie w Domu (później okaże się, że podobnymi zdarzeniami przepełniona jest Domowa codzienność i że, na swój sposób, można się do niej „przyzwyczaić", albo lepiej powiedzieć — „oswoić" się z nią). Mija parę minut. Idę Domowym korytarzem i mam wrażenie, że każdy mi się przygląda. Napotykam same kobiety, połamane spojrzenia, krzyk dochodzący z sali, którą akurat mijam. Korytarz jest długi, czy nie nazbyt długi jak dla mnie? Muszę przejść cały, by znaleźć się za plastikowymi drzwiami gabinetu psycho¬ loga. Wreszcie docieram tam. W pokoju prócz pani J. jest jeszcze jedna osoba. Przedstawiamy się sobie. Wymieniamy kurtuazyjne ukłony; dowiaduję się, iż nieznajoma zajmuje w Domu stanowisko „pracownika socjalnego". Wyczuwam pewną sztywność sytuacji. Tak właśnie chyba to musi wyglądać. W końcu jestem tu obcy, nie wiadomo po co przychodzący, nie wiadomo czego tak naprawdę chcący. Chyba wolę być na zewnątrz. Ale gdzie? Na korytarzu, w czyimś pokoju? Jak mam rozmawiać z ludźmi, których nie znam? Jak mam się przedstawić, by nie zrazić ich od razu do siebie? Okazja na przełamanie lodów przychodzi szyb¬ ciej, niż mógłbym się spodziewać. Któraś z opiekunek informuje panią psycho¬ log o przygotowaniach do wyjścia z kilkoma pacjentkami na spacer do ogrodu. Chciałbym włączyć się do tych przygotowań, tylko czy mi na to pozwolą? „Tak". A więc idziemy wraz z opiekunką do któregoś z pokojów. Kilka pań stoi w gru¬ pie na korytarzu i z wyraźnym zniecierpliwieniem czeka na pozostałe. Nie mogą wyjść same. Powody są różne: część z nich zwyczajnie nie jest w stanie poruszać się o własnych siłach, inne to pacjentki pozostające pod „specjalnym nadzorem". Ponoć trzeba bezustannie trzymać nad nimi pieczę, aby nie zrobiły krzywdy ani sobie, ani innym. Trwa ubieranie kobiet w bluzki, swetry, buty. Wszystko to mocno przecho¬ dzone, wzory pamiętające lata osiemdziesiąte, może wcześniejsze. - Czy pomoże mi pan założyć ten sweter i buty? Ta prawa ręka ciągle niedo­ maga - słyszę dobiegający z boku głos. Ktoś wyrywa mnie z rozmyślań prośbą o pomoc, tyle tylko, że ja takich rzeczy nigdy wcześniej nie robiłem. Moją chorą babcią opiekowała się mama. - Niżej, niżej, o właśnie tak, już weszła. Teraz tego klapka na lewą nogę. Bar¬ dzo panu dziękuję. Jak pan ma na imię? - wszystko toczy się tak szybko, że nie mam czasu wpaść w panikę, stchórzyć i uciec. - Marcin. - Marcin. Pięknie. Tak jak mój wnuczek. Idzie pan z nami do ogrodu? �Marcin Andrzej Kafar 130 - Tak. - No to chodźmy, póki słoneczko wysoko, troszkę się poopalamy, pospace¬ rujemy. II Trzeba odsłonić całe własne człowieczeństwo, by znaleźć drogę do człowieczeń¬ stwa innych, by móc stanąć wśród tłumu jak równy z równymi. Gdy wieś obdarzy kogoś zaufaniem, powierzy mu wszelkie swoje sprawy na ślepo i bez zastrzeżeń. Nie wątpi wtedy ani na chwilę, że wszystkie sprawy zostaną roztrzygnięte pomyślnie i sprawiedliwie, że możliwości tego kogoś, kto stał się we wsi autorytetem, są nieograniczone. Po prostu wszystko może! Byle tylko chciał, każdą sprawę zdolen jest wedle swej woli przeprowadzić. Gdy więc badacza terenowego wieś obdarza zaufaniem, zawraca się doń ze wszystkimi swymi bolączkami, wierząc w jego uczynną życzliwość i — wszechmocność. Bo... „niech tylko pani zechce, niech tylko pani powie jedne sło­ wo", a już, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, wszystko pójdzie gładko (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 132). Jest późnojesienne przedpołudnie. Domowy korytarz wypełniają opiekunki, pielęgniarki, salowe i domownicy. Gwar i melanż osób i dziejących się naraz wielu rzeczy. - Panie Marcinie, panie Marcinie, tutaj, tutaj jestem, niech pan zaczeka, mu¬ szę panu coś powiedzieć, muszę pana prosić o pomoc. Pani Irenka podchodzi do mnie i chwyta mnie kurczowo za rękę. - Niech mi pan pomoże, proszę pana. - Pani Irenko, najpierw niech pani powie, co się stało, z czym ma pani pro¬ blem - próbuję j ą uspokoić, ale sprawa nie wydaje się zbyt prosta. - Tutaj pod 15. umarła jedna kobita i ja chciałam się przenieść na jej łóżko. Upatrzyłam je sobie już parę dni temu, a teraz dali je komuś innemu. Na wskazanym łóżku siedzi starsza siwowłosa pani i na moje pytanie, czy nie dałoby się coś zrobić, i czy pani Irenka mogłaby je zająć, odpowiada, że miejsce dostała z przydziału, że zarządziła to oddziałowa i że ona (starsza siwowłosa pani) nie ma zamiaru nigdzie się już przenosić. Pani Irenka stoi za moimi plecami i uważnie przysłuchuje się całej rozmowie. I co ja mam począć? Chciałbym jej pomóc, ale na razie nie mam żadnego pomy¬ słu, jak to zrobić. Tym gorzej dla mnie, bo sprawa zatacza coraz szersze kręgi, już włącza się do niej ktoś z personelu. Postawna kobieta w okularach z grubymi rogowymi oprawkami doniosłym głosem krzyczy przez pół korytarza: - Niech pani nic nie miesza, trzeba było powiedzieć wcześniej, że chce pani tutaj się prze¬ nieść. Łóżko przez dwa dni stało puste, a teraz się pani przypomniało o nim, jak już jest zajęte przez kogoś innego? �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 131 A więc to tak. Pani Irenka prawdopodobnie - przynajmniej do pewnego stop­ nia - sama jest sobie winna. - Czy to prawda, pani Irenko? - dopytuję. - Czy nie mówiła pani nikomu, że chce zająć to łóżko? - Nie, bo czekałam jak oni opróżnią szafki po tej chorej, co umarła. - No więc teraz chyba musimy poczekać, jak zwolni się kolejne miejsce w innym pokoju, porozmawiam o tym z panią socjalną, zgadza się pani, pani Irenko? - Dobrze, teraz i tak już nie ma wyjścia, chciałam mieć to łóżko, ale jak się nie da... III Dnie mijały szybko, na pozór jednakie. Ale każdy dom był nowym odkryciem. Całym przeżyciem była każda opowieść o życiu pełnym trudów, twardej walki 0 byt i równie twardej wytrzymałości. Nie trzeba było natrętnie wydobywać wia­ domości: mówili sami, gdy raz zdołali przełamać wstydliwą nieśmiałość i nie­ ufność. Z niedyskrecji, z jaką wdzierałam się w życie ludzkie, rozgrzeszał mnie mój własny stosunek do otrzymanych zwierzeń: starałam się odczuć wszystko 1 wszystko zrozumieć. Zwyczajnie, po prostu, po ludzku. Współczucie przycho­ dziło samo. I niejednokrotnie stwierdzałam z całą wyrazistością, że dla ludzi, przytłoczonych pracą i troską, wynurzenia takie były czymś wartościowym, czymś pokrzepiającym, więcej jeszcze: czymś odświętnym. Ich powszedniość na¬ bierała szczególnego zabarwienia z chwilą, gdy stawała się przedmiotem zainte¬ resowania dla kogoś z zewnątrz. Tę świadomość ceniłam sobie bardzo. Nie, nie czułam się intruzem, który przemocą wydziera zwierzenia. I to mnie uprawniało do przyjmowania najbardziej poufnych opowiadań (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 30-31). Pani Irenka w pokoju 05 jest od dwóch tygodni. Siedzę na jej nowym łóż­ ku, tym z przydziału. Łóżko było wybrane i zaakceptowane przez panią Irenkę. Pierwszy tydzień przebiegł dość spokojnie. Pani Irenka dzieliła pokój z dwiema współlokatorkami. Obie były przewlekle chore, jedna zmarła po paru dniach od wprowadzenia się pani Irenki, na jej miejsce pojawiła się zaś inna kobieta, świe¬ żo przybyła do Domu. Dzień czy dwa dni później zaczął się koszmar. - Panie Marcinie, ja od kilku dni prawie w ogóle nie śpię. Ta chora w nocy wstaje i rzuca się na tę drugą. Kiedy j ą obudzi, to do rana nie można zmrużyć oka, jęczenie i gdakanie, śpiewy i chodzenie z pokoju na korytarz i z powrotem. I tak cały czas. Szafki też musiałam poprzewiązywać sznurkami, niech pan podejdzie, pokażę panu. Wstaję i przyglądam się z zainteresowaniem, ale i lekkim przerażeniem wy¬ myślnym supłom z bandaży zaplątanych na metalowych klamkach. �Marcin Andrzej Kafar 132 - Po co pani to wiązała, pani Irenko? - Zabronili mi używać takiej małej kłódeczki, na którą zamykałam swoje rze¬ czy. Do szafki ma teraz dostęp każdy, a ja się na to nie zgadzam, ja chcę mieć j ą tylko dla siebie... Zakończenie „«Prywatność» w nauce, jeżeli narzucone są jej pewne reguły, nie powin¬ na osłabić naukowej ( . ) wizji opisywanej rzeczywistości. Pamiętnik i każda inna forma autobiograficzna staje się ratunkiem przed anonimowością, jest także sposobem przywrócenia indywidualnej odpowiedzialności za własny życiorys" — pisała przed laty Ewa Nowina-Sroczyńska w komentarzu do Społeczności wiejskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Dziś słowa te nie tracą nic na aktu¬ alności, byle byśmy tylko pamiętali, iż w praktyce pisarskiej i poprzedzającej j ą życiowej praxis postępować należy z rozwagą, w sposób głęboko przemyślany. Nawet najbardziej szczytne cele naukowe legną bowiem w gruzach, rozsypią się jak domek z kart, jeśli nie będziemy potrafili rozpoznać granicy, poza którą nasze dobre chęci stają się zwykłym wścibstwem, a „osobiste" mówienie całkowicie przesłania obraz świata kreślony przez współpracujące z antropologiem osoby. Nade wszystko jednak tym, co najważniejsze — z całą mocą postulowała Profe¬ sor Zawistowicz-Adamska — jest branie odpowiedzialności za siebie i za innych, tak długo, jak pozostajemy w horyzoncie naszych wspólnych działań, i tak długo jak jest w nas obopólna wola, by w nim trwać. Zaproponowane przeze mnie odczytanie Społeczności wiejskiej jako „opowie¬ ści konfesyjnej" nie jest, co pokazują choćby wcześniejsze próby Katarzyny Ka¬ niowskiej i Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, ani jedynym słusznym, ani tym bardziej ostatecznym sposobem wydobywania z tej książki zawartych w niej znaczeń. Mam wszelako nadzieję, że zachęci ono przynajmniej niektórych z nas do dal¬ szego namysłu nad wizją antropologicznego bycia-w-świecie podług Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Słowa kluczowe: autobiografia, chronotop spotkania, hospicjum, dom pomocy społecznej, doświadczenie, opowieść konfesyjna, skotoma BIBLIOGRAFIA Bachtin M . 1982 Problemy literatury i estetyki, przeł. W. Grajewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... Clifford J. 2004 133 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antro­ pologicznej. Kontynuacje, red. M . Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 139-179. Crapanzano V 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge M A , London. Denzin N. 1988 Interpretive Interactionism, Sage, Newbury Park, London. Dzięcielski R. 2001 Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Frank A.W. 1997 The Wounded Storyteller. Body, Illness, and Ethics, University of Chicago Press, Chicago, London. Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, wyd. KR, Warszawa. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Universitas, Kraków. Hammersley M . 1998 Reading Ethnographic Research. A Critical Guide, Longman, New York. Hastrup K. 1990 The Ethnographic Present: A Reinvention, „Cultural Anthropology" vol. 5, no. 1, s. 45-61. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, Routledge, London, New York. Kafar M.A. 2004 Od spotkania do wspólnoty. Autobiograficzny raport z terenu, w: Codzien­ ne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, red. G.E. Karpińska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 79-101. Kaniowska K. 1988 Rozważania o metodzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, „Prace i Ma­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etno­ graficzna nr 28, s. 156-165. 1999 Opis — klucz do rozumienia kultury, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Kuhn T.S. 2001 Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, posł. przeł. J. Nowotniak, Fundacja Aletheia, Warszawa. Kuligowski W. 2003 Kanon antropologii: heroiczny i heretycki, w: Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Towarzystwo Przyjaciół Wnętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów, s. 217-231. �134 Marcin Andrzej Kafar Lienhardt G. 1961 Divinity and Experience. The Religion of the Dinka, Oxford University Press, Oxford. van Maanen J. 1988 Tales of the Field. On Writing Ethnography, University of Chicago Press, Chicago, London. Nash D., Wintrob R. 1972 The Emergence of Self-Consciousness in Ethnography, „Current Anthro­ pology" vol. 13, no. 5, s. 527-542. Nowina-Sroczyńska E. 1988 Podróże do Zaborowa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 29-37. Okely J. 1992 Anthropology and Autobiography. Participatory Experience and Embo­ died Knowledge, w: Anthropology and Autobiography, eds. J. Okely, H. Callaway, Routledge, London and New York, s. 1-29. 2005 Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 11-23. Piotrowski M . 1988 Metoda badań terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczesnego badacza, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 167-173. Radin P. 1990 The Winnebago Tribe, University of Nebraska Press, Lincoln (wyd. 1, 1923). Reinfuss R. 1990 Śladami Łemków, Wydawnictwo PTTK „Kraj", Warszawa. Robotycki C. 1995 O banalizacji tekstów w etnologii, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, „DRAWA", Poznań, s. 83-89. Sacks O. 1996a Stanąć na nogi, przeł. E. Mikina, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań. 1996b Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce, w: Ukryte teorie nauki, red. O. Sacks, J. Miller, S.J. Gould, D.J. Kevles, R.C. Lewontin, przeł. A. Pawelec, Wydawnictwo ZNAK, Kraków, s. 93-123. Turner V.W. 1978 Dramas, Field, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cor­ nell University Press, Ithaca, London. 1985 On the Edge of the Bush. Anthropology as Experience, ed. E.L.B. Turner, University of Arizona Press, Tuscon. 1995 The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New York. Wejland A.P. 2001 O Łodzi „po bystroniowsku", wstęp w: Dzięcielski R., Ludowe obrazy mia­ sta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 7-14. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 135 Zawistowicz-Adamska K. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Polski Instytut Służby Społecznej, Łódź. Marcin Andrzej Kafar K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A ' S „ E T H N O G R A P H Y OF EXPERIENCE" PROJECT A N D ITS M O D E R N APPLICATIONS (Summary) The article is an attempt at re-reading Kazimiera Zawistowicz-Adamska's book entit­ led Społeczność wiejska [Rural community]. The first part of the article is a critical review of the main positions adopted for a detai­ led exegesis of the book. Zawistowicz-Adamska's book is perceived as 1) a vademecum of the researcher's field attitudes, 2) document-novel, 3) an autobiographic paraliterary text. The discussion of the book is carried out within the framework of metadiscourse of the history of scientific thought. A metaphor of Oliver Sacks' scotoma serves as the point of departure. In the second part the author makes references to modern methodological discussion on the role of an experienced field researcher and the linguistic forms used to record it. Against this background the author studies the structure of Społeczność wiejska as a „confessional story" and analyses the importance of the chronotopos of meeting. The third part focuses on the identification of common features between Kazimiera Zawisto­ wicz-Adamska's project and the author's project, who conducts his research among the community of the hospice and those living in the Aid Centre for Chronically Ill. Key words: autobiography, chronotopos of meeting, hospice, aid centre, experience, con¬ fessional story, scotoma �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc76b9895cec27db2e07b8e79a1ce5c.pdf 4c4f7c519191da916261205e9cf4a417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Ajnowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1883 Title A name given to the resource Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piłsudski, Bronisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 II. PRZED lOO-LECIEM PTL BRONISŁA W PIŁSUDSKI PROJEKT ZASAD ZARZĄDZANIA AJNAMI Z WYSpy SACHALlN, Z KRÓTKIMI KOMENTARZAMI DO POSZCZEGÓLNYCH PUNKTÓW 1. Każde osiedle posiada sołtysa obieralnego, zaś poszczególne gminy również obieralnych wójta i dwóch pomocników. (Pożądane jest, by osiedla Ajnów były bardziej liczebne, niż obecnie. Byłoby rzeczą konieczną, jeżeli to możliwe, bez przymusu, wprost przeciwnie, przy wszelakim poparciu i zachęcie, zgrupować kilka osiedli mniejszych w jedno, tak by warunki naturalne zezwoliły na rozwój łowiectwa morskiego, hodowli zwierząt i ogrodnictwa. Gdyby brzegi wyspy zasiedlano kolonistami o profesji rybackiej, dobrze by było przydzielać im działki nie zajęte uprzednio przez tubylców pozwalając, by ci ostatni sami zezwalali przesiedleńcom na instalowanie się w tym samym miejscu. Co zaś tyczy nadrzędnej jednostki administracyjnej, jaką jest gmina, to proponuję następujący podział terytorialny ziemi zajętej przez Ajnów: dwie na brzegu zachodnim, z granicami nieco bardziej na północ od osady Notosin, na przykład koło przylądka Cikai, i dwie na brzegu wschodnim: od południa na osadzie Hunup kończąc i na północ od niego (razem 4). Do tej gminy należałoby zaliczyć wszystkich Oroków i Gilaków zamieszkujących okolice osiedla Tichmieniewskiego w pobliżu zatoki Tierpienija (Cierpliwości). W takiej sytuacji każde z plemion wybierałoby po jednym przedstawicielu, przy czym każdy z nich kolejno pełniłby funkcję wójta, zaś pozostali dwaj - jego pomocników (zastępców). 2. Wszyscy wójtowie oraz ich pomocnicy, zjeżdżając się w jednym miejscu, w określonych terminach, stanowią samorząd tubylczy. 3. Samorząd tubylczy działa przy specjalnym naczelniku tubylczym (posiadającym prawa podobne jak naczelnik chłopski). (Sądząc, że w najbliższym czasie zesłania na Sachalin zostaną wstrzymane, uważam, że również tutaj, podobnie jak to się stało na sąsiednich tenmach, winny być wyłączone obowiązki ogólnej policji od służby ziemskiej, że zostaną utworzone stanowiska isprawników (naczelników policji powiatowej), pl'zystawów (naczelników policji) oraz naczelników chłopskich. W takich przypadkach mianowanie specjalnych tubylczych naczelników na tych terenach, zasiedlonych całkowicie przez ludnd{~ tu- �96 bylczą, byłoby rzeczą niezwykle pożądaną. Wyznaczenie zaś tylko jednego urzędnika odpowiedzialnego za sprawy tubylców na Sachalinie, ze względu na wielkość obszaru i trudności komunikacyjne, byłoby rzeczą bezskuteczną. Z korzyścią dla sprawy można pozostawić pod opieką tubylczych zwierzchników owe niewielkie osiedla rosyjskie rozrzucone pomiędzy terenami zajętymi przez ludność tubylczą. Południe wyspy na przykład mogłoby być podzielone na dwa obszary tubylcze: wybrzeże zachodnie oraz wschodnie. Uważam za konieczne włączenie do tytułu sprawowanego urzędu określenie "tubylczy", by osoba urząd ów sprawująca orientowała się jak i z jakim środowiskiem będzie mieć do czynienia przede wszystkim oraz, by powstrzymać tych, którzy z pogardą i wstrętem traktują przedstawicieli ras niższych, są nietolerancyj ni wobec innowierców. Za obowiązkowe należałoby uważać znajomość lub wyuczenie się języka tubylców przez osoby stanowiska takowe zajmujące. Jest to niezbędny warunek, by strony rozumiały się wzajemnie; bez owego porozumienia, wzajemnego zaufania, nie do pomyślenia byłoby skuteczne kierowanie, gospodarowanie i polepszanie bytu owego tak oryginalnego środowiska, jakie stanowią ludy pierwotne, gdzie każde plemię reprezentuje specyfikę, z którą należy się liczyć. Najpraktyczniej byłoby powoływać na funkcję naczelnika ds. tubylców ludzi szczególnie interesujących się nimi z racji swoich zainteresowań naukowych i zwracać się z prośbą o zaopiniowanie ich kandydatur do antropologicznych i etnograficznych sekcji towarzystw naukowych. Pożałowania godny problem wymierania plemion piervvotnych znalazł się, być może, w nowej fazie; prócz konstatacji faktu stopniowego zaniku tych plemion mogą pojawić się nowe doświadczenia z dziedziny systematycznej walki ze zjawiskiem planowego krzewienia wśród tych ludzi wyższej kultury. Co się zaś tyczy Ajnów, to w niektórych miejscach na wyspie Hokkaido prawie wyłącznie zajmują się oni rolnictwem i hodowlą zwierząt i właśnie na owych terenach Ajnowie, jak to sami stwierdzają, nie tylko nie wymierają, lecz powiększają swą populację. Oczywiście, nie wystarcza jedynie rozporządzać ludźmi, którzy będą z zamiłowaniem, a nie wyłącznie formalnie spełniać swe obowiązki. Potrzebne są środki materialne, potrzebna jest pomoc ze strony państwa; godziwa zapłata za produktywną pracę, a nie nędzna jałmużna w nieszczęśliwych wypadkach czy w latach głodu). 4. Wszyscy wójtowie i sołtysi pełnią swe funkcje bezpłatnie. Są wybierani na podstawie określonego prawa wyborczego na okres trzech lat. 5. Zatwierdzenie wybranych wójtów i sołtysów leży w gestii naczelnika do spraw tubylców. 6. Wójtowie posiadają opłacanych kancelistów, rekrutujących się, w miarę możliwości, spośród tubylców. (Wymóg posiadania własnych pisarzy do prowadzenia niezbyt skomplikowanej kancelarii wójtowskiej stwarza okazję do praktycznego stosowania znajomości pisma, ponieważ dążenie do opanowania tej umiejętności daje się wśród Ajnów zauważyć). �97 7. Aczkolwiek obowiązki wójtowskie są określone w zasadzie jako funkcja społeczna, to jednak jeżeli tak postanowi gmina, mogą one być opłacane, przy czym wysokość poborów i sposób uzyskiwania funduszy na nie określa sama gmina. Ona też wyznacza wysokość pensji dla kancelisty. 8. Wszyscy wójtowie są bezpośrednio podporządkowani naczelnikowi do spraw różnoplemieńców. Wójtowie i sołtysi posiadają określone pieczęcie, którymi sygnują wychodzące od nich pisma. 9. Oto obowiązki wójtów i sołtysów: l) Ogłaszanie i wykonywanie wszystkich rozporządzeń władz zwierzchnich; 2) przedsięwzięcie odpowiednich środków zapobiegawczych przeciwko epidemiom, pomorowi bydła, pożarom lasów; 3) dostarczanie informacji o wypadkach; 4) rejestracja zgonów i narodzin ludności; 5) kontrola przestrzegania higieny sanitarnej podczas zbiorowych połowów; 6) egzekwowanie powinności; 7) zarządzanie społecznymi rezerwami magazynowymi i sumami pieniężnymi; 8) dostarczanie informacji o stanie materialnym i potrzebach ludności; 9) piecza nad rozwojem ogrodnictwa, hodowli zwierząt, rolnictwa i rybołówstwa; 10) współdziałanie z władzami sądowymi, personelem lekarskim, urzędnikami policji, przechodzącymi wojskami i nauczycielami. 10. Samorząd tubylców, będąc zgromadzeniem społecznym, zajmuje się następującymi sprawami: l) Wyznaczaniem i rozdziałem powinności ziemskich oraz, o ile to będzie niezbędne, również i państwowych; 2) prowadzi ewidencję społecznego majątku i pieniędzy; 3) troszczy się o byt materialny plemienia; 4) sporządza podania do instancji nadrzędnych odnośnie korzyści i potrzeb; 5) rozpatruje spory i takie sprawy, które wyłączone z zakresu ogólnego kodeksu karnego i cywilnego, są rozstrzygane na podstawie prawa zwyczajowego. 11. Wszyscy Ajnowie są zwolnieni od służby wojskowej. (Kontynuacja tej ulgi dla Ajnów jest ważna ze względu na fakt, że obowiązek ten stanowi okrutny straszak, powstrzymujący wielu z nich, o czym miałem możność się przekonać osobiście, od posyłania dzieci do szkoły. W przeszłości Ajnowie byli niezwykle wojowniczym plemieniem i prowadzili krwawe wojny z Japończykami oraz pomiędzy sobą. Jednak pięć pokoleń wstecz przerazili się następstw walk bratobójczych, grożących całkowitym wyludnieniem i zdecydowali, że wszystkie spory rozstrzygać będą pokojowymi rokowaniami i grzywnami nakładanymi na winnych. Pozbawienie kogokolwiek życia było uważane za naj cięższy grzech i jak wspomniałem wyżej, było odkupywane dopiero okrutnym wyrokiem śmierci. Pogłoski o okropieństwach krwawej współczesnej wojny spotęgowały jedynie przerażenie wobec ewentualności odbycia służby 7 Lud t. LXXIV �98 wojskowej. W ubiegłym roku brak wypraw na połów ryb, tak znaczneg0 dla budżetu Ajnów dopływu pieniędzy i olbrzymia drożyzna przedmiotów użytku domowego, u schyłku zimy spowodowały nędzę. Ale n~e było jednomyślnej zgody by zwrócić się do administracji o pomoc. Wielu nalegało, by nędzę tę znosić cierpliwie, ponieważ za okazaną pomoc administracja zażąda zgłoszenia się do oddziałów, by życiem zapłacić za par;~ pudów żywności). 12. Powinności spłacane w naturze mogą być wyznaczane jedynie przez samych Ajnów dla swych własnych potrzeb społecznych. (Powinności takie zwykle jest bardzo trudno regulować: spadają na ludność nierównomiernie i wzbudzają zazwyczaj całą masę słusznych na ogół narzekań, stąd też daje się zauważyć powszechne dążenie, by obowiązek ten, na przykład dostarczenia podwody, towarzyszenia w podróży, zamienić na opłatę pieniężną). 13. Ajnowie płacą podatki wymierzone przez władze nadrzędne. (Aczkolwiek dotąd tubylcza ludność Sachalin u była zwolniona od płacenia jasaku i w ogóle podatków, to uważam jednak, że bogactwa naturalne wyspy zezwalają na to, by obciążyć jej mieszkańców pewnymi ciężarami ogólnopaństwowymi. Płacenie prostych podatków, niezbyt uciążliwych, oczywiście będzie miało na względzie również cel wychowawczy. Swiadomość tubylca, polegająca na uznaniu faktu, że on również wnosi swój wkład na potrzeby państwa, zapewniającego jego ludowi bezpieczeństwo i dobrobyt, może w niewielkim stopniu, ale zawsze w sensie dodatnim, sprzyjać umacnianiu związków tubylców z państwem, więzi która w chwili obecnej nie jest zbyt mocna. Nie należy się jednak ograniczać jedynie do wdrażania tubylczej ludności do spełniania określonych obowiązków. Jest rzeczą niezbędną stworzenie takich warunków, by mogła ona korzystać z pewnych dóbr kulturalnych, takich, jak na przykład szkoły, opieka zdrowotna, tani kredyt. Poszerzenie praw i obowiązkćw przyczyni się niewątpliwie do wyrobienia prawie nie istniejącej dot,!d postawy obywatelskiej. Podatki najlepiej byłoby ściągać z działalności produkcyjnej przynoszącej dochód na przykład z łowiectwa morskiego. Często zdarzało mi się słyszeć od niektórych przedstawicieli plemienia, że chętnie zgodziliby się na potrącenie podatku od dochodu ze sprzedaży morskich produktów na fundusz szkolny). 14. Ajnowie mają uczestniczyć we wzajemnym ubezpieczaniu budowli mieszkalnych od pożaru, póżniej zaś, w miarę rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt, w ubezpieczaniu bydła od pomoru i zasiewów od !1ieurodzaju. (Wszelkie opłaty należy nakładać stopniowo, by nie było sprzeciwu; jednakże sama idea wzajemnej pomocy bynajmniej nie leży poza zasięgiem pojmowania przedstawicieli niższej kulL:ry, toteż nie tłumić jej. lecz rozwijać by należało. W pierwszym okresie wydawania zapomóg, po nieszczęśliwych wypadkach, w przeważającej mierze winno podjąć się �99 państwo, czyli nastąpiłaby kontynuacja już ustanowionych zwyczajów. Należy jedynie zadbać, by okazywanie pomocy było obowiązkowe i nie zależało od widzimisię urzędnika. Pożary w osiedlach ajnoskich, ze wzglc;du na powszechne wypalanie lasu na ogromnych obszarach, zdarzają się dość często. Ale pomocy materialnej pogorzelcy nie otrzymywali zaw~;ze, chociaż zwracali siE~o nią do administracji. Taki stan rzeczy wywabje li tubylców zdumienie połączone z przeświadczeniem, że władze nadrzędne pieniądze dla nich przeznaczyły, lecz władza miejscowa bn dusze te zatrzymała). 15. W każdej gminie jest przynajmniej jeden społeczny sklep, w którym znajdują się produkty pierwszej potrzeby takie, jak mąka, ryż, ryby. Zamiast składek żywnościowych gmina może uchwalić daninę pienię~:ną i utworzyć fundusze społeczne, które następnie mogą być wypłacane jako pożyczki zwrotne i bezzwrotne dla potrzebujących. Przechowywanie produktów i zawiadywanie żywnością lub środkami pieniężnymi leży w gestii wójtów i ich zastępców, zaś kontrolę sprawuje naczelnik tubylców. (Kolejność wydawania zapomóg oraz zbierania danin winna być ustalona przez władze w porozumieniu z ludnością, Być może na początku taki rodzaj wzajemnej pomocy musiałby istnieć w zarodku, lecz zastąpienie dobroczynności przychodzącej z zewnątrz przez organizowaną wśród społeczeństwa samopomoc należy uznać za sprawę najważniejszą. Beztroskę właściwą ludności tubylczej nal,eży zastąpić zdolnością przewidywania, bez tej bowiem cechy życie w nowych warunkach stanie się znacznie trudniejsze, kiedy to w związku z powiększeniem się liczby ludności walka o byt znacznie się zaostrzy). 16. Każde osiedle Ajnów posiada dokładnie określony przydział ziemi. lecz rodziny mają prawo przesiedlać się do innych wiosek po uprzednim uzyskaniu zgody mieszkańców tych ostatnich, zaś kilka rodzin łącznie ma prawo przenosić się, po uzyskaniu zezwolenia odpowiednich władz, na wolne dotąd działki. (Dotychczas Ajowie korzystali ze swobody w przenosz€niu się z miejsca na miejsce bez specjalnych trudności. Częstokroć po szeregu zachorowań, wzmożonej śmiertelności w jakimś osiedlu część jego mieszkańców, czasami wszyscy, przenosili się do innej wioski, którą ominął gniew bogów. Po kilku zaś latach, gdy bogowie zapomną o winie, kara zostaje darowana, Ajnowie znów podążają ku ojczystym stronom. Porzucić całkiem miejsce spoczynku przodków obserwujących z zaświatów życie swych potomków jest uważane przez Ajnów za zbrodnię. Nawet wspomnianych przenosin dokonuje się do osiedli, gdzie mieszkają krewni w linii męskiej lub żeńskiej. Ostatecznie porzucane są tylko te wioski, których mieszkańców dotknęło najstraszniejsze dla Ajnów wydarzenie - śmierć hldzi na morzu. Zresztą nawet i wtedy opuszcza się wioskę jedynie w przypadku, gdy jest ona niewielka. W przeciwnym razie niszczy się jedynie domy tych, ;·;tórzy zatonęli. Ostatnio w miejscach wspólnych wy;)raw �100 łowieckich pojawIają się nowe osiedla: Komosiroro, Cirauhnai, Notosan, kilka w miejscowości Ussoro. Osobiście uważam, że nie ma potrzeby, przynajmniej obecnie, ograniczać swobody Ajnów w przemieszczaniu się z miejsca na miejsce, lecz jeżeli brzegi wyspy będą obrastać w przesiedleńsów rybackich, należałoby uprzednio przygotować do tego Ajnów: 1) zapl'Oponovi<'(;,by utworzyli bardziej liczebne osiedla w miejscach, które uznają Z3 najcdpowiedniejsze i przydzielić im tam działki; 2) udzielić im prawa przeniesienia się na nowe tereny, nie zajęte dotąd przez przesiedleńców, uprzedzając jednocześnie, że jeżeli w danym miejscu nie powstanie osada ajnoska (przynajmniej o 5-6 chatach), to pierwszeństwo przydziału zostanie udzielone przesiedleńcom. Stopniowy rozwój ogrodnictwa i rolnictwa, do których należy zachęcać Ajnów, budowa chatek rosyjskich i domków, takich jak w osiedlach Ai, Rure, czynią w wielu wypadkach Ajnów mniej chętnych do przenosin. O licznych niewygodach i trudnościach wynikających z faktu, że Ajnowie dotąd nie posiadają określonych wymierzonych działek ziemi wspominałem już wyżej). 17. Dopóki będzie istnieć łowienie soboli przy pomocy wnyków rozstawionych w górnym biegu rzek i strumieni, konieczne byłoby okazanie pomocy Ajnom i w ogóle tubylcom poprzez przyznanie im tych strumieni, które każda rodzina otrzymała w spadku po przodkach. (W chwili obecnej polowanie na sobole jest utrzymane w stanie przyznającym wszelkie przywileje myśliwym rosyjskim. Nie istnieje kontrola przestrzegania zakazu poławiania przy pomocy wnyków, zresztą jest to nierealne. Tubylcy zaś, którzy zwracają się do władz a zezwolenie na odłów soboli na rzeczkach, uważanych za własność rodową, otrzymują odpowiedź odmowną. Dlatego rosyjscy myśliwi nie uznają praw różnoplemieńców do rzeczek, wyprawiają się gdzie chcą, a ponieważ idą w góry i tam oczyszczają strumienie z gałęzi i chrustu, to zwykle wyprzedzają tubylca, który idzie na polowanie dopiero, kiedy w górach spadnie pierwszy śnieg. Jakież bywa jego rozczarowanie, gdy pojawiając się nad swym strumieniem zastaje tam gospodarujących białych myśliwych. Takie spotkanie sam na sam w tajdze nie zawsze bywa przyjemne. Myśliwi-przesiedleńcy to przeważnie ludzie zuchwali, mający wiele wspólnego z poszukiwaczami złota. Tubylcy nie czyszczą strumieni, zastawiają znacznie mniej wnyków, dlatego każdy z nich łowi trzykroć mniej soboli, niż przeciętny myśliwy rosyjski. Ci ostatni często wyprawiają się na łów wiosną po raz drugi. Tubylcy są głęboko oburzeni owym rabunkowym stosunkiem do bogactw leśnych. Wiosna jest przecież porą przychodzenia na świat młodych. Od pewnych myśliwych słyszałem, że wiosną we wnyki trafiają przeważnie samice. W ostatnich latach myśliwi-przesiedleńcy (w okręgu korsakowskim) pocz·ęli się dodatkowo powoływać na autorytet "papierów urzędowych". Uzyskują zwykle od admistratora lub inspektora rolnego nic nie znaczące zezwolenie na polowanie z bronią i psem, byle była na nim pieczątka i znaczek skarbowy, następnie, pokazując ten papier niepiśmiennemu tubylcowi, zapewniają go, że otrzymali prawo do odłowu na tym właśnie strumieniu, gdzie przedtem łowił tubylec. W ten sposób tubylec, który potrafi cenić b02actwa na- �101 turalne i dbać o nie aby zachować je dla potomnych, musi ustąpić przed wulgarnym drapieżcą, czasowo tylko luźno związanym z wyspą i post<;pującym wedle znanego przysłowia "apres nous Ie deluge". Rozporządzenie o odlowie soboli przy pomocy wnyków nie pozostaje wyłącznie na papierze. Zmuszając administrację do braku rea)n::ji na prośby tubylców, dotyczące konieczności uregulowania sprawy strumieni, wywołuje się w umyśle tych ostatnich, nawykłych do szanowania prawa, przypuszczenie o istnieniu praw nie nadających się do przestrzegania, a kłamstwie i bezczelności jako najprzydatniejszych sposobach osiągania dobrobytu. Jeżeli już trzeba walczyć z samowolą łowców zwierząt futerkowych nawet na tak rzadko zaludnionym terenie jak Sachalin, to lepiej przeprowadzać to przy pomocy innych, bardziej realnych środków. NToże skuteczniejsze by było pobieranie, przy wydawaniu zaświadczeń o p:Jsiadaniu prawa łowienia przy pomocy wnyków, specjalnego - co rok wyższego - podatku, zależnie od aktualnej ceny soboli i czasu łowienia (lata lub jesieni). 18. W koczowiskach tubylczych nie należy otwierać sklepów z alkoholem, powinno być zakazane używanie spirytusu jako środka płatniczego. W celu walki z alkoholizmem wśród tubylców powołane zostają towarzystwa trzeźwości podlegające opiece podobnych towarzystw centralnych lub specjalnej organizacji opieki nad tubylcami, tworzonymi w celu walki z przedwczesną umieralnością. (Być może w niedalekiej przyszłości na Sachalinie wódka będzie sprzedawana w wolnym handlu. W takim wypadku pożądane by było, aby sklepy sprzedające napoje alkoholowe nie mieściły się w wioskach tubylczych lub też w ich pobliżu. Niejednokrotnie słyszałem od tubylców, że kiedy nie ma wódki, to nie mają na nią ochoty, dopiero gdy w pobliżu pojawia się ten napój, momentalnie odczuwają niepowstrzymane pragnienie. Do walki z wyzyskiem tubylców przez wieLl handlarzy zajmujących się skupem skórek zwierząt futerkowych lub ryby, którzy albo płacą spirytusem, albo chcą przy jego pomocy pozyskać względy tubylców (Japończycy robią to przy pomocy sake), należałoby włączyć również czlonków towarzystw trzeźwości. Poprzestanie na istniejącym obecnie pozornym nadzorze strażników i inspektorów znaczyłoby rezygnację z dążenia do zmiany istniejącej sytuacji. Utworzenie towarzystw trzeźwości, w każdym razie wśród społeczności ajnoskiej, jest zupełnie moż.liwe. Obecnie istnieją również Ajnowie niepijący, n;eliczni co prawda. Są również inni, którzy bardzo się krępuj=l wobec ludzi nie pochwalających pijailstwa. Spotkałem również i takich młodych Ajnów, którzy, dowiedziav\iszy się, że lekarze mogą zasugerować \vstręt do alkoholu, zapragnęli poddać się hipnozie, by odciąć się od pociąg'.! do wódki i owych szkód przez nią powodowanych. Członkowie towarzystwa trzeźwości winni mieć pierwszeństwo w otrzymywaniu zasiłków; pożądane byłyby premie i upominki w nagrodę za wytrwałość w trzeźwości, wręczane przez opiekunów owych towarzystw. Dochód ze sprzedaży skonfiskowanego spirytusu i kar pieniężnych za awantury i ukazywanie się publicznie po pijanemu można by przezna~zyć �102 na cele społeczne i kulturalne: na zakup instrumentów muzycznych, latarni magicznych, obrazów itp. Kadry towarzystw trzeźwości wzbogaciłyby się o absolwentów szkół, wychowanych w duchu walki z pijaństwem, posiadających rozwinięte zamiłowanie do korzystania z rozrywek kulturalnych na wyższym poziomie. Członkom wspomnianych towarzystw należałoby umożliwić odbywanie kształcących podróży chociażby do pobliskich miast syberyjskich. Ajnowie z dawnych jeszcze czasów zachowali pasję do dalekich podróży. Obecnie również jest wielu chętnych do zwiedzania miast rosyjskich, lecz niepożądane byłyby podróże bez opieki instytucji oświatowych czy osób zaangażowanych w podniesienie kulturalnego poziomu tubylców. Odbywający wycieczki pod opieką drobnych przemysłowców lub zatrudnionych na łowif:kach Japończyków, po zwiedzeniu Hakodate, powracają bogatsi o znajomość obyczajów panujących w domach publicznych, wykazują szczególne zamiłowanie do hulanek oraz beztroski stosunek do powierzonych sobie pieniędzy współplemieńców. Oczywiście miasta rosyjskie posiadają nie mniej pokus i kusicieli. A jednak wycieczki na kontynent syberyjski byłyby niezwykle korzystne pod. względem podniesienia poziomu kulturalnego i pogłębienia więzi ducllowej rdzennych mieszkańców z Rosjanami). 19. Wszystkie kary, nakładane na tubylców z tytułu nieprzestrzeganie przez nich praw i rozporządzeń, mają być przeznaczone na uzupełnienie specjalnego funduszu tubylczego, z którego czerpie się na zapomogi i pożyczki właśnie dla ludności miejscowej. (Srodek taki jest słuszny ze względu na fakt, że ludzie ci są na takim stopniu rozwoju, że żądania ustępstw mających na celu korzyść pa11stwa czy dobro ogólne nie są dla nich w pełni zrozumiałe). 20. Dla uzupełnienia funduszu tubylczego korzysta si(~ z dochodów państwowej sprzedaży prochu, ołowiu, mąki, ryżu, soli, broni itp. Sprzedaż tych towarów pierwszej potrzeby realizuje się przez osoby urzędowe w kilku wygodnych punktach. W normalnych czasach nalicza się marżę w wysokości 10°/0<. Połowa tego dochodu zasila lundusz tubylców, pozostała zaś idzie do skarbu państwa oraz na koszta administracyjne. W wypadku głodu ceny się obniża, otwiera się sprzedaż na kredyt, dla biednych wydaje bezpłatnie. (Przestrzeganie artykułów 208-216 Ustawy o tubylcach ma dla Sachalinu duże znaczenie, ponieważ niewystarczająca produkcja chleba na miejscu, przerwanie komunikacji z lądem na dłuższy czas, może wywolać w wypadku wolnego handlu wzrost cen, szczególnie wobec grożącej nędzy. Byłoby rzeczą słuszną, by z funduszu sachalii1skiego, który przez wiele lat u.zyskiwał znaczne wpływy ponadnormatywne (art. 210 Ustawy ...) ze sprzedaży mąki, soli, prochu, ołowiu, przeznaczono znaczną sumq na założenie podwalin kapitału tubylczego). �103 21. Z kapitału tego mogą być wydawane pożyczki i zasiłki dla poparcia rozwoju hodowli bydła, ogrodnictwa, rolnictwa, łowiectwa morskiego, rękodzielnictwa i oświaty, jak również coroczne nagrody za aktywność i starania w tym kierunku. (Przepisy zarządzania opracowane oddzielnie). wydawania kwot tego kapitału wmny zostGlĆ 22. W pasmie wyspy zajmowanej przez Ajnów istnieją dwa rejony służby medycznej wraz z niewielkimi szpitalikami dla tubylców. (W chwili obecnej również nie odmawia si(~ udzielenia tym ludziom pomocy lekarskiej. W wielu sytuacjach ustosunkowują się oni do niej z ograniczonym, najczęściej powierzchownym zaufaniem. Sytuacja obecna 'N zakresie opieki zdrowotnej dla tubylców pozostawia jednak wiele do życzenia. Lekarze badają chorych tubylców pobieżnie i przypadkowo, będąc w podróży służbowej przeważnie z okazji jakiejś sprawy sądowej. :Nie widzą efektów okazywania im pomocy ze względu na antysanitarne warunki życia tych ludzi; nie znają specyfiki ich bytu, cech fizycznych plemienia, widząc pacjenta po raz pierwszy nie rozumieją się wzajemnie, n:e mają możliwości poznania przyczyn i charakteru zachorowaIi.; przeważnie nie są w stanie obserwować przebiegu choroby i funkcjonowania zaleconych środków, nie wiedzą nic o wynikach leczenia. Dlatego liczba zarejestrowanych leków zaordynowanych tubylcom nie daje pełnego obrazu udzielonej pomocy lekarskiej. Zazwyczaj doktorzy żądają przewiezienia chorego do szpitala znajdującego się w odległości stu lub więcej wiorst. Choremu, wymagającemu troskliwej i serdecznej opieki proponuje się wyjazd do miejsca, gdzie będzie daleko od swoich, mało tego, w środowisku które nim gardzi, ponieważ uważa za istotę brudną i niższą od siebie. Na szpital decydują się jedynie wyjątki, bar-o dziej odważni, prawie wyłącznie mężczyźni. Wśród Ajnów krąży pogłoska o tym, jak to z lecznicy w Korsakowie kobiety aj noski e wywo,żono na kontynent. Rzecz w tym, że jedna z kobiet, która na początku lat 90, leczyła się w lazarecie, znalazła się następnie we Władywostoku ze swym konkubinem-zesłańcem, pochodzenia chłopskiego. Krewnym, którzy poszukiwali jej w owym lazarecie powiedziano, że kobieta Ul<larła, Fakty podobne czynią pobyt w okręgowym szpitalu rzeczą dla i-\jnów straszną. Niezbędni sq specjalni tubylczy lekarze z grona osób interesujących :'li,:; antropologią, którzy będą zachęceni nie zaletami pracy na odległych krailcach, nie zamiłowaniami myśliwskimi, lecz ciekawością naukową· Potrzebne Sel również niewielkie, zaopatrzone w niezbędne środki lecznice, rołożcn? w o:=iedlach t 1bylczycb, w miarę możliwości z obsługą dla tych bói. Kiedy nawiążemy bezpośrednie, bliskie stosunki, pojawi się wzaj2mne zro:'J;mienie i szczere z~lufanie. Znacznie większe zaufanie do japo:~skjE:.i lnedycyny Ajnowie żywią nie z powodu stawi,ania wyżej niż n::>s"::a ja:.Jo!1.skiejkultury, lecz przcde wszystkim ze względu na prostotę i dmtr,:pność japoi;skich lekarzy. Na wyspie Hokkaido widziałem w wioskach o.,jr'.oskichpunkty medyczne m~sjon:1Tzynngielskieh, kiero\'.'ane CZ::l1 �104 sem przez kobiety, obserwowałem popularność tych ostatnich oraz wpływ, jaki posiadają. Takie niewielkie szpitaliki są nie tylko rozsadnikami nawyków higienicznych i współczesnych pojęć o rzeczach pożytecznych czy szkodliwych dla ludzkiego zdrowia, lecz również obok szkół, są one świetnymi pomocnikami w szerzeniu wśród Ajnów religii chrześcijańskiej. Do pomocy lekarzom należałoby wyznaczyć grupę felczerek i akuszerek, które mogłyby wpłynąć na najbardziej konserwatywny pod tym względem element tubylczy - na kobiety). 23. W każdej gminie winna istnieć najmniej jedna szkoła elementarna nauczająca również podstaw praktycznego rzemiosła (ciesielstwa, stolarstwa, kowalstwa, itp.), ogrodnictwa, rolnictwa oraz wiedzy niezbędnej do uprawiania rybołówstwa. (Środki na zaopatrzenie i utrzymanie tych szkół winno dać państwo; sami tubylcy są jeszcze zbyt ubodzy, by pokrywać wydatki na utrzymanie budynków szkolnych, zakup pomocy naukowych, opłacanie nauczycieli. Szkoły stanowić będą mocny ośrodek szybszego scalenia ludności tubylczej z Rosjanami. Trzeba tylko pozostawić świecki charakter szkół i skierować pracę w nich na kierunki praktyczne. Chodzi o to, by dzieci nie wyobcowywały się ze środowiska rodzinnego, czego niekiedy obawiają się dorośli Ajnowie i wprost przeciwnie, starać się zaopatrzyć tę młodzież w taką wiedzę, która by dawała im przewagę w zajęciach, którymi zajmują się ich rodzice. Co się zaś tyczy nauki czytania i pisania, to konieczne jest oddzielenie dzieci tubylczych od rosyjskich. Wymaga tego zróżnicowanie umysłowe, i być może, różnice w szybkości przyswajania materiału, nieznajomość języka rosyjskiego, z czego wynika potrzeba zastosowania innych środków i metod nauczania. Szkolenie w zakresie rzemiosła byłoby możliwe wspólnie z dziećmi przesiedleńców rosyjskich, ale koniecznie w miejscu zamieszkania dzieci tubylczych, aby szkoła była dla nich widoczna i by mogli ją uznać za własną). 24. Nauczanie szkolne ma być obowiązkowe dla dzieci płci obojga. (W zasadzie należałoby postawić żądanie obowiązkowego nauczania dzieci w określonym wieku. Wtedy rozwój kulturalny plemienia następowałby szybciej i bardziej miarowo, nie zaznaczałaby się mogąca powstać różnica między piśmiennymi i analfabetami. Lecz jeśli w początkowym okresie nie będzie można osiągnąć wystarczającej liczby szkół dla przyjęcia wszystkich dzieci w wieku szkolnym, to obowiązkowe nauczanie może być wprowadzone dopiero w okresie późniejszym. Umil:jętność czytania i pisania większość Ajnów uważa za wielką zaletę i nie będą się oni sprzeciwiać edukacji chłopców, jeśli się ogłosi, że po UkOl'lczeniu szkoły nie nastąpi powołanie do wojska. Przeciwko nauczaniu (dziewcząt - W. Ł.) występować będzie wielu. Z owymi przesądami, wymagającymi, by kobiety pozostały gorszą połoVJą rodzaju ludz~jego, wcdczyć trzeba będzie na różne sposoby i stopniowo: zach(;tą i karą. Przyciągnąć dziewczęta do szkół może również zatrudnienie w nich na~iczycielek. Nie należy przypominać, że szkoły dla tubylców, przynajmniej w po- �105 czątkowym okresie, winny posiadać nauczycieli ideowych, wybijających się ponad przeciętność. Szkoły, szpitaliki, towarzystwo trzeźwości, podźwigną zacofane duchowo plemiona i stworzą trwałe podwaliny dla różnych przedsięwzięć o charakterze ekonomicznym, mające na celu jego dobrobyt). 25. Wszystkie sprawy sądowe, karne i cywilne, które na podstawie przepisów prawnych są rozpatrywane wedle obyczajów różnoplemiennych, pozostawione są do ustnej decyzji administracji tubylczej. Naczelnik ds. tubylców zbiera co roku informacje o sprawach rozpatrzonych przez Ajnów i stara się wpłynąć moralnie na zmianę takich decyzji, w których z naszego punktu widzenia doszło do strzywdzenia strony słabszej przez silniejszą. (Podobne krzywdy zdarzają się przeważnie w odniesieniu do kobiet. W takich okolicznościach określona przez obyczaj sytuacja kobiety zawsze jest mniej korzystna aniżeli położenie mężczyzny. Małżeństwa zawierane pod przymusem jeszcze istnieją jako przeżytki, lecz ustępują miejsca nowej formie małżeństw zawieranych dobrowolnie. Pod tym względem na korzyść kobiety ajnoskiej przemawiają stosunki, jakie wytworzyły się na Sachalinie: a mianowicie znaczna przewaga liczebna ludności męskiej nad żeńską, pojawienie się rasy białej, której stosunek do kobiet jest znacznie sprawiedliwszy aniżeli Mongołów. Byłoby rzeczą pożądaną, by zapisywano wszystkie sprawy rozstrzygane przez tubylców w celu poczynienia obserwacji nad stopniową zmianą obyczajów, których wpływ będzie stopniowo słabnąć, a to po to, by uchwycić moment, w którym możliwe będzie zastosowanie wobec tubylców przepisów prawnych wspólnych dla wszystkich obywateli Imperium Rosyjskiego). 26. Tubylcy skazani na karę aresztu lub więzienia odbywają tę karę w oddzielnych pomieszczeniach, osobno od innych więźniów, w specjalnie określonych warunkach po to, by uwięzienie nie wywarło na nich swych zgubnych skutków. (pozbawienie wolności, więzienie, to dla tubylca pojęcie zupełnie nowe i niewątpliwie przerażające. Uciążliwość podobnej kary jest tu w porównaniu z przedstawicielem rasy o wyższej kulturze znacznie spotęgowana przez pełne udręki i niejasności oczekiwanie na nieznaną przyszłość. Człowiek taki, który nie zna pojęcia kary i ograniczel1 w swobodnym poruszaniu się, nawykły od dziecka do wolności i przestrzeni, zacznie tęsknić zamknięty w czterech ścianach posępnego więzienia. Jak ciężko będzie przeżywać brak możliwości porozumiewania się w języku ojczystym, \V otoczeniu nowym, które albo nie zna jego języka zupełnie, lub rozumie go z trudem. Tryb życia tubylców stwarza przyzwyczajenia do obracania się w kręgu krewniaków lub znajomych. I'Tawet w warunkach sprzyjających towarzystwo obcych wywołuje w nim cht~Ćodc:jścia do swej rodziny. Przygnębiający nastrój, niemożnoM~ zaspokojenia potrzeby ruchu na świeżym powietrzu, jadło, do którego nie przywykł wszystko to bardzo szybko zrujnuje organizm h:Lylca �106 w więzieniu. Na WY3pie Hokkaido Ajnowie odsiadywali wyroki więzienia i jak dowiedziałem się z ich oświadczeń, składanych na me ręce już po wyjściu na wolność, po upływie lat kilku, ci nieszczęśnicy szybko umierali lub tracili rozsądek. Na Sachalinie zdarzyły się przypadki zasądzenia Ajnów na karę więzienia. Ajn Ciukaranki otrzymał 7 dni aresztu za zabójstwo przesiedleńca, który zgwałcił i następnie zamordował jego żonę. Widziałem tego Ajna, jak wybierał się do Korsakowska, by odsiedzieć karę. Był w takim nastroju, jak gdyby oczekiwały go tam tortury i niechybna śmierć. Na szczęście administracja potraktowała go wyrozumiale, zamknęła go w oddzielnym pomieszczeniu, nie dopuszczając doń innych przestępców. Jednakże byłoby pożądane, by podobne traktowanie nie zależało od uznania poszczególnych funkcjonariuszy, lecz było obowiązkowe dzięki literze prawa. Sześciu Ajnów zostało skazanych na dwa lata więzienia za zabójstwo 9 włóczęgów, których konwojowli i którzy próbowali ucieczki. Co się stanie z tymi Ajnami, jeśli wyrok Sądu Okręgowego zostanie zatwierdzony przez instancję nadrzędną, dokąd sprawa trafiła ze względu na odwołanie oskarżonych. Jeżeli nawet zostaną zesłani na Sybir dla odbycia kary, to czy nie spotka ich tam zemsta innych przestępców? D\va lata spędzone za więziennym murem, bliższa znajomość ze światem przestępczym, jakie piętno zostawi na ich światopoglądzie, jeżeli owe dwa lata przetrwają). 27. Kontrakty i umowy zawierane nie z poszczególnymi osobamilecz z całą społecznością, lub jej przedstawicielami, winny być zatwierdzane przez naczelnika ds. tubylców. (Zorganizowanie ochrony prawnej interesów tubylczych jest niezbędne ze względu na ich niski poziom rozwojowy, brak umiejętności by dokładnie wyłożyć swoje żądania, których zapis jest powierzany zwykle przedstawiecielowi drugiej, ubijającej z nim interes, strony. Miałem okazję widzieć warunki umów rybaków ze społecznością ajnoską. Zawsze było w nich mniej korzystnych dla Ajnów punktów, niż posiadała strona druga. Niepiśmienność tubylców może stwarzać okazję do różnych nadużyć przy sporządzaniu dokumentów, czemu zapobiec można by było przez ustanowienie pewnego rodzaju kurateli nad umowami handlowymi owych społeczności. Pożyteczną byłaby również kontrola rozliczeń finansowych po zrealizowaniu zatw'ierdzonej umowy. Trzeba pomóc Ajnom w uniknięciu nadużyć dokonywanych przez osobników korzystających z ciemnoty tubylców. Rzeczą rÓ'Nnie ważną będzie wychowanie tych ostatnich w duchu uczciwości w kontaktach handlowych. Doświadczając na sobie od stuleci okrutnego wyzysku od Olczów i japońskich właścicieli przedsiębiorstw rybackich, tonąc u nich po uszy w długach (Ajnowie mają zwyczaj zaciągać długi i zwlekać z ich zwrotem), wielu z nich przejawia niezwykłą zręczność w unikaniu ostatecznego finansowego rozliczenia. Znajomość obyczajów i niesłowność. Z tymi wszystkimi ujemnymi wpływami trzeba walczyć długo i sysytema tycznie). �107 28. Gubernator sprawuje ogólny nadzór nad administracją tubylczą. Podlegają mu naczelnicy ds. tubylców, on ponosi odpowiedzialność za pomyślną sytuację materialną tubylców. Podczas objazdów wyspy gubernator wizytuje instytucje tubylcze i przyjmuje delegacje tubylców, jeżeli ci ostatni zechcą osobiście przedłożyć mu swe prośby i potrzeby. 12. kwietnia 1905 roku Tłumaczyła Janina Sidorska • Władysław Łatyszew Okręgowe Muzeum Krajoznawcze J użno-Sachalińsk Rosja KOMENTARZ DO "PROJEKTU ZASAD ZARZĄDZANIA SACHALIN ...". AJNAMI Z WYSpy Rękopis Projektu znajduje się w Centralnym Archiwum Państwowym RSFRR Dalekiego Wschodu w Tomsku, w zbiorach kancelarii gubernatora obwodu sachalińskiego, nr 2031 ,,0 opracowaniu ustawy dotyczącej tubylców". Jakże więc trafił rękopis uczonego do materiałów administracyjnych kancelarii gubernatora Sachalinu? Otóż w 1899 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poczęło czynić zabiegi w celu realizacji "Rozkazów Najjaśniejszego Pana z dnia 13 maja 1896 roku i 8 lipca 1898 roku", dotyczących ponownego przejrzenia wszystkich praw mających do tubylców zastosowanie". Stare prawa zostały uznane za beznadziejnie przestarzałe, zresztą nie wszędzie, w tym i na Sachalinie, były one stosowane. W 1900 roku Nadamurski (Priamurskij) generał gubernator otrzymał rozporządzenie polecenia miejscowym urzędom by przystąpiły do przygotowania wstępnego projektu ustawo tubylcach (różnoplemieńcach). Wkrótce podobne rozporządzenie otrzymał również gubernator Sachalinu, który z kolei rozesłał analogiczne pisma do naczelników okręgów. Do roku 1901, w którym władze petersburskie zażądały sprawozdań z wykonania poleceń, nic jeszcze nie zrobiono, wobec czego nastąpiło surowe zalecenie, by prace przyspieszyć. Na początku 1902 roku naczelnicy okręgów nadesłali do sachalińskiego gubernatora wojskowego M. L Łapunowa niezbyt pomyślne sprawozdania, że nie ma kto zbierać, a tym bardziej uogólniać zasad nowego projektu, ponieważ w okręgach brak specjalistów wystarczająco przygotowanych do podobnej pracy. Naczelnik okręgu tymowskiego podawał, że w kalendarzach sachalińskich zostały opublikowane �108 na ten temat prace Sternberga i Piłsudskiego, i że według niego, problem został w nich naświetlony prawidłowo. Kierownik muzeum sachalińskiego również nie mógł w niczym pomóc, zasłaniając się brakiem kompetencji. Tymczasem z Petersburga i Chabarowska nadchodziły monity domagające się odpowiedzi. Będąc we wrześniu 1903 roku w podróży na południu wyspy Łapunow dowiaduje się o przyjeździe Piłsudskiego, spotyka się z nim i prosi, by ten wykonał pracę, której nie podołali jego urzędnicy. Piłsudski zgadza się na wykonanie tej pracy w nadziei, że dzięki temu wpłynie w ja!-:iś sposób na ulżenie doli Ajnów. Gubernator wydaje rozkazy, by uczoner.l'J udzielono pomocy, zezwala na korzystanie z rządowej, konnej lokomocji tam gdzie istnieją trakty pocztowe. I kiedy B. Piłsudski przedłożył próbny projekt zorganizowania pierwszej szkoły dla dzieci ajnoskich, gubernator poparł go od razu i nawet wyasygnował 150 rubli na pomoce szkolne, nie chciał zmarnować jedynej okazji wystąpienia wobec Petersburga. Uczony znakomicie wykonał powierzone mu zadanie. Zebrał dokładne dane statystyczne dotyczące Ajnów, przeprowadził analizę porównawczcl z danymi spisu powszechnego z 1897 roku, opracował projekt składający się z 28 punktów wraz ze szczegółowym komentarzem do nich. Do materiałów B. Piłsudski załączył dwa sprawozdania o organizowaniu szkół dla ludności miejscowej. Przestudiowanie "Projektu" uzupełni wiele znanych już faktów o różnych dziedzinach życia i kultury Ajnów. Dokument ten wymaga jeszcze dokładnego przeanalizowania i zinterpretowania. Zostal opracowany przez człowieka, dla którego sytuacja tego ludu nie była obojętna; uczony był głęboko zatroskany jego losem. Z tekstu dokumentu wyziera serdeczny niepokój i ból człowieka, nie brak w nim również idealizmu tak charakterystycznego dla "narodników", oraz dążenia do poprawy sytuacji drogą reform. Cała działalność B. Piłsudskiego, skierowana na polepszenie sytuacji małych liczebnie ludów, wywoływała głęboki szacunek wśród współczesnych uczonych oraz postępowej inteligencji. Ajnowie ufali mu bezgranicznie, słusznie widząc w nim swego obroilcę. Dowiódl tego po wielekroć angażując się w rozwikłanie wielu trudnych dla nich spraw. Publiko\Va~lY b dokument potwierdza to raz jeszcze. Tekst "Projektu" przytoczono bez skrótów. Publikowany on jest po raz pierwszy w języku polskim, dzięki staraniom podjętym przed laty przez Pana Antoniego Kuczyńskiego, biografa Bronisława Piłsudskiego. * Tłumaczyła Uwaga: Publikowane wersje tłumaczeń przygotowała Monika Janina SidOTS;~(l Leonowicz �109 Bronislaw Piłsudski A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT EXPLANATIONS ON PARTICNLAR POINTS (Summary) B. Piłsudski (1866-1918) discusses proposals concerning administrative division and formation of regions inhabited by native population. The division is proposed so that traditional occupations could be more easily practised. Furthermore, it should help govern and assist local population, territorial and communal administration (self-government) through the formulation of the scope, rights, obligations, and duties of village administrators or chief officers of villages. The author's rroposals are also meant to promote the development of self-governments and to stimulate native population to participate in the formation of civilizational values and in their use. He proposes solutions to the protection of the natural environment, economy, education, sanitary awareness, economics and jurisdiction. B. Piłsudski favours the formation of conditions which prevent alcoholism that accounts for numerous deaths among the native population. He is also for conditions that help shape conscious civic attitudes among the native population. Władysław Łatyszew A COMMENTARY TO THE "A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT A COMMENTARY TO THE OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT Ex,pLANATIONS ON PARTICULARE POINTS" (Summary) The article discusses the origin of the "Project on the governing of the; Ainu people from the island of Sakhalin ..." prepared by Bronisław Piłsudski. The idea to write the project was born at the end of the 19th century at the Russian Ministry of Interior Affairs following the tsar's order to make effective the legislation on the native inhabitants of the eastern territories of the Russian empire. The local administration could not manage the task. Thus, the governor of Sakhalin approached Bronisław Piłsudski. The latter, interested especially in the peoples inhabiting the territories in question, accepted the proposal and prepared the "Project on the governing of the Ainu people from the island of Sakhalin .•". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb5d30e8c348ddd4dc711954014b0207.jpg d64a9707760730fcf5c9f5e758d3d8d2 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2754fd309af61371697c89c9416045a9.jpg 9110e0f4bda11c4141324583140da53a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prom na rzece Wisłoka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gawłuszowice (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia promu (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.32.XVI_F.3.17.2_01 PAE_FNK_29.32.XVI_F.3.17.3_01 Gawłuszowice okolice Mielca prom przewoźnictwo rzeka transport śródlądowy transport wodny Wisłoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a39f0dfc46156d98f127ba77ab365603.jpg 69199be4ef05b3781d1f6f088bb56b90 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6971e7b99473d17e55317d9f6767e625.jpg 4c96b9f110746147855576e5c1eb6b20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prom zacumowany przy brzegu rzeki Ropa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wróblowa (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź do transportu osób zacumowana prze promie (1) fragment promu przycumowanego przy brzegu (2) Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.36.IV_F.3.11.5_01 PAE_FNK_29.36.IV_F.3.11.6_01 1971 kultura materialna łodź rybacka narzędzia prom przewoźnictwo Ropa (rzeka) transport i komunikacja transport śródlądowy transport wodny Wróblowa (woj. małopolskie) https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14d5d4e401cc874dcd9e44de243578e9.jpg 69199be4ef05b3781d1f6f088bb56b90 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d78c87314e38f2b5b2b51213ce34d1b6.jpg 4c96b9f110746147855576e5c1eb6b20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prom zacumowany przy brzegu rzeki Ropa/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wróblowa (woj.małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź do transportu osób zacumowana prze promie (1) fragment promu przycumowanego przy brzegu (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.36.IV_F.3.11.5_01 PAE_FNK_29.36.IV_F.3.11.6_01 łodź rybacka okolice Jasła prom przewoźnictwo Ropa rzeka transport śródlądowy transport wodny Wróblowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53aca92e12eb991e406622a56db79bbd.pdf 66dc23232b96947953e9b90df97abe69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2128 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1976 Title A name given to the resource Prospects for the Polish Ethnological Society at the Treshold of Its Centennial / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.21-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ; Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Institutc of Ethnology Łódź University ZBIGNIEW JASIEWICZ Institute of Ethnology and Cultural Adam Mickiewicz Univcrsity Poznań Anthropology PROSPECTS FOR THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY AT THE THRESHOLD OF ITS SECOND CENTENNIAL [n the present considerations we will make an attempt to answer three fundamental questions: l. What should the Society be for its members? 2. What role should the Society play in Polish science? 3. What social challenges should it respond to? 1. The Society and its Members Answering the first question we would like to refer to the oplllIOn of Aleksander Kamiński, the most outstanding theoretician of the idea od societies, nota bene a member of our Society at the time when he worked in the ·Łódź University. According to Kamiński, in the modern civilization which witnesses the loosening and disappearance of traditional communities, the idea which lies behind founding societies is to' establish "a neighborhood of your choice", an affiliation that meets the need of being a member of a certain group. Moreover, a society should also help to satisfy the need of expression, provide its members with possibilities of expressing their thoughts, judgments, and opinions, and, last but not least, play an integrating role of an institution that bridges the gap between the family and the local community on the one hand and the nation and the human community in generalon the other. The last function should make it easier to overcome the barrier between the small and the great world. How has our Society fulfilled, both in the past and in the present, the above expectations? What mistakes did it make and what should be changed? It seems that the Ethnological Society, as many other organizations of this kind, has experienced the results of its expansion which Kamiński described as a phenomenon of "enlargement" whose major consequence is the weakening of the ties binding the rank and file members and sections of the Society with the society as a whole. Most often the inspirations came from the top; there were few grass-roots �22 initiatives, or in other words, the neighborhood of choice ceased to play an important role. The Society came back to life only for a while during the annual meetings which with time were convened less and less often due to financial problems and misunderstanding of the role of the delegate (the regular members often believed that the meeting was exclusively for the delegates l). Because of the lack of both time and interesting initiatives, members of local Sections met less frequently too. Also, since many profound changes took place in our discipline which tended to develop very rapidly, its members time and again had no common interests. This was related to a growing differentiation of the members of our Society, where beside professional practitioners and theoreticians there were many "fans" - amateurs or representatives of other disciplines. Another important factor that contributed to the above was a sudden generation change among the nominal members of the Society. On the one hand, some of the old faculty members of universities and the Academy of Sciences stopped to participate in the activities of the Society, and on the other, the involvement of young scholars was moderate. Accepting the diversity of members of the Society and treating it as an asset, we are trying to pay more attention to the specific needs of its particular groups. In line with this trend has been the development of "circles of interests". It seems, however, that the Society should provide a wider range of possibiblities of acting not only to the "circles of interests" but also to sections or specialist groups of other kinds. In this way our Society might become a confederation of smaller groups and follow the path already taken by some academic societies in the world. We are strongly convinced that the Polish Ethnological Society which has an established tradition of attracting people with different interests may guarantee understanding for individual needs as well as for research specializations and as such constitute an attractive platform for a discussion and integration above the level of particular institutions and local groups. 2. The Scientific Role of the Society Before considering the scientific role of the Society, we must concentrate for a while on the general problems of our discipline. At present the situation of the humanities is rather difficult. Discussing the problem in depth would reach beyond the limits of this address, especially that recently many papers have appeared which stress the breakthrough that took place in science in general and in the humanities in particular, and as a consequence also in Polish ethnology. The expansion of methodological reflection and the discovery of new cognitive possibilities in our discipline provoke us to raise a questionn about �23 the role that in this specific intellectual revival should be played by our Society. How to reconcile the research tradition of our Society some members of which from the beginning of its existence have been collecting many interesting and valuable observations even though they had no academic background but only the desire to adhere to observation in a positivistic sense of the word, with the contemporary methodological challenges? These transformation are taking place with different intensity in different centers (regardless of the type of organization and age limitations), thus generating different needs and possibilities for particular individuals and groups even when nominally they represent the same level of fundamental professional expertise. It seems, therefore, that our Society should make a specific attempt at developing modern ethnological ideas within the range of its statutory activities, and - let us not be afraid the word - disseminate these ideas among Polish ethnographers no matter where they work. After all, it is the responsibility of our Society to create conditions conducive to both comprehensive academic criticism and development of new ideas, and thus reject the often heard opinions that it is the stronghold of scientific traditionalism or even conservatism! The Society should become an ethnological forum for the discussions that are held - as it is commonly known - in informal groups or in other collective bodies such as the Section of Social Anthropologists at the Polish Sociological Society or in the editorial boards of such journal as "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. The publishers affiliated at our Society are also undertaking some efforts to the same effect (it is worth mentioning some of the volumes -of the series "Prace Etnologiczne" ["Ethnological Papers"], the recent issues of our journal "Lud" ["Folk"] or numerous articles which have been published already for many years in the "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"]), yet irrespective of these initiatives we see the need to develop new organizational forms for scientific discussions. These discussions should be initiated by Sections interested in particular subjects and prepared by them, also in cooperation with the above mentioned organizations and in collaboration with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, always open to diverse needs of scholars, yet because of its statutory regulations accepting only senior faculty members and at present even not all of them. One of the possible initiatives might be the foundation of sections - and here we are referring to the previously expressed thoughts that are in line with the interests of particular groups of members and needs of our discipline - gathering people from different departments of the Society. The objective of these sections would be to discuss essential questions, either methodological or related to important scientific problems, e.g. regionalism, the question of ethnicity or folk art and �24 handiwork, or the wide field bordering on religious studies and the study of rites and customs. We personally think that such an ambitious plan would attract more of our colleagues who at present do not see any field for their activity in the Polish Ethnological Society. 3. The Society and its Role in Public Life Considering the role of our Society in the social and cultural life of our country, we may notice that one of the fields of activity of our Society that has been developing all the time, despite many financial problems and with much success, is publishing of the achievements of Polish ethnologists and presenting the Society to the outside world. The publishers of our Society take into account different educational backgrounds and different interests of our readers, publishing documentary materials (beginning with Oskar Kolberg's works), papers and the aforementioned methodological articles in special series as well as popular providing information about folk costumes aod artists, etc. Among our publications of special value is "Biblioteka Zesłańca" ["Library of Exiles"] which stresses the importance of the so-called personal documents and supplements our knowledge oat only of the unknown periods of Polish history, but also - in a universal sense - about human life under extreme circumstances. One flaw of our publishing activity are too small numbers of published copies, which reduces our audience. Another drawback, which is closely related to first one, are high prices of our publications, which again is the reason why many potential readers cannot afford them. The most important reason why the distribution of our publications is not wide enough is not, however, the aftermath of the two drawbacks mentioned above, but rather ignorance of what ethnology actually deals with! Thus, dissemination of knowledge about ethnology should be the main task and responsibility of the Society. Recently, our hopes for the improvement of the situation have been related to the involvement of some of the representatives of our discipline in the reform of school curricula and to the new idea of fostering in schools the interests in the problems of the traditional culture of the region. Still, the contributions of ethnologists to more popular magazines are much too rare. There are too few ethnological commentaries on various urgent issues of our contemporary life! Ethnologists should express their opinions in the discussions about the needs of the local government, ecological problems, or cultural planning both in the micro and macro-scale. With no intention to belittle the.achievements of many different ethnographic or folklore studies and their needs to develop, we should inform the public opinion that these two are not the only fields of interest of our discipline. A step in this direction is the common tendency to change the �25 names of ethnographic institutions into "ethnological" or dealing with "cultural anthropology". This apparently formal procedure has been also considered in the circles of our Society with reference to the change of its historical name, i.e. "Towarzystwo Ludoznawcze" [The Society for Folk Studies], which does correspond to the contemporary pursuits of our discipline. What solution can reconcile respect for aur IOO-year tradition with the need to inform what contemporary ethnologists are doing now? Concluding this short introduction to our discussion about the future of the Polish Ethnological Society - the discussion which we all very much need on the threshold of its next century - we wish to emphasize the immediate interest and usefulness of some traditional values which have been long present in the works of our Society. Among them, we would like to mention the ability of our Society to combine research and popularizing goals, cognitive tasks and those of immediate socia-cultural importance; the broad cognizance of folk studies - ethnology that is close to the concept of cultural anthropology; the acceptance of many schools and approaches to research; the dissemination of beliefs in the values of folk culture which constitute the heritage of nations as well as humanity in general; and, at last, the conviction that science should oppose ethnocentric attitudes and xenophobia, which is so important at the moment of bridging gaps between nations and cultures. One hundred years ago, in the first volume of "Lud", a cofounder of our Society and an outstanding Ukrainian ethnologist, Ivan Franko, wrote that ethnological works may "contribute to elevating us into the bright and pure sphere of tolerance and understanding" where mistrust and ethnic hostility will become impossible. The traditions of the Society may turn out to be a valuable factor stabilizing ethnology - a science about which Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wrote in the text published posthumously in the jubilee 78th volume of "Lud" that "it has always been as if in statu nascendi". For the future development of Polish ethnology and of the Society, and for its proper place in scientific and cultural life, the joint intellectual and organizational effort of all of us concerned about ethnology and the Society will be of great importance. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20d4a0db70afac8de343a1a6384865ea.pdf 26d6f552bb8c93b6dcb4b02dc17fedee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5092 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource obrzedy przejścia katolicyzm prymicje - aspekt etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4724 Title A name given to the resource Prymicje jako obrzęd przejścia / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pyla, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 GRAżvNAPYLA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli Kraków PRYMICJE JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA We wszystkich przełomowych momentach życia człowiek poddawany jest obrzędom, zmieniającym w sposób rytualny jego status społeczny. Aby jednak można było mówić o obrzędzie "przejścia", zmianie statusu społecznego muszą towarzyszyć również takie treści wynikające ze światopoglądu danej społeczności, które sankcjonują niezbędność tego obrzędu dla dokonania tej zmian/o Jedną z takich chwil w życiu młodego duchownego Kościoła katolickiego jest przyjęcie przez niego święceń kapłańskich i odprawienie w rodzilmej parafii pierwszej mszy świętej, zwanej prymicyjną. Szczególnie w środowisku wiejskim uroczystość ta obudowana jest bogatą akcją obrzędową, mającą charakter obrzędu "przejścia", Świadomość konieczności poddawania człowieka tym obrzędom wynika z przekonania, że gdyby w odpowiednim czasie obrzędowo nie została przeprowadzona zmiana, pozycja społeczna jednostki w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w społeczności lokalnej, byłaby nieokreślona lub marginalna. W strukturze społecznej tradycyjnej społeczności wiejskiej nie przewidywano bowiem miejsca dla osób, które osiągnęły wiek uprawniający je do zmiany statusu, a nie uczyniły tego. Osoby takie, między innymi, nie mogły później pełnić niektórych ról społecznych czy też funkcji obrzędowych2• Stąd też, szczególnie w społeczności wiejskiej, prymicje sąnie tylko wydarzeniem religijnym, ale również mają głęboki sens obrzędowy wynikający ze światopoglądu tej grupy. Chociaż zewnętrzna ich oprawa może w różnych wsiach przybierać nieco inną formę, to jednak ich obrzędowy sens zawsze pozostaje taki sam. Jest nim zmiana statusu społecznego młodego księdza, która pozwala mu na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. W rytualny sposób zostaje on wyłączony z dotychczas pełnionej w strukturze społecznej roli kawalera, po to, by "odrodzić się" już w nowej roli, jako ksiądz. Opracowanie to będzie więc próbą wskazania i zinterpretowania przeM. Buchowski, Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, "Lud", t. 69, 1985, s. 70; tenże, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 142-143. 2 M, Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, J s.6. �80 Grażyna Pyla łomowych wydarzeń w obrzędzie prymicyjnym, zmieniającym status społeczny młodego księdza. Podstawę niniejszego opracowania stanowią głównie materiały zebrane w trakcie obserwacji uczestniczącej siedmiu obrzędów prymicyjnych w parafiach na terenie Krakowa, we wsiach podkrakowskich oraz w jednej z wsi gorczańskich, w latach 1994-19973• Ponadto przeprowadzono trzy wywiady z osobami uczestniczącymi w takim obrzędzie4• Posłużono się także dokumentacją fotograficzną z uroczystości pryrnicyjnych5. Jako materiał porównawczy wykorzystano tutaj również opisy obrzędu sekundycji, obchodzonego w SQ-Ieciekapłaństwa, zwanego niekiedy ,,złotymi prymicjami", których przebieg najczęściej był taki sam jak prymicji6• Prymicje (primitiae, prima missa), to pierwsza uroczysta msza święta odprawiana przez nowo wyświęconego księdza, z reguły w jego rodzinnej parafii7• Najczęściej odbywa się to w czerwcu, zaraz po otrzymaniu święceń kapłańskich. Sam liturgiczny przebieg tej uroczystości ściśle określa rytuał kościelny8. Prymicjant zgodnie z nim nie powinien odprawiać innej mszy przed swoją uroczystą mszą prymicyjną i w tym dniu, do chwili odprawieniajej, przestrzegasilentium religiosum. Oznacza to, że powstrzymuje się od wygłaszania przemówień, a w jego imieniu czyni to proboszcz lub inny kapłan. Orszak z prymicjantem idzie do kościoła z domu rodzinnego bądź też z domu parafialnego. Przed wyruszeniem błogosławieństwa udzielają rodzice poprzez nałożenie rąk na głowę klęczącego przed nimi syna i wypowiedzenie słów błogosławieństwa według formuły określonej rytuałem kościelnym9• Po błogosławieństwie orszak wyruszający do kościoła formuje się w następującym porządku: trzej ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami; następnie dzieci, młodzież, mężczyźni ze sztandarami kościelnymi; za nimi klerycy i księża w komżach, a następnie asystujący później prymicjantowi w czasie mszy diakon i subdiakon; za nimi idzie prymicjant z krucyfiksem w ręku w asyście tzw. manuduktora, którym jest zazwyczaj ksiądz proboszcz towarzyszący później prymicjantowi w czasie całej mszy i czuwający nad prawidłowym jej przebiegiem; cały orszak zamyka najbliższa rodzina prymicjanta i inni wierni. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant idzie w procesji ubrany w komżę i stułę, 3 Parafie: Jurków k. Limanowej (1994), Siepraw k. Myślenic (1996), Brzezie k. Bochni (1994) oraz parafie na terenie Krakowa: Zmartwychwstania Pańskiego (1997), św. Szczepana (1996) i (1997), w Mistrzejowicach (1994). 4 Siepraw, lata 40. i 60. XX wieku oraz 1993 rok. s Dobczyce (1994); Rajsko k. Krakowa (1995). 6 "Przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 7 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Ko,'cielna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznemijej dopełnieniami, Warszawa 1898. t. XXII. s. 2. R Ks. A. Nowowiejski, Ceremoniał parafialny, Warszawa 1894, t. II, cz. XII, s. 406-408; Nabożeństwa, poświęcenia i błogosławieństwa, w: Agenda Liturgiczna Diecezji Opolskiej, Opole 1981, s.323-328. 9 Nabożelistwa, poświęcenia ibłogosławieństwa ...• op. cit.. s. 324; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29, 1961, s. 82. �Prymicje jako obrzqd przejścia 81 a dopiero później w zakrystii przebiera się do mszy w ornat, który w czasie święceń kapłańskich założył mu biskup jako oznakę kapłaństwa1o. Po wejściu do kościoła, wszyscy intonująpieśń Veni Creator ("Przybądź Duchu Stworzycielu"). Po czym po okadzeniu oharza przez księdza prymicjanta i liturgicznym powitaniu zgromadzonych ksiądz proboszcz w krótkich słowach wita prymicjanta i gości. Następnie odprawiona zostaje msza, po której prymicjant udziela błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego, kładąc przy tym ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo. Odbywa się to według ustalonego porządku. Kolejno podchodzą księża, klerycy, rodzice, rodzeństwo i pozostali wierni. Uczestnicząc w takiej mszy, można uzyskać odpust jednakże pod warunkiem przystąpienia do spowiedzi świętej, przyjęcia Komunii świętej oraz modląc się w intencji Ojca świętego I I. Takijest przebieg rytuału kościelnego, jednak obrzędowa forma tej uroczystości jest w praktyce dużo bogatsza, bowiem oprócz aspektu religijnego, równie ważny jest tutaj aspekt społeczny. Dla księdza prymicjanta, jego najbliższej rodziny, a także dla całej społeczności lokalnej obrzęd ten ma nie tylko charakter religijny, ale także jest on rytualną fonną zmiany statusu społecznego, pozwalającą mu wefekcie na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. Stąd też w obrzędzie prymicyjnym odnaleźć można szereg analogii do tego obrzędu, zarówno w samym przebiegu akcji obrzędowej, jak i w symbolice rytualnych zachowań i rekwizytów związanych z obrzędowością weselną. Należy więc uzupełnić wcześniejszy opis ograniczający się wyłącznie do rytuału kościelnego o kulturowe, pozakościelne aspekty obrzędu prymicyjnego. Przed wyruszeniem z domu rodzinnego, po wygłoszonej formule błogosławieństwa, rodzice kropią prymicjanta wodą święconą. Czasem używają do tego kropidła zrobionego z gałązek bukszpanu lub mirtu 12. Do formującego się orszaku prowadzącego prymicjanta z domu rodzinnego, zwłaszcza w parafiach poza Krakowem, często wprowadzane są dodatkowe osoby, nie ustalone rytuałem kościelnym. Nie narusza to jednak w zasadniczy sposób szyku orszaku. W parafiach tych najczęściej przodem idzie miejscowa orkiestra. Zdarza się również, że cały orszak prowadzony jest przez jeźdźców na koniach, tzw. banderię. Jeźdźcy ubrani są w białe koszule i przepasani czerwoną wstęgą. Uprząż koni przybrana jest różnokolorowymi wstążkami. Niekiedy na szyi konia założony jest wieniec z liści dębowychl3• Zdarza się także, że z przodu orszaku prymicyjnego idą dziewczynki w strojach komunijnych lub regionalnych, niosąc na białej "poduszce" z szarfami, wianek mirtowy. Wreszcie najważniejsza osoba tej uroczystości, prymicjant, prowadzony jest w wieńcu, niesionym przez panny ubrane w białe suknie lub stroje biało-granatowe, w asyście kawalerów. Niekiedy wieniec ten niosą dziewczynki E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, Sandomierz 1954, s. 94-95. "Nabożeństwa,poświęcenia i blogoslawieńsMa ..., op. cit., s. 323-328; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29,1961, s. 81-83. 12lnformatorzy: Krzysztof Litwa i Joanna Bujas, Siepraw k. Myślenic (1994). 13 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). IQ �Grażyna Pyla 82 Fot. 1. Orszak z księdzem prymicjantem, Siepraw, pow. Myślenice, 1996; fot. Grażyna Pyla. Fot. 2. Prymicjant z rodzicami i księżmi mającymi asystować w czasie mszy, prowadzony w wieńcu z gałęzi dębowych, Wilczyce, pow. Limanowa, 1994; fot. Grażyna Pyla. �Prymicje jako obrzęd przejścia 83 w strojach komunijnych, w asyście chłopców także w takich strojach. Najczęściej w wieńcu wraz z prymicjantem prowadzeni sąjego rodzice lub też najbliższa rodzina. Prymicjant ubrany jest w komżę przybraną gałązkami mirtu. Wieniec, w którymjest on prowadzony, ufonnowany w zamknięty okrąg lub też półokrąg, najczęściej wykonany jest z gałązek dębu lub jedliny i przyozdobiony niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i najczęściej białymi kwiatami ogrodowymi. Do zwyczaju prowadzenia prymicjanta w wieńcu wydaje się nawiązywać zwyczaj zaobserwowany w jednej z krakowskich parafii. Dziewczynki w wieku szkolnym, ubrane w biało-granatowe stroj e, ustawione zostały w szpaler wzdłuż drogi prowadzącej z domu parafialnego do kościoła, którą przechodził orszak z prymicjantem. Nie trzymały już jednak w rękach wieńca. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant wieziony jest wraz z rodzicami w bryczce zaprzężonej w konie i ozdobionej wieńcem z bukszpanu oraz białymi kwiatami. Uprząż koni przybrana jest białymi wstążkami. Reszta zaproszonych gości jedzie na wozach drabiniastych ozdobionych gałęziami brzozowymi, wiankiem modrzewiowym oraz kolorowymi wstążkami. Uprząż koni ozdobiona jest pękiem leśnego jałowca i również różnokolorowymi wstążkamil4. Wszystkie miejsca granicme pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta, z którego jest on wyprowadzany, a kościołem, do którego jest on wprowadzany, są ozdobione dekoracją z roślin. Miejscami tymi są: drzwi wejściowe do domu rodzinnego, brama w ogrodzeniu okalającym dom, drzwi wejściowe do domu parafialnego, brama wejściowa na dziedziniec okalający kościół, drzwi wejściowe do kościoła, miejsce granicme pomiędzy dwiema sąsiadującymi wsiami, pobocze drogi prowadzącej z domu rodzinnego prymicjanta do kościoła, którą przechodzić będzie orszak z prymicjantem oraz drzwi wejściowe w miejscu, w którym przyjmowani są poczęstunkiem goście prymicjanta. W miejscach tych wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałęzi drzew i krzewów, kwiatami bibułkowymi i ogrodowymi oraz wstążkami z różnokolorowej bibuły. Zazwyczaj "brama" zwieńczona jest u góry okolicznościowym napisem witającym księdza prymicjanta. Jeżeli orszak z prymicjantem nie wychodzi z domu parafialnego, lecz idzie z jego domu rodzinnego, proboszcz parafii oraz inni zaproszeni duchowni czekają na niego w bramie prowadzącej na dziedziniec okalający kościół. Ksiądz proboszcz, pełniący funkcję manuduf..1ora, błogosławi prymicjanta i kropi go wodą święconą, po czym najczęściej także onjest otaczany wieńcem, w którym prowadzony jest prymicjant. Następnie cały orszak, w szyku przewidzianym rytuałem kościelnym, wchodzi do kościoła. Przed ołtarzem wieniec jest otwierany i kładziony u stóp ołtarza. Przed rozpoczęciem uroczystej mszy przedstawiciele różnych grup społecznych, a więc delegacje dzieci i młodzieży ze szkół, do których uczęszczał prymicjant, przedstawiciele stowarzyszeń działających na terenie parafii oraz także przedstawiciele różnych organizacji charytatywnych, na rzecz których prymicjant praco14 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). �84 Grażyna Pyla wał społecznie, podchodzą do niego z kwiatami i składają mu podziękowania za dotychczasową działalność oraz życzenia, niekiedy wierszowane, na nową drogę duszpasterską. Analizując i interpretując przełomowe momenty w obrzędzie prymicyjnym, można odwołać się do koncepcji obrzędów "przejścia" Arnolda van Gennepa, według której życie jednostki jest ciągłym przekraczaniem granic pomiędzy światem sakralnym i świeckiml5• W każdym obrzędzie "przejścia" wyróżnia on trzy etapy: wyłączenia, przejściowy i włączenia. W pierwszej fazie jednostka zostaje w sposób symboliczny wyłączona ze świata profanum, czyli wyłączona z roli, jaką dotychczas pełniła w społeczności. Wkraczając w świat sacrum, jednostka przechodzi przez fazę rytualnej śmierci - czasowej dezorganizacji, by poprzez rytuały włączenia znów wrócić do świata profanum, ale już odrodzona w nowej roli społecznej. Prowadzi to w efekcie do zmiany statusu społecznego jednostki16. "Przejście" w znaczeniu społecznym, polegające na zmianie tego statusu, realizuje się więc w sposób symboliczny w przestrzeni obrzędowej poprzez "wyjście" zjednego uporządkowanego, zamkniętego obszaru, pokonanie kolejnych granic i wreszcie poprzez "wejście" do innego uporządkowanego obszaru. W organizacji przestrzeni społecznej i obrzędowej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granice. Granice w znaczeniu przestrzennym wydzielają obszar identyfikacyjny dla rodziny, społeczności wiejskiej oraz wydzielają przestrzeń dla działań społeczno-religijnych. Są one miejscami szczególnie dogodnymi dla mediacji, która jest przecież niezbędna przy każdej zmianie statusu społecznego jednostki. Centrum zaś jest najważniejszym miejscem, w którym się ona odbywa!? W obrzędzie prymicyjnym obrzędowa akcja "przejścia" odbywa się w przestrzeni pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta a kościołem i polega ona na fizycznym przemieszczeniu się orszaku z jednego "centrum", jakim dla prymicjanta jest dom rodzinny, do drugiego, jakim dla społeczności lokalnej jest kościół. Po drodze pokonywane są granice oddzielające przestrzeń domu rodzinnego, wsi Ueżeli orszak prymicyjny udaje się do kościoła poza jej obszarem) oraz przestrzeń wokół kościoła. Akcja ta w sposób symboliczny odwzorowuje przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, w przypadku księdza prymicjanta, pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Rytuał wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera odbywa się poprzez symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodzinę, a później przez społeczność lokalną. Zasadnicza część akcji obrzędowej odbywa się w domu rodzinnym prymicjanta poprzez akt błogosławieństwa. W.I. Burszta, Antropologia kultury, Poznań 1998, s. 104-105. Tamże, s. 105-106. 17 R. Tomicki, Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981, s. 37-39; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, Warszawa 1998, s. 307. IS I~ �Prymicje jako obrzęd przejścia 85 Rodzice czynią to poprzez wygłoszenie odpowiedniej fonnuły, nałożenie rąk na głowę klęczącego syna oraz pokropienie go wodą święconą. Niekiedy używa się do tego kropidła wykonanego z gałązek bukszpanu lub mirtu, czyli roślin wiecznie zielonych, symbolizujących odradzające się siły witalne. Stąd pojawiają się one często, szczególnie mirt, jako dekoracja stroju lub w fonnie wianka zakładanego na głowę w sytuacjach obrzędowych związanych z przełomowymi momentami życia, prowadzącymi do "odrodzenia się" człowieka w nowej roli społecznej. Z kolei akt pożegnania prymicjanta przez społeczność lokalną, reprezentowaną tu przez przedstawicieli różnych grup społecznych, odbywa się już w kościele przed rozpoczęCIemmszy. Moment wyruszenia orszaku z domu rodzinnego jest początkiem procesu transformacji jednostki. Każde wyjście poza "swój" obszar w zewnętrzną "obcą" przestrzeń, zgodnie ze światopoglądem ludowym, uważane jest za niebezpieczne. Zarówno prymicjant, najważniejsza postać w tym obrzędzie, jak i towarzyszące mu osoby, od momentu wyjścia poza obszar domu rodzinnego aż do momentu wejścia w granice kościoła, narażone są na niebezpieczne działanie demonów. W kulturze ludowej właśnie miejsca graniczne uważano za obszar ich szczególnej aktywności. Stąd też osoba poddawana pfŻemianie oraz osoby znajdujące się w jej bliskości, wkraczające w obszar zewnętrzny, niebezpieczny, nieuporządkowany, powinny być w szczególny sposób chronione. Mają temu służyć przedmioty i rośliny, którym przypisywano właściwości apotropeiczne, a także gesty mające taki charakter. Do czynności mających właśnie takie znaczenie należy w przypadku obrzędu prymicyjnego kropienie wodą święconą, otaczanie zamkniętym kręgiem najważniejszych postaci obrzędowych, czynienie hałasu przez towarzyszącą orszakowi orkiestrę lub kapelę, niesienie zapalonych świec przed orszakiem prymicyjnym prowadzonym z domu kościelnego. Kropienie prymicjanta wodą święconą ma miejsce w dwóch ważnych obrzędowych momentach, przed wyjściem z domu rodzinnego i ponownie przy wejściu w obszar kościoła. Również pomiędzy tymi dwoma miejscami w akcji obrzędowej - domem rodzinnym i kościołem przeprowadza się najważniejsze postacie obrzędowe, zamknięte w sposób symboliczny wewnątrz wieńca. Przed drzwiami domu rodzinnego do wieńca wchodzi ksiądz prymicjant,jego najbliższa rodzina, a przynajmniej rodzice. Z kolei zaś przed bramą kościoła wchodzi do wieńca witający go ksiądz proboszcz, który zazwyczaj pełni później funkcję tzw. manuduktora, czuwającego nad prawidłowym przebiegiem mszy. Wszyscy wypuszczani są z wieńca dopiero u stóp ołtarza. Wiadomo także, że przejście przez sferę niebezpieczną w trakcie wesela ułatwić miał czyniony hałas i głośna muzyka, z którą podążano do kościoła. Miało to znaczenie nie tylko apotropeiczne, ale także pobudzające siły witalnel8• Również orszakowi prymicyjnemu przez całą drogę do kościoła towarzyszy orkiestra dęta 18 M. Maj, Rola daru ..., op. cit., s. 36; Piotr Kowalski, Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 72. �86 Grażyna Pyla lub kapela. Jeżeli orszak prowadzony jest do kościoła z domu parafialnego, to poprzedzajągo ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami. We wszystkich miejscach granicznych, które na swej drodze pokonuje orszak prymicyjny, a o których już wcześniej wspomniano w tekście, wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałązekjodły, świerka, modrzewia,jałowca, dębu oraz bukszpanu. Po obu ich stronach stawiane są drzewka brzozowe. Pobocze drogi ozdobione jest najczęściej gałązkami brzozy, a także jodły, jałowca ogrodowego, dzikiego bzu i lipy. Do gałązek tych przyczepione są różnokolorowe kwiaty bibułkowe i naturalne kwiaty ogrodowe oraz wstążki z różnokolorowej bibuły. Wszystkim tym wymienionym wcześniej drzewom i krzewom w kulturze ludowej przypisuje się właściwości apotropeiczne, życiodajne i mediacyjnel9. I właśnie ze względu na te właściwości pojawiają się one zarówno we wszystkich granicznych momentach cyklu rocznego, jak również w przełomowych momentach życia ludzkiego, prowadzących do zmiany statusu społecznego. Wieniec, w którym prowadzony jest prymicjant, najczęściej wykonany z gałęzi dębowych lub jodłowych, przyozdobiony jest niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i białymi kwiatami ogrodowymi. Samo zamknięcie wieńca w kształt koła zjednej strony spełnia funkcję apotropeiczną, bowiem wydziela fragment przestrzeni bezpiecznej dla wszystkich, którzy się w niej znajdują, izolując ich od niebezpiecznego świata zewnętrznego. Z drugiej zaś strony zamknięte koło, podobnie jak centrum, tworzy przestrzeń dogodną dla mediacji, dlatego też w sposób symboliczny prowadzi do zmiany statusu tego, który znajduje się wewnątrz20. Nie tylko kształt wieńca miał symboliczne znaczenie, ale również rośliny, z których był on wykonany. Najczęściej używano do tego celu gałęzi dębu, rzadziej jedliny. Dębom przypisywano w kulturze ludowej właściwości apotropeiczne, płodnościowe i mediacyjne, ponadto związany był on z męską zasadą Wszechświata21. Jak każde drzewo, uważany był za symboliczną oś świata, łączącąjego trzy strefy: niebiańską, ziemską oraz podziemną z siłami chtonicznymi. W przypadku dębu jednak właściwości mediacyjne spotęgowane są dodatkowo poprzez jego związek z bóstwem piorunowładnym. W te drzewa miały ponoć szczególnie często uderzać pioruny. Były więc one w pewnym sensie naznaczone przez bóstwa. Właśnie poprzez swój kontakt z boskością przypisywano dębom szczególne właściwości mediacyjne, mogące zapewnić powodzenie ludziom w przełomowych momentach ich 1" A. Fischer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, s. 3-6; K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, t. II, cz. 1, Warszawa 1967, s. 531; T. Karwicka, Zalwzy związane z drzewami i motywLljąceje wierzenia, "Etnografia Polska", t. XVII, 1073, z. I, s. 131-140; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 26, 33, 49, J 79. 20 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, op. cit., s. 319-320; P. Kowalski. Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 231. 21 P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s.76; 1. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Białystok 1975, s. 85-86; W. Kopaliński, Słownik ~Ylllbo/i, Warszawa 1990, s. 63; K. Moszyilski. Kultura Ludowa Słowian, op. cit., s. 527-528; A. Fischer, Drzewa w wierzeniach ..., op. cit., s. 10. �Prymicje jako obrzęd przejścia 87 życia. Wieniec dla prymicjanta wykonywano także z gałązek drzew iglastych, ze względu na przypisywane tym drzewom właściwości apotropeiczne i życiodajne. Również kolor biały pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec nie jest przypadkowy. Świadczy on o tym, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor biały pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. Jest on kolorem obrzędów "przejścia"22. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły skrzyżowanej na piersiach oraz ornatu. Były one w kościele rzymskim uważane za charakterystyczną oznakę kapłana23. Natomiast w obecności wiernych swojej parafii rytuał włączenia prymicjanta do stanu kapłańskiego odbywa się w czasie mszy prymicyjnej. Tuż przed jej rozpoczęciem zakłada on szaty liturgiczne i w czasie mszy ukazuje się wiernym już w nowej roli. Drogę prowadzącą z domu rodzinnego do kościoła pokonuje on jeszcze ubrany w komżę i stułę. Obrzędowe znaczenie ma złożenie na ołtarzu wianka mirtowego, niesionego najczęściej na "poduszce" z przodu orszaku prymicyjnego. Z literatury pochodzącej z końca XIX wieku wiemy, że w trakcie uroczystości sekundycji, której przebieg był prawie zawsze taki sam jak prymicji, również niesiono przed księdzem Jubilatem na "poduszce" lub tacy zielony wieniec zwany ,,koroną". Wedle przekazu, wykonany był on najczęściej z rozmarynu lub mirtu. Po wejściu do kościoła, przed ołtarzem, dostojnemu Jubilatowi wkładano na głowę tę zieloną "koronę", a do ręki dawano laskę z krzyżem24• Prawdopodobnie pierwotnie istniał także zwyczaj wkładania takiego wianka mirtowego na głowę prymicjanta. Świadczyć może o tym opis uroczystości prymicyjnych z końca XIX wieku, w katolickich parafiach na terenie Niemiec: "po nadejściu kleru, spełniający urząd archidjakona, zbliża się do neopresbytera, pokrapia go święconą wodą, czyni krótką przemowę (...) następnie wkłada na głowę neopresbytera mirtowy wieniec i podawszy do rąk krzyż, śpiewa [00.]"25. Obecnie zwyczaj ten ogranicza się jedynie do niesienia wianka mirtowego przed prymicjantem w drodze z domu do kościoła i położenia go w kościele na ołtarzu. Wieniec zwany ,,koroną" na głowie Jubilata w interpretacji chrześcijańskiej miał oznaczać "godło zaślubin i godów złotych z oblubienicą ChrystusowąKościołem Świętym"26. W rytuale wkładania wianka na głowę Jubilata lub Prymicjanta podczas uroczystej mszy świętej, można odnaleźć analogię do świeckiego rytuału 22 w.J. Burszta, Antropologia kultury, op. cit., s. 105-106. E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, op. cit., s. 85. "przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 25 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Kościelna, op. cit., s. 3. 26 Korespondencja" Przeglądu Katolickiego" z diecezji kujawsko-kaliskiej, "Przegląd Katolicki", 1902, s. 74. 23 24 �Grażyna Pyla 88 zamiany wianków pomiędzy młodymi podczas tzw. zmówin, będących fonną umowy małżeńskiej. Akt ten stanowił potwierdzenie zobowiązań zaślubin, a w opinii społecznej sankcjonował prawo młodych do wspólnego życia małżeńskiego27. Z czasem rytuał ten został włączony także do ceremoniału ślubu kościelnego2R• Jak wiadomo, Kościół aż do soboru ttydenckiego, czyli do połowy XVI wieku, nie znał obowiązkowej fonny zawarcia związku małżeńskiego i uważał za ważne także te małżeństwa, które zostały zawarte bez jego pośrednictwa29. Wianki ślubne wito najczęściej z ruty, rozmarynu lub mirtu30. Roślinom tym w tradycyjnej kulturze ludowej przypisywano właściwości mediacyjne i apotropeiczne. Wiązano także ich symbolikę z miłością i płodnością31. O obrzędowym charakterze wianka mirtowego świadczyć może nie tylko jego obecność w obrzędzie weselnym, zmieniającym status społeczny panny i kawalera, czy w obrzędzie prymicyjnym uważanym za "księże wesele", ale także w obrzędzie pogrzebowym panien i kawalerów, którzy nie zdołali jeszcze zawrzeć związku małżeńskiego32. Przywilejem stanu kapłańskiego jest udzielanie błogosławieństwa. Staje się on wtedy niejako pośrednikiem pomiędzy Bogiem a wiemymP3. Toteż po odprawieniu swojej pierwszej mszy świętej prymicjant występujący już w nowej roli kapłana udziela zgromadzonym błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego. Wedle rytuału kładzie ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo oraz daje pamiątkowy obrazek prymicyjny. Uroczystość tę kończy przyjęcie prymicyjne, które podobnie jak weselne gromadzi przy suto zastawionych stołach rodzinę, bliskich krewnych i sąsiadów. Zarówno w wystroju sali, jak i dekoracji stołu pojawiają się symbole eucharystyczne, związane już z nową rolą społeczną głównej postaci uroczystości. Podsumowując, należy przypomnieć naj istotniejsze momenty dla obrzędu prymicyjnego, wydzielające poszczególne jego etapy, charakterystyczne dla obrzędu "przej ścia". Kulminacyjnym momentem rytualnego wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera jest symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodziców w domu rodzinnym, a później przez społeczność lokalną w kościele. Jednak w przypadku obrzędu prymicyjnego faza wyłąK. Zawistowicz, Obrzędy weselne, "Wiedza i Życie", R. 9,1934, s. 755. W. Abraham, Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, Lwów 1925, s. 325, 377-378. 29 Tamże, s. 147. JO K. Kwaśniewicz, z.,vyczaje i obrzędy rodzinne, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1981, s. 95. II P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 322,498, 500. l2 W Tucholskiem odnotowano przed I wojną światową zwyczaj kładzenia na mogiłach panien i kawalerów pudełeczek z białą poduszeczką z mirtowym wianuszkiem i sztucznym Icwiatem, Anna Spiss, Cmentarzjako element pejzażu kulturowego, Rocznik MEK, t. XI, 1994, s. 93. II E. Klich, Polska terminologia chrześcijańska, Poznań, 1927, s. 83. 27 2H �Prymicje jako obrzęd przejścia 89 czenia młodego mężczyzny z roli, jaką dotychczas pełnił, jest rozciągnięta nieco w czasie, bowiem trwa od momentu podjęcia decyzji o studiach w seminarium duchownym, przygotowujących go do kapłaństwa i będących także dla niego okresem próby, aż do samego momentu rytualnego wyłączenia w czasie obrzędu prynucYJnego. Faza przejściowa, w czasie której prymicjant poddawany jest procesowi społecznej transfonnacji, odbywa się w przestrzeni obrzędowej pomiędzy domem rodzinnym a kościołem. Droga, którą przebywa, w sposób symboliczny odwzorowuje jego przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, czyli pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Prymicjant, jego najbliższa rodzina oraz osoby znajdujące się w jego bliskości w czasie pokonywania tej drogi są w szczególny sposób chronione, poprzez zastosowanie przedmiotów i roślin, którym w kulturze ludowej przypisywano właściwości apotropeiczne i mediacyjne oraz gestów mających podobne znaczenie. Również kolor biały, pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec świadczy, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor ten pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły oraz ornatu. Natomiast dla wiernych swojej parafii widomym znakiem włączenia młodego mężczyzny do stanu kapłańskiego jest jego ukazanie się im w czasie mszy prymicyjnej w szatach liturgicznych, które dla społeczności lokalnej są symbolem jego "odrodzenia się" już w nowej roli społecznej. Mirtowy wianek zaś, niesiony przed prymicjantem i złożony na ołtarzu, jest symboliczną oznakąjego zaślubin z Kościołem. Natomiast potwierdzeniem "wejścia" w nową rolę społecznąjest udzielenie przez księdza prymicjanta wszystkim zgromadzonym w kościele błogosławieństwa przez położenie rąk na głowie każdej z osób. Grażyna Pyla THE FIRST MASS AS THE RITE OF TRANSITION (Summary) Ordination and celebration of the first mass is an important moment in the life of a young Catholic priest. Particularly in the rural community this religious ceremony is very special, treated as the "rite oftransition". �Grażyna Pyla 90 The article attempts to reveal and interpret the most important moments ofthe first mass, and refers to the concept of Arnold van Gennep's "transition" rites. Despite a different external form, the ceremonial sense of the first mass has always remained the same. It is the change of the social status of the young priest, which gives him the right to assume the same position in the local community as is assumed by his peers in a wedding ceremony. In a ritual manner he is separated from his role ofbachelor to be "reborn" in the new role, that of priest. The ceremonial rite of "transition" takes place in the space between the priest's family home and the church. It is the physical movement ofthe procession from one "centre", i.e. family home, to another, i.e. the church. On the way a border separating the space of the family home and the space around the church is crossed. In this symbolic way a transition between two social statuses is represented - that of bachelor and that of priest. K.w. Kielisiński, Od Żywca z sokiemjalowcowym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90254e1aead97ab48679a4fb6a6ce57c.pdf 4e68018afd083cca01054a104c88cbe6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2310 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2143 Title A name given to the resource Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.47-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Magierowa, Barbara; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Magierowa, Antoni Kroh PRYWATNY LEKSYKON WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY (wstęp oraz próbka haseł) Leksykon zawiera około trzydziestu tysięcy haseł: słów, zwro­ tów, wyrażeń, frazesów, przysłów, sloganów, zbitek pojęcio­ wych, dowcipów słownych, napisów na murach itd., wystąpujących we współczesnej polszczyźnie krajowej. Jesteśmy zdania, że w mowie potocznej najpełniej odzwierciedlają się losy narodu i stan jego kultury. Spodziewamy się więc, że nasza książka, której celem jest zdokumentowanie współczesnego języka potocznego, może być źródłem wielu informacji, niemożliwych do zdobycia w inny sposób. Przyjęliśmy następujący zakres pracy: Zamieszczamy jedynie hasła nie uwzględnione w Słowniku Języka Polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego (PWN, Warszawa 1958-1969), ani też w Słowniku Języka Polskiego pod red. Mieczysława Szymczaka (wyd. V, PWN, Warszawa 1989). Jeżeli słowo, uwzględnione przez któryś z wyżej wymie­ nionych słowników, używane jest również w innym, nie od­ notowanym znaczeniu (ARABESKA, GABLOTA, NASIADÓWKA) lub w innym odcieniu znaczeniowym (RECENZOWAĆ, ROZLICZAĆ), stanowi ono przedmiot naszego zainteresowania. Notujemy słowa i zwroty, które pojawiały się w języku polskim od 1944/45 r. do chwili obecnej. Interesują nas słowa i wyrażenia albo zupełnie nowe, to znaczy powstałe po 1945 roku (NA TOPIE, ROZKUŁACZAĆ, TRAJLUŚ), lub stare w nowym zna­ czeniu (HAMULCOWY, POLONISTKA, ZACHÓD, ZRZUTY). Uwzględniamy jedynie polszczyznę krajową, tj. używaną na terenie Polski w obecnych jej granicach. Nie jesteśmy w stanie zająć się współczesną mową Polaków, mieszkających stale poza Rzecząpospolitą. Cytaty z publikacji emigracyjnych wykorzys­ tujemy, gdy słowo lub wyrażenie pochodzi z kraju, lub wówczas, gdy narodziło się ono poza Polską, ale przedostało się do kraju i tutaj się upowszechniło. Naszym zasadniczym kryterium jest funkcjonowanie słowa lub wyrażenia w polszczyźnie krajowej. Dlatego uwzględniamy gwarę Polaków, przebywających czaso­ w o poza Polską, między innymi na budowach eksportowych, ponieważ przywożą oni stamtąd nie tylko ŻONY Z RU ROCIĄGU, ale i nowe słowa, na przykład PASIOŁEK, które potem wchodzą w powszechny obieg. Nasz leksykon nie uwzględnia współczesnej terminologii za­ wodowej, natomiast uwzględnia gwary środowiskowe, także środowisk zawodowych. Dla przykładu: pomijamy nowoczesne słownictwo medyczne, lecz interesuje nas gwara pracowników służby zdrowia (CHORY SOCJALNY, ERKA, ZIMNA CHIRUR­ GIA). Nie zbieramy słów gwarowych, wywodzących się z dawnej kultury ludowej, interesujemy się natomiast dawnymi słowami gwarowymi, używanymi w nowym znaczeniu (CHATA, KIEC­ KA), czy słowami nieznanymi tradycyjnej kulturze chłopskiej, a używanymi we współczesnej kulturze neoludowej (CEPELIA­ DA, FRASOBLIWIEC, JUHASALIA). Podajemy słowa i wyrażenia obcojęzyczne, funkcjonujące w mowie polskiej na zasadzie cytatów (ALUZJU PONIAŁ, KINDERMACHER, MNE TO NEWADI JA M A M RAKOWINU, MY NIE DANSJORY). Odrzucamy autocenzurę obyczajową, polityczną, religijną, na­ rodową czy jakąkolwiek inną. Wszelkie zjawiska językowe, od­ zwierciedlające powojenne życie Polaków w kraju, interesują nas w równym stopniu. Ztaką samą uwagą słuchamy NOWOMOWY, jak kazań kościelnych czy BLUZGÓW chuliganów; tak samo obchodzą nas urzędowe enuncjacje, biuletyny partyjne najroz­ maitszych orientacji, teksty z festiwalu rocka, kłótnie prostytutek czy raporty policyjne względnie okazy żargonu administracyj­ nego lub naukowego. Nasz leksykon to nie podręcznik wykwint­ nej polszczyzny. Nie jest to również deklaracja polityczna ani światopoglądowa. Nie mamy zamiaru czegokolwiek ganić lub chwalić. Interesuje nas wyłącznie fakt, że dane słowo czy wyrażenie narodziło się i było w użyciu w takim to a takim kontekście społecznym, terytorialnym, czasowym. Jak już wspomnieliśmy, uważamy naszą mowę potoczną za wrażliwy barometr, rejestrujący wszystko, co społeczeństwo przeżywa. Byłoby absurdem zakrywanie barometru, ponieważ rejestruje on nie taką pogodę, jakiej byśmy pragnęli. Nasz leksykon to nie słownik ortograficzny ani słownik po­ prawnej polszczyzny, lecz jedynie stwierdzenie stanu faktycz­ nego. Czasem dostosowujemy ortografię do nowego znaczenia wyrazu; zwłaszcza wówczas, gdy zapisujemy słowo, funkcjonu­ jące dotychczas jedynie w polszczyźnie mówionej. Przykładem DĘTYSTA-muzyk, grający na instrumencie dętym, albo C H A M BURG - potoczna nazwa nowej dzielnicy w Krośnie, zasiedlonej na ogół przez ludność pochodzenia chłopskiego oraz przez dawnych mieszkańców przedmieść, którym zburzono domy dla pozyskania terenów budowlanych. Ograniczenia, od których rzecz jasna nie jesteśmy wolni, są przede wszystkim natury technicznej i psychologicznej. Najpierw o ograniczeniach psychologicznych. Polszczyzna współczesna jest dla nas nie tylko przedmiotem fascynacji, ale - przede wszystkim - naszym powietrzem, chlebem powszednim, formą istnienia. Tkwi w nas, myślimy i wypowiadamy się za jej pośrednictwem. Pracując nad leksykonem, usiłujemy patrzeć na nią „ o d zewnątrz", jako na znak czasu, dokument historyczny i obyczajowy - ale przecież równocześnie używamy jej w życiu codziennym, podlegamy jej uwarunkowaniom, wywiera ona wpływ na naszą mentalność, bo i my jesteśmy dziećmi tej samej epoki. Wydobycie się z własnej skóry, z własnej codzienności, dopatrzenie się egzotyki w najzwyczajniejszych zjawiskach z naj­ bliższego otoczenia nie zawsze jest sprawą łatwą. Ograniczenia techniczne polegają głównie na tym, że nie możemy być jednocześnie we wszystkich środowiskach, we wszystkich miejscowościach, nie jesteśmy w stanie usłyszeć i przeczytać wszystkiego, co mogłoby stanowić dla nas źródło informacji. Nasz leksykon ma duże luki. Nigdy nie zostanie napisany do końca. Wiemy o tym i dlatego komponujemy go tak, by można go było poszerzać, także wówczas, gdy my już będziemy WĄCHAĆ KWIATKI OD SPODU (jeśli okażemy się godni, to może nawet w ALEI PODZASŁUŻONYCH). Współczesny język polski, nasza mowa potoczna, to dla nas przede wszystkim kronikarz: niestrudzony, czujny, świetnie poin­ formowany, wszechobecny, wrażliwy i fantastycznie inteligentny albo też fantastycznie głupi. Rejestruje każde, nawet najbardziej ulotne zjawisko, każdy nastrój, każde wydarzenie; zauważa wszystko, co się w Polsce dzieje i wydaje natychmiastowy osąd. Albowiem współczesna polszczyzna potoczna jest nieprzerwa­ nym indywidualnym i zbiorowym aktem twórczym, dziełem nas wszystkich razem i każdego z osobna. Język, z samej swojej natury, obecny jest we wszystkich grupach społecznych i wieko­ wych, we wszystkich środowiskach, we wszystkich zakątkach kraju. Każdy człowiek ma swój, właściwy tylko sobie, sposób wyrażania się, każda grupa realizuje swoją świadomość grupową poprzez język, który dzięki temu wykazuje nieprzebraną mnogość odmian, cech swoistych, charakterystycznych dla pewnej osoby czy grupy, a niespotykanych gdzie indziej. Lecz jednocześnie język nieustannie przenika od człowieka do człowieka, od środo­ wiska do środowiska, wiecznie aktualizowany, wspaniale podat47 �ny na wpływy, wciąż gotów do natychmiastowego odrzucenia formy przeżytej lub dostosowania jej do nowych potrzeb. W mo­ wie potocznej, jak w każdym żywym organizmie, trwa nieustanna wymiana komórek - jedne się rodzą, inne obumierają; organizm, aby istnieć, musi wciąż się przeistaczać. Język potoczny podlega nieprzerwanej weryfikacji i wciąż rodzi się na nowo wszędzie tam, gdzie znajdują się przynajmniej dwie osoby, a nawet jedna, gdy myśli na głos albo pisze. Mowa potoczna to nasza zbiorowa autobiografia. Najpełniej­ sza, najuczciwsza, niedosiężna dla jakiejkolwiek cenzury. W polskiej tradycji literackiej przez całe stulecia, niemal aż do naszych czasów, język pisany znacznie różnił się od mówionego; całe obszary tego ostatniego „nie nadawały się do druku", więc ginęły dla następnych pokoleń, skoro tylko środowisko, które je stworzyło, rozpadło się lub uległo przeobrażeniom. Nie od­ tworzymy dzisiaj gwary środowiskowej bojowców PPS sprzed pierwszej wojny, gazeciarzy warszawskich albo legionistów I Brygady. Pozostały tylko okruchy, zanotowane dość przypad­ kowo, np. słowo CEKAMENDA na с. k. Komendę Legionów, z którą Piłsudski często miewał na pieńku, lub KASZTELAN czyli tajniak z austriackiego Kundschaftstelle. Ale nawet gdy wej­ dziemy w czasy bliższe, starszemu pokoleniu znane z autopsji, stwierdzimy, że wiele zjawisk językowych ginie bezpowrotnie, jeśli nie zdokumentuje się ich w odpowiednim momencie. Akowcy, wspominając stare dzieje, częstokroć używają określeń, których w czasie wojny jeszcze nie było. Dawni zetempowcy nie potrafiliby już dzisiaj przemawiać absolutnie zetempowskim językiem. Co tam zresztą daleko sięgać; niektóre wyrażenia z czasów narodzin „Solidarności" bywają dzisiaj niezrozumiałe. Rzeka mowy potocznej płynie z szaleńczą prędkością. Udało nam się ocalić od zapomnienia jedynie cząstkę współ­ czesnej nam mowy potocznej. Dlatego nasz leksykon nazwaliśmy prywatnym. Notując niemal bez zastrzeżeń wszelkie nowości frazeologicz­ ne polszczyzny mówionej, jesteśmy ostrożni w cytowaniu tzw. literatury pięknej, gdzie nierzadko mamy do czynienia ze styliza­ cją, autokreacją piszącego, zwrotami pseudopotocznymi czy pseudośrodowiskowymi. Być może tu czy tam daliśmy się nabrać, cytując w dobrej wierze słowo wymyślone dla wprowa­ dzenia sztucznej egzotyki - lecz przecież niepodobna wszystkich informacji sprawdzać u źródła, niepodobna również zastosować ścisłych kryteriów podziału na „sztuczny" język jednej książki i „naturalny" język potoczny; choćby dlatego, że niejeden zwrot lub dowcip językowy, wymyślony przez literata, staje się włas­ nością ogółu i wzbogaca mowę potoczną. Dlatego nie znamy lepszej metody, niż poleganie na własnej intuicji. Notujemy to, co w naszym przekonaniu warto zanotować; wydaje nam się, że formuła „prywatnego" leksykonu pozwala nam na to. Cytujemy obficie autorów, wprowadzających mowę potoczną do języka literackiego (Tyrmand, Konwicki, Nowakowski, Terakowska, Siejak, Redliński i inni), zaś staramy się nie korzystać z książek, epatujących wulgaryzmami i zwrotami z mowy potocznej, a mimo to napisanych językiem sztucznym, jakim w Polsce nikt nie mówi (Smektała, Łoziński, Nienacki i wielu innych). Leksykon to w zamierzeniu autorów przede wszystkim książka „do czytania". Mamy nadzieję, że będzie on po prostu ciekawą lekturą, którą można otworzyć na chybił trafił i kartkować przez kilka minut albo całymi godzinami. Hasła układamy alfabetycznie, bo wydaje nam się, że w ten sposób tekst będzie przejrzystszy niż przy zasotosowaniu układu chronologicznego bądź rzeczowego. Również z tego powodu, że wobec dziewiczej wstydliwości (politycznej i obyczajowej) do­ tychczasowych słowników języka polskiego dziełko nasze stanie się zapewne, Z BRAKU LAKU, narzędziem pracy tłumaczy, redaktorów, socjologów, slawistów, historyków kultury, a także emigrantów, interesujących się Polską i czytujących krajowe publikacje. 48 Aby ułatwić czytelnikom korzystanie z leksykonu, przygotowu­ jemy szczegółowy indeks, umożliwiający szybkie odnalezienie potrzebnego hasła. Dla przykładu: MAŁY, ALE GUSTOWNY oraz PERIOD CARYCY KATARZYNY-dwa ludowe określenia Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie - umieszczamy odpowiednio pod , , M " i pod „ P " , więc daleko od siebie; lecz zajrzawszy do indeksu pod „Pałac Kultury i Nauki" znajdziemy odsyłacze do powyższych dwóch, a także kilkunastu innych określeń owej budowli. W indeksie spotykają się hasła pokrewne, chociaż o różnym znaczeniu, np. ANDERS NA BIAłYM KONIU i KON ANDERSA. Szukajmy ich tam pod „Anders" i pod „ k o ń " . („Anders na białym koniu" to pojęcie z pierwszych lat powojen­ nych, szyderstwo oficjalnej propagandy z nadziei tej części społeczeństwa, która wierzyła, że Polska wkrótce odzyska nie­ podległość i z Londynu powróci rząd; zaś „koń Andersa" to tortura ubecka, stołek postawiony nogami do góry, na którym sadzano przesłuchiwanego, aż noga od stołka wbijała się w od­ bytnicę). Kto nie pożałuje trudu i śledząc „Andersa na białym koniu" sprawdzi w indeksie również słowo „biały", zostanie wynagrodzony fragmentem przemówienia Wojciecha Jaruzel­ skiego z jesieni 1985 roku, gdzie tenże koń występuje w wersji unowocześnionej: „Można było niedawno zobaczyć garstkę polskojęzycznych najemników, zapowiadających powrót do kra­ ju na .białym pershingu'." Nie chcemy obciążać haseł dokładnymi objaśnieniami grama­ tycznymi, komentarzami, kwalifikatorami itd., niezbędnymi w in­ nych słownikach. Stosowanie niektórych kwalifikatorów, na przykład „ w u l g . " , wydaje nam się niecelowe; słowo „kurwa", nie przestając być wulgarnym, jest obecnie jednym z najczęściej używanych słów w polszczyźnie mówionej. O powszechności występowania tego słowa świadczy choćby fakt, że ludzie, którym mimo wszystko trudno przechodzi ono przez gardło, zastępują je eufemizmami: PRZECINEK, PRZERYWNIK lub tp. DEWIZÓWKI z wyższych sfer unikają słowa „kurwa", bo przecież nie mogą wyrażać się jak dzieci szkolne. Przy każdym haśle informujemy, gdzie, kiedy i w jaki sposób udało się nam je pozyskać. Być może wystąpiło ono także gdzie indziej i kiedy indziej, ale my o tym nie wiemy; nie jesteśmy w stanie przeprowadzać szczegółowych badań nad zasięgiem czasowym i teryterialnym każdego z haseł. Trudno także kierować się w tej sprawie intuicją: ten sam zwrot potoczny, który warszawiak uzna za typowo warszawski, poznaniak może uznać za typowo poznański. Oto próbka haseł. Mając na uwadze krąg tematyczny „Polskiej Sztuki Ludowej", wybieraliśmy hasła, dotyczące szeroko pojętej kultury współczesnej, w tym nowych zjawisk w plastyce chłops­ kiej. Dodaliśmy także dla okrasy nieco erotyki i polityki, gdyż wydaje nam się, że sprawy te interesują wszystkich, a więc również czytelników PSL. Pomijamy wykaz skrótów, indeks, listę wykorzystanych pub­ likacji. A D I E U , B . B . ! - Plakaty tej treści, m a l o w a n e ręcznie przez studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, były reakcją na wiadomość, że uniwersytet przestał nosić imię Bolesława Bieruta. W r o c ł a w V 8 9 B A B A Z C I E L Ę C I N Ą - (...) cielęta (...) trafiają niemal wyłącznie d o t o b o ł k ó w „ b a b z cielęciną". P e w i e n n a u k o w i e c zaręczył mi, nie zdradzając wszakże metody obliczeń, że los taki spotyka 6 3 proc. bitych cielaków. Sądząc po ich całkowitej nieobecności w sklepach oraz wszechobecności w handlu nielegalnym, wskaźnik ten w y g l ą d a wiarygodnie. „Polityka" XII 8 5 (...) kartki, brak mięsa, ciągłe niekorzystne relacje c e n (...) Wyjście z tej sytuacji znajduje tylko baba z cielęciną, która była i jest chętnie widziana w mieście. Ścigana przez patrole milicji, przez O R M O , Inspekcję R o b o t ­ niczo-Chłopską, brygady antyspekulacyjne - w y m y k a się z sieci monopolu h a n d l o w e g o , dostarcza cielęcinę dzieciom, chorym i komu trzeba. O c z y w i ­ ście, w e d l e cen u m o w n y c h . „Polityka" II 86 ( „ B a b a z cielęciną" występuje także w felietonach M. Zientarowej w „Przekroju", 1 9 6 0 . Starsze pokolenie ówczesnych „ b a b z cielęciną" uczyło się s w e g o fachu jeszcze podczas w o j n y - wtedy w W a r s z a w i e n a z y w a n o je szmuklerkami. Nasz znajomy, oficer A K i p o w s t a n i e c , na wieść o odsłonięciu kolejnego pomnika w o j e n n y c h bohaterów oznajmił, że w W a r s z a w i e powinien przede wszystkim stanąć Pomnik Szmuklerza, gdyż to g ł ó w n i e dzięki szmuklerzom setki tysięcy mieszkańców miast, zwłaszcza dzieci, przeżyły w o j n ę ) (także: baba, baba mięsna, baba z mięsem, pani z mięsem) �B A B K A K L O Z E T O W A - kobieta, zwt. starsza, utrzymująca porządek 1 pobierająca opłaty w szalecie. U ż y w a n e p o w s z e c h n i e w całej Polsce c o najmniej od lat czterdziestych. B a b k a klozetowa, babka klozetowa, każdy patrzy na mnie, jakbym nie była człowiekiem, cały dzień siedzieć w piwnicy, smrody w ą c h a ć z kibla, c o za ż y c i e . . . - D a j spokój, Stefa, przecież nie masz na czole w y p i s a n e , że jesteś babka klozetowa, jeść tu dostajesz, dorabiasz sobie do emerytury, źle ci nie jest. Nie musisz siedzieć cały dzień pod kiblem, możesz u mnie w szatni. - Czyś ty zgłupiała? J a k tylko odejdę s p o d kibla, to od razu z a c z y n a mnie cholera ciskać, że tam srają za darmo. Dialog szatniarki z babką klozetową, zasł. w restauracji, Kraków V 7 2 Babka klozetowa, rezydująca w S u k i e n n i c a c h , stosowała następującą hierarchię: gdy dostawała 5 0 gr, milczała. 1 zł - odpowiadała „dziękuję". 2 zł - „ B ó g zapłać". Powyżej tej kwoty „Panie Boże stokrotnie zapłać" Zasł. Kraków, lato 5 8 [także: babcia klozetowa, hajzelmama, pisuardessa, siostra miłosierdzia (gdy ratowała pijaków) ] B A C A P A Ń S T W O W Y - C o u w a s n o w e g o ? - E, nic, ubili bacę. - C o ? - Ее, nie całkiem go ubili, żyje, w szpitalu. - Ale przecie szkoda człowieka! - Ее, nie szkoda, on był baca p a ń s t w o w y . Zasł. dialog turysty z góralem na Turbaczu, lato 7 5 (na Hali Długiej pod T u r b a c z e m było w ó w c z a s tzw. w z o r o w e gospodar­ s t w o halne, prowadzone przez Zakład Zootechniki z Raby Wyżnej) B A C I A R - ostatni wieczorny pociąg C h a b ó w k a - N o w y Sącz. Zasł. wielokrotnie, lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte B A C I O K I - buty g u m o w e , s z n u r o w a n e , przypominające kształtem trzewiki. Podhale, 5 0 - 5 5 (językowa pozostałość po czeskiej firmie o b u w n i c z e j „ B a f a " , która przed w o j n ą zarzucała s w y m i towarami m. in. Polskę) B A Ł A M UTKI - piersi kobiece. C o się pani tak walisz w te bałamutki! Zasł. W a r s z a w a , 4 8 B A R D O T K I - pewien rodzaj biustonosza bez ramiączek, nadający sylwetce wdzięki Brygidy. S ł o w o z ostatniej c h w i l i ! ( P o z n a ń ) M S P N C , „Przekrój" XI 5 7 B A Z A R O W A D A M A - kobieta krzykliwie elegancka i ordynarna. Zasł. W a r s z a w a 5 6 , zlk B A Z O W A P O D S T A W A P R A W N A - (...) oto już w o l n o w y w o z i ć za granicę (...) książeczki c z e k o w e do rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego. Wszakże pod warunkiem, że dokumenty te należy o b o w i ą z k o w o przywieźć z powrotem (...) i nie można też realizować z nich w y p ł a t za granicą. S z k o d a , że ten humorysta, który p o w o ł u j e się na zarządzenie ministra finansów jako na „ b a z o w ą podstawę p r a w n ą " , nie pokazuje palcem owej lekkomyślnej zagranicy, która gotowa byłaby taki czek z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego honorwać. „Polityka" I I 8 7 B E H A P E - a n t y k o n c e p c j a . Zasł. wielokrotnie, W a r s z a w a , Łódź, Kraków, W r o c ł a w , lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte ( B H P - Bezpieczeństwo i Higiena P r a c y ) B E Z D E W I Z O W Y T R A N S F E R M A Ł Ż E Ń S K I - małżeństwo polskiego trenera z obywatelką Z S R R , wybitną siatkarką, która zasiliła polską reprezentację. Zasł. w radiu, III 86 B E Z R A D N O Ś Ć N A B Y T A Młodzież wyuczyła się (...) kilku zachowań i reakcji. J e d n ą z nich jest tzw. bezradność nabyta. Pojawia się ona w postaci przekonania o małym lub żadnym w p ł y w i e młodej generacji na bieg w a ż n y c h dla niej procesów społecznych i politycznych, w silnym i dalekim od młodzieży ulokowaniu źródeł kontroli tych procesów, w p o c z u c i u bezsilności i zagrożenia w e własnym kraju. Ż W I 8 9 B E Z W Ł A D Z I E - sytuacja polityczna po ustąpieniu w grudniu 1 9 7 0 r. Władysława Gomułki. Zasł. W a r s z a w a , zlk B I E R U T Ó W K A - Napis na asfalcie jest w y k o n a n y starannie: „ B i e r u t ó w ka 1 kilometr". Tak m i e j s c o w i rolnicy nazwali zespół pałacowy Z a m o y s k i c h w Kozłówce. Przechrzczenie nastąpiło w r a z z pojawieniem się w przypałac o w y m parku pomnika Bolesława Bieruta. D o t y c h c z a s ten „działacz ruchu robotniczego" przypominał o s w o i m istnieniu siedmiometrową bryłą pomnika mieszkańcom Lublina. J e d n a k pod koniec lipca jego los został przesądzony. T R „ S " , X 8 9 BIKINI - 3 0 c z e r w c a 1 9 4 6 roku na Bikini - jednej z w y s e p e k w grupie w y s p Marshalla na Pacyfiku - przeprowadzono po w o j n i e pierwsze doświadczenie z bronią a t o m o w ą . Bikini było w ó w c z a s na ustach w s z y s t ­ kich. Kilka dni później pojawiły się w handlu kostiumy kąpielowe noszące tę nazwę. Były tak skąpe, że mieściły się w tekturowej kostce o boku 7 centymetrów i d a w a ł y się z p o w o d z e n i e m przeciągnąć przez obrączkę ślubną. D P VII 8 6 B I L A R D K I E S Z O N K O W Y - trzymanie rąk w kieszeniach, zwł. przez dorastających chłopców, jako forma samogwałtu. Łapy z kieszeni, z n o w u grasz w bilarda k i e s z o n k o w e g o ? Zasł. W a r s z a w a - P r a g a , 6 5 B I N I A - k o b i e t a , k o c h a n k a . Także: biniawka, biniocha, brzana, draniara, karyga, lojda, mana, m a n u s k a , marycha, mętlica (złodz.) P S G Z W , XII 8 8 B I U R W A - 1 . Komplet na b i u r k o - k a ł a m a r z , przycisk, suszka, podkładka do pisania. Zasł. W a r s z a w a 4 9 2. Ordynarna i głupia urzędniczka. Zasl. wielokrotnie w różnych częś­ c i a c h Polski, od 4 9 3. Urzędniczka dorabiająca jako prostytutka, tzw. cichodajka, zwł. w biurach mających stały kontakt z c u d z o z i e m c a m i . Zasł. W a r s z a w a 7 2 „ B i u r w a " (...) o z n a c z a kobietę zatrudnioną w biurze (nie mylić z p r a c u ­ jącą urzędniczką) niesymaptyczną, w i e c z n i e obrażoną, źle traktującą interesantów, niekompetentną, opryskliwą, przekupną, z a w s z e pijącą herbatę. „Polityka" V 8 7 B I U S C I K - w y m i ę krowy. Zasł. w sklepie mięsnym. W a r s z a w a 5 0 B I Ż U T E R I A - N i e c h pokaże s w o j ą biżuterię-rzekła dobrodusznie siostra Brat i zerwała z pacjenta kołdrę. Zanim zdążył przykryć się dłońmi, zaświecił bezwstydnie wygolonymi genitaliami. K o n w i c k i , Rzeka B L A D E B A R A C H Ł O - Konduktorka, d z i e w c z y n a jak szóstka, pojąć nie może, jak taki wspaniały mężczyzna dostrzega w ogóle takie blade barachło jak Marta, skoro tyle jest m e d a l o w y c h kobiet w pobliżu. Tyrmand, Zly B L A D Y M I K O - przezwisko Stanisława Mikołajczyka, u ż y w a n e przez oficjalną propagandę zwł. po jego potajemnym wyjeździe z Polski 21 X 1947 (Blady Niko - popularny szlagier przedwojenny) B L A T N I A C Z K A - R u d y cieszył się jak dziecko ze s w o j e j blatniaczki, moja, gada, mądralinka, ma takie papiery, wytrzasnęła skądś, że niby ma chorobę świętego Wita, i forsę zbiera, c h i c h o c z e , całe kieszenie forsy. N o w a k o w s k i , Silna B L I Ź N I A C Z K I - piersi kobiece. Zasł. wielokrotnie Kraków, N o w y Sącz, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte. ( c z a p e c z k a na bliźniaki - biustonosz) B L O N D Y N K A - 1. W e s z g ł o w o w a . Zasł. wielokrotnie. W a r s z a w a , lata czterdzieste, pięćdziesiąte 2. Świnia. A w i ę c Smółka w y p r o w a d z i blondynę z c h l e w i k a na podwórze, przytrzyma. G K I 8 5 H o d o w l a świń to niedobry interes. My mamy tylko d w i e blondynki, dla siebie, na talerz. Kartek przecież nie dostajemy. G W y b VII 8 9 3. Palka milicyjna. T y m razem studentów zepchnięto w kierunku ulic Siennej i Mikołajskiej. Agresja jednej i drugiej strony p o t ę g o w a ł a się. W ruch poszły pałki, z w a n e laskami, lolami lub pieszczochami. Te mniejsze, w ciemniejszym kolorze, n a z y w a n e są „brunetkami". Długie, które były tego dnia w użytku - „ b l o n d y n k a m i " . PrzTyg V 8 9 (o Krakowie) (...) Poruszyły się tam i z powrotem kolumny Z O M O w pełnym rynsztunku - kaski, tarcze, maski p r z e c i w g a z o w e i długie pałki - „ b l o n ­ dynki". T P I 8 9 (o Stoczni Gdańskiej) B Ł Ę K I T N Y D O D A T E K - Dziś w akcji „Posesja" milicjant b y w a „błękit­ nym dodatkiem" do cywilnej komisji lustrującej miasta, osiedla i w i o s k i . „Polityka" VI 8 7 B Ł O N K A D Z I E W I C Z A - na o p a k o w a n i u np. k a w y - cienka blaszka lub folia, zabezpieczająca zawartość słoika, puszki lub tp., łatwa d o usunięcia. Zasł. Kraków, XII 8 3 B Ł Y S K O T K A - elegancka i p o w a b n a kobieta. P S G Z W XII 8 8 B O C Z N A U L I C A - Fannie Hurst (...) w 1931 c h y b a roku ogłosiła drukiem powieść pod tytułem Boczna ulica, która dała jej rozgłos i pienią­ dze i wsławiła jej imię i nazwisko również w Polsce, gdzie podobnie jak na całym niemal świecie książkę tę czytały załzawionymi oczami rzesze młodych i starych kobiet. Była to opowieść o smutnej miłości młodej kobiety do żonatego mężczyzny, który w p r a w d z i także ją kochał, ale ze w z g l ę d u na karierę (...) musiał ukrywać s w o j e uczucia grając jednocześnie w o b e c świata rolę szczęśliwego męża i bodajże ojca. (...) wyrażenie „boczna u l i c a " stało się synonimem takiej właśnie miłości (...) M i c h a ł o w s ­ ka, Przez kuchnię P o południu k a w a u Galińskiego, na rogu Alej i Mokotowskiej, z p e w n ą panią. To „boczna ulica" jednego z m o i c h przyjaciół, człowieka p o w a ż ­ nego i w latach. Tyrmand, Dziennik B O J K A - 1 . Marynarz zagraniczny, u ż y w a n e na wybrzeżu. „Przekrój" VI 57 2. Klient prostytutki. D z i e w c z y n y biznesu przy p o m o c y z n a j o m y c h wnoszą do taryf urżniętych b o j k ó w i wiozą do d o m ó w . (Reportaż z W a r s z a w y ) S M XII 7 6 G d y bojki niedyskretnie mnie pytają o n a z w i s k o , o d p o w i a d a m : „ N i c e y oungandbeautyfullgirl". (Zwierzenia prostytutki w a r s z a w s k i e j ) Kąkolew­ ski, Dziennik U B O L E K - J E B A K A - T o jest bardzo niesłuszna opinia, dlatego ja robię c o mogę, żeby rehabilitować komunistów. W s t y d mi za nich i dlatego staram się u d o w a d n i a ć , że oni w s z y s c y mieli jednak kochanki. Na przykład Bierut zapracował n a w e t na przydomek Bolek-jebaka. O n nie przepuścił żadnej kobiecie. M iał kilka żon i różne dzieci rozsiane po kraju. W ł . Sokorski, G K VI 89 B O S K A J U L I A - (...) w e z w a n y zostałem z Łodzi do centrali „Polpressu" w W a r s z a w i e , mieszczącej się w odrapanej szrapnelami kamienicy na Pradze, przez redaktora naczelnego - Julię M i n c (...) „boska J u l i a " - tak nazywaliśmy ją w „Polpressie". „Polityka" I 8 7 B O S O N O G A R U S A Ł K A - Rząd i jego agendy, a w jednej z nich „bosonoga rusałka" (autor określenia J a c e k F e d o r o w i c z ) , minister infor­ macji Małgorzata Niezabitowska. G K IV 9 0 B O Z I A - ironicznie o T a d e u s z u M a z o w i e c k i m . C o taki bozia może zadziałać? Zasł. od starego rolnika. N o w y Sącz V 90 BÓLE O D R O D Z E N I O W E - W y c h o d z e n i e na powierzchnię, organizo­ w a n i e się od n o w a lub - jak to kto inny n a z y w a - „bóle o d r o d z e n i o w e " „Solidarności" w małym ośrodku (Jasło liczy ok. 3 5 tys. mieszkańców) bywają z różnych p o w o d ó w szczególnie dolegliwe. T y g . M a ł o p . XI 8 9 B R A T E R K I - d z i e w c z y n y przyjaźniące się ( w zakładzie w y c h o w a w ­ c z y m ) . Kiedyś d z i e w c z y n y ciachały sobie ręce, mieszały krew i były braterkami. „Filipinka" IV 8 4 B U F O R Y - biust. Także: baniaki, bliźniaczki, bułki, brust, cytryny, granatniki, kajzerki, teleskopy, zderzaki. P S G W Z XII 8 8 B U L B E S - p o t a ń c ó w k a w ścisłym gronie. M o ż e być z kocunkiem i kopcunkiem lub bez. Także: balet, parowa. W a r s z a w a - P r a g a . „Przekrój" VI 5 7 • 49 �B U Z I A D U P C I A - w y k w i n t n y i elegancki sposób z a c h o w a n i a się, wysławiania, ubierania. Zaprosił ją do kawiarni i gadają buzia dupcia. Zasł. W a r s z a w a 6 7 . Aleś się odstawiła! Wyglądasz buzia dupcia. Zasl. Kraków 6 7 B Y C D O B R Y W T E K L O C K I - być szczególnie sprawny, zwł. seksualnie. D z i e w c z y n y leciały na niego, bo był dobry w te klocki. „ V e t o " VIII 8 8 B Y K O W E - r o z p o w s z e c h n i o n a wśród mas pracujących n a z w a podatku kawalerskiego. Natomiast popularna n a z w a dodatku rodzinnego brzmi „ c y c k o w e " . „Przekrój" X 57 B Ż D I U N G W A - d z i e w c z y n a głupia lub marudna, ( u c z n . ) W a r s z a w a 7 4 , Urban, Zanim C E P E L I A D A - impreza folklorystyczna zorganizowana przez Cepelię, zwł. w latach siedemdziesiątych pod Pałacem Kultury w Warszawie. W latach osiemdziesiątych s ł o w o pogardliwe, oznaczające kiczowatą imprezę, fałszywy patos, tanie efekciarstwo. (...) reportaż filmowy pokazuje sprawiedliwie zarówno prawdę jak i hucpę, mistyfikację, o cepeliadzie nie wspominając. (O w i z y c i e polskiej delegacji w Narviku) „Polityka" VI 9 0 Być może dziennikarze zagraniczni byli oczarowani polskim folklorem. J a żyję tu, wśród krajowej Cepeliady, (o wystąpieniach L e c h a Wałęsy) G W VI 90 C H E V R O L E T A R I A T - „proletariat" jeżdżący służbowymi chevroletami. ( W a r s z a w a ) „Przekrój" IX 57 C H Ł O P A K M O Ż E N I E M I E C RĘKI, B Y L E N I E BYŁ K A L E K Ą - z a s ł . od rozmawiających w tramwaju nastolatek. W a r s z a w a 6 5 C H Ł O P J A K D Ą B , J A J K A J A K Ż O Ł Ę D Z I E - z lekceważeniem o męż­ czyźnie wielkiej postury, ale małej aktywności seksualnej. Zasł. N o w y Sącz, V 72 C H Ł O P T O N I E K R O W I O G O N , ŻEBY C A Ł E ŻYCIE NA J E D N E J D U P I E LEŻAŁ - z uznaniem o mężczyźnie, który porzucił żonę i przeprowadził się do innej kobiety. Zasł. r o z m o w a przekupek na bazarze, W a r s z a w a - O c h o t a , lato 6 2 C H O D Z I Ć - Moja córka (lat 1 7 ) przyswoiła sobie a r c y - c u d n y zwrot: „ o n z nią c h o d z i " , „oni ze sobą c h o d z ą " itp. Wydaje mi się, że jest to jedno z najpaskudniejszych wyrażeń, odziedziczonych po drobnomieszczańst­ wie. „Przekrój" X 5 5 C H O D Z I Ć N A B O J K Ó W - Nie miałem jeszcze osiemnastu lat, jak zacząłem chodzić „na b o j k ó w " - m ó w i Roberto, dwudziestoparoletni chłopak o urodzie t y p o w e g o południowca. (...) Zacząłem chodzić „na b o j k ó w " , bo słyszałem, że można na nich nieźle zarobić... Początki były trudne. Zaczynałem jako „cichodajka". KurPol I 8 7 C H O D Z I Ć W Z A M I A R A C H - C o kupić na imieniny koleżance, z którą chodzę w z a m i a r a c h ? „Przekrój" XII 5 5 C H O M Ą T - pogardliwie o człowieku ze w s i , najczęściej w formie: ty chomącie, te chomąty. Zasł. W a r s z a w a , Kraków, lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte C H O M Ą T O - biustonosz. Zasł. W a r s z a w a , V 6 3 C H O R A N A C Z E R W O N K Ę - o gazecie np. z 1 maja lub 2 2 lipca, na którą zużyto wiele czerwonej farby. Zasł. w drukarni. W a r s z a w a 6 2 C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y - typ ikonograficzny, występujący m a s o w o w polskiej rzeźbie ludowej: Chrystus siedzący, najczęściej półnagi, zgar­ biony, z g ł o w ą wspartą na dłoni, o dramatycznym wyrazie twarzy. J e s z c z e przed II w o j n ą ś w i a t o w ą określenie C h . f. wyparło inne regionalne n a z w y (np. Święta Turbacyja) i weszło w p o w s z e c h n e użycie. Po wojnie, zwł. w latach siedemdziesiątych, motyw C h . f. powielany w tysiącach e g z e m p ­ larzy o b. nierównej wartości artystycznej, wszedł do kultury m a s o w e j , c o natychmiast znalazło s w o j e odzwierciedlenie w m o w i e potocznej. P o j a w i ­ ły się określenia ironiczno-protekcjonalne: Frasobliwiec, Frasobliwy, Frasulek, Frasuś. W miarę, jak C h . f. przestawał spełniać funkcje religijne, a stawał się s w e g o rodzaju godłem kultury neoludowej, zaczęto pomijać s ł o w o „Chrystus" lub stosować infantylne zdrobnienie „Chrystusik", które jakby brało w cudzysłów religijne pochodzenie m o t y w u . Chrystus frasob­ liwy, Chrystusek lub Chrystusik w polszczyźnie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych jest także ironicznym określeniem mężczyzny ok. trzydziestoletniego, z brodą, o a s c e t y c z n y m wyglądzie. W pierwszej p o ł o w i e lat pięćdziesiątych wyrzeźbiono w Polsce setki popiersi, g ł ó w i posągów ówczesnych w o d z ó w . Wśród nich m.in. „ S i e ­ dzący S t a l i n " , n a z y w a n y później „Stalinem frasobliwym" Aliny S z a p o c z nikow (...) G a z W y b VII 9 0 C H U J I W A N A G R O Ź N E G O - Pałac Kultury i Nauki w W a r s z a w i e . Zasł. W a r s z a w a 5 5 i wielokrotnie w latach następnych. C H U J K A C Z A P A - ironiczne przekręcenie nazwisk Hupka, Czaja (czołowi rewizjoniści z a c h o d n i o n i e m i e c c y ) , wyrażające pogardliwy sto­ sunek do nadużywania niemieckiego straszaka przez oficjalną propagandę. Zasł. W a r s z a w a XI 8 4 C H U J Ó W K A - czarna, s z t y w n a w a l i z e c z k a - n e s e s e r , modna w latach osiemdziesiątych ( p o n i e w a ż jest atrybutem chuja, tj. mężczyzny, którym się pogardza). Zasł. W a r s z a w a IX 8 8 C H W I L Ó W K A - J a k się Panu gra scenę miłosną z aktorką, której Pan nie lubi? - Oj, wtedy muszę włożyć w grę wszystkie moje umiejętności aktorskie - jest bardzo trudno. Natomiast z aktorką lubianą jest ł a t w o i... przyjemnie, ale istnieje niebezpieczeństwo przeniesienia tej s c e n y poza teatr, a na ogół takie związki są krótkotrwałe: to „ c h w i l ó w k i " . „ V e t o " , 111 8 6 C I E K A W S K A T U F T A - niecodzienna, atrakcyjna d z i e w c z y n a . Wars z a w a - P r a g a , „Przekrój" VI 5 7 C I E M N I A K I - S p r a w a dostała się w ręce ciemniaków, wyposażonych w absolutną, monopolityczną w ł a d z ę . ( W ł . Gomułka cytuje St. Kisielews­ kiego, przemówienie w Sali Kongresowej P K i N , 19 III 6 8 ) . T L 21 III 6 8 50 C I E M N I C - Ciemni n a z w i s k o , znaczy się leci na pojedynczy numer. M o ż e mężatka? Tyrmand, Z/y CIĘŻKO P R Z Y S T O J N Y - ironicznie o chłopcu, który stara się olśnić d z i e w c z y n y swoją urodą, elegancją. Zasł. wielokrotnie W a r s z a w a , Łódź, Kraków, od 5 5 r. C I O C I A P R Z Y J E C H A Ł A - Dziś nie, dziś ciocia przyjechała. ( D z i e w ­ czyna informuje przez telefon s w e g o chłopca, że ma menstruację) Zasł. Warszawa V 70 C l O T KA R E W O L U C J I - Ciotka rewol ucj i była kiedyś działaczką z przed w o j e n n y m stażem, pomagała więźniom w ramach organizacji M O P R , sama wiele wycierpiała, w o j n ę spędziła na ogół na emigracji, znajdując się i działając czasami w cieniu L a m p e g o , Minca, Berlinga czy Sokorskiego, a po w o j n i e - gdzieś do p o l o w y lat sześćdziesiątych - sama niejednokrot­ nie zajmowała jakieś s t a n o w i s k o , od departamentu w y d a w n i c t w po znacznie gorsze departamenty. Były nawet takie, które oba te zaintereso­ w a n i a łączyły, np. Luna Bristigerowa po odejściu z M B P próbowała s w y c h sił w literaturze pięknej. Były to niewiasty o męskich zainteresowaniach, pasjonowały się polityką, czasami ze z g u b n y m dla niej i dla nich skutkiem i śledziły uważnie ruchy kadrowe. Passent, „Polityka" XI 8 5 W latach pięćdziesiątych Polską rządziły ciotki rewolucji. Proszę mnie nie poprawiać. J a w i e m , że w szkołach uczą, iż władzę s p r a w o w a l i wtedy Bierut, Cyrankiewicz albo Różański. Ale naprawdę wszyscyśmy podlegali bezapelacyjnie ciotkom rewolucji. Były to panie w średnim w i e k u , ale jeszcze nie stare, choć zdarzały się wśród nich i staruchy pamiętające jeszcze Lenina, na ogół niezbyt urodziwe, choć bywały i niebrzydkie, a nawet z pewnymi skromnymi pretensjami męsko-damskimi. Były z a ­ zwyczaj czarniawe, przy kości, krótko ostrzyżone, energiczne, z d e c y d o w a ­ ne w o d r u c h a c h , rozkochane w marksiźmie-leniniźmie i fanatycznie o d d a n e w ł a d z y ludowej. W większości pochodziły z plutokratycznych d o m ó w żydowskich i miały już za sobą pewien staż w przedwojennej partii komunistycznej. Każdy z nas musiał się zetknąć s w e g o czasu z taką działaczką. Siedziały one w gabinetach Komitetu Centralnego, w zakąt­ kach Ministerstwa Bezpieczeństwa, w salkach kolaudacyjnych kinemato­ grafii. A także w skromnych pokoikach w y d a w n i c z y c h c z y redakcyjnych. Konwicki, Nowy Świat Zwinogrodzka powtarza w i ę c cykl polityczny o w y c h zetempówek, które - gdy dorosły - zostawały ciotkami rewolucji, a gdy przerosły, stały się ciotkami kontrrewolucji. „Polityka" IX 86 C I O T K A S O L I D A R N O Ś C I O W A - Z n a j o m a , która pracuje w radiu m ó w i : „Czuję się teraz o wiele gorzej niż w roku 8 2 . T k w i m y w tych s a m y c h klatkach c o kiedyś, tylko teraz w p u s z c z o n o tam stado rozhisteryzowanych solidarnościowych ciotek". Nie inaczej m ó w i ą inni pracujący od d a w n a lub od wczoraj w radiu i telewizji. Charłamp, „Kultura" IV 9 0 C I P A K R U C Z K O W E J - ludowa n a z w a Pomnika C z y n u R e w o l u c y j n e g o na Rondzie P K W N w R z e s z o w i e (proj. Marian K o n i e c z n y ) . Zasł. wielokrot­ nie od p o ł o w y lat siedemdziesiątych, Rzeszów ( W ł a d y s ł a w Kruczek w latach siedemdziesiątych był I sekretarzem KW P Z P R w R z e s z o w i e , jego żona Zofia przewodniczyła W o j e w ó d z k i e j Komisji Kontroli Partyjnej P Z P R w R z e s z o w i e ) C I U L W E S E L N Y - chłopak, który nieproszony przychodzi na w e s e l e . Zasł. J o r d a n ó w , I 8 5 (odpowiednik żeński: dziennikarka) C Y R K S T A L I N A - 1. O d czasu stworzenia tak z w a n e g o R u c h u Pokoju jeździ po świecie przedsiębiorstwo w i d o w i s k o w e , z w a n e potocznie w W a ­ rszawie Cyrkiem Stalina. Obsługuje kongresy, zjazdy, festiwale młodzieży, nawet imprezy artystyczne. Kilkudziesięciu internacjonałów występuje w zmiennych rolach, zależnie od potrzeb. Przedstawiciele Hondurasu, Portugalii i J e m e n u zdają się w s z y s c y pochodzić ze Z ł o c z o w a i jest w tym jakaś logika: absolwent komunizmu z ulicy S m o c z e j czy Gęsiej lepiej załatwi c o trzeba, niż autentyczny peon czy muzułmanin: inna inteligencja, inne przystosowanie, zrozumiała psychika, w y p r ó b o w a n a fachowość. Tyrmand, Dziennik 2. W rzeźbie Aliny S z a p o c z n i k o w zadumany Stalin, a w o k ó ł niego tłumy postaci, który ktoś nazwał „cyrkiem Stalina". Z w o ż o n o do Kozłówki te „dzieła" przez lata. T y g R o l „ S " X 8 9 C Z A R N A K O M U N A - kler. Zasł. N o w y Sącz V 86 C Z Y S T A K A R T A P O S T R O N I E S U K C E S Ó W - eleganckie sformułowa­ nie s p r a w o z d a w c y sportowego w o b e c z a w o d n i k a radzieckiego, który był nieudolny, tv II 8 8 D A C Z A W G Ó R A L S K I M S T Y L U - D a c z a w góralskim stylu to szczyt dobrego smaku, w i ę c dacze takie stoją nawet daleko od gór, na przykład na Mazurach, a cieśle z Harkabuza, C i c h e g o c z y O c h o t n i c y jadą gromadnie stawiać je bogatym ceprom. T e r a k o w s k a , Próba D A C Z O W N I K - W „salonie" w s i jest krzyż z pięknie rzeźbionym świątkiem (są tu d a c z e kilku artystów), a na środku, pod daszkiem - pompa. Na ławeczce okalającej daszek z a w s z e ktoś siedzi: starszyzna grzejąca kości, kawalerka i d a c z o w n i c y stale zajęci udoskonalaniem s w y c h posiadłości. G a z W y b VI 9 0 D E G O L Ó W K A - c z a p k a męska na wzór kepi, modna po w i z y c i e gen. de Gaulle'a w Polsce w 1 9 6 7 r. Twórcą tej mody był czapnik krakowski Stanisław Krajewski D E M O K R A T K A - limuzyna, przydzielona do użytku służbowego kiero­ w n i k o w i urzędu w z g l . instytucji p a ń s t w o w e j , słowo popularne bezpośred­ nio po wojnie, dziś już rzadko używane. „Przekrój" VI 57 D O C H A M I A C - J e d n a na mnie wrzeszczała, a druga stała z boku i dochamiała. ( U c z e ń o reprymendzie, jaką dostał od d w ó c h nauczycielek.) Zasł. w autobusie, W a r s z a w a III 8 8 �D O L A R Y - Rysunki dzieci - pacjentów Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Krakowie (szpital w Prokocimiu). „ D o l a r a m i " o b d a r o w y w a ­ ni są goście kliniki, oficjalne delegacje itp. T P XII 8 7 D O M P R Z E D P O G R Z E B O W Y - d o m księży emerytów. Zasl. od księdza, Kraków II 8 9 D O M Ś W I A D O M E G O M A C I E R Z Y Ń S T W A - żeński d o m akademicki przy ul. Kickiego w W a r s z a w i e . Zasł. od taksówkarza, jesień 61 D O P I N G C I Ą Ż O W Y - W ostatnim czasie pojawiło się pojęcie „ d o p i n g u c i ą ż o w e g o " rozumiane jako „zapładnianie" zawodniczki w określonym terminie przed z a w o d a m i , aby podczas startu wykorzystać jej naturalne, wyższe predyspozycje fizyczno-biologiczne, a po z a w o d a c h bez skrupu­ łów przerwać rozwój płodu. „ D o p i n g c i ą ż o w y " znajduje z a s t o s o w a n i e również w naszym kraju. G K I 8 9 D O S T A Ć J O B L A - o władzy, po otrzymaniu Nagrody Nobla przez L e c h a Wałęsę 10 XII 8 4 D U P Y S P A L O N E - popularne określenie kabaretu Miry Zimińskiej i L u d w i k a Sempolińskiego „ D u b y s m a l o n e " , W a r s z a w a 4 8 D Y K T A T U R A C I E M N I A K Ó W - S k a n d a l i c z n a dyktatura ciemniaków w polskim życiu kulturalnym (Wł. Gomułka cytuje St. Kisielewskiego, przemówienie w Sali Kongresowej P K i N , 19 III 6 8 ) T L 21 III 6 8 C z y myślisz, że dyktatura ciemniaków słończyła się? - pyta mnie jeden z uczestników Pomarańczowej Alternatywy. Zaskakuje to historyczne określenie ( 1 9 6 8 ) , przywołane przez dwudziestolatka, ale nie zaskakuje reakcja na c i e m n i a c t w o złośliwym śmiechem i kpiną. KultNiez III 8 8 D Z I A D E K M I K O Ł A J - forma pośrednia między „ Ś w i ę t y M i k o ł a j " a „Dziadek M r ó z " . P K F XII 4 8 D Z I A D E K M R Ó Z - R a n o w łazience d w i e interesujące wiadomości od golących się. J e d n a o w o j e w ó d z k i m okólniku regulującym urzędowo o b c h ó d tzw. choinki noworocznej dla dzieci i zgodnie z tymże, Dziadek Mróz, czyli św. Mikołaj, który wstąpił do partii, powinien po rozdaniu prezentów o p o w i a d a ć dziatwie bajeczki o przyjaźni polsko-radzieckiej. Tyrmand, Dziennik D Z I E L N I C A W I L L O W A - Na każdym grobie n a z w i s k o i imię jak w i z y t ó w k a na drzwiach mieszkania. T e same n a z w i s k a noszą mieszkańcy w pobliskim T u c h o w i e i okolicy. N o w ą część cmentarza nazywają dziel­ nicą w i l l o w ą ; istotnie przypomina miniaturową osadę tych, którzy wcześ­ niej mieszkali niedaleko stąd, gdzie w i d a ć wieże i d a c h y d o m ó w . G К XI 8 5 E D E N - Na Boże Narodzenie rodzina postawiła na balkonie migocącą żarówkami choinkę. (...) Wieś powiedziała: Eden robią sobie z d o m u , żeby się świeceniem wyróżnić. „Polityka" IV 8 7 (po serialu tv Powrót do Edenu) E U F O R I A P E S Y M I Z M U - Pomimo sytuacji jaka jest nie powinniśmy popadać w euforię pesymizmu. (Z w y p o w i e d z i działacza l u d o w e g o ) PR 8 9 F L I Z Y „ R Ó Ż O W A C H M U R K A " S P R Z E D A M - ogłoszenie G K V 8 5 F O T O T A P E T A - Artysta malarz maluje widoki a la „Fototapeta". Ogłoszenie G K VII 8 5 G A D Z I E E C H O - „Gazeta K r a k o w s k a " , „Dziennik Polski" i „Echo K r a k o w a " połączone w jedną gazetę po ogłoszeniu stanu w o j e n n e g o . Zasł. Kraków I 8 2 H E R B A T A G Ó R A L S K A - Dla tzw. niepoznaki trzej p a n o w i e dostarczoną w ó d k ę spożywali zmieszaną z herbatą. Lecz ich widok niezbicie świadczył, że była to herbata z w a n a potocznie góralską - w z m o c n i o n a ! D P IX 86 I K O N O S T A S - Ordery. W upalne południe na ulicy spotykam mężczyzn zakutych w czarne p o d n i s z c z o n e garnitury z „ikonostasem". (...) Bohater­ s t w o sprzed czterdziestu lat procentuje w kolejkach. P W A „ S " XI 8 8 I N T E L I G E N C J Ę D Z I E L I M Y NA K A T O L I C K Ą I W R O D Z O N Ą - zasł. Krosno V 8 9 J E C H A Ć D O W A R S Z A W Y P R Z E Z Ł Ą C K O - jechać załatwić jakąś sprawę w e władzach centralnych, biorąc jako ł a p ó w k ę śliwowicę łącką. Zasł. wielokrotnie N o w y Sącz, lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte J E Z I O R A N Y - w a r s z a w i a c y pochodzący ze w s i . (...) W a r s z a w i a c y n a p ł y w o w i , c i , o których kołtuneria stołeczna m ó w i „Jeziorany". Ż W XII 7 3 (aluzja do powieści radiowej „ W J e z i o r a n a c h " ) J U H A S A L I A - (...) warto wspomnieć o (...) góralskich juvenaliach z w a n y c h „juhasaliami". D P IV 8 8 K L A W O S I K - W Zakopanem przed wielu laty p o s t a n o w i o n o w y b u d o ­ w a ć szalet miejski. Sporo wesołości w y w o ł a ł konkurs na jego nazwę. Zwyciężyła n a z w a „Klawosik", nawiązująca d o tatrzańskiej siklawy. J e d ­ nak szaletu miejskiego nie z b u d o w a n o , gdyż rzecz cała rozbiła się o wyraz architektoniczny tego przybytku. D P I 8 6 K L E R Y C K I Z E S P Ó Ł M U Z Y C Z N Y „ G I T A R Y N I E P O K A L A N E J " - Fot. w gablocie kościelnej, Kielce, lato 8 4 K N A J P A - Ale Krawczyk drażnił, to prawda. Jakoś tak prowincjonalnie prezentował się w czarnym s m o k i n g u , w śnieżnobiałej koszuli i podgiętymi rogami kołnierzyka i o b o w i ą z k o w e j czarnej muszce. Ten styl ma s w o j e króciutkie określenie: „knajpa." „Reporter" I 8 9 K O L C Z Y K O W A Ć - W e wrześniu 1 9 8 3 zostały zniesione kategorie artystyczne, żeby nie „kolczykować" w y k o n a w c ó w . „Polityka" VI 8 5 K O N F E R A N S J E R Z Y - z a w o d o w i m ó w c y , którzy obiecują załodze złote góry, lecz nie chcą dopuścić do żadnych zmian. Oczywiście nie myślą także realizować obietnic. Określenie t y p o w o żerańskie. D z i e w a n o w s k i , „ Ś w i a t " X 56 K O N S E R W A T O R I U M - T o w y j a z d o w a rzeczywistość: nie chcesz cierpieć głodu a uszczknąć coś z diety, bierz jedzenie ze s o b ą - c h l e b , masło, żółty ser, podsuszoną kiełbasę, zupy w proszku, przede wszystkim konserwy ( w żargonie muzyków konserwatorium - walizka pełna konserw). D P I 8 9 K O Ś C I E C W Y S T Ą P I E Ń - T o w a r z y s z e , jest próba, by te tezy, które my w a m prześlemy, traktować jako kościec wystąpień i uzupełniać s w o i m i lokalnymi o c e n a m i , b o w i e m my w a m możemy dać tylko ogólnokrajowy przekrój sprawy. I prośba taka byście nie z a w s z e byli w wystąpieniach w pełni w zgodzie z A d a m e m M i c k i e w i c z e m , używali s ł o w n i c t w a konkret­ nego, jasno określającego i d o s a d n e g o w stosunku do tych elementów. (Z telekonferencji КС P Z P R 26 VI 7 6 po o d w o ł a n i u decyzji o p o d w y ż c e c e n ) „Polityka" V 9 0 K R O C Z E M D O S O C J A L I Z M U - pseudohasło Ligi Kobiet. Zasł. War­ szawa 54 K U C Z K A - W czasie swej kontrolowanej współpracy z władzą miewał Stępniak tzw. momenty. Przychodzi np. rano d o biura, a tu już goździki, oficjele łap go pod pachy i pod pomnik, bo jakaś rocznica. - Ten pomnik - w y j a ś n i a - s p e c j a l n i e z b u d o w a n o przy kościele, tak, by młodzież, którą się tu spędza, musiała stać tyłem do g ł ó w n e g o ołtarza; zresztą to pomnik nad niczym, nikt tu nie leży; ludzie nazywają go „kuczka" (bo napis się zaczyna od słów „ku c z c i . . . " ) . T y g S o l IX 8 9 K U L T U R O W Y - U nas po w o j n i e w p r o w a d z o n o u c z o n k o w a t y termin „kulturowy": „kulturalny" to ktoś, kto o d z n a c z a się kulturą, natomiast „ k u l t u r o w e " to coś, c o się do kultury odnosi. Ale przecież w takim razie należałoby i kulturalnego attache przemianować na „ k u l t u r o w e g o " . S a n dauer, „Polityka" VII 8 8 K U R W Y D L A L U D U - T y s i ą c e plakatów s y g n o w a n e było przez M i ę d z y miastówkę Anarchistyczną, tę sarną organizację, która przed kilku t y g o d ­ niami zaatakowała g m a c h byłego КС P Z P R , siedzibę „Solidarności", w końcu zaś wdarła się do e k s k l u z y w n e g o hotelu „Viktoria" z okrzykiem „K... dla ludu", w y w o ł u j ą c popłoch wśród zebranych tam „panienek". G K II 9 0 L A W S T O R A N T - Karane jest jednak sutenerstwo, czyli czerpanie zysku z nierządu przez mężczyzn z w a n y c h ostatnio lawstorantami. „Polityka" III 87 (film Love story, amerykański melodramat o treści zbliżonej do naszej Trędowatej, wyświetlany był w Polsce w połowie lat siedemdziesiątych, bijąc wszelkie rekordy popularności) LECIEĆ K O N T U R E M - Brygada doszła do niesamowitej w p r a w y . W y m a l o w a n i e hasła naprzeciwko komitetu partii lub olbrzymich karykatur, czy haseł w rodzaju „telewizja kłamie" z a j m o w a ł o im dosłownie minuty c z a s u . Błażek, jako szef i złota rączka, leciał konturem, reszta młodzieży, dla której praca z nim była przygodą, wypełniała w s k a z a n e przez niego pola farbą. Mur, Dziennik LINIA D O B R O B Y T U S T R Z E L A W GÓRĘ informacji z obrad Sejmu E x p W i e c z , VII 5 0 , tytuł L I N I O W C Y - Za elitę wśród m u z y k ó w r o z r y w k o w y c h uznawani są „liniowcy". O p a n o w a l i najbardziej e k s k l u z y w n e statki świata (...) pływają­ c e po gorących morzach (...) od Śródziemnego po Karaibskie. „Polityka" XI 8 5 L I T E R A C C Y S I E R Ż A N C I - L i t e r a c c y s i e r ż a n c i , jak Putrament i Kierczyńska, nakazują pisać o wiośnie i miłości. U r z ę d o w e zaprawianie się i urzędowa miłość są współczynnikami dialektycznie wzrastającego d o b ­ robytu, przynajmniej w statystykach g o s p o d a r c z y c h . Tyrmand, Dziennik L I T E R A C K I O D P U S T - kiermasz książek. Zasł. W a r s z a w a V 6 2 L I T E R A T M A R Y J N Y - W odróżnieniu od s w y c h k o l e g ó w J a r e c k i e g o i T y m a , którzy antykomunizmu nie pokrapiali święconą w o d ą Ernest Bryll, na poprzednim etapie u k o c h a n y poeta w ł a d z , wystąpił jako literat katolicki i maryjny. Stan w o j e n n y określił on jako współczesne ukrzyżowanie Chrystusa. Urban, D P I 86 L O D Y P A S I A K - Mnie osobiście bardzo żenuje, kiedy słyszę, że w K a t o w i c a c h sprzedaje się ulicznie „Lody Pasiak" lub że w p e w n y m dansingu występuje pieśniarka, którą reklamuje się jako „uroczą Oświecimiankę, Lolę X . " Waldorff, „Przekrój" V 4 7 L U D O Ź E R K A - Ale nie jedynie salmonella gastronomiczna korzysta z urlopowego s e z o n u . J e s t jej odmiana estradowa: lato to c z a s koncertów, recitali, szemranych imprez, i m p r o w i z o w a n y c h składanek i t u r n u s o w y c h popisów. Byle „ludożerka" była na w i d o w n i (tak pieszczotliwie n a z y w a się publiczność) lub nawet nie przyszła, lecz obrotny organizator wcisnął jej bilety. „Polityka" VIII 8 7 Ł A P A N K O W A I M P R E Z A - Słuchajcie, tam siedzi tłum mężczyzn w ko­ żuchach! Prawie w s z y s c y śpią! (...) Wyjaśniło się, że to łapankowa impreza dla n o c n y c h stróżów. W celu z a p e w n i e n i a stuprocentowej frekwencji polecono im zjawić się prosto po pracy. Grodzieńska, Wspomnienia Ł A T W I E J D U C H A Ś W I Ę T E G O Z A O G O N E K Z Ł A P A Ć - o nieobecnym dyrektorze. W a r s z a w a 6 5 , zlk Ł O W I C K I P A S I A K K U L T U R Y - Nie m ó w i ę w tej chwili o tym, jak ten interwencjonizm powinien wyglądać, czy powinien to być ó w „łowicki pasiak kultury", wymyślony ongiś przez jednego z niemądrych sekretarzy, złożony z lokalnych chórów, orkiestr strażackich i świetlic (...) „Polityka" IX 8 9 Ł U P U C U P U D I S C O - R o z p o c z y n a się bal, który potrwa gdzieś do 9 rano. Oczywiście, jak na prawdziwy bal przystało, muzyka grana jest na ż y w o , nie jakieś tam łupucupudisco... D P II 86 M A D O N N A R W P G - p r z e z w i s k o Maryli R o d o w i c z . Zasł. W a r s z a w a V 8 8 M A L B O R K - d z i w a c z n y n o w y dom o możliwie największej ilości krzywizn, gzymsów, fantazyjnych a niefunkcjonalnych ozdób. „ N a tej ulicy są s a m e malborki". Zasł. Suwałki lato 8 9 M I E Ć P O D S O B Ą - Podejmował nas wiceprezydent Stanisław Bielecki, dziennikarz z z a w o d u , mający pod sobą sprawy kultury i oświaty. G K I 8 6 51 �M I E S Z K A N I E W S T Y L U G Ó R A L S K I M - Mieszkanie własnościowe ( P r o k o c i m ) urządzone w stylu góralskim - sprzedam. D P III 8 6 M N I E J N I Ż Z E R O - Nawet c h y b a sam autor słów piosenki Mniej niż zero, Andrzej Mogielnicki, nie przypuszczał, że stanie się on wręcz przysłowiowym określeniem chały czy miernoty. KurPol V 8 7 M O M E N T Y - s c e n y erotyczne w filmach. Film bardzo c i e k a w y , rzecz jasna dla w i d z a , który szuka w kinie nie tylko „mordobicia", „ m o m e n t ó w " , dreszczyku emocji, taniej rozrywki, ale również odrobiny refleksji. D P I 8 6 (także: gołe baby) M O T Y L - U w a g ę zwracało siedem starszych wieśniaczek, ubranych w stroje l u d o w e . Trzymały one na patykach tzw. motyle (czyli m ó w i ą c po dzisiejszemu - transparenty) z napisami „Solidarność" (...) T y g S VI 8 9 N A K A P U Ś C I E D R O B N E LIŚCIE / N I E D A J D U P Y K O M U N I Ś C I E / B O J A K M I N C SIĘ O T Y M D O W I / T O C l D U P Ę U P A Ń S T W O W I / - zasł. W a r s z a w a - P r a g a , 4 9 . Trawestacja znanej piosenki ludowej „ N a kapuście drobne liście, nie daj buzi organiście, organista porachuje, ile razy pocałuje", śpiewana w c z a s a c h „ b i t w y o handel". N A K A R P I A - Wydarzenia szły zgodnie ze scenariuszem. Pociąg się wtoczył. Przywódcy powitali się pocałunkami „na karpia" i uściskiem „na misia". KurPol IX 8 7 (opis wizyty Waltera Ulbrichta w W a r s z a w i e , IX 6 3 ) N A L E Ż Y K O N S U M O W A Ć D O B R A K U L T U R Y - z w y p o w i e d z i działacza partyjnego średniego szczebla, PR VII 8 4 N A M A Ł P Ę - Należy ze szczególną ostrożnością odnosić się do p o c h w a ł w y p o w i a d a n y c h przez osobników, którzy obsługiwani są przez ekspedien­ t ó w , rzemieślników, urzędników itp. na tzw. małpę; to z n a c z y tych, których twarze znane są z telewizji, filmu i działalności publicznej, ponieważ zachodzi o b a w a , iż ich traktowanie jest w y j ą t k o w e , podyktowane roz­ głosem, popularnością itd. KiŻ VII 8 8 N A P S Z C Z E L E N I E W O J E W Ó D Z T W A - liczba pszczelich pni w w o j e ­ w ó d z t w i e . Napszczelenie w o j e w ó d z t w a wykazuje tendencję wzrostową. G K XI 8 4 N A S I L A J Ą SIĘ O B J A W Y Z R O Z U M I E N I A - PR VIII 8 4 N I E D O P C H N I Ę T A - d z i e w c z y n a postrzelona, która głupio się z a c h o w u ­ je, dziwnie reaguje z p o w o d u kompleksów seksualnych. Zasł. W a r s z a w a VI 85 N I K I F O R - prymityw, ciemniak, człowiek podejmujący działalność publiczną bez f a c h o w e g o przygotowania. Zasł. wielokrotnie w różnych częściach Polski od 60 r. Nikifor ekonomii - o Wł. Gomułce, po jego enuncjacji, że eksport powinien być opłacalny. Zasł. Z a k o p a n e 6 9 Nikifor p o l i t y c z n y - o L.Wałęsie. Za pierwszym razem oburzyłam się, gdy ktoś młody powiedział: gawędzi Nikifor polityczny. Za drugim razem i ja odniosłam takie wrażenie. G a z W y b VI 9 0 Nikifor polityki - Nawet jeśli za radą Marcina Króla z e c h c e m y oddać politykę w ręce f a c h o w c ó w , sami musimy stać-się przedtem ekspertami, aby odróżnić f a c h o w c ó w od pieniaczy, aferzystów i n a w i e d z o n y c h nikiforów polityki. Tyg „ S " VII 8 9 Nikifor zarządzania - Kim ma być dyrektor A n n o Domino 8 7 ? (...) Profesjonalistą c z y Nikiforem zarządzania? KurPol IV 8 7 Nikiforyzm techniczny - O s s o l i n e u m w y d a ł o w c h u d y m nakładzie znakomitą pracę Bożenny Józefowicz Inżynierowie - twórcza kadra gospodarki narodowej. Praca stanowi szczęśliwe połączenie chłodnej analizy naukowej z publicystycznym nerwem (takie są np. sformułowania o „nikiforyzmie t e c h n i c z n y m " ) . „Polityka" X 8 7 N O W O S R E B R Z A N K A - c i u p a g a , spinka nowosrebrzanka (dawniej: a l p a g o w a ) ; słowo l a n s o w a n e przez Cepelię. J e j p r a c o w n i c y uznali, że „ a l p a g a " brzmi zbyt o b c o jak na sztukę ludową. Zasł. Z a k o p a n e VI 8 5 O B S Z C Z Y M U R S T W O - J u r y kierowane przez J a n a Poprawę w s w o i m k o ń c o w y m w e r d y k c i e podkreśliło też, że s t a n o w c z o potępia w p r o w a d z a ­ nie „ e l e m e n t ó w o b s z c z y m u r s t w a do szeroko pojętej kultury studenckiej" (...) G K VII 86 O G R Y Z K I - Najwięcej jest w D e s a c h obrazów. Niestety, są to g ł ó w n i e tzw. ogryzki. Przeważają nie podpisane obrazy z okresu międzywojennego (...) KurPol XII 8 8 O N D U L O W A Ć - Wczoraj wysłałem d o Krakowa fragment moich z i m o w y c h notatek. Żadnych zmian, skreśleń czy poprawek. Byłoby to próbą o n d u l o w a n i a tekstu, który powstawał w szczególnych okolicznoś­ c i a c h i w szczególnym napięciu d u c h o w y m . Szczypiorski, Z notatnika O R G A Z M N A S Ł O D K O - m i n a piosenkarki p o d c z a s śpiewania piosenki miłosnej, styl śpiewania piosenki miłosnej. Zasł. od pracownika tv, Warszawa 69 O R K I E S T R A Z C H M I E L N E J - Wczoraj na p o d w ó r k u była orkiestra. T a z Chmielnej - powiedziała Lidka. - Z R u t k o w s k i e g o - poprawił ją Rysiek. - Ulica może sobie być R u t k o w s k i e g o , ale orkiestra jest z Chmielnej! „Świerszczyk" I 8 6 P A Ń S T W O W I Ś W I Ę C I - pojęcie ze sztuki neoludowej. Wybitne po­ stacie, np. Świerczewski, C u r i e - S k ł o d o w s k a , Kopernik, Kostka Napierski jako temat obrazków i rzeźb. Zasł. Sądecczyzna 7 5 (także: Ś W I Ę C I O G Ó L N I - j a k o przeciwstawienie świętych kościelnych) PEŁEN F R E N E T - frenetyczne brawa na koncercie muzyki młodzieżo­ w e j . PR 8 4 P E Ł E N S P O N T A N - s p o n t a n i c z n a o w a c j a na koncercie muzyki młodzie­ ż o w e j . PR 8 4 P I E Ś Ń O Z I E M I N A S Z E J - g ł ó w n e w y d a n i e dziennika tv. Określenie Mariana Brandysa, 76 52 PI K A S Y - popularne określenie w s z e l k i c h dzieł n o w o c z e s n e g o malarst­ w a , rzeźby, a także z d o b n i c t w a o formach dla laika niezbyt zrozumiałych. „Przekrój" VI 57 Znamy w s z y s c y te d w o r c o w e poczekalnie, knajpy na prowincji, szyldy M H D - ozdobione kolorowymi trójkątami. Bez wątpienia - jest to standard, bez wątpienia - chodzi tu o przejaw kultury m a s o w e j . Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że „pikas" na szyldzie sklepu nr 15 w W o ł o m i n i e nie został zamierzony jako produkt „Kultury B " - mass culture, a przeciwnie - j e s t on swoistą odpowiedzią na manifestacje a w a n g a r d o w e g o malarst­ w a . Osęka, Poddanie P I O S E N K I D U S Z P A S T E R S K I E - M i n ę ł o już parę miesięcy od momentu, gdy skrytykowałem na tym miejscu tandetne teksty i melodie wielu tzw. „piosenek duszpasterskich", a do tej pory docierają do mnie e c h a tego narzekania. S k w a r n i c k i , T P I 8 6 P Ł A S K O R Z E Ź B A - pijany do nieprzytomności i leżący na ulicy. „Prze­ krój" II 5 8 P R O G R A M Y N A S Y C I M Y CAŁKOWICIE ROZRYWKĄ - z wypowiedzi szefa rtv. PR VIII 8 3 R O K U W A Ż N E G O O G L Ą D U - Kierownik Wydziału Kultury КС infor­ muje w tym momencie, że ten rok będzie traktowany jako R O K U W A Ż ­ N E G O O G L Ą D U f u n k c j o n o w a n i a instytucji artystycznych w Polsce! D P X85 R O Z P Y L A C Z K U L T U R Y - Pani Helena, kapitalna leśniczyna spod Wałcza, gdzie polując mieszkałem na początku lat pięćdziesiątych, z a g a d ­ nięta raz o to, c z y m się zajmowała przed zamążpójściem, odrzekła zamaszyście, stawiając patelnię z jelenią wątrobą - byłam rozpylaczem kultury w powiecie! - inaczej m ó w i ą c , z torbą publikacji na ramie roweru pedałowała przez wioski i gromady, r o z d a w a n y m drukiem i ż y w y m słowem uświadamiała zebranych c o do znaczenia Dni Oświaty i Kultury, Oszczęd­ ności, akcji s i e w n e j , kongresu pokoju. Dnia Nauczyciela, Górnika, Kobiety, Dziecka, Święta 1 Maja, 2 2 lipca, 7 listopada i w s z y s t k i c h innych dni kalendarzowych. Newerly, Zostało R Z Ą D Ó W K A - Kamerzysta, zapytany przeze mnie, jak będzie ujmował obu gości, powiedział: „ T y p o w a rządowa - każdy siedzi w fotelu i m ó w i s w o j e " . „Polityka" XII 8 8 (o spotkaniu M i o d o w i c z - W a ł ę s a w tv) R Ż N Ą Ć P R Y M I T Y W A - S ł u c h a j pani! O n w c a l e nie ze w s i , przyjechał tu parę lat temu i w P O M robił. J e s t po szkołach, t e c h n i k - m e c h a n i k . Potem rzucił pracę i wziął się za rzeźbę, bo to lepiej popłaca. W lecie nie strzyże się, nie goli, koszulę nosi wypuszczoną na portki, bo g o te głupie miastowe biorą za p r a w d z i w e g o ludowego. Rżnie w i ę c prymitywa tylko po to, żeby podnieść cenę. G К VIII 8 6 S E A N S E Z A R E Z E R W O W A N E - Dzisiaj film dokumentalny z sierpnia ubiegłego roku „Robotnicy 8 0 " , idzie w kilku kinach pod tytułem „Seanse z a r e z e r w o w a n e " . K o n w i c k i , Wschody (także: wszystkie seanse zarezerwowane; zwrot występujący w reper­ tuarze kin w a r s z a w s k i c h , np. w Ź W , gdy decydentom chodziło o to, by film wyświetlano przy pustej w i d o w n i ) S Ł U S Z N Y - Nie wdając się (...) w ocenę, czy surrealizm jest kierunkiem „słusznym" - c h c e m y pokazać Czytelnikom, że prąd ten jest obecnie dość modny. „Przekrój" VI 4 8 S M O R G O Ń C Z Y K - P o l a k - a b s o l w e n t wyższych studiów w Z S R R . Zasł. wielokrotnie w różnych częściach Polski od 61 r. (Akademia smorgońska - żartobliwa n a z w a g ł ó w n e g o ośrodka tresury niedźwiedzi w S m o r g o n i a c h w oszmiańskim powiecie, z którymi o b ­ c h o d z o n o domy po całej Rzplitej i p o k a z y w a n o sztuki przy dźwiękach głośnej muzyki - Kopaliński, S M T K ) S O C J A L I S T Y C Z N Y Z G R Y Z - J a mam jeszcze taki socjalistyczny zgryz, że jak coś złapię, to trzymam. D P V 9 0 S O C S A K R A L I Z M - (...) obecnie obserwuję zjawisko bardzo bliskie socrealizmowi, a m i a n o w i c i e socsakralizm, tzn. modę na k o m p o n o w a n i e wpadających w ucho melodyjek, które mają być muzyką religijną. P e n ­ derecki, „Polityka" XI 8 7 S T O P I E Ń U R U C H O M I E N I A C Z Ł O N K Ó W P A R T I I - Z wszystkich infor­ macji w y n i k a , że stopień uruchomienia członków partii bezpośredniego udziału w akcji wyborczej w y n o s i od 2 0 d o 3 5 % , przy tym ze słów sekretarzy nie bardzo było w i d a ć , jak ta dalsza mobilizacja ma się rozwijać. (List J . Bermana d o B. Bieruta 7 X 5 2 ) „Polityka" VI 9 0 S T R O J E Z B L I Ż O N E D O W I E C Z O R O W Y C H - Tabliczka w szatni kawiarni „Casanovą" w Świdnicy: „ W g o d z i n a c h p o p o ł u d n i o w y c h obo­ wiązują stroje zbliżone do w i e c z o r o w y c h " . „Przekrój" V 6 0 S T Y L I S T A W N I O S K Ó W O D Z N A C Z E N I O W Y C H - Pan J a n e k w wielkiej firmie zajmuje się sprawami socjalnymi. Ponadto jest uznanym stylistą w n i o s k ó w o d z n a c z e n i o w y c h , c e n i o n y m przez dyrektora i fabrycznego sekretarza. G K III 8 6 S Z E R Z E N I E K U L T U R Y W Ś R Ó D M A S P R A C U J Ą C Y C H - Szerzenie kultury wśród mas pracujących o d b y w a ł o się między innymi w ten sposób, że z w a b i a n o podstępem robotników na salę, zamykano ich z zewnątrz na klucz i zostawiano oko w oko z nie mniej od nich przerażonym autorem. Grodzieńska, Wspomnienia S Z T A N D A R O W A I M P R E Z A - Z e s t a w imprez kulturalnych firmowanych przez nowosądecką organizację Z S M P jest bogaty. „Zima s p i s k a " , „ W i o s ­ na o r a w s k a " , „Kumoterska w i o s n a " czy sztandarowa impreza związku: Konfrontacje R u c h u Artystycznego Młodzieży (...) to tylko kilka przy­ kładów przedsięwzięć mieszczących się w w o j e w ó d z k i m kalendarzu kultury, a będących przykładem animatorskiej działalności organizacji w tej dziedzinie życia społecznego. G K X 8 5 �Komisja Narciarska Z G P T T K sprawuje także nadzór nad 7 5 0 km tras narciarskich (...). Sztandarową imprezą jest rozegrany już 3 0 razy Tatrzań­ ski Rajd Narciarski (...) G K X 8 5 S Z Y N K A K O M U N I J N A - zast. Krosno V 89. ( W okresie I komunii św. pojawiły się w sklepach mięsnych na Podkarpaciu 3 - 4 kilowe szynki bez kartek) T A N I E C T E M A T Y C Z N Y - Również w dziedzinie tańca dokonano p e w n e g o przełomu, w p r o w a d z a j ą c po raz pierwszy d o świetlic tzw. taniec tematyczny wyrażający w formach t a n e c z n y c h określone idee. Przy­ kładowy taniec tematyczny pt. „Narada produkcyjna", przygotowany metodycznie przez C R Z Z , pobudził szereg twórczych pomysłów. Między innymi c i e k a w y m przykładem tego n o w e g o rodzaju tańca jest o p r a c o w a n a przez zespół w Zakładach im. Strzelczyka w Łodzi kompozycja taneczna „Spółdzielnia Produkcyjna - N a p r z ó d " i kompozycja wrocławskiego P a f a w a g u „Walczymy o p o k ó j " . ( R o k 1 9 5 3 - Tak miało być z a w s z e ) „Polityka" VI 8 8 T O P I E N I E M A R Z A N N Y - Widziałem topienie marzanny... Ale przecież koło W o ł o m i n a nie ma ani jeziora, ani rzeki... Gdzie było to topienie? - T o p i l i ś m y marzannę w gliniance... Nie bardzo dała się utopić. Padał śnieg z d e s z c z e m . Ale tradycji musiało się stać zadość. U nas dyrekcja przywiązu­ je dużą w a g ę do tradycji. „Polityka" I 86 T Y G R Y S Y B U C H E N W A L D U - Ostatnio wróciła z emigracji grupa czternastu m u z y k ó w , którzy byli więźniami obozu koncentracyjnego w B u c h e n w a l d , a potem założyli zespół jazzowy, nazwali się „Tygrysy B u c h e n w a l d u " i objechali szereg miast na Zachodzie. Waldorff, „Przekrój" V47 V I T O V I A D A - T r w a „Góralska Vitoviada". Dla tych, którzy nie domyślają się c o to za impreza kilka wyjaśnię: jest to zainaugurowany w roku ubiegłym z okazji 4 0 0 - l e c i a W i t o w a i C h o c h o ł o w a cykl imprez o b ­ c h o d z o n y c h - j a k zapewniają organizatorzy - „ N a l u d o w o i sportowo - bez reglamentacji i b e z a l k o h o l o w o " . D P IV 8 8 W C Z A S O W I C Z - G o s p o d y n i , u której teraz mieszkam ( w i o s k a między N o w y m Sączem a Krynicą) ma plany: sprzeda ziemię w c z a s o w i c z o w i . - J a k i e m u w c z a s o w i c z o w i ? - pytam. - A tu, o - pokazuje gospodyni - buduje się jeden z gieesu, tam jeden z urzędu, tam jeden z komendy. Okazuje się, że „ w c z a s o w i c z " to z n a c z y urzędnik z w o j e w ó d z t w a . Wierzbi­ cki, T P VII 8 7 W I E Ś Z A N I K O W A - Hamulka była wsią „ z a n i k o w ą " czyli skazaną na zagładę. Przez dwadzieścia lat nie było tu w e s e l ; młodzi wyjeżdżali. G K IX 87 W P I E R W S Z E J KOLEJNOŚCI M Ł Ó C I M Y ROLNIKÓW DUŻYCH - wy­ p o w i e d ź prezesa kółka rolniczego. PR VIII 8 3 Z A Ł O G A - Publiczność składa się tu głównie z tak z w a n y c h „ z a ł ó g " lub „ k o n t y n g e n t ó w " czyli z w o l e n n i k ó w grających „ k a p e l " czyli zespołów. A często psujące się .'.wiosła" czyli gitary lub „piecyki" - w z m a c n i a c z e - opóźniają zwykle s a m koncert lub p o w o d u j ą długotrwałe przerwy między „ n u m e r a m i " czyli utworami. P S L 88 Z A R O B I Ć K O M U N I Ą - C o zarobiłeś komunią? - R o w e r i piłkę. - A ja z e ­ garek i magnetofon. Zasł. dialog c h ł o p c ó w wiejskich, Sądecczyzna, VI 8 5 Z E T E M P Ó W K A - w ó d k a czysta z czerwoną etykietą. „Przekrój" II 58 Z G R Z Y T Y - Niestety, w sztucznej inseminacji na terenie naszej gminy występują zgrzyty. PR III 8 5 Z N Ę T - S z c z y t e m z n ę t ó w artystycznych było „połączenie p a w i l o n ó w m o t y w e m l u d o w y m " . Kobyliński, Noniusz Z O M O J O W A - wieś N a w o j o w a k. N o w e g o Sącza, gdzie k w a t e r o w a ł o Z O M O . Zasł. N o w y Sącz, lata osiemdziesiąte Z O M O K U C A A M Y B U C A - N a p i s farbą na szosie, M y s t k ó w k. N o w e g o Sącza, IV 8 3 Z O M O L A N D - D o m Chłopa przy pl. P o w s t a ń c ó w w W a r s z a w i e , gdy k w a t e r o w a ł o w nim Z O M O . Zasł. W a r s z a w a III 8 2 Z O M O N U M E N T - W y d a r z e n i e m kulturalnym tygodnia było odsłonięcie pomnika „Poległym w służbie i obronie Polski L u d o w e j " , z w a n e g o także „Ubeliskiem", „ Z O M O n u m e n t e m " , „ U t r w a l a c z e m " albo „ P o m n i k i e m Nieznanych S p r a w c ó w " . P W A V 8 5 Z ostatniej chwili: próbka języka kampanii prezydenckiej M A T K A B O S K A W K L A P I E W A Ł Ę S Y - Dzięki „ M ł o d e j P o l s c e " d o w i e ­ dzieliśmy się, skąd się wzięła Matka B o s k a w klapie L e c h a Wałęsy. „Ten najbardzie znany ze znaczków w klapie wpięli mu nieznani ludzie w czasie strajku sierpniowego w 1 9 8 0 roku w stoczni gdańskiej. Był poświęcony przez prymasa Wyszyńskiego i przywieziony przez delegację, która wróciła z J a s n e j Góry. Wałęsa nie pamięta dokładnie momentu przypięcia znaczka, po prostu zobaczył, że ma go w klapie." Polityka IX 9 0 J e s z c z e inną imprezą towarzyszącą (...) była w y s t a w a plakatu o L e c h u Wałęsie (...); od Matki Boskiej Jasnogórskiej z podobizną Wałęsy w „kla­ pie" po zbliżenie wąsatej twarzy nie mieszczące się w ramach; od błazna po m ó w c ę z z a k r w a w i o n y m gardłem; od promiennego uśmiechu, przywodzą­ c e g o na myśl wizerunki p r z y w ó d c ó w azjatyckich, po grymas debila. T y g G d IX 9 0 Jeżeli Wałęsa odebrał „Gazecie" znaczek „ S " , to ktoś powinien mu odebrać znaczek Matki Boskiej, gdyż jego p o s t a w a nie ma nic w s p ó l n e g o z nauką Chrystusową i z miłością bliźniego. Matka boska by się ucieszyła... G a z W y b IX 9 0 Wałęsa, o d w a l się! Matka B o s k a . Napis na murze, N o w y Sącz, XI 9 0 O b a w i a m się, że prezydent z M a t k ą Boską w klapie doprowadzi d o jeszcze większych podziałów w narodzie niż generał w stanie w o j e n n y m . G a z W y b XII 9 0 P R E Z Y D E N T Z S I E K I E R Ą - Na dziś, gdy zmieniamy system, potrzeba prezydenta z siekierą, z d e c y d o w a n y , ostry, nie certoli się, nie przeszkadza demokracji, ale natychmiast blokuje luki. L. Wałęsa, G a z W y b VI 9 0 Z siekierą w XXI wiek. Napis na murze, Kraków, XI 9 0 W sondażu po pierwszej turze kampanii wyborczej, w której siekiera waliła w grubą kreskę, a s p o d niej uciekały c z e r w o n e mrówki, na pytanie: c z y m przede wszystkim powinien się zająć prezydent, tylko 6 proc. badanych wymieniło rozliczenie nomenklatury. G a z W y b I 91 W I E T R Z E N I E W A R S Z A W Y - N i e przypadkiem c h y b a najbardziej c h w y t ­ liwym sloganem w k o ń c o w e j części kampanii obozu Wałęsy było hasło „wietrzenia W a r s z a w y " . W z b u d z a ł o entuzjazm nieporównanie większy niż wszystkie te w y p o w i e d z i przewodniczącego, w których mówił on o konie­ czności kontynuowania reform r y n k o w y c h , d o k o n y w a n i a wspólnych w y s i ł k ó w dla dobra kraju etc. G a z W y b XII 9 0 Zgodnie z lansowaną teorią „wietrzenia" urzędów i stanowisk, porządki rozpoczął gdański Napoleon od własnego p o d w ó r k a , w y w a l a j ą c z pracy najwierniejszego ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - Krzysztofa Puszą. Następnie, równie pobożnie, zwolnił bez dania racji obie sekretarki (...) T y g G d XII 9 0 S p o r a część aktywistów z jego obozu zażąda „wielkiego wietrzenia" - W a r s z a w y , Krakowa, Kłodawy i Pcimia. Frustraci, nawiedzeńcy, a w a n ­ turnicy i neoaparatczycy będą się domagać, by U m i ł o w a n y Wentylator Narodu zrobił im miejsce w g m i n n y c h , w o j e w ó d z k i c h i centralnych urzędach p a ń s t w o w y c h , przy czym z a p e w n e apetyty z a i n t e r e s o w a n y c h będą odwrotnie proporcjonalne do kwalifikacji (ta reguła s p r a w d z a się w każdym państwie i w każdym ustroju). G a z W y b XII 9 0 Nieśmiało i uniżenie zgłaszam prośbę, żeby gdańską policją przewietrzyć ulicę Podleśną. Złodzieje obrobili mi samochód. W a r s z a w s k a policja nie daje rady upilnować. G a z W y b I 91 W Ś C I E K L I C A NA P R E Z Y D E N T A - Transparent takiej treści zawisł n a d . ' g ł ó w n y m deptakiem O p o l a , w miejscu, gdzie z a z w y c z a j anonsuje się premiery i festiwale teatralne. Zawisł na tyle w y s o k o , że nie udało się go ł a t w o zerwać. W dniu premiery tytułowy bohater z operetkową p o m p ą zajechał przed teatr wspaniałą limuzyną wśród braw i błysków reflektorów. Polityka XII 9 0 (Wścieklica - z e sztuki St. I. Witkiewicza „Jan Maciej Karol Wścieklica") M A Ł Y B E L W E D E R - Z tzw. M a ł e g o Belwederu w S o p o c i e prezydent Wałęsa wygłosił do narodu orędzie noworoczne. PR I 91 W A Ł Ę S A - C O T E R A Z ? - Dołączam się d o kogoś, kto napisał na plakacie w y b o r c z y m Wałęsy jedno małe słówko: „ c o " . W niedzielę na Marszałkow­ skiej wisiały plakaty: „Wałęsa - teraz". W poniedziałek napis głosił: „Wałęsa - C o teraz?" G a z W y b XII 9 0 1.02.1991 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9e4f783b8d9dbdd9d99dd58f214337c.pdf f6bc23134449cc34f950a585806f842c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource widowiska obrzędowe przebierańcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4357 Title A name given to the resource Przebrania w widowiskach ludowych i ich wspólczesne wyobrażenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25,z.4; s.203-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRZEBRANIA W WIDOWISKACH LUDOWYCH I ICH W S P Ó Ł C Z E S N E PRZEOBRAŻENIA Podobnie jak w innych dziedzinach ludowej kul­ tury, tak i w zakresie folkloru widoczne są przemiany idące w kierunku niwelacji treści tradycyjnych. Proces ten nie przebiega jednak równomiernie na terenie całe­ go kraju. Najbardziej zaawansowany jest on na tere­ nach zachodnich (Wielkopolska, Pomorze), mniej na ob­ szarach środkowej i wschodniej Polski, a najmniej w jej części p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , w w o j e w ó d z t w a c h krakowskim i rzeszowskim, gdzie do dzisiaj wiele tra­ dycyjnych z w y c z a j ó w jest jeszcze we wsi praktykowa­ nych i gdzie w niektórych przypadkach obserwuje się nawet w tej dziedzinie pewne tendencje rozwojowe. W dotychczasowych badaniach nad ludową sztuką plastyczną bardzo mało uwagi zwracano na artystyczną stronę przebrań i r e k w i z y t ó w u ż y w a n y c h w związku z obrzędami i zwyczajami. Nie interesowano się również przemianami, jakie w tym zakresie zachodzą w czasach obecnych, kiedy tradycyjny obrzęd czy zwyczaj zaczyna pojawiać się na scenie, wchodząc do repertuaru folklo­ rystycznych zespołów pieśni i tańca. Szczególnie bogaty materiał do badań z tego za­ kresu dostarcza cykl z w y c z a j ó w zimowych związanych z Bożym Narodzeniem, czyli tzw. Godami lub Ś w i ę t a m i Godnimi, kiedy to oprócz szopki z ruchomymi kukiełka­ mi występuje „żywa szopka" — Herody (11. 1), „góralska pastorałka" (il. 2), kiedy po wsiach chodzą z gwiazdą Trzej Królowie (il. 3), Droby Noworoczne, Dziady (il. 4) i Szlachcice, i różnego rodzaju kolędnicy (il. 5). Po­ mijając szopkę, która stanowi zagadnienie oddzielne, gdyż rola uczestników ogranicza się w niej do porusza­ nia lalkami i udzielania im swego głosu, we wszystkich pozostałych przypadkach mamy do czynienia z żywymi aktorami, których przebrania i rekwizyty stanowią cie­ kawy materiał do analizy artystycznej strony kostiumu, używanego w tradycyjnym teatrze ludowym. Porównując przebrania uczestników ludowych wido­ wisk zwyczajowych stwierdzamy dużą różnorodność za­ równo sposobów ich artystycznego rozwiązania jak i lo­ kalnych odrębności. Jedną z przyczyn, które tę różno­ rodność powodują, jest fakt, że przebrania używane w czasach dzisiejszych reprezentują rozmaite okresy chronologiczne i stadia rozwojowe. Stwarzanie przy działaniach obrzędowych specy­ ficznej atmosfery niesamowitości przez stosowanie róż­ nego rodzaju fantastycznych przebrań jest zjawiskiem dobrze znanym, występującym w kulturach ludów pry­ mitywnych. Wystarczy przypomnieć stroje i maski uży­ wane przez tancerzy biorących udział w obrzędowych tańcach u ludów Afryki, Ameryki Południowej, Azji czy Polinezji. Podobnie miała się rzecz u ludów Europy, które z tych najdawniejszych warstw swej kultury do dziś przechowały sporo e l e m e n t ó w archaicznych. Wiążą się one najczęściej z pradawnymi obrzędami o charak­ terze agrarnym i zaduszkowym, które mimo późniejszych nawarstwień i tysiącletniej działalności Kościoła utrzy­ mały się do naszych czasów, m. in. w obrzędowości II. 1. Herody. Libiąż, pow. Chrzanów. 203 �204 �świąt zimowych \. Należy tu obrzędowe składanie życzeń przez różnego rodzaju przebierańców, którzy chodzą po wsi w okresie Nowego Roku przyodziani w fantastyczne ubiory, sporządzone w sposób prymitywny z najłatwiej dostępnych materiałów. Przykładem tej najstarszej warstwy w przebraniach obrzędowych używanych w okresie świąt zimowych są stroje tzw. D r o b ó w Noworocznych, występujących do dziś w powiatach: gorlickim czy tarnowskim. W ob­ rzędzie tym biorą udział dorośli mężczyźni, którzy w dniu Nowego Roku obchodzą w i e ś od chałupy do chału­ py składając gospodarzom życzenia pomyślnych zbiorów. Odziani są oni w kożuchy, odwrócone futrem na wierzch, przepasane słomianymi powrósłami. Słomą okręcone mają również nogi. Czasem Droby nakładają na kożuchy rodzaj spódnic wykonanych z równo u ł o ­ żonych ździebeł słomy (il. 6). Na głowach noszą wysokie, szpiczaste czapy słomiane, zakończone u góry ozdobnie upiętym i zwisającym do tyłu słomianym warkoczem. W rękach trzymają potężne drewniane palice, którymi stukają o ziemię wybijając rytm w y g ł a s z a n y c h oracji. Twarze ich najczęściej b y w a j ą usmolone sadzą lub osło­ nięte prymitywnymi maskami sporządzonymi z baraniej skóry, ażeby ich nie można było rozpoznać (il. 7). Elementem późniejszym, m a j ą c y m uświetnić opisa­ ny ubiór, są drobne ozdoby z kolorowej bibułki powplatane w słomiany warkocz czapki i paski kolorowego papieru (il. 6), którymi oklejone b y w a j ą w formie spi­ rali pałki Drobów. Pierwotnym celem opisanego tu przebrania była wspomniana poprzednio chęć stworze­ nia dookoła siebie atmosfery niesamowitości i lęku, przez co całość obrzędu z y s k i w a ł a odpowiedni walor. Być może wiązało się to z jakąś szerszą, magiczną funk­ cją obrzędu, o której pamięć nie zachowała się już do naszych czasów. Gdy magiczna treść noworocznych życzeń uległa już dewaluacji, chodzenie po wsi Drobów nabrało charak­ teru bardziej zabawowego. Wtedy to do opisanego ze­ społu dołączyły się: 1) postać mężczyzny, przebranego w stare niewieście szaty, który grając rolę Czarownicy „kleci masło" w starej maślnicy; 2) Diabeł w masce z baraniej skóry pobrzękujący widłami okręconymi łań­ cuchem, wreszcie 3) Dziad ubrany w łachmany, w masce z brodą w y k o n a n ą z pakuł, odmawiający parodię pa­ cierza na różańcu z nanizanych na sznurek ziemniaków, kasztanów czy drewnianych krążków (il. 8). Prymitywne ubiory widuje się również u grup ko­ lędniczych w pow. żywieckim. Występują tam np. w nie­ których wsiach Dziady z uczernionymi twarzami, odzia­ ne w odwrócone sierścią na wierzch kożuchy przewią­ zane powrósłami, z nogami okręconymi słomą. Dziadom towarzyszą poprzebierane w łachmany Cyganki i Dziadówki, których rolę grają mężczyźni. W przypadku, gdy uczestnik zwyczajowego wido­ wiska „gra" jakąś określoną osobę, mamy już do czy­ nienia z „aktorem", a jego przebranie należy uważać za „kostium". Spotykamy się z tym np. w „góralskiej pastorałce", która do dziś jest jeszcze popularnym, ludo­ wym przedstawieniem, granym w okolicach Wieliczki, Bochni, a także w pow. myślenickim czy limanowskim przez domokrążne zespoły, według tekstu zapisanego w kantyczkach ks. Mioduszewskiego . Grupa ta złożona z 5 mężczyzn przedstawia Pasterzy, którzy na wezwanie Anioła (rolę tę gra młody chłopak, a obecnie też czasem dziewczyna) udają się złożyć hołd nowonarodzonemu Jezusowi, znajdującemu się w pięknie wykonanej szóp2 II. 4. Dziady. Laliki, pow. Żywiec. 4 .- i 205 �II 5. Kolędnicy, Radziechowy, pow. Żywiec. II. 6. Draby noworoczne. Ciężkowice, pow. Tarnów. II. 7. Drab no­ woroczny. Poręba Wielka, pow. Limanowa, II. 8. Dziad. Szczawa, pow. Limanowa. II. 9. Pasterze z Pastorałki góral­ skiej. �ce. W okolicach Wieliczki i w pobliskich wsiach pow. myślenickiego Pasterze, podobnie jak poprzednio opisa­ ne Droby, odziani są w kożuchy w y w r ó c o n e sierścią na wierzch, przepasane słomianymi powrósłami lub pasami (u. 2). W rękach mają długie palice ozdobione koloro­ wymi papierami, a na głowach kapelusze i czapki wykowane z tektury oklejonej barwnymi papierami. Naj­ starszy z Pasterzy — K u b a — posiada duży kapelusz 0 szerokim, płaskim rondzie (il. 9), pozostali zaś uczest­ nicy wysokie czapki szpiczaste, stożkowate lub w kształ­ cie zwężającego się ku górze trapezu, z m a ł y m dasz­ kiem nad czołem, jedynie najmłodszy — Furgoł — grający rolę nierozgarniętego głuptaka, nosi czapkę w formie dość swobodnie potraktowanej rogatywki. T w a ­ rze pasterzy osłaniają maski z baraniej skóry lub płót­ na, czasem występują oni jedynie z długimi przyprawio­ nymi brodami i wąsami, a tylko Furgoł w masce. Ubiory tę utrzymują się bez widocznej tendencji do zmian. Aktorzy sądzą widać, ż e grając pasterzy z czasów biblijnych powinni w y s t ę p o w a ć w kostiumach u w a ż a ­ nych przez nich za starożytne. W niektórych jednak wsiach południowej części pow. myślenickiego (jak np. w Lubniu) Pasterze w y s t ę p u j ą w strojach góralskich. Na głowie mają stare kapelusze z muszelkami, odziani są w krótkie kożuszki odwrócone sierścią na wierzch 1 specjalnie szyte płócienne spodnie ozdobione parzeni­ cami o swobodnie potraktowanym rysunku. Inaczej już przedstawia się rozwój kostiumu no­ szonego przez Trzech Króli, którzy (czasem w towa­ rzystwie Heroda) obchodzą w i e ś śpiewając po domach kolędy. Są to mężczyźni (dziś też czasem chłopcy w wie- 8 ku szkolnym), z których jeden niesie zwykle dużą gwiazdę wyklejoną z kolorowych papierów (il. 10). Pierwotnie akcesoria podkreślające królewski majestat trzech w ę d r o w c ó w były niesłychanie ubogie. Królowie w y s t ę p o w a l i w papierowych koronach i zwyczajnych ubraniach, przepasywanych niekiedy kolorową szarfą biegnącą ukośnie przez piersi i plecy. W rękach trzy­ mali wysokie laski, które miały oznaczać, że znajdują się oni w dalekiej podróży. Często Królowie na wierzch ubrań wdziewali białe, sięgające kolan koszule. Jeden z nich, przedstawiający władcę przybywającego ze Wschodu, miał twarz umazaną sadzą, a inni tym samym sposobem zaznaczone w ą s y i brody. Opisany tu skrom­ ny strój Trzech Króli w y s t ę p o w a ł powszechnie na prze­ łomie X I X i X X w. nie tylko na interesującym nas tu obszarze woj. krakowskiego, ale i w innych stronach Polski, a także na południe od Karpat — w Słowacji i na Węgrzech. Dziś spotyka się go u nas przeważnie wtedy, gdy uczestnikami obchodu są chłopcy w wieku szkolnym. Starsza młodzież dba już o to, aby zaprezen­ tować kostiumy i rekwizyty bardziej okazałe, często specjalnie w tym celu wykonane. Efekt tych usiłowań bywa czasem dość zabawny. Przykładem tego mogą być ubiory Trzech Króli z Sopotni Małej w pow. żywieckim, którzy występują w bryczesach wpuszczonych do butów z cholewami, tekturowych półpancerzach na białych ko­ szulach i z dzidami w ręku (il. 3). Zwykle rozwój kostiu­ mu idzie w kierunku nadania Trzem Królom odpowied­ niej godności i powagi. W Korbielowie, pow. Żywiec, gdzie Trzej Królowie chodzą w towarzystwie Heroda, odziani, są oni w powłóczyste białe szaty, korony wal­ cowatego kształtu, w rękach zaś dzierżą okazałe b u ń czuki (il. 11). Zdarza się czasem, że trzej władcy wy­ stępują w ubiorach przypominających kościelne ornaty (il. 12). Najbardziej „realistycznie" potraktowany jest 207 �II. 10. Trzej Królowie. Płaza, pow. Chrzanów. II. 11. Trzej Królowie i Herod. Korbielów, pow. Żywiec. II. 12. Trzej Królowie i Herod. Poznachowice Górne, pow. Myślenice. I I . 13. Trzej Królowie. Poznachowice Dolne, pow. Myśle­ nice. II. 14. Herod. Poznachowice D. pow. Myślenice. kostium Trzech Króli z Poznachowic Dolnych w pow. myślenickim. Ubrani są oni w długie szaty, na ramio­ nach mają narzucone płaszcze z wzorzystej tkaniny, a jeden z nich, przedstawiający władcę ze Wschodu, za­ miast korony ma na głowie turban (il. 13). W parze z rozwojem kostiumu wzrasta dekoracyj­ ność rekwizytów. Gwiazdy, które dawniej były dość proste w formie i kolorze, rozrastają się, przybywa im promieni i barw, a powierzchnia ich zdobiona jest mi­ sternymi wycinankami. Najbogaciej rozwinęły się gwiaz- 12 dy w Żywiecczyźnie, gdzie środek w postaci oszklonego koła wypełniają rzeźby wyobrażające biblijną scenę narodzenia Chrystusa w stajence betlejemskiej. W podobny sposób przebiegał rozwój ubiorów uczestników „żywej szopki", czyli tzw. Herodów. Jest to ludowe widowisko stanowiące fragment średniowiecz­ nego misterium, opiewające zbrodnie króla Heroda, który w obawie o utratę korony na rzecz narodzonego w Betlejem Jezusa, nakazuje swym siepaczom wymor­ dować wszystkie noworodki płci męskiej, nie wyłącza- �jąc własnego syna, za co spotyka go zasłużona kara, gdyż zostaje przez Śmierć ścięty kosą i zabrany przez Diabła do piekła. W widowisku tym bierze zwykle udział kilkanaście osób. Prócz Heroda, będącego postacią cen­ tralną, występują: jego dwaj Marszałkowie (lub Feld­ marszałkowie), Turek, Polski Ułan, a ponadto Ż y d - R a bin (czasem ze swym towarzyszem), Chłop z Turoniem, Dziad. Wyjątkowo też pojawia się Żona Heroda lub inne postacie jak Cygan czy Góral. „Żywa szopka", grana dawniej na znacznych ob­ szarach Polski, dziś już po największej części zapomniana, utrzymuje się najlepiej w najbliższych okolicach K r a ­ kowa. Gdy w 1968 r. zorganizowano w pow. krakowskim konkurs na obrzędy zimowe, zgłosiło się ponad 20 grup herodowych z różnych wsi, co wymownie świadczy o żywotności tej do dziś zachowanej tradycji. Pojawiają się też Herody na konkursach w Rabce, Ż y w c u czy B ę ­ dzinie, gdzie w 1971 r. przybyły m. in. grupy Herodów z okolicy Myszkowa i Częstochowy oraz z Medyki k. Przemyśla. Grupy te nie mają nic wspólnego z organi­ zowanymi dla celów scenicznych zespołami artystyczny­ mi, podobnymi do amatorskich zespołów ludowych pie­ śni i tańca. Są to autentyczni wiejscy kolędnicy, którzy w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku chodzą po wsi (il. 17) i dają po chałupach przedstawienia, za co wynagradzani są datkami pieniężnymi i poczęstun­ kiem. Brak materiałów ikonograficznych nie pozwala na odtworzenie w y g l ą d u zespołów Herodów z czasów daw­ niejszych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m i bezpośrednio po zakończeniu I I wojny światowej kostiumy osób bio­ rących udział w widowisku przedstawiały się dosyć ubogo. Herod w y s t ę p o w a ł w z w y k ł y m miejskim ubraniu, na które narzuconą miał wzorzystą kapę do nakrywania 13 \ łóżek imitującą płaszcz królewski, z tekturową koroną oklejoną złotym papierem; w ręku miał drewniane ber­ ło. Marszałkowie natomiast zakładali na g ł o w y tektu­ rowe czapki, najczęściej o kształcie przypominającym czaka ułańskie z czasów Księstwa Warszawskiego, do tego zaś tekturowe lederwerki; niekiedy na ramionach z w y k ł y c h miejskich bluzek naszywano epolety z koloro­ wego papieru lub bibułki, a na spodniach lampasy z ko­ lorowej wstążki. Przy boku przytroczone mieli szable prawdziwe lub wykonane z drewna. Podobnie ubrani byli: Polski Ułan i Turek — z tym, że ten ostatni miał zwykle jakieś fantazyjne nakrycie g ł o w y wyróżniające go spośród reszty uczestników. Żyd występował w dłu­ gim chałacie, często z wypchanym garbem, w baraniej czapce lub starym kapeluszu. Dziad odziany był w po­ łatany płaszcz lub kożuch odwrócony sierścią na ze­ wnątrz, przepasany sznurem lub powrósłem ze słomy, przez ramię przewieszony miał worek, a na szyi róża­ niec z kasztanów lub ziemniaków. Herod m i e w a ł często przyprawioną lub w y m a l o w a n ą sadzą czarną brodę, zaś Żyd i Dziad w y s t ę p o w a l i w maskach wykonanych z ba­ raniej skóry lub tkaniny z przyprawionymi brodami i w ą s a m i zrobionymi z lnianych pakuł. Śmierć owinięta w białe prześcieradło miała twarz zasłoniętą maską z białego płótna lub tektury, w ręku trzymała drewnia­ ną kosę; Diabeł biegał w czarnym kożuchu z przypra­ wionym ogonem, twarz a czasem całą głowę okrywała mu maska z baraniej skóry względnie czarnej lub czer­ wonej tkaniny. Występował on zawsze z widłami i łań­ cuchem, którym podzwaniał przy każdym ruchu. Rolę Anioła grał zwykle chłopak występujący bez charak­ teryzacji, odziany w białą wolno spuszczoną koszulę z przytwierdzonymi na ramionach papierowymi skrzy­ dłami. Głowę jego zdobił diadem z paska złotego papie- I 14 ��ru. Jedną z efektowniejszych postaci zespołu b y ł Turoń („koza") z potężnym rogatym łbem pokrytym baranim, zajęczym lub króliczym futrem ze skórką jeża na nozdrzach i oczyma wykonanymi z metalowych, błysz­ czących guzików. Kłapał on groźnie ruchomą szczęką, do której dla większego wrażenia przymocowany był cza­ sem mały dzwonek. Osoba nosząca Turonia ukryta była pod derką używaną do nakrywania koni lub pod starą kapą na łóżko. Naszkicowany tu obraz H e r o d ó w uległ w ciągu ostatniego 20-lecia p o w a ż n y m zmianom idącym w kie­ runku wzbogacenia kostiumów. Przyczyny były te same co i w przypadku Trzech Króli. I m piękniej i bogaciej ubrany był zespół, im efektowniej przedstawiał się, tym większe było jego powodzenie u w i d z ó w , obfitsze datki i większa szansa wygrania w konkurencyjnej walce z innymi zespołami, które po wsi chodziły. Obecnie co­ raz częściej spotyka się w Krakowskiem zespoły, k t ó ­ rym nie wystarczają już przebrania improwizowane z tego, co jest pod ręką; posiadają one kostiumy specjal­ nie szyte dla celów widowiskowych. Ze szczególną uwa­ gą traktowana jest postać Heroda, który występuje w bogatej koronie ozdobionej świecidełkami (il. 15), dłu­ giej szacie wzorzystej i płaszczu najczęściej czerwonym, lamowanym po brzegach, dekorowanym aplikacjami lub haftem (il. 16). Twarz Heroda zdobią niekiedy spadające na ramiona loki czarnej peruki i broda. D l a dodania sobie królewskiego majestatu Herod zakłada czasem czarne okulary. Marszałkowie, stanowiący świtę tak wystrojonego Heroda, mają kolorowe jedwabne lub wzorzyste perkalowe kaftany ozdobione frędzlą, z epo­ letami, przepasane szarfami lub lederwerkami, i nakrycia g ł o w y przypominające rzymskie hełmy, bogato przy­ brane kolorowymi choinkowymi bańkami (il. 18). Po­ dobnie odziani są: Ułan i Turek, z tą tylko różnicą, że pierwszy z nich ma na głowie pięknie wykonane czako z czasów księcia Józefa, Turek zaś fantazyjnie potrak­ towaną czapkę. Wszyscy uzbrojeni są w szable. W nie­ których grupach z powiatów: myślenickiego, limanow­ skiego czy żywieckiego marszałkowie występują w zie­ lonych bluzach wojskowych z doszywanymi epoletami i licznymi orderami, w rogatywkach z generalskimi dystynkcjami. Naszkicowanego w y ż e j obrazu nie można oczywiście uogólniać, gdyż współcześnie u ż y w a n e przebrania odzna­ czają się dużą rozmaitością. Zdarza się, że Herod za­ miast w płaszczu k r ó l e w s k i m występuje w szacie przy­ pominającej ornat (il. 14) lub z w y k ł y m ciemnym ubra­ niu, mając jedynie narzuconą na ramiona krótką pele­ rynkę ozdobioną frędzlą. Czasem Herod gra s w ą rolę zupełnie bez charakteryzacji, kiedy indziej on i jego świta mają twarze osłonięte maskami (il. 20). Podobnie ma się rzecz z przebraniami Marszałków, których stroje różnią się przede wszystkim nakryciami głowy. Pomi­ n ą w s z y wypadki, gdy ubrani są oni w autentyczne dawne hełmy strażackie, spotykamy tu wykonane z tek­ tury czapki ułańskie z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego, rozmaite formy hełmów, w których dopatrzeć się można 211 �212 �II. 21. Koniki z grupy Dziadów. Laliki, pow. Żywiec. wzorów klasycznych greckich czy rzymskich, wreszcie czapki o kształtach zapożyczonych z umundurowania dawnej armii austriackiej (il. 20). Przebrania innych postaci nie ulegają bardziej istot­ nym zmianom. Anioł w y s t ę p u j e czasem w jasnej peruce i koronie na głowie, odziany w długą, białą szatę. W r ę ­ ku trzyma krzyż lub zapaloną świecę, niekiedy błyska światłem elektrycznej latarki. Nosi też czasem g w i a z d ę lub małą szopkę. Rolę tę, graną dawniej wyłącznie przez chłopców, powierza się też obecnie niekiedy dziewczynie. Śmierć ma twarz zasłoniętą maską przed­ stawiającą trupią czaszkę, owinięta jest w białą płachtę lub nosi koszulę i białe spodnie. Na bluzie albo krót­ kim białym płaszczu miewa czasem namalowane czar­ nymi kreskami żebra, na głowie zaś kaptur lub wysoką, stożkowatą, szpiczastą czapkę. Diabeł ubrany jest cały na czarno lub czerwono, twarz a czasem i g ł o w ę osła­ nia mu maska z rogami, wykonana z baraniego kożucha lub tkaniny. Postać wiejskiego Żyda nie zawsze w y ­ raźnie rysuje się w wyobraźni współczesnego młodego pokolenia. Najczęściej dzięki tradycji odziany jest on tak, jak to zostało już poprzednio opisane (il. 23), zda­ rza się jednak też, że Żyd ubrany jest np. w cylinder i frak (il. 22) obrębiony czerwoną l a m ó w k ą względnie sztywną czapkę „degolówkę" (il. 24), co oczywiście od­ biega całkowicie od tego, jak p r z y w y k l i ś m y oglądać Żyda w wiejskich widowiskach. Żyd, który w y s t ę p u j e równocześnie w charakterze uczonego rabina, nosi ze sobą książkę („bublia") czytając z niej, gdy odpowiada na stawiane przez Heroda pytania. Szczególnym bogactwem i różnorodnością k o s t i u m ó w odznaczają się w pow. ż y w i e c k i m grupy Dziadów i Szlachciców. W skład ich wchodzi do 30 osób, różnego rodzaju przebierańców, których na tym miejscu nie będę opisywał, ponieważ zrobili to już przed 12 laty Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski w obszernym artykule, publikowanym w „Polskiej Sztuce Ludowej" . W pierwszych latach po I I wojnie światowej w gru­ pach tych przebierańców w y s t ę p o w a ł a cała czereda roz­ maitych postaci. B y ł tam Ksiądz, Kominiarz, Żebracy i Żebraczki, Diabły, Pachołki poganiające strzelaniem z biczów Jeźdźców harcujących na drewnianych koni­ kach, nakrytych wzorzystymi czaprakami, Niedźwiedzie i wiele innych. Ubiory ich były jeszcze wówczas w du­ żej mierze improwizowane z rozmaitych części starych strojów znajdujących się po domach. Jedynie niektóre, jak np. przebranie Niedźwiedzi, wykonywane były z ba­ ranich skór wyłącznie dla celów widowiskowych, po­ dobnie jak różnego kształtu nakrycia g ł o w y i maski. W ciągu kilkunastu lat niemal powszechnie wprowa­ dzono kostiumy specjalnie szyte z kolorowych materia­ łów, bogato zdobione, ze wspaniałymi niekiedy nakry­ ciami głów, czego przykładem są olbrzymie czapki wspomnianych w y ż e j Jeźdźców (il. 21, 26). W przebra­ niach tych widoczne są nieraz wyraźne w p ł y w y w z o r ó w czerpanych z ilustrowanych tygodników, kina czy tele­ wizji, co obserwujemy m. in. w sposobie kształtowania masek robionych z masy papierowej, przypomi­ nających ż y w o groteskowe postacie z zagranicznych ko­ r o w o d ó w k a r n a w a ł o w y c h (il. 25). Pojawiają się również nowe postacie, czasem brane z otoczenia, jak np. Wete­ rynarz, Lekarz, Telefonista, uliczny Fotograf, a niekiedy 3 213 �II. 22. Żydzi i Marszałkowie. Zielonki, pow. Kraków. II. 23. Żyd. Węgrzce. pow. pow. Kraków. 24 214 Kraków. U. 24. Herody Rzozów, �IL 25. Śmierć i Zyd ze „Szlachciców". Żabnica, pow. Żywiec. II. 26. Konik i Poganiacz z Dziadów. Cisiec, pow. Żywiec. wzięte z innej zupełnie kultury, jak np. postać Indianina w bogatym pióropuszu (il. 27). Podobną drogę rozwoju, jaką o b s e r w o w a l i ś m y u ż y ­ wieckich Szlachciców i Dziadów, widzimy także u Z a ­ pustnych Drobów, którzy w Ostatki krążą pojedynczo lub grupkami po wsi zbierając datki, za które wieczorem urządzają w gospodzie wspólną zabawę. Dawniej cho­ dzili oni z umazanymi sadzą twarzami, w prymitywnych przebraniach składających się ze starej odzieży i kożu­ chów opasanych słomianymi powrósłami. Dziś w ten sposób ubierają się jedynie mali chłopcy chodzący „po drobsku". Starsza młodzież natomiast przebiera się w improwizowane czy specjalnie w tym celu szyte kostiu­ my, przypominające raczej przebrania młodzieży akade­ mickiej w czasie „juwenaliów", a wieczorna zabawa przywodzi na m y ś l bal maskowy. Jak widać z przedstawionego tu przykładowo ma­ teriału, zwyczaje związane z okresem ś w i ą t zimowych utrzymują się zarówno w Krakowskiem, jak i na przy­ ległej Góralszczyźnie stosunkowo dosyć dobrze. Straciły one wprawdzie s w ó j dawny obrzędowy charakter, ale stanowią tradycyjną okazję do rozrywki, wspólnej za­ bawy, dając również możność zarobku uczestnikom biorącym czynny udział w widowiskach. Zdobyty tą drogą grosz bywa niekiedy wykorzystywany na cele społeczne. Zdarza się пр., ż e chodzenie z szopką czy Herody organizuje ochotnicza straż pożarna lub koło Związku Młodzieży Wiejskiej, a uzyskane fundusze przeznacza się na zakup sprzętu czy urządzenie świetlicy. Oprawa plastyczna widowisk bywa jak wiemy nie­ kiedy bardzo prymitywna. Wynika to albo z charakteru samego zwyczaju, który hamuje swobodny rozwój prze­ brania, co zachodzi np. w przypadku wykonywanych ze słomy ubiorów Drobów Noworocznych czy przebrań aktorów z pastorałki góralskiej, albo z braku inwencji i środków materialnych, niezbędnych do wzbogacenia kostiumów. Dawniej, gdy wynagrodzenie dla wszelkie­ go rodzaju kolędników ograniczało się najczęściej do skromnych darów w naturze, które zbierał do worka towarzyszący im Dziadek, i nie było pieniędzy na przy­ gotowanie kosztownych kostiumów, przebrania używane w czasie obrzędowych widowisk wykonywane były we w ł a s n y m zakresie przy użyciu najprostszych środków. Ograniczały się one w ł a ś c i w i e do mniej lub bardziej ozdobnych nakryć g ł o w y i drobnych dodatków, jak szarfy, papierowe lederwerki czy epolety, którymi przy­ strajano normalne ubrania. Obecnie w związku z ogól­ nym podniesieniem się stopy życiowej na wsi przeważa­ ją datki pieniężne i to wcale poważne, co powoduje, że przygotowanie specjalnych k o s t i u m ó w staje się inwe­ stycją w pewnym sensie opłacalną. Wspaniałe, zdobione świecidełkami korony i h e ł m y Herodów spod Krakowa, płaszcze królewskie, jedwabne kaftany dla świty, żło­ bione w drewnie maski żywieckich Dziadów i Szlachci­ c ó w wykonane są przez wiejskich specjalistów, którym za usługę trzeba niekiedy dobrze zapłacić. Ubogie przebrania, przypominające dawniejsze czasy, zachowały się do dnia dzisiejszego przede wszystkim we wsiach mniej wystawionych na oddziaływania miasta i to głównie w ó w c z a s , gdy uczestnikami i organizatora­ mi widowiska są ludzie starzy lub też chłopcy w wieku szkolnym, nie posiadający środków finansowych potrzeb­ nych dla sporządzenia bogatszych kostiumów. Elementem, który wprowadza nowości i rozwija zewnętrzną oprawę ludowych widowisk, jest dorosła młodzież. Ona to sprawia sobie stroje specjalnie prze­ znaczone dla celów widowiskowych, stosuje nowe spo­ soby sporządzania masek (np. z masy papierowej), wprowadza do grup nowe postacie, jak to widzieliśmy np. w żywieckich Dziadach. Rozwój ten odbywa się w sposób zupełnie naturalny, bez jakiejkolwiek inge­ rencji z zewnątrz. Z jednej bowiem strony mamy wieś, która zwyczajowe widowiska życzliwie przyjmuje i chęt­ nie za nie płaci, z drugiej uczestników grup, którzy 215 �widoczne są jak wiemy nie tylko w tym, że w zespo­ łach pojawiają się nowe postacie obce naszej tradycji, jak np. Indianin czy zwierzęta egzotyczne, ale i w pla­ stycznej kompozycji k o s t i u m ó w i masek . Wzmagające się wśród społeczeństwa zainteresowa­ nia folklorem powoduje, że widowiska obrzędowe coraz częściej pojawiają się na scenie, w telewizji, w kroni­ kach filmowych. Daje to w i e l k ą satysfakcję wiejskim wykonawcom i przyczynia się niewątpliwie do podtrzy­ mania tradycyjnych zwyczajów, ale równocześnie przy­ spiesza zmiany, które je od tej tradycji oddalają. Przykładem może być u ż y w a n i e masek . J a k długo ze­ społy produkowały się wyłącznie w kameralnych wa­ runkach izby wiejskiej, m ó w i e n i e czy śpiewanie w masce nie przeszkadzało słuchaczom w odbieraniu tekstu. Obecnie, gdy zespół taki znajduje się na scenie w dużej sali, słowa wygłaszane przez zamaskowanych aktorów dochodzą na w i d o w n i ę już tylko w postaci niezrozu­ miałego bełkotu. Ażeby tego uniknąć, niektóre grupy kolędnicze likwidują maski na rzecz charakteryzacji, gdyż przyprawione brody i w ą s y nie tłumią głosu. 4 5 II. 27. Indianin ze „Szlachciców". Żywiec. Pietrzykowice, pow. chcą swoich widzów zadowolić, spodobać się im, oszoło­ mić ich wspaniałością k o s t i u m ó w i r e k w i z y t ó w i tym sposobem wygrać walkę z ewentualnymi konkurentami. Rozwój przebrań i k o s t i u m ó w odbywa się przeważ­ nie w ścisłym powiązaniu z tradycją. Obserwujemy to przede wszystkim w grupach przedstawiających Trzech Króli czy Herody, gdzie charakter ubioru nie zmienia się w sposób zasadniczy, przybywa mu tylko zewnętrz­ nej wspaniałości. Jedyną istotną nowością, jaką tu trze­ ba podkreślić, jest widoczne w niektórych grupach herodowych zastępowanie tradycyjnych strojów świty królewskiej współczesnymi, autentycznymi mundurami wojskowymi lub straży leśnej, uzupełnianymi czasem przez różne dekoracyjne dodatki. Najbardziej od "form tradycyjnych odbiegły kostiu­ my żywieckich Dziadów i Szlachciców, u których naj­ więcej zaobserwować można nowości i obcych w p ł y ­ wów. Przedostały się one tam najprawdopodobniej za pośrednictwem prasy, kina i telewizji. W p ł y w y obce 1 J . St. Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa s. 171. K s . M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy, ków 1908, s. 261. B. Bazielich, St. Deptuszewski, „Szlachcice" i dy" — widowiska zwyczajowe, „Pol. Szt. Lud.", R. 1959, nr 1—2, s. 20—60. 2 3 Chęć podobania się miejskiej publiczności, zwróce­ nia na siebie uwagi, ażeby dostać się na ekran kinowy czy telewizyjny, skłania autentyczne zespoły wiejskie do pewnego efekciarstwa. T y m zapewne należałoby tłuma­ czyć niejedno dziwactwo w zakresie treści czy formy plastycznej, pojawiające się w niektórych grupach ży­ wieckich D z i a d ó w lub Szlachciców, wielokrotnie w y s t ę ­ pujących na scenie przed miejską publicznością, a także przed obiektywami kamer kinowych i telewizyjnych. Przeciwwagą, która w pewnej mierze hamuje roz­ wój idący w kierunku n i e w ł a ś c i w y m , stanowią organi­ zowane w różnych miejscowościach (Żywiec, Rabka, Myślenice, Będzin) konkursy na zwyczaje zimowe. Sądy konkursowe, złożone z osób znających się na folklorze, przez odpowiednią politykę, stosowaną przy rozdziale nagród i przyznawaniu wyróżnień, starają się popierać formy rozwojowe w y w o d z ą c e się z rodzimej tradycji i przeciwstawiać się równocześnie obcym, bezkrytycznie wprowadzanym wtrętom. W osrtaitnitih 'Czasach amatorskie zespoły pieśni i tań­ ca zaczęły włączać do swych programów obrzędy i zwy­ czaje. Forma, w jakiej się to odbywa, jest dość swo­ bodna. Pomijając treść obrzędu czy zwyczaju, przy­ krawanego do potrzeb scenicznych, poddany jest prze­ róbkom i adaptacjom również kostium, a czasem i rek­ wizyt, który po opracowaniu go przez scenografa różni się dość zasadniczo od autentycznego. Trudno jest dziś przesądzać, jaki to będzie miało w p ł y w na przemiany przebrań i k o s t i u m ó w u ż y w a n y c h przez wiejskie grupy organizujące widowiska w terenie. Przypuszczać jedy­ nie można, że opracowane przez znane i cieszące się autorytetem zespoły formy prezentacji zwyczajów ludo­ wych, spopularyzowane odpowiednio przez telewizję, staną się wzorem chętnie naśladowanym przez wiejskie grupy kolędnicze. Nie będzie to jednak chyba najwłaś­ ciwsza droga inspiracji dla rozwoju kultury ludowej, która powinna czerpać ożywcze soki przede wszystkim z własnej tradycji, a nie ze sceny, gdzie obrzędy i zwy­ czaje prezentuje się już w formie artystycznie prze­ tworzonej. PRZYPISY 1947, Z. Cieśla-Reinfussowa, Obrzędy ludowe w kon­ kursach, pokazach i w terenie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1969, nr 2, s. 129. Kra­ R. Reinfuss, Die Volksmasken in Polen, Schweizerisches Archiv für Volkskunde, Basel 1967, Heft 3—4, „Dzia­ s. 134 i nast. XIII, 4 5 rot.: Stefan Deptuszewski - il. 1, 2, 10; Jerzy MŁraki — II. 18, 21; Roman Reinfuss - il. 3-9, 11-17, 19, 20, 22-27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e07638004725f5c5605e09c4cde1933.pdf c644a3cc1db8ced24f1deb325d79c52a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2059 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1911 Title A name given to the resource Przed 100-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.13-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 PRZED 100-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Dzieje zainteresowań poznawczych i dyscyplin naukowych niełatwo poddają się porządkowaniu i ocenie przy pomocy dat. W historii etnologii polskiej odnaleźć można wiele dat o uznanym znaczeniu. Ważny był rok 1802, w którym H. Hołłątaj w liście do J. Maja przedstawił program kształtującego się ludoznawstwa. Godny zapamiętania rok 1850 i prowadzone wówczas przez W. Pola pierwsze uniwersyteckie wykłady z etnografii. Istotny rok 1854, w którym R. Berwiński publikuje Studia o literaturze ludowej przyjmowane jako początek krytycznego myślenia, niezbędnego dla rozwoju rodzącej się etnologii. Zwraca uwagę rok 1873, w którym powołany został dział etnologiczny w ramach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, zapoczątkowujący instytucjonalizację naszej dyscypliny. Zdając sobie sprawę z umowności dat w rozwoju nauki, który przecież jest procesem obejmującym wiele jednostkowych wydarzeń, uznajemy wyjątkowe znaczenie roku 1895, roku powstania Towarzystwa Ludoznawczego i założenia "Ludu" - czasopisma tego Towarzystwa. Na czym polega dla etnologii polskiej szczególna historyczna i symboliczna wartość wydarzenia z roku 1895? Polega ona przede wszystkim na zainicjowaniu wówczas prac organizacyjnych, badawczych, popularyzatorskich i wydawniczych które, choć przekształcane, nie zostały przerwane poza okresami najcięższych w naszej historii katalizmów. Mogą one zatem dzisiaj zostać przywołane jako świadectwo trwałości etnologii polskiej. Rok 1895 potwierdza ponadto intensywność zainteresowań etnologicznych przed powołaniem Towarzystwa, które przecież nie pojawiło się w pustce i stanowi dowód dojrzałości środowiska naukowego i kulturalnego we Lwowie. Tworzy jednocześnie z przeszłości płynącą zachętę do analizy całości dziejów polskiej etnologii, w której przecież działania podejmowane w ramach Towarzystwa odegrały tak ważną rolę. Rok ten i związana z nim rocznica umożliwi także wybór z przeszłości tych idei i przedsięwzięć, które chcielibyśmy uznać za tradycję, za takie sposoby myślenia i prace, które zachowały swoją wartość do dzisiaj. Myślenie o przeszłości związane ze zbliżającą się rocznicą tworzy wreszcie poczucie wspólnoty z naszymi poprzednikami. Każe nam pamiętać o zasłu- �14 żonych prezesach i członkach Towarzystwa, a wśród nich o Antonim Kalinie, Adamie Fiszerze, Janie Czekanowskim, Józefie Gajku, Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, Józefie Burszcie i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. W naszym wystąpieniu pragniemy przedstawić zarówno wartości związane z dziejami Towarzystwa, po które dzisiaj można sięgać, jak i propozycje programu obchodów rocznicy t OO-lecia, przede wszystkim jednak próbę odpowiedzi na pytanie najważniejsze. Z jakimi założeniami, celami i przy pomocy jakich form organizacyjnych i metod działania Towarzystwo, bogate w doświadczenia przeszłości ale odpowiadające na potrzeby teraźniejszości i przyszłości, ma wkroczyć w drugie stulecie swego istnienia? Wartością związaną z dziejami Towarzystwa, obecną już w momencie jego zakładania, było połączenie w nim celów badawczych i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczno-kulturowym. Towarzystwo bowiem, choć powołane głównie dla realizacji zadań naukowych i skupiające członków o naukowym przygotowaniu, otwarte było dla wszystkich zainteresowanych poszukiwaniami naukowymi, gotowych służyć im pomocą i je upowszechniać. W ramach Towarzystwa wytworzyła się ważna do dzisiaj więż naukowców, już wówczas profesjonalistów, związanych przede wszystkim z uniwersytetami, oraz nieprofesjonalistów. Inną wartością pozostaje szerokie rozumienie ludoznawstwa bliskie koncepcji antropologii - całościowej nauki o człowieku. Poświadczone jest ono nie tylko przyjmowanym przed stu laty przedmiotem badań. Przedmiotem tym była bowiem w pierwszym rzędzie kultura "ludu prostego" jako części narodu, "niższych warstw, które stosunkowo najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym", ale obok tego "ludów" - grup etnicznych z terenu Europy i innych części świata, "ludności" lub "rodzaju ludzkiego". Szerokie rozumienie ludoznawstwa związane było także z rozległością ówczesnych zainteresowań, których wyrazem było powołanie w Towarzystwie, już na samym początku, wielu sekcji, takich jak: archeologiczna, antropologiczna, geograficzna, językowa, literacka, muzyczna, przemysłowa i socjologiczna. Z uznania za przedmiot badań zarówno ludu własnego, ludu w innych krajach europejskich jak i ludów pozaeuropejskich, wzięła się utrwalona na gruncie polskim jedność studiów nad kulturami tych tak różnych kategorii "ludów", korzystna przy obecnych dążeniach do reantropologizacji etnologii. Dla współczesnej etnologii nadal cenną wartością pozostaje także akceptacja uniwersalnego charakteru nauki i wielości szkół i kierunków w nauce. Już w pierwszym tomie "Ludu" czytamy o stosunkach ponawiązywanych z podobnymi towarzystwami w Europie. W opublikowanym w tymże tomie odczycie z pierwszego zebrania naukowego Towarzystwa Iwan Franko, który omówił w tym odczycie ówczesne kierunki w ludoznawstwie i wskazał na różnice między nimi, zalecał jednocześnie komplementarne ich traktowanie. Bliskie są nam również przesłania ideowe, wykraczające swym znaczeniem poza wyłącznie poznawcze funkcje nauki, przyjęte w trakcie tworzenia Towa- �15 rzystwa i w jego dalszej historii. Towarzystwo pragnęło uczestniczyć w rozwiązywaniu najważniejszych problemów swoich czasów. Dlatego wskazywano na konieczność nie tylko poznania ludu ale jednocześnie objęcia ludu oświatą i polepszenia jego bytu materialnego po to, aby stworzyć warunki dla umocnienia narodu. Integracji i rozwojowi narodu służył także ponadregionalny od samego początku charakter Towarzystwa i "Ludu", skupiających członków i współpracowników ze wszystkich zaborów. Postawa etnocentryzmu i ksenofobii, tak niebezpieczna również dzisiaj, nie była jednak udziałem członków Towarzystwa. Przedmiotem zainteresowania stał się bowiem nie tylko "lud polski" ale również "lud ruski" oraz "ludy sąsiednie", a wśród pierwszych członków Towarzystwa znaleźli się zarówno Polacy jak i Ukraińcy oraz Żydzi. Godny uznania był wysiłek, tak bardzo ważny na wielonarodowościowym terenie, utrzymania współżycia i osłabienia uprzedzeń między różnymi grupami etnicznymi. Jakże cenne są słowa już wymienionego przez nas Iwana Franki, który w pierwszym tomie "Ludu" napisał, że prace etnologiczne mogą "przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w których nieufność i wrogość etniczna staną się niemożliwe. Kolejnym, istotnym nadal, przesłaniem ideowym o poważnych konsekwencjach praktycznych, była myśl tworzenia porozumienia nie tylko pomiędzy różnymi grupami etnicznymi ale także społecznymi, terytorialnymi i wyznaniowymi. To właśnie Towarzystwo przyczyniło się do uznania walorów kultury ludowej a jednocześnie współtworzyło warunki stopniowego upodmiotowienia ludu, traktowanego przecież długo wyłącznie jako przedmiot poznania i działań rozwojowyh. To właśnie dzięki działalności Towarzystwa wzrastała znajomość odrębnych kultur i subkultur i w następstwie możliwość zrozumienia wartości i sposobów zachowania różnych grup. U schyłku XIX wieku, kiedy to powstawało Towarzystwo, dynamika przemian tradycyjnej kultury była znacznie wolniejsza niż obecnie i problem jej ochrony nie jawił się z taką ostrością jak dziś. Obecnie wiemy, że zachowanie części jej przejawów wymaga uświadomienia całemu społeczeństwu wartości, jakie wieś wniosła do kultury narodowej. Niezbędne więc staje się podejmowanie tej problematyki w programach kształcenia ogólnego oraz w środkach społecznego przekazu. Obecność członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zespołach Ministerstwa Edukacji Narodowej przygotowujących nowe programy szkolne budzi uzasadnione nadzieje. Również w Ministerstwie Kultury i Sztuki Towarzystwo nasze z wieloletniej roli petenta przeszło na pozycję partnera - doradcy w sprawach kultury wsi. Uczestnictwo w pracach Centralnej Rady Towarzystw Regionalnych umożliwia wpływanie na kształt przygotowywanej Karty Regionalizmu Polskiego - dok umentu nader istotnego nie tylko dla kultury wiejskiej. Przynależność większości pracowników, w tym wszystkich kierowników katedr (placówek) etnologii i antropologii kulturowej uniwersytetów polskich, �16 do Towarzystwa ułatwia współpracę. Ale i tu sformułowalibyśmy postulat zmian programowych studiów, tak aby absolwenci byli lepiej przygotowani do pracy w zakresie upowszechniania wiedzy o kulturze w środkach społecznego przekazu oraz do pracy w szkolnictwie. Postulowane udzielanie się członków przez wypowiadanie się w sprawach kultury, poza obrębem Towarzystwa, świadczy o naszej aktywności: PTL jest postrzegane o tyle, o ile uczestniczy w życiu naukowym i kulturalnym kraju. Podczas gdy pierwsze zadanie wypełniamy w miarę potrzeb i możliwości, to drugie wymaga ożywienia. Obchody setnej rocznicy powstania Towarzystwa od pewnego czasu stały się przedmiotem rozmów, propozycji i realizowanych już ustaleń. Pierwsze z nich sformułowała na Walnym Zgromadzeniu Delegatów w Opolu w 1989 roku ówczesny prezes PTL dr Anna Kowalska-Lewicka. LXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Szamotułach w 1992 roku na przewodniczącego Komitetu Obchodów Setnej Rocznicy Towarzystwa powołało prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wiceprzewodniczącym został prezes Towarzystwa dr Zygmunt Kłodnicki. Delegaci przedstawili także pierwsze propozycje związane z Jubileuszem. W lipcu 1993 roku rozesłano do oddziałów Towarzystwa oraz imiennie do kilkudziesięciu osób, szczególnie aktywnie udzielających się w pracach PTL, list z prośbą o nadesłanie swoich propozycji wiążących się z rocznicą. Odpowiedzi otrzymaliśmy od P.T. Anny Brzozowskiej-Krajki, Marii Fornal, Ewy Fryś-Pietraszek, Wilhelma Gaja-Piotrowskiego, Daniela Kadłubca, Janusza Kamockiego, Jana Kapłona i Kazimiery Łacnej, Teresy Karwickiej, Mirosława Kasjana, Anny Kowalskiej-Lewickiej, Antoniego Kuczyńskiego, Jerzego Pośpiecha, Ewy Siatkowskiej, Jana Stęszewskiego i Kazimiery Wołos. Poniżej przedstawiamy te z propozycji, które są już realizowane. Przygotowujemy odbycie LXXI Jubileuszowego Walnego Zgromadzenia PTL w dwu częściach: jedna w miejscu powstania Towarzystwa Ludoznawczego, to jest we Lwowie, druga natomiast we Wrocławiu. Ustalenia w sprawie konferencji we Lwowie między rektorami uniwersytetów wrocławskiego i lwowskiego są zachęcające, jednakże ich realizacja napotyka na trudności. W naszych pismach powołujemy się na argumenty, że Towarzystwo było zakładane nie tylko przez Polaków, ale i przedstawicieli innych grup narodowych zamieszkujących Kresy Południowo-Wschodnie, w tym przez Iwana Frankę. Stwierdzamy ponadto, że w "Ludzie" i innych naszych publikacjach zajmowano się kulturą zarówno ludności polskiej jak i ruskiej (ukraińskiej). Walnemu Zgromadzeniu we Wrocławiu towarzyszyć będzie sesja naukowa ,,100 lat PTL. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość etnologii polskiej" oraz okolicznościowe wystawy. Na Uniwersytecie Wrocławskim eksponowany będzie dorobek PTL w zakresie publikacji. We wrocławskim Arsenale będzie pokazana kultura Kresów Południowo-Wschodnich z uwzględnieniem doro b- �17 ku Towarzystwa. Podobne akcenty pojawią się również na wystawie okolicznościowej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jubileuszowy tom "Ludu" będzie zawierać przekształcone w artykuły wybrane referaty z sesji naukowej towarzyszącej Jubileuszowemu Walnemu Zgromadzeniu PTL. Winny one w syntetycznej formie przedstawiać główne zagadnienia historii i teraźniejszości etnologii polskiej, w której tak ważną rolę odgrywał i nadal pełni PTL, oraz omówić podstawowe kierunki badań i inne sfery działalności. Pragniemy w ten sposób uzyskać całościowy obraz dokonań etnologii polskiej i jej perspektyw rozwojowych. Będziemy zmierzali do wydania tomu w dwóch wersjach językowych: obok polskiej także angielskiej. Jesteśmy bowiem przekonani, że w okresie rozwijania kontaktów z nauką w innych krajach potrzebne jest dostarczenie informacji o etnologii w Polsce również światowej społeczności naukowej. Próbę odpowiedzi na postawione już pytanie o takie cele i metody postępowania, które pozwolą Towarzystwu nadal uczestniczyć w rozwoju nauki i upowszechnianiu wiedzy i w ten sposób w zaspokajaniu również innych potrzeb kulturalnych, poprzedzić należy omówieniem sytuacji Towarzy.stwa. Przedstawiając je korzystamy zarówno z przekazanych nam opinii, a wśród nich z cennej wypowiedzi Profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN we Wrocławiu w dniu 11 grudnia 1992 roku, jak i z własnych ustaleń i przemyśleń. Ocena sytuacji w Towarzystwie nie może być jednoznaczna. Z jednej strony bowiem Towarzystwo nadal skupia wielu, bo ponad 1000 członków i liczba ta wykazuje stabilizację, prowadzi dynamiczną działalność wydawniczą, utrzymuje w swoich ramach Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu i Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, stworzyło nową formę organizacyjną, jaką są "koła zainteresowań", coraz śmielej przedstawia wnioski w sprawach związanych z polityką kulturalną i oświatową a z drugiej odczuwa brak zainteresowania części pracowników naukowych, przestaje być inicjatorem dyskusji i badań naukowych, pozwoliło wreszcie na osłabienie pracy w oddziałach i nie zaproponowało rekompensacyjnych form organizacji i działania. Nic dziwnego zatem, że opinie na temat kondycji Towarzystwa są różne: od uspokajających a nawet pochwalnych do zdecydowanie krytycznych i żądających reanimacji. Jaki jest zatem nasz pogląd na cele i formy działania Towarzystwa u progu drugiego stulecia jego istnienia? Opowiadamy się za programem realistycznym, który uwzględnia specyfikę współczesnej nauki, życia społecznego i kulturalnego, o rozbudowanych instytucjach oraz środkach komunikowania się, tak różną od tej sprzed 100 lat. Uważamy także, że program ten winien zostać przygotowany z myślą o rozwiązywaniu wewnętrznych napięć rozwojowych w etnologii, naturalnych przecież w obrębie dyscypliny dokumentującej i interpretującej złożoną i zmienną rzeczywistość kulturową, której sama jest częścią. 2 - Lud t. LXXVI �18 Napięcia te wywołane są również przez dynamiczne relacje w jakich etnologia pozostaje z wieloma innymi dyscyplinami naukowymi. Sądzimy, że IOO-letnie dzieje Towarzystwa mogą zapewnić konieczną dozę stabilizacji rozwiązującej swoje problemy i rozwijającej się dyscyplinie. Program, o którym myślimy, winien ponadto umożliwić Towarzystwu włączenie się do realizacji zadań ważnych w okresie budowy społeczeństwa demokratycznego i odzyskania suwerenności. Nowe warunki z jednej strony sprzyjają swobodzie poszukiwal1 i kontaktów naukowych, tworzą kontekst, w którym możliwe jest niezależne myślenie, a z drugiej wymagają przyjęcia odpowiedzialności za niełatwą transformację społeczeństwa i określenia tożsamości dyscypliny w skali kraju oraz stosunku do etnologii/antropologii światowej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w poszukiwaniu programu odpowiedniego dla teraźniejszości i przyszłości nie powinno, naszym zdaniem, rezygnować ze swego charakteru towarzystwa naukowego i upowszechniającego wiedzę naukową. Działalność Towarzystwa może zostać korzystnie skoordynowana z pracami placówek uniwersyteckich, akademickich i muzealnych w taki sposób, że stworzy ważną platformę porozumiewania się w skali całego środowiska. Towarzystwo ponadto nadal winno poszerzać możliwości publikacji. Ważnym zadaniem Towarzystwa powinno być także współuczestniczenie w formułowaniu ocen sytuacji w nauce i w zakresie upowszechniania wiedzy, i przedstawianie postulatów wobec polityki naukowej i kulturalnej. Uczestnictwo w Towarzystwie członków-profesjonalistów lub zainteresowanych nieprofesjonalistów - "miłośników" naszej dziedziny wiedzy nie stanowi dylematu już dzisiaj a tym bardziej nie będzie stanowiło w przyszłości. Większość członków Towarzystwa to przecież wykształceni etnologowie lub inni specjaliści pracujący w instytucjach naukowych, muzealnych, animacji działalności kulturalnej lub oświatowych. "Miłośników" etnologii bez przygotowania czy zawodowego zaangażowania nie ma już wielu. Są oni zresztą wartościowi intelektualnie i osobowościowo a ich obecność w Towarzystwie powinna być powodem do dumy z siły przyciągania właściwej Towarzystwu. Główne linie podziału biegną zatem nie między profesjonalistami i nieprofesjonalistami ale między różnymi grupami profesjonalistów. Niekiedy jest to granica między "praktykami" - pracownikami muzeów i innych instytucji podporządkowanych "kulturze" czy "oświacie" a "teoretykami" z uniwersytetów i Akademii Nauk, kiedy indziej między etnologami uprawiającymi inaczej własną dyscyplinę. Różnice między etnologami związane z przyjmowaniem innych teorii czy innych punktów wyjścia w badaniach nad kulturą mogą się nawet zwiększać. Rozwój nauki dostarcza nam bowiem wielu możliwości wyboru, na co wskazuje choćby interesujący szkic W. J. Burszty zamieszczony w tym tomie "Ludu". Znajdujemy w nim pochwałę postmodernizmu, kierunku w filozofii �19 o dużych wpływach wśród części humanistów, otwierającym pewne atrakcyjne możliwości etnologii/antropologii. Kierunek ten jednocześnie, o czym wspomniany już autor zresztą nie pisze, wywołuje silny sprzeciw w związku z proponowaniem ekstremalnych form relatywizmu metodologicznego. Poszukiwaniu nowych rozwiązań nie powinna towarzyszyć nieprzemyślana rezygnacja z podejść dotychczasowych. Bez sensu np. byłoby zaniechanie szeroko prowadzonych dotąd w etnologii polskiej studiów, w których punktem wyjścia były wytwory kulturowe, w tym obiekty materialne. Nie muszą one przecież ograniczać się do analiz i wniosków z zakresu morfologii i typologii lecz mogą być prowadzone dalej, w kierunku teorii kultury niezredukowanej, obejmującej wiele jej aspektów. Badania te mogą podlegać krytyce nie dlatego, że są niepotrzebne lub teoretycznie nieuzasadnione ale dlatego, że niekiedy poprzestają na opisie i pozbawione są treści intelektualnych. Czy różne stanowiska teoretyczne, które prezentujemy i różne usytuowanie instytucjonalne muszą nas poróżnić? Nie muszą, pod warunkiem jednak, że potrafimy się zdobyć na wysiłek zrozumienia tych różnych stanowisk i następstw wynikających z różnych miejsc pracy. Nie przeszkodzą we współdziałaniu pod kolejnym warunkiem, że prezentowane stanowiska i wyniki prac odpowiadać będą przyjętym w nauce standardom intelektualnym i etycznym a zajmowane miejsce w strukturze zawodowej, czy szerzej w życiu, nie będzie wykorzystywane dla forsowania partykularnych celów. Uzasadnianie możliwości współdziałania nie oznacza braku naszej akceptacji dla również szczególnych celów i zainteresowań. Być może Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powinno więcej uwagi poświęcić nie tylko "kołom zainteresowań" ale również sekcjom czy jeszcze innego rodzaju grupom specjalistycznym, towarzystwom w Towarzystwie. Stać się w ten sposób konfederacją towarzystw i pójść drogą wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. Jesteśmy przekonani, że Towarzystwo, jako teren z wyboru a nie z przymusu, o utrwalonej tradycji zrozumienia dla różnych podejść naukowych, oferujące wiele wyborów, stwarza atrakcyjną płaszczyznę dyskusji i ponadinstytucjonalnej oraz ponadśrodowiskowej integracji. Jubileusz IOO-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który będzie obchodzony w rok u 1995, poprzedzony zostanie w roku 1994 przypomnieniem innej rocznicy - 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i będzie równoczesny z 30-leciem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, powołanego w marcu 1975 roku. Okazji do przemyśleń zainspirowanych dziejami etnologii będzie zatem wiele. Przedstawione powyżej nasze uwagi mają charakter informacji i głosu w dyskusji. Do podjęcia dyskusji związanej z przeszłością, teraźniejszością i przyszłością etnologii polskiej i Towarzystwa gorąco zachęcamy. Zbigniew Jasiewicz Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c31c9324d2ce10163c4d9fbba70c554.pdf 7240f6101bcebdc51f040eb6521ce8c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1755 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1625 Title A name given to the resource Przedmiejskie gry i zabawy. O czasie wolnym i świętowaniu na Gocławiu w dwudziestoleciu międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.221-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa PRZEDMIEJSKIE GRY I ZABAWY. O CZASIE WOLNYM I ŚWIĘTOWANIU NA GOCŁAWIU W DWUDZIESTOLECIU MIĘDZYWOJENNYM I Międzywojenny Grochów - największe z przyłączonych w 1916 r. do War­ szawy przedmieść, stanowił X V I I jej komisariat (okręg) i składał z kilku jedno­ stek osadniczych o różnym charakterze. Różniły się one strukturą zawodową i charakterem związków z miastem, organizacją przestrzeni osadniczej i stop­ niem urbanizacji. Często towarzyszyło temu także zróżnicowanie etniczne i wy­ znaniowe. Lokalne społeczności międzywojennego Grochowa znajdowały się na różnych etapach przemian: od zbliżonych do modelu kultury tradycyjnej do najbliższych kulturze wielkomiejskiej. Do najbardziej wyróżniających się swoją specyfiką części Grochowa należał Gocław, stanowiący swego rodzaju przed­ mieście przedmieścia (Woźniak 2002, s. 155-156). Najwcześniej, bo już około połowy wieku XIX, swoją „drogę do miasta" roz­ poczęła ówczesna wieś Grochów, w dwudziestoleciu międzywojennym jeden z najdynamiczniej rozwijających się rejonów Warszawy. Nieocenione znaczenie, zarówno dla Grochowa, jak i dla całego komisariatu X V I I , a także dla terenów sąsiednich, miała działalność założonej w latach 20-tych i do dziś istniejącej Spółki Wodnej Obwodu Wawerskiego. Przeprowadzone przez nią prace melio­ racyjne pozwoliły w latach 30-tych zwiększyć tempo oraz zakres inwestycji budowlanych i drogowych, którym towarzyszyły inwestycje komunikacyjne i sanitarne. Okres kryzysu nie zahamował rozwoju budownictwa, zwłaszcza indywidualnego, a nawet, ze względu na znaczne potanienie materiałów budo­ wlanych i robocizny, rozszerzył jego zakres (Wrzos 1985, s. 169-170). Odnoto­ wano również ogromny wzrost ludności dzielnicy, a zwłaszcza samego Grochowa - dwukrotnie większy, niż np. na sąsiednim Targówku. Struktura zawodowa mieszkańców Grochowa była bardzo zróżnicowana. Przytłaczającą większość stanowili robotnicy, znaczący odsetek rzemieślnicy i kupcy; byli tu również przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, przedsiębiorcy; stosunkowo nieznaczna część mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa. Zróżnicowany był również Grochów pod względem etnicznym i wyznaniowym. Zdecydo­ waną większość stanowili wprawdzie Polacy wyznania rzymsko-katolickiego, ale mieszkała tu również ludność żydowska (według danych spisu z roku 1931 było jej w skali całej dzielnicy około 6 proc), Niemcy, przeważnie ewangelicy różnych wyznań, oraz ludność prawosławna. �222 ANDRZEJ W O Ź N I A K Położony wzdłuż głównej magistrali przedmieścia - ulicy Grochowskiej - Witolin, pod względem struktury zawodowej, etnicznej i wyznaniowej podob­ ny był do Grochowa, ale ustępował mu znacznie obszarem i liczbą ludności. Inna była też jego historia. Powstał na gruntach podmiejskiego folwarku i znacz­ nie później niż Grochów wszedł na drogę miejskiego rozwoju. „Obok Grochow­ skiej - pisał przed laty Jerzy Kasprzycki - głównymi ulicami Witolina były Sulejkowska, Komorska, Kawcza i Osiecka. Pobudowali się tu w tandetnych dworkach, willach, a nawet murowanych kamieniczkach, pierwsi obywatele, którzy przybyli z podwarszawskich stron, gdy rozpoczęła się parcelacja dóbr wiejskich, wcielonych do stolicy w 1916 roku. Przyłączyli się do nich rzemieślni­ cy, oficjaliści, kupcy z innych dzielnic, zachęceni niską ceną gruntów, dogodny­ mi warunkami kredytów. [...] Długo jeszcze poszczególne parcele rozpoznawano według lokalnych nazw, utworzonych od imion i nazwisk nowych właścicieli: „Tyburówek" od Władysława Tybury (Osiecka 15/17), „Janówka" od Jana Staniszewskiego (Kawcza 28/30), „Zalina" od Chrystiana Sahla (Majdańska 2), „Woczalówka" od Jana Woczala (Mniszewska 2) (Kasprzycki 1993, s.12). Po odzyskaniu niepodległości, w latach 20-tych na Witolinie osiedlali się przybysze „ze wszystkich stron Polski", z niezbyt odległego wschodniego Ma­ zowsza, „znad Mieni", ale również z Wielkopolski i z Galicji. Osiadali tu za­ chęceni możliwościami zarobków i kariery w stolicy. „Dla tamtych czasów początku I I Rzeczypospolitej charakterystyczna była ich jakościowa przewa­ ga nad mieszkańcami Warszawy pod względem wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, znajomości języków obcych - swego rodzaju «europejskosci»". (Kasprzycki 1998, s. 256). Zupełnie inny, czysto inteligencki, charakter miało niewielkie osiedle zlokali­ zowane nieopodal Witolina, po drugiej stronie ulicy Grochowskiej. Osiedle to, do dziś w całości zachowane, znajduje się w okolicy placu Szembeka. Składa się z nieco ponad trzydziestu domków w charakterystycznym dla lat 20-tych „dwor­ kowym" stylu. W czasach, kiedy powstawało nazywano je Kolonią Praussa. Jerzy Kasprzycki pisał o Kolonii Posłów i Senatorów PPS, dziś jednak nazw tych nie zna już nikt, poza starszymi mieszkańcami kolonii. „Wille te, wzniesione z własnych środków i kredytów bankowych - pisze J. Kasprzycki - zamieszki­ wali znani działacze lewicy społecznej okresu międzywojennego, m.in. sekretarz generalny PPS - Frakcji Rewolucyjnej Kazimierz Pużak, pisarka Helena Boguszewska, autorka popularnej wówczas powieści-reportażu Jadą wozy z cegłą" (Kasprzycki 1998, s. 218). Kolonia powstała w połowie lat 20-tych mię­ dzy ulicami Chłopickiego, Boremlowską, Żółkiewskiego i Szaserów. W połowie lat 30-tych osiedle było już dobrze zagospodarowane, w ogrodach otoczonych siatką wyrosły drzewa. W nocy osiedla pilnował stróż. Wszyscy się tu znali przynajmniej z widzenia, większość utrzymywała ze sobą kontakty towarzyskie. Panowało poczucie bezpieczeństwa i swojskości. Natomiast otoczenie: robotnicze domy przy ul. Szaserów, bieda-domki rosnące wówczas jak grzyby po deszczu „na błoniach przy torach", było dla wielu trochę niezrozumiałe i niepokojące. „Ci ludzie", którzy w nich mieszkali lub mieli zamieszkać, mimo programowej często ich akceptacji, byli dla niektórych mieszkańców Kolonii Praussa nieco �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y 223 zagadkowi; reprezentowali świat, w którym wszystko było inne: zajęcia, sposób myślenia i spędzania wolnego czasu, światopogląd i system wartości. Kolejne nowe osiedle w okolicach Witolina wyrosło na terenach po rozebra­ nym forcie X I , po odzyskaniu niepodległości przejętych przez Skarb Państwa, a potem przez gminę m.st. Warszawy. Grunta te, leżące na terenie dawnej wsi Górki Grochowskie, po parcelacji sprzedano na dogodnych warunkach urzęd­ nikom państwowym, nauczycielom i wojskowym. „Parcelację Górek Grochow­ skich przeprowadzała m.in. Oficerska Spółdzielnia Mieszkaniowo-Budowlana. Jej członkowie, oficerowie przeniesieni służbowo do Warszawy z oddziałów stacjonujących w Wilnie, aby podkreślić swoje przywiązanie do rodzinnych stron, uzyskali zgodę na nadanie wileńskich nazw ulicom wytyczonym w ich osiedlu, stąd pojawienie się na Grochowie nazw ulic z odległej Wileńszczyzny: Filomatów, Budrysów, Gedymina i najważniejszej z nich Ostrobramskiej" (Kasprzycki 1998, s. 280). Częścią dzielnicy o wyraźnym własnym obliczu i kilkuwiekowej historii była Saska Kępa. Najwcześniejsze etapy tej historii wiążą się z dziejami średniowiecz­ nej osady targowej na Solcu, ale pierwsi stali osadnicy, wychodźcy religijni z Holandii, osiedli tu dopiero w pierwszej połowie X V I I wieku (Faryna-Paszkiewicz 2001, s. 6). Na początku X X wieku Saska Kępa była, podobnie jak w stu­ leciu poprzednim, wsią stanowiącą „letni salon Warszawy", ale po przyłączeniu w latach 60-tych X I X w. do gminy Wawer jej reputacja znacznie podupadła. Wcześniej znana jako ulubione miejsce niedzielnych wycieczek „dla klasy niższej, lecz porządniejszej, dla rzemieślników, ich żon, dzieci i czeladzi, dla kupczyków, panien służących, lokai, podrzędnych urzędników", jako niewielka wieś podwarszawskiej gminy, pozbawiona należytego nadzoru policyjnego, Saska Kępa na przełomie X I X i X X wieku stała się miejscem popularnych zabaw „coraz to bardziej uczęszczanym przez proletariat i męty miejskie", pisał J.S. Bystroń (1977, s. 250, 284-285). Charakter taki zachowała przynajmniej do połowy lat 20-tych ubiegłego wieku. W pierwszych latach niepodległości nadal bardziej przypominała wieś niż miasto - większość domów stanowiły budynki drewniane, wśród nich niektóre kryte słomą. Urbanizacja Saskiej Kępy postępowała powoli. Sytuacja uległa zmianie w drugiej połowie lat 20-tych. W 1927 r. oddano do użytku most Ponia­ towskiego. Stopniowo zaczęto też odwadniać podmokłe tereny Saskiej Kępy, które dopiero po przeprowadzeniu tych prac nadawały się do zabudowy. Melio­ racje wykonywała utworzona w 1924 r. Spółka Wodna Obwodu Wawerskiego. Odwodnienie terenów Saskiej Kępy pozwoliło na szybką jej zabudowę. Wia­ tach 30-tych Saska Kępa była przede wszystkim dzielnicą mieszkaniową, gdzie realizowano prywatne budownictwo, w znacznej części typu willowego. Domy budowali tu zamożni przedsiębiorcy warszawscy, wyżsi urzędnicy, przedstawi­ ciele tzw. wolnych zawodów. Początkowo zabudowywano głównie tereny w oko­ licach Ronda Waszyngtona, później zabudowa posunęła się w kierunku połu­ dniowym wzdłuż ul. Francuskiej. Na całym obszarze Saskiej Kępy (wraz z tzw. rejonem wystawowym) w dniu 1 I 1930 r. znajdowało się 85 nieruchomości zamieszkiwanych przez 2246 osób. Wśród dawnych mieszkańców Saskiej Kępy �224 ANDRZEJ WOŹNIAK do najbardziej znanych należały nazwiska Genzlów, Kappów, Ranców, Szenków, Wernerów, Wolframów. Jedni potomkowie tych dawnych niemieckich koloni­ stów byli już mocno spolonizowani, inni podkreślali swe związki z niemczyzną. Większość pozostała przy luteranizmie, inni przeszli na katolicyzm, niektórzy na prawosławie. Wyznawców prawosławia było zresztą na Saskiej Kępie więcej. Osiadła tu po rewolucji spora grupa tzw. „białych" emigrantów rosyjskich, z których inicjatywy w jednym z budynków przy ul. Paryskiej powstała prawo­ sławna kaplica i cerkiewna drukarnia; dziś jest tam prawosławne seminarium. W dwudziestoleciu międzywojennym Saska Kępa dość luźno i tylko formalnie związana była z Grochowem, oddalonym od niej i oddzielonym dużą niezabudo­ waną przestrzenią. Miała nawet osobny posterunek policji państwowej przy ul. Krynicznej, należała do innego okręgu pocztowego na Kamionku i do kamion­ ko wskiej, a nie grochowskiej parafii. Dzieci na Kamionek chodziły do szkoły. Nieco silniejsze związki łączyły niektórych mieszkańców Saskiej Kępy - Ranców, Wolframów i innych - z Gocławiem, gdzie mieszkali ich liczni krewni. Widomym świadectwem tego braku związków z Grochowem i pewnego lokalnego „separa­ tyzmu" było utworzone w 1928 r. Towarzystwo Przyjaciół Saskiej Kępy, Gocławia i Kamionka, nie mniej aktywne niż Towarzystwo Przyjaciół Grochowa. Gocław wraz z Grochowem należały do najstarszych miejscowości Równiny Praskiej, a pierwsza wiadomość o nim pochodzi z X I I wieku. Od końca wieku X V I I I mieszkali na Gocławiu i w najbliższym jego sąsiedztwie niemieccy kolo­ niści, którzy na początku ubiegłego stulecia byli właścicielami ponad połowy gospodarstw i znacznej większości użytków rolnych. Jak mówi lokalna tradycja, wszyscy mieszkańcy Gocławia utrzymywali się jeszcze wówczas z rolnictwa, ale gospodarstwa polskich mieszkańców wsi były już bardzo niewielkie i nadal ulegały rozdrobnieniu. Bieda zaglądała pod dachy nawet tych, którzy według tutejszych kryteriów za biednych nie uchodzili, zmuszając również ich do szuka­ nia dorywczych zarobków w sąsiednim, bardziej zaawansowanym gospodarczo Grochowie czy na przyłączonym niedawno do Warszawy i dynamicznie rozwija­ jącym się przemysłowym Kamionku. Istniały tam możliwości zarobkowania w transporcie lub przy niewymagających kwalifikacji robotach budowlanych, i - co nie mniej ważne - te coraz częstsze z upływem lat kontakty z miastem oswajały mieszkańców Gocławia z jego kulturą i odmienną niż w tradycyj­ nym rolnictwie organizacją pracy. Jedynie dla niemieckich kolonistów głównym źródłem utrzymania pozostały gospodarstwa rolne. Niemiecka społeczność Gocławia różniła się od polskiego otoczenia również religią. Przytłaczająca większość była wyznania ewangelicko-augsburskiego (luterańskiego), nieliczni należeli do kościoła ewangelicko-reformowanego (kalwiń­ skiego) czy też - podobnie jak polscy sąsiedzi - wyznawali katolicyzm . Między obu grupami istniały w związku z tym także różnice w dziedzinie zwyczajów - zarówno dorocznych, jak i rodzinnych. 1 1 N i e b y ł o na starym G o c ł a w i u Ż y d ó w . Natomiast w latach 20-tych o s i a d ł a tu jedna rodzina rosyjska ( p r a w o s ł a w n a ) i jedna u k r a i ń s k a ( p r a w o s ł a w n a lub greckokatolicka). �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 225 W latach 30-tych ubiegłego wieku jedynie gospodarze niemieccy byli w stanie utrzymywać się wyłącznie z gospodarstwa, choć i niektórzy z nich wykonywali zawody pozarolnicze. Polscy mieszkańcy Gocławia wszyscy utrzymywali się głównie z pracy poza rolnictwem, a w każdym razie poza własnym gospodarstwem, ale w latach kryzysu i powszechnego bezrobocia stałą pracę mieli tylko nieliczni. Gocław tamtych lat wyglądem niewiele różnił się od sąsiednich, leżących już za granicą miasta wsi, takich jak Bluszcze, Las czy Zerzeń. W roku 1919 był jedynym rejonem komisariatu X V I I , w którym nie występował podział na ulice, choćby takie „Bez Nazwy" jak na Saskiej Kępie. W końcu lat 30-tych większość zabudowy Gocławia była drewniana, a domy murowane nieliczne. Brak było wodociągów i kanalizacji, elektryczność miało zaledwie parę domów. Międzywojenny Gocław, o którym nawet jego mieszkańcy mawiali niekiedy, że był „zabitą wsią", miał liczne i dość rozległe kontakty zarówno z najbliższym otoczeniem, jak i z dalszymi okolicami. Codzienne kontakty z różnymi dziel­ nicami Warszawy mieli gocławianie pracujący poza gospodarstwem zarówno stale, jak i dorywczo. Warszawa dostarczała im środków utrzymania i byli już z nią nierozerwalnie związani. Gdy w roku 1916 Gocław wraz z Grochowem i innymi sąsiednimi miejsco­ wościami został przyłączony do Warszawy i stał się jej przedmieściem, praca poza rolnictwem była już dla znacznej części jego polskich mieszkańców głów­ nym źródłem utrzymania. W okresie międzywojennym nie stanowiły go już bardzo rozdrobnione gospodarstwa rolne, bo w niektórych wypadkach „jak dwa zagony miał", to trudno nawet było to „nazwać gospodarstwem", komentuje mój rozmówca J.L. Słabo rozwinięta była również hodowla. Trzymano w nich 1-2 krowy, rzadko konia , 1-3 świnie, nieco drobiu, rozpowszechniona była ho­ dowla królików. Znacznie więcej inwentarza hodowano w dużych gospodarstwach niemieckich kolonistów, które stanowiły podstawę ich utrzymania. Właściciele dwu największych - Cezary i Eugeniusz Wolframowie - zatrudniali nawet na stałe po parę rodzin robotników najemnych, mieszkających w wybudowanych 2 2 N a G o c ł a w i u , j e ś l i k t o ś m i a ł konia „ z a l i c z a ł s i ę do bogatszych", p o z w a l a ł o m u to b o w i e m z a r o b k o w a ć przy robotach k o m u n a l n y c h , prowadzonych przez Magistrat z a r ó w n o latem (przy konserwacji u l i c ) , j a k i z i m ą (przy w y w o ż e n i u ś n i e g u ) . K o ń b y w a ł zatem w p e w n y m sensie ż y w i ­ cielem rodziny, dbano w i ę c o niego, karmiono nie t y l k o owsem, ale t a k ż e j ę c z m i e n i e m i ż y t e m , pasiono na najlepszej trawie; w y w . 1/99; 4/99, 12/99, inf. J.L. Podstawowy z a s ó b w i a d o m o ś c i w y k o r z y s t a n y c h w opracowaniu pochodzi ze ź r ó d e ł w y w o ł a ­ nych - w y w i a d ó w , przeprowadzonych w latach 1997-2004 z m i e s z k a ń c a m i G o c ł a w i a , Grochowa, W i t o l i n a i K o l o n i i Praussa. W y w i a d y na G r o c h o w i e i W i t o l i n i e oraz na K o l o n i i Praussa p r o w a ­ d z i l i w ramach praktyk w a k a c y j n y c h w latach 1997-2000 studenci ó w c z e s n e j Katedry E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej U W . W y w i a d y na G o c ł a w i u w latach 1 9 9 7 - 2 0 0 4 przeprowadzał (z n i e w i e l k i m i w y j ą t k a m i ) autor opracowania (wszystkim r o z m ó w c o m s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę ­ k o w a n i a ) . M n i e j s z ą r o l ę o d e g r a ł y nieliczne, publikowane m a t e r i a ł y p a m i ę t n i k a r s k i e d o t y c z ą c e dzielnicy, literatura p i ę k n a , lokalna prasa i „ g r o c h o w s k i e " felietony Jerzego K a s p r z y c k i e g o . M a t e r i a ł y d o t y c z ą c e G o c ł a w i a , a z w ł a s z c z a s p o s o b ó w s p ę d z a n i a czasu w o l n e g o i ś w i ę t o w a n i a , o d n o s z ą s i ę przede w s z y s t k i m do j e g o polskich m i e s z k a ń c ó w i z a w i e r a j ą j e d y n i e nieliczne oraz d o ś ć s k ą p e w treści w z m i a n k i na temat i c h n i e m i e c k i c h s ą s i a d ó w . W ś r ó d i n f o r m a t o r ó w nie b y ł o j u ż o s ó b wyznania ewangelickiego, p a m i ę t a j ą c y c h czasy przedwojenne. �226 ANDRZEJ W O Ź N I A K dla nich czworakach, a w okresie robót polowych również robotników sezono­ wych (Woźniak 2002, s. 174). Poza folwarkami braci Wolframów, będących największymi na Gocławiu pracodawcami, możliwości zatrudnienia nie było tu prawie żadnych. Istniały dwa (pod koniec lat 30-tych trzy) niewielkie sklepy obsługiwane przez właścicieli i dwa warsztaty stolarskie zatrudniające, oprócz majstrów, paru uczniów lub czeladników . W latach 20-tych, kiedy Spółka Wodna Obwodu Wawerskiego wznosiła Wał Gocławski, przy jego budowie pracowało wielu mieszkańców Gocławia i Kamionka . Prawie przez cały okres międzywojenny Gocław należał do parafii na Ka­ mionku; tu odbywały się chrzty nowych gocławian, później ich Pierwsze Komu­ nie, śluby i pogrzeby. Z Kamionkiem związane było całe oficjalne życie religijne gocławian, ale „na co dzień" czuli się bardziej związani z kościołem na placu Szembeka. Tam chodzono często na niedzielne msze święte, nabożeństwa ma­ jowe lub czerwcowe, często na procesje Bożego Ciała. Do taniego kina w tam­ tejszym domu parafialnym biegały dzieci i młodzież z Gocławia. Na Grochów szło się do szkoły, tam robiono część zakupów, szukano warsztatów rzemieślni­ czych, porady lekarskiej, korzystano z usług pocztowych. Przy ul. Grochowskiej znajdował się komisariat policji państwowej - „grochowska siedemnastka". Grochowską biegła linia tramwajowa i trasa kolejki wąskotorowej. Grochów dostarczał mieszkańcom całej dzielnicy różnego rodzaju rozrywek, z których ze względu na trudną sytuację finansową gocławianie korzystali w ograniczonym zakresie. W centrum Grochowa miały też swoje siedziby liczne tutejsze organi­ zacje społeczne, oświatowe i gospodarcze. Najżywsze były kontakty Gocławia z pobliskimi wsiami - Zerzeniem, Lasem, Zbytkami, Zastowem, Kawęczynem. Zazwyczaj miały one charakter rodzinny i towarzyski. We wsiach tych, a zwłaszcza w Zerzeniu i w Lesie, najczęściej szukano kandydatki na żonę. Niekiedy jednak, gdy uciekano się do pomocy swa­ tów, znajdowano j ą i znacznie dalej, np. w okolicach Nieporętu. W stanie swoistej homeostazy i pewnego zapóźnienia cywilizacyjnego znajdo­ wała się w okresie międzywojennym również inna część dzielnicy - Kozia Górka, która, jak wynika z opracowania M. Harusewicza, pod niektórymi względami przy­ pominała leżący na drugim krańcu Grochowa Gocław (Harusewicz 1933). 3 4 II Dzień powszedni na Gocławiu rozpoczynał się latem „i o 3, jak robota była w polu", ale tak było tylko u tych, którzy mieli choć kawałek ziemi. Inni nie wsta­ wali tak wcześnie. Zimą dzień zaczynał się około godziny 6. Dzieci wstawały póź­ niej. Pierwsza budziła się gospodyni, by wyprawić do pracy męża. Coś zazwyczaj gotowała; zacierki na mleku, kaszę. Do tego jedzono chleb ze smalcem, masłem, czasem z wędliną, „jak kogo było stać". Wychodzący do pracy mężczyzna brał 3 W y w . 1/2000, inf. H.S. 4 W y w . 4/99, inf. J.L. Przy budowie w a ł u p r a c o w a ł j a k o brygadzista, c z y l i tzw. stojak, ojciec J.L.. S p ó ł k a z a t r u d n i a ł a t e ż „ ś l u z o w e g o " z G o c ł a w i a , k t ó r y p i l n o w a ł przepustu k a n a ł u w wale. �227 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . ze sobą coś do jedzenia - chleb, kawałek wędliny, niekiedy domowego wyrobu. Czasem, gdy w domu niczego nie było, żona dawała mu pieniądze. „Co kupił - czy «setkę», czy coś do jedzenia, to już jego rzecz, ale przeważnie kupowali coś [do jedzenia - A.W.], czasem ciułał, żeby dzieciom dać", mówi J. L. Śniadania w dzień powszedni nie jadano razem. Osobno, trochę później, jadły je dzieci. Dawano im również śniadanie do szkoły lub parę groszy. Kolejność czynności dzieci po obudzeniu była następująca: „mycie - ręce i twarz, paciorek, śniadanie, a wieczorem odwrotnie". Ci mężczyźni, którzy mieli stałą pracę, a było ich w latach 30-tych na Gocławiu zaledwie kilku, wracali do domu około godziny 4-5, a nawet 6 po południu. W fabrykach była półgodzinna przerwa na posiłek. W małych, prywatnych zakładach jedzono niekiedy wręcz „w biegu". Kiedy mąż wracał z pracy, ocze­ kiwał go przygotowany przez żonę obiad. Jeśli pracowała w polu, to na ogół wracała około południa, gotowała obiad, karmiła dzieci po ich powrocie ze szko­ ły i zostawiała posiłek dla męża w kuchni, w tak zwanej „duchówce". Po umyciu się i zjedzeniu obiadu mężczyzna „popalił, posiedział chwilę i brał się za robotę przy domu, w polu. Ci, co nic nie mieli, szli na wał posiedzieć, pogadać, w karty pograć. Za wałem były trzy piękne jeziora - piękny widok" . Kolację jedzono przeważnie razem, cała rodzina, „pod koniec dnia", przed zmrokiem. „Za wido­ ku nie szło się spać nigdy". A oto opis przedwieczornego Gocławia, widzianego z Gocławskiego Wału latem 1934 r. oczyma mieszkańców kolonii Praussa: „Po prawej stronie zbiegły się sobie domki i zagęściły w zbitą masę. Tutejsze domki są stare jak świat, dziwaczne, omszałe, w czapach ze strzechy, zaszyte w bzowe krzaki i w drzewa - akacje, białodrzew, topole, nawet brzozy - antyteza tamtych nowoczesnych, «inteligenckich» domków, które mijaliśmy na początku, przy Mlądzkiej. Na skraju tego wszystkiego rozkłada się dwór - stary, niziutki, szeroki, z gankiem na słu­ pach, z dwoma skrzydłami, z dziedzińcem porosłym trawą i chwastem, gdzie śród zdziczałych klombów pasą się konie. Tuż opodal w stodole huczy i buczy młocarnia. Gdy podejść bliżej - przez rozwarte wrota czuć zapach ziarna i słomy, widać wiejący kurz. Wszystko to leży w dole, a nazywa się - Gocławski Dwór. Dalej już domów nie ma - chyba na najdalszym, zamglonym już horyzoncie - Warszawa, jak łańcuch wzgórz. A wszędzie bliżej, po prawej stronie i po lewej - zielono. Tu i owdzie śród łąk i pastwisk cisną się wąskie poletka już dojrzałego owsa. W dołkach seledynowa kapusta. Krowy się pasą, dzieci kąpią się w stawie przy mostku, dalej widać kosiarzy idących gęsiego ścieżką, a na zboczu wału pod olbrzymimi topolami siedzą kobiety tego przedmieścia, zażywne, kolorowe - z cienia spoglądają ku dzieciom, pogadują niegłośno, w obu rękach pokazują sobie pofastrygowane «plecy», rękawy, spódnice sukienek - szyją i reperują, niektóre robią na drutach. Wszystko dokoła jest zielone od łąk i błękitne od nieba. Szczęśliwe oczy piją" (Boguszewska, Kornacki 1959, s. 46-47). Tak wyglądało gocławskie późne popołudnie w sierpniu. Wiosną - w maju lub w czerwcu - obok widocznej z wału kapliczki przy zbiegu ulic Mimośrodowej 5 5 W y w . 1/99, inf. J.L. �228 ANDRZEJ W O Ź N I A K i Żymirskiego spacerowicze mogli zobaczyć rzeszę mieszkańców Gocławia i usłyszeć nabożne śpiewy. Na majowe i czerwcowe nabożeństwa zbierali się tu licznie ludzie w różnym wieku - starsi, dzieci, młodzież. Młodzi przynosili zieleń oraz kwiaty polne i z przydomowych ogródków do przyozdobienia ka­ pliczki. Na majowe nabożeństwa chodzono również do drewnianego kościółka przy placu Szembeka, ale tradycja wspólnych majowych modlitw przy kapliczce żywa była jeszcze w okresie powojennym . Późną jesienią i zimąposiady na wale, najpopularniejszy sposób spędzania wol­ nego czasu, zarówno w dni powszednie, jak i w niedzielę, zastępowały spotkania po domach. Zbierano się „tam, gdzie mieszkanie było duże i gdzie ciepło było". Starsze kobiety, najczęściej wykonując jednocześnie jakieś robótki, opowiadały „historie z życia", o wydarzeniach z przeszłości, o duchach i cudach, niezwy­ czajnych wydarzeniach . Zimą i jesienią wieczorami nieco więcej niż w letnich miesiącach czytano, ale czytelnictwo na Gocławiu nie było wówczas rozwinięte . „Latem to nikt nie czytał prawie [...]; dziewczyny, panny jak tam były, to tam se czytały po krzakach, ale mężczyźni i chłopaki nie czytali". Książki pożyczano sobie nawzajem, bardzo rzadko z jakiejś biblioteki, chociaż w okresie międzywo­ jennym istniały na Grochowie wypożyczalnie książek zarówno społeczne, szkol­ ne, jak i prywatne. Pierwszą w dzielnicy bibliotekę noszącą imię Adama Asnyka zorganizowało przy szerokim wsparciu mieszkańców dzielnicy Towarzystwo Przy­ jaciół Grochowa. Liczyła ona parę tysięcy tomów literatury pięknej i popularno­ naukowej. W 1924 г., gdy Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności przeka­ zywało stworzone przez siebie czytelnie Towarzystwu Bibliotek Publicznych, również TPG przekazało mu czytelnię im. Asnyka, która w końcu lat trzydzie­ stych liczyła około 5 tys. tomów (Poliński 1938, s. 171-173). Przy ul. Grochow­ skiej 97 В działała w dwudziestoleciu prywatna wypożyczalnia książek „Pionier". Dużym powodzeniem cieszyła się pierwsza na Witolinie księgarnia Bandycha, który skupował od drukarzy końcówki nakładów popularnych „żółtych zeszytów" literatury sensacyjnej. Bandych sprzedawał je swoim, najczęściej młodym, klien­ tom po bardzo niskich cenach - niekiedy po 5 groszy (Kasprzycki 2000, s. 12). Dzięki temu zapewne niejeden z tych zeszytów trafił również na Gocław. Częściej niż książki czytano tu gazety, które kupowano lub pożyczano od sąsiadów . Radio pojawiło się na Gocławiu pod koniec okresu międzywojennego, ale odbiorniki były jeszcze rzadkością. Znacznie bardziej popularne były gramo­ fony, a pod koniec lat 30-tych pojawiły się walizkowe patefony na korbkę. Muzyki z płyt chętnie słuchano i tańczono przy niej, niekiedy nawet na podwór­ ku czy na wale. Do kina chodziła przeważnie młodzież i dzieci, starsi bardzo rzadko, bo szkoda było pieniędzy na bilet. Panowało wówczas bezrobocie i powszechna bieda. Do6 7 8 9 6 W y w . 3/99, inf. J.L. 7 W y w . 12/00, inf. J.L. 8 D o u l u b i o n y c h lektur n a l e ż a ł y m . i n . Trędowata, inf. J.L. W y w . 1/01, inf. J.L. 9 Znachor, Żywoty św. Genowefy. W y w . 3/99, �229 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y piero „przed samiusieńką wojną, chyba w 38" sytuacja się poprawiła - „ludzie się trochę puścili, już zaczęli chodzić do cyrku, jak się pokazał cyrk, a był też ten cyrk Staniewskich na Okrąg, a to już do cyrku ktoś poleciał, to już na jakiś film polecieli. Przeważnie to w niedzielę, w sobotę czasem. Czasem jak ktoś poleciał w tygodniu, to w czwartek, bo mówili - to obywatelski dzień. To i od­ wiedziny były w czwartek i randki były w czwartek, to już taki obywatelski dzień był w czwartek" . Najbliższe kino „Sorrento" mieściło się przy ul. Krypskiej róg Igańskiej, ale wśród dzieci i młodzieży największym powodzeniem cieszyło się kino „Olszynka" w domu parafialnym przy ul. Chłopickiego, zorga­ nizowane przez energicznego grochowskiego proboszcza ks. Jana Sztukę. Były tam tanie bilety i atrakcyjne dla młodzieży programy . Mieszkańcy Gocławia i Grochowa wspominają również kino na pobliskim Kamionku (przy ul. Zamoy­ skiego, tam, gdzie dziś teatr „Powszechny"), rzadziej kina na Pradze. Na Ka­ mionku, przy ul. Zamoyskiego 20, znajdowało się jedno z nowszych kin prawo­ brzeżnej Warszawy, noszące początkowo nazwę „Hel", później „Popularny". Sala przy Zamoyskiego gościła też zespoły teatralne, przeważnie teatrzyków rewiowych, rzadziej teatrów dramatycznych. Sporo kin było na Pradze. Najbardziej popularne znajdowało się w Domu Żołnierza przy ul. Zygmuntowskiej. Miało tanie bilety i dawało filmy z reguły dostępne dla młodzieży. Znanymi kinami były „Era" przy ul. Inżynierskiej, „Lo­ tos" (później „Praskie Oko") przy ul. Zygmuntowskiej, „Praga" przy Targowej. Istniały również małe, tanie kina, wyświetlające przeważnie filmy sensacyjne w salkach na 50-80 osób, takie jak kino „Wrzos" przy ul. Ząbkowskiej czy po­ dobne przy Targowej. Tanie kina działały również przy parafii św. Floriana, przy ul. Floriańskiej oraz na dość odległym Bródnie (Elsztein 2002, s. 206-212). Bardzo rzadko bywali gocławianie w teatrze, ponieważ „szkoda było pienię­ dzy" i „nie każdy miał się w co ubrać". Starsi z oszczędności nawet do kina cho­ dzili bardzo rzadko; na Gocławiu była to, jak wiemy, rozrywka przede wszystkim dzieci i młodzieży . Podobnie rzadko chodzono do teatru w środowisku robot­ niczym Grochowa , ale w rodzinach inteligenckich teatr stanowił tam dosyć częstą rozrywkę świąteczną . Zainteresowanie teatrem miało zresztą wśród 10 11 12 13 14 1 0 11 1 2 1 3 W y w. 1/01, inf. J.L W y w 29/98], inf. J.L. W y w . 1/01, inf. J.L. W y w . 24/98. M . Z . (ur. 1917) robotnik z Grochowa m ó w i : „ja to w ż y c i u ( w teatrze) k i l k a razy b y ł e m . D o teatru raczej nie c h o d z i ł e m . A to jeszcze nawet bilety leżą, z pracy d o s t a ł e m z garbarni". (Z w y w i a d u w y n i k a , ż e b y ł o to j u ż w okresie p o w o j e n n y m ) . I n f o r m á t o r k a К . Т . (ur. 1927) z d o s y ć dobrze sytuowanej rodziny robotniczej wspomina: [do t e a t r ó w ] „ r z a d k o s i ę c h o d z i ł o . To c h o d z i l i tacy, co n a p r a w d ę m i e l i na to. M o i c h r o d z i c ó w stać b y ł o , m y c h o d z i l i ś m y do t e a t r ó w , ale takich, gdzie dla dzieci b y ł o " (był to j a k i ś teatr na Pradze); w y w . 22/98. N p . inf. В . (ur. 1925), z rodziny inteligenckiej ( w y k s z t a ł c e n i e w y ż s z e ) , opowiada: „ D o teatru, j a k p a m i ę t a m z d z i e c i ń s t w a , to w k a ż d e B o ż e Narodzenie i w k a ż d y drugi d z i e ń W i e l k a ­ nocy c h o d z i l i ś m y , taka b y ł a tradycja rodzinna. C a ł a rodzina i k t o k o l w i e k do nas p r z y j e c h a ł , to go z a b i e r a l i ś m y ze s o b ą . B y ł y tzw. p o p o ł u d n i ó w k i w Teatrze L e t n i m w Ogrodzie Saskim [...] To b y ł y sztuki odpowiednie dla dzieci i dla d o r o s ł y c h [...] Zabierali m n i e rodzice ( i ) na opery, z w ł a s z c z a polskie; w y w . 17/98. 1 4 �230 ANDRZEJ W O Ź N I A K grochowskiej inteligencji ugruntowaną tradycją. Teatr amatorski był jedną z naj­ wcześniejszych inicjatyw powstałego w 1916 r. Towarzystwa Przyjaciół Grocho­ wa. Zorganizowany został jeszcze z latach pierwszej okupacji niemieckiej przy dużym zaangażowaniu członków Towarzystwa i zainteresowaniu mieszkańców dzielnicy. Przedstawienia odbywały się w sali w pałacyku Myślińskiej przy ul. Grochowskiej, a później w szkole przy ul. Świdrzańskiej. Dawano je dość regularnie i cieszyły się dużą popularnością (Poliński 1938, s. 161-162). Teatry profesjonalne miała od przełomu XIX i XX w. Praga. U schyłku X I X w. były to teatrzyki ogródkowe. W 1903 r. na skraju Parku Praskiego, przy ówczes­ nej ulicy Aleksandryjskiej, wzniesiony został pierwszy w tej części Warszawy całosezonowy budynek teatralny, w założeniu przeznaczony dla publiczności robotniczej i „stąd nazwany Teatrem Ludowym" (Elsztain 2002, s. 215). Od początku teatr borykał się z trudnościami i budynek zmieniał użytkowników. W 1916 r. przeniósł się tam po długich staraniach zespół Teatru Ludowego i od tego roku prowadził działalność jako Teatr Praski. W 1919 r. teatr został przejęty przez magistrat Warszawy. Po okresie trudności w sezonie 1925/1926, pod nowym kierownictwem zaczął działać jako Teatr Odrodzony i dzięki ofiarności zespołu stał się „najpoważniejszą sceną dzielnicową" z ambitnym repertuarem (Krasiński 1976, s. 11). Po zamknięciu Teatru Praskiego jesienią 1928 r. na Pradze tylko sporadycznie i na krótko goszczą zespoły teatrów dramatycznych (np. teatr „Wrzos" przy ul. Ząbkowskiej 37, „Teatr Popularny", „Żagiew" przy ul. Zamoyskiego 20). Nie brak natomiast, zwłaszcza w pierwszej połowie lat 30-tych, teatrzyków rewiowych, takich jak np. „Lotos", „Rakieta", „Praskie Oko" przy ul. Zygmuntowskiej 10 czy „Hel", „Wesoła Papuga" przy ul. Zamoyskiego 20 (Krasiński 1976, s. 273-292). Sport w okresie międzywojennym nie był na Gocławiu rozpowszechniony. Od­ bywające się na Grochowie i Kamionku zawody sportowe, nawet mecze piłki noż­ nej, nie cieszyły się popularnością i nie chodzono ich oglądać. Miejscowi chłopcy, jeśli mieli piłkę, „to pograli sobie", ale żadnej zorganizowanej drużyny nie było. Popularne w dwudziestoleciu w środowisku robotniczym wyścigi konne nie cieszyły się na Gocławiu zainteresowaniem. Pasjonował się nimi tylko niejaki Dobrzyński, dobrze zarabiający robotnik na „państwowej" posadzie, niegdyś ogólnie szanowany, którego hazard doprowadził do nędzy . Nie słyszano, aby ktoś z młodszych gocławian dokształcał się, chodził do wieczorowej szkoły czy na jakieś kursy. Już ukończenie pełnej szkoły powszech­ nej uznawane było za pewne osiągnięcie . „Przed samą wojną dwóch braci Dębińskich i ich szwagier Chojnacki założyli taki zespół muzyczny [było ich] czterech czy pięciu. Mieli harmonię piękną, taką włoską, skrzypce, bandżolę i jeszcze jakieś instrumenty. Grali to, co było modne. 15 16 1 5 Wyw. 1/01, inf. J . L . m ó w i : „Jak go szanowali wszyscy, kłaniali mu się, a później poszedł na psy, c a ł k i e m poszedł. Jak w y b u c h ł a wojna w 39 roku to [ b y ł ] bosy, nagi i g ł o d n y z ż o n ą i dzieciakami. To on jeden na G o c ł a w i u tylko był taki". 1 6 Wyw. 29/98, inf. J . L . �231 PRZEDMIEJSKIE GRY I ZABAWY. Po zabawach nie chodzili, tutaj grali, jak się z kościoła wychodzi takie topole stały Czasem poszli tam, jak ludzie znad Wisły wracali, to potańczyli po trawie. A to u siebie tam w domu grali, to ludzie stawali i słuchali" . Przygotowania do świętowania niedzieli rozpoczynały się już w sobotę. Ci, co pracowali, tego dnia przeważnie wcześniej wracali do domu. Sprzątano miesz­ kania, myto się dokładnie w gorącej wodzie, zmieniano bieliznę, niektórzy męż­ czyźni golili się, inni robili to w niedzielę rano. Były domy, w których przestrze­ gano, aby nawet buty były czyszczone w sobotę. Po domach powszechnie panował przedświąteczny nastrój . W sobotę po południu na Gocławiu dawał się słyszeć głos handlarza, głośno nawołującego gospodynie do kupowania jego towaru: wołowych i cielęcych nóg. Robiono z nich galaretę, która należała tu do ulubionych niedzielnych potraw. W niedzielę właściciele gospodarstw wstawali między godziną 6 a 8, a pozo­ stali trochę później. Po porannych obrządkach gospodarskich szykowano się do wyjścia do kościoła. Niektórzy mężczyźni wczesnym rankiem szli na ryby. Nie wszyscy chodzili na wcześniejsze msze o godzinie 9 lub 10. Sporo osób szło na sumę, na godzinę 11. W latach 30-tych parafialny kościół znajdował się na Kamionku, a od 1938 r. na Saskiej Kępie, chodzono jednak i do bliższej kaplicy alber­ tynów na Grochowskiej przy Wiatracznej lub do kościoła przy placu Szembeka. Niedzielne śniadania przeważnie, choć nie zawsze, jedzono razem. Starano się, żeby były trochę lepsze niż codzienne. Kupowano więc „wędliny parę deka, jajka smażyli", często podawano na niedzielne śniadania galaretę z nóżek. Obiad w niedzielę był zazwyczaj „po sumie", to jest po godzinie 12 . Składał się na ogół z dwu dań: często był to rosół z krakowską kaszką lub z kartoflami, zupa pomidorowa, kotlet mielony lub schabowy z kartoflami, mizeria, sałata lub kapusta, a w zimie „jarzyna z buraków"; „czasem flaki gotowali". Rzadko gotowano kompot, bo mało kto miał własne owoce. Na kolację jadano to, „co zostało z obiadu. Przeważnie robili większy obiad, żeby na kolację było". Kola­ cji w niedzielę nie jedzono razem, „bo każdy o innej porze wracał. Był to czas wolny i spędzano go różnie; nikt nie regulował nikomu". W okresie międzywojennym utrzymywał się jeszcze na Gocławiu ów bardzo zasadniczy stosunek do świętowania niedzieli i świąt kościelnych, tak charakte­ rystyczny dla społeczności tradycyjnych. Pamiętano, że przed pierwszą wojną światową zakaz pracy w niedzielę i święto łamano tylko w żniwa, kiedy np. trzeba było zebrać stojące na polu w kopkach zboże przed nadchodzącą burzą. W okresie późniejszym podobnie traktowano np. pracę w tramwajach . Do tych, którzy musieli pracować w niedzielę, odnoszono się nawet z pewnym współczu­ ciem, że nie mogą w tym dniu odpocząć. Pozostali pracy w niedzielę i święta bardzo unikali. Jeśli np. ktoś zarobkujący jako furman miał pilną reperację wozu, to starał się to zrobić rano, przed godziną 11, „przed sumą". Kobiety wracające 17 18 30 19 1 7 W y w . 1/01, inf. J.L. 1 8 W y w . 2 1 / 0 1 , inf. A . R . ; 2 5 / 0 1 , inf. J.L., 13/01, inf. H . W . 1 9 W y w . 14/01, inf. A . R . �232 ANDRZEJ W O Ź N I A K z kościoła pilnowały, aby mężowie nic wtedy nie robili. Jeśli się do tego nie stosowali, wymyślały im od bezbożników i komunistów. W niedzielę, oprócz przygotowywania posiłków, nie wykonywano żadnych innych prac domowych. Wyłamywały się z tego tylko nieliczne jednostki i to nie ze względów ideowych, bo na Gocławiu, co podkreślano, komunistów nie było . Sposoby spędzania czasu wolnego, zarówno w niedzielę, jak i w inne dni wolne od pracy, były dość wyraźnie zróżnicowane, w zależności od płci i wieku. Do wyjątków nie podlegających tej regule zaliczyć można majowe nabożeństwa przy kapliczce u zbiegu ulicy Żymirskiego i Mimośrodowej, w niedzielne po­ południa gromadzące mieszkańców Gocławia liczniej niż w dni powszednie . Nieodłączną częścią niedzielnego popołudnia były na Gocławiu posiady na wale lub za nim, wśród rosnących tam wysokich, starych drzew, nad zarośnięty­ mi sitowiem i trzciną jeziorkami. Młodzież niekiedy zabierała ze sobą patefon, mężczyźni przeważnie grali w karty: w „66", w „beta", w „tysiąca". Kobiety rozmawiały, wykonując jakieś robótki. Posiady na wale były też okazją, aby od osób spacerujących po nim usłyszeć najnowsze wiadomości. Namiętnością starszych i młodszych gocławian były gołębie . Hodowano je „prawie w każdym podwórzu [...] łapali je jeden drugiemu, handlowali nimi". Trud­ no sobie wyobrazić niedzielne, zwłaszcza letnie popołudnia bez szybujących nad zielenią Gocławia gołębi i bez ich właścicieli ze szmatami na długich tyczkach, z napięciem obserwujących ich lot. Dzieci i młodzież w wieku szkolnym w nie­ dzielne popołudnia chodziła też do kina lub do wesołego miasteczka przy zbiegu al. Waszyngtona i Wiatracznej. Starsi wybierali się na tzw. „kawalerkę", prze­ ważnie do sąsiednich wsi - Bluszcze, Las, Zerzeń, Wawer. Czasem były to towa­ rzyskie spotkania ze znajomymi lub krewnymi z tych wsi, innym razem jakaś potańcówka lub wesele, jednym słowem, okazje sprzyjające nawiązaniu nowych kontaktów, zwłaszcza z miejscowymi pannami, wśród których można było zna­ leźć kandydatkę na żonę. Ci, co mieli już swoje dziewczyny, szli z nimi „za wał", do okolicznych lasków, nad Wisłę, „na lotnisko" (Woźniak 2002, s. 175-177). Do letnich rozrywek niedzielnych dorosłej młodzieży i panien na wydaniu, nie zawsze, jak się wydaje, akceptowanych przez matki tych ostatnich, należały zabawy taneczne na świeżym powietrzu, w nieco odległym od Gocławia lasku pod Rembertowem. „Za Marysin, Rembertów, tam to latali - opowiada J.L. - ale to już ci starsi, co już oficjalnie z dziewczynami chodzili, co się mieli żenić, to już do Dębinki lecieli. Bo tak, to by matka nie puściła [dziewczyny] żadnej - ale jak już chłopak pewny, stateczny... Młodsi nie szli tam nawet po­ patrzeć, bo daleko było" . Dość szczegółowy opis takiej zabawy w rembertow20 21 22 23 24 2 0 W y w . 12/01, inf. J.L. Podobne n a b o ż e ń s t w a przy kapliczce o d b y w a ł y s i ę w s ą s i e d n i e j w s i Las. Najbardziej zagorzali g o ł ę b i a r z e w r a c a j ą c z pracy „ n a j p i e r w szli do g o ł ę b i , a dopiero p ó ź ­ niej do d o m u " . I c h ż o n y bardzo się t y m d e n e r w o w a ł y . W y w . 1/03, inf. J.L. W y w . 8/01, inf. J.L. 2 1 2 2 2 3 2 4 W y w . 1/01, inf. J.L. �233 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . skiej Dębince w sierpniowy niedzielny wieczór znajdujemy w tomie grochow­ skich wspomnień Heleny Boguszewskiej i Jerzego Kornackiego: „Było już dobrze ciemno, gdy weszliśmy w ludny las rembertowski, dzisiaj przy niedzieli, niemal pod każdym drzewem pełen rozłożonych - osobno koleżanek, osobno kolegów, osobno całych rodzin z wózkami i z dziećmi, osobno zakochanych. Każdy letni wieczór coraz bardziej upodabnia ten las do śmietnika, nowe krocie do pozostawionych papierów, łupin, skorup, pudełek, butelek, łącznie ze zgu­ bionymi zabawkami dzieci, zeszytami i książkami uczennic i uczniów, kape­ luszami ojców, krawatami ojców, chustkami matek, pończochami matek, majt­ kami córek, prezerwatywami młodzieży męskiej. [...] Na darni najwidoczniej dzisiaj zbita z desek estrada. Chyba setka świec, rozstawionych wzdłuż brze­ gów, otacza, oświetla, tańczące nogi - w spodniach, w pończochach, bez poń­ czoch, w pantoflach, w długich butach, w pepegach, w człapakach i na bosaka. Suknie kolorowe, czyjaś torba z torebką, czyjaś ręka z chustką - wyżej nie widać. Z bębnem i z harmonią grają także i skrzypce. Na przemian - walczyka, poleczkę, tango. Tańczy setka nóg albo może jeszcze więcej?" (Boguszewska, Kornacki 1959, s. 85-86). Miejscem niedzielnych biesiad i rozrywek, wspominanym zarówno przez mieszkańców Gocławia, jak i innych rejonów Grochowa, były ogrody Laubera przy ul. Grochowskiej. Pisał o nich również Jerzy Kasprzycki. „Starsi mieszkań­ cy Grochowa doskonale pamiętają park Laubera ze wspaniałymi alejami kaszta­ nowymi - ulubionym miejscem spotkań i zabaw. Nazwa kojarzy się z rodziną osadników, której protoplasta miał tu ogrodnictwo, zaś ostatni przed wojną poto­ mek był inżynierem agronomem. Przed przyłączeniem Grochowa do Warszawy ogrody Laubera sięgały aż do torów kolei Nadwiślańskiej. Potem w dużej części zostały rozparcelowane, natomiast sam dworek - bardzo malowniczy - istniał po ostatniej wojnie prawie do końca lat czterdziestych - mniej więcej przy wylocie ulicy Kordeckiego" (Kasprzycki 1998, s. 299). W sąsiedztwie ogrodów Laubera, na niezabudowanych placach, w latach dwudziestych odbywały się im­ prezy sportowe, organizowane przez działający pod patronatem Towarzystwa Przyjaciół Grochowa klub „Korona". W drugiej połowie lat 30-tych, jak się wydaje, ogrody Laubera swój okres świetności miały już za sobą. Jako miejsce zabaw tanecznych wspomina je jesz­ cze M.W., najstarsza mieszkanka Gocławia . Młodsi pamiętają ogrody Laubera jako zadrzewiony, pagórkowaty teren, gdzie można było latem popływać łódką po znajdującym się tam stawie, pobujać się na huśtawce, a zimą pojeździć na łyżwach lub zjeżdżać na sankach z licznych pagórków . Podobną rolę, jak na Grochowie ogrody Laubera, spełniał na Pradze rozległy, zadrzewiony obszar na tyłach Parku Praskiego, zwany przed pierwszą wojną Zap arkiem (Swidrowski 25 26 2 5 N p . F.C. ( 1913, w y w . 4/97) wspomina, ż e tam „ c a ł y G r o c h ó w s i ę b a w i ł , t a ń c z y ł " . O „ s ł y n ­ n y m ogrodzie Laubera" m ó w i t e ż J. Sz. ( 1913, w y w . 5/98). 2 6 W y w . 3/99, inf. J.L. Z d a n i e m S.W. ( w y w . 1/04) ó w stawek w ogrodach Laubera b y ł glinianką. �234 ANDRZEJ W O Ź N I A K 1980, s. 55), a w latach międzywojennych Gajem. W ostatnim okresie swojego istnienia, w połowie lat 20-tych, Gaj bez wątpienia oferował swoim bywalcom znacznie więcej atrakcji niż ogrody Laubera, ale nie wiemy czy te atrakcje stano­ wiły dla grochowian wystarczającą zachętę do odwiedzania tego dosyć odległe­ go od ich dzielnicy miejsca. Niektórzy mieszkańcy Grochowa wspominają nato­ miast o zabawach w wybudowanym w latach 30-tych praskim lunaparku oraz 0 wycieczkach statkiem wiślanym z Saskiej Kępy na dość odległe Bielany . Klimat przedmiejskiej niedzieli w Gaju i w znanym nawet mieszkańcom odleg­ łych dzielnic Warszawy lunaparku nad Wisłą barwnie opisał Zdzisław Kaliciński: Gaj ciągnął się wzdłuż Ratuszowej, „między wałem nad Wisłą a Jagiellońską, po lewej stronie ulicy, była szkółka drzew Zieleni Miejskiej i Park Praski, a po dru­ giej - kościół Matki Boskiej Loretańskiej, pamiętający jeszcze rzeź Pragi. Za nim była plebania i druga szkółka drzew należąca do Magistratu, a za nią dopiero był Gaj. Ciągnął się on wzdłuż Ratuszowej do wału i dalej na północ aż do mostu kolejowego (Obecnie Starzyńskiego). Rosły w nim piękne, wielkie topole, a mię­ dzy nimi cudowna zielona trawa. Był to tradycją uświęcony teren niedzielnego wypoczynku prażan. Od pierwszych ciepłych dni majowych od samego rana ciągnęły tam nieraz całe rodziny. Tuż obok furtki parkowej po obu stronach Ratuszowej ustawiały się stragany, na których można było dostać wszystko, co 1 dziś na odpustach gdzieniegdzie jeszcze bywa. Były loterie typu: «Trąć panna kogutka w ogonek, a wygrasz złoty pierścionek)). Złoty to on nie bywał, ale błyszczał jak złoty i leżał jeden jedyny wśród sterty groszowych cukierków, glinianych kogucików, kotków, ptaszków, główek amorków czy też popiersi ob­ fitych dziewcząt-potworków. Dla amatorów były też strzelnice z wiatrówkami, z premiami oczywiście, i gry zręcznościowe. Najczęściej była to leżąca na ziemi tablica z wystającymi kołkami, na które trzeba było zarzucić drewniane lub me­ talowe kółka. Były naprędce organizowane salony gry, wystarczyła jakaś skrzyn­ ka, stojący nad nią «pan elokwentny)) wyjmował z kieszeni garść cukierków i rozrzuciwszy je na kupki rozpoczynał taką oto orację: 27 - Szanowne p a ń s t w o ! Bez picu, bez l i p y i bez w y ś c i g ó w k o n n y c h m a m y oto m o ż n o ś ć w z i ą ć u d z i a ł w solidnej zabawie! Wystarczy t y l k o bystre oko i j u ż zarabiamy p o d w ó j n a s t a w k ę ! Za d w a p ł a c i m y cztery, za p i ę ć - d z i e s i ę ć ! Trzeba t y l k o o b s e r w o w a ć , forsy nie ż a ł o w a ć ! N o i zaczynamy te dziecinnie prosta z a b a w ę ! M a m y na stoliku p a r ę c u k i e r k ó w , j e ś l i dodamy trzy b ę d z i e niepara, do niepary niepara i b ę d z i e para! A j a k do tej pary dodamy jeszcze t r z y pary, to tez b ę d z i e para! N o to dodajmy jeszcze n i e p a r ę i na pewno b ę d z i e para. K t o stawia? T y l k o szybko! H o p siup i zaczynamy!" Gra w „ p a r a , nie para" s k u p i a ł a w i e l u a m a t o r ó w nieskomplikowanego hazardu i ł a t w e g o zarobku, ale gdy n a b i e r a ł a r u m i e ń c ó w i j e j organizator „zbijał k a s ę " , p o d c h o d z i ł do niego k t o ś i c o ś m u s z e p t a ł do ucha. W ó w c z a s ten szybko z g a r n i a ł c u k i e r k i i m ó w i ą c : „ P o l i c j a , tajniaki, p r y s k a m y ! " - z n i k a ł . „ P o d ogrodzeniem parku ustawiali s i ę sprzedawcy pestek i l o d ó w z k o s z y k a m i , w ó z e c z k a m i albo z d r e w n i a n y m i b e c z u ł k a m i w y p e ł n i o n y m i t o p n i e j ą c y m lodem. Czasem p r z y c h o d z i ł jeszcze ś l e p y kataryniarz. M y ś m y w i e d z i e l i , ż e on wcale nie jest ś l e p y i ż e 2 7 O lunaparku ( „ w e s o ł y m miasteczku") przy ogrodzie z o o l o g i c z n y m , „ z t a k ą p i e k i e l n ą k o ­ l e j k ą " , opowiada inf. A . K . ( w y w . 12/98), a o wycieczkach na B i e l a n y i t a ń c a c h m ł o d z i e ż y na ś w i e ż y m p o w i e t r z u inf. E C . ( w y w . 14/97). �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 235 t y l k o na n i e d z i e l ę z a k ł a d a ł ciemne okulary i n o s i ł l a s k ę . K r ę c ą c k o r b ą kataryniarz w ę d r o w a ł od jednej b i e s i a d u j ą c e j k o m p a n i i do drugiej i z b i e r a ł datki [...] Towarzystwo było tu zupełnie inne niż na Bielanach. Byli to przeważnie robociarze i rzemieślnicy z Pragi Starej i Nowej. Przede wszystkim byli inaczej ubrani. Tak więc według obowiązującej na Pradze mody młodsi i w średnim wieku panowie nosili białe albo jasne spodnie, białe letnie pantofle, najczęściej płócienne, albo zwykłe pepegi. Strój uzupełniały kolorowe, w paski poprzeczne skarpetki i białe koszule, obowiązkowo ze sztywnym kołnierzykiem i koloro­ wym krawatem. Z marynarkami było już różnie. Zgodnie z wymogami mody marynarka powinna być czarna i do niej słomkowy, płaski, z czarną wstążką kapelusz. W gruncie rzeczy jednak do Gaju marynarkę nosiło się rzadko [...] Zamiast słomkowego kapelusza wkładało się cyklistówkę, czyli kraciastą kolo­ rową czapkę z dużym daszkiem. Nieodzownym uzupełnieniem stroju była jesz­ cze gruba tonkinowa laska, czyli laga - jak sieją tu potocznie nazywało. Panie odziewały się bardziej kolorowo. Bez względu na tuszę każda wciskała się w bajecznie kwiecistą suknię lub spódniczkę i bluzkę. Na nóżki wkładały spiczaste prunelki lub giemzowe pantofelki, czasem strój uzupełniała chustka kolorowa z kaszmiru lub jedwabiu, wyciągnięta z maminej skrzyni, a może kupiona u Herca na Ząbkowskiej. Bo u Herca na Ząbkowskiej można było dostać wszystko, co kobiecie niezbyt zasobnej, a eleganckiej było potrzebne. Same jedwabie, same cymesy, oczywiście towar ekstra tani i ekstra fajn! Za pół ceny! Przyjemnie wyglądała piękna zieleń Gaju, prześwietlona gdzieniegdzie zło­ tem słońca, szarobrązowe pnie potężnych topoli dźwigały ciężki parasol zielo­ nych liści. Między konarami topoli krążyły gawrony i gołębie. Wśród tej zieleni siedziało barwne towarzystwo, które nie doczekało się swojego Gierymskiego. Były i serwety bielutkie, i kiełbasy, i salcesony, i «Owoce i wina» - czyli ogórki kiszone i «tata z mama» lub też zwykła czyściocha. No i były urocze panie - wszystkie ożywione, rozmowne, siedziały czuwając, by na czas podać zakąskę lub picie" (Kaliciński 1983, s. 166-168). Jako miejsce niedzielnego wypoczynku prażan Gaj istniał do roku 1927. Później Magistrat zadecydował, że na tym terenie utworzony zostanie ogród zoologiczny z prawdziwego zdarzenia, bo dotychczasowy na Powiślu przedsta­ wiał się wręcz żałośnie. „W zamian za Gaj - Magistrat postanowił zafundować mieszkańcom Warszawy nie byle co, ale prawdziwy lunapark. Stało się to kosz­ tem Parku Praskiego. Po prostu ogrodzono jedną trzecią terenu od strony Wisły i lunapark zaczął momentalnie działać. Czego tu nie było! Beczki śmiechu, gabinety krzywych luster, zjeżdżalnie, samochody elektryczne... A w drugim roku działalności zbudowano kolejkę górską. Była to rzeczywiście ogromna kolejka, usadowiona wzdłuż ulicy Zygmuntowskiej, drugą krawędzią przylega­ jąca do mostu Kierbedzia, wysoka na dobrych pięć pięter, aż dech zapierało" (Kaliciński 1983, s. 169-170). Oprócz lunaparku na obrzeżach Parku Praskiego - zwanego „Ogrodem 100 po­ ciech" - władze miejskie zorganizowały również na warszawskich przedmieściach �236 ANDRZEJ W O Ź N I A K miejsca przystosowane do urządzania zabaw tanecznych na świeżym powietrzu, tzw. patelnie. Znajdowały się one m.in. na Targówku, Bielanach, Saskiej Kępie (Kaliciński 1983, s. 170) . „Patelnia" taka była również i na Grochowie, a raczej na Gocławku, przy pętli tramwajowej , ale popularnością miejsce to nie do­ równywało opisanym wcześniej zabawom urządzanym w Rembertowie „Pod Dębami", gdzie, jak wspomina informator z Grochowa, „orkiestra grała, bufet był - wozami przywozili" . Miejsc, gdzie za niewielkie pieniądze lub bezpłatnie można było w niedzielę potańczyć było zatem na Grochowie i w najbliższych jego okolicach parę. M.W. z Gocławia, znająca ogrody Laubera i inne „patelnie" w okolicy, ze szczególnym sentymentem wspomina łąki Gocławia, na których latem obozowali Cyganie i gdzie niejednokrotnie przy cygańskiej muzyce tańczyła . Nie miał Grochów swojego lunaparku, czy też, jak mówiono po wojnie, „we­ sołego miasteczka" na praską miarę, ale latem w paru miejscach funkcjonowały jego namiastki: karuzele, huśtawki, a obok nich koniecznie strzelnice, niekiedy beczki śmiechu czy gabinety krzywych luster. Sprzedawano tam zazwyczaj rów­ nież lody, tanie słodycze i lemoniadę. Takie miejsca niedzielnych uciech, przede wszystkim dla dzieci i młodzieży, znajdowały się np. u zbiegu ulic Grochow­ skiej, Wiatracznej i alei Waszyngtona, obok lasku zwanego „choinki" , na dwu niezabudowanych parcelach za placem Szembeka, obok apteki mgr Żłobikowskiego oraz przy pętli tramwajowej na Gocławku . W letnie czwartkowe popołudnie przy placu Szembeka rozstawił swój sprzęt i dekoracje uliczny fotograf. Powinien tam stanąć w niedzielę, kiedy ludzie wy­ chodzą z pobliskiego kościoła. Ten jednak liczył prawdopodobnie na klientów po­ wracających tego dnia z końskiego targu przy ulicy Podskarbińskiej - zastanawia­ ją się autorzy Zielonego lata 1934, którzy tak utrwalili go na kartka swojej książki: 28 29 30 31 32 33 N a placu Szembeka w i d z i m y c o ś nowego [...] Oto w ę d r o w n y fotograf r o z ł o ż y ł się z aparatem na t r ó j n o g u i ze s k ł a d a n y m k r z e s e ł k i e m - w cieniu zielonego parasola, dobrze j u ż z u ż y t e g o , bo z ł a t a m i i n n y c h m a ś c i na dziurach. Wszystko razem w p o b l i ż u pierwszych w i e r z b , na samym p o c z ą t k u u l i c y C h ł o p i c k i e g o , k t ó r ą tutejsi ludzie n a z y w a j ą aleją.. Przy jednej takiej w i e r z b i e , od s ł o n e c z n e j strony fotograf p o u s t a w i a ł , niby dekoracje na przedmiejskiej swojej scenie - na zielo­ nej darni, pod n i e b i e s k o ś c i ą nieba - wszystko do w y b o r u : w o d ę , namalowana na dykcie, w i e l k ą , g ł ę b o k a i c z y s t ą , nad n i ą trzciny, na niej dwa ł a b ę d z i e , na innej dykcie - góry, dalekie o ś n i e ż 2 8 Takie miejsca zabaw l u d o w y c h pod g o ł y m niebem stały s i ę w Warszawie s z c z e g ó l n i e po­ pularne po drugiej w o j n i e , ale nazywano j e j u ż w ó w c z a s „ d e c h a m i " ( „ p a t e l n i a i dechy, to w zasadzie to samo", m ó w i inf. А . К . , w y w . 12/98). 2 9 W y w . 5/97, inf. N , i 5 Ы 9 7 , inf. N . Natomiast inf. Е С . (1913, w y w . 4/97) w s p o m i n a , ż e „ p a t e l n i a " z n a j d o w a ł a s i ę n i e g d y ś w okolicach p l . Szembeka, t w i e r d z i r ó w n i e ż , ż e „ p a t e l n i ą " nazywano t e ż s a l ę t a ń c a w ogrodzie Laubera, gdzie „ c a ł y G r o c h ó w s i ę b a w i ł , t a ń c z y ł " . 3 0 W y w . 5/97, inf. N . (1925). W y w . 2/2000, inf. H . W (1919). W y w . 1/04, inf. S.W. P o c h o d z ą c a z G o c ł a w i a inf. H.S. wspomina, ż e „ t a m j a k jest U n i w e r sam, to tam b y ł lasek, tam b y ł a stacja k o l e j k i , k t ó r a c h o d z i ł a do O t w o c k a [ i tam] takie r o z r y w k i b y ł y t y l k o przed w o j n ą " ; w y w . 1/00. J.L. z G o c ł a w i a p a m i ę t a , ż e o d b y w a ł y s i ę tam t a ń c e przy muzyce j a k i e g o ś z e s p o ł u ; w y w . 1/01. W y w . 1/04, inf. S.W. 3 1 3 2 3 3 �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 237 n y c h w i e r z c h o ł k a c h , a p r z e c i e ż j a k n a j b l i ż s z e , jeszcze na innej ruiny, z z a c h o w a n ą w i e ż ą , ze z ł a m a n y m i k o l u m n a m i i co najdziwniejsza - z d o m a l o w a n ą g ł o w ą k o n i a naturalnej w i e l k o ś c i , w ł a ś n i e w t y m miejscu, ż e b y m o ż n a s i ę b y ł o s f o t o g r a f o w a ć na tle tych r u i n , o b e j m u j ą c j e d n o ­ c z e ś n i e konia za s z y j ę (Boguszewska, K o r n a c k i 1959, s. 123-124). Rozrywki dla dzieci i młodzieży z przedmieść organizowało Robotnicze Towa­ rzystwo Przyjaciół Dzieci. W końcu lat 30-tych, na Saskiej Kępie np.., urządzano w letnie niedziele na łąkach, obok dzisiejszego stadionu Dziesięciolecia, festyny dla dzieci. Dla tych mniejszych opiekunki RTPD organizowały zabawy i gry w grupach, m.in. rozpowszechnioną w tamtych czasach grę w serso, rzucanie kółkami w figurki podobne do kręgli i inne zabawy zręcznościowe. Działała nie­ wielka karuzela z konikami. Dla starszych było wspinane się na słupy z nagro­ dami, oczywiście strzelnica oraz inne atrakcje . Dla dorosłej i nieco bardziej wymagającej publiczności z Saskiej Kępy, Kamionka i Grochowa w pobliskim Parku Paderewskiego odbywały się w niedziele koncerty na świeżym powietrzu . Aktywną działalność kulturalno-oświatowa prowadziło Towarzystwo Przyja­ ciół Grochowa, zwłaszcza po roku 1924, kiedy nastąpiła prawie całkowita zmiana zarządu, do którego weszli przeważnie ludzie młodzi. Nakreślono nowy plan działania, z powodzeniem następnie realizowany. Powołano do życia Koło Kulturalno-Oświatowe z sekcjami: dramatyczną, chóralną, muzyczną, sportową i odczy­ tową. Dzięki pomocy finansowej władz miasta rozwinęła się zwłaszcza działal­ ność sekcji chóralnej i muzycznej, a grochowskie zespoły zaczęły występować również poza własną dzielnicą. Bardzo aktywna była też sekcja teatralna, która dała na Grochowie wiele przedstawień. W okresie najbardziej ożywionej działal­ ności Koła jego sekcja sportowa liczyła 60 członków, chóralna 50, a teatralna 40. Towarzystwo organizowało imprezy dla dzieci - przedstawienia teatru ku­ kiełkowego RTPD czy popularne w dzielnicy uroczystości choinkowe (Poliński 1938, s. 166-169). Działalność TPG znajdowała na Grochowie szeroki oddźwięk społeczny, ale Gocław nie był zupełnie w tę działalność zaangażowany i nie zostawiła ona, podobnie jak działalność innych miejscowych stowarzyszeń i orga­ nizacji społecznych, głębszych śladów w pamięci jego mieszkańców. W roku 1929 zatwierdzony został statut powstałego rok wcześniej Towarzy­ stwa Przyjaciół Saskiej Kępy, Kamionka i Gocławia, wybrano też jego pierwszy stały zarząd. Bardziej ożywioną działalność rozpoczęło jednak dopiero po po­ wołaniu w roku 1930 nowego zarządu. W jego składzie znalazł się m.in. Cezary Wolfram z Gocławia. Niemal cała aktywność Towarzystwa skierowana została w stronę działań mających na celu budowę infrastruktury szybko rozwijającej się dzielnicy, natomiast kwestie kulturalne, które ze względu na strukturę społeczną jej ludności miały swoją wyraźną specyfikę, zdawały się pozostawać niejako na drugim planie. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć Towarzystwa w tej dziedzinie było uruchomienie przy ul. Miedzeszyńskiej 5 biblioteki i czytelni (Drozdowski 1977, s. 4) 34 35 3 4 3 5 W y w . 2/04, inf. J.S. W y w . 2/04, inf. J.S. P o c h o d z ą c y z K a m i o n k a inf. R . M . c h o d z i ł tam od czasu do czasu wraz z c a ł ą r o d z i n ą ( w y w . 10/98). �238 ANDRZEJ W O Ź N I A K III Tygodniowy rytm czasu pracy i czasu poza pracą oraz niedzielnego wypo­ czynku i rozrywki ulegał mniejszym lub większym zmianom w dniach świątecz­ nych i okresach je poprzedzających. Święto, zarówno to związane z cyklem prze­ łomowych wydarzeń życia ludzkiego, jak i z obrzędami dorocznymi, narzucało własne reguły rządzące czasem oraz właściwy mu zespół zachowań i obrzędów. Ponieważ szczegółowy opis obrzędów i wierzeń związanych z obu cyklami świątecznymi nie jest celem mojego artykułu, postaram się zwrócić w nim przede wszystkim uwagę na zmiany, jakie określone święta powodowały w tygodnio­ wym rytmie czasu pracy i czasu wolnego gocławian. Jednym z najważniejszych wydarzeń rodzinnych były narodziny dziecka. Po­ ród na Gocławiu odbywał się w domu. Kiedy kobieta poczuła bóle, posyłano po umówioną wcześniej akuszerkę. Ta po przyjściu „myła ręce i zabierała się do roboty", wyganiając wcześniej męża położnicy z izby. Po urodzeniu myła dziecko w miednicy, owijała w pieluchy i wołała do ojca: „masz chłopaka" albo: „masz dziewuchę". Jeśli dziecko było słabe, chrzciła je zaraz. Na Gocławiu było w zwyczaju, że po szczęśliwym porodzie akuszerkę częstowano przygotowaną na tę okazję „grzanką" z wódki z cukrem i czekoladą. Gdy dziecko było zdrowe z chrztem w kościele czekano do jakichś dużych świąt, „bo było taniej". W na­ głych wypadkach jednak nie czekano nawet do niedzieli i chrzczono je w dzień powszedni. Na chrzestnych wybierano kogoś z rodziny, „albo najbogatszego". Imię nadawano dziecku także, „jakie sobie przyniosło", tj. imię patrona dnia, w którym się urodziło, lub po kimś z rodziny. Wystawność chrzcin „zależała od kieszeni"; kiedy w rodzinie była bieda brali w nich udział „tylko kum, kuma i domowi", zdarzało się też, że nie robiono żadnego przyjęcia. Zwykle jednak za­ praszano gości z rodziny, najbliższych sąsiadów i znajomych, niekiedy 20-30 osób, a bywało i więcej. Gości podejmowano przeważnie obiadem, po obiedzie była „gorzałka", wędlina, później ciasto. „Jak jeszcze gdzie muzykant był, to pograł, potańczyli, zabawa była przy okazji". Gdy goście sobie podpili, „to i pośpiewali sobie". Alkoholu było tyle, na ile rodzice mogli sobie pozwolić. Decydował o tym ojciec. „Przeważnie na takie chrzciny, to i tak włazili w długi" - mówi inf. J.L. - „chyba, że ktoś robił na państwowym". Latem, gdy była ładna pogoda, przyjęcie robiono gdzieś w cieniu poza domem. Przeważnie jednak odbywało się ono w mieszkaniu. Starano się, aby było ono możliwie wystawne - „żeby się pokazać". Część potrzebnych sprzętów i naczyń pożyczano od sąsiadów, a sie­ dziska robiono niekiedy z desek pokrytych kapą albo kocem . W okresie międzywojennym Pierwsza Komunia była bardziej uroczystością szkolną, niż świętem rodzinnym. „Nie była tak uroczyście [jak obecnie] obchodzo­ na, bo była bieda" - mówi informátorka z Gocławia . Przygotowanie do Pierw­ szej Komunii prowadzone było w ramach lekcji religii w szkole. Uroczystość od36 37 3 6 3 7 W y w . 7/01, inf.J.L. W y w . 13/01, inf. H . W . �239 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . bywała się w maju - wspomina J.L., również mieszkaniec Gocławia - w niedzielę. W dzień komunii dzieci zebrały się w szkole i w szyku, ze sztandarem szkolnym i nauczycielami, zwłaszcza wychowawcami klas komunijnych, poszły do koś­ cioła. Ubranka chłopcy mieli granatowe z białą kokardą na ramieniu i białe koszule, spodnie różnej długości. Dziewczęta były w białych sukienkach z wia­ nuszkiem na głowie. Po komunii dzieci wracały do szkoły na śniadanie - kakao, ciasto i pączki. Po śniadaniu szły do domu, a po południu jeszcze raz do kościoła. W domu nie było żadnej uroczystości ani prezentów, tylko rodzice starali się być tego dnia na komunijnej mszy świętej - krewni raczej nie bywali. Po powrocie do domu trzeba było zdjąć odświętne ubranie, aby się nie zniszczyło . Ślub i wesele były w polskiej, uboższej części społeczności Gocławia wyda­ rzeniem, które - szczególnie w czasie kryzysu końca lat 20-tych i pierwszej po­ łowy lat 30-tych - mobilizowało do wielkiego wysiłku organizacyjnego i finan­ sowego rodziny obojga młodych, a nierzadko i ich samych. Większego - jak się wydaje - znaczenia niż w okresie wcześniejszym nabrały wówczas tzw. oświad­ czyny. Były one rodzinną uroczystością, na którą rodzice młodej zapraszali rodziców jej przyszłego męża. Spotkanie odbywało się przeważnie w sobotę. Przygotowywano uroczysty obiad „z gorzałką, jak pół wesela prawie", podczas którego omawiano sprawy związane ze ślubem i weselem, uzgadniano, u kogo się ono odbędzie, bo choć tradycyjnie odbywało się ono u panny młodej, to nie zawsze było to możliwe. Określano podział wydatków. Główny ciężar organiza­ cji wesela spoczywał na rodzicach dziewczyny, druga strona płaciła za alkohol, muzykę, przejazd do ślubu, fotografie. Niekiedy „bywały kłopoty z dogadaniem się". Podczas obiadu kandydat na męża prosił rodziców panny o jej rękę. Jeśli mógł, dawał jej pierścionek, ale na Gocławiu, gdzie była bieda, zdarzało się to rzadko, bo duże były wydatki na ślub i wesele. W czasie „oświadczyn" omawia­ no też sprawę posagu i wyprawy. W posagu panna dostawała przeważnie „trochę jakichś mebli" albo pieniądze na nie. Szwagier inf. J.L., który pracował w znanej na Grochowie pralni Gebera i miał oszczędności, mógł wynająć mieszkanie i kupić najpotrzebniejsze meble. Od czasu „oświadczynowego" spotkania „młodzi się już nie kryli", byli oficjalnie narzeczeństwem, ludzie naokoło o tym wiedzie­ li. Nawet jeśli termin ślubu bardzo się przeciągał, przeważnie z braku pieniędzy, kiedy narzeczeństwo było oficjalne, nie budziło to zgorszenia . Gdy ustalono już termin ślubu, młodzi (niekiedy wraz z rodzicami) chodzili zapraszać gości .W latach kryzysu zapraszano na wesele 50, a niekiedy i więcej osób - krewnych i najbardziej zaprzyjaźnionych sąsiadów. Tych, których nie można było zaprosić na wesele, proszono na „poprawiny". 38 39 40 3 8 W y w . 9/01, inf. J.L. 3 9 W y w . 8/01, inf. J.L. W ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m Warszawy w latach 30-tych rezygnowano niekiedy z weselnego p r z y j ę c i a , aby za z a o s z c z ę d z o n e p i e n i ą d z e w y n a j ą ć mies2:kanie i k u p i ć t r o c h ę m e b l i ( G a r w a c k i 1983, s. 78). Czasem ograniczano się do skromnego p o c z ę s t u n k u dla paru n a j b l i ż s z y c h o s ó b z rodziny, tak j a k A . N o w a k o w s k i z Ochoty, k t ó r y m ó g ł się o ż e n i ć ze s w ą n a r z e c z o n ą dopiero po siedmiu latach z n a j o m o ś c i ( N o w a k o w s k i 1973, s. 5 2 - 5 3 ) . 4 0 W y w . 14/01, inf. A . R . �240 ANDRZEJ W O Ź N I A K Wesele urządzano w domu panny młodej, przeważnie w niedzielę, „a w po­ niedziałek były poprawiny" . Jeśli było ciepło, tańczono również na podwórku przed domem. Bawił się wtedy prawie cały Gocław, bo w tańcach brali udział i ci, których na wesele nie zaproszono. Potrawy weselne - koniecznie rosół, a jeśli rodzinę było stać, to jeszcze np. kotlety z kartoflami i buraczkami, niekiedy flaki - przygotowywała kucharka, umiejąca dobrze gotować kobieta z rodziny lub sąsiadka. Podawano również domowe wędliny z utuczonego na tę okazję wieprzka - salceson „czarny", „włoski", kiełbasę, na końcu zaś ciasto. Pito wódkę, piwo, lemoniadę. W przygotowywaniu wesela pomagała cała rodzina i sąsiedzi organizacyjnie (użyczając swojej części domu, pożyczając sprzęty i zastawę) i materialnie, dostarczając niektóre produkty (np. wódka, jaja, itp.) . Gdy zmarł ktoś z mieszkańców Gocławia, zwłaszcza osoba dorosła, w jej pożegnaniu brała udział niemal cała katolicka społeczność przedmieścia. W cią­ gu trzech dni, kiedy ciało pozostawało w domu, wieczorami zbierano się przy trumnie, aby do późnych godzin wieczornych modlić się i śpiewać nabożne pieśni. W tych modlitewnych czuwaniach najliczniej uczestniczyły starsze kobiety. Na pogrzeb na cmentarzu bródnowskim szła większość mieszkańców Gocławia, tylko nieliczni zostawali w domach. Trumnę wieziono karawanem; kondukt kroczył ulicą Targową i przez całą Nową Pragę. Po mszy żałobnej, od kościoła do grobu, trumnę niesiono. Przy grobie otwierano ją, aby zebrani mogli „pożegnać się ze zmarłym". Po pogrzebie zamożniejsi zamawiali w słynnej restauracji na Bród­ nie, znajdującej się przy ul. św. Wincentego, naprzeciw głównej bramy cmenta­ rza, zwanej powszechnie „Pod Trupkiem", poczęstunek - „konsolację" . Imieniny w katolickich rodzinach na Gocławiu obchodzone były powszech­ nie, ale nie zapraszano na nie - „przychodził, kto pamiętał". Urządzano je tylko dorosłym. Nie przekładano imienin na inny dzień. Odbywały się zazwyczaj przed wieczorem, „bo każdy pracował i nie było zwalniania się z pracy". Dom przed imieninami sprzątano „jak na niedzielę". Ponieważ mieszkania były przeważnie jednoizbowe, nie było problemu, gdzie przyjąć gości - jeśli ktoś miał pokój z kuch­ nią, przyjmowano ich w pokoju, ale zdarzało się i w kuchni. Stół nakrywano bia­ łym obrusem - „to już podstawa była", wyciągano sztućce „jak kto miał lepsze". Przygotowywano zazwyczaj trochę wędliny, trochę mięsa pieczonego czy duszo­ nego, „trochę jajek z pieprzem i solą, boczek, ogórki, grzybki, jak ktoś miał, ciasto upiekli", dawano „trochę gorzałki i wszystko" - czasy były ciężkie, ludzi nie stać było na urządzanie hucznych imienin. Jeśli spodziewano się więcej gości, przy­ gotowywano się wcześniej, jeśli przychodziło parę osób, to gospodyni wyciągała poczęstunek z kredensu w ostatniej chwili. Rzadko przychodzono na Gocławiu do 41 42 43 4 1 J e ż e l i w t y p o w y m g o c ł a w s k i m d o m u z s i e n i ą „ n a p r z e s t r z a ł " m i e s z k a ł y d w i e rodziny, wesele o d b y w a ł o s i ę w obu c z ę ś c i a c h d o m u : w jednej p r z y g o t o w y w a n o p o t r a w y i j e d z o n o , w drugiej t a ń c z o n o . 4 2 W y w . 1/04, inf. A . R . 4 3 W y w . 6 / 0 1 . inf. J.L.; w y w . 14/01, inf. A . R . Obszerny opis „ k o n s o l a c j i " u r z ą d z o n e j przez z a m o ż n e g o gospodarza ze w s i Z e r z e ń w podmiejskiej restauracji w s ą s i a d u j ą c e j z G o c ł a w i e m osadzie Bluszcze zawiera Zielone lato 1934 H . Boguszewskiej i J. Kornackiego (19.59, s. 100-107). �241 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . solenizanta z kwiatkami, prezentów też raczej nie było - głównie ze względów finansowych - była bieda. Czasem kupowano coś, np. rodzicom. Przy imieninach śpiewano solenizantowi Sto lat; jak był patefon, to pograli potańczyli, wesoło było. „Wesoło to było, śpiewali nieraz, że ojej". Czasem trafił się ktoś z harmonią. Latem imieniny urządzano na podwórku, w ogródku - ustawiano stół w cieniu. U ewangelików obchodzono urodziny, ale przychodzili złożyć życzenia na imieniny do sąsiadów, jeśli dobrze ze sobą żyli. Do nich się raczej nie chodziło. „Pod tym względem, to oni zamknięci byli w swoim gronie" . Choć w okresie międzywojennym byt mieszkańców Gocławia w coraz więk­ szym stopniu uzależniony był od pozarolniczych źródeł zarobkowania, to tutej­ szy kalendarz świąt dorocznych, mocno jeszcze osadzony w tradycji, nadal w znacznej mierze pozostawał związany z kalendarzem prac rolniczych. W okre­ sie Bożego Narodzenia, kiedy nie było już żadnych prac w polu czy w ogrodzie, gocławianie więcej czasu niż w jakimkolwiek innym okresie mogli poświęcić na świętowanie, wypoczynek i zabawę. Adwent, który poprzedzał i był oczekiwaniem na radosny okres Narodzenia Pańskiego, stanowił jednocześnie jego antytezę - „czas powagi i skupienia". W czasie tym nie urządzano żadnych zabaw. Imieniny odbywały się, lecz były mniej huczne. Kobiety pilnowały, aby nikt nie tańczył, „ale pośpiewać, to sobie pośpiewali". Sto lat wprawdzie zawsze musiało być, ale śpiewało się np. wiele pieśni wojskowych i patriotycznych. Przy imieninach był np. zwyczaj wspomi­ nania tych zmarłych z rodziny, którzy dobrze zapisali się w pamięci. W Adwen­ cie, podobnie jak w Wielkim Poście, nie urządzano wesel , w środy i w piątki poszczono. W latach 30-tych w dni postu jedzono już na Gocławiu wszystko oprócz mięsa, nawet smalec, lecz bez skwarek. Najczęściej jednak były to zupy mleczne, jajka, zwłaszcza gotowane, rzadziej smażone, bo trzeba było do tego używać tłuszczu. Do kraszenia używano przede wszystkim oleju . W Adwencie wczesnym rankiem, jeszcze przed śniadaniem, śpiewano po do­ mach godzinki. Ci, co mogli, szli do kościoła na roraty. Sąsiedzi budzili jeden drugiego, aby zdążyć do kościoła na godzinę 6 rano . Przez cały Adwent dzieci robiły zabawki na choinkę, ze słomy, z kolorowego papieru i krepiny, jeże, łań­ cuchy, gwiazdki, rzadziej zabawki z wydmuszek. Choinki zdobiono również ciastkami własnej roboty, orzechami i małymi jabłuszkami. Niewiele rzeczy kupowano - głównie papier i główki aniołków, świeczki, rzadko bombki, które 44 45 46 47 4 4 W y w . 16/00, inf. J.L. I n f o r m á t o r k a H . W . u w a ż a , ż e i m i e n i n y obchodzili ci „ c o m i e l i pie­ n i ą d z e " ; w y w . 13/01. N i e b y ł o w A d w e n c i e i w W i e l k i m P o ś c i e ś l u b ó w , poza j e d n y m dniem, św. J ó z e f a (19 marca), kiedy zgodnie z t r a d y c j ą ś l u b y dawano; w y w . 2 1 / 0 1 , inf. J.L. 4 5 4 6 W y w . 2 1 / 0 1 , inf. J.L. W p r z e s z ł o ś c i na p o c z ą t k u A d w e n t u wyparzano garnki p o p i o ł e m , aby nie p o z o s t a ł y w nich nawet ś l a d y t ł u s z c z u . Inf. A . R . p o w o ł u j ą c s i ę na opowiadania babki m ę ż a , w y m i e n i a p o t r a w y jedzone n i e g d y ś w d n i , w k t ó r e o b o w i ą z y w a ł post, t j . w ś r o d y i w p i ą t k i . B y ł a np. „ z a r z u t k a " z kapusty, zalewajka, a przede w s z y s t k i m kartofle z c e b u l k ą i olejem, zalewane kwasem od kapusty z k i s z o n y m i wraz z k a p u s t ą buraczkami. Jedzono też ś l e d z i e i inne ryby. W y w . 17/01, inf. A . R . W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L., w y w . 17/01, inf. A . R . 4 7 �242 ANDRZEJ WOŹNIAK „bardzo szanowano" - „pudełko nowych bombek to była dla dzieci wielka radość". Choinkę ubierano przeważnie tuż przed wigilią. Jak ktoś miał mieszka­ nie dwuizbowe, to choinkę stawiał wcześniej w pokoju; starano się j ą stawiać przy oknie, żeby było j ą widać z zewnątrz . W wigilię Bożego Narodzenia kończono prace (w gospodarstwie) o zmierzchu, „o pierwszej gwieździe". Ci, co pracowali poza gospodarstwem, też przeważnie wracali wcześniej, choć nie zawsze . Porządki świąteczne w małych mieszkaniach na Gocławiu, zazwyczaj jednoizbowych, nie trwały długo. Robiono je przeważnie w przeddzień wigilii - zmieniano pościel, sprzątano. Tylko tam, gdzie były chociaż dwie izby, przy­ gotowania zaczynano wcześniej: „wysprzątali pokój i nikogo tam nie wpuszczali". W przeddzień wigilii robiono również gruntowne mycie . Pierwszej gwiazdki wypatrywały przeważnie dzieci - wraz z nią rozpoczyna­ no wieczerzę wigilijną. Stół do wieczerzy przykrywano białym obrusem, pod nim rozścielano sianko. Nakrycia dawano najlepsze, jakie były w domu, unikano podniszczonych. Potraw wigilijnych powinno być 12, ale często bywało mniej: kapusta z grochem, ryby, zupa śliwkowa z kluskami, pierogi z grzybami, z ka­ pustą, kompot z suszu (śliwkowy), ciasto przeważnie drożdżowe, rzadziej - ma­ kowiec, sernik. Na środku stołu stawiano opłatek. Matka lub ojciec zaczynali wieczerzę „krótkim pacierzem" i dzielili się opłatkiem z całą rodziną. Opłatkiem dzielono się też ze zwierzętami gospodarskimi. W wigilię nie było zakazu picia alkoholu. „Później śpiewali aż się dachy unosiły". Do najpopularniejszych kolęd należały: Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi, Cicha noc (ta ostatnia była bardzo popularna wśród protestantów). Czasami wieczerza wigilijna przeciągała się aż do pasterki. Wędrówki na pasterkę bywały bardzo wesołe - rzucano się śnież­ kami, żartowano. W pierwszy dzień świąt szli czasem do kościoła nawet ci, co byli na pasterce (głównie młodzież). Śniadanie tego dnia było bardzo obfite - dojadano pozostałości z wieczerzy wigilijnej, podawano wędliny. Obfity był również obiad. Do świątecznych dań obiadowych należały: rosół z makaronem lub kaszką krakowską pokrojoną w kostkę, schab, kotlety mielone z kartoflami, kapusta, „kielicha wypili". Ciasta były takie same, jak na wigilię. Na podwie­ czorek jedzono wędliny, ciasto. Na kolację - „co kto chciał" lub wcale nie je­ dzono. W drugi dzień świąt potrawy były takie, jak w pierwszy. Odwiedzano się i goszczono nawzajem . 48 49 50 51 4 8 W y w . 2 3 / 0 1 , inf, J.L. Inf. A . R . m ó w i , iż z o p o w i a d a ń babki m ę ż a w i e , ż e „ d a w n i e j nie b y ł o c h o i n k i " . W rogu izby przy stole stawiano snopek z r ó ż n y c h z b ó ż , ozdobiony j e m i o ł ą . C h o i n k i b y ł y podobno u n i e m i e c k i c h k o l o n i s t ó w (Inf. A . R . , w y w . 18/01). 4 9 W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L. Inf. A . R . p o w o ł u j ą c się na opowiadania babki m ę ż a , t w i e r d z i , ż e w w i g i l i ę j u ż nie pracowano; robiono t y l k o „ o b r z ą d k i gospodarskie". Dziadek m ę ż a , k t ó r y j e ź ­ dził k o n i e m „ n a roboty magistrackie" w w i g i l i ę j u ż nie p r a c o w a ł ( W y w . 17/01, inf. A . R . ) . 5 0 W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L. 51 W y w . 23/01, inf. J.L. Inf. A . R . M ó w i , ż e w pierwszy d z i e ń zapraszano gości z najbliższej rodziny, na drugi d z i e ń „szli sami w g o ś c i " . W drugi dzień ś w i ą t na św. Szczepana, j a k o p o w i a d a ł a babka m ę ż a , u M a t k i Boskiej L o r e t a ń s k i e j sypano z c h ó r u na ludzi owies „ ż e b y się z b o ż e r o d z i ł o " ( w y w . 17/01). N a s t ę p n e g o dnia 27 grudnia (św. Jana) chodzono do k o ś c i o ł a w c z e ś n i e rano, bo b y ł a �243 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . Od pierwszego dnia świąt wieczorami chodzili po Gocławiu kolędnicy. Były to grupki 5-6 miejscowych chłopców w wieku od 8 do 16 lat. Śpiewali przeważnie pod oknami domów popularne kolędy: Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi. Kolędni­ cy chodzili tylko do domów katolickich, choć żadnych zakazów w tym względzie nie było; przyjęło się to tak „samo z siebie". Dawano im zazwyczaj „po parę groszy". Grup kolędników było dużo - „jedni wychodzili, drudzy wchodzili" . W tym samym czasie zaczynał chodzić do domach Gocławia zespół „Hero­ dów". Byli to starsi chłopcy „po wojsku", a niekiedy i żonaci mężczyźni. Grupa Herodów też była miejscowa - „przez cały Adwent się szykowali, przygotowywali stroje, przebrania". Do domu, w którym mieli wystąpić, najpierw wchodził „mar­ szałek" i pytał czy mieszkańcy chcą zobaczyć „Króla Heroda" i dopiero po zapro­ szeniu zespół wchodził do izby. Czasem „aktorów" było kilkunastu (król Herod, marszałek, Żyd, anioł, diabeł, śmierć). Wchodzili, prosili krzesło dla „króla Hero­ da" i zaczynali przedstawienie. Po zakończeniu dawano im pieniądze, a jeśli byli znajomi, to i „po kielichu". Jeśli gdzieś w tym czasie była zabawa, to niekiedy zostawali potańczyć. Zazwyczaj chodzili tylko po Gocławiu, ale kiedyś wybrali się na Targówek i tam wdali się w bójkę z miejscowymi, którzy szli naprzeciw . W ostatni dzień roku, w Sylwestra, odprawiano o godz. 6 po południu mszę świętą, na którą szła większość katolickich mieszkańców Gocławia. Chociaż pa­ rafia od 1938 roku była na Saskiej Kępie, do kościoła chodzono przeważnie na plac Szembeka albo do kaplicy albertynów, gdzie było centralne ogrzewanie. Na Gocławiu w noc sylwestrową urządzano zabawy w tych domach, gdzie było wię­ cej miejsca. Zabierano ze sobą „po butelce" (1/2 litra) wódki, kobiety robiły jakieś zakąski - trochę mięsa, wędliny, salceson, przynoszono „coś ze świąt", jeśli zostało. Bawiono się przy gramofonie lub patefonie, przeważnie w kilka osób, najczęściej w gronie sąsiadów. Zabawy trwały całą noc - do rana. Większe zabawy odbywały się tam, gdzie były największe mieszkania, np. u Ranców, gdzie pokój miał ok. 25 m , u Dembińskich. Zabaw sylwestrowych nie organizo­ wano w grupach wiekowych - „razem to było". Czasem tylko zbierali się osobno starsi, „coś wypili, pogadali, bez tańców i muzyki". Na sylwestrowe zabawy ubierano się w niedzielne ubranie, nie strojono się specjalnie - były to raczej potańcówki niż huczne zabawy. W Nowy Rok większość mieszkańców chodziła do kościoła. Ci, co byli na jakichś zabawach, szli na późniejsze msze, przeważnie na sumę o godz. 11. Msza noworoczna była z kazaniem okolicznościowym i życzeniami dla parafian. 52 53 2 k o m u n i a św. pod d w o m a postaciami ( w y w . 18/01 inf. A . R . ) . Ż a d n e g o z tych z w y c z a j ó w nie zna inf. J.L. Opowiada on natomiast, ż e w Zerzeniu na B o ż e Narodzenie ( b y ć m o ż e na p a s t e r k ę ) parafianie p r z y n o s i l i k a c z k i , gęsi i inny d r ó b i stawiali przed s z o p k ą ( w y w . 15/01, inf. J.L.). 5 2 W y w . 6,7/00; 2 5 / 0 1 , inf. J.L. G o c ł a w s c y k o l ę d n i c y nie n o s i l i ze s o b ą ż a d n y c h a k c e s o r i ó w (gwiazdy, szopki). Chodzenie z s z o p k ą informator zna dobrze z s ą s i e d n i c h dzielnic, ale t w i e r d z i , ż e „ n a G o c ł a w i u s i ę to nie p r z y j ę ł o " . Zwyczaje z w i ą z a n e z p r z y g o t o w y w a n i e m szopki i chodze­ niem z n i ą po k o l ę d z i e na N o w e j Pradze w latach trzydziestych opisał d o ś ć s z c z e g ó ł o w o w swoich wspomnieniach Z d z i s ł a w K a l i c i ń s k i (1983, s. 2 0 0 - 2 0 1 ) . 5 3 W y w . 6/00, inf. J.L. O „ H e r o d a c h " i k o l ę d n i k a c h w s p o m i n a też A . R . , w y w . 17,18/01. �244 ANDRZEJ W O Ź N I A K Robiono lepszy obiad, zapraszano gości, niekiedy tych, których nie było w świę­ ta. Czasem zapraszano na wieczór „po obrządkach". Obiad noworoczny był po­ dobny do świątecznego - coś w rodzaju przedłużenia świąt. Życzenia składano sobie w Sylwestra lub w Nowy Rok (jeśli widziano się w oba dni, to niekiedy i jednego, i drugiego dnia). W Trzech Króli „szło się koniecznie do kościoła", kupowano i święcono ka­ dzidło i kredę. Po powrocie do domu pisało się na drzwiach litery K + M + B, ale nie było zwyczaju okadzania mieszkania kadzidłem. Do Trzech Króli stały po domach choinki. Starano się o przygotowanie tego dnia „lepszego obiadu"; zdarza­ ło się nawet, że pożyczano na ten cel trochę pieniędzy od krewnych czy sąsiadów. „Wymiatano" też wówczas wszystkie świąteczne pozostałości i zapasy . Od Nowego Roku do Popielca trwał karnawał; nazwa „zapusty" nie była uży­ wana. U tych, co mieli większe mieszkanie, odbywały się w soboty i niedziele potańcówki przy gramofonie. Nie były to jednak zabawy z jedzeniem i piciem. „No, czasami ta starsza kawalerka, to sobie pół litra przynieśli. A tak, to były tylko potańcówki". Dopiero przy okazji ostatków „szykowali coś", smażono fa­ worki, podobnie jak w Tłusty Czwartek. „Jak było, tak było, biednie, to biednie, ale szczerze było - gościli się, nie omijali się, syn ojca, ojciec syna, nie tak jak dzisiaj. Wszyscy się znali, wszyscy się schodzili czy na święta, czy na takie o... imprezy". W czasie karnawału potańczyć można było w każdej restauracji, bo wszędzie była orkiestra, która grała albo codziennie, albo parę dni w tygo­ dniu. Była np. taka restauracja na rogu Żymirskiego i Grochowskiej, na placu Szembeka (Boguckiego „Pod Olszynką") . Przed połową karnawału, 2 lutego, było święto Matki Boskiej Gromnicznej. Był to wprawdzie normalny dzień pracy, ale kobiety nie pozwalały, żeby ktoś np. tego dnia rąbał drzewo; z każdego domu ktoś szedł do kościoła, aby poświęcić gromnicę (świeca mogła być z poprzedniego roku) . W Tłusty Czwartek smażono pączki i faworki, rzadziej racuchy. Zapraszano się na nie nawzajem - był to dzień odwiedzin. Pączki czy faworki bardzo rzadko kupowano (zdarzało się to tylko pracującym „gdzieś w mieście"). Najczęściej robiono je po domach („gospodynie były takie, że robiły wszystko, żeby tylko było z czego"). Niekiedy przy pączkach, faworkach, jeśli byli w domu goście „wypili po kielichu, pogadali". Zdarzało się, że tego dnia posmarowano klamki u drzwi tłuszczem, w szkołach smarowano tablice . W „ostatki" chodziły po domach na Gocławiu grupy przebierańców. Były to przeważnie dzieci („małe chłopaki"), poprzebierane za Żydów, Cyganów. Prze­ brania te były bardzo nieskomplikowane, dzieciaki posmarowały się sadzą, 54 55 56 57 5 4 Wyw. 6/00, inf. J . L . 5 5 Wyw. 3, 4/01, inf. J . L . J . Kasprzycki wymienia tych restauracji na Grochowskiej przynaj­ mniej kilka, ale w latach kryzysu g o c ł a w i a n i e chodzili do nich bardzo rzadko. 5 6 Starano s i ę - m ó w i inf. J . L . - „ ż e b y ta gromnica była w k a ż d y m domu". Niekiedy odwie­ dzano s i ę w tym dniu, ale nie b y ł o ż a d n y c h ś w i ą t e c z n y c h o b i a d ó w ani innych u r o c z y s t o ś c i . Z dniem tym w i ą z a ł y s i ę przepowiednie pogody; wyw. 6/00; 2/01. 5 7 Wyw. 2, 3 , 4 / 0 1 , inf. J . L . �245 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . szminką, ubierały się w starą odzież, znalezione na strychu kapelusze. Częstowano ich po domach pączkami, faworkami, ale przeważnie dawano po parę groszy . Czterdziestodniowy okres Wielkiego Postu rozpoczynała Środka Popielcowa. Tego dnia wieczorem większość gocławian szła do kościoła, gdzie po mszy św. ksiądz posypywał wiernym głowy popiołem, a dla nieobecnych na mszy sypał popiół do książeczek do nabożeństwa. Postu bardzo ściśle przestrzegano, zwłasz­ cza wśród osób starszego pokolenia. W środy i piątki nie jedzono mięsa i tłuszczu zwierzęcego, gotowano przeważnie potrawy na mleku , w piątek zaś jedzono śledzie „jak były pieniądze". Mniej skrupulatnie wystrzegano się picia alkoholu, ale i tak pito go mało, „bo była bieda, a alkohol był drogi", zwłaszcza piwo. Bardzo pilnowano, aby w tym okresie nie było zabaw. Śluby i chrzty odkładano do świąt, „chyba że dziecko było chore". Imieniny urządzano, ale bez tańców , tylko na św. Józefa „bywało wesoło", bo mówiono, „że tego dnia nie ma postu" i uważano, że nawet śluby są wówczas dozwolone . Łoskot rozbijanych garnków z popiołem przypominał gocławianom, że połowa postu już minęła . Zwiastunem Wielkiego Tygodnia była Palmowa Niedziela, w którą prawie wszyscy mieszkańcy Gocławia szli do kościoła, niosąc do poświęcenia palemki własnej roboty z gałązek wierzby. Starano się też w następnych dniach kupić choćby jakieś drobiazgi z odzieży (np. chustkę, skarpety), aby mieć na Wielka­ noc coś nowego . W Wielkim Tygodniu rytm czasu i rozkład zajęć na Gocławiu podporządko­ wane były przygotowaniom do zbliżających się świąt. W domach i na podwór­ kach robiono generalne porządki, przygotowywano świąteczne potrawy i wy­ pieki, malowano jajka, ale pisanek już nie robiono . Od Wielkiego Czwartku zaczynały się nabożeństwa o Męce Pańskiej, w kościołach milkły dzwony. W Wielki Piątek chodzono „na groby", przede wszystkim do kościołów w oko­ licy: na Kamionku, na placu Szembeka, do kaplicy albertynów, tylko nieliczni jeździli do śródmieścia, do kościoła św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży i do kościołów na Krakowskim Przedmieściu. Wracano stamtąd do domu niekiedy późnym wieczorem, a później jeszcze długo dzielono się wrażeniami . 58 59 60 61 62 63 64 65 5 8 Wyw. 2, 4/01, inf. J . L . Znacznie bogatszą oprawę miały ostatki na Nowej Pradze, opisywane przez Z . Kalicińskiego. Tam przebierali się kilkunastoletni chłopcy, którzy sporo w c z e ś n i e j i znacz­ nie staranniej n i ż na G o c ł a w i u przygotowywali s i ę do tego dnia (Kaliciński 1983, s. 201-202). 5 9 N i e g d y ś nawet garnki szorowano piaskiem, aby nie było w nich śladu tłuszczu (wyw. 18/01, inf. A . R . ) . Wyw. 2/01, 3/01, inf. J . L . , wyw. 18/01, inf. A . R . Wyw. 3/01, inf. J . L . Wyw. 3/01, inf. J . L . M ł o d z i e ż m ę s k a m a l o w a ł a tego dnia wapnem lub farbą okna w do­ mach panien, które nie w y d a ł y s i ę za m ą ż w karnawale, a na ścianach d o m ó w umieszczano nie­ kiedy z ł o ś l i w e napisy. 6 0 6 1 6 2 6 3 Wyw. 18/01, inf. A . R . Pisanki robiono na G o c ł a w i u przed I wojną. Później jajka gotowano tylko w wywarze z cebuli lub w roztworze z grafitu tzw. „ t u s z o w y c h o ł ó w k ó w " (z o p o w i a d a ń babki m ę ż a inf. A . R . , urodzonej w k o ń c u X I X w. - wyw. 19/01). 6 4 6 5 Wyw. 3/01, inf. J . L . ; wyw. 18/01, inf. A . R . �246 ANDRZEJ W O Ź N I A K W Wielki Piątek i Wielką Sobotę po domach Gocławia odbywało się gruntow­ ne przedświąteczne mycie i robiono ostatnie porządki. W Wielką Sobotę, kiedy przyjeżdżał ksiądz, aby na miejscu poświęcić pokarmy, „wszystko było wysprzą­ tane, porządek taki w podwórkach, jak nie było przez cały rok", opowiada J.L. W Niedzielę Wielkanocną na rezurekcję szła przytłaczająca większość miesz­ kańców Gocławia, a J.L. mówi, że chodzili na nią „nawet najzagorzalsi grzeszni­ cy - szedł taki, co zapomniał jak ksiądz wygląda". Chodzono przeważnie do najbliższego kościoła, na plac Szembeka. Podczas rezurekcji strzelanina z kalichlorku, kluczy itp. była ogłuszająca i co roku zdarzało się wiele wypadków. Po powrocie stół był już nakryty, bo zawsze ktoś jednak w domu zostawał , siadano więc do świątecznego śniadania. Przed śniadaniem dzielono się jajkiem i skła­ dano sobie życzenia. Jedzono wędzone „swojskie" kiełbasy, bywała szynka z kością, żurek z białą kiełbasą, później ciasto, herbata, kawa z mlekiem. Podczas śniadania śpiewano czasem pieśni - Chrystus zmartwychwstań jest, Wesoły nam dzień dziś nastał. Przy śniadaniu siedziano długo, z krótkimi przerwami, prawie do obiadu. Na obiad bywał często rosół z makaronem, schab lub duszona woło­ wina z kartoflami i buraczkami, na deser herbata z ciastem. Po obiedzie chodzo­ no przeważnie na przechadzkę nad jezioro, na wał, na pola i łąki, czasem w gości do bliskich krewnych. Rzadko jedzono kolację. W drugi dzień świąt szło się do kościoła, „ale zdarzało się, że ktoś nie poszedł". Nadal biesiadowano przy zasta­ wionym stole. Obiad był taki jak w pierwszy dzień. Począwszy od niedzielnego śniadania, wszystkie świąteczne potrawy obficie zapijano alkoholem, „a dopiero we wtorek to leczenie kaca było". W drugi dzień świąt odwiedzano i goszczono się nawzajem. Tego dnia „lali się okropnie wodą, każdy mokry chodził". W tym powszechnym oblewaniu się wodą, zwanym śmigusem, brała jednak udział przede wszystkim młodzież. Polewano się najczęściej z butelek, ale chłopcy, którzy polowali na dziewczęta z kubłami wody, wchodzili niekiedy na drzewa i dachy budynków. W oba dni Wielkanocy, jeśli była pogoda, między posiłkami chodzono na długie przechadzki; „wtedy mniej wódki pili". Biesiadowano też przed domami. Po świętach, jeśli utrzymywała się ciepła pogoda, coraz więcej czasu wolnego spędzano już na powietrzu . Pierwszego maja kapliczkę na Gocławiu, przy zbiegu ulic Żymirskiego i M i mośrodowej, strojono kwiatami i zielenią. Zaczynał się okres nabożeństw majowych i czerwcowych. Nikt z mieszkańców nie brał natomiast udziału w pierwszomajowych manifestacjach. Tylko paru ciekawskich jeździło czasem na Plac Teatralny popatrzeć na odbywające się tam burzliwe demonstracje i in­ terwencje policji. Trzeciego Maja świętowano, bo było to jednocześnie święto państwowe i kościelne Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. Chodzono tego dnia do kościoła, niekiedy zebrało się paru mężczyzn, aby porozma­ wiać gdzieś na trawie i niejako dla podkreślenia wagi święta „wypić po lufce" 66 67 68 6 6 6 7 W y w . 3 / 0 1 ; 2 5 / 0 1 , inf. J.L.; w y w . 17/01, inf. A . R . N a p r z y k ł a d m ł o d e dziewczyny, k t ó r e c h o d z i ł y do k o ś c i o ł a na godz. 11, kiedy wspaniale ś p i e w a ł c h ó r i m o ż n a b y ł o s p o t k a ć się z c h ł o p a k a m i , w y w . 2 5 / 0 1 , inf, J.L. W y w . 2 5 / 0 1 , inf. J.L.; 19/01, inf, A . R . 6 8 �247 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y (tj. po kieliszku). Wywieszano, podobnie jak 11 listopada, flagi na domach, czego zresztą pilnowała policja . Zielone Świątki (Zesłanie Ducha Świętego) świętowano dwa dni i znacznie uroczyściej niż obecnie. Jak wspomina J.L. - „Było to prawdziwe zielone świę­ to, bo każdy dom w zieleni tonął [...] każde mieszkanie umajone tatarakiem, kasztanem, gałęziami z wiązu, topoli. Jeziora były w okolicy, tataraku nie bra­ kowało". Tatarakiem majono obrazy nad komodą, gałęziami - dom. Zawsze pieczono jakieś ciasto, był lepszy obiad, więcej mięsa, bo w te dni bywali goście. Jak zostało mięsa, to robili kanapki do wódki". Do kościoła chodzono w oba dni, ale niektórzy szli tylko pierwszego dnia; nie traktowano tego rygorystycznie, bo był to czas robót gospodarskich, zwłaszcza przy sianie i przy pieleniu kartofli i buraków. Bardziej świątecznie traktowali te dni ci, którzy nie mieli gospo­ darstw: „jedni za wałem w karty grali", inni szli nad jezioro . Święto Bożego Ciała nie było na Gocławiu obchodzone dużo uroczyściej niż zwykła niedziela, ale na procesję, tak jak na rezurekcję, szli prawie wszyscy, nawet ci, co do kościoła zazwyczaj nie chodzili. Parafialna procesja z kościoła na Kamionku szła przed południem na Krakowskie Przedmieście, gdzie odbywa­ ły się główne uroczystości, z udziałem wojska, ale chodzono też na procesje do innych kościołów; do kaplicy albertynów przy Grochowskiej, na plac Szembeka, gdzie procesja była po południu. Ci z gocławian, którzy mieli krewnych na Pra­ dze, jeśli zaproszono ich w gości, szli na procesję do św. Floriana. Powszech­ nego zwyczaju zapraszania gości na Boże Ciało jednak nie było. Tuż przed samą wojną chodzono też na procesję na Saską Kępę, gdzie powstała nowa parafia, do której należał Gocław . Na Gocławiu mawiano, że „dopóki św. Jan wody nie ochrzci", nie należy kapać się w rzekach i jeziorach. Wigilia św. Jana (23 czerwca) była na Gocławiu, a zwłaszcza na sąsiedniej Saskiej Kępie, dniem wesołych zabaw. W noc święto­ jańską w klubach sportowych na Saskiej Kępie grały orkiestry, odbywały się bale, tańczono również na rzęsiście oświetlonych statkach spacerowych na Wiśle. Nad Wisłę szli również mieszkańcy Gocławia. Jeśli wigilia św. Jana wypadała w dzień powszedni, po powrocie z pracy przebierano się i przed wie­ czorem chodzono nad Wisłę „na wianki". Wianki puszczała na wodę młodzież, starsi przychodzili popatrzeć, posiedzieć na wale, „flaszkę wzięli". Młodzi bawili się wesoło przy dźwiękach licznych orkiestr, spacerowali po jasno oświetlonym bulwarze na Saskiej Kępie. Później gdzieś na łąkach rozpalano niekiedy ognisko - „chłopaki przynieśli trochę gorzałki, dziewczyny zakąski". Bawiono się do późna, a potem „szli w kopki siana" . 69 70 71 72 6 9 W y w 1/01; 3 / 0 1 , inf. J.L.; 13/01, inf. H . W . G o c ł a w i a n i e brali licznie u d z i a ł w n a b o ż e ń ­ stwach m a j o w y c h i c z e r w c o w y c h przy miejscowej kapliczce, ale chodzili t e ż na nie do k o ś c i o ł a na p l . Szembeka. Jeśli ś w i ę t a w y p a d a ł y p ó ź n o i b y ł o bardzo c i e p ł o , n i e k t ó r z y k ą p a l i s i ę nawet; w y w . 5 / 0 1 , inf. J.L.; 13/01/, inf., H . W . 7 0 7 1 7 2 W y w . 3 / 0 1 , inf. J.L.; w y w . 13/01, inf. H . W . W y w . 5/01. inf. J.L. �248 ANDRZEJ W O Ź N I A K Święto Matki Boskiej Zielnej (Wniebowzięcia NMP - 15 sierpnia) w okresie międzywojennym należało na Gocławiu do najważniejszych w kalendarzu świąt dorocznych. W dzień ten powszechny był zwyczaj święcenia małych wianusz­ ków z kwiatów i ziół. Jak mówi inf. H.W. święto to obchodzono wówczas znacz­ nie uroczyściej niż obecnie . Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, w od­ ległym o około 5 km od Gocławia Zerzeniu przy Trakcie Lubelskim, jest jednym z najstarszych kościołów parafialnych Równiny Praskiej. Pierwszy drewniany kościół został wzniesiony już w roku 1403, a w trzy lata później biskup po­ znański Wojciech Jastrzębiec erygował w Zerzeniu parafię (Wierzchowski 1999, s. 17). Odbywające się tu 15 sierpnia odpusty od dawna przyciągały „ludzi z całej okolicy" . Przed odpustem, nie tylko w Zerzeniu, ale i w całej okolicy, odnawiano cha­ łupy, reperowano płoty, porządkowano obejścia, bo spodziewano się gości. Po mszy świętej, na której święcono wianki, mieszkańcy Zerzenia zapraszali do sie­ bie krewnych z bliższej i dalszej okolicy, przybyłych na odpust. Nie obywało się oczywiście bez wypitki, a świecka strona odpustu niejednokrotnie przeważała nad religijną. Niektórzy z odpustowych gości nawet nie wchodzili do kościoła. Do atrakcji odpustu należały sprzedawane tam wędliny z Karczewa (zwłaszcza kaszanka na gorąco), ciastka „gryczaki". Atrakcją dla dzieci i młodzieży była karuzela. Na loterii fantowej można było wygrać owce, prosiaki, gołębie. Było wiele kramów, w których można było „wszystko kupić": zabawki dla dzieci, pierniki, słodycze, dewocjonalia . W czasie powrotów do domów słychać było odgłosy różnych trąbek, piszczałek i gwizdków - „wszystko piszczało". Na odpust do Zerzenia chodziło wiele osób z Gocławia, przeważnie młodzież, a starsi, jeśli mieli tam krewnych lub znajomych. „Jak ktoś miał tam rodzinę, to bywał zapraszany na obiad, a później szło się na dechy" - mówi J.L. Większość dziewcząt i chłopców w wieku szkolnym biegała na odpust sama; rodzice nie chcieli z nimi chodzić, bo „naciągali na różne zakupy". Sami „szykowali się na wędliny z Karczewa i butelkę" (tj. pół litra). Bywało jednak, że w wypitce prze­ brano miarkę, niekiedy między podpitymi dochodziło do bójek. Po południu za­ czynała się zabawa taneczna, opłacana „z kawałka" (tj. od tańca). Orkiestra była zawsze bardzo dobra, o co dbał komitet organizacyjny odpustu. Jeśli nie padało , bawiono się do późna w nocy . Największymi świętami okresu jesiennego były uroczystości Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny. Przed Zaduszkami dawano za dusze zmarłych na mszę św. i tzw. „wypominki", ale z powodu panującej biedy było to znacznie 73 74 75 76 77 7 3 W y w . nr 13/01, inf. H . W . 7 4 W y w . nr 2 0 / 0 1 , inf. A . R . 7 5 B y ł o r ó w n i e ż w i e l u ludzi h a n d l u j ą c y c h „ z r ę k i " - „ p o o b w i e s z a l i s i ę t y m i k o r a l a m i " , m ó w i informator J.L. 7 6 Ze ś w i ę t e m M B Zielnej z w i ą z a n e b y ł o przekonanie, ż e tego dnia lub w dni n a s t ę p n e musi padać. 7 7 W y w . nr nr 13/00; 5 - 6 / 0 1 ; 15/01, inf. J.L. �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y 249 78 mniej powszechne niż obecnie . W czasie świąt odwiedzano groby, ozdabiano je przeważnie gałązkami choiny, gdyż były tanie, rzadko natomiast stawiano świeczki, lampki i kwiaty. Na Bródno, choć było to daleko, chodzono przeważ­ nie na piechotę, „na skróty", przez ulicę Podskarbińską i Utratę. Odwiedziny cmentarza były okazją do spotkań z krewnymi i znajomymi, o których później opowiadano domownikom . Mało rozpowszechnione były na Gocławiu wróżby w wigilię św. Andrzeja, tzw. andrzejki (29 XI). „Czasem dziewczyny lały wosk po kątach, ale rzadko", wspomina J.L. Nie zachowały się w pamięci informatorów wspomnienia o po­ przedzających Adwent zabawach na św. Cecylię. 79 IV Badania nad międzywojennym Gocławiem rozpocząłem w 1998 roku, kiedy proces wchłaniania tego przedmieścia przez zakłady przemysłowe, osiedla miesz­ kaniowe i arterie komunikacyjne był już bardzo zaawansowany. Pozostało parę uliczek, kilkanaście starych domków i kilka osób, które dawny Gocław pamięta­ ły. Co roku burzono stare domy i odchodzili najstarsi mieszkańcy tego kwartału. Badania prowadzone na sąsiednim Grochowie i Witolinie przyniosły wprawdzie także sporo interesujących materiałów, ale tylko niewielka ich część dotyczyła Gocławia. Był to zresztą jego obraz zapamiętany przez ludzi, którzy tę dzielnicę znali tylko od zewnątrz, z wysokości Wału Gocławskiego, po którym odbywali niegdyś niedzielne spacery. Pamięć moich gocławskich rozmówców nie sięgała już głębiej niż do przeło­ mu lat 20-tych i 30-tych. Nieco wcześniejszy okres pamiętali niektórzy informa­ torzy z Grochowa. Trochę wiadomości odnoszących się do całego dwudziesto­ lecia międzywojennego zawiera literatura, dotycząca przeważnie Pragi, Grochowa i bardzo rzadko Gocławia. Materiały, na których opiera się artykuł, odnoszą się zatem przede wszystkim do lat wielkiego kryzysu. Dotyczą niemal wyłącznie katolickiej części gocławskiej społeczności. Kwestią czasu wolnego robotników warszawskich w tym okresie zajmowano się rzadko. Skutkom bezrobocia w sferze kulturalnej życia robotników, wspo­ minając również o problemie czasu wolnego, poświęcił parę stron Władysław Mierzecki w swoim studium o robotnikach Warszawskiego Okręgu Przemysło­ wego w dwudziestoleciu międzywojennym (1989, s. 152-154). Jego zdaniem wydatki na kulturę w rodzinach bezrobotnych redukowano niemal do zera, co oznaczało rezygnację „z wszelkich płatnych rozrywek". Nawet sam termin „czas wolny" uważa autor za nieadekwatny w sytuacji, kiedy „właśnie brak zajęcia był najbardziej dolegliwy dla bezrobotnego". W. Mierzecki jest więc skłonny mówić 7 8 C z ę s t o natomiast dawano p a r ę groszy za m o d l i t w y w intencji z m a r ł y c h cmentarnym ż e ­ b r a k o m , k t ó r y c h w i e l u s i e d z i a ł o pod bramami cmentarza. Pisze o nich w swoich wspomnieniach J. Ś w i d r o w s k i (1980, s. 26). 7 9 W y w . 6/01, inf. J.L. �250 ANDRZEJ W O Ź N I A K tu raczej o „czasie zbędnym" (1989, s. 152-153). Skutkiem bezrobocia - pisze, powołując się na badania M . Balsingerowej - była powszechna wśród bezrobot­ nych Warszawy początku lat 30-tych postawa apatii i zniechęcenia (Mierzecki 1989, s. 147; Balsingerowa 1932, s. 42). Wprawdzie materiały wykorzystane w artykule nie pozwalają na daleko idą­ ce wnioski, ale wydaje się, że w latach kryzysu stosunek mieszkańców Gocła­ wia do otaczającej ich rzeczywistości wyraźnie odbiegał od tej postawy apatii i zniechęcenia, którą M . Balsingerowa uważała za dominującą wśród bezrobot­ nych Warszawy. Na przykład wydatki na rozrywki i świętowanie, choć w latach największego bezrobocia były mocno ograniczone, nigdy nie zostały „zredu­ kowane do zera". Wydaje się również, iż mimo bardzo wysokiego bezrobocia, na Gocławiu miało ono nieco odmienny charakter niż w innych robotniczych dzielnicach Warszawy. Jak wcześniej wspomniałem, istniały znaczne możliwo­ ści zatrudnienia na robotach publicznych na samym Gocławiu, a przede wszyst­ kim na Saskiej Kępie. Duże zapotrzebowanie na robotników niewykwalifiko­ wanych stwarzały okresowo roboty odwadniające, prowadzone przez Spółkę Wodną Obwodu Wawerskiego. Znaczną ilość siły roboczej wchłaniało rozwi­ nięte w tamtych latach na dużą skalę indywidualne budownictwo mieszkaniowe na obrzeżach Gocławia i Grochowa. Na kupowanych od miejscowych rolników niewielkich działkach w latach kryzysu, kiedy tanie były zarówno materiały budowlane, jak i siła robocza, wyrastały jak grzyby po deszczu setki niewielkich i przeważnie tandetnych domków wznoszonych przez kolejarzy, tramwajarzy i innych, nieco lepiej zarabiających pracowników komunalnych i państwowych . Znacznie solidniej i bardziej estetycznie budowała się Saska Kępa i Nowy Gocław. Latem, w okresie pilnych robót polowych, istniały również możliwości pracy na samym Gocławiu, w gospodarstwach niemieckich kolonistów. Więk­ szość gocławian miała też w przypadku bezrobocia pewne zabezpieczenie w po­ staci własnego domu lub jego części i niewielkiego gospodarstwa czy choćby paru zagonów pod uprawę kartofli i kapusty, a także krowę, parę świń, trochę drobiu, niekiedy nawet konia. 80 Gocław, który w tamtych latach nadal miał jeszcze wiele cech tradycyjnej społeczności lokalnej, zachował też charakterystyczny dla takich społeczności system więzi i zabezpieczeń społecznych, krewniaczych i sąsiedzkich, dających jednostce i rodzinie poczucie bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Kulty­ wowane przez gocławian zwyczaje doroczne i rodzinne oraz niektóre ze sposo­ bów spędzania czasu wolnego podtrzymywały i umacniały ten system więzi i konsolidowały społeczność Gocławia. Niewątpliwie jednak kryzys i bieda ha­ mowały niektóre jego tendencje rozwojowe i opóźniały urbanizacyjne przemiany. Bieda, ale zapewne i tkwiące w tradycji czynniki psychologiczne powodowały, że na Gocławiu wykształcenie kończyło się na szkole powszechnej, której ukoń8 0 D o m k i b u d o w a l i z r e s z t ą nie t y l k o c i najlepiej zarabiający. N i e k t ó r e z nich w z n o s i l i z po­ c h o d z ą c y c h z r o z b i ó r k i m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h ludzie bardzo n i e z a m o ż n i , r ę k a m i w ł a s n y m i i k r e w n y c h . P i s z ą o t y m H . Boguszewska i J. K o r n a c k i w Zielonym lecie 1934. �251 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y czenie traktowane było jako sukces; brak było zainteresowania działalnością instytucji oświatowych i samokształceniowych. Z brakiem zainteresowania spo­ tykała się też działalność kulturalna Towarzystwa Przyjaciół Grochowa i innych grochowskich stowarzyszeń i organizacji społecznych. Ta postawa rezerwy wobec instytucji społecznych i tego, co one oferują, była wówczas wśród bez­ robotnych zjawiskiem dosyć powszechnym (Mierzecki 1989, s.152). Brak za­ ufania do propozycji pochodzących ze środowisk inteligenckich i mieszczańskich Grochowa, z których wywodzili się tamtejsi najaktywniejsi działacze społeczni, wynikał, jak się wydaje, m.in. z poczucia pewnej obcości gocławian w stosunku do tych środowisk. R.M. z Kamionka (ur. 1931) - sam doktor geologii - wspo­ mina, że wśród ludzi z pokolenia jego rodziców, a zwłaszcza dziadków (rodzina dobrze sytuowanych robotników wykwalifikowanych) funkcjonowało protekcjo­ nalne, jeśli nawet nie trochę lekceważące, określenie człowieka pochodzącego ze wsi - „czerstwiak" . Trudno określić, jak powszechne były wówczas tego rodzaju postawy, ale nie ulega wątpliwości, że one również stanowiły jedną z przeszkód utrudniających gocławianom akceptację pewnych treści wielkomiejskiej kultury i niektórych ofe­ rowanych przez miasto rozrywek. Popularność odpustu w Zerzeniu, utrzymy­ wanie się na Gocławiu aż do lat 50-ych zwyczaju tzw. kawalerki wraz z jego przedwojenną „geografią" miejscowości, do których chodzono, ożenki z panna­ mi z okolicznych wsi, rozliczne kontakty rodzinne i towarzyskie z nimi świad­ czą, że społeczność tego przedmieścia, której dotychczasowe zasady bytowania uległy zachwianiu, szukała wsparcia własnego systemu wartości w częstych kon­ taktach z bliskim jej kulturowo światem podmiejskich wsi. 81 LITERATURA Balsingerowa M . 1932, Społeczne skutki bezrobocia wśród pracowników lato 1934, Warszawa. fizycznych War­ szawy, Warszawa. Boguszewska В у stroń H . , J. K o r n a c k i J. S. 1977, Warszawa, Drozdowski E 1 sztein M . M . 1977, Nieznane karty z d z i e j ó w Saskiej K ę p y , Stolica, P. 2002, Moja Praga. Faryna-Paszkiewicz Garwacki Z archiwum Kasprzycki i Powiślu, Warszawa. Warszawa. nr 1-6, Warszawa. Z . 1983, O Starówce, Pradze i ciepokach, J. 1993, K r o k i W i t o l i n a do miasta, Życie - 1998, Korzenie - 2000, Facjatki na czynsz, Życie miasta. Warszawskie Krasiński E. 1976, Warszawskie Mierzecki W. 1989, „Przyjmę Okręgu R. 32, nr 29, s. 4. Warszawa. M . 1933, Opis 17-go o k r ę g u (Grochowa) m . st. Warszawy pod w z g l ę d e m sani­ t a r n y m , odb. Zdrowie, Kaliciński wspomnień, H . 2 0 0 1 , Saska Kępa, J. 1983, Na Czerniakowie Harusewicz 8 1 1959, Zielone Warszawa. Przemysłowego W y w . 10/98, inf. R . M . pożegnania, Warszawa. Warszawy, z dn. 10-12.IV, s. 12. t o m I I I - Praga, Warszawa. Warszawy, z dn. 4 - 5 . I I I , s. 12. sceny 1918 -1939, jakąkolwiek pracę". w latach I I Rzeczypospolitej, Warszawa. Bezrobotni robotnicy Warszawa. Warszawskiego �252 ANDRZEJ WOŹNIAK Nowakowski P o 1 iń sк i A . 1973, Światło J. 1938, Grochów dla Warszawy. - przedmurze Wspomnienia, Warszawy Warszawa. w dawniejszej i niedawnej przeszłości, Warszawa. Świdrowski J. 1980, Moja Wierzchowski Woźniak droga w świat. H . 1999, Zerzeń 1906-1939, Warszawa. Warszawa. A . 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Wrzos Wspomnienia i jego historia, K . 1985, Oko w oko z kryzysem. Historii Reportaż Kultury Materialnej, z podróży po Polsce, t. 50, nr 2, s. 155-182. Warszawa. ANDRZEJ WOŹNIAK SUBURBAN GAMES A N D ENTERTAINMENT. LEISURE TIME, HOLIDAYS A N D CEREMONIES I N THE C O M M U N I T Y OF G O C Ł A W I N 1 9 1 8 - 1 9 3 9 Summary G o c ł a w belongs to the district o f Warsaw called G r o c h ó w , on the right side o f the Vistula river. I n the years 1918-1939 G r o c h ó w was a large and q u i c k l y developing district, whereas G o c ł a w was its least urbanized part, resembling the neighbouring villages more than the urban areas. The society i n h a b i t i n g G o c ł a w was diversified i n many respects: ethnic, religious, profes­ sional. Those w h o were better o f f had German ancestry, were Lutherans o f the A u g s b u r g Confes­ sion and l i v e d m a i n l y on farming. The Roman Catholic Poles owned v e r y small farms. T h e y were i n different trades, d i d odd jobs. I n the 1930ies., due to economic crisis, great part o f them were unemployed and suffered great poverty. Some were employed i n public w o r k s or were on dole. For most families their o w n houses and small plots o f land p r o v i d e d some k i n d o f security i n case o f unemployment. People inhabiting the suburb o f G o c ł a w i n the years 1918-39 lived i n a community resembling, to a considerable degree, a local c o m m u n i t y o f the traditional type. T h e y had preserved social ties characteristic for such k i n d o f c o m m u n i t y - kinship and neighbourly ties w h i c h gave sense o f security to i n d i v i d u a l s and families i n case o f crisis. That system o f social bonds and sense o f solidarity were supported and reinforced by c o m m o n celebrating o f rituals o f annual cycle and life cycle as w e l l as particular forms o f entertainment. On the other hand it was the economic crisis o f the 1930s and poverty that contributed to setting back the urbanization and development o f the suburban district. Poverty made it difficult for the residents to enjoy all kinds o f entertainment offered by the city life. The previous w a y o f life o f the suburban c o m m u n i t y got unsettled. Frequent contacts w i t h neighbouring villages, culturally similar, confirmed and supported their value system. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c113f88b11435f6b3e9fe3ef037bd15f.pdf 47b61391627f050c761bed0825aa6a09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2707 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2518 Title A name given to the resource Przedmiot, podróż, miejsce mityczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.134-139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przedmiot, podróż, miejsce mityczne Projekt netnologii Magdalena Radkowska Zbyt długo żyliśmy pod terrorem niedościgłej doskonałości Demiurga (...) zbyt długo doskonałość je­ go tworu paraliżowała naszą własną twórczość. Nie chcemy z nim konkurować. Nie mamy ambicji mu do­ równać. Chcemy być twórcami we własnej niższej sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy roz­ koszy twórczej, pragniemy -jednym słowem - demiurgii. Bruno Schulz Nazywam się Adam Niezgódka, mam dwanaście łat i już od pół roku jestem w Akademii Pana Kleksa. W domu nic mi się nigdy nie udawało. Zawsze spóźniałem się do szkoły, nigdy nie zdążyłem odrobić lek­ cji i miałem gliniane ręce. Wszystko upuszczałem na podłogę i tłukłem, a szklanki i spodki na mój widok pękały i rozlatywały się w drobne kawałki, zanim jeszcze zdążyłem ich dotknąć. Nie znosiłem krupniku i marchewki, a właśnie codziennie dostawałem na obiad krupnik i marchewkę, bo to pożywne i zdrowe. Kiedy na domiar złego oblałem atramentem parę spodni, obrus i nowy kostium mamy, rodzice postanowi­ li wysłać mnie na naukę i wychowanie do pana Kleksa. (...) Wszystkie furtki [w murach Akademii] pro­ wadzą do rozmaitych sąsiednich bajek, z którymi Pan Kleks jest w bardzo dobrych i zażyłych stosunkach. Na każdej furtce jest tabliczka z napisem wskazującym, do której bajki prowadzi. Są tam wszystkie bajki pana Andersena i braci Grimm, bajka o dziadku do orzechów, o rybaku i rybaczce, o wilku, który udawał Żebraka, o sierotce Marysi i krasnoludkach, o Kaczce-Dziwaczce i wiele innych. Nikt nie wie dokładnie, ile jest tych furtek bo kiedy je zacząć liczyć, nie można się nie pomylić i po chwili nie wiadomo już, co się naliczyło przedtem. Jan Brzechwa Jest zwykłym, najczęściej szarym pudełkiem. Albo zbio­ rem kilku pudełek. Ale to nie ma znaczenia. Równie dobrze mógłby być wielkim, czerwonym, miękkim sercem, dmucha­ ną kaczką, przezroczystą kulą z migającymi w środku świa­ tełkami czy pamiątką z sypiącym śniegiem. Przedmiot ten jednak zajmuje w domu (i nie tylko w domu) sporo miejsca wymaga zbudowania pewnej przestrzeni wokół siebie, naj­ chętniej czegoś na wzór świętego kąta (często wręcz osobne­ go - cichego i czystego pokoju), lubi być pielęgnowany, od­ kurzany i traktowany z szacunkiem. Wymaga od swoich użyt­ kowników choć nieznacznej wiedzy na temat swojej budowy i zasad funkcjonowania. Już dawno przestał być czymś elitar­ nym i dostępnym tylko dla wybrańców, ale nadal jest szano­ wany i podziwiany. Komputer jest jednym z tych wielu przedmiotów (cho­ ciaż nazywanie go przedmiotem budzi pewne opory), który odsyła nas gdzieś głębiej, do innej rzeczywistości, pomaga przekraczać granice i otwierać się na świat. Tutaj można wskazać jego podobieństwo na pewno do książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, radia, telewi­ zora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjoni­ stów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplasty­ konu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury. Komputer jednak dawno już przekroczył granicę czystej wyobraźni czy iluzji, a może przez swoją definicyjną zerojedynkowość i matematyczną strukturę od początku im zaprze­ czał. Więc nie tutaj chyba trop jego antropologicznego pozna­ nia. Nie interesuje mnie też jako przedmiot sam w sobie, ja­ 134 ko zbiór układów scalonych. Chciałabym się zastanowić nad przestrzenią, którą tworzy nie wokół siebie, ale przez siebie nie sam jeden - ale cała ich gigantyczna rodzina umożliwia­ jąca spotykanie się milionom ludzi na całym świecie, podróżowanie nieskończonej liczby informacji, przestrzenią niematerialną, ale też nie czysto mentalną. Przestrzenią wir­ tualną, choć lepiej i ściślej jest mówić o niej cyberprzestrzeń. Czym jest zatem cyberprzestrzeń? Trudno to jednoznacz­ nie zdefiniować. William Gibson, autor prekursorskiego dla cyberpunku Neuromancera: Cyberprzestrzeń. Mimowolna halucynacja... danych, wyabstrahowanych z banków każdego komputera, przedstawionych graficznie w systemie ludzkim. Niewyobrażalna złożoność. Linie światła sięgającego nieprzestrzeni umysłu, zbitki i konstelacje danych (za: Davis 1998, 108). Jednak pójść tropem pisarzy książek tego gatun­ ku, to chyba przekroczyć kompetencje antropologa na rzecz wizjonera. Nie potrafimy jeszcze żyć dosłownie na tym ob­ szarze i cały czas możemy określać się tylko nawzajem po­ przez relacje: ja przed monitorem, a sieć informacji, bank da­ nych, przekazy od innych użytkowników, gry komputerowe itd. ukazujące mi się na ekranie. I na tym etapie naszych wza­ jemnych stosunków chciałabym się zatrzymać, ze świadomo­ ścią tego, że one właśnie otwierają pole dla nowych doświad­ czeń i procesów poznawczych, one niewątpliwie mają wpływ na postrzeganie czasu, przestrzeni i innych kosmicznych ka­ tegorii. Wielu autorów widzi w cyberprzestrzeni realizację wiel­ kich, odwiecznych marzeń ludzkości o porzuceniu własnej cielesności, o świecie bez nieczystości, bólu i śmierci, nieo­ graniczonego narcyzmu i doskonałego samopoczucia. Rze­ czywistość całkowicie odwracalną, w której podjęte decyzje nie są ostateczne, która daje możliwość przełamania wszel- �kich ograniczeń materii. Jest także czystą demokracją i rów­ nouprawnieniem. Nasza tożsamość może być kształtowana niezależnie od naszej cielesności, historii czy doświadczeń. Każdy ma możliwość brania wszystkiego, co w cyberprze­ strzeni się znalazło, ale także dania, zostawienia cząstki sie­ bie, na którą rzeczywistość nie musi mieć ochoty. Nawet je­ śli nie mamy nic do powiedzenia, możemy powiedzieć i nie ma znaczenia, czy ktoś nas słucha. Nie polega to tylko na ilu­ zji kontaktów międzyludzkich. Te kontakty rzeczywiście ist­ nieją. Tu ludzie porozumiewają się naprawdę, lepiej niż w ja­ kiejkolwiek ziemskiej komunie. Cyberprzestrzeń jawi się nam jako spełnienie Wielkiej Ucieczki od świata, który się nie sprawdził, ku temu, który spełnienie nie tylko obiecuje, ale i umożliwia. Dla niektórych jest nawet formą obiecanego zbawienia, religijnego osiągnięcia poprzez technologię (por. Bóhme 1996). Obok oczywiście postawy tak bardzo afirmującej popular­ na jest postawa wręcz przeciwna: tę znamy chyba najlepiej: dehumanizacja, egoizm, postawa nieuznawania dotychczaso­ wych wartości kształtujących etykę, negacja historii, a przez to kultury, nieodróżnianie prawdy od fałszu, itp. To, co pewne i zachwycające to interaktywność. I nie jej złudzenie, jak w przypadku telewizji, gdzie ma się pozór możliwości wyboru, poprzez istnienie czterdziestu kanałów, a w rzeczywistości nadal jest się całkowicie biernym, ale prawdziwa, dwustronna wymiana. Cyberprzestrzeń nato­ miast - przynajmniej dotąd - proponuje raczej akceptację niż dominację. Nie jest to narzędzie transmisji z kilku ośrodków (jak prasa, radio czy telewizja), ale interaktywnej komunika­ cji między grupami ludzkimi, umożliwiające kontaktowanie się niejednorodnych wspólnot (...) telewizja i prasa są narzę­ dziem dezinformacji i manipulacji znacznie skuteczniejszym od Internetu, ponieważ mogą narzucić „jedyną " wizję rzeczy­ wistości i uniemożliwić krytyczną reakcję i konfrontację odmiennych stanowisk. (Levy 1997, 53). Oto ziszczenie ma­ rzenia o równouprawnieniu języków, spełniony projekt lyotardowskiego uprawomocnienia przez paralogię. Jak ja zamierzam opisać tę ogromną, choć fizycznie nie i stniejącą, przestrzeń? Oczywiście przez analogię: najmodniej, pewno najłatwiej, a może i najlepiej. Zacznę od klasyki, z nadzieją, że nikt nie poczyta mi tego za profanację. Jeszcze tylko muszę zaznaczyć, że to, na czym chciałabym się skupić, to Internet - niewyobrażalna sieć danych, rozkraczona ośmiornica milionów komputerów trajkoczących jeden do drugiego jak świat cały i szeroki, wypełniających dokumenty, dostarczających serwisów danych i zbliżających do siebie sieciowych użytkowników poprzez rozmaitość wspólnych przestrzeni (Davis, 110). W dużej mierze jednak moje refle­ ksje dotyczą całej cyberprzestrzeni. W poszukiwaniu innego świata, w wykraczaniu poza ob­ szar naszej rzeczywistości człowiek specjalizuje się od daw­ na. Niewątpliwie istniejące granice realności, historycznego i biologicznego uwarunkowania przeszkadzają mu, choć dają bezpieczeństwo. Co zrobić, aby przekroczyć tę barierę? Moż­ na podróżować (o tym później), można medytować, poddać się pustyni, zagłębić się w ciekawej lekturze itd. Można też szukać Inności w marzeniu sennym, fantazji i wyobraźni. Tą drogą idzie Bruno Schulz (przepraszam jeśli uprościłam po­ przez nazwanie stanów, które wprowadza mały Józef, chodzi tylko o zarysowanie sytuacji). I jego opisy mają nam pomóc nawiązać rozmowę ze współczesną technologią. Mieszkaliśmy w rynku, w jednym z tych ciemnych domów o pustych i ślepych fasadach, które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek. Gdyż wszedłszy raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków, niespodzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się o początkowym celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wraca­ jąc z manowców dziwnych i splątanych przygód, o jakimś szarym świecie przypomnieć sobie wśród wyrzutów sumienia dom rodzinny. (Schulz, 1994, 27) Internet to oczywiście cho­ dzenie, spacerowanie, jak się później okaże także podróżowa­ nie i żeglowanie. W każdym razie na pewno szukanie. Ale czy czegoś konkretnego? Z początku często tak. Jednak szyb­ ko zamienia się to właśnie w błądzenie bez konkretnego ce­ lu, bez wyznaczenia punktu dotarcia. Ciągłe skręcanie w boczne uliczki, ni stąd, ni zowąd powracanie do tego same­ go miejsca, by szybko stracić z oczu pozorną mapę, która okazuje się być niemożliwa. Błądzenie, by nagle, bez żad­ nych problemów wrócić do domu rodzinnego. Labirynt - tak niewątpliwie pasuje tu ten mityczny, symboliczny, a nade wszystko archetypiczny pomysł na wędrówkę. Ale w Interne­ cie zawsze mamy funkcję „wstecz" - to nić Ariadny. Mamy także możliwość po prostu z niego zrezygnowania poprzez wyjście z programu - to otworzenie oczu, tak jak w przypad­ ku gry wyobraźni. Brak w tym labiryncie tylko Minotaura, bo nie ma tam centrum. Czy chodzenie po sieci jest bezpieczne? Fizycznie niewąt­ pliwie tak. Brak jakiegokolwiek uświadamianego ryzyka. Może jednak stać się nałogiem, tak jak nałogiem stają się po­ noć podróże. Można także wejść w miejsce dla nas nie prze­ znaczone i poznać zakamarki ciemnego świata, zbyt wcze­ śnie zostać poddanym inicjacji, zdobyć doświadczenie nie zawsze łatwe, można nagle znaleźć się w dzielnicy nowojor­ skich artystów, niczym bohater „Po godzinach", można za­ błądzić na ulicę Krokodyli, gdzie wyzywająco ubrane, w dłu­ gich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych. Idą drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych, zepsutych twarzach nieznaczną skazę, która je przekreśla; ze­ zują czarnym, krzywym zezem lub mają usta rozdarte, lub brak im koniuszka nosa. Lecz Mieszkańcy miasta dumni są z tego odoru zepsucia, którym tchnie ulica Krokodyli. Nie ma­ my potrzeby niczego sobie odmawiać - myślą z dumą - stać nas i na prawdziwą wielkomiejską rozpustę (s. 83). W Internecie także nikt niczego sobie nie odmawia. Słyn­ na jest już tamtejsza rozpusta, nagie ciała proszą o to, by cho­ ciaż je obejrzeć. Rozpusta w Internecie nie zna granic. Także znajdziemy w nim tandetność i jarmarczność rodem z dzisiej­ szego Montmartre'u i Schulzowskiej ulicy Krokodyli. Bły­ skotki, świecidełka, istne targowisko próżności. Ale są też rzeczy istotne, ważne i ciekawe. Do nich próbujemy dotrzeć ulegając nieraz czarowi internetowych prostytutek - jak w prawdziwej podróży. I dlatego może Jest lekkomyślnością nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z mi­ sją ważną i pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają się, plączą i wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak rzec, ulice podwójne, ulice sobow­ tóry, ulice kłamliwe i zwodne. Oczarowana i zmylona wyo­ braźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo dawno zna­ ne i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego do roboty, jak dostarczać wciąż nowych i urojonych konfigu­ racji. Te kuszenia nocy zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie drogi, użycia niezwykłe­ go lub prędszego przejścia. Powstają ponętne kombinacje 135 �Do.tęp do wpiło ATM przez: zwykłe linie telefoniczne, stale tacza dzierżawione, KOMERTEL, ISDN, POLPAK, VSAT. Oferujemy: Whine konto w Internecie w ciągu 30 minut. Modemy i oprogramowanie przeznaczone do pracy w sieci. Instalacje oprogramowania, modemów i serwerów w siedzibie Mienia. Szkolenia związane z Internetem: od podstawowych po specjalistyczne. Możliwośi bezpłatnego wykorzystania serwera 'i World Wide Web do promocji swo/е/ firmy. przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną prze­ cznicą (s. 68). Czym się różni świat sklepów cynamonowych od s'wiata Wide webl Zapachem, którego w tym drugim brak, onirycznością karzącą przymykać oczy wyobrażając sobie Schulzowskie krainy, a może naszym do nich stosunkiem. Świat cyberprzestrzeni wiecznie jest otwarty dla swoich użytkowni­ ków, w tym sensie nie ma granic. Można po nim podróżować, ale można go także tworzyć. Od początku do końca zrobiony jest przez człowieka - na wzór i podobieństwo tegoż. Nawet kiedy ręka poety dotknie go i zostawi tam ślad, znajdzie się on obok miliardów innych śladów i nie ma większego wpły­ wu na całokształt. Swoista addytywność cyberprzestrzeni i pewne równouprawnienie składających się nań klocuszków (przynajmniej na razie, nie wykluczam, że to się może zmie­ nić) jest jednym z czynników, który nie pozwala nam mówić 0 niej jako o świecie w pigułce, nie do końca broni się także nazwanie jej mikrokosmosem, a tym bardziej zwierciadłem rzeczywistości. Co najwyżej możemy mówić o marnej meta­ forze współczesności. Jest nową jakością, nowym tworem, wiecznie na nas otwartym i czekającym na ciekawe uzupeł­ nienia. Jest także miejscem spotkań ludzi z całego świata, za­ negowaniem przestrzeni fizycznej, gwoździem do trumny Euklidesa. World Wide Web na nas czeka, chatlisty z nami rozmawiają (te drwią już z wszelkich tradycyjnych zasad 1 ograniczeń konwersacji), a gry komputerowe zabawiają. Świat Schulza przed nami ucieka, jest tak fascynujący, że chcemy się w nim znaleźć, ale to wymaga ogromnego wysił­ ku. W przeciwieństwie do cyberprzestrzeni, która dostępna jest dla każdego, sklepy cynamonowe pojawiają się, by zaraz zniknąć, ulotnić się i rozpłynąć. Są czystym, nieziszczalnym marzeniem, a Internet marzenie urzeczywistnił, tym samym je likwidując. Powróćmy jeszcze raz do samych cynamonowych skle­ pów: słabo oświetlone, ciemne i uroczyste ich wnętrza pach­ niały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła, aromatem da­ lekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam Znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów daw­ 1 136 no zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe sa­ lamandry i bazyliszki, korzeń mandragory, norymberskie me­ chanizmy, homunkulusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty peł­ ne przedziwnych rycin i oszałamiających historyj (s. 69). Cyberprzestrzeń nie jest poezją, brak jej cynamonowego zapachu i swoistej subtelności, aleja wierzę, że podczas mo­ ich wędrówek po tej nieograniczonej krainie dotrę kiedyś na ulice świata sklepów cynamonowych, do jego najciekaw­ szych zakamarków i znajdę w nich elementy, o których zapo­ mnieć i których odrzucić nie warto. Bez tej wiary nie byłoby sensu po takiej rzeczywistości podróżować, a traktowanie jej tylko i wyłącznie instrumentalnie jako narzędzia i bazy da­ nych wydaje się być niemożliwe. Zbyt dużo czasu się jej po­ święca, zbyt dużo uwagi na niej skupia, za wiele tam świeci­ dełek i koronek, tandety i mądrych słów, by móc nie zatrzy­ mywać się, a tylko wyszukiwać proste informacje na temat. Pamiętam, kiedy ostatnio podróżowałam po Internecie w po­ szukiwaniu wirtualnej superdziewczyny Lary Croft, to ani ra­ zu nie zostałam zaspokojona informacjami, ciągle chciałam wiedzieć więcej i więcej zobaczyć. Cały czas ma się bowiem świadomość, że można jeszcze znaleźć ciekawsze rzeczy, że źródło jest niewyczerpane, a na dodatek po drodze tyle inte­ resujących dygresji. Co jeszcze urzeka w cyberprzestrzeni? Obiecuje ona speł­ nić marzenia każdego podróżnika - poprzez postawienie sto­ py na obcej ziemi oswaja się ją, ogarnia, poznaje, a tym sa­ mym opanowuje. Podróż jest równa podbojowi. Sieć pokazu­ je świat już podbity i ogarnięty - zapisany i paradoksalnie ca­ ły czas otwarty na nasze dodatki. Chaos opanowany. Złudze­ nie wszechwiedzy, bo cała wiedza ludzkości jest w zasięgu naszej ręki. Banki danych zawsze są do naszej dyspozycji, więc my - my jako ludzkość - wiemy wszystko. Potencja nieograniczona kusi obietnicą ogarnięcia i poznania wszech­ rzeczy. Cyberprzestrzeń odsłania pragnienia o wiele starsze niż komputery cyfrowe: mistyczne pragnienie świadomości totalnej, magiczne pragnienie totalnej kontroli nad informa- �puchnie i rośnie w pustą, wydętą narośl, wystrzela szara i lek­ cją. Ze swymi nieskończonymi granicami i rozległą hierar­ ka wegetacja puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych chią galaktyk i konstelacji, drogami i miastami, cyberprze­ maków, zrobiona z nieważkiej tkanki majaku i haszyszu. Nad strzeń jest czymś' więcej niż mapą - jest kosmosem. Jeden całą dzielnicą unosi się leniwy i rozwiązły fluid grzechu i do­ Z etapów przejścia przez Corpus Hermeticum zawiera zbiór my, sklepy, ludzie wydają się niekiedy dreszczem na jej go­ tekstów ezoterycznych z późnego antyku, które stały się pod­ rączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych marze­ stawą europejskiej magii, alchemii i innych gnostycznych niach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni możliwo­ wzlotów - ujawniony Umysł mówi do Hermesa Trismegistuściami, wstrząśnięci bliskością spełnienia, pobladli i bezwła­ sa: „Jeżeli obejmiesz myślą wszystkie rzeczy jednocześnie, dni rozkosznym struchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też czasy, miejsca, substancje, jakość i ilość, być może zrozu­ kończy. miesz Boga". (Davis, 108) Czy jednak nie za duże znaczenie nadajemy sieci i jej Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzy­ przestrzeni? Czy niebawem nie dostrzeżemy w niej faktycz­ muje się i cofa, atmosfera gaśnie i przekwita, możliwości nego podobieństwa do ulicy Krokodyli? (Teraz pozwolę so­ więdną i rozpadają się w nicość, oszalałe szare maki ekscyta­ bie na jeszcze jeden długi cytat, uważam bowiem, że opis uli­ cji rozsypują się w popiół. cy dokonany przez Schulza może być wykorzystany jako bar­ Będziemy wiecznie żałowali, żeśmy wtedy wyszli na chwi­ dzo celny literacki komentarz między innymi do zjawiska cy­ lę z magazynu konfekcji podejrzanej konduity. Nigdy nie tra­ berprzestrzeni i moich o niej refleksji.) fimy już doń z powrotem. Będziemy błądzili od szyldu do szyl­ A jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemni­ du i mylili się setki razy. Zwiedzimy setki magazynów, trafimy cę tej dzielnicy, troskliwie ukrywany sekret ulicy Krokodyli? do całkiem podobnych, będziemy wędrowali przez szpalery książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo Kilkakrotnie w czasie naszego sprawozdania stawialiśmy i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej pewne znaki ostrzegawcze, dawaliśmy w delikatny sposób wy­ piękności, które nie potrafią zrozumieć naszych życzeń. raz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie nie przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówiliśmy Będziemy się wikłali w nieporozumieniach, aż cała nasza 0 imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale sło­ gorączka i podniecenie ulotni się w niepotrzebnym wysiłku, wa te mają zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by określić w straconej na próżno gonitwie. połowiczny i niezdecydowany charakter jej rzeczywistości. Nasze nadzieje były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd Język nasz nie posiada określeń, które by dozowały nieja­ lokalu i służby - pozorem, konfekcja była prawdziwą konfek­ ko stopień realności, definiowały jej giętkość. Powiedzmy bez cją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych intencyj. Świat ko­ ogródek: fatalnością tej dzielnicy jest, że nic w niej nie do­ biecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym zepsu­ chodzi do skutku, nic nie dobiega do swojego definitivum, ciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moral­ wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie nych i banalnej pospolitości. W tym mieście taniego materia­ gesty wyczerpują się przedwcześnie i nie mogą przekroczyć łu ludzkiego brak także wybujałości instynktu, brak niezwy­ pewnego martwego punktu. Mogliśmy już zauważyć wielką kłych i ciemnych namiętności. bujność i rozrzutność - w intencjach, w projektach i antycy­ Ulica Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz pacjach, która cechuje tę dzielnicę. Cała ona nie jest niczym nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie innym jak fermentacją pragnień, przedwcześnie wybujałą stać nas było na nic innego jak na papierową imitację, jak na 1 dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwości fotomontaż złożony z wycinków zleżafych, zeszłorocznych ga­ kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie zet, (s. 83, 84) �Po tej dłuższej refleksji, która nie musi być odczytywana jako jednoznaczna krytyka, a moją intencją umieszczenia jej w tym miejscu była raczej pewna obawa, a może nawet deli­ katna przestroga przed beztroskim poddaniem się uwiedzeniu temu urzekającemu światu, wróćmy do podróżowania. Czy to kwestia atrakcyjności tkwiącej w samej metaforze podróży czy faktyczne podobieństwo, że używa się tego określenia nagminnie przy omawianiu cyberprzestrzeni? Już wcześniej zarysowałam pewne cechy wskazujące, że nie jest to przypa­ dek. Spróbuję pójść jeszcze kawałek dalej. Podróż to niewąt­ pliwie poruszanie się w przestrzeni i w czasie. Sieć pozwala nam pokonać wszelkie granice, dostać w każde miejsce: jed­ no kliknięcie i Luwr, drugie i zwiedzamy Disneyland, trzecie poznajemy borgesowskie labirynty , itd. Podróżujemy po ca­ łym świecie, po wszystkim, co człowiek wymyślił i wsadził do komputera (jeśli coś tam jeszcze nie jest zapisane, to nic nie stoi na przeszkodzie, żeby to zrobić). Zostawiamy czas płynący w domu, aby poddać się innemu. Czas podróży jest czasem niezwykłym, bo odmiennym od porządku codzienno­ ści, bo toczącym się we własnym, swoistym rytmie. Jest cza­ sem nieciągłym, czasem bez przeszłości i bez przyszłości, jak­ by zawieszonym w innej, sobie właściwej rzeczywistości. Jest czasem, w którym możliwe są wydarzenia i sytuacje odmien­ ne od rutyny codzienności, nie mieszczące się w jej ramach. (Tarkowska, 1995). To się zgadza z podróżą internauty. Podróżny to ten zawieszony między początkiem a końcem, ten już nie w domu, ale jeszcze nie u kresu. Tutaj podróżują­ cy po sieci przypomina raczej skoczka z miejsca na miejsce, albo włóczęgę wielce ciekawego świata. Dla internauty nie istnieje strach, niebezpieczeństwo, techniczne ograniczenia. To czysta wędrówka, bezcielesna tułaczka. Ale podróż to tak­ że miejsce spotkań z innym, rozmów bardzo ważnych i tych niezobowiązujących, zostawiania śladów w nieoczekiwanych miejscach i ludziach. Wszystko się zgadza. Podróżując po In­ ternecie możemy gdzieś odpowiedzieć komuś na zadane py­ tania, dodać własne zdanie na liście dyskusyjnej, zwierzyć się wirtualnemu psychoanalitykowi. Na internetowym murze na­ pisać: „tu byłem". A ciągle przy tym jesteśmy w ruchu, prze­ mierzamy kilometry bajtów, aby poznać, dowiedzieć się, za­ smakować Nowego. A jednak przez to, że cyberprzestrzeń umożliwiła nam bycie równocześnie w kilku miejscach, wy­ eliminowała w jakimś stopniu czynnik czasu i stuprocentowo odległości. Także poprzez kontakty w sieci może tworzyć no­ we podziały społeczne oparte na wspólnych zainteresowa­ niach i możliwościach poruszania się w obrębie podobnych tematów. 2 Wszystko wskazuje na to, że mamy do czynienia z nową formą podróży, całkiem abstrahującą od fizycznych odległo­ ści i uniedogodnień terenu. Ale jednocześnie Internet, na tro­ chę już innym poziomie, prawdziwą (czy żeby tak nie warto­ ściować powiedzmy dotychczasową) podróż niweluje. Nie tylko pozwala będącemu w podróży na nieustanny kontakt z osobami pozostawionymi w domu, ale także daje możli­ wość obcowania ze swoją codzienną przestrzenią: chociażby przez możliwość włączenia ulubionej rozgłośni radiowej, przeczytania gazety lokalnej, dowiedzenia się o wynikach li­ gi piłkarskiej. Z drugiej strony kiedy włączy komputer, ma do czynienia z dokładnie tą samą cyberprzestrzenią, z którą ob­ cuje na co dzień. Internet naprawdę drwi sobie z geografii i skutecznie udaje mu się pokazać, że nie jest ona warta za­ chodu. Simon Penny twierdzi, że nie ma tu wcale jakiejś radykal­ nej zmiany, gdyż rzeczywistość wirtualna liczy sobie co naj­ 138 mniej dwa tysiąclecia. Śledząc w historii różne iluzje i marze­ nia o symulacji, wskazuje m.in. na teatry optyczno-mecha­ niczne. Jeden z nich miał być tak przedstawiony w ówczesnej prasie: Nikt chyba z odwiedzających wystawę nie zdoła się oprzeć pokusie (...) odbycia podróży mającej wszelki pozór prawdziwości, a nie narażającej na koszty i niebezpieczeń­ stwa (...) nawet na wzburzonym morzu wśród szalejących ży­ wiołów można w każdej chwili zejść na twardy grunt. Podob­ nie bezstresowo podróżował markiz de Selby: Podczas swego pobytu w Anglii, mieszkał przez pewien czas w Bath, skąd mu­ siał się udać w pilnej sprawie do Folkestone. Potraktował to w sposób raczej niekonwencjonalny. Zamiast pójść na dwo­ rzec i zasięgnąć informacji o pociągach, zamknął się w swo­ im pokoju zaopatrzony w duży wybór pocztówek ukazujących miejsca, przez które musiałby przejeżdżać podczas podróży Miał też wiele zegarów i barometrów oraz przyrząd do regu­ lowania lampy gazowej tak, by dostosować ją do zmieniają­ cego się na zewnątrz światła. Co działo się w jego pokoju i do czego posłużyły markizowi liczne instrumenty - tego dokła­ dnie nie wiemy. Wydaje się jednak, że po kilku godzinach wy­ szedł z pokoju przekonany, że był w Folkestone i że prawdo­ podobnie odkrył taki sposób podróżowania, który nie przypa­ dnie do gustu kompaniom kolejowym i okrętowym, (za: Pen­ ny 1996, 147). Internet jednak to nie iluzja rzeczywistości, on nie ma pre­ tensji do bycia doskonałą symulacją: to inna forma poznania, to nowy sposób kontaktowania się ze światem, oryginalne do­ świadczenie całej niemal kultury. I dlatego nie ma potrzeby traktowania rzeczywistości wirtualnej jako alternatywy dla rzeczywistości realnej, człowiek bowiem może wybrać obie. Jak bardzo, przynajmniej na razie, sieć nie może się obyć bez odniesienia do realności, świadczy między innymi metafory­ ka opisująca poruszanie się po Internecie. Tak więc obok podróżowania mamy wielce popularną nazwę: infostrada. In­ fostrada na wzór autostrady, z tym, że na tej pierwszej z ogromną prędkością przemieszczane są informacje (ponoć najdroższy produkt współczesnego świata). Podobnie ruch odbywa się tu nieustannie, tylko że nie ma ograniczeń ilo­ ściowych. Jednak poruszający się po sieci to ktoś mieszczący się na przeciwnym biegunie w stosunku do kierowcy tira czy innego auta. To wolno i z refleksem przemierzający wcale nie pustą i antyludzką (jak w przypadku autostrady) przestrzeń. On ma prawo zajrzeć, kiedy tylko chce, do ciekawego miej­ sca, kupić niepotrzebną rzecz, zatrzymać się nie tylko na pa­ pierosa. On ma prawo błądzić, skręcać i zapominać o celu. Może dlatego bardziej popularna jest jeszcze inna metafora: żeglowania, nawigacji i surfowania. O żeglowaniu mówią wszyscy: począwszy od poważnych redaktorów specjalistycznych gazet komputerowych, którzy na pewno obruszyliby się, gdyby ktoś powiedział im, że po­ sługują się metaforą, przez śmieszniastych piszących o grach komputerowych, do socjologów i teoretyków cyberprzestrze­ ni, w końcu i sami użytkownicy sieci. Żeglarskie artefakty bardzo często pojawiają się w reklamach sprzętu komputero­ wego czy w nazwach i czołówkach programów. Nic nie zna­ czący przypadek (Lakof i Johnson nie uznaliby tego tłuma­ czenia), zwykła atrakcyjność tak popularnej metafory czy może coś więcej w tym jest? Pójdźmy tropem trzeciego podejrzenia. Nawigacja morska jest gałęzią wiedzy, która umożliwia przeprowadzenie statku bezpieczną drogą z jednego punktu na powierzchni Ziemi do drugiego. (Czajewski 1986, 9). Bez­ pieczeństwo jest raczej zapewnione, chyba, że boimy się �komputerowych wirusów lub złośliwych hackerów. Co z że­ glarską wiedzą? Czy interżeglarz faktycznie posługuje się ja­ kąś konkretną techniką i umiejętnościami, aby dotrzeć do ce­ lu? Tak, jeśli wyznaczy sobie konkretny cel (a ten, jak wyżej wspomniałam, bardzo łatwo ulega zapomnieniu), to musi po­ znać, która przeglądarka jest najlepsza, gdzie szukać, jakich typów wiadomości itp. Musi starannie omijać przeszkody, nie dać się zdryfować na nieznane tereny i być cierpliwym. Jed­ nak większość nałogowych internautów ani myśli o narzuca­ niu sobie surowej dyscypliny, chyba że rachunek telefonicz­ ny przekroczy granice przyzwoitości . Raczej termin nawiga­ cja wskazuje na potrzebę dostania narzędzi i mapy do poru­ szania się po tej niewyobrażalnej przestrzeni. A może zakła­ da jakiś talent czy nabytą umiejętność, mimo wszystko ogar­ niania bezkresu. Ale tu żeglarzem może być każdy i żadnego patentu nikt nie wymaga. A co z surfowaniem, może ono okaże się lepszym określe­ niem. Jeśli uznać, że jest ślizganiem się po powierzchni, bez zagłębiania się (bo w tym kontekście głębi nie ma), jechaniem na fali, to dobrze. Jednak surfowanie to także cała otoczka: ko­ lorowe stroje, deska najlepszej firmy, długonogie dziewczęta, białozębni chłopcy. I tutaj znajdziemy analogię do Internetu. Surferzy mają kontakt z oceanem - w jakimś stopniu odpowie­ dnikiem cyberprzestrzeni, jako czymś nieogarnialnym, chao­ tycznym, bez widocznego końca, otwartym, nie narzucającym kierunku. Pełna dowolność wyboru. Surfer, podobnie jak inter­ nauta: idzie, żegluje, mówi dość, wraca. Bez zobowiązań, bez nocowania w obcym porcie, po prostu. I w tym jest bliższy mi­ łośnikowi sieci od swojego starszego brata żeglarza. Liczy się kontakt z wodą, ale nie z niebezpiecznym żywiołem. Chociaż internauta, podobnie jak żeglarz to ten, co ma dostęp do wiel­ kiego świata, ten, któremu nie wystarcza najbliższa okolica, ten, który pragnie poznania, ciągłego zrywania jabłka z drzewa wiadomości; ten drugi jest symbolem odwagi, siły, indywidu­ alności, życiowej mądrości. Zdarzają się jednak marynarze bez tej całej głębokiej ideologii, nawet u Josepha Conrada: Kapitan McWhirr pływał po powierzchni oceanów jak niektórzy ludzie prześlizgują się po latach życia, by łagodnie zapaść w spokoj­ ny grób, nieświadomi życia do ostatka, nie wiedząc, ile w nim 3 1 Chatlisty to coś na kształt internetowych kawiarni, miejsce niezobowią­ zujących pogawędek, nieraz bezsensownych dialogów; cieszą się ogrom­ ną popularnością wśród użytkowników. Podobną rolę spełniają grupy dyskusyjne (tematyczne), gdzie także każdy może w każdej chwili wy­ powiedzieć się i poznać wypowiedzi innych. zdrady, brutalności i przerażenia. I na morzu, i na lądzie, zda­ rzają się ludzie tak uprzywilejowani - lub tak lekceważeni przez los albo morze. (Conrad 1973, 31). Nie ma co jednak ukrywać, że większość bohaterów morza to ci doświadczający niebezpiecznego żywiołu, dotykający śmierci romantyczni he­ rosi lub szaleńcy. To bieda i ascetyczny styl życia, to wielkie ideały i legendy. A w sieci? Przeciwnie - bardziej barok niż ro­ mantyzm, raczej jarmark niż pustynia (bez wartościowania). Na statku jestem sam, muszę liczyć przede wszystkim na sie­ bie i tylko listy pomagają mi utrzymać kontakt z resztą świata. W sieci: z pozoru samotny przy komputerze, przez Internet kontaktuję się z masą ludzi. Nie mam prawa czuć się samotny, w każdej chwili mogę pogadać, cały czas mam świadomość równoczesnego istnienia w tej samej przestrzeni tłumu innych - mojej społeczności. To jeszcze raz warto zapytać, skąd to że­ glowanie w Internecie? Chodzi o nieistnienie wytyczonych szlaków, o wolność czy o poszukiwanie? A może sieć ma coś wspólnego z chińskimi morzami, o których znowu Conrad: Są to morza pełne zwyczajnych faktów, które mówią same za sie­ bie - wysp, mielizn, raf, bystrych i zmiennych prądów - skom­ plikowanych zjawisk, które jednak przemawiają do marynarza językiem jasnym i precyzyjnym, (s. 27). Woda, jako dobre określenie zjawiska, które tu staram się opisać, pojawia się jeszcze w innym kontekście. Telekomuni­ kacja i za nią to, co tworzy cyberprzestrzeń, zostały przez Pierre'a Levy przyrównane do biblijnego potopu: Drugi potop nigdy się nie skończy. Ocean informacji jest bez dna. Potop to nowa kondycja, z którą musimy się pogodzić. Nauczmy nasze dzieci pływać (nawigować?), utrzymywać się na powierzchni, a może nawet sterować. Wśród powszechnego falowania jed­ no jest pewne: idea stałego lądu jest przedpotopowa. Patrząc przez okienko swej arki Noe, to znaczy każdy z nas, jak okiem sięgnąć widzi inne arki. Płyną po wzburzo­ nym oceanie komunikacji numerycznej. Każda z nich dokona­ ła własnej selekcji. Każda pragnie ocalić różnorodność. Każ­ da chce przekazać informację. Arki będą dryfować bez końca po powierzchni wód. (s. 46). Teraz nie pozostaje mi nic inne­ go, jak patetycznie przypomnieć za starożytnymi: „Navigare necesse est, vivere non est necesse". 2 Notabene to właśnie borgesowski labirynt wydaje się być świetną me­ taforą internetowego świata. Chyba już nieraz wykorzystaną. Z takich czysto technicznych ograniczeń należy wskazać także na fakt. że wiele stron w Internecie jest płatnych, mogą dostać się na nie tylko po­ siadacze karty kredytowej. 3 BIBLIOGRAFIA: Bóhme, Hartmut 1996 Teologia leleobecności, tłum.: Aleksandra Ubertowska, „Maga­ zyn Sztuki", nr 10(2/96) Brzechwa, Jan 1968 Akademia Pana Kleksa, Warszawa Conrad, Joseph 1973 Tajfun, (w:) Tajfun i inne opowiadania, tłum.: Halina CarrollNajder, Warszawa Cząjewski, Jacek 1986 Nawigacja morska, Warszawa Davis, Frank 1998 Komputer. Wszechświat, tłum.: Marzena Beata Guzowska, „Ma­ gazyn Sztuki", nr 17 (1/98) Levy, Pierre 1997 Drugi potop, tłum.: Justyna Budzyk, „Magazyn Sztuki", nr 13-14 (1-2/97) Penny, Simon 1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum.; Jadwiga Węgrodzka, „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96) Schulz, Bruno 1994 Sklepy cynamonowe, Warszawa Tarkowska, Elżbieta 1995 Czas podróży, włóczęgi, wędrówki. „Res Publica nowa", nr 7-8 (82-83) 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b12a26dc3c211cfb29d14810ed6ffaa.pdf fa40fe12e82db1467dc49342973fc28c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5445 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5062 Title A name given to the resource Przedmowa : po obu stronach granicy - dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przedmowa Po obu stronach granicy – dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego Kiedy mówimy „Śląsk Cieszyński”, nie zawsze mówimy o tym samym. To, co kryje się pod tą nazwą dla historyka, nie oznacza tego samego, co Śląskiem Cieszyńskim nazywa geograf, a jego rozumienie nie pokrywa się z rozumieniem tej nazwy przez socjologa, etnografa, etnologa czy antropologa. Co zatem kryje się pod nazwą Śląsk Cieszyński? Czy mamy na myśli region o szczególnej urodzie, jak powszechnie mówi się o ziemi cieszyńskiej? Tak piękny i przyjazny ludziom, że, jak głosi legenda, 1200 lat temu trzej polscy książęta Leszko, Bolko i Cieszko, zachwyceni tym skrawkiem ziemi i szczęśliwi z powodu swojego spotkania, postanowili założyć miasto Cieszyn? A co kryje się pod nazwą Cieszyn? Urodziwe miasto nazywane niegdyś Małym Wiedniem? Ten piękny Śląsk Cieszyński i jego stolica Cieszyn są już przeszłością, mitami. Nie ma jednego Śląska Cieszyńskiego i jednego Cieszyna, i tak jest od 90 lat, kiedy region ten, po długich sporach, został podzielony pomiędzy niezadowolone z warunków tego podziału dwa kraje: Polskę i Czechosłowację. Choć z punktu widzenia geografii i historii możemy mówić o jednym Śląsku Cieszyńskim rozciągniętym obecnie po obu stronach granicy polsko-czeskiej, to jednak wskaźniki kulturowe nakazują mówienie o dwóch ziemiach cieszyńskich, które pewne cechy łączą, ale jeszcze więcej dzieli. Po podziale ziemi cieszyńskiej nazwa Śląsk Cieszyński zachowała się tylko w odniesieniu do polskiej strony regionu. Po czeskiej stronie mówi się, česke Slezsko lub Těšinsko, natomiast skrawek tej części Śląska obejmujący dwa powiaty zamieszkałe przez duże skupiska Polaków, przyjęto nazywać – głównie w Polsce – Zaolziem. Ziemi cieszyńskiej zawsze można było przypisać termin „pogranicze”. Zawsze leżała i także obecnie leży na styku państw, narodów, kultur i religii, co daje się zauważyć we współczesnym jej obliczu, które ukształtowały wpływy polskie, czeskie, niemieckie, słowackie, austriackie, a nawet węgierskie. W przestrzeni geograficznej i społecznej tego pogranicza nieustannie dochodzi do zderzenia kulturowego, przenikania wartości i wzorów kulturowych z jednej grupy do drugiej, wymiany sposobów życia, a często także do rywalizacji pomiędzy tymi sposobami, wartościami i wzorami. W wyniku tego wielowiekowego procesu mieszania się kultur wykształciła się na Śląsku Cieszyńskim kultura specyficzna, o synkretycznym charakterze, zawierająca różne pierwiastki - niegdyś „obce”, a obecnie zaadoptowane do rodzimej kultury i już „swoje”. Stało się tak pomimo faktu, że granica polsko-czeska, biegnąca przez środek regionu, zawsze była granicą trudną; aż do początków lat 90. XX wieku była to �6 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví granica zamknięta, szczelna, co oznaczało, że jej przekraczanie należało do sytuacji wyjątkowych i wymagających pokonania licznych utrudnień. Długie lata izolacji spowodowały, że dwie strony tej granicy – Polacy i Czesi – odwróciły się od siebie i przez kilkadziesiąt lat o współpracy w jakiejkolwiek postaci na pograniczu polsko-czeskim trudno było mówić. Czasami mówi się, że granica nie tylko dzieli, ale także w jakiś sposób łączy dwa organizmy społeczne i kulturowe. Jednak granica polsko-czeska przez kilkadziesiąt lat tylko dzieliła, jej ostrość doprowadziła skutecznie do przerwania dawnej jedności kulturowej tej części Śląska, którego mieszkańcy co prawda próbują obecnie – choć jeszcze dosyć nieśmiało i z pewnym do siebie dystansem – zawiązywać te pozrywane nici, ale muszą zmierzyć się ze świadomością, że powrót do dawnej jedności Śląska Cieszyńskiego jest niemożliwy. Po obu stronach tej granicy wytworzyły się dwa odrębne społeczeństwa z odmiennymi systemami wartości, normami i sposobami życia. Tylko w języku i tych płaszczyznach życia, gdzie przywołuje się tradycję, dają się odkryć echa dawnej jedności. Współczesne procesy przebiegające na pograniczu polsko-czeskim i ich dynamika zależą od wielu różnorodnych czynników z przeszłości i teraźniejszości. Ich wyczerpująca klasyfikacja nie jest możliwa, ale można pokusić się o wskazanie tych uwarunkowań, które zdają się w największym stopniu wpływać na to, co obecnie dzieje się na wszystkich pograniczach etnicznych, narodowych i państwowych, w tym na pograniczu polsko-czeskim na Śląsku Cieszyńskim. Uwarunkowania te wynikają zarówno z sytuacji, w jakiej funkcjonował w przeszłości i funkcjonuje obecnie ten region, jak i z sytuacji, w jakiej znalazł się współczesny świat. 1. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego żyją w kilku wymiarach pogranicza. Po pierwsze mieszkają na pograniczu pomiędzy dwoma państwami i narodami, a więc w przestrzeni, w której dochodzi do przenikania z jednej strony granicy na drugą wzorów kulturowych, systemów wartości, sposobów i stylów życia. Po drugie na co dzień żyją w przestrzeni pogranicza religijnego, które wypełniają wzory oryginalnej, głównie katolicko-ewangelickiej kultury religijnej. Na Śląsku Cieszyńskim żyje kilkudziesięciotysięczna, najliczniejsza w Polsce społeczność luteran. Tylko tu można znaleźć wsie, gdzie wśród mieszkańców przeważają wyznawcy protestantyzmu w licznych jego odłamach. 2. Tego rodzaju złożoność wpływów powoduje, że tożsamość mieszkańców pogranicza jest taka jak ich kultura: złożona, niejednorodna, budowana z bogatego materiału, a ponadto nieustannie rekonstruowana w takim rytmie, w jakim zmieniają się i pojawiają nowe procesy społeczno-kulturowe na pograniczu. Na pograniczach wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i tożsamości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych społeczności. Czasami zmienia przynależność narodową1. Jest to człowiek jakby rozdarty wewnętrznie, nie potrafiący często dokonać wyboru pomiędzy różnymi sposobami życia, ale jednak nabywający w procesie socjalizacji i wychowania umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach, wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości. Walencja kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości z kulturą narodo1 A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46. �Przedmowa 7 wą i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno w życiu codziennym jak i sytuacjach wyjątkowych2, staje się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie jest jednorodna. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją na granicy, zawsze dla kogoś stają się innymi, często obcymi i wystawionymi na inność i obcość innych. Pojawił się zatem jakiś „nowy”, nieodwołalnie naznaczony „cudzoziemskością”, człowiek obdarzony nową tożsamością – niejednorodną, złożoną, ukształtowaną przez dwie strony jakiejś granicy. 3. Zmienia się nieustannie kontekst społeczny i kulturowy, w którym kształtuje się tożsamość narodowa współczesnych społeczeństw, co szczególnie uwidacznia się na pograniczach, czyli w przestrzeniach niejednorodnych, często wielokulturowych. Niegdyś tożsamość człowieka zależała od przynależności do jakiejś większej grupy i była zamknięta w ramach przynależności do danej klasy czy narodu. Dzisiaj tożsamość ta jest płynna i wielowymiarowa, osłabła bowiem siła oddziaływania dziedzictwa, tradycji, wzrosła natomiast ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolnili się od względnie homogenicznych społeczności, w których wzory kulturowe przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne drogowskazy pokazujące dokąd zmierzamy straciły na znaczeniu, a współczesny świat daje nam niespotykanie szeroki wybór możliwości kim być, jak tworzyć siebie i budować własną tożsamość3. 4. Dokonują się szybkie przemiany znaczenia i funkcji granicy. Proces ten szczególnie wyraźnie zaznacza się w Europie. Tu granice – zwłaszcza pomiędzy krajami wchodzącymi w skład Unii Europejskiej – wyraźnie tracą swoją ostrość, stają się coraz bardziej otwarte, a tym samym coraz mniej szczelne. Układ z Schengen, do którego w 2007 roku przystąpiła Polska i kilka innych krajów, w tym Republika Czeska, nadaje granicom wręcz symboliczny charakter. Taki charakter przybrała także granica polsko-czeska. Od trzech lat staje się jakby niewidoczna, co oznacza, że można ją przekraczać nie uświadamiając sobie faktu przenoszenia się z jej jednej strony na drugą. Rysem szczególnym Europy Środkowo-Wschodniej jest powstanie w ciągu ostatnich kilkunastu lat kilku nowych granic, wokół których tworzą się nowe pogranicza. W przypadku Polski oznacza to zmiany na wschodnim pograniczu po rozpadzie Związku Radzieckiego, oraz na południowym, po rozpadzie Czechosłowacji. Zwiększyła się liczba centrów oddziałujących na te obszary, a co za tym idzie, wachlarz wartości, kultur i wzorów zachowania. 5. Na Śląsku Cieszyńskim intensyfikują się procesy transgraniczne. Transgraniczność rozumiana jest tu szeroko jako wszelkie komunikowanie międzynarodowe pomiędzy różnymi krajami i narodami, ale też kulturami ponad ich granicami. W przestrzeni europejskich pograniczy pojawiły się nowe formy instytucjonalnej, transgranicznej współpracy w postaci euroregionów. Po kilkunastu latach działalności tych euroregionów, które współtworzyła Polska, można stwierdzić, że osiągnęły one sukces – zostały zrealizowane podstawowe cele, jakie stawiali sobie przedstawiciele lokalnych i regionalnych władz samorządowych, przede wszystkim w zakresie wypracowania wspólnych metod rozwiązywania problemów oraz przezwyciężania niedorozwoju i uciążliwości charakterystycznych dla obszarów peryferyjnych. Euroregiony organizują i wspierają współpracę nie tylko na płaszczyźnie gospodarczej, ekonomicznej, 2 3 A. Kłoskowska: Kultura. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107. A. Giddens: Socjologia. Warszawa 2004, s. 53. �8 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví ale także społecznej i kulturalnej. Obserwacja życia na pograniczach pozwala wysunąć wniosek, iż euroregiony zdecydowanie zdynamizowały te obszary i przełamały ich peryferyjny charakter. Na pograniczu polsko-czeskim działa pięć euroregionów, a jednym z nich jest powołany w 1998 roku Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské Slezsko”, który obejmuje 60 polskich i czeskich gmin i którego siedziby mieszczą się obecnie w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Polskie i czeskie biura Euroregionu zarządzają funduszami mikroprojektów, o które mogą występować wszystkie przygraniczne organizacje non-profit posiadające osobowość prawną. Transgraniczność, obecna coraz powszechniej na Śląsku Cieszyńskim, polega także na tym, że mieszkańcy obu stron granicy coraz śmielej wkraczają ze swoimi interesami i potrzebami na tę drugą stronę, reagując jednocześnie bezbłędnie i szybko na potrzeby jej mieszkańców. Po tej drugiej stronie nie tylko robią zakupy, ale także poszukują pracy, zakładają firmy, wynajmują, a nawet kupują mieszkania, korzystają z usług itp. Jest to wynikiem kilkunastu lat trwania otwartej granicy, ale przede wszystkim członkowstwa obu państw w Unii Europejskiej i wejścia w 2007 roku do strefy Schengen. Tak jak określają to podstawowe zasady zawarte w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie, przez polsko-czeską granicę swobodnie przepływają osoby, kapitał i towary. Istnieje też swoboda świadczenia usług, z czego coraz częściej korzystają mieszkańcy Polski i Czech, nie tylko z przygranicznych regionów. 6. Wielu badaczy wiąże współczesne, gwałtowne przemiany regionów przygranicznych z procesami ogólnie nazywanymi globalizacyjnymi. Jeżeli przyjrzymy się głównym wyznacznikom globalizacji, wskazywanych przez znawców tej problematyki, znajdziemy potwierdzenie owej zależności. W sferze społeczno-kulturowej globalizacja niesie ze sobą nieustannie wzrastającą ruchliwość ludzi, którzy coraz swobodniej przenoszą się z jednej społeczności do drugiej i z jednej kultury do innej. Tożsamość jednostek i grup społecznych staje się wobec tego płynna i wielowymiarowa, bowiem słabnie siła oddziaływania dziedzictwa społeczno-kulturowego i tradycyjnego, międzypokoleniowego przekazu kulturowych wzorów zachowania. Sztandarowymi hasłami globalizacji stały się: wolność, różnorodność, pluralizm, wieloznaczność, lokalność, zgoda na człowieka wielowymiarowego. Jednocześnie nasila się proces glokalizacji, czyli wzajemnego przenikania tego, co lokalne i uniwersalne, rozumianej także jako proces ochrony lokalnej tożsamości kulturowej czy etnicznej. W wyniku procesów globalizacyjnych, jak twierdzą znawcy tej problematyki, w społecznościach wielokulturowych – takich jak Śląsk Cieszyński – szczególnie wyraźnie uwidacznia się problem tożsamości jednostek i grup społecznych, które na co dzień żyją na styku dwóch lub więcej kultur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Członkowie społeczności wielokulturowych trwale obcują z kulturą częściowo odmienną od własnej, integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, wzory tej drugiej kultury, realizując je w codziennym życiu. Teraźniejszość Śląska Cieszyńskiego jako regionu pogranicza państwowego, narodowego i kulturowego ukształtowały wpływy z przeszłości – oryginalne dziedzictwo kulturowe tej ziemi. To ono może być kluczem do stworzenia obrazu, swoistej mozaiki indywidualnych i zbiorowych, społecznych tożsamości tej przestrzeni. Warto zatem poszukać odpowiedzi na pytania: jakie portrety własne, indywidualne oraz swojej społeczności budują mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego po obu stronach gra- �Przedmowa 9 nicy polsko-czeskiej? Co to znaczy być Ślązakiem cieszyńskim, jakie cechy i wzory życia o tym rozstrzygają? Jakie postawy wykazują mieszkańcy ziemi cieszyńskiej wobec przeszłości swojego regionu i jego tradycji? W jaki sposób dokonuje się rodzinny przekaz tradycji regionalnych oraz jakie instytucje zajmują się tym przekazem, zwłaszcza w odniesieniu do młodego pokolenia? Pytania te postawili sobie badacze z Uniwersytetu Śląskiego, Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji umiejscowionego w Cieszynie oraz z Kongresu Polaków w Republice Czeskiej. Postanowili wspólnie stworzyć projekt pt. Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200 lecie Cieszyna, który uzyskał akceptację, a w związku z tym środki finansowe na realizację z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Tĕšínské Slezsko. Rezultatem podjętych badań jest niniejszy tom – zbiór interesujących, obejmujących różnorodne sfery życia pogranicza polsko-czeskiego i mających swoje korzenie w różnych dziedzinach wiedzy – przyczynków, które stanowią rzetelną podstawę do udzielenia odpowiedzi na pytania problemowe. Program badań, prowadzonych przez etnologów, antropologów, historyków, socjologów, pedagogów, politologów i językoznawców obejmował zagadnienia: - kapitał kulturowy miast pogranicza, - tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy, jej przejawy, uwarunkowania i przemiany, - współczesne reminiscencje przeszłości: konfliktów, sporów i animozji, - stereotypy etniczne, - zróżnicowanie religijne ziemi cieszyńskiej jako szczególny rys jej wielokulturowości, - edukacja międzykulturowa na Śląsku Cieszyńskim i jej perspektywy, - kultura pogranicza. Tradycja i sztuka ludowa jako wspólne dziedzictwo podzielonej ziemi. Oddajemy do rąk Czytelników ważną publikację. Z jednej strony pokazującą wszystkie kierunki, wątki i pola, w jakich cieszyńskie środowisko naukowe, wraz z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, prowadzi w ostatnim czasie badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. Z drugiej strony niniejsza publikacja może stanowić źródło rzetelnej wiedzy, popartej badaniami empirycznymi, dotyczącej różnych dziedzin życia mieszkańców podzielonego granicą Śląska Cieszyńskiego, oraz tego, co oni myślą o sobie, o swoich sąsiadach z tej drugiej strony i jak wyobrażają sobie przyszłość swojej małej ojczyzny. Halina Rusek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7b859a91543301dc256d49bc7f0739b.pdf d2d42c410b7ffe1dd78bc6c9bb39244a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia sztuka ludowa Święta Krew z Walldürn Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4388 Title A name given to the resource Przedstawienie Świętej Krwi z Walldürn / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.27-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Snieżyńska-Stolot Ewa P R Z E D S T A W I E N I E Ś W I Ę T E J KRWI Z W A L L D Ü R N ZE STUDIÓW NAD IKONOGRAFIĄ W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ Z a g a d n i e n i e i k o n o g r a f i i chrześcijańskiej dowej n i e zostało d o t ą d o p r a c o w a n e pujący, a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e czały się j e d y n i e w sztuce l u ­ Są t o : d r z e w o r y t ograni­ ska, osiem obrazków m a l o w a n y c h n a szkle i lustrze p o ­ niektórych tematów . 1 musi problemów: w p i e r w s z y m niekiedy zupełnie o d m i e n n y c h o d t e m a t y k i weniencji, w zbiorach w Wiedniu, Legenda nionej w o f i c j a l n e j s z t u c e k o ś c i e l n e j . D l a t e g o też i s t n i e j e (Odenwald) potrzeba g r u n t o w n e g o a wych pozycjach co p o w i n n o ludowej pod doprowadzić wzorowanej odnoszących ścijańskiej, a p o ś w i ę c o n e j sztuki do po­ n a podstawo­ się d o i k o n o g r a f i i specyficznej nej z z a b y t k ó w l u d o w y c h w i e k u X I X . Obecnie jedynie sztuce 2 przypuszczać, że t e m a t y k a była u w a r u n k o w a n a produkcją w przez p i e l g r z y m ó w , można propago­ które te centra, czasem najczęściej zna­ ludowej dewocjonaliów wanych przez różnorodne ośrodki o d p u s t o w e , chodziły się d a l e k o p o z a chrze­ Ikonografii roz­ przenoszone rozpowszechniane przez Austriackiego oraz o wersja ortu wino, ceni w szkołach artystycznych malarze i kształ­ rzeźbiarze, a jeśli już t a k b y ł o , t o w o p a r c i u o istniejące s t a r a l i się o n i s t w o r z y ć n o w e typy ikonograficzne. Należy n a d m i e n i ć , ż e r ó w n i e ż p r o b l e m przez sztukę ludową nowych tematy wino wylało typów gendy, n i e b y ł d o t ą d p o r u s z a n y . N a p o d s t a w i e spostrzeżeń w y d a j e sporadycznych . 3 Można tem, że dziewiętnastowieczni dotych­ się, że kształtowanie t y ­ pów i k o n o g r a f i c z n y c h w s z t u c e l u d o w e j padków malarze, rzeźbiarze tworzący d l a p o t r z e b c h ł o p ó w , b r a l i t y p y dewocjonaliów, a więc wzorników traktowany był przez wieczu, j a k o obraz rycin podobnie jak w dość W i e r n i e . przejętego typu była n a t o m i a s t o d m i e n n a , gustu Wiejskiego stycznym odbiorcy, tworzącego była pere- w 1589 r . wizerunek się n a korporał Ukrzyżowanego Otto. K i e d y się i konsekrował przemienione tworząc otoczony w krew cudowny obraz: jedenastoma twa­ w y o b r a ż e n i a n a Chuście św. W e r o n i k i . P r z e r a ż o n y k s i ą d z u k r y ł p o p l a m i o n y k o r ­ p o r a ł w ołtarzu i d o p i e r o u m i e r a j ą c w y z n a ł całą t a j e m ­ to wyjęto korporał wydarzenie i posłano zostało uznane do za 1 Rzymu, cudowne, a p a p i e ż E u g e n i u s z I V n a d a ł w 1445 r . p i e r w s z y odpust d l a kościoła Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . obecnej kultu korporał w Walldürn umieszczony w był i jest do chwili siedemnastowiecznym П. 1. Święta Brucknera. Krew z Walldürn, drzeworyt, 1589 г., wg fak­ Formalna chociaż DVRENSIS PEREGRINA- T l O N í s O K T V 1.1 PKOCIltlSSV. z dru­ średnio­ przejmowano dalej 5 dziele Pierwowzór kazywano do oraz 4 nich, w Waltdurensis wydanym et progressu, wieku X V I , jest zdobiących kamieniarskich . święty, który zawarta Walldürn i ka­ ikonograficzne ulotne d r u k i , m o d l i t w y , o b r a z k i d e w o c y j n e kowanych 6 się w pod koniec D e sacrae kamiennej proszowickim . należy d o p r z y ­ t o wytłumaczyć mieniarze, z g r u p o w a n i w małych miasteczkach i w s i a c h , z rozmaitych Etnograficznego ikonograficznych w oparciu o ustne l u b pisane, l u d o w e i pozaludowe l e ­ czasowych się tej legendy pro­ zachowany figurze wydarzył r z a m i C h r y s t u s a naśladującymi Obiektem kształtowania na w powiecie jaki k i e l i c h przewrócił gdzie opisane kościelnej, Ślą­ W r o k u 1330 w k o ś c i e l e św. J e r z e g o w W a l l d ü r n o d ­ nicę. W t e d y sztuki Muzeum prawiał mszę ksiądz H e n r y k cujący oficjalnej cudzie opata Jodocusa Hoffiusa: grinationis podpisem, płaskorzeźba uformowała obszerna handlarzy. Tematów t y c h n i e p o d e j m o w a l i n a ogół p r a ­ dla potrzeb polskim z 1911 r . w e w s i M a k o c i c e rozpowszech­ przebadania opatrzony rzę­ ludowej, 1831 г., d r z e w o r y t z G ó r n e g o chodzących z P o d h a l a i O r a w y , o b r a z o n i e z n a n e j ikonogra­ ficznych c z y l i t e m a t ó w w y s t ę p u j ą c y c h w s z t u c e rozprawy, wyko­ temu problemowi dzie c z y m u w a r u n k o w a n y b y ł w y b ó r w ą t k ó w wstania obszernej Kostryckiego nany w Płazowie w do o m ó w i e n i a t y m właśnie kątem, Macieja wyczer­ Badającemu s z t u k ę l u d o w ą o d s t r o n y i k o n o g r a f i i więc nasuwać s i ę w i e l e dowej. w sposób i prze­ interpretacja dostosowana ideałem bez wątpienia arty­ eklektyczna forma w y m i e n i o n y c h wzorów. Obok zagadnienia ikonograficznych w wątków mach o p r a c o w y w a n i a grupy zabytków, sztuki l u d o w e j we, które ikonograficznych i sztuce l u d o w e j poszczególnych zabytków, podjąć próby typów należy także, w r a ­ czy też u s t a l e n i a n a i l e dzieło z a w i e r a ł o w s o b i e o k r e ś l o n e treści mogły być u w a r u n k o w a n e ideową t w ó r c y w z g l ę d n i e W i e j s k i e g o którego d z i e ł a t e b y ł y ideo­ świadomością społeczeństwa, d l a przeznaczone. N a t y m m i e j s c u p r a g n ę zająć s i ę r z a d k i m , a s p o t y ­ kanym na Świętej Krwi (palla terenie polskiej sztuki ludowej, z Walldürn. Jest t o w i z e r u n e k corporalis) z z którego w y p ł y w a przewróconym tematem korporału k i e l i c h e m u dołu, w i n o , tworząc obraz złożony z po­ staci Ukrzyżowanego w o t o c z e n i u j e d e n a s t u t w a r z y C h r y ­ stusa. Temat Świętej k r W i z Walldürn znany jest j a k d o ­ tąd n a t e r e n i e P o l s k i z d w u n a s t u z a b y t k ó w sztuki l u ­ 27 �0 7Í. 2. Odmiany relikwiarzu, nocnym typu u s t a w i o n y m ma ołtarzu ramieniu Przedstawienie transeptu Świętej Krwi Św. ikonograficznego Krwi kościoła w Sw. z Walldürn, pół­ Jerzego'. t a k j a k zo­ stało p o w y ż e j o p i s a n e , n i e j e s t o c z y w i ś c i e kopią cudow­ nego wyobrażenia n a k o r p o r a l e , n a którym b r a k kich w śladów, ale zrodziło się oparciu o tekst legendy. za p i e r w s z y wanej (il. już 1) . koniec Wolfgang wszel­ wieku Bruckner Jodoeusa tutaj Hoffiusa korporał z uważa podtrzymywany rego wypływa wino przemienione w i d z i m y Ukrzyżowanego tych ramionach Chrystusa nych w tymi i lekko otacza krew. ugiętych kolanach. jego porządku: r a m i o n a m i Ukrzyżowanego, twarzy cztery któ­ Pośrodku (bez k r z y ż a ) o s z e r o k o jedenaście następującym w kielich, rozwar­ Wizerunek rozmieszczo­ ponad dwie, jedna rozwar­ pod dru­ c z e n i u występują po bokach Ukrzyżowanego na wysokości j e g o b i o d e r . ściele miedzioryt w z Ш 28 r e l i e f n a ołtarzu Ś w i ę t e j Sw. Jerzego w Walldürn z Krwi w l a t 1622—1626 przeciwieństwie do d r z e w o r y t u Począwszy które wy­ Chrystusa . W oparciu 9 z Walldürn artyście przede należy możliwości wszystkim Niemiec wśród do rozwi­ roz­ dewocjona­ ludowej. od końca X V I w. Walldürn stało się m i e j s c e m , d o k t ó r e g o zdążały p i e l g r z y m k i - p r o c e s j e urzą­ dzane Nasi­ lenie wego w przez przypada związku z diecezji Walldürn na okres jako ruchu punktem rozwoju XVIII. Wizerunki trzydziestoletniej, Walldürn lnianych modlitwy runki jest względnie i wśród Świętej Krwi 1. ćwierć Walldürn dla pielgrzy­ dewocyjnych sięgają­ drzeworytnicza malowanych według jed­ j e d w a b i u czy też d r u k o w a ­ ręczniczkach także w z przeznaczonych obrazków nego szablonu n a papierze, Spotykane była Krwi c y c h w i e k u X V I I , w y k o n a n y c h techniką nych pielgrzymko­ kontrreformacyjnego. Świętej więc wśród do W a l l d ü r n würZburskiej. miejsca po wojnie z narastaniem Szczytowym wieku katolików popularności ko­ za­ krwi, i n w e n c j i , toteż n a t e r e n i e się liów i w sztuce oraz dziele würaburskiego j e z u i t y J a n a S t r e i n a г., g d z i e , w strugi Krwi n i e daje 1 miedziorytniczą, K o l e j n y m chronologicznie wyobrażeniem Świętej K r w i jest alabastrowy Świętej prostych i obserwujemy są widzimy dopiero twarze Przedstawienie bardzo mujących umieszczone Walldürn. nograficzny świętej K r w i z Walldürn. gą — z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a i t r z y — t w o r z ą c e p i o ­ twarze о 0 t e o s t a t n i e w i z e r u n k i u f o r m o w a ł się w ł a ś n i e t y p i k o ­ n o w ą linię p o s t r o n i e l e w e j (od w i d z a ) . P o n a d t o p o d w i e z Hoffiusa, nięcia w ł a s n e j z przewrócony u 0 z k i e l i c h a j a k gałęzie k r z e w u , a n a i c h zakoń­ powszechniło (od jest rastają 1589 strony widoczny wartego Krwi cyto­ roku p r z e z d w a stojące a n i o ł y . N a k o r p o r a l e z p r a w e j widza) Świętej XVI tego r o d z a j u w i z e r u n e k , d r z e w o r y t w książeczce Przedstawiono 8 pod 0 ^ zwanych Bluttüchleine. u l o t n y c h d r u k a c h z tekstami litografii. Znane na metalowych są również wize­ m e d a l i o n a c h i me- �П. 3. Święta Krew z Walldürn, miedzioryt, 1. pol. XIX w., wł. Muz. Etnogr., mal. na szkle, Waksmund, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. dalionikach, Kraków. które trzydziestoletniej, k t ó r e noszono w 11.4. Święta pojawiły na się sztandarach Krew w handlu l u b na czasie p i e l g r z y m e k cych do Walldürn, w tzw. Blutbildstócken, końcu z Walldürn, po wojnie chorągwiach, i procesji zdążają­ na k a m i e n n y c h figurach rozrzuconych wokół Walldürn, p r z y d r o g a c h , k t ó r y m i zdążały do ś w i ę t e g o m i e j s c a p i e l ­ g r z y m k i z sąsiednich o k o l i c . W y o b r a ż e n i a występowały ponadto na licznych Świętej obrazkach n y c h z X V I I I li X I X w . , większość z m i c h uległa zniszczeniu lecia w w latach osiemdziesiątych c z a s i e o d n a w i a n i a kościoła Wymienione powyżej ne i s p r z e d a w a n e miejscowościach na terenie iNiemiec, A u g s b u r g , a także w i w Czechach (Praga, Igława) Austrii n M i m o prostej, wręcz n a w e t c j i przedstawień kilka odmian między Świętej K r w i typu a były 1 0 produkowa­ przede jak: Würzburg, Bamberg, (Linz, schematycznej z Walldürn kompozy­ dostrzegamy które różnią postaci Ukrzyżowanego, wszystkim Mona­ Einsiedeln) . ikonograficznego, sobą ułożeniem kielicha, stu­ Jerzego . n i e t y l k o w Walldürn, ale i w i n n y c h Frankfurt nad Menem, Aschaffenburg, chium, jednak ubiegłego Sw. 'dewocjonalia Krwi wotyw­ rozmieszczeniem się pozycją twarzy Chrystusa. Biorąc pod uwagę pozycję kielicha oraz rozmiesz­ czenie t w a r z y C h r y s t u s a o d m i a n t a k i c h m o ż e m y wyróż­ nić aż o s i e m ( i l . 2). O g ó l n a różnica m i ę d z y t r z e m a p i e r w ­ s z y m i a pięcioma pozostałymi o d m i a n a m i p o l e g a na t y m , 29 �I L 5. M. Kostrycki, Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, 1831 г., Płazów, wł. Biblio­ teka Jagiellońska. II. 6. Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, ok. 1800 г., Urfahr, wg Brucknera. że w pierwszym pują jednocześnie przypadku nad i twarze pod Chrystusa ramionami nego, a w d r u g i m — w s z y s t k i e z n i c h przypadają poniżej r a m i o n C h r y s t u s a . P o n a d t o odmianach k i e l i c h umieszczony w pięciu i ósmej tylko pierwszych jest po p r a w e j dza) s t r o n i e U k r z y ż o w a n e g o , n a t o m i a s t w s t e j , siódmej wystę­ Ukrzyżowa­ (od w i ­ o d m i a n i e szó­ k i e l i c h występuje po jego lewej stronie. W tej odmianie Krwi pierwszej typu ikonograficznego z Walldürn p o n a d r a m i o n a m i umieszczone są c z t e r y w y o b r a ż e n i a jego t w a r z y , z p r a ­ wej zaś s t r o n y p r z y p a d a j ą trzy, a z lewej rze, ułożone wspomnianym u tak jak na Świę­ Ukrzyżowanego cztery twa­ drzeworycie Hoffiusa. W odmianie drugiej nego w i d z i m y umieszczono miennym tylko po ponad ramionami trzy twarze, cztery z a obu jego układzie; z p r a w e j — Ukrzyżowa­ pozostałe stron, twarze osiem ale w od­ t e ułożone są w j e d n y m rzędzie i tworzą w s t o s u n k u do postaci C h r y ­ stusa ukośną l i n i ę , iz l e w e j :zaś p r z y p a d a j ą po dwie t w a r z e w d w ó c h u k o ś n i e u ł o ż o n y c h rzędach. W trzeciej ponad z odmian omawianego r a m i o n a m i Ukrzyżowanego do dwóch. Po twarze j e s t pięć w prawej Chrystusa w twarzy zredukowana po dwie d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, z jego s t r o n i e występują lewej twarzy, przy rzędzie t y p u liczba została czym zewnętrznym, a trzy z dwie w nich przypadają rzędzie wewnętrz­ nym, Odmiana czwarta charakteryzuje się umieszczeniem p o p r a w e j s t r o m e U k r z y ż o w a n e g o sześciu w y o b r a ż e ń j e ­ go t w a r z y , zestawionych po trzy rzędach. Po s t r o n i e l e w e j pięć i ułożone są po- d w i e rzędach, a piąta p r z y p a d a W w dwóch w między d z i m y sześć t w a r z y , p o d w i e w dwie twarze jedna przypada w między jest dwóch także tylko pionowych rzędami u o d m i a n i e piątej p o s t r o n i e p r a w e j dach i pionowych Chrystusa twarzy szczytu. Chrystusa w i ­ dwóch p o z i o m y c h układzie pionowym, z rzę­ których rzędami, a d r u g a poniżej rzędu dolnego. P o s t r o n i e l e w e j układ j e s t p r a w i e identyczny, jedynie rzędu brak twarzy przypadającej poniżej dol­ nego. Odmiana szósta, j a k i d w i e wymienionych ułożeniem Ukrzyżowanego. Po jego twarzy zestawionych w czym następne, różnią się od kielicha prawej po lewej stronie t r z y z n i c h tworzą rząd z e w n ę t r z n y , a d w i e rząd Ukrzyżowanego w i o n o sześć t w a r z y u ł o ż o n y c h p o t r z y w rzędach w pięć d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, p r z y wewnętrzny. Po stronie lewej wych stronie widzimy nierównych odstępach przedsta­ dwóch piono­ pomiędzy nimi. W o d m i a n i e s i ó d m e j z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a -przy­ pada pięć twarzy tworzących d w a w e r t y k a l n i e ułożone rzędy, z k t ó r y c h z e w n ę t r z n y składa się z t r z e c h a wewnętrzny z dwóch. Po stronie lewej zaś twarzy, przedsta­ w i o n o sześć t w a r z y z e s t a w i o n y c h w n o w y c h rzędach w porządku: cztery następującym d w ó c h r ó w n i e ż pio­ r z e w rzędzie z e w n ę t r z n y m i d w i e w rzędzie twa­ wewnętrz­ nym. W ósmej i o s t a t n i e j z o d m i a n t y p u Świętej K r w i kach Ukrzyżowanego ale układ twarzy Zbliżone j e s t o d o d m i a n y siódmej, odznacza się większą rząc w o k ó ł p o s t a c i C h r y s t u s a r o d z a j wet ikonograficznego z W a l l d ü r n r o z m i e s z c z e n i e t w a r z y p o bo­ przypuścić, że odmiana ósma s w o b o d ą , -two­ wieńca. Można na­ wyłoniła się z po­ p r z e d n i e j n a z a s a d z i e 'przesunięcia w l e w o t r z e c i e j z t w a ­ rzy (licząc o d dołu) w rzędzie zewnętrznym po s t r o n i e C h r y s t u s a , -oraz p o p r z e z twarzy (licząc wnętrznym Odmiana w 30 od dołu), -po l e w e j Niemczech pierwsza w XVII zmianę p o z y c j i przypadającej stronie jest w prawej drugiej rzędzie 'ze­ Ukrzyżowanego. najstarsza i w. na wspomnianej pojawiła już się rycinie �w dziele H o f f i u s a . O d m i a n a d r u g a występuje czech p o c z ą w s z y w Niem­ od w i e k u X V I I , a przykładem j e j relief a l a b a s t r o w y zdobiący ołtarz Świętej Krwi jest w ko­ ściele Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . O d m i a n a t r z e c i a zna­ 1 2 na j e s t d o t ą d t y l k o z jednego miedziorytu powstałego przypuszczalnie w 1. ćwierci X I X w . , m i e d z i o r y t u , który zachował isię w zbiorach Muezum Etnograficznego w K r a k o w i e ( i l . 3). O p a t r z o n y j e s t o n p o l s k i m p o d p i s e m , a na rewersie umieszczony jest tekst nież w j ę z y k u p o l s k i m i . O b r a z e k poza 'Polską, n a c o w s k a z u j ą liwiające w r ę c z ' z r o z u m i e n i e skiego. Krwi Wprowadzenie z Walldürn wśród austriackich rycin omawiany miedzioryt kowanych w Austrii błędy językowe, uniemoż­ wspomnianego tekstu pol­ przedstawieniem Pelikana, o tej należy który tematyce, do Świętej pojawia się sugeruje, że dewocjonaliów d l a polskiego produ­ odbiorcy . Odmiana 1 3 c z w a r t a sięga r ó w n i e ż w i e k u X V I I i występuje t a l o w y c h m e d a l i o n a c h , które były w y r a b i a n e wane w rów­ wątpienia ponad rysunku modlitwy powstał bez na m e ­ i sprzeda­ Walldürn. Pozostałe c z t e r y odmiany więtnastowiecznych znane zabytków są głównie z spotykanych na dzie­ terenie A u s t r i i , C z e c h , Śląska, a także, j a k t o z o b a c z y m y , w Pol­ sce . 14 O d m i a n ę szóstą t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Świętej Krwi z Walldürn r e p r e z e n t u j e w Polsce o b r a z e k n a szkle zna­ l e z i o n y n a P o d h a l u w e w s i W a k s m u n d ( i l . 4), w y k o n a n y być m o ż e p r z e z m a l a r z y , k t ó r z y łać w o k o l i c a c h N o w e g o T a r g u na o b r a z k u z Rogoźnika 15 w ( i l . 7), o r y s u n k u i t r a w i o n y m na lustrze. Obrazek importem z Południowych Czech, ozdobnym obramieniu, dzia­ ją także malowanym t e n j e s t bez wątpienia n a co w s k a z u j e równo t e c h n i k a w y k o n a n i a , j a k i rału w X I X w. mieli . Odnajdujemy umieszczenie zbliżonym za­ korpo­ do arkady w s p a r t e j n a f i l a r a c h , 'zwieńczonej d e k o r a c y j n ą w a z ą tulipanowymi k w i a t a m i , przypadającymi oraz II. 7. Święta Krew pow. Nowy Targ, z Walldürn, mal. na lustrze, Rogoźnik, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. n a osiach f i ­ larów. O b r a z k i t a k i e w y k o n y w a l i p o d k o n i e c X V I I I i n a kładów początku p u , j a k i napis n a płazowskim szkła. XIX Jako w. wzorów czego w i d o m y m widłami malarze używali znakiem niemieckie zgrupowani oni grafiki były napisy, które Można 18 więc pod również malo­ występują „Gnadenbild- przypuszczać, w i e n i e się o d m i a n y szóstej p r z e d s t a w i e n i a hut niemieckiej, 'umieszczane w o b r a z k u z Rogoźnika p o d p i s a n y m j a k o : -zü-Waldchúrn" . wokół że dów ortograficznych, Są t o o b r a z k i m a l o w a n e ( i l . 8), W i t ó w lustrze. Obrazek wowzoru wprowadzeniem krzyża, n a k t ó r y m mańskiego z nie znanej zawieszony na Orawie w jest C h r y s t u s . O d m i a n a siódma p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę t e j K r w i z W a l l ­ dürn znana jest w Polsce z s t r y c k i e g o ( i l . 5), w y k o n a n e g o Przykłady występowania drzeworytu Macieja Ko­ w P ł a z o w i e w r o k u 1831 tej odmiany spotykamy także w A u s t r i i , j a k o t y m świadczy m i e d z i o r y t zdobiący m o ­ dlitwę do Świętej 1800 r . p r z e z (il. 6 ) 1 S Krwi Johanna . Wymienione 'powyżej z Walldürn, Hendía dwie w wydaną Urfahr błędem Linzu o b r a z k i z W a k s m u n d u i Rogoźnika, n i e w y k a ­ byłoby do w s p o m n i a n e g o Kostryckiego kompozycji, sądzić, że K o s t r y c k i w z o r o w a ł pośrednio n a m i e d z i o r y c i e bowiem około koło ryciny, t a k j a k wspomniane zują p o w i ą z a ń s t y l o w y c h . M i m o i d e n t y c z n e j z Urfahr. W się bez­ przeciwieństwie miedziorytu — na rycinie podkreślony j e s t kształt korporału, p o n a d ­ to zaiś u dołu z n a j d u j e się następujący n a p i s : „ P r a w d z i w e w y l a n i e s k i e l i c h a k r f i p r z e n y s : 1 8 3 1 " . K o s t r y c k i posłu­ żył się p r z y p u s z c z a l n i e zapewne j e d n y m dla polskich równo obrazkiem dewocyjnym, z t y c h , które, j a k m i e d z i o r y t zeum Etnograficznego strii jakimś powtórzenie z Mu­ w Krakowie, wykonywano odbiorców. przez Przemawia Kostryckiego Podhala za znanej w Au­ tym z za­ przy- Nie znamy się jednak, larzy z spod że z okolic ręki pliwie że i wykonania Nowego jednego związki i aureoli. Odmiana znana dewocyjnego konanego w oraz P i e k i e l n i k u ( i l . 11). tych obrazów, co zbiorach techniką obrazek przypuszczalnie wskazują w niewąt­ układzie sposobie m a l o w a n i a ósma p r z e d s t a w i e n i a jest wydaje produkcji ma­ z nich — widoczne twarzy, Białka Szy­ wyszły na re­ zna­ w s i podhalańskiej, Targu. Trzy malarza, Leśnica, przykład Witowa stylowe typie z Walldürn one n a szkle, z k o l e k c j i Stefana ( i l . 10) i w stanowią Białki Chrystusa, bliżej Jabłonce miejsca Leśnicy, we wsiach: ( i l . 9) i o b r a z e k pier­ w a k s i m u n d z k i r ó ż n i się j e d n a k o d w s p o m n i a n e g o t e n sposób, się ze sobą, tworząc — t a k O d m i a n a ósma j e s t n a t e r e n i e P o l s k i n a j l i c z n i e j prezentowana. lezione n a terenie na w ty­ pełen błę­ się odczytać całość. z Walldürn w Polsce zawdzięczamy docierającym n a t e ­ obrazkom 'omawianego drzeworycie, j a k w m o d l i t w i e n a r e w e r s i e m i e d z i o r y t u — n i e dającą ren Podhala czeskim siódmej 'rozmieszczany poszczególne l i t e r y ziewają poja­ Świętej K r w i austriackich odmiany ciała włosów Świętej jeszcze z n i e w i e l k i e g o B i b l i o t e k i Jagiellońskiej, podkoloirowanego Krwi obrazka drzeworytu, wy­ opa­ trzonego następującym n a p i s e m : „ V e r u m M i r a c u l u i m S u b S. M i s s a Valterie" ( i l . 12). Według tradycji, drzeworyt t e n p o c h o d z i z G ó r n e g o Śląska, a j e g o p r y m i t y w n a f o r ­ ma przemawia ludowego za t y m , że j e s t t o dzieło w z o r o w a ł się o n n a j a k i e j ś d e w o c y j n e j Drogę Krwi dowej miejscowego, a r t y s t y , n a t o m i a s t n a p i s łaciński w s k a z u j e , jaką odmiana ósma że rycinie. przedstawienia świętej z W a l l d ü r n przedostała s i ę d o p o l s k i e j s z t u k i l u ­ wyjaśnia n a m o b r a z m a l o w a n y zachowany ficznego w w zbiorach Austriackiego Wiedniu ( i l . 13), k t ó r y o l e j n o n a płótnie, Muzeum opatrzony Etnogra­ jest na- 31 �stępującym stał w Mszy napisem: mieście Św.; „Krótkie Walternie jednemu opisanie w dzień księdzu cudu, Bożego pobożnemu Bóg m o c n y okazać r a c z y ł całemu Ś w i a t u , że j e s t u t a j o n y w Przenajświętszym S a k r a m e n c i e , podnosić Ciało i K r e w Wtem się k i e l i c h Pana wywrócił wizerunek (signum) Wszech­ gdy miał Chrystusa. ukrzyżowany od s t o l i c y A p o s t o l s k i e j ten p o dziś dzień, ż e Jezus a zwiną g n u m ) i w o d y jedenaście g ł ó w w c i e r n i o w y c h Co j e s t już tak j a k t u widzicie jest na Corporate się stało z H o s t y i S: się przy prawdziwy naszego Jezusa i który Ciała Rzymskiej (si­ Koronach. obrazu nie wiemy ani znajduje nic o miejscu zbiorach wiedeńskich, a przypuszczać, zapewne w jakimś ośrodku a twórcą j e g o b y ł b e z w ą t p i e n i a m i e j s c o w y że miejskim, rzemieślnik, renie ale Galicji, austriackich 20 o Walldürn. w ny na obrazku dewocyjnym, Należałoby więc przypuszczać, wykonany zapewne w latach Krakowie dziewięćdziesiątych odmiany pierwszej ( i l . 14, 15). W p r a w d z i e typu K r w i z Walldürn, ale n a jego r e w e r s i e opis o m a w i a n e g o cudu, nie 32 który się zdarzył stać C h r y s t u s a z a w i e s z o n a nie Świętej Krwi w nie, a w natrafiono j a k dotąd na z i obrazu wie­ Śląska, jest na krzyżu. Walldürn wśród Jabłonki mującemu Krwi temat motyw sporadycz­ grupie z brakiem walldürnskiej, w wspomniany o jedynie Pojawienie Świętej j a k się w y d a j e , Przedstawie­ wzbogacone orawskich przedstawieniach on Świętej jest kamy i t a k i e , które obrazków się krzyża Walldürn należy znajomości szcze­ związku z c z y m podej­ malarzowi trudno było du na b r a k matu pewne zmniejszenia craz nadania formy Niemczech znajomości skiej w p r o w a d z o n o pod Krwi się z Walldürn zawrzeć szczegółów w legendy w przedstawieniach spoty­ ramach zmiany, ograniczające l u b zwiększenia strugom liczby krwi wyobrażenia D r z e w a Zmianę występowania dukowane liczby do waHdum- omawianego się na ogół te­ do twarzy Chrystusa wypływającym z kielicha gałęzi, t a k że całe p r z e d s t a w i e n i e że j e d n a k zaznaczyć, Świętej n i e dadzą w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o ośmiu o d m i a n , g d y ż ze wzglę­ opis przykłady od Górnego P o l s c e p r z y j ę ł o się t r w a l e w j a k podpis Waldryngu w zarówno z krzyża w y s t ę p u j e n a t e r e n i e N i e m i e c się o d s ł ó w : „ K r ó t k i dzień B o ż e g o C i a ł a . . . " . W a r t o 19 należy umieszczony c u d u , który podobnie obrazem wiedeńskim zaczyna Etnogra­ ikonograficznego bowiem drzeworytu Wśród wizerunków dewocyj- Muzeum wzorów krzyża. obrazek ostatnio przekształceniem istniały Potwierdził to znaleziony będących których p r o d u k o w a n y c h n a te­ pogodzić się z i s t n i e n i e m w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o bez walldürnsklej. ficznego w w że czym typu ostatnio legendy Polsce r y c i n y z t e k s t a m i legendy ubiegłego s t u l e c i a , będący własnością do za pod malowidłami tekst wymieniona n a s z k l e z Leśnicy, Białki, W i t o w a , gółów legendy umieszczony znanej P i e k i e l n i k a , t a k j a k i n a o b r a z k u z W a k s m u n d u , po­ watną. T w ó r c a prawdopodobniej wiedeński, odróżnieniu tłumaczyć, przemawia więc ze omawianego . deńskiego, j a k i znaczony d o k a p l i c z k i l u b n a w e t s t a n o w i ł własność p r y ­ naj­ może Wall­ W o b r ę b i e o d m i a n y ósmej istnieją j e d n a k p e w n e róż­ w się wyprowadzić siódmej z Śląskiem. O d ­ do obrazków d e w o c y j i n y c h , obraz małe r o z m i a r y m o g ą w s k a z y w a ć , że był t o o b r a z wiedeńskiego wzorował Być kopię s t a n o w i podhalańskich obrazu wyraźnie odmiany Krwi i Górnym g r u p a z a b y t k ó w z t e r e n ó w P o l s k i p o ł u d n i o w e j i Górnego za c z y m p r z e m a w i a e k l e k t y c z n a f o r m a t e g o o b r a z u . J e g o prze­ się Austrii Śląska n a w i ą z y w a ł a i zaboru austriac­ Świętej południową Ikonograficznego. obrazków obraz t e n pochodzi z terenów dawnego Powstał ta terenie Ponieważ j e s t n a p i s e m p o l s k i m , w i ę c należałoby kiego. daje na opatrzony jego p i e r w o t n y m przeznaczeniu. się o n w tego przedstawienia miana nice: w powstania ósmej Polską aprobowane. T e r e l i k w i j e p o dziś dzień c u d a m i s ł y n ą " . Niestety, odmiany dürn p o z a zbliża się do Jessego . twarzy siedmiu, 22 C h r y s t u s a , które obserwujemy na zostały zre­ płaskorzeźbie �s k u , że t e m a t Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n w y s t ę p u j e głów­ nie n a obszarze nato­ miast — Polski Południowej, sporadycznie na Górnym Śląsku. D o t a r ł o n do P o l s k i n i e bezpośrednio z o d l e g ł e g o W a l l d ü r n , o t o c z o n e g o n i e m i e c ­ kimi p r o w i n c j a m i , zamieszkałymi testancką, i ale za przez pośrednictwem Czech. W s z y s t k i e z n a n e dotychczas napotykamy tylko w Ponadto sach wcześniejszych, oficjalnej łowie się t e m a t u Ś w i ę t e j jako miejsca cudownego, Św. Jerzego Michała kościół Św. Krwi wzrostem zacho­ otrzymał Wniebowzięcia po­ proboszcza W r o k u 1864 od papieża odwiedzających o k r e s i e Bożego Narodzenia, Świąt, z Wall­ znaczenia co nastąpiło w Retzbacka. Jerzego I X odpust dla pielgrzymów porał w w., okre­ wizerunki takie X I X w . d z i ę k i s t a r a n i o m ówczesnego bowiem nych że wyjaśnić kościoła Piusa mimo z XIX tego t e m a t u w X I X w . można Walldürn sztuce koś­ Niemczech. Rozpowszechnieniie dürn w ujęcia t e g o t e m a t u są t o z a b y t k i p o c h o d z ą c e a b r a k j e s t zupełnie p r z y k ł a d ó w w a ł y się w pro­ Austrii sztuce l u d o w e j , n i e n a t r a f i o n o n a ­ tomiast na jego występowanie w cielnej. ludność katolickiej kor­ Wielkanocy, Zielo­ Boskiej, Święta Matki Św. Michała o r a z w pierwszą niedzielę czerwca. W t y m też r o k u obchodzono uroczyście w pielgrzymek do cudownego pozwalają n a m uściślić Wallddürn 400-lecie korporału - . Powyższe f a k t y a datowanie wymienionych s k i c h z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , co j a k w i a d o m o cza zazwyczaj wątpliwie 10 tej Krwi w i e l e trudności. Oprócz pochodzącego n i e ­ z 1831 r . d r z e w o r y t u opatrzonego datą, w s z y s t k i e giem M a t k i Boskiej w w i c k i m , pochodzącą w i e n i a Św. K r w i figurę przydrożną Makocicach w powiecie z Walldürn n a „fasadzie", b o k i Chrystusa figury pokazują­ cego r a n y , C h r y s t u s a p r z e d P i ł a t e m o r a z m o n o g r a m I H S . Przedstawienie Świętej rzeźbie k a m i e n n e j bliższej okolicy Krwi s p o t y k a się w na terenie Niemiec, Walldürn ludowej głównie w (Hainstadt, Świę­ z a p e w n e w 2. p o l . X I X w . , l a t a c h siedemdziesiątych i osiem- proszoprzedsta­ 2 3 wyobrażające Kostryckiego, z posą­ z 1911 r . ( i l . 1 6 ) . O b o k zdobią płaskorzeźby Macieja inne przedstawienia z Walldürn powstały a n a w e t być m o ż e w zdobiącej s ł u p o w ą 'kamienną pol­ nastrę­ naj­ Kulsheim, B u - II. 8. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, kościół św. Szymona i Judy, Białka, pow. Nowy Targ. II. 9. Święta Krew z Walldürn, mal, na szkle, Witów, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 10. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Jabłonka, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. II. 11. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Piekielnik, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. ii chen), n a w s p o m n i a n y c h j u ż f i g u r a c h u s t a w i o n y c h p r z y drogach, którymi zdążały p i e l g r z y m k i . B y ł y to n a ogół kolumny zwieńczone płaskorzeźbą z wyobrażeniem cu­ downego korporału ujętego w o b r a m i e n i e o f o r m i e wo­ lut, a w do najstarszych Walldürn w przy 1728 r . o r a z należy Blutbildstock Amorbacher w pobliżu Strasse Hainstadt w stojący wystawiony roku 1744 ( i l . 17) . 24 Figura nego makocicka z funkcją, stocken. Walldürn nych sławnych nie jaką miała oczywiście spełniały należało tylko w bowiem najbliższej nieniu od i n n y c h k a t o l i c k i c h pielgrzymów spoza zawędrował do wa 2 ( i . Wiadomo, cudow­ i w odróż­ pątniczych, j a k dzisiejszy przyby­ za nas temat pośrednictwem f u n d o w a l i mieszkańcy w s i , a twórcą j e j , w e d ł u g m i e j s c o w e j tylko z imienia, miejsc Interesujący 2 5 zapewne wzorów graficznych. Figurę ny wspól­ Blutbild- i Węgier, nie notowano t a m Niemiec . Makocic do okolicy ośrodków chociażby i M a r i a z e l l , dokąd p o d z i e ń wają p i e l g r z y m k i z C z e c h nic niemieckie t r a d y c j i , m i a ł być, z n a ­ kamieniarz Franciszek że k a m i e n i a r z e p o s ł u g i w a l i z Maszko- się druko­ w a n y m i w z o r n i k a m i , z których k o p i o w a l i dosłownie l u b po p r z e p r o w a d z e n i u tylko pewnych przydrożnych, n a g r o b k ó w wane nam b y ł y n a ogół w na wskazanie zmian formy i ołtarzy. W z o r n i k i t e Niemczech drogi, jaką i A u s t r i i , co temat Świętej z W a l l d ü r n p r z e d o s t a ł się d o l u d o w e j r z e ź b y na t e r e n i e P o ł u d n i o w e j P o l s k i Reasumując 27 figur wyda­ pozwała Krwi kamiennej . nasze rozważania, d o c h o d z i m y do w n i o ­ 33 �dziesiątych tego stulecia. Omawiany temat P o l s k i utrzymał się do p o c z ą t k ó w d r u g i e g o na cia X X w . , n a co z d a j e się w s k a z y w a ć najmłodszy nalezionych z od­ p r z y k ł a d ó w — płaskorzeźba n a f i g u r z e ma- k o c i c k i e j z r o k u 1911. Zatrzymajmy zawartych w się jeszcze n a d sprawą treści przedstawieniu Splamiony winem Świętej Krwi ciele Św. Jerzego w Walldürn, czczony jest k r w i C h r y s t u s a , stąd o b n o s z o n y w B o ż e g o Ciała bywa i jakie ustaliło z Walldürn. się w w w procesji monstrancji Świętej K r w i z sztuce na koś­ jako relikwia czasie na równi z umieszczonym Sanctissimum. Z przedstawieniem dürn, ideowych korporał, p r z e c h o w y w a n y Czy terenie dziesięciole­ Wall­ przełomie XVI X V I I w . , z w i ą z a n e b y ł y jeszcze i n n e treści. B y ł o ono całe t o b o g a c t w o treści b y ł o z n a n e jak i odbiorcom wspomnianych B r a k j a k i c h k o l w i e k przekazów nie pozwala jaśnić tego p r o b l e m u . N a wienie Świętej zerunkami Krwi cierpiącego z bezkrwawą t e n został Franciszka z Maszkowa, m a k o c i c k a , czy też proboszcza, został mechanicznie Wydaje się, że Chrystusa. przekonanie o jego prawdziwej prawiania mszy. był obrazowym, więc względnie Wizerunek obecności w Świętej a nie j a k ilustracyjnym Krwi dotąd Walldürn symbolicznym wyobrażeniem k o m u n i i . Rozpowszechnione w Niemczech chwili od­ z sakramentu r y c i n y , na któ­ dziełem czy — co j e s t n a j b a r d z i e j przeniesiony niarskich? którego przez z wi­ uzupeł­ figura miejscowego prawdopodobne — z wzorników dla odbiorcy walldürnski n i e odgrywał jedną program kamieniarza była był i n s p i r o w a n y przez r o l i , a l e 'stanowił j e d y n i e ofiary przedsta­ jest Czy j e d n a k wprowadzony Chrystusa. bezkrwawej z Makocic zestawione ofiarą m s z y . świadomie utwierdzać więc Polski? pełni w y ­ nienie i d e i z a w a r t y c h w wyobrażeniach korporału, zwią­ zanych mszy a w Chrystusa, stanowiącymi korporał świętej, figurze z Walldürn w i d o m y m z n a k i e m p r z e m i e n i e n i a w i n a w i k r e w w czasie Z w i e l o k r o t n i e n i e wyobrażeń C h r y s t u s a miało t a k twórcom, dzieł n a t e r e n i e kamie­ z polskiej jakiejś z odmian wyobrażenia N a l e ż a ł o b y się jeszcze zastanowić n a d p o w o d e m jęcia tematu Świętej Krwi z wisi szczególnej Walldürn prze­ przez polską sztukę l u d o w ą . M o g ł y t u działać t a k i e c z y n n i k i , j a k n p . propagowanie nów omawianego względnie t e m a t u przez któryś duchowieństwo świeckie. W z zako­ Walldürn r y c h korporał t r z y m a n y jest przez Marię i Św. J a n a l u b w r o k u 1031 o s i e d l i l i s i ę k a p u c y n i , stąd można b y w n i o s ­ Boga Ojca wskazuje, kować, niach W cudowny korporał kulcie ludowym tronką że n a w s p o m n i a n y c h Święta nieszczęśliwych się do n i e j o p o m o c pełnił r o l ę i Krew przedstawie­ postaci z Walldürn opiekunką chorych. Chrystusa. była pa­ Zwracano szczególnie w c h o r o b a c h k r w i , cho­ w taką z prośbą o d z i e c k o Krwi wym 29 inwentarzem domo­ . temu Świętej powinien klasztorze 34 Krwi był 3 0 odegrać mogło zależeć . Ponieważ był i jest kapucynom jednak, że krakowskim kapucynów we wspom­ temat Świętej zupełnie z n a n y . T r u d n o także s t w i e r d z i ć czy o m a w i a n y 12 13 na omawiany klasztor przeprowadzone wykazały II. 12. Święta Krew z Walldürn, drzeworyt, Górny Śląsk, wł. Bibl. Jagiellońska, z Walldürn, olej, płótno, wł. Osterreichische Museum für Volkskunde, Wiedeń. dürn, obrazek dewocyjny, awers i rewers, wł. Muz. Etnogr., Kraków. VERUM MIRACULUM SUB S.MÍSSA VALTKRTE zakonowi Krakowie. Poszukiwania nianym nad właśnie t e m a t b y ł p o p u l a r n y n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j , więc rolę r o b a c h k o b i e c y c h , różycy, t a k u l u d z i j a k i u zwierząt, i opiekę że rozbudzeniu k u l t u Kraków. II. 14, 15. II. 13. Święta nie t e m a t był Święta Krew z Krew Wall­ �15 14 popularyzowany terenach przez proboszczów, któregoś gdyż w z pracujących takim wypadku f i o n o b y n a o b r a z y kościelne z p r z e d s t a w i e n i e m Krwi w z Walldürn. Należałoby przypadku więc i n n y c h tematów, przyjąć, natra­ Świętej że t a k j a k przedstawienie K r w i z W a l l d ü r n zostało p r z e n i e s i o n e ludowej na t y c h Świętej do polskiej sztuki za p o ś r e d n i c t w e m d e w o c j o n a l i ó w docierających t u z A u s t r i i i C z e c h . W przejęciu tego t e m a t u p r z e z p o l ­ ską sztukę l u d o w ą skakujący, Świętej Krwi prymitywną zów wręcz rolę mógł odegrać charakter z W a l l d ü r n , który wyobraźnię i grafik, odbiorców, niepoślednią magiczny twórców j a k i niemniej dla których za­ przedstawienia oddziałał zarówno wymienionych prymitywnych na obra­ wiejskich były o n e przeznaczone. PRZYPISY M . W a l i c k i , O nową interpretację pojęcia Chrystusa Frasobliwego, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I I I , 1954, n r 2, s. 100—103; A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w pol­ skiej sztuce ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I V , 1960, n r 4, s. 211—228; H . O l ę d z k a , L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Popu­ lates á Varsovie, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t . I , 1960, s. 7 4 — 87; S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snłeżyńska, Ikonografia ludo­ wych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1, s. 2 5 — 3 4 ; S. K r z y s z t o f o w i c z , Źródia ikonograficzne przedstawień Oka Opatrzności, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I I , 1968, n r 3, s. 121—126. - K . Künstle, Ikonographie der christlichen Kunst, B d . I , I I , F r e i b u r g 1928; L . R e a u , Iconographie de 1'art chrétien, t . I — I I I , P a r i s 1955. J . Białostocki, Tradycje i przekształcenia ikono­ graficzne, „ T e o r i a i T w ó r c z o ś ć " , P o z n a ń 1961, s. 1 4 1 . P r z y k ł a d e m s t w o r z e n i a w obrębie p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o w o p a r c i u o istniejące t e k s t y l e g e n d j e s t , j a k dotąd, j e d y n i e p r z e d s t a w i e n i e Matki B o s k i e j S a l e t y ń s k i e j , (S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snieżyńska, op. c i t . , s. 34). K . P i w o c k i , Podnieta i realizacja [ w : ] Sztuka i Hi­ storia. Księga pamiątkowa ku czci prof. M. Walickiego, W a r s z a w a 1966, s. 217. J . Białostocki, o p . c i t . , s. 158. 1 3 4 5 D r z e w o r y t M . K o s t r y c k i e g o , 1831 г., B i b l i o t e k a J a ­ giellońska, s y g n . J И 0 5 1 ; d r z e w o r y t k o l o r o w a n y z G ó r ­ n e g o Śląska, B i b l i o t e k a Jagiellońska, s y g n . J 10993; o b r a z k i na szkle w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o ­ w i e : o b r a z e k z Jabłonki N r i n w . 10971, o b r a z e k z W a k s ­ m u n d u N r i n w . 11269, o b r a z e k z P i e k i e l n i k a N r i n w . 9412; o b r a z k i n a s z k l e i l u s t r z e w M u z e u m Tatrzańskim w Z a k o p a n e m : o b r a z e k z L e ś n i c y N r i n w . E/82, o b r a z e k z W i t o w a N r i n w . E/46, o b r a z e k n a l u s t r z e z Rogoźnika N r i n w . E/992, o b r a z e k z t e r e n u P o d h a l a należący p i e r ­ w o t n i e do k o l e k c j i S. Szymańskiego, Oddział M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o , W i l l a T e a , N r i n w . 2915; o b r a z e k na s z k l e , kościół św. S z y m o n a i J u d y , . Białka, p o w . N o w y T a r g , o b r a z o l e j n y n a płótnie, O s t e r r e c h i s c h e s M u s e u m für V o l k s k u n d e , W i e d e ń N r i n w . 56222. Wiadomości o Walldürn czerpałam z p r a c : K . L o h m e y e r , Die Wallfahrstkirche zum heiligen Blut in Wall­ dürn, Augsburg (1929), „Deutsche Kunstführer", B d . X L I I I ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e a k , Wallfahrtsorte Europas, M ü n c h e n b . r . , s. 68; P. T . S t u m p , O'. G i l l e n , Heilige Blut [ w : ] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, Bd. I I , r e d . O. S c h m i t t , S t u t t g a r t 1948, szp. 954; M . D o i m a r u s , Walldürner Wallfahrt in sechs Jahrhunderten, b . m . 1952, s. 6 — 2 1 ; W . B r u c k n e r , Die Verehrung des Heiligen Blutes in Walldürn, A s c h a f f e n b u r g 1958, s. 2 2 — 4 8 ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e c k , Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, München 1963, s. 73. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 2 1 , i l . 30. 6 7 8 35 �9 T a m ż e , s. 27. i l . 3 1 , 32. 1 0 T a m ż e , s. 48, 70—80. 1 1 T a m ż e , s. 74—77. 1 8 1 9 T a m ż e , s. 22. Miedzioryt w Muzeum Etnograficznym w K r a k o ­ w i e , N r i n w . 22103; obrazki dewocyjne z podpisami i t e k s t a m i m o d l i t w w języku p o l s k i m były d r u k o w a n e w X I X w . między i n n y m i w Paryżu przez Bouasse L e bel, w B a w a r i i w Szrobenhauzen u Poelletha, w N o r y m ­ berdze oraz u L . K o p p e g o w Pradze. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 77, p r z y p . 315 w p r o w a d z a podział w p r z e d s t a w i e n i a c h Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n n a d w i e o d m i a n y : k i e d y t w a r z e C h r y s t u s a występują n a d i pod r a m i o n a m i Ukrzyżowanego i kiedy wszystkie t w a ­ r z e u m i e s z c z o n e są p o d r a m i o n a m i U k r z y ż o w a n e g o . T e o s t a t n i e w i z e r u n k i , j e g o z d a n i e m , są c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a A u s t r i i i C z e c h . O d m i a n a piąta p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę ­ tej K r w i z Walldürn znana jest n a p o d s t a w i e czeskiego, l u d o w e g o o b r a z k a na szkle z połowy w i e k u X I X , który zachował się w M u z e u m M o r a w s k i m w B r n i e (Peintures sous verte XVI —XIX — J u i n 1968, M u s é e C a n t i n i , M a r s e i l l e , p o z . 56, i l . 56). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków, N r 1, 1914—1921, s. 207; L . L e p s z y , Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e m y s ł i R z e m i o s ł o " , t . I , 1921, s. 3. 1 2 1 3 1 4 е е 1 5 1 6 malerei L . L e p s z y , op. c i t . , s. 3; J . V y d r a , Die ( P r a g a 1957), s. 10, 14. Hinterglas- M . Sokołowski. Drzeworytnictwo u nas, „ S p r a w o ­ z d a n i a K o m i s j i do B a d a n i a H i s t o r i i S z t u k i w P o l s c e " , t. V I I , 1906, s. 452, i l . 7; J . K i e s z k o w s k i , Zwięzły katalog 1 7 Fot.: Krystyna Gorazdowska — il. 7, 9; Jacek Swiderski — il. 8, 10; rys. Maria Czarnecka. II. 16. Święta gura kamienna, 36 Krew z Walldürn, 1744 r. w pobliżu wystawy dawnych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Z. Łazarskiego, W a r s z a w a 1921, s. 37. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 70, i l . 33. O b r a z e k w y k o n a n y techniką stalorytniezą, u dołu opatrzony jest podpisem: „Cudowny obraz w W a l l d r y n gu w Niemczech". Na rewersie umieszczony jest tekst legendy. Pragnę wyrazić głęboką wdzięczność mgr A. Tyszkowej na zwrócenie m o j e j u w a g i n a w s p o m n i a ­ n y obrazek. Obrazki dewocyjne n a terenie dawnej Galicji d r u ­ k o w a n e były w d r u k a r n i W . L . A n c z y c a o r a z w D r u k a r ­ n i „ C z a s u " w K r a k o w i e , a w e L w o w i e w d r u k a r n i Sz. Bednarskiego. Przykładem takiego przedstawienia n a terenie Nie­ m i e c j e s t o b r a z p r o c e s y j n y ( B l u t s c h i l d ) w kościele p a ­ r a f i a l n y m w R e t z s t a d t ( o k r ę g K a r l s t a d t ) , p o w s t a ł y około 1700 r . (P. T . S t u m p , O. G i l l e n , o p . c i t . , i l . 8). L i c z b a t w a r z y C h r y s t u s a uległa z m i a n i e zwłaszcza n a o b r a z k a c h w o t y w n y c h , k t ó r e z a c h o w a ł y się w k o ś ­ c i e l e Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n (W. B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 108). T e k a N r 28 ( w y w i a d y H . W ó j c i k i E . Ś n i e ż y ń s k i e j - S t o l o t ) , A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i P o l s k i e j S z t u ­ k i L u d o w e j I S P A N N r i n w . 75305, 76785. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 201—204, i l . 48, 50. T a m ż e , s. 138. T e k a N r 28, o p . c i t . E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamie­ niarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X I I , 1968, n r 3, s. 134. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 52. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 92. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 50. Kubiena —• il. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3, 4, 11, 14, 15; Ewa płaskorzeźba na figurze kamiennej, Heinstadt, Odenwald, wg Brucknera. Snieżyńska-Stolot 1911 г., Makocice, pow. — Proszowice. il. II. 16; Jan 17. Fi- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5c3e1b9126dd450157dbf59e0248f6.pdf 49d027dfaa5ab0b800084eb85d7bbe0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Pomorze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:223 Title A name given to the resource Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.417- 450 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text , JOZEF BURSZT A PRZEGLĄD ... ' .. j I PERSPEKTYWY BADAN ETNOGRAFICZNYCH NA POMORZU ZACHODNIM Badania etnografic:zme na FomoTZu Zachodnim mogą dziś dotyczyć nie jednej, a dwóch odrębnych rzeczywistości kulturowych. Pierwszą jest kompleks .,przeszłej" kultury tego regionu, której ciąg życiowy zakończył siq wraz z końcem II wojny światowej. Obejmuje ona zarówno kulturę dawnych zachodnio-pomorskich plemion słowiańskich, jak i powstałych na ich podłożu i w wyni-ku kolonizacji niemieckiej młodszych grup etnograficznych i reg'ionów kulturowych. Druga, całkiem odrębna rzeczywistość kulturowa - to kształtująca się współcześnie, od 15-u zaledwie lat, kultura ludowa tego regionu, której istotą jest wytworzenie się nowego oblicza kulturowego, niejako nowej syntezy kulturowej poprzez procesy asymilacj1i, adaptacji i amalgamacji treści kulturowych różnych grup etnicznych i regionalnych, współżyjących na terenie poszczególnych wsi. Z pierwszej rzeczywistości kułturowej powstały zarówno w terenie, jak i w zbiorach muzealnych nidiczne stosunkowo relikty materialne, żywe zaś elementy zachowały się tylko tam, gdzie pozostała ludność autochtoniczna, tj. na wschodnich skrawkach Pomorza Zachodniego. Pozostała jednak z okresu pTzedwojennego stosunkowo bardzo obfita spuścizna naukowa etnografów i badaczy, głównie zachodniopomc\l'skich, niemieckich, odtwarzająca dość dobrze miniony stan kultury tego regionu, Powstaje stąd dość specyficzna sytuacja dla współczesnych badań etnograficznych dotyczących dawnej kultury Pomorza Zachodniego. Z jednej strony bowiem istnieją mocno ograniczone możliwości przeprowadnnia poszuk1iwań terenowych. Badania 27 - .,Luc!"·, t. XLIX I �418 dotyczyć mogą tylko wyszukiwania na całym terenie zachowanych jeszcze reliktów i ich opracowania. Jest to oczywiście wobec zniszczenia w czasie wojny większości dotychczasowych zbiorów muzealnych - zadanie poważne. Badania nad całością miejscowej kultury ludowej można przeprowadzać jeszcze niemal w pełni na terenach o ludności autochtonicznej, Dużo stosunkowo możliwości badań uzupełniających kry ją w sobh~ zbiory archiwalne l. Z drugiej strony istnieje wspomniana obfita literatura etnograficzna tym cenniejsza, że dotyczy wyłącznie minionej przeszłości kulturowej. Z tej racji stanowi ona niejako kompleks zamknięty, który może być już tylko niezmacznie PQszerzony od strony faktograficznej, natomiast jest i będz'ie dawał szerokie możliwości interpretacji, zwłaszcza w świetle nowych badań i postępów etnografii i historii. Zatem w stosunku doW'spomnianej pierwszej rzeczywistości kulturowej wyłoniły się i są realizowane następujące odcinki badań et'nograficwych na Pomorzu Zachodnim: 1) te,renowe badania penetracyjne celem głównie rejeskacji zachowanych reliktów kultury, prowadzone zarówno indywidua'lnie przez pojedynCZE' OtsJby, jak i zbiorowo z ramienia różnych instytucji; 2) badania historyczno-etnograficzne, prowadzone w oparciu o różnego ror12aju zbiory archiwalne; 3) studia nad wybranymi zagadnieniami na podstawie przede wszystkim interpretacji spuścizny naukowej z okresu przedwojennego. Zdajmy teraz sprawę z tych trzech odcinków badań etnograficznych. PI zedstu'.vimy je w postaci najkrótszej i bynajmniej nie pełnej. Chodzi tu bowiem o to tylko, ażeby zwrócić uwagę na najważniejszą problematykę. POLSKIE BADANIA TERENOWE NA POMORZU ZACHODNIM VV U.KRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ Jeśli chodzi o b8.dania terenowe wspomnimy tylko o tych, które były dotąd prowadzone przez instytucje naukowe - katedry uniwersyteckie, muzea, instytuty i towarzystwa naukowe. Zasłużony badacz kultury ludowej Pomorza, r:;rof. ell'. B. Stelmachawska, poświęoiła sporą C2ęŚĆ swych zainter230wań obszarowi zachodnio-pomorskiemu już w okresie międzywojennym jako pracownik Uniwersytetu Poznańskiego, następnie - Muzeum Miejskiego w Pomani u,i Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego. Tuż zaraz po wojnie, jako kierownik Katedry Etnografii UMK w Toruniu, prof. S t e l m a c ho w s k a r,ozwi:nęła ożywioną działalność bada1wczą na terenie Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Już w 1946 r. publikuje program badań na Ziemiach Zachodnich, które mają dać odpowiedź na dwie zasad'nicze kwestie: jakie dadzą się wyszukać 'relikty kultury polskiej i słowiańskiej na Ziemiach Zachodnich oraz jakie są formy i kierunki ewolucji -etniczmej w wyniku repolonizacji tych ziem 2. W ślad za zapowiedzią i programem poszły badania tmuńskiego ośrodka etnograficznego. Zespół badawczy pod kierunkiem pirof. Stelmachowskiej w kilku ekspedycjach objął systematycznymi badaniami teren Słowińców, a penetracyjnymi dalej na zachód polożone powiaty·J. Wyniki tych badań zosta,ły po części opublikowane, po częsci ukazują się już po śmierci B. Stelmachowskiej w serii Biblioteki Słupskiej 4. Badania objęły jednak głównie kulturę materialną· Katedra Etnografii Uniwersytetu Poznańsk'iego za czasów kierownictwa prof. dra E. F r a n k a w s k i e g o w ramach szerzej zakrojonych badań zainteresowała się zagadnieniem granicy etnograficznej wielkopolsko-pomorskiej. Badania w latach 1954--1956 przeprowadzał dr Tadeusz W rób l e w s k i. Spośród muzeów pomorskich działalność naukowo~badawczą uprawiały dotąd tylko dwa - szczecińskie i toruńskie. Jvluzeum w Szczecinie utworzyło w 1948 r. (jako ówczesne Muzeum Morskie) odrębny Dział Etnograficzny. Ten Dział zakreślił sobie szeroką d2'~ałalność badawczą· W jej ramach dr T. D e l i m a t przcprJ\\'&dził intensywn2 bL~::!aniana:! s::kutni:::twem pomorskim 5. Badania penetracyjne przeprowadzone przez mgr A. G e rl a c h w 1957 r. dotyczyły budownictwa i szkutnictwa 6. Muzeum Etmograficme w Toruniu wespół z Muzeum Mazurskim w Olsztynie pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e l' o w s k i e j- :1 I I �420 421 P r Li f f e r o w e j przeprowadza badania terenowe na terenie powiatu złotowskiego. Należy wspomnieć także o przeprowadzanych regularnie od 1946 r. systematycznych badaniCich Katedry Architektury i Pla-' nowania Wsi Politechniki Gdańskiej pod kierunkiem profF. M ark o w s k i e g o. Objęły one systematyczną inwentaryzacją zabytki budownictwa l udowego na całym obszarze Pomorza - wpierw na terenie Kaszubszczyzny (przebadanie ok. 300wsi), następnie woj. olsztyńskiego i koszalińskiego. Zebrane b0gate materiały nie zostały jeszcze dotąd opracowane. Tak się złożyło, że w ramach planów badawczych najbardziej; zasłużonej dla Pomorza Zachodniego placówki, jaką jest Instytut Zachodni, nie zaplanowano zupełnie problematyki ściśle etnograficznej uważając zapewne, że rola ta na,leży do uniw€'rsytE'~kich katedr etnografii i do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego .. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zainteresowało się Pomorzem Zachodnim na równi z innymi reg;oinami Polski. Zaplano-wano 3 zakresy działalności i :3 seTie wydawnicze: Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Polskich Strojów LudGwych oraz poszczególne monografie, których ukoronowaniem miało być specjalne dzieło "Pomorze Za~hodni2" 1. Do opracowania monografii "Pomorze Zachodnie" jeszcze nie doszło i zapewne nie pn~dko to nastąpi *. Ze wzmianką o Polskim AtLasie Etnograficznym 8 wchodzimy od razu w trzEc:i odcinek bada!'l dotyczących dawnej rzeczywistości kulturowej Pomorza Zachodniego, mianowicie pode jmowania i rozwiązywania przez uczonych polskich niektórych, specjalnie ważnych z punktu widzenia in~eresów nauki polskiej, p:roblemów etnograficznych. Wiążą się one oczywiśe:e z wymienionymi pop,:zednio obydwoma odcinkami badań, niemniej jednak pLnktern wyjściowym dla ich podjęcia jest z3zwyczaj stanowiskG dotychCL:ascwej, ściśle dowojennej etnografii niemieckiet. 'Patrz wydane przez P. T. L.: A. D o b r o w ol s k i e j. Strój pyrzy"ki. P. S. \'1 1:';55 .. Pra::.''? i Materiały Eto:Jgraf!czne" tom XVI, Sz~zecin 1959 oraz to!n_ XXII Szczecm l~tiO.. ,Literatura ludowa" Pomorze Zachodnie Nr 45 1969. Patrz te~ ,.Lud" t. ·,8 Wrocław 1963 oraz ..Polski Atlas Etnograficzny" zeszyt I Wrocław 19". wyd. P. A. N. (Przyp. Red.l. DO'WOJENNA NIEMIECKA LITERATURA ETNOGRAFICZNA Nie miejsce tutaj na szczegółowe omówienie i ocenę całego dorobku etnografii niemieckiej dotyczącej Pomorza Zachodniego. Potrzebna nam tu jest jednak krótka chalI'akterystyka tej nauki i jej rozwoju. Można w jej dziejach wyróżnić dwa nierówne okresy: 1) od jej właściwego początku, gdzieś .po 1890 r., do ok. 1930 r.i 2) okres 1931-1939. Pierwszy okres cechuje żywiołowy niemal l'ozwój badań i publikacji etnograficznych, dotyczący jednak niemal wyłącmie kultury społecznej i duchowej Pomorza. Działalność badawczą i naukową prowadziły ra,czej indywidualne jednostki, amatorzy i miłośnicy kultury ludowej, głównie z własnej łnicjaty~y i na swój Taichuneik.Na cZlOłowybijają się: A. H a a s, O. K n o o p, i U. J a h n. Skupieni wpierw przy Monatsbliittel' der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde (od 1887) i przy Baltische Studien, od 1892 r. badacze pomorscy posiadali własne 'czasopismo poświęcone wyłącznie etnografi.i Pomorza, tj. miitter der pommerschen Volkskunde. Jak już sam podtytuł tego pisma mówi 9, na 00 wskazuje także treść wszystkich ID roczników, gromadzono wyłącznie ma1eriały opisowe i to z zakresu kU'ltury społecznej i duchowej, brak zaś było zainteresowań kultu'rą materialną. Tak było z małymi wyjątkami aż do lat 3D-ch, kiedy nastąpił wyraźny przełom. Ok-res 1931-1936 jest szczytowym w rozwoju etnografii pomorskiej nie tylko ze względu na niezwykłe ożywienie badań nad wszystkimi dziedzinami kultury ludowej 10, ale przede wszystkim na podjęcie i opracowanie kilku zagadnień ogólnych, dotyczących zwłaszcza przestrzennego ukształtowania się zjawisk kulturowych na Pomorzu. Zagadnienia te wynikły przy przejęciu i zastosowaniu metody geografi.czno-kartograficzmej w etno.grafii. Określono to jako Yolks = und Kulturgeogmphie. STREFY I REGIONY KULTUROWE POMORZA i\. Jednym z najważniejszych osiągnięć naukowych było stwierdzenie, że Pomorze Zachodnie nie stanowi jednolitego obszaru �4~2 kulturO\~ego lecz dzieli się na kilka stref, 'IV obrębie. których występuJe ~ kolei kilka regionów kulturowych. Punktem wyjściowym badan .by~y ,,:yniki dociekań W. P e s s l e l' a dotyczące rozprzestrzenIenIa SIę na Pomorzu domu typu dolnosaskiego 11_ Da:lszy zasadniczy podział na regiony kulturowe całego Pomorza powst~ł w wyniku badań R. H o l s t e n a dotyczących geografii wY'raz~w 12. Został ..on w pełni potwierdzony i rozbudowany przez szczegolowe badanIa W. B o r c h e l' sa i innych 13, a szczególnie' przez pra:cenad Atlasem Kultury Ludowej Pomorza H. . Ustal'ona trójskefowość Pomorza przedsta1wia się następująco:' pIerwszą strefę, stanowi Pomorze Zaodrzańskie (Vorpommern) po rzekę Wkrę I Żarową (Ucker u. Za1row); druga rozciąga się po rzekę Parsętę, trzecia po Łebę. ,Te trzy zasadni~ze strefy kulturowe Pomorza zostaly wyd~lelo~e n.a podstawIe geografii wyrazów .j różnic \V występowanIU nIektorych zwyczajów ludowych 15, a mają one, zdaniem H o l s t e n a i K a i s e r a 1~, wynikać z trzech ,różny.ch kierunków kolonizacji niemieckiej: strefa z3JChodnia miała' zostać skolonizowanaosadnikami z Dolnej Saksonii i Westfalii, stTefa środkowa, po Parsętę, kolonistami z Dolnej Frank<Jni'i i Nadrenii. strefa wschodnia zaś przez niemieckie zakony rycerskie od XIV w. J,UŻ tutaj można zauważyć, że autorzy zajmujący się regionamI kulturowymi Pomorza nie dostrzegali lub nie chcieli dostrzegać, że u podłoża zróżnicowań leżeć muszą także różnice w asymi'lacji kulturowego podłoża słowiańskiego 17. ~odstawowe znaczenie dla dalszych do'ciekań mają ustaloneregIOny występowania, niektórych zjawisk kulturowych, jak strojów i sztuki ludowej. W. Borchers, jeden z najbardziej pracowitych i zasłużonych badaczy kultury ludowej Pomorza, wykorzystując dotychczasowe szczegółowe opracowania, pierwszy' dał kartograficzne ujęcie występowania obu tych zjawisk. Jest' charakterystyczne, że oba te zjawiska występują wyspowa i - co więcej - zasadniczo się pokrywają z tym jednak. że obszary występowania sz.tuki ludowej są nieco większe niż strojów. co' jest zresztą zrozumiałe. B o r c h e r s posługuje sic: ramowym podziałem H o l s t e n a i w ramach trójstrefowości Pomorza ustala szczegółowe regiony kulturowe. Pomocniczo posługuje się dalszym jesz.cze podziałem Pomorza na strefę przybrzeżną (Kiistengebiet) i wewnętrzną (Binnenland), a to ze względu na dwa podstawowe zajęcia ludności, wyznaczające w ,istotnej mierze typ kultury, mianowicie przybrzeżne rybołówstwo morskie i rolnictwo. W dwóch zasadniczych w tej mierze pracach, opublikowanych w 1932 i w 1933 r.18, B o r c h e r s ustala następujące regiony występowania strojów i przejawów sztuki ludowej: w obrębie obszaru przybrzeżnego, a w strefie Pomorza Zaodrzańskiego półwyspy Dars i Sianożęt (Zingst), da1ej wyspy ota'czające Ranę (Rugię), jak Chycina (Hiddensee) i Omaniec (Ummamz) oraz półwysep mnichowski -na Ranie i wreszcie Ina Uznamiu półwY5€'p Lipa (Lieperwinkel). W pasie przybrzeżnym Pomorza Środkowego, od Kamienia po Kołobrzeg, wydZJiela parafię Wrzosowo (Frit-. zow) i Białoboki pod T'rzebiato-.vem, w pow. kamieńskim (na południu) wieś Laska (Laatzig). Na Pomorzu Dolnym mamy wpierw oderwaną wyspę dwóch iwsi - Jamno i Łabusz i wreszcie, jeśli chodzi szczególnie o sztukę ludową, S'ze'reg wsi pow. dadowskiego i słUJpskiego, J ak0 osta tll'i na wschodz'ie region kulturowy, ale tylko pod względem strojów, wymienia Kaszubów nadłebskich. O sztuce kaszubskiej nie chce jednak pisać, uważając, że przekazy jej są za skąpe. W głębi lądu wyróżnia szczególnie znany obszar pyrzycki, dwie wsie 'nad Odrą, Widuchowa (Fiddichow) i Ognica (Nipperwiese) i wreszcie kilka wsi w dawnym pow. Szadzko (Saatzig) na wschód od Stargardu. Pomijając na razie szereg kvvestii wiążących się z powyższymi regionami kulturowymi, należy podkreślić szczególną wagę ich ustalenia. Odkąd bowiem je zauważono, stały się one podstawą różnorodnych interpretacji celem ich wyjaśnienia. Dlaczego regiony te ukształtowały s:ę wyspowo, dlaczego wi~kszość ich występuje w pasie nadmorskim, skąd się biorą zauważone między niektórymi regionami (np. obszarem środkowym, a ośrodkami na Ranie) ciekawe filiacje, dlaczego znów inne regiony odcinają się od reszty swą odrębnoścą, skąd w ogóle doszło do ich powstania, a dlaczego ogromna większość obszaru pozostała ! I , I I , I, I; �424 kulturowo jałowa, itd. itd. Są to w istocie zagadnienia najbardziej pasjonujące i nic dziwnego, że do dzisiaj są one przedmiotem interpretacji i będą nimi chyba jeszcze długo. Właściwa bowiem odpowiedź na te zagadnienia zawierać może klucz do rozwiązania wielu kwestii, stawianych także przez inne nauki, np. historię· W tych zagadnieniach może się też kryć materiał do odpowiedzi na wiele kwestyj etnicznych. B o r c h e r s zauważył, że regiony występowania stl'lOjów ludowych pokrywają się mniej więcej z innymi zjawiskami etnograficZ'nymi 19. Tark więc np. stroje wybrzeża z zasięgiem domu dolnosaskiego, strój pyrzycki z zasięgiem domu pyrzyckiego itp. Z zasadniczym zaś trójstrefowym podziałem pokrywać się ma wg niego nawet histor,ia kultury: w za!chodniej części Pomorza panowało miejskie pl'alWOlubeckie, w środkowej magdeburskie, zaś we wschodniej chełmińskie. W wyjaśnieniu zjawiska powstania regionów kulturowych, Borchers, idąc po -części za poprzednikami, Ziwłaszcza za Holstenem, wprowadza szeTeg różnorodnych czynników, ,o których warto wspomnieć, gdyż będą się one u innych często powtarz.ać. Niektóre z wyjaśnień zatrącają dobrze znaną nacjonalistyczną mistyką 20, in:ne jednak zawierają uchwycenie istotnych związków przyczynowych. Nie można Borchersowi odmówić swrokicr. horyzontów. Już w samym założeniu widzi ogólny wpływ wa· runków geograficznych, historycznych i gospodarczych. Pomorze jest terenem zderzenia się kultury germańskiej ze słowiańską, jak :powiada -.:-. zachodnio- i wschodnioeuropejskiej. Widzi też związki kulturowe niemieckiego obszaru kulturowego ze Skandynawią. Pomorze jest krajem, gdzie splotły się wpływy Brandenburgii. Zakonu Krzyżackiego, Polski i Szwecji 21. Jest ono też krajem typowo kolonizacyjnym, gdzie osiedlono osadników z różnych stron i gdzie ludność słowiańska została zniemczona z \vyjątkiem Kaszubów. Śladów Słowiańszczyzny jednak szuka B o re h e r s tylko i jedynie na tych nie zniemczonych jeszcze terenach, ale i tam - uważa - trudno jest powiedz,ieć, co np. w strojach kaszubskich jest niemieckiego, a co polskiego czy słowiańskiego. gdyż nauka za pó2mo do tych zagadnień przystąpiła. Stąd 425- też i w sztuce kaszubskiej Borchers widzi tylko wpływ zachodnio-pruski, a nie słowiański czy polski 22. Interesują szczególnie te ujęcia Borchersa, które starają się wyjaśnić ową charakterystyczną wyspowość w występowaniu l'egrionów kulturowych. Borchers wskazuje szczególnie na wpływ osadnictwa prowadzonego przez średniowie'czne klasztory cystersów (rejon Mnichowa i Pyrzyc) i premonstrantów z Trzebiatowa nard Regą (osadnictwo idące z holenderskiej Fryzj;i). Chodzi tu nie o bezpośredni wpływ klasztorów, ale o lepszą znacznie pozycję społeczno-ekonomiczną kolonistów niż chłopów miejscowych w dobrach rycerskich. Tam, gdzie chłopi mieli lepsze warunki f'gzystencji, ich społeczno-prawna i gospodarcza pozycja była ustabilizowana, gdzie silna władza brała ich w opiekę i chroniła - tam mogła wykwitnąć w pełni kultura ludowa. Wielkie zaś bwle plamy na kultur'owej karcie Pomorza pokry'wają się mniej więcej z zasięgiem dóbr rycerskich, gdzie panował ustrój pańszczyzniany. Nad stwierdze.niami W. B o r C h e r s a warto był>o zatrzymać się z tego względu, że jest to pierwsze pełne ujęcie regionów kulturowych Pomorza i że sta'nowi próbę wyjaśnienia ich powstania, choć jeszcze bardzo ogólną i raczej w postaci ~formuławania zagadnienia do dalszych badań. W takim też ujęciu. wydaje mi się, leży klucz do rozwiązywania większości zjawisk etnograficznych Pomorza Zachodniego. ZAGADNIENIE ETNICZNE. STOSUNEK l'<AUKI NIEMIECKIEJ SKlEJ DO SUBSTRATU SŁOWIAŃSKIEGO Na czoło zagadnień związanych z regtonalizacją Pomorza Zachodniego wysuwa się sprawa składu etnicznego ludności i późniejszych jej zmian. Chodzi 7. jednej strony o wykazanie ugrupowań słowiańskich i polskich oraz niemieckich i innych, z drugiej o analizę ich wkładu w ogólną kulturę ludową Pomorza. Pod tym względem stanowiska badawcze nauki niemieckiej i polskiej Jóżnią się nieraz dość znacznie. Jeśli chodzi o stanowisko etno- �42(j grafii niemieckiej, można go najkrócej scharakteryzowac następująco: 1) Sprawa składu plemiennego ludności słowiańskiej nie jest przedmiotem jej zainteresowania. Od czasów pracy F. T e t z n er a ~.1 nie było na ten temat poważniejszego opracowania. Nacisk kładzie się głównie na niemieckie grupy etniczne kolonizujące Pomorze. Poznane są one jednak dotąd dośćogólnj,kowo. 2) Istnieje wyraźna niechęć do przypisywania innym, nie niemieckim grupom 'kolonistów większego Wlpływu na kultUTę ludową Pomorza. Wpływy szły niemal wyłącznie od stl'ony kontynentu, od południa, wnoszone przez kolonistów niemieckich 24. Wybrzeże morskie - odczuwa się to wyraźnie w opraoowaniach niemieckich - nie jest tu pomostem łączącym kulturowo leżące nad morze kraje, ale jakąś nieprzebytą ścianą, do której dochod.ziły wpływy niemieokie z południa. Były to tylko wpływy kontynentalne 25. Z obcy'ch grup etnicznych przypisuje się pewne znaczenie, i to w stopniu znacznie zmniejszonym, kolonistom holenderskim i fryzyjskim 26, 3) Stosunek do wpływów i pozostałości słowiańskich jest więcej niż wstrzemięźliwy. Nie zaprzecza się, że elementy słowiańskie w kulturze ludowej Porrtorza istnieją, są one jednak: a) zbyt skąpe, aby były godne specjalnego zainteresowania; b) występują raczej tylko tam, gdzie zachowały sif; resztki ludności kaszubskiej. W przeciwieństwie do dawnej etnografii niemieckiej, która odrębności w kulturze ludowej Pomorza, nie posiadające analogii z cechamikultuTY ludności niemieckiej, skłonna była tłumaczyć jako pozostałości słowiańskie -' przedstawiciele nowszej etnografii (mam tu na myśli głównie twórców dzieła "Atlas de?' Pomnw?'schen Volkskunde") usiłują pozostawić jako niewyjaśnione, czekając na dalszy rozwój badań etnograficznych, lub tłumaczyć innymi wpływami. 4.) To ogólne stanowisko w stosunku do spuścizny ~lowiańskie'; pozostaje w łączności z mechanicznym po£lądem na sam proces kolonizacji i germanizacji. Przesadny pogląd na zbyt szvbkie i całkowite zgermanizowanie Pomorza z wyjątkiem ~\I~chodnich jego skrawków stoi w ścisłej łączności z drugim po- 427 glqdem, że germanizacja ludności autochtonicznej była równoznaczna z momentalnym niemal i kompletnym rozpadem dotychczasowych treści kulturowych, a przyjęciem się z miejsca inn yeh, nowych treści. A tak w rzeczywistości nigdy nie było. Tr~dn{) na tym miejscu przedstawić skomplikowany mechanizm procesu wynarada,wiania, ale przecież dotyczy 'On "wymiany" tvlko niektórych treści i to w drodze stopniowego wzajemnego ~rzenikania i przejmowania poszczególnych elementów i ic~ adaptacji. Niektóre tylko elementy zanikają stopniowo całkowlcie, inne żyją nadal choć nieraz pod inną etykietą. Tak jest z\vłaszcza w obyczajach i zwyczajach oraz w treściach folkloru. Można stwievdzić, że w tych zagadnieniach stanowisko przedwojennej nauki niemieckiej wwiera wyraźną, a zas:ldniczą wewnętrzną sprzeczność. Z jednej bowiem strony przyjmowało się, najczęściej milcząco, że na większości terenów Pomorza kompletny niemal rozpad kultury słowiańskiej nastąpił już w XIII-XIV w. 27, że zatem kuliuTowe elementy słowiańskie nie wykazywały żadnej tendencji do p'r~etrwania - i dl~tego z.anikły. Z drugiej jednak strony przyjmuje się expreSSIS verbIS, że we współczesnej kulturze ludowej Pomorza istnieje wiele elementów starogermańskich, sprzed tysiąca lat 28. Jest to oczywiste przykładanie dwóch różnych założeń i kryteriów do tego ~amego zjawiska - kuUury ludowej. W świetle tej sytuacji jest najzupełniej zrozumiale, że nauka polska zmierz.a w pierwsz.ym rzędzie do szczegółowego odtworzenia przemian etnkznych na Pomo'rzu Zachodnim w ciągu dziejów ze szczególnym uwzględnieniem stopniowego zanikania ludności słowiańskiej 29. Co się zaś tyczy pO,~lądu na zmiany kulturO'.ve, to można ogólnie stwierdzić, że nauka polska zajmuje tu star,owisko metodologicznie bardziej słuszne. W większym stopniu :;niźeli przedwojenna nauka niemiecka traktuje poszczególne elementy kulturowe i całą kulturę funkcjonalnie - jako wynik działania szeregu różnorodnych czynników: stosunków społecznogospodarczych, politycznych, wpływu miast, dworu i klas uprzywileJow:mych, infiltracji elementów obcych z zewnątrz, ale teżi to przede wszystkim - jako odbicie odrębności gruPO\\'€j �429 428 i przynależności etnicznej. W formach mieszanych i pochodnych - a takimi głównie są pomorskie elementy kulturowe w ich zlepku i nawarstwieniu się doszukuje się - jeśli jest to tylko możliwe - genezy poszczególnych składników i form, w tym elementy pochodzenia słowiańskiego budzą - rzecz jasna - największe zainteresowanie. Wychodzi się przy tym z założenia. że w utrwalonych faktach etnograficznych Pomorza można lównie dobrze doszukiwać się zarówno archaicznych elementów germańskich jak i słowiańskich. Kulturowy substrat słowial1ski trwał tu niewątpliwie dłużej i silniej zaznaczył się 'N kulturze ludowej Pomorza niż to się widzi w opracowaniach niemieckich. Przejdźmy do kilku zagadnień szczegółowych. ZAGADNIENIE TYPOW BUDOWNICTWA LUDOWEGO Jednym z najbardziej spornych, dotąd ostatecznie wystarcza,iąco nieprzebadanych ,i nierozwiązanych zagadnień, jest kwestia typów w budownictwie ludowym Pomorza i ich genezy. Budownictwo kaszubskie w pow. Lębork, Bytów i Miastko raczej nie wchodzi w rachube. J.est ano dobrze zbadane i jako zbliżone do budownictwa polskiego (dom zrębowy drewniany) nie budzi większej dyskusji 30, Inaczej jest jednak z typami budownictwa ludowego występującymi na reszcie terenu Pomorza Zachodniego. Sporą dyskusję wzbudził dom tzw. "pyrzycki" oraz budownictwo w pasie przybrzeżnym od Dziwnowa po Słupsk. Dom pyrzycki (das Weizackerhaus lub Mii7'kisches Dielenhaus), o którym pisali już R. H 'Ol s t e n i H. S i u t S 11, a następnie inni, uważany był zgodnie jako typ pochodny bezpośrednio od domu dolnosaskiego poprzez skrzyżowanie z typem frankońskim. Sprawą tą zajęła się szczególnie A. D a b r a w J l s k a, ostatnio Z. R a d a c k i ~2. Na podstawie głównie rzutu poziomego (przednie usytuowanie części mieszkalnej i występowanie czarnej kuchni) autorzy oi zgodnie stwierdzają, że jest to wytwór l'€gionalny domu wąskofrontowego rozwinięty z wielotraktowych chat słowiańskich z niektórymi tylko elementami domu dolnosaskiego (rozwinięcie trójwnętrzne pierwszego traktu pod wpływem domu saskiego). Wtórnym zjawiskiem, rozpowszechnionym dopiero w XVIII wieku, ma byt" sień poprzeczna, tzw. Achterhaus. A. D o b I' o wal s k a przypuszcza nawet, że dom pyrzycki miał kiedyś podcienia, które później zostały zabudowane. R ad a c k i zaś uważa, że wystE;pujący między dolną Noteci,,! a Pyrzycami podcieniowy dom wąskofrontowy rozwinął się równolegle z pyrzyckim i oba zalicza do typu zachodnio-pomCl'skiego domu wąskofrontowego. Jako taki miał on szerokie rozprzestrzenienie w pow. białogard2Jkim, nakielskim, wałeckim i kartuskim. Sięgając jeszczl; dalej w genezę tego typu, widzą jego autochtoniczną ciągłość od podcieniowego domu kultury łużyckiej, znanego z wykopalisk w Buku pod Berlinem. Czyli - sumując spotykamy tu wywód obu typów domów wąskofrontowych podcieniowego i pyrzyckiego - z elementów autochtonicznych, z domieszką, różną w obu typach, nowych elementów budowlanych przyniesionych przez kolonistów. Jak widać, sprawa wymagałaby jeszcze dalszego uściślenia i dokumentacji. Spore różnice zdań istniejq na temat typu budownictwa w pasie przybrzeżnym. Zasługują tu na uwagę dwie rozprawy Go e h r t z a i E. G o h r b a n d t a. Zabierał też w tej sprawie głos G. B r o n i s c h 33. Według znów mniej więcej z§':odnej 8'pinii tych badaczy (najbardziej zdecydowanie ujawnia się to u G o h r b a n d t a), na całym obszarze pasa przybrzeżnego, od Dziwnowa poza Słupsk, występował dawniej jeden tylko jedyny typ domu, właściwy tylko temu obszarowi i nie mający wiele wspólnego z budownictwem regionów sąsiednich, podczas, gdy dawniejsza literatura niemiecka, operująca tylko ułamkowymi danymi (badania nad budownictwem rozpoczęły się na dobre dopiero za czasćw G o h r b a n d t a) widziała na tym terenie az 3 typy domów - irankoński, nordycki szerokofrontowy (nordischer Vierkanthof) i dom saski, Tymczasem, wg opinii tych autorów, zwłaszcza Gohrbandta, występował tu tylko jednolity typ domu z przewagą element(:\V dolnosaskich, jest on zatem �+30 porhodny od dolnosaskiego. Niektóre tylko dodatki - galeryjka i brama wjazdowa - mają być pochodzenia frankońskiego. Dom ten miał wziąć swój początek od kolonistów dolnosaskich, którzy przyszli tu z Pomorza Zaodrzańskiego (Vorpommern) przez Uznam i Wolin i brali w posiadanie obszar przybrzeżny początkowo w dość: wąskim pasie, później coraz bardziej się powiększającym aż na całą szerokość prowincji. Tym Sasom podporządko~ wali się kulturowo osiedlający się tu także Fryzyjczycy. Dodac trz'eba, ż,e ten typ domu już z dawna na Pomorzu Zachodnim nie i~;tnieje, a to w wyniku ustaw budowlanych pruskich, zwłaszcw rozporządzenia Fryderyl{a II z 1752 r., a następnie w wyniku uwłaszczenia, które całkowicie zmieniło zabudowę wsi. Jak widzimy, w literaturze niemieckiej nie ma mowy o żadnym substracie kulturowym słowi8ńskim. Koloniści przychodzili j;kby do pustego kraju, będącego kulturowo białą plamą· . Etnogrdiczne badania polskie zajęły się też i tym zaga~'Dle.Diem.. Wymienić tu należy prace A. D o b r o w o l s k l ~ )~ Z. R a d a c k i e g o, ostataio zwłaszcza publikowane wymkl b':Jdar, terenowych B. S t e l m a c h o w s k i e j i T. W r óli l e w s k i e g o H. Głów,ny tenor ich stwierdzeń w wymienionej sprawie brzmi następująco: . 1) na omawianym tE.renie wystE;puje z dawien. dawna ~le ;edcn , kcz kilka typów domów. Obok wskazywane) przez meJ . . mieckich badaczy fo-rmy dolnosaskiej, zmienionej w porownamu do pierwowzoru, istniały ('na terenie sbwińskim - S t c ~m.ac hu w s k a) trzy jeszcze typy: wąskofrontawa chata podclem~wa, sbwir.ska chata parzysta, mająca, według stwiel'dz.ema B. Stelmae:howskiej, równie starą metrykę; oraz - jako od:rę~l1Y typ _ dom szerokofr,ontowy (Vierkantho.f - Z. R a ,d a ck 1): 2) panuje tu istotnie typ budownictwa mieszanego, powstały ze starszych i nowszych €lementów, ale nie są to tylko formy . k'12. S ą to mi'-'~""ne formy mies7ane bez reszty gerrnans . '~... ~ .. bu:iownichva slowińsko-holenderskiego (T. W l' ó b l ew s k 1); 3) najbardziej archaiczne p:::JStaciedomów mają \V'i~lr:cech 0g61nosłowiańskich. Dopiero na te warstwy n.~kł.adały SH:~ nowe elementy obce i stąd powstało daleko idące zrOZl11cowamew for- 431 l I ! ! I I ,l I i l mie budownictwa. Nawet szerokofrontowy dom o podwórzu czworokątnym jest kombinacją elementów miejscowych z saskimi (A. D o b r o wo l s k a); 4) 'Typowa dla budownictwa Słowińców chata parzysta, symetryczno-dwuizbowa, uważana do,tąd jako powstała dopiero po ustawie z 1752 r., jest wcześniejsza i ma mieć według twierdze~ nia B. S t e l m a c h o w s k i e j swoją genezę w rodzimej koncepcji architektonicznej: powstała ona ze względów funkcyjnych (zawód rybacki z obsługą "cezeźników") z zestawienia dwóch chat jednoizbowych jako odrębność slowiński,ej grupy rybackiej; 5) najbardziej archai.cznym typem chaty, opisanym przez F. T e t z n e r a 35 w Klukach -- jest takii, który żywo przypomina znane z wykopalisk kultury łużyckiej jednoizbowe chaty z wejściem w ścianie szczytowej. To są najistotniejsze ujęcia z "obu stron barykady" w kwestii typologH budownictwa zachodniopomorskiego nacalym pasie przybrzeżnym. Jest tu istotnie tyle spornych kwestii, że sprawa będzie i powinna być przedmiotem dalszych wnikliwych badań. ZachodniopomoI'skie budownictwo ludowe posiada wiele swych charakterystycznych cech, takich jak przewaga symetrycznych domów szerokofrontowych, występowanie szerokich kominów w środkowej części sieni na całą jej szerokość oraz urządzenia ogniowe pochodne od "czarnej kuchni". Wszystkie te i tym podobne elementy odcinają wyraźnie obszar zachodniopomorski od niemieckiego. a wiążą go z ogólnym obszarem słowiańskim. Zagadnienia te są przedmiotem badań na podstawie materiałów uzyskanych dla Polskiego Atlasu Etnograficznego 36. Można tu oczekiwać wielu jeszcze interesujących wyników. WNIOSKI Z ZACHODNIOPOMORSKIEGO SZKUTNICTWA LUDOWEGO Warto nawiązać od razu do zagadnień szkutnictwa zachodniopomorskiego. Mamy w tej mierze długoletnie gruntowne badania T. D e l i m a t a i P. S m ó l ark a 37. Delimat wykorzystuje w pełni opracowania niemieckie, zwłaszcza Borchersa i W. M it z ki 38. samodzielnie jednak dochodzi do zaskakujących, a cie- �432 433 kawie dokumentowanych wniosków. Otóż całe Pomorze, cd Odry aż poza Wisłę, ma swoje odrębne cechy, wyróżniające go zarówno od obszaru wschodniego jak i zachodniego. Występują one nie tylko na obszarze kaszubskim i słowińskim, ale także na terenach z dawna zgermanizowanych, jak np. na pojezierzu szczeciniecko- drawskim. Do tych cech szkutnictwa pomorskiego należy m. in.: bezwręgowa konstrukcja łodzi, dno z klepek poprzecznych, poszycie burt klepkami pionowymi, łukowaty kształt dna i łukowaty kil, wiosłowanie z wolnej ręki i rejowy żagiel. Cechy te, wzięte z łodzi współczesnych, powtarzają się w pomorskich łodziach średniowiecznych znanych z wykopalisk, różnią się natomiast od obszaru niemieckiego za Odrą. Mielibyśmy tu zatem do czynienia z pozostałościami kultury słowiańskiej jeszcze z okresu przed germanizacją Pomorza Zachodniego. Podobną a'rchaiczność cech szkutnictwa pomorskiego 6twierdził w wY1niku swych wieloletnich obs~a'cji i badań H. W i lc z e iW s k i 39. Zatem wniloski, jakie nasuwa historia i typologia pomorskiego szkutnictwa, są analogiczne do tych z za.kresu budownictwa. Podobnie jest, jak niżej zobaczymy w dziedzi'nie strojów i sztuki ludowej. SPORNE KWESTIE KOSTIUMOLOGII LUDOWEJ Badcmia nad kostiumologią ludową Pomorza Zachodniego były w latach 30-tych b. wieku - jak stwierdzał W. B o r c h e r sdopiero w początkach 40. Znane były wówc'Zas poszczególne stroje i ich regiony - kaszubski, pyrzycki, mnichowski 41, ale tylko te z XIX w. Nie posiadano żadnych reliktów z w. XVIII, niejasny . był też wiek, pochodzenie i rozwój poszczególnych strojów, gdyż n:e przeprowadzano badań źródłowych. B o r c h e r s nie tylko podsumowuje dotychczasowy dDrobek w tej dziedzinie, ale dorzuca szereg nowych spostrzeżeń. Zauważa on m. in. ciekawe zjawisko, że re['iony strojów jak już było wspomniane grupują się jeden za drugim w pasie przybrzeżnym od Rany aż po Lębork, p{)dczas gdy w głębi lądu występuje jeden tylko zwarty obszar pyrzychi, Poza strojempyrzyckim wyróżnia on trzy grupy strojów pasa przybrzeżnego. ośrodek rugijski -- Chycina (Hiddensce), Omaniec, Mnichowo, Lipa trzebiat'Jvvs;<:Gjamneński (Białoboki i Płoty pod Trzebiatowem i Jamno ,: Labuszem) oraz trzeci -- k3szubski. Widzi szczególne pokrev;:2ństwo kostiumologiczne ośrodka trzebiatowskiego z mnichows;<im, Borchers podl;reśla mocno fakt, że w istniejących w XIX w. strojach znaleźć można elementy różnorod:1cgo pochodzenia :.:arć'vvno pod \vzględ.em wieku jak i etnicznym. Da się Yv'i;:;c wyróżnić składniki wczesnośredniowieczne i nowo:~ytne, elementy jJochodne z ubiorów hiszpc)j1Sklch. niderlandzkich i francuskich, Podkreśla dalej zrM:r,icov.ranie tych strojGw \vedług zcJ\vodu i społecznej po:'ycj:, dostrz.ega istnienie w wielu miejscach rcieszanych strojóv; miejsko-wiejskich. Elementy slo\viar.skie 'widzi jednak tylko i jedyn:e 1,,: .s~;:'oju kaszubskim. (K;:,;:;zubiiladłebscy) ze ",'zgIęciu na ich oc1n,ienno,ść etnicz,ną i inną przyna]eżn{'Jś(; polityczną. W literaturze polskiej ndjwic;cej uwagi zagaClmeniom kostiu-; mologicz.nym Pomorza Zachodniego poświęciła clDtąd A D ob r o wo l ska. Do śmiałych niewątpliwie posunięć, ale równocześnie bardzo wnikli'.\'ych, 1131eży zasadnicze jGj stwierdzenie, że na całym davvnym obszarze Słowian Zachodnich da się wyszukać ze źródeł ikonograficznych 3 elementy ubioru świ2dcząoe o oddziaływaniu po:Hoża sI-owiańskiego na zespół odzieżowy środkowo-północna-europejski. Występowanie ich pokrywa si~ z wykreślonym przez L. N i e d e r l e g o zasiqgiem Słowian Zachodnich. Są to: płócienna biała płachta żałobna z czółkiem i podgębnikiem, wałei~ chus'cy noszony w rękach lub pod pachą (Regenrolle) oraz rnE:':J,w koszulak noszona "na wypust" 1~. Artykul .'Świadczy o dużych możliwościac;l historycznej retrogresji woparciu o materiał etnograLczny·;3. W tym samym kierunku. tj. wyszukiwania reliktów sło\vinńskiej odzieży, idą badania A. D o b r o \'1 o l s k i e j na Pomorzu Zachodnim .:;. Spotyka się je zarówno w stroju jamneńsklm jak i pyrzyckim. W Jamnie i Łabuszu, obok utworzonego w XVII w. bogatego stroju kololótcw, pochodzącego z Holandii, istniał 2R - .. Lud", l. XLIX I i, �434 435 mało znany strój mIeJscowy. Ten jednak nie zachował się w czystej postaci, lecz powiązał z miejscowym w ciekawą grupę kostiumologiczną o cechach mieszanych, rodzimych i obcych. Do cech roodzimych, przypominających strój słowińskich Kabatków, należą białe opaski na glowq w stroju kobiecym, a w meskim granatowa sukmana poza kolana, bez zapięć, kołnierza i jde~zeni, zbliżona w swej formie do typu południowo-polskiego. Podobnie w stroju pyrzyckim. Znany i opisywany dawniej strój pyrzycki 45 Jest według Dobrowolskiej całkiem nowego pochodzenia, mianowicie z początku XIX w., wniesiony przez kolonistów fryzyjskich osiedlonych za Fryderyka Wilhelma III. P'oprzednio noszony strój był miejscowe[o pochodzenia, zna,cznie bardziej IIboższy, posiadający również niektóre elementy słowiańskie, jak w stroju )amneńskim. Podobnie też gdzie indziej. Spod Kołobrzega znany jest zabytek ikonogrdiczny z XVIII w., ukazujący noswny tam strój kaszubski. Dobrowolska jest zdania, ż·e ów strój rodzimy znachodził się wszędzie tam, gdzie w XIX w. zachowały się oazy ludności słowiańskiej (kolo Gryfie, Kamienia, Trzebieszowa, Gryfina, Pyrzyc, Stargardu itd.). Z XVI wieku znany jest on w podmiejskich osiedlach zamieszkałych przez pospólstwo. Omawiany strój ma według stwierdzeń A. D o b r o w o l s k i e j duże powiąza'nie ze strojem k<'szubskim, rugijskim oraz z łużyckim. Tak więc, jak Pomorze Zachodnie stanowi pod względem językowym obszar pośredni między gwarami kaszubskimi i wieleckimi, tak pod względem kostiumowym ma być również terenem pl'zejściowym, łączącym odzież kaszubską, rugijską i łużycką· Zagadnienia związane z zachodnio-pomorskim strojem ludowym są więc - jak widzimy - bardzo frapujące, kryją w sobie wiele jeszcze niejasnych stron i nadal będą stanowić wdzięczne pole badań. PROBLEMY SZTUKI LUDOWEJ POMORZA Zainteresowania sztuką ludową P,omorza Za,chodniego doprowadziły w pierwszym rzędzie do wspomnianego już zaobserwowania i ustalenia regionów kulturowych. Najwięcej uwagi tym zagadnieniom w literaturze międzywojennej poswlęcii: znów W. B o r c h e r s 46. W obrębie strefy przybrzeżnej ustalił on trzy zasadnicze regiony Pomorza Zaodrzańskiego, Środkowego i Wschodniego, w głębi lądu wyjątkowy obszar pyrzycki i sąsiedni, niewielki, byłego powiatu Szadzko, dzisiaj Stargard. Każdy z tych regionów wykazuje swoje odrębne rysy 47. Mimo zróżnioowa'nia Borchers spostrzega duże pokrewieństwo obszaru środkowego (od Kamienia po Kołobrzeg) ze wschodnim (słowińsko-darłowskim). Oba te obszary mają nosić jednolity westfalskodolnosaski chara.kter 48, im zaś dalej na wschód, tym bardziej uwidaczniać się ma wpływ zachodnio-pruski (oddziaływanie gdańskiej sztuki meblarskiej). B a r c h e r s nie spostrzega żadnych przejawów sztuki słowia11skiej na omawianym terenie (terenem kaszwbskim nie zajmuje się). Podkreśla różnorodne wpływy działające na zróżnicowania w stylach ludowych, w tym przede wszystkim stylu sztuki oficjalnej różnych okresów (średniowiecza, renesansu, baroku itd.) - ostate·czne jednak wyjaśnienie widzi we wpływa'ch krajobrazu i rasy 49. Ludową sztuką pomorską zajęła się zdawna B. S t € l m ac h o w ska. W okresie międzywojennym miała o'na możność przeprowadzenia badań muzealnych w Szczecinie i innych miastach, poszukując głównie analogii kultur'owych tego obsza~u z innymi regionami polskimi i słowiańskimi. Analogii tych znalazła sporo. Są nimi zarówno dre'Mniane dzwonnice-wieże przy daJwnych kościołach, rzeźby i malowane ozdoby o motywach zoomorfiozmych, dwojaczki pyrzyclkie, skrzynie, szelbiąg itp. 50. W tych sprawach zajmuje wielokrotnie głos A. D o b r ow o l ska. Nawiązując do scharakteryzowanych i omówionych szczegółowo dwóch terytoriów artystycznych - północnego związanego z kulturą rybacką i południowego, rolniczego - A. D ob r o w o l s k a zauważa zaskakujące filiacje stylistyczne obu tych terytoriów z obszarami polskimi i słowiańskimi. Tak więc malowany sprzęt domowy, ryzowane deseczki tkackie, hafciarskie zdobienia odzieży, skłonność do wielobarwnego koloryzmuwidoczne na terytorium południowym Pomorza Zachodniego są właściwe i typowe dla ludów i obszarów rolniczych j mają �436 437 liczne analogie i nawiązania z kulturą artystyczną Slo'xian południowych, a takze z innymi regionami, jak Czechami, 8łowaczyzną, Wqgrami, Rumunią itd. Dobrowolska przypuszcza istnienie impulsó'vv pł.vnących z południa. Północne zaś ter:·;torium artystyczne, cechujące sit; wyrobami drewnianymi zdJbionymi głównie ornamentern abstrakcyjno-geometrycznym i zwierzęcym. ma mieć według tej autorki swoje filiacje z odpowiednimi wyrobami £óralszcz:yzny śląskiej, Fodhala i w ogóle Podk.trpacia. Stąd stawia ona hipoteze o południowym czy połucinio'wowschodnim (od Ken'pat i Bałkanów) pochodzeniu tych wyl\\lorów i wątków zdobniczych. Szlak ten mógł pwwadzić aż do S:<:andynawii. Mógł też-obok pcwyzszego istnieć szlak \v:,;chodni idący od Wie:koru.si \Nzdłuż nlOrza Bałtyckiego, gdy~; na tej drodze istnieją również zaskakujące analogie fil. NIECO SPC>STH7";::v0 C<;();.~YCH. iJFH.SPEETYWA j)ALS;~YCIl BADAŃ W ZAKRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ To wszystko były przykłady z zakresu kultury materialne.i ukazujące, :iakie stawiano dawniej zagadnienia i jak je nzwiązywano, a jak czyni się to obecnie. Dotyczyły one wyjaśnienia pewnych zjawisk w obrębie kultury ludowej Pomorza na tle ich związków Z SZE;t3zym obszarem kulturo'Nym. Jest oczy~viste, że kultury ludowej Pomorza Zachodniego, właśnie jako obszaru wybitnie kJlo:1.izacY.inego, nie można wyjaśnić tylko od strony kultury zaplecza niemieckiego. Stosownie do trzech glównych składników, które złożyły si~ n:1 całość kultury Pomorza, trzeba uwzględniać również trzy kierunki interpretacyjne i trzy powiązania kultury rniejscowe.i. a mianowicie: 1) z sbwiań.3ką kulturą miejscową na tie i w z.wiązku z całym ob:=;zarem słowiańskim, 2) z zapleczem niemieckim i b'Ermańskim kręgiem kulturowym, 3) z kulturą ludów basenu morza Bałtyckiego. Wid,,;p.liśmy jasno, że· dowojenna literatura niemiecka nastawiona była niemal wyłącn:e na drugą orientacjl';. Dopiero pod sam koniec: zwróc::m<>uwagq na I:wiązki kulturowe Pomorza z kulturą wybrzeży Bałtyku. Prawie calkowicie zaniedbano jednak (w okresie \\'\-- bujałego nacjonalizmu niewątpliwie celowo) uwzgledniania w kulturze Pomacza elementów słowiańskich. Czyniono te tylko tam, ,gdzie narzucała się ich oczywistość. Chodzi tu główni.e o stuclia nad nazwami miejsco\V.vmi i polnymi, które z dużą pasją uprawiał R. Holsten .. Jest zatern oczy'Niste. że dzisiejsza nauka p::;Jska. odrabi:'jąc: pc ważne zaległości, kładzie główny nacisk wraśn12 na wyszukiwanie w kulturw ludowej Pomorza' ciementow słowiańskich. Wsz:,;stkie powyższe uwa;i ,xlnoszą sit; nie tylko do kultury materialnej. a!e talóe Sp:::>ł2cznej i duchowej. Te ostatnie dwa c>ialy kultury są w p:::>15kich badaniach etnograficznych 'i'aledwie \V skromnycn p:::>::zątkach. Działy to ważne, gdy;~ zawier&ją elementy o najsdnie.iszej bJd<1j tencienc:,ii do przetrwania ?arówno w forn,ic ory;:inainej i pełnej, jak -- CZt;sc:ej --- szczątkowej, t'micn;cncj lub zespolonej z elementarni obcymi. Dotyczy to z\vłaszcza folkloru. Jeżeli elementy kultury materialnej ulegają zaz\.vyczaj szybkim zmianom w śiad za zmi~n'1 warunków życio\\'Y~~!"j2śli vV' ślad za tym idą także el.,;"rnenty ku.ltury spclecznej, gdzie. jak np. w zwyczajach zachowały sic: tu i h,m tylko resztki, to cbwr.e elementy wierz:miowc, światopoglądowe i ·'Nied?y ludo\'.ej. \VYP8rt~ z praktycznego życia, utrzymują "iE; długo w po::;L:ci wątkć,'vv opowieści, legend, baśni, zabaw dziecinnych itp. \1::Jżna zasadnie przypuszcza(\ ż'" właśnie w tych treści3ch kulturowych Zilc{1owaly siC; rwjbarctzi:::j bogate elementy kultury sło\viailskiej. Literatura niemiecka z ,:akl'csu ludo\'vej kultury społecznej i diJCho\Vej Pomorza Zac'hodniego jest bardzo b::Jgata i trudno tu \Vymicn:;~ \\·<:l:7.niejsze cho':'by pozycj:. SpJśród wielu r;azwisk wyrnienić tu m')żn<:l te, które 11'1jwięce,i sic: przyczyniły dr. zadokLl'-.;eni.oJ'YC:ll'a tege> dzialu kuHury. Nc:leżą tu: H a a 5, J a h n, a 2\,:L~s:('za K n o o p. Z nowszych głównie tylekroć juz razy wsp:n.in:mi E.) r c h e r s i K. r", a i s e rj2. Nie będzie ;wzesadą r;O\':iCcl!Cnie. 72 żadc'l1 z ni::h nie ldadł nacisku na odróżnianie wątkćw i eL'\i:2l1tów p:J:::hodzC'nlL\ germańskie.~:o od sbwi:J.hski::h. ~ie ma tegJ n~-lwet u O. T<n o () p:l. ktć!','-' r::tjwiecej zaimował si\~ teren~~rni s:0\vińsko-kClszubskjn11. �438 Ta bogata literatura zawiera dzisiaj nie.przebrane wprost możliwości badawcze zarówno z zakresu kultury społecznej jak i folkloru. Jak wiele elementów słowiańskich można z tei literatury wydobyć czy to gdy chodzi o zwyczaje i obrzędO\,~ość rodzinną i doroczną, czy też o folklor muzyczny lub prozodię ludową - wskazuje popularne opracowanie B. Sielmachowskiej 53. Chociaż ujęcia autorki nie zawsze są odpowiednio krytyczne i przekonywujące, to i tak pozostaje mnóstwo zauw:lżonych treści słowiańskich. Należą tu np. z Rany (pominą WSZy zrozumiały w tym względzie teren Słowińców, a zwłaszcza K~3zubów) tradycyjne pokarmy spożywane \v określonych obrzędach dorocznych (proso, groch, jarmuż, kiszona kapusta), świąteczne pieczywo "kołacz" czy - w brzmieniu 10ka1lnym na Ranie - "tołacz", różnorodne maszkary trzechkrólowe czy wielkanocne "kulanie jajek", itp. Jeś1i chodzi o ludową prozodię, to największą wartość poznawczą posiadają legendy i podania o wątkach historycznych i lokalnych. Zwrócił na nie uwagę w krótkim, &le bard~o cennym i nowatorskim artykule K. Ś l a s k i 54. Poruszył je medawno także T. W rób l e w s ki 55. Są to jednak dopiero początki i próby poszukiwań, cała natomiast dziedzina czeka na systematyczne badania i opracowania. Wymagają one jednak specjalnych umiejętności, a to przede wszystkim z zakresu filologii zarówno polskiej jak niemieckiej. Rzecz polega nie tylko na przebadaniu olbrzymiej literatury pod kątem wydzielenia wątków słowiańskich i polskich od germańskich, tak zazwyczaj razem splecionych i pomieszanych, ale także na opracowaniu również pod tym kątem archiwaliów, czy to będą źródła kościelne czy akta sądowe, czy też zbiory sp.~cja]nie z.§"romadzone56. BADANIA NAD ZJAWISKAMI WSPÓŁCZESNYMI. NIEKTORE WNIOSKI DOTYCZĄCE KSZTAŁTOWANIA SIĘ SYNTEZY KULTl'ROWEJ ZE STAPIANIA SIĘ KULTUR REGIONALNYCH Wspomniano na początku, że drugim kompleksem zClgadnień et~og:~ficznych na Pomorzu Zachodnim jest współczesna rzeczyWlstosc kulturowa ukształtowana w wyniku powojennych proce- 439 sów osadniczych i współżycia z sobą na tych samych miejscach grup osadników różnego pochodzenia i reprezentujących różne odmian~ kultury regionalnej. Są to zagadnienia o kapitalnym znaczenIU. Ważność ich uznali dawno socjologowie i badania nad tymi zjawiskami są w pełnym toku, istnieją też noważne wyniki tych badań. ' W rama'ch etnograf.ii prowadzono dotąd systematyczne badania leżące w profilu problemów Polskiego Atlasu Etnograficznego. Nie prowadzono jednak takich badań, któreby zajęły się całością problemu powstania na Ziemiach Zachodnich nowej rzeczywistości kulturowej i mechanizmu jej tworzenia się. Dzięki inicjatywie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i poparciu WydZiiału Kultury 'Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, można było takie badania na terenie kilku wsi koszalińskich zorganizować i przeprowadzić 57. Było to dopiero za~czqtkowanie badań wymagających jeszcze ze względu chocby na obszerny zakres t-ematyczny - pogłębienia w ciągu następnych sezonów, niemniej jednak można już dziś podać szereg spostrzeżeń. Na tym miejscu można zająć się tylko nie którymi i to 'W postaci najbardziej skrótowej. Każda z sześciu badanych wsi ma nieco inną strukturę społeczną i etnograficzną. Np. w Iwięcinie przeważa - w znaczeniu społecMym i kulturowym - grupa Wielunian nad drugą z kolei - grupą lubelską. W Wierciszewie grupa osadników z Wołynia, po której idzie grupa wileńska i z B:ałorusi. \V K raśni;Zu występują na równi osadnicy "z.za Buga", z Lubelskiego, z Kieleckiego oraz Łemkowie, podobnie w Jamnie. Mścicom piętno nadaje grupa poznańska, w Łabuszu osadnicy z Lubelskiego i Kieleckiego. W ciągu 15-lecia w żyaiu każdej z grup nastąpiły duże zmiany kulturowe, różne zresztą u różnych, w sensie zubożenia lub rozpadu w zakresie wniesionych tradycyjnych treści kulturowych. Zmiany te odbywały się za:wsze w płaszczyźnie działania opinii społecznej środowiska wiejskiego, w związku z tym omawiane zagadnienia mają na poły charakter socjologiczny i etnograficzny. �W obrębie poszczególnych społeczności wiejskich dokonał się już niemal w pełni proces integracji społecznej; nastąpiła asymilacja do warLinkó\v rzeczowych środowiska, niemal całkowicie zanikły pocątko\ve antagonizmy lub obcość, powstałe głównie na tle dośw-:adczanych różnic w kulturze życia codziennego. Istnieją wpravvdzie jeszcze pewne odrębności (np. w gwarze, w przygotowaniu pożywieni2. VI niektórych zwyczajach. w postawach i 'Nar'LOściach społecznych), mają one jednak dzisiaj charakter 1'<lC:';o,'j społecznie obojętny. Mi~dzy poszczególnymi grupami posiadającymi jednak nadal (jeśli chodzi o starsze pokolenie) poczucie odrębności. uwarunkowane zresztą wieloma czym)ikami, wytwoayła się wiE::~~,poleczna różnego charakteru: lokalnego, gospodarczego, towarz:l"kiego, sąslt~d:-:k:ego itp. Obserwuje sip, więc powstanie pl'r:y\Vi~',~ania do gospod2rstwa, wsi i okolicy. Przejawem tep:·o jest m. in. kompletna ju:;; stabjL;':acja i poczucie swojskości, inae2.2j mówiąc proces autochtonizacji dokonyv/uje siqw całej pełni. Vvidzi się, dalej, działanie nowego wzoru społecznego. Jest nim wzór dobrego gospod8rzCl, .realiwwany szcwgólnie silnie - rzecz znamiennaprzez grupy dotąd gospodarczo upośledz.one (Zabu~.anie, ł.• emkowie, Lub] ini;:;ni0, }:\.ieJecczanie). Innym przejawemwiczi jest wytworzen~e sic: we wszystkich \vsiach kilku form wspoldziałani9. gospodarczego i pomocy sąsiedzkiej. Najeżą tu: kolejne wypi.cki'mie cr1Jeba (Kraśnik). wybieranie kartofli, upowszechnione jako pomoc wzajemna a równocześnie uroczystość tovvarzyska, której wysb-,n::ość mo?:na porówna e z wesel·em (lwięej,,), dalej ,vspólny kolejny wypas byd1a i "pi2rzawkj" (darcie pierza). NaJeży tu t2:': c<ekawy zwyczaj obchocL_enia zbiorowo imienin w postaci s',vego rodzaju "kuligu" (lwięcin). Najb3.rd.~icj bo~b.i radykalne zmiany zaszły w zakresie adaptacji eosp0d'Jlczej. Grupa poznańska, jako najbardziej zbliż/.ma do no\vego typu gJspod8rowania, nie miała niem.al VJtl'zeby dostosowywania sil~ do nowych w8runków. Ona też stała się arb!tre:n i w!:f)rem w zakresie gospodarki. Grupą. która przeszła największe zmiany w procesie adaptacji gospodarczej, są Lemkovv'je, z kolei repatrianci ze wschodu. Łemkowie. osiedli tu w cią- gu 1947 r., przywieźli z sobą niemal k{)mpletny inwentarz ruchomy, źywy i martwy. dostoso\vany do gospodarki w górach (\vąskie, częstokroć drewniane wozy, półkoszki, małe huculskie konie, krowy, żarna, drewniane brony i pługi itp.). a także znajomość tradycyjnej, przestarzałej techniki rolniczej. Przyjechali 1',kże w swoich tradycyjnych strojach. Początkowo zaczt:li na nowych miejscach gospodarować zupełme po dawnemu. Bud:.>;iłoto zdziwienie, uśmiechy, a nawet kpiny. W wyniku nacisku opinii społecznej wyizolowali się oni i odseparowali, zamknęlJ w swojej włas;lej grupie. ale po to, aby niejako w spokoju przejśC~ proces "mutacji". Podpatrywali doslown;e sposób gospodarowania i życia grup wyznaczających wzór ~iospodarczy, porzucali CZ:"jYl prędzej wyróżniające Ich od innych rekwizyty kultury mat2ri.11n2j i staL się dz!siaj ._- 'shśnie oni - ni2mal najlepszymi gospodarzami ... Tu doszli do kultury - słyszymy .nich opinię -- kupili narzedzia, maszyny. łóżka, talel'l:e, widelce i wszystko -- brali zapatry\'.ranie z Polakaw z CentraL ... dziś to "zabijają się" za tą ziemią, a jDk llicur,~;dzaj, to plac? i lament. tak b::iją siL,:biedy" ... :,8. Inne grupy przeszły proces adaptacji gospodarczej \V sposób nmiej totalny. Kijka j"któv,r z tego zakresu: \v każdej niem"l zagradz;" przebudowano dawn2 k:Jpulaste D~2ce c~llebowe na m)1iejs;:2 . .l'·;iektórzy Łemkowie i Z8bużanie pobudo\vali sobie poc/:ątkowo duże piece do spania, takie, do jakich byli przyzwyczajeni w dawr.yrn n-,iejscu znmieszkania. Po pewnym czasie szybko je zbLłrzyli. Szybko też porzucili gotowanie strawy w piecu chlebJwym rClZna cal:? dzień albo l1;;:1\vct na kilka dni i wyciąg3i1ie z niego garnkóvv \'.·idełkarni. PrzcsLli sial' z ręki, sadzi(:~ zje~:1n;3i,i pod n.::Jtyk~. prać bi~limc w 1'22::"2 c?~' stawie kijankami. Ale I: t:::go ostSltniego p:nostał cie\,;:c:wy relikt: sLtwianie bCliii nic ns. pci\Vy.~szeniu, ale na pc::llod~E' i scbvL.nie się przy pr311iu tak 53.111::'>. j~~~:to było przy kijancei \-.';ele, \vide inny::'·!'·~p:·aw. 'ii'idx;:na jest jednak u \vszystkich tencLr,c.ia rzadko :T2:';Ztą moż]i\\'.'\ do zl'ealizo\Vclni8 -- ncdct'\'ania zc"'Todzie bardziej swojskiego wyglądu, na wzór dawny. Stąd pochodzi i bielenie ścian fGchóv;kowych. i remont n:3 wzór dawny, i budowanie no'.,;'ych budynków (.st'Jd6ł) po s\oliojomu. c;:y - nielicm2 ° �442 jeszcze zresztą - przestawianie budynków gospodarczych w inny układ (np. wydzielanie chlewu spod wspólnego dachu z domem Kraśnik). Nieco inne zjawiska można obserwować w zakresie zwyczajów i obrzędowości. Z jednej strony nastąpiło wyraźne zubożenie dotychczasowych treś>ci, z drugiej jednak przejmowanie niektórych przez inne grupy. Tak więc np. zanikła stopniowo wystawność wesela i spraszanie na nie całej wsi, tradycyjne ob:::hodzenie dor'Ooz.inychświąt (np. zanik większości tradycyjnych potraw wigilij'nych), szeregtr.adycyjnych obrządków podczas wesela. u niektórych grup zanikł dotychczasowy obyczaj chwalen~:'i zmarłego i podkreślania jego· zalet, a zarazem 'zbyt teatralnego za,wodzenia w żalu za zmarłym; przestano spraszać naraz kilkunastu kumów do chrzdin, ,itp. Równocześnie jedne z form obrzędowych, jak np. weselne czy właśnie pogrzebowe, przejmowane są przez innych i upowSizechniają się w obrębie wsi czy parafii. To znów Lublinianie ozy Wielunianie narzucili niemal reszcie pewne zVI/Yczaje bożonarodzeniowe, wielkanocne ozy żniwne (np. ,.wigiliarze", "Józef y", "Herody", dożynki sąsiedzkie itp.). Zmieniła się też znakomicie pozycja społecznd kobiety; w niektórych grupach, np. u Łemków, doznała ona zmacznego polepszenia. Zanikały 'zawsze dość szybko te treści, kitóre zys'kały sobie negatywną opin:ę we wsi - to leży zasadniczo u podłoża rozpadu sZ€regu tradycyjnych elementów kulturowych. Widocmy jest daleko zaawansowany proces niwelacji nazewnictwa i ,w ogóle język'owej. Jest regułą, że grupy takie jak Łemkowie, Wilnianie, Wołynianie, a nawet Wielunianie - porzucają używane dotąd niektóre określenia i terminy n& rzecz słownictwa centralnego, zwłaszcza lubelsko-wars!zawskiego. Argumentem jest, że jest to "bardz,iej po polsku", czy "czysto po polsku". Znika więc np. "barczyk" na rzecz orczyka, "tok" lub "za'pole" na rzecz boiska, "sztyl" zamienia się na toporzysko. "pece" na pustaki, "drela" na siewnik itd. - bo "jakbym mówił tak jak u nas, toby silO? każdy śmiał" - stwierdza osadnik z Wieluńskiego. Powstają jednak i nO\votwory językowe. nie Z8wsze najszczęśliwsze. Do tych należy np. powszechny ter- 44? min "ga~le" na określenie wideł do ziemniaków, czy "kopIe" no ~znaczeme zagrodzonego miejsca wypasu bydła (niem. Gabel l Koppel). Nie będzie. chyba zaskakującym stwierdzenie, że najbardziej o~rne ,na zmIany są niektóre dziedZliny folkloru. Można uchwyCIC.mnost~o treści wierzeniowych, przesądów i praktyk, w tym takze magIcznych. Wprawdzie nie wszystk'ie grupy są pod tym w~ględem równe, ale te, które z tymi treściami przyjechały (~eIUJ~ .tu Wieluniall1ie), pielęgnują je w pełni nadal. Co więcej, tres01 te zostały przejęte przez inne grupy. . Tak .więc wierzy się np. we :wszelkiego rodzaju "strachy". MIeszkają one oczywiście przy każdymcmental"zu - [iJe nie ty~ko. \~ ~r~ś~ikuchodzi nocami po pałacu dawny jego dzied~l~,,,w 1WlęCll1l.e.straszy Niemiec w cylindrze, ale także straszy "c,os na tym m;eJscu w polu, gdzie zmarł tragioznie traktorzysta. Podobn:c w Wiercisz€lwie. Stwarza się więc - niejako dla wy:w.orzema. "swojskiej" atmosfery także i "swoje" strachy, .luz powoJenne. Duszą oczywiście zmory, które umie się w wiador~lYs~sób odpędzać. Można też zabrać mleko cudzej krowie, rll?zna Jednak poZ'nać czarow:nicę podczas uroczystej procesji \vlelkanocnej. WJ:Óżysię pogodzie z dni po Bożym Narcdzeniu zaś o indywidualnych losach ze snów. DZ'iewczyny wróżą o chło~ pa~ach i ~amąż'pójściu w wigilię św. Andrzeja, a jak to nie pomoze, mają do dyspozycji na miejscu takiego, który magicznymi zabiegami stara się dla dziewczyny a wzajemność. Można też wyleczyć się po domowemu z wszelkich chorób ziołami zama\via~iem, okadzaniem itp. Można znaleźć w ziemi nawet 'skarb (już Jako poniemieckti) - jednym siowem istnieje w pewnych zakresach stworzona już społeczno-światopoglądowa atmosfera nie inna od tej, jaką miano w da\\"nym miejscu pobV'tu. l to też świadczy zarówno o integracji i stabHi:zacji społeczn~j jak i adaptacji kulturowej oraz o zdecydowanym procesie auto:htonizacji. Podałem powyżej oczywiście tylko niektóre z wvn·ków badań zbiorowych nad współczesnym obrazem etnograficzr.ym wsi na Pmnorzu Zachodnim. Powstaje tu jedno z zasadnic:>:ych Pytań, a mianowicie, w jakim kierunku zmiel'za ewolucja kultu;y ° �444 wsi. Trzeba tu niewaŁpLv/ie clabzych bsdań, ale już dziś można i)r;,::pu~cić, że .mimo ;-Lcul~,l:';{)(le.l niweiacji ;<ulturowcj, która niszczy dawne [army na. ::'EC1. ;co::'lY',cpolitycznyt.::h -- można n"J\'.'j(~ o Wyksztćlłu.lillU H)'.'.C,i kultury ludowej na Ziemiech Zachodnich. 1<ultura l:l,:,: ,',stająca na dawnym tle słowiailsi<im, a w otoc:zenil: rek\v;:-:ytów kakmiz3cyjr.ej kultury niel:liec](ie j - j2St swoistą synt~?ą elementów kulturowych pochoc1;c:;]c,i.';;r, z v:szystkich niemal gn:p etnJgraficznych ziem polskich. O nd:~:.r/e t{;,'j synte:z:-, niewiele ,j2szcze dotąd wiemy. Prz;.:pisy L e s i ń s k i i B. D r e \'1 n i 3 k, ŻródlG do insLvr:, u:si na PomorZil Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Pa,lstU.'on ym ,v Szczeci n :8, "S?czecin" (Prace i mat(;ric;ły etnograficzne t. XVI), 1959. nr 8-9, s. 157-·--170. Zob. np. H. I Kultury 1nateri(tillej ,c S t e] m a c h o w s t ol, l'\;,iwr:'c ]Jl'L,!))'um:.e bUchT' etnograBydgoszcz HHG, nr Ei2,) L'zLJ.ł Inform. Naukowej V;ydzialu Pomorzoznawczego Instytutu Bałtyckiegu. Por. też: J. G a j e k, Na marginesie progru 7Tlu.. oariui! eino,C,..ru/' (; u! i.;C;1, r:'(i Zie1ąi(Jch OdzysKn.n 11th. J.Lucl" t. 36, Lublin l:1'~6. ". 4n:>·.q:ą B. 2 jicznych. ;, Zob.: "Lud", t. 37, Kraków 1947, s. 454-453; R. Kuk i e r, Proiesor dr Bożena S t e l m a c h o w s k 2, "Lud", t. 44, Wrodaw 1959, s. 481-494. I Sro\vińska \vic·s :r~-!;..,kl.JnJ.:;·:;Jli0t.(~k~ Slupska" t. 2, Po/:n:-:;.ń-·Slup;~k 1958; B. S t e 1 m a c h o w s k a, Budownictwo S!owiń.ców, "Biblioteka Siu!Jska" t. 3, Poznań-Słupsk 1959. -. Zob. sprawozdania t. 43, s. 396-398. D e l T. j m J l H .,Ludzie" w l, Spra\vQzdani..:: A., G e r 18. c h \\' lVlnlr:'rl.ołoc7';, t. III. Szczecin HJ.J7, s. :-:7'7·--213':. -; J. c.-~a je k. ZCU!(li'l':o.. Pui:j;.:.·...C?}() t~}I1.~(jrzystv;(f sie najbliższego 6-1ecia. Lud, 1952 r., t. 39, 603-611. ..•Polsk.i .11.1:1 as Et nogruf· c.:;n ~J. /.:,:.:;; Sage Llnd ciel' pommersch971 PóźnieJsze pomorskie w kolejnych tomach 193B, s. 293--307: 11 W. BOł/er7l!J'i/.s?S i A i:'i'E ,j o!w LH-cioZi'?Ul!Y li a :::·,.c1tnlc:;n:y Ci okre- .A. D o... n. S t el m ach ow s k s. Wi~z.ło podtytuł: .sch'!.~·af1k und F;'r"(I/'\.'!1, u' ..~Lego 10 roczników lHonatssci:l'ijt Streich, O, Lied: fiir R{:dsel in POI~1mi.!r;:. '" Por. podstawową Atlas Mi,~Jy lVICirch en, Si,t1..e unci Sprachti.ches 'mel K n o () P Zochodni.o-F)()rnorsk,ic!? ·:yt 1~r;')bny. V\Trl.)cL~nv 1[;53; b r o w o l s k a, Str6j pyr.:l'ci-::i, Wl"rJc!aw 195;): Strój kClS.2ubski., W'rocldw H·5':;. "\\T,'dawali Otto .",.-okresie 1892- ·1902. t. 39, s. ,161--457 bibliografiE; ,::"mieszczo.'<) w pracy W. K a i s e r a, I.T'2x1':)andl, Gr~ifswaJd 1936, s. 310-328. piśmiE'nnictwo etnograficzne omawia K. K a i s e r Vclks}':::'16e Ba]i,.5chf 41, 1939, P e s s l e r. ill Die POmntUll 5tl((;'<'7I N. F.: :39, 1937. s. 32I-~32: s. 235--2j·!' Verbreitllng des 90. 1906, s. 357 i n. fJ('OI//I'}J;li'<c:lc .. Chom" altsii:hsischen 40. �-446 447 H o l s t e n, Sprachgrenzen im pommerschen Plattdeutsch, 192 j. 13 W. B o r c h e r s, Volkstrachtelljorschung in Pommern. "Pommersche Heimatpflege" 1932, s. 163---180; t e n ż e. Neue Ergebnisse der Volkskunstforschung tit Pommern, tamże, 19J3, s. 188-212; R. H o l s t e n. Pyritz als Kultur"Liitrum. "Monatsblatter der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde" Jhg 4b, 1934, s. 121-129; H. B o 11 n o w, Beitriige 2;.,r KUlturgeographie Pommerns. "Unser Pommerland" 20, 1935, s. 199-20J, ij mop. 11 K. K a i s El r, Der AtLas der deutschen Volkskunde in Pommern. "PommeTsc~,e Heimatpflege" 1933, s. 93-103; szczególnie zaś tegoż: Atlas der pommerschen Volkskunde, op. cit. Krytyczne omówienie tego Atlasu, zob. T. W rób l e w s k i, Pomorze Zachodnie w niemieckich atLasach etnograj;czllych. ,.Szczecin" 1959, nr 8-9, s. 137-155. Li Jest interesujące, że podobny podział Pomorza na 3 czę~ci został <:astosowany przez K. Ś l a s k i e g o w jego gruntownej i cenn,~j pracy: Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim, Poznań 1954. Używa on określeń: Pomorze Zaodrzańskie, Środkowe i Dolne. Podział ten stosowany jest także przez innych badaczy. li) K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit.. s. 273-304; R. H o l s t en. Wirtschajtsund Verkehrsgecgraph:scher Atlas von Pommern, Stetiin 1934. 17 Kulturowy substrat słowiański Pomorza uwidocznia się m. in. w zjawisk':ic;1 językowych. Por. w tej sprawie: T. M i l e w s k i, Zachodnia granica pomurskiego obszaru. ję.?ykowego w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis" X, Poznań 1931. s. 124-152; T. L e h r - S p l a w i ń s ki, Zachodnia granica kaszubszczy"-ny w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis", XVI, Poznań 1937, s. 139-150. 1~ W. B o r c h e r s, Volkstrachtenjorschtmg in Pommern: op. cit. Zob. mapy na s. 190 i n. T e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit. Inne prace szczegółowe W. B o r c h e r s a z tego zakresu: Volkstracht und Volkskunst im Lieper Winkel auj der Insel Usedom. "Monatsblatter ..." 1931, s. 2-10; Volkskunst im Weizacker. Ein Beitrag zur Volkskundlichen Struktur Mittelpommer7łs, Leizig 1932. lO B o I' C h e r s. Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 179. 20 Tak np. w wyjaśnianiu barwności regionu pyrzyckiego powiada. "dass hier ein geheimer Zusammen!1ang zwischen Boden, Volkstum und Volkskunst besteht. .." B o r c h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 192. Na innym znów miejscu (s. 189) widzi WP!yw rasy. 21 B o I' C h e I' s, Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 164. 22 B o I' C h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 197. 2:< F. T e t z n e r, D:e Slowinzen und Lebakaschuben, "GlobUli", Berlin 1899; tenże, Die Slawen in Deutschland, Braunschweig 1902. 2' Die deutschen Kolonisten "roJlten" Pommern auf, vom Westen, 12 Leipzig R. vom Suden und vom Usten her ... Das sind "innerdeutsche" Bewegungen. K. K a i s e r, Atlas der pommerschen Volkskunde. Textband, s. 306. Zob. też: R H o l s t e n, Wie Pommern ein deutsches Land wurde. "Unser Pommernland" 19, 1934. s. 60-68. 2. Dopiero w nowszych pracach stawia się programowo zagadnien~e łaczności kulturowej basenu morza Bałtyckiego. Por. np. sprawozdame B o I' C h e I' s a ze stanu badań muzealnych za rok 1936 w "Baltische Studien", N. F. 37, 1935, s. 335 i n. Podobnie K. K a i s e r. Pornmersche Volkskunde 1936, tamże, s. 322-324. 211 Zob. np.: K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit., s. 271 i n.; W. B o rc h e r s Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 171; E. G o h r b a n d t, Der volkstumliche Bau der Bauernhaje im hinterpommerschen Kustengebiet. .,Pómmersche Heimatpflege" IV. 1933. s. 127 i n.; G. B r o n i s c h, Von zwei unbekannten Hausformen im astlichen Pommern. "Das Bollwerk" VI, 1935. s. 371-375; H. S i u t s, Zur Geschichte der Weizacke.rtracht. "Monatsblatter ...", 40, 1926, s. 1-3. Najwięcej danych o wply"Vle tyc.h ~olonistów, ale w innych poza Pomorzem częściach Niemiec, znaJduJem?' w pracy O. G l a s e r a, Die Niederliinder in der brandenburg-preussl- W. Berlin 1939. może być praca F. A d I e r a, Manchgut. Das Bild einer Volkskultur auf Rugen, Greifswald 1936. Wszystkie dawne elementy kulturowe są tu uważane za "altgermanisch". po Słowianach (Wen dach) pozostały jedynie nazwy miejscowe, polne i szereg nazwisk. 2' Por. np. W. B o r c h e r s, Tiermasken und Tiervermummungen in Pommern. "Monatsblatter ...••• 45, 1933, s. 181-188. Przykładów można tu JOchen Kulturarbeit, 27 zresztą Przykładem przytoczyć dużo. Z bogatej literatury można tu wymienić niektóre pozycje: K. Ś l a sk i Przemiany etniczne na Pomorzn Zachodnim w rozwoju dziejowym, Po~nań 1954; G. L a b u d a. Uwagi dyskusyjne w sprawie przemian etnicznych Pomorza Zachodniego. "Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza", I, Poznań 1955, s. 309-325; t e n ż e, Rodzime podstawy 29 i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu w okresie wczesnegu jeuda- (600-1200). "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), Szczecin 1959, s. 9-35; t e n ż e, Slowiańszczyzna pierwotna, Warszawa 195'4. Zob. też Pomorze średniowieczne, pod red. G. L a b u d y, Warsz?.wa 1958: Pomorze nowożytne. jak wyżej, Warszawa 1959. ~o Por. G. B r o n i s c h, W. O h I e. H. T e i c h m li 11 e r: Kreis Biltow, Stettin 1939. (Tu podana szczegółowa literatura). Badania na tym terenie nad budownictwem ludowym prowadził T. W rób l e w s k i. Szeroko zaplanowane badania prowadzi tu ostatnio Muzeum Etnog.~aficzne w Toruniu pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e r o w s k i e j - P l' U f f elizmu r o w ej. "R. H o l ~ t e n, Die Volkskul1de des Weizackers. SteWa lql4; �I lI H. S i Ll t s. Dus \Veiz~ckerci()rj Ulic' sein altes BOllernholls. ,.ljnser Pommerh1nd" 7. 1\;22. s. 318-324. o" A. D o b r o IV o l s k a, Dom pyrzycki. "Biul<:>tyn Historii Sztuki E:uJtury" 19·U, nr 12. s. 12'1-12d, ryc. 59-65: tamżc', Ludowi! b:IGownictl.fO m:c,',kulr;e P()nlClT:'U Zuchoclnirqo ... Ochrona Z:Jb:·tków" R. 5, 1952, z. -t. s. ~·:2J-·-239, ryc. '2·(;,--201: Z. n a d a c k i. Tmdycyjne budou.·nictu;o wiejskie It" u'ojP.iI; .. ,~<:z~ciń.skim. "Szczecin" (Prace i materiał:--' ctnografczne t. XVI). IDYl,;. 117--136. .," E. C o e h r t L.. Das BGliendw liS im. l{eqienmgsbezi rl~ Kush1, Stuttgart 1~13l: E, C () hl' b a !1 d t. Der l'"lkstiim/iche B"11. der n'lIwrnilijfe im h:71.terp();)HnerSC;'l'll Kii~i eHgebiel. ,.r'ommers('he Heim<ltDf1C'ge" IV. 1935, s. 127- ..i3D; G, Broili;<ch. Vun -leei tin1Jek:unnten Hows/onnen im o8t.!ic;',cn Pommel'n. Obj. cit.. s. 371-373. ';I B. S t e l m a c h o w s k a, Buduwnictu;() Stolfiii,cóu:. Poznań-Siupsk 1960 (Biblioteka Słupska t. 5). W tymże tomie pomieszczona praca K. K r aj e \V s k : e g o. Un:uqi. nar! lCspótc-:csr.1!m stanem zrlbytków budJ:J:l1.CiWa sIOlr'ńsk:,,(;n,: T. W rób l e w s k i. Etnograficzny zarys Pomorza Zachocirl;('q,). IV zo;.orowej pJ'dC:,-: Pomorze Zachodnie. nasza ziemia ojczysta, pod n:-cl. K. 513skiego. Poznań ]960, s. 198-220. ".; F. T e t.? n e;'. S/u'c'i,nze:l '1.1Id Lebukaschllben, op. cit. ",I Badania K. Kw,) ś n i e w s k i e g o. Tezy zamieszczono w: "Szczecin" z. 4-;'). 1961J (Prac~ i materialy etnograficzne t. XXII), s. 117-118 ," T. D e.l i rn a t, Z badul'" nad szkutnictwem ludowym Pomorza. "Szczecin" 1959 (Prace i materiały et.nograficzne t. XVI), s. 93-105. 'JS \V, B o r c h er 5, Pommersche Fischerboote des Odermiindungsgebiete,'; .. ,Unser Pommerland" 1935, H. 5 i odb.; W. M i t z k a, Norddeutsche Buotsr:rten. "Niederdeutsche Zeitschrift fur Volkskunde" 19:31, H. l. ,I!> H. \V i l c z e w s k i, Z probtematyki etnogrofi.cznejwybrzeży Ba!t y/w. Lud t. 44, Wrocla\v 1955, s. 56-74. /'1 W. B o r c h e r s, Votkstrachtel1forschu.ng ..., op. et., s. 134. -II E. S i u t s. Zur Geschiclite der Weizackertracht. "Monatsblatter ...". 40. 1926, s. 1-3; J. E b e r t, Die Be/bucker Trucht.. "Unser Pommerland" 13. 1928. 5. 240-245; W. B o r c h c r s. Volkstracht und Volksk:1Lnst im Lieper WiTtket auf cler lnse/ Usedom. "MonatsbIatter ..." 45, 1931, s. 2-10. Zob. też: M. R e e p E' 1. Pommersche Volkskltnde, w "Das Pommersche Heimatbuch", Berlin H)26, s. 364-408; A. H a a s, Riigensche Volkskunde, Siet tin 1920. 12 A. D o b r a \V o l s k 8. Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slou'iclńskiej ... Pamic:tnik SJowiański" t. II, Kraków 1931, s. 33-60, ryc. 1-28. '" Por. recenzjq tego artykułu piora J. G a j k a, Lud t. 44, Wrocław 1954. s. 1046--1048. "A, D o b r o w o l s k a, Strój z Jamna pod Koszalinem. "Polska Sztuka Ludowa" 1955. z. 1, s. 52-59; t. e n ż e, Strój pyrzycki. Wrocław 1955; t e n ż e. Z problematyki odzieży ludowej nu Pomorzu Zachodnim. "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), s. 51-92. 4S Zob. przypis 41. 46 W. B o r c h e r s, Votkstl'acht und Volkskunst im Lieper Winkel, op. cit.; t e n że, Votkskunst und Totenkult in Pommern. "Unser Pommerland" 16, 1931, s. 67-77; t e n ż e, Volkskunst im Stolper Land. "Unser Pommerland" 18, 1933, s. 48-52; t e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit.; t e nż e, Von pommerscher Volkskunst. "Das Bollwerk" VII, 1936, s. 82--817; i inne. '7 Zob. Borchers, Neue Ergebnisst' ..., op. cit., s. 198. 4" Tamże, s. 196. 411 " ••• dass die Volkskunst... starker aIs die Stilkunst landschaftlich und rassisch gebunden ist". Tamże, s. 199. 50 B. S t e 1m a c h o w s k a, Zdobnictwo t Ildoue ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946; t a k ż e, Czego nie star~u nawałnica, w zbiorowej pracy pod red. J. D e r e s i e w i c z a, Pomorza Zachodnie, cz. 1, Poznań 1949, s. 221-248. SI A. D o b r o w o 1 s k a, Materiały do tudowej kultury artystycznej Pomorza Zuc}lOdniego. "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1956, s. 188-189. S" Z bardzo obfitej literatury można na tym miejscu podać kilka tylko ważniejszych pozycji. Na czoło należy wysunąć lO roczników "Blatter fUr pommersche Volkskunde" specjalnie tym dziedzinom poświęcone; z pojedynczych pozycji: U. J a h n, Hexenwesen und Zouberei, in Pommern. "Baltische Studien" 26, 1886, IS. 169-364; t e n ż e, Volkssagen aus Pommern und Rugen, 2 Aufl., Berlin 1889; O. K n o o p, Volkssagen, Erziihlungen, Poznań Aberglauben und Miirchen aus dem ostlichen Hinterpommern, B o r c h e r sund K. K a i s e r, Feste und Briiuche des pommErscilen Votkes im Jahrestauf, Stettin 1935; ciż sami, Leben und Sterben im pommerschen Volksbrallch, Stettin 1936; A. H a a s (oprac.), Pommersche Volkslieder mit Bilder und Weisen, Leipzig 1927; t e fi że, Rugensche Sagen und Marchen, 8 wyd., Bergen 1935; P. Kle i n, Volkslied und Votkstunz ;n Pommern, Greifswald 1935. S:J B. S t e 1 m a c h o w s k a, Czego nie starła nawałnica ..., op. cit. 0' K. S l a s k i, Podania zachodnio-pomorskie jako materia! do badań u:czesnodzejowych. "Przegląd Zachodni" 1931 nr 1/2, s. 39-44. ,-",T. W rób l e w s k i, Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego, op. cit., s. 193-220. "Ii Zob. "Lud" t. 39, Kraków-Poznań 1952, s. 464-467, notatka T. D el i m a t a o Muzeum Morskim 1e S:::cz?cinie. Także "Lud" t. 43, Wrocław 1894; W. 1958, s. 306 i n. ," Bad:wia, które zorganizował i prO\vadzil niżej podpisany, objęły 6 wsi \V pow. koszalińskim, a mi lnowi-::ie: lwięcin, Wierciszewo, Kraśnik, M~cice .. Jamno i ł"abusz. Przeprowadwno je htem 1960 r., a zorganizowano 2~J - .. Lud" t. XIX �450 w ten sposób, że w każdej z wsi przebywalo w ciągu miesi'1<:~ co najmniej po dwóch pracowników, którzy czynili obserwacje i wywiady z ludnością nad zagadnieniami poswwionymi w kwestionariuszlI. 17dzial \V badaniach wzięli (idąc kolejno według \vyze.] wymienionych wsi): dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Boguslaw Linette, Celina Szexczyk, Krystyna Bykowska, Irena Czapracka, Eugona Ostrowska, Maria Pocalujko (ÓWCZCśne studentki IV r. etnografii), mgr Bogumiła Traczyk, dr Walerian Sobisiak, mgr Aleksandra Wojciechowska, mgr Janina Dydowicw'.\·a, doc. dr Jerzy Topolski, mgr Marian Gry;:~ i niżej podpisany. W trakcie baoJ!'! urządzano co tydzień kilkugodzinne seminarium w Koszalinie. Zebrclllc materiały znajdują się \V Katedrze Etno1:rafii Uniwersytetu w P,.'waniu. .1" Materiały z bada!'l, Kraśnik, Czap. V 3. ;\1 Materiały z badań, Iwięcino, Jas. 17/2. U wag a: Niniejszy tekst został napisany w 196~ r. w zwi~)zku z odbyt'] \V tym roku Mięclzynal'uQou:ą Konferencją Pornar::nznawc.:q IV Szczec;nie. Obejmuje on też stan badań do 1960 r. Badania etnograficzne nad współczesnymi przemianami kulturowymi w owych 6-u wsiach prowadził zespól poznallski w blach następnych -- - 1961 i 1962. Wyniki tych badań zost3m~ ujęte \V odrębnych publikacjach. W tym z:):uesj~ Zobacz: J. B u r s z t a, Etnograficzne baclania terenowe w Kosz(J!iii.skiem. Zarys problematyki, w: "Zapiski ko,zalińskie" nr 1 (9), 1962, s. 25-30: J. B u r s z t a i Z. J a s i e w i c z, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materialów ze wsi koszalińskich, w: "Polska Sztuka Ludowa nr 4, 1962, s. 197---220. , . ATLAS POLSHICH STROJOW LUDOWYCH cena CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmacnowska 3. FrancJszek Klonowski - CZĘSC 1. Adam 2.•. '1.• dam :'. Adam 'i. Halina I POMORZE I WARMIA Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój \varmiński, 1955 1959 1960 II WIELKOPOLSKA 22.29.27.- I KUJAWY Glapa - Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany) G13pa Strój dzierżacki, 1;),53 . Glctpa -- Str6j lublISki, 19ó6 . Mikulowsk~ Strój kujawski, 19'>3 CZĘSC III IV MAZOWS.:i:'E 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn Slrój dolnośląski (Pogórze), 2. S\'011',;la·.·,o Broniez Strój pszczyński, 1954' . 3. Longin Malicki StrÓj górali śląskich, 19'>6 CZĘSC zł 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE 1. Maria Zywir;ka - Strój kurpiowski Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) 2. Jad\viga S\Viąt.koV/SI-:a - Strój łO\vicki, 1!)53 . :L Jan Piotr Dekowski Strój piotrko\vski, 1954 4. J"U1USZ Svv'ieży Strój podlasl.:;:i, 1950 ~ Jan Piotr DeJ-:ovlski Strój sieradzki, 1959 6. ,T.::nlina Krajewsl<n '- Strój opoczyński, 19~6 7. Adam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 16.'>0 25.27.28.28.27.32.- Ą CZE;ŚC ....;. V MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. '. 5. nnman Rein£uss ::itrój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Fr;~nciszek Kotula Strój rzeszowski. 1951 (\vyczerpany) .Tanusz S-.v;eży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) ErTyt" St~rek Strój spiski, 1954 Fon~iszek Kotula Strój lalicucki, 1955 ii. S2bastian Flizak Strój Zagórzan, 1956 . " " ,. Pal'bara Kazl1owska-Jarecl<a Strój biłgorajsl<i, 1958 8. Janusz Karnacki - Strój sandomierski, 1957. . . 9. Tadeusz Seweryn Strój Krakowj~ków Wscllodnich, 1960 JO. J. i M. Kamoccy - Strój S\\'iętokrzyski 1961 II. Edyta Starek Strój orawski (w druku) LITERATURA ?\~'Urnie.'3.~/~('i':r;il' . Po.s.,..vi<:;cony 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- LUDOvVA sprc:n,'om literatury luc1owej, pOrl red. J. Krzyżano\v~~H?g.0 l. S. ?\\'Ifl;;;l. Zeszyty: podh<=llań5ki. k~elecki, rZ';:'szo",vski, cieszYJlski. dolnoSląskl.. gO~·nosl~ ..•:~o-o~oł~ki, knsl.ub;;;ki, \\·<)r:TliIisl<i. ltlbels1.d, mazurski, podlaski, pornol"skl, lubu~,kl" łOWiCki. m.:lz':)v.:iec~~i,l;;;urpiowsl<i, siera<lzko-ł~czycl:i. piotrkowski. PrenU!l1eratiJ r':>CZl1a 48.--. ZaITIó\\"ieni;J P:'zyj~ujc Reclal<cja, \Varsz3wa, Nowy Świat '!. pokój 121. Konto czelwwe 1-7-110090 lub Oddzi:lly Ruchu. �Cena zł 100,- 013 A H C H I \ \. LJ I\1 [T N O G fi , Lir. ,11' 3 Nr :J. I:C"i'ol~ 'Nę;;rc::now;ol f~;~EKS ,,~~LEGO j.~ r-it :';. \Vlc.t1Y'''3V' n~ck, .:.!P. TERIAL" DO • '1 LT...n)O~NE.I 1818-1803, H15~ . . . . . l\'r 11. h~~lJ.na BittrH:r l'lIATER"LAŁY DO BIBLIO FGL~K lE.J CZŁONKOW P.T.L., 1955 N 12. \VieslC"1"'\' Die11kowsJ.;i p~):Jr{ZED"!"HCY OSKAR!\. KOLBERGA NA POLiJ DP-DAn LUDOZNAWCZYCH IV POl.SCE, 1956 !';r I?-, 14', 15, 16. PI''''''' zbi<)l'()wa lJ [ULE"'YN IN;'-OP.l\·lACY JNY POLSKIEGO l":)WA:"ZiS·"{'WA LLJDOZNAWCZEGO Nr 1, Z. 3, 4, (wyczerpany) Nr 17. \ViJ:tor S:.'l"Hal.lllTl L"fJDGV.;r;: OHnZĘDY VV'2SELNE \VE \"./SrACH DOLINY HOCZE'.Vi{I : TAnr·L\ \\TK'l Z~_E:\11 SANOCKlcJ. 19~łJ (wycz.) C'Jr l~. Stanisldw Bąk _. WESiCLE LUDO\\E W GR;'iIJOv\'IE SANDOHIEHSKI~: ~J".. ~z. ' 1 "J 'l' -- JAN KAHŁO"NICZ i LUDWIK l:RZYWICKl .JAKO HEPREZENTANCr DWU NTJRT(,W W ETNOLOGII l'OLSKIF;J (wyczerp.) Nr ~O.• 'ulian Bal"y~ ; Irena T"rn'1U - ~.'IATf'RIALY DO HISTORII ODZIELY LrDOWEJ PL- WSCHD. WlELKO,'OLSKI Nr 21. Teresa Siuctow3ka-Myzyk - 'Jl\RTNICTWO W PŁ·N.-WSCH. EUROPiE ZE SZCZ.8GOL·r·rIM UViZGLĘIJNIF.NIEM POLSKI Nt' 2~. Józef Gajek TRANSPOHT l KOMUNIKACJA LĄDOWA k'i;.,stion.urLu~:~ Nr ;) dla c21ów Polskiego Atlasu EtnograficznegD (.vyczecpany) Nr 23. A.nnA i"cY;;7.cz··Wirpszowa NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. \V LATAC.H 1950·--1953 Ni' 2-1. J()z~f B3bicz - NAUKA O LUDACH FRYDERYKA HATZLA . Nr ?3. i,I"ria Henslowa HOSLINY DZIKO ROSN.,\CE VI KtJLT"(JF;,'E LuDU POLSKIEGO Nr ~6. Janusz Bohdanowiez - MATERIALY DO hOWALSTvV.'. LUDOWEGO POLUDN[.)WEJ KIELECCZYZNY 1':1'27. J,)zd Gajel, LUDOWA KULTURA MATERIALNE'" ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwes'.ionariusz Nr ij dla celów. P. A. E. N;' }:J. Nr Nr NI ~~5_. ?'L30.'25.- ~O.~5.- ao.20.-- 30.30.- E~K A P O P U L A R N A / 1. JóZ"i' Burszta, OD OSADYs'ŁOW1AJ\;SKIEJ DO 'NSI WSPOŁCZESNE.' (\Vycz~r,Y";dny) 2. j\.. :fred Z~,1'ęba. PHACA DIALEKTOLOG.'\' v.' TE HENIE 3. A'~larn GIClpa i .. 4.lfoY1:; Kowa1s1n TAl'-.iCE I ZAT-:A "\VY \VJI:LKOPOLSKIE 11. Al,,]<sand2r Lech GorJlew"ki DROGI SyriOW SLONCA... OSK.·\R I{OLBERG, DZIEL\ R('~dycj,J !TIC!1ogrntii ~i.nc[;rafic~nyc~1. etn.:JgrćtficzUE', Twó1.·czoŚć n1u7ycZnd.. Ine<Eta. MatEriały 33.3lJ.11;.46.3J.- V\lSZYSTIHE StU(;irł, nateri:,ty c10kUl1'lent8cyjr.? Zamówienia !'!aclsylc>ć 1:a Rdres: POLSKIE T·')WARZYSTWO Li)DOZKAWC;'::~ WHO CŁA W, NA~'KEHA 4 i 20.- Cl.gć. G~j:i(owa B I B L lOT Nt' lC- pr7.yczyn]~i ponlocnirze. < ,i l I I I I .\ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dca223beaefe13b8a887454eac97a9a.pdf fa02aa95edefce64fe75e86d3142c521 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4581 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource plastyka ludowa rzeźba ludowa Pomorze - platyka amatorska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4254 Title A name given to the resource Przegląd plastyki amatorskiej.Cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Wojciech Barzykowski, Gdynia. Światowidy, drewno. Aleksander Jackowski PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ AMATORÓW, CZ. III. POMORZE (RZEŹBA) Granica sztuki ludowej i amatorskiej Przedmiotem tego omówienia są cztery równocześnie zorganizowane i wzajemnie się uzupełniająco w y s t a w y : w Szczecinie — sztuki ludowej oraz rzeźby i malarstwa a m a t o r ó w m . i n . w o j e w ó d z t w koszalińskiego i szczecińskiego, w G d a ń s k u — a m a t o r ó w tego w o j e w ó d z t w a , w Oliwio — pokonkursowa wystawa rzeźby ludowej północnej Polski. Daly one w sumie dosyć pełny obraz plastyki amatorskiej Pomorza, dały t e ż m a t e r i a ł do refleksji, któro c h c i a ł b y m uczynić głównym tematem tego „ p r z e g l ą d u " . Chodzi t n 0 granice między s z t u k ą l u d o w ą a a m a t o r s k ą , granice coraz mniej uchwytni-, zwłaszcza w twórczości rzeźbiarskiej. Dlatego t e ż omawiam razem wystawy sztuki amatorskiej 1 ludowej. Pojęcie granicy kojarzy się nam z linią d e i n a r k a c y j n ą oddzielającą dwa, odrębno obszary. Tymczasem wiele zja­ wisk, zwłaszcza w sferze k u l t u r y , nie da się w ten sposób w y o d r ę b n i ć . G r a n i c ą jest t u mniej czy bardziej rozległy obszar. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e sztuki ludowej i plastyki amatorskiej. Oczywiście w postaci modelowo czystej dość ł a t w o jest zdofiniować różnice m i ę d z y obu t y m i pojęciami. R ó ż n i c e 1 2 zacierają się jednak w strefie p o ś r e d n i e j . Jest to zrozumiałe, zwłaszcza w fazie zaniku dawnej, wyraźnie odrębnej k u l t u r y ludowej, w fazie przenikania do świadomości t w ó r c ó w różno­ rakich bodźców i wzorów estetycznych. Dawniej odrębność i względna trwałość k u l t u r y ludowej p o w o d o w a ł y krystalizację form wspólnych, powszechnych w danej grupie. Potocznie nazywa się t o stylem ludowym. Styl t e n w y s t ę p o w a ł w żywej praktyce, tworzony przez l u d , ale i k s z t a ł t u j ą c y estetyczne n a w y k i tegoż l u d u . Obccnio stereotyp tego stylu przesuwa się ze sfery p r a k t y k i codzie­ nnej do sfery tradycji, a — ścisłej m ó w i ą c — jednej z trady­ cji, jednego z wzorów estetycznych, do k t ó r e g o świadomie się nawiązuje. Powstaje zjawisko pozornie paradoksalne. Ginie baza, z k t ó r e j w y n i k a ł a odrębność ludowego n u r t u k u l t u r y , sama k u l t u r a m a coraz bardziej reliktowy charakter, a jednocześ­ nie tworzona dziś jeszcze sztuka ludowa w pewnych przypadkach rozwija się. Rozwiązuje nowe zadania, odpo­ wiada na nowe potrzeby, ujawnia — pełniej nawet niż to miało miejsce dawniej — indywidualny talent jednostki, jej inwencję. W ł a ś n i e dlatego że coraz mniej krępują, j ą normy d e t e r m i n u j ą c e k s z t a ł t dawnej twórczości ludowej. Sztuka tworzona obecnie stanowi więc zarówno relikto- 107 �Eugeniusz Michalski, Zimowiska, pow. Słupsk: I I . 2. Kobieta z grzybami, drewno, wys. 36 cm. I I . 3. Aniołek, drewno, wys. 23 cm. I I . 4. Sarkofag królewski, drewno, wys. 16,5x27 cm. I I . 5. Wojciech Strahl, Ustka. Szopka, drewno, 5 6 x 5 7 cm. 11. 6. W ł a d y s ł a w a Adrianowa, Kruchowo, pow. Mogilno. Chłop z dzbanem, drewno, wys. 25 cm. 108 �w ą fazę dawnej, tradycyjnej, j a k też nosi cechy nowe, sprowokowane przez inne funkcje, przez inne bodźce estety­ czne- Można chyba wyróżnić trzy główne kierunki jej ewolu­ cji. Pierwszy to roztopienie się w kulturze współczesnej, przejęcie powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h norm estetycznych. D r u g i — stylizacja m o t y w ó w ludowych, świadome ich konserwowanie i rozwijanie. Trzeci — tworzenie w izolacji od k u l t u r y otaczającej, wypowiadanie się na m i a r ę swych umiejętności, potrzeb i świadomości. „ R o z t o p i e n i e się w kulturze w s p ó ł c z e s n e j " dzieje? sie na r ó ż n y c h szczeblach, dotyczy różnych wzorców postaw estetycznych. Jednocześnie bowiem w kulturze naszej funkcjonują różne wzorce, od „ j a r m a r c z n o - d r o b n o m i e s z c z a ń skich" po model współczesnych ambitnych p o s z u k i w a ń twór­ czych . „ S t y l i z a c j ę " , ś w i a d o m e uprawianie konwencji ludo­ wych, spotyka się dziś zarówno u k o n t y n u a t o r ó w dawnej sztuki ludowej, j a k i a m a t o r ó w - i n t e l i g e n t ó w . I u jednych, i n drugich w y n i k a ze świadomej decyzji, ponieważ jest to forma sztuki najbliższa im uczuciowo, a nawet i dlatego, że dość ł a t w a w realizacji i g w a r a n t u j ą c a pewien status materialny (sprzedaż, opieka, stypendia, nagrody). Odróżnia jednak wielu z t y c h t w ó r c ó w od dawnych — „ l u d o w y c h " stopień konieczności. Dawni t w ó r c y musieli w y p o w i a d a ć się zgodnie z n o r m ą e s t e t y c z n ą grupy, norma t a b y ł a ich w ł a s n ą n o r m ą , świat, w k t ó r y m t k w i l i b y ł ich ś w i a t e m . B y l i ludźmi jednej estetyki. Współcześnie — poza auten­ tycznymi, starymi t w ó r c a m i ludowymi — m a m y do czynie­ nia przeważnie z l u d ź m i ż y j ą c y m i w k r ę g u d w ó c h albo i więcej „ e s t e t y k " . Rzeźbiarz „ l u d o w y " ubiera się po miejs­ k u , mieszka w pokoju z meblami na wysoki połysk, korzysta z telewizora, chodzi do kina, w kościele z a c h w y c a j ą go rzeźby wcale nie ludowe. Tworzy jednak w konwencji ludowej, bo j ą zna, rozumie, bo jest m u najprzydatniejsza. Trzecia grupa — to p r y m i t y w i , żyjący często poza spo­ łecznością lokalną, ludzie dziwni, „ i n n i " , wyizolowani z normalnego życia społecznego. He-ródok, Nikifor, Dorota L a m p a r t i i m podobni. T w ó r c y samorodni, naiwni, pry­ m i t y w n i . Żyjący niegdyś w k r ę g u ludowej k u l t u r y , ale nie mieszczący się w niej. A więc w perspektywie m o ż n a widzieć j a k b y trzy osio krystahzacyjne, wokół k t ó r y c h s k u p i a ć się będzie twórczość w y w o d z ą c a się z grupy „ l u d o w e j " — roztopienie w kulturze powszechnej, n a w i ą z a n i e świadome do zasad i form sztuki ludowej, twórczość spontaniczna, „ n a i w n a " , mało uwarun­ kowana jakimikolwiek w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i . Nietrudno z a u w a ż y ć , że podobne procesy z a c h o d z ą i w twórczości a m a t o r ó w . Rozmywanie się granic jest więc rzeczą n a t u r a l n ą i na pewno z biegiem czasu granice „ludo­ w y " — „ a m a t o r s k i " b ę d ą jeszcze bardziej p ł y n n e . W y r a ź n e są bowiem o d r ę b n e modele skrajne — z jednej strony sztuka ludowa w y w o d z ą c a się z tradycji, z drugiej twórczość a m a t o r ó w zrodzona ze świadomej percepcji sztuki profes­ jonalnej, rozumiejąca i p o d c h w y t u j ą c a jej intencje. A m i ę d z y nimi leży szeroki pas graniczny, strefa pośrednia, k t ó r a orzszorza się z roku na rok. Obszar wspólny, k t ó r y w zależ­ ności od sytuacji nazywany b y w a „ l u d o w y m " lub „ a m a t o r ­ skim". 109 �N a s t ę p u j ą bowiem dwa równoległe procesy. Twórczość ludowa ewoluuje, w c h ł a n i a coraz to nowe elementy k u l t u r y otaczającej. Kozsadza jej ramy inwencja, swoboda inter­ pretacji n i e p o r ó w n a n i e większa, niż to miało miejsce w okresie życia odrębnej ludowej k u l t u r y . Nowe funkcje, nowe potrzeby odbiorcy czy instytucji sprawującej opiekę nad współczesną s z t u k ą l u d o w ą sprzyjają również poszuki­ waniom, zwłaszcza w rzeźbie. „ L u d o w o ś ć " coraz częściej wynika, więc nie z w e w n ę t r z n e j konieczności, ale ze świado­ mej decyzji. Nie jest to j u ż sztuka żywa, autentyczny wyraz odrębnej k u l t u r y , lecz sztuka u p r a w i a n a , świa­ domie kultywowana, jak m u z y k a renesansu czy cenne i p i ę k n e rośliny. A jednocześnie w nurcie twórczości po­ wszechnej, niezawodowej, amatorskiej—tradycje ludowe również stają się przedmiotem kultywacji, naśla­ downictwa, inspiracji. Świadomie n a w i ą z u j ą więc do ludowej s t y l i s t y k i : malarka na szkle Ewelina P ę k s o w a czy K a t a r z y n a B a n a ś , r z e ź b i a r z e : A n t o n i Toborowicz, A d a m Słowiński, W i k t o r Szewczyk, H e n r y k Zegadło i wielu innych. N a w i ą ­ zuje rzesza a m a t o r ó w do zasad ludowej rzeźby, nie zawsze nawet z miłości a często z pobudek czysto praktycznych. P o n i e w a ż figurka „ l u d o w a " jest ł a t w a do zrobienia, nie wymaga ani obserwacji natury, ani s t u d i ó w a k t u — jest stosunkowo prosta. P o n i e w a ż figurka taka ł a t w o staje się przedmiotem handlu, a zapotrzebowanie Cepelii, B H Z Desy czy Veritasu wciąż jeszcze rośnie. A do tego naturalnego procesu zacierania się granic pojęć dodajmy jeszcze z a m ę t terminologiczny, różne rozu­ mienie określenia „ l u d o w y " , wynikłe z odmiennych p u n k t ­ ów obserwacji zjawiska. „ L u d o w e " co innego znaczy w od­ niesieniu do przeszłości, co innego na wsi mazowieckiej i co innego w środowisku g ó r n i c z y m na Śląsku. „ L u d o w o " — to forma, styl, ale kiedy indziej oznacza twórczość osoby pochodzącej i żyjącej na wsi. Sztuka ludowa — to arcy­ dzieła dawnej r z e ź b y i drzeworytu, ale równocześnie i kicz jarmarczny i makatka z jeleniem czy kotkiem, albo rzemieślniczo powielany haft kaszubski, czy gliniane f i g u r k i z K c y n i . Często, co t y l k o się da nazywa się mianem „ l u d o w e " , ponieważ sztuka ludowa otoczona jest specjalną opieką, są środki na jej podtrzymywanie, na konkursy, wystawy, nagrody, stypendia dla twórców, nie ma zaś t y c h środków dla a m a t o r ó w . Nazywa się więc l u d o w y m i mierne i typowo amatorskie, pejzaże braci P ó ł t o r a k ó w z Kielc, ł a d n e , ale amatorskie (w pewnej mierze naiwne) obrazki Józefa Franusiaka. W t y m przypadku dzieli się go na p o ł ó w k i : l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Obok bowiem pejzaży ze stron rodzinnych Framisiak maluje też kolorowe, ukwiecone Madonny, świa­ domie stylizowane na ludowe. Widziałem na warszawskiej wystawie w Domu Chłopa k a r t k i wskazujące na to, co zakupiło jedno z naszych m u z e ó w etnograficznych. K u p i ł o połówkę „ l u d o w ą " Franusiaka. A co zrobić z d r u g ą połową, równic, jeśli nie bardziej, c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla indywidual­ ności artysty ? Podobne pytania nasuwa twórczość ciekawego amatora z Polwicy — J a r o s ł a w a F u r g a ł y , k t ó r y niekiedy świadomie nawiązuje, do ludowych wzorców. U k s z t a ł t o w a ł się niepisany zwyczaj, że za „ l u d o w y c h " poczytuje się wszystkich m a l u j ą c y c h na szkle. I zawodowego plastyka, masowo malującego dla Cepelii stylizowano obraz­ k i góralskie (np. St. G a ł k a z Zakopanego), i początkującego I I . 7. Jan Gajdowski, Grudziądz. Matka Boska z Dzieciątkiem, drewno, wys. 42,5 cm. 11. 8. Edward Kołacz, Szczecin. Grupa, drewno patynowane, wys. 51,5 cm. 110 �amatora miejskiego, skoro zechciał zabawić się na ludowo (Woźniak z Siedlec), stare kobiety wiejskie, k t ó r y m pora­ dzono, aby gryzmoliły na szkle rodzajowe scenki, nic nie mające wspólnego z d a w n ą t r a d y c j ą regionalną czy formą ludową. W Szczecinie jako „ l u d o w e " figurują na wystawie sztuki ludowej „ m o r z o k s z t a ł t y " Stanisława Tychawskiego ekonomisty, człowieka nic nie mającego wspólnego ze s z t u k ą ludową, i t p . Zamęt pojęciowy świadczy czasem w туе/, o nie­ frasobliwości i nieuctwie. P r z y k ł a d e m — reprodukowana niedawno w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " notatka z „ G a z e t y P o z n a ń s k i e j " , w której dumny t y t u ł „ s z t u k a ludowa wciąż ż y w a " zdobi zdjęcie koszmarnej kariatydy z drewna, nie­ udolnie naśladującej miejski kamienny pierwowzór. Wszystko to sprawia, że w świadomości społecznej, mimo wysiłków etnografów, pojęcie sztuki ludowej staje się core z bardziej nieostre, nieokreślone. Coraz też częściej występuje ono wymiennie z pojęciem amatorst w a. W i d a ć to zwłaszcza na tych terenach, gdzie nie. ma już żywych ośrodków zachowujących dawno tradycje, a konkursy i wy­ stawy, zmierzające do uaktywnienia jednostek i reaktywo­ wania zamierających rzemiosł, obsylane są w znacznej części przez a m a t o r ó w . Tak więc we Wrocławiu konkurs na wy­ cinankę i malowankę ludową ujawnił t y l k o j e d n ą osobę, k t ó r a nadesłała wycinanki... kurpiowskie, całą resztę sta­ nowili amatorzy, którzy przedstawili praco (przeważnie mierne) nawiązujące do ludowych m o t y w ó w . Jednego t y l k o twórcę ludowego ujawnił również Zielonogórski konkurs na s z t u k ę ludową i p a m i ą t k ę . I n n a rzecz, że n a d e s ł a n e na ten konkurs rzeźby a m a t o r ó w niewiele się różniły od tych, 3 4 Jzajasz Rzepa, Reda, pow. Wejherowo. I I . 9. Św. Franciszek, drewno, wys. 45 cm. I I . 10. Paw, drewno d l . 57 cm. k t ó r e spotykamy w sklepach Cepelii czy w regionalnych muzeach. Podobna sytuacja zaistniała też na Pomorzu, jest to bowiem nie przypadek a prawidłowość. Rzeźba na wystawach pomorskich J e d n ą z najciekawszych pozycji wystawy w Oliwie b y ł y rzeźby Eugeniusza Michalskiego (il. 2-4), reprezentujące cechy formalne—typowe dla ludowej s z t u k i — s t a t y c z n o ś ć figury, równowagę k o m p o z y c y j n ą o p a r t ą n ą symetrii wzdłuż osi pionowej, rzadziej na r ó w n o w a d z e ciężaru b r y ł . F i g u r k i Michalskiego cechuje zarazom dekoracyjne traktowanie szczegółów, ubioru, włosów — żłobionych równoległymi row­ kami, oczu, ust, zarostu twarzy. Na tle ogromnej produkcji współczesnej, w rzeźbach t y c h dostrzec, m o ż n a szczególnie w y r a ź n ą więź z d a w n ą rzeźbą rozwiązaną w konwencji deko­ racyjnej. Mają przy t y m o d r ę b n y , indywidualny charakter, przejawiający się w typie stylizacji twarzy, w opracowaniu dekoracyjnym szczegółu. Autor pozostaje w k r ę g u t e m a t y k i sakralnej, rozszerzając j ą na sceny z historii, niemal równie dalekie w czasie, uświęcone rolą w przeszłości narodu. R z e ź b y Michalskiego znalazły się również na szczeciń­ skim przeglądzie a m a t o r ó w . Takie same w warstwie sty­ listycznej, nieco inne w tematyce. Doszły bowiem f i g u r k i świeckie. Czy to jest w p o r z ą d k u ? Sądzę, że tak. Gdyby k t o ś żądał jednak klasyfikacji bardziej zdecydowanej, powie­ d z i a ł b y m — są to rzeźby bliższe formalnie sztuce ludowej. Nic jednak nie wiemy o autorze, skoro więc jego życiorys to potwierdzi — t y m bardziej uznamy go za „ l u d o w e g o " . Ale co będzie, gdy się okaże, że to typowy amator, miejski inteligent czy robotnik, w y p o w i a d a j ą c y się w ludowej kon­ wencji ? Kwalifikacja zależeć będzie wówczas nie t y l k o od cech formalno-stylistycznych ale i od życiorysu t w ó r c y . K t o ś , k t o go zna, umieści rzeźby w jednej ł u b drugiej 111 �I szufladzie, chociaż dla widza z z e w n ą t r z b ę d ą to t e s a m e rzeźby. ( R o z w a ż a m t u na k o n k r e t n y m przykładzie s у t u ac j ę, czytelników p r a g n ę uspokoić, że z racji swego życio­ rysu Michalski jest t w ó r c ą ludowym). Z kolei zainteresujmy się Edwardem K o ł a c z e m , ( i l . 8) k t ó r e g o rzeźby, pokazano w Szczecinie jako ludowe, spotyka się na wystawach opatrzonych r ó ż n y m i etykietkami. A więc j a k i jest Kołacz ? Ludowy, amatorski, naiwny, spontaniczny ? Jest po trosze k a ż d y m , najmniej jednak „ l u d o w y m " , skoro za p u n k t wyjścia w e ź m i e m y cechy formalne rzeźb i życiorys t w ó r c y . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą prac K o ł a c z a jest r u c h , linia p ł y n n a , gest dynamiczny, a nie zastygły w hieraty­ cznym znaku. B r y ł a modelowana miękko, bardziej na k s z t a ł t gliny n a k ł a d a n e j iwrażliwie modelowanej niż j a k klocokdrowna, z którego świątkarz wyciosywal figurę, eliminując to, co niepotrzebne. Są więc u K o ł a c z a przysadzisto dziady i baby, jak wielkie grzyby wyrosłe z ziemi, pary t a ń c u j ą c e , grupy figur świetnie- skomponowano, p r z e w a ż n i e na tej zasadzie, że mniejsze otaczają wieńcem c e n t r a l n ą p o s t a ć ( i l . 8). Nierzadko inspiracją rzeźbiarza staje się kora, narośl, huba, sęk. Stają się źródłem rzeźbiarskiego p o m y s ł u , wprowadza­ jąc zróżnicowanie materii, f a k t u r y . W y o b r a ź n i a K o ł a c z a jest typowo rzeźbiarska, ekspresyjna, nic też dziwnego, żo Zygmunt Oiler Starogard Gd. I I . 11. Król, 112 r z e ź b y jego pokazane w N R F znalazły t a m szczególny oddźwięk, p r z y r ó w n y w a n e w klimacie i typie ekspresji do dzieł Barlacha. N i e k t ó r e proste f i g u r y K o ł a c z a zbliżone są jeszcze do tego t y p u rzeźb, jakie nazywa się ludowymi, ale istota jego twórczości jest inna. Wyobraźnia, raczej ekspresjonistyczna, szerszy k r ą g rzeczy widzianych i p r z e ż y t y c h . A więc jest to nie tyle linia rozwojowa wiodąca do ludowej t r a d y c j i , co do sztuki samorodnej, spontanicznej, rozwijanej w sposób eoraz bardziej p e ł n y i ś w i a d o m y . Punktem k r a ń ­ cowym b y ł a b y t u pełno, świadomość i niezależność t w ó r c z a , dojrzałość artystyczna. S t ą d toż Kołacz mieści się raczej w kategoriach nie-ludowych. Potwierdza to zresztą i życio­ rys, p r z y k ł a d awansu kulturowego człowieka, k t ó r y należy do barwniejszych i ciekawszych postaci środowiska szcze­ cińskiego, szewca, k t ó r y w y c h o w a ł syna na, profesjonalnego plastyka, jednego z czołowych malarzy w y b r z e ż a . Szukając k r a ń c o w y c h p r z y k ł a d ó w rzeźby ludowej i nie-ludowej, na j e d n y m biegunie umieściłbym Michalskiego, na drugim K o ł a c z a , a więc twórczość, k t ó r a odrywa się zdecydowanie od ludowych zasad k s z t a ł t o w a n i a rzeźby. Przypomnijmy t u — rzeźba ludowa nie n a ś l a d o w a ł a n a t u r y (jak realistyczna), lecz j ą w y o b r a ż a ł a . Upraszczała, deformo- drewno, wys. 63 cm. Ił. 12. Chrystus Frasobliwy, drewno, 4 5 x 2 5 , 5 cm. �I wala — szukając ekwiwalentu dla idei rzeźby (Piety, Fraso­ bliwego), posługując sio a t r y b u t e m , symbolem, uproszcze­ niem — czytelnym jak znak zrozumiały dla t w ó r c y i od­ biorcy. Do dziś cechą figurek ludowych (czy ludowopodobnych) jest uproszczenie, statyka, zwartość b r y ł y , często, dekoracyjne i umowne traktowanie szczegółu, ornamentu, koloru. Rzeźba „ a m a t o r s k a " natomiast d ą ż y do efektu rea­ listycznego, wzorcem jej jest przeważnie rzeźba nie-drewniana i nie-ludowa. Punktem zerowym jest t u naturalistyczny kicz, docelowym zaś — dojrzałe dzieło, budowane w konwencji realistycznej czy na p o d o b i e ń s t w o rzeźby współczesnej. R z e ź b y o t a k i c h ambicjach znalazły się m . i n . w G d a ń s k u na wojewódzkim przeglądzie twórczości amator­ skiej, niestety były to prace bardzo słabo. Szeroki pas graniczny, sygnalizowany we wstępie obszar wspólny ludowo-amatorski, rozciąga się p o m i ę d z y t y m i k r a ń c o w y m i modelami. Z Gdańskiego p r z e g l ą d u za­ liczam t u blisko trzymetrowe słupy rzeźbiono Wojciecha Barzykowskiego, nawiązujące do „ Ś w i a t o w i d a " (it. 1) oraz kolorowe płaskorzeźby w deskach L u d w i k a K a m i ń s k i e g o w k t ó r y c h autor posługuje się dwoma g ł ó w n y m i planami — wciętą płaszczyzną t ł a i t r a k t o w a n ą niemal płasko s y l w e t ą twarzy (il. 27). 1 > 13 113 �Aleksander Słomiński, D ą b r ó w k a Nowa, pow W ę g o r z e w o . II. 15. Portret Prezydenta Wietnamu Południowego, (fragment), drewno. I I . 16. Św. Paweł, (fragment), drewno, I I . 17. Delegat Anglii, drewno, malowane, wys. 40 c m . �I I . 18. Czesław W ą t k o w s k i , Skubarczewo, pow. Mogilno. Kopernik W obu szczecińskich wystawach „strefę p o ś r e d n i ą " r e p r e z e n t o w a ł y m . i n . rzeźby Stanisława Szulca z K o b y l a n k i , Romana Maruszewicza z Worowa i Jana Strzelczyka z Strzelczyk, a szczególnie Szulc t w o r z ą w w y r a ź n y m k r ę g u w p ł y w ó w K o ł a c z a , choć w odróżnieniu od szczecińskiego mistrza, zachowują w swych figurach s t a t y k ę i symetryczność budowy, co zbliża ich do r z e ź b y ludowej. Maruszewicza wymieniam t u z innego powodu. Ma dopiero 12 lat, pierwsze jego prace, rzeźbione bukiety, grzeszą jeszcze p e w n ą nie­ udolnością, ale n a w i ą z u j ą do rzeźb niedawno zmarłego dziadka chłopca — Zygmunta Skrętowicza. P r z e c h o d z ą c z kolei do wystawy w Oliwie, jednej z największych, jakie mieliśmy w kraju, przyjrzyjmy się reprezentowanym t a m postawom. Materiał, w y j ą t k o w o ob­ f i t y , pozwala na generalizację wniosków, bowiem w ś r ó d 221 wystawionych rzeźb 46 a u t o r ó w m o ż n a było znaleźć niemal pełen wachlarz postaw t w ó r c z y c h . Tradycje ś w i ą t k a r s k i e w y s t ą p i ł y już t y l k o sporadycznie, w paru przypadkach. Nio kapliczka p r z y d r o ż n a i p a m i ę ć dawnych ludowych rzeźb inspirują dziś większość rzeźbiarzy a raczej ten t y p figurek, k t ó r e spotyka się w sklepach Cepelii. Zmiana funkcji rzeźby z kultowej na e s t e t y c z n ą przy­ niosła w efekcie poszerzenie t e m a t y k i i większą swobodę twórczej wypowiedzi, co oczywiście nie znaczy, że poziom prac jest w y ż s z y niż w dawnej rzeźbie kultowej. Rozluźnienio rygoru t r a d y c j i poszerza k r ą g rozwiązali i inspiracji, ale z kolei powoduje, że t w ó r c a zdany jest w większym stopniu na siebie, że doświadczenie zbiorowe, k t ó r e w sztuce ludowej stanowiło b e z p o ś r e d n i ą t r a d y c j ę , wzorzec estetycz­ ny — z a s t ą p i o n e zostaje i n n y m systemem odniesień. D l a n i e k t ó r y c h staje się n i m natura, wówczas d ą ż ą do realizmu, p r ó b u j ą obserwować modela, i n t e r p r e t o w a ć ruch, szczegół i cenzor, drewno polichromowane, 1 7 x 2 0 cm. — na ogół z m i e r n y m skutkiem, r z e ź b a bowiem o t a k i c h ambicjach wymaga sporych umiejętności technicznych, znajomości anatomii i t p . Większość realizuje po prostu f i g u r k i opowiadające o ludziach, przy czym a m b i c j ą rzeźbiącego jest uczynić te f i g u r k i możliwie poprawne w proporcjach, trafnie w y r a ż a j ą c e w y k o n y w a n ą czynność, gest. F i g u r k i r o d z ą f i g u r k i . Wzorcem dla nich, ldiszą p a m i ę c i o w ą są widziane f i g u r k i , czy to w scenach szopkowych, czy na fotografiach. Jest zarazem w t y c h figurkach naturalny stopień uproszczenia, w y n i k ł y z braku większych doświadczeń warsztatowych, przejawia­ j ą c y się podobnie w pracach ludzi, z a c z y n a j ą c y c h rzeźbić po to aby ilustrować życie dawne lub i m współczesne. N a t y p naturalnych uproszczeń w p ł y w a więc nie w y o b r a ź ­ nia, ale obiektywne cechy tworzywa, n a r z ę d z i a , dyspozycji manualnych. Rzeźbiarz współczesny nie tworzy w izolacji. W i d z i prace innych, widzi telewizję, fotografię, widzi w mieście w i t r y n ę sklepową. To co r o b i nie jest więc t y l k o jego dzie­ łem, a stanowi s u m ę z a p a m i ę t a n y c h obserwacji. W i d a ć to zwłaszcza na p r z y k ł a d a c h d r u g o r z ę d n y c h , w twórczości p r z e c i ę t n e j . P o w s t a j ą r z e ź b y bezosobowe, pozbawione od­ r ę b n e g o wyrazu, stylu. Podobne u t w ó r c ó w wiejskich i miej­ skich, „ l u d o w y c h " i a m a t o r ó w . Utalentowany t w ó r c a osiąga oczywiście i w tej konwen­ cji rezultaty wybijające się ponad przeciętność. N a omawia­ nej wystawie w y r ó ż n i ł b y m w tej grupie „ f i g u r e k " (słupków) — m i n i a t u r k i u l i W ł a d y s ł a w y Adrianowej (il. 6). R z e ź b y tego t y p u w świadomości powszechnej w i ą ż ą się najsilniej z pojęciem r z e ź b y ludowej. I c h „ l u d o w o ś ć " w y ­ r a ż a się w typie uproszczenia, w zachowaniu podstawowych 115 �zasad, takich j a k prostota kompozycji, s y m e t r y c z n o ś ć , statyka i t p . A l e w sytuacji, gdy na t w ó r c ó w tak miejskich, j a k wiejskich, działają r ó ż n o r o d n e bodźce artystyczne, w y b ó r wzorca wiąże się z poziomem świadomości, z wykształce­ niem, z upodobaniami. Powstaje sytuacja paradoksalna kiedy do dawnej sty­ l i s t y k i świątkarskioj n a w i ą z u j ą coraz liczniej ludzie wy­ kształceni — czasom z wyrachowania, często jednak z autentycznej potrzeby, z sentymentu dla k u l t u r y lat młodo­ ści, dla rodziców • — podczas gdy rzeźbiarze ze środowiska wiejskiego m a j ą często ambicje wychodzenia poza k r ą g dawnej t e m a t y k i i s t y l i s t y k i . W y b ó r wzorca inspiracji określa często poziom a nawet charakter prac. Tam gdzie widoczne b y ł o odwołanie się do tradycji wiejskich świątków, poziom realizacji r z e ź b y b y ł znacznie wyższy, po prostu zamierzenie b y ł o na skalę możliwości. T a m jednak gdzie wzorem s t a ł y się dzieła sztuki kościelnej m o ż n a było dostrzec często elementy naiw­ ności czy p r y m i t y w i z m u w interpretacji stylowego dzieła. N a wystawie p r z y k ł a d e m n a w i ą z a n i a do r z e ź b y średnio­ wiecznej b y ł y prace Stanisława Szczęśniaka z Prabut i Jana Gajdowskiego z G r u d z i ą d z a (il. 7). Efekt „ n a i w n o ś c i " wy­ nika u nich z dystansu j a k i p o w s t a ł między wzorem a jego t r a n s p o z y c j ą przez rzeźbiarza. Oczywiście do wzorów kościelnych n a w i ą z y w a n o i dawniej, ale w warunkach żywej i odrębnej k u l t u r y ludowej o utrwalonych nawykach estetycznych stopień asymilacji wzoru by) znacznie wyższy. Dziś oglądając prace Szczęśniaka czy Gajdowskiego nie dostrzegamy za n i m i o d r ę b n e g o ś w i a t o p o g l ą d u artystyczne­ go t w ó r c y . Gdyby mogli, rzeźbiliby tak jak ci, k t ó r y c h naśladują. Najciekawszymi zjawiskami artystycznymi wystawy b y ł y rzeźby o w y r a ź n y c h znamionach o d r ę b n e g o stylu ich a u t o r ó w . W y m i e n i ę t u przede wszystkim Izajasza R z e p ę z Redy, pow. Wejherowo i Aleksandra Słonimskiego z D ą b ­ rówki Nowej, pow. W ę g o r z e w o . Rzepa reprezentuje t y p t w ó r c y o dużej precyzji warsztatowej. Nic dziwnego. Podobnie jak wielu dawnych ś w i ą t k a r z y jest z zawodu cieślą, stolarzem, zna więc t e c h n i k ę obróbki drewna, rękę ma uprawną,. R z e ź b i od wielu lat, szerokie, masywne figury, statecznych r y b a k ó w i świętych, p t a k i . Mają one swój charakter, indywidualny styl, słusznie więc należała się Rzepie jedna z dwóch pierwszych n a g r ó d . Zasłużył na nią zwłaszcza p i ę k n y m św. Franciszkiem (il. 0). Rzeźbi! t ę wersję już kilkakrotnie, t y m razem wprowadził jednak kolor, wzbogacając efekt artystyczny dzieła. Pierwszą n a g r o d ę dostał również Aleksander Słonimski (il. 15-17). .lest on p o n i e k ą d przeciwieństwem Rzepy. Nie ma żadnego przygotowania warsztatowego, techniki, sprawności. I I . 19. Włodzimierz Bukowski, Słupsk. Staruszkowie, drewno, 27,5x23 cm. �Figury, k t ó r e tworzy, różnicuje t y l k o nieznacznie, nie gest rąk, zwłaszcza, dłoni, ma, w jego rzeźbach wyraz niemal magiczny. Są to znaki polne znaczeń, nie zawsze czytelnych dla widza. Dziwne to rzeźby. Sprowadzone do formy prostej, kancias­ tej. Kule, p r o s t o p a d ł o ś c i a n y , walce, bryły niemal geomet­ ryczne. Przypomina się C ś z a n n o w s k a formuła n a t u r y widzia­ nej poprzez walec, kulę, stożek. T y l k o że tutaj jest to geometryzacja pierwotna, intuicyjnie odczuta, w y n i k ł a z mozołu a nic; refleksji. Postacie, ledwo w y r ó ż n i o n e a t r y b u t a m i za­ wodu czy stanu, p r z e d s t a w i a j ą konkretnych ludzi. Pielęg­ n i a r k ę , M u r z y n k ę , delegata Anglii, oficera m a r y n a r k i o k r ę t ó w wojennych, oficera, sztabu bułgarskiego, Faraona czy p a n n ę kierowniczkę szkoły angielskiej. Szukając dla tej twórczości paranteli, znajduję je nie w ludowej rzeźbie, powszechnie egzystującej w dawnej wsi, ale w sztuce ludzi marginesu, takich jak H e r ó d e k czy N i k i f o r . Sztuce tworzonej z w e w n ę t r z n e j potrzeby, m a ł o zależnej od wzorców i w p ł y w ó w . R z e ź b y Słonimskiego nie m o g ą liczyć na, szeroki od­ dźwięk. Nie są „ ł a d n e " . Nie są technicznie, rzcmieślniozo sprawne. Jest w nich jednak siła wyrazu, bezpośredniość przekazu twórczej myśli, z pominięciem wzorów zaczerp­ n i ę t y c h z z e w n ą t r z . Styl rzeźbiarza u k s z t a ł t o w a n y jest przez jego dyspozycje fizyczne, j a k też i psychiczne, przez rodzaj plastycznej w y o b r a ź n i . Ten t y p p r y m i t y w n e j twórczości, j a k ą reprezentuje Siemiński, może, znaleźć się na wsi, ale może też i w środo­ wiskach miejskich. Dlatego nie u t o ż s a m i a ł b y m rzeźb tego rodzaju z d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą . T y p rzeźby p r y m i t y w n e j , ledwie znaczonej w klocku drewna n i e w y r o b i o n ą r ę k ą t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą na Oliwskiej wystawie Włodzimierz Bukowski (il. 19) i Alojzy Stawowy. Bliżsi temu, co potocznie przyjmujemy dziś za rzeźbę l u d o w ą , a co spotykamy w sklepach Cepelii, są E d m u n d Zieliński i Franciszek Maik. Ten ostatni kontynuuje nawet t e m a t y k ę s a k r a l n ą . Rzeźbi Frasobliwych. Są to rzeźbki ładne, ale p r z y p o m i n a j ą już raczej breloczki do kluczy niż święte figury. Bo też i funkcja ich uległa zmianie. D o tego Frasobliwego n i k t się nic modli, jest on po prostu dekoracyjnym bibelotem, p a m i ą t k ą . R z e ź b a staje się p a m i ą t ­ k ą . L e p s z ą lub gorszą. W Kielcach widziałem na głównej ulicy sklep Cepelii, w witrynie kilkadziesiąt rzeźbek Fraso­ bliwego, bodajże S t a n i s ł a w a Denkiewicza. Ł a d n e , barwne, estetyczne, j a k ze sztancy, takie samo. Na Oliwskiej wystawie trudno było znaleźć rzeźbę s a k r a l n ą , t r a k t o w a n ą zgodnie z jej pierwotną, funkcją, rzeźby do m o d l i t w y . Chyba t y l k o p o w a ż n e figury święte Wilhelma, Kujawskiego n a w i ą z y w a ł y do założeń formalnych i ideowych dawnej r z e ź b y religijnej. 11. 20. W ł a d y s ł a w Szulc, K o ś c i e r z y n a . Kataryniarz, drewno, wys. 26,5 cm. I I . 21. Stanisław Cierniak, K o l o n i a Rybacka, pow. W ę g o r z e w o . Pod drzeitem, drewno, wys. 51 cm. 117 �22 N a resztę wystawy, a więc z n a k o m i t ą większość, złoży­ ły się rzeźby, k t ó r e równie dobrze m o ż n a było n a z w a ć mianem amatorskich. I t u m o ż n a b y ł o znaleźć prace wywo­ dzące się z zasad ludowego k s z t a ł t o w a n i a r z e ź b y , ale kształ­ towane j u ż pod w p ł y w e m innych ambicji. B a b i ń s k i s t a r a ł się p r z e d s t a w i ć charakterystyczny t y p dozorcy, Szulc — katary­ niarza, Lachowicz — p o p r a w n ą w ruchu i kompozycji scenkę z k o l ę d n i k a m i , Kubaszek realistycznie p o t r a k t o w a n ą rzeźbę, Ż y r e k usiłował nawet w y d o b y ć ekspresję gestu w Piecie, n a d a ć miękkość udrapowaniu szat Madonny. Wojciech Strahl w szopce p o t r a k t o w a ł dość konwencjonalnie f i g u r k i (ale z p r ó b ą wydobycia gestu, ruchu postaci), za to zadziwił p o m y s ł e m z a s t ą p i e n i a stajenki r o z w a r t y m i szeroko gardzie­ l a m i d w ó c h śpiewających aniołów. T y p o w o a m a t o r s k ą rzeźbę reprezentowali B o g u s z y ń s k i czy Zwolakiewicz. Za­ b a w n ą i ł a d n ą kolorystycznie scenkę „ K o p e r n i k i cenzor" oraz f i g u r k i w strojach p o k a z a ł W ę t k o w s k i ( i l . 18). D o b r y w p o m y ś l e b y ł też N e p t u n Kazimierza Szpili. P r e c y z j ę rzemio­ sła z a d e m o n s t r o w a ł Stanisław Ciszek, rzeźbiąc scenę z rybaka­ m i , p o p r a w n ą w proporcjach i kompozycji. W y r z e ź b i ł on na­ wet oka sieci... Z grupy „ a m a t o r s k i e j " najbardziej cenię bardzo indy­ widualne r z e ź b y S t a n i s ł a w a Cierniaka. Szokują one s w ą d e f o r m a c j ą , p r e c y z y j n ą n i e p o r a d n o ś c i ą czy też odwrotnie — n i e p o r a d n ą p r e c y z j ą , obie, j a k b y toczone na tokarce, t o znów w sposobie traktowania drewna zbliżone do figuralnych w y p i e k ó w z ciasta (il. 21). R z e ź b y te na t y l e odbiegały od wzorca ludowo-amatorskiego, że j u r y pominęło je w nagro­ dach woląc w y r ó ż n i ć pozycje bardziej konwencjonalne. 118 23 Tymczasem Cierniak, podobnie j a k Słomiński, to t w ó r c a samorodny, ciekawy. J u r y j p o m i n ę ł o również prace Zygmunta Ollerą, (il 11,12) nawiązujące do wzorców dawnej ludowej rzeźby, do jej dekoracyjności i s t y l i s t y k i . P o m i n ę ł o , ponieważ — j a k się okazało — Oller nie pochodzi ze wsi i ma bodajże wyższe wykształcenie. Dobrze, że j u r y na czas dowiedziało się 0 t y m , inaczej — obawiam się — mogło wyróżnić te p ł a s k o ­ rzeźby, obok Kujawskiego najbliższe t r a d y c y j n y m wzorom. Myślę, że w rzeźbie, n a p r a w d ę j u ż coraz dalszej od wiejskiego dawnego ś w i ą t k a r s t w a , trudno będzie na dalszą m e t ę zachowywać purystyczne k r y t e r i a „ l u d o w o ś c i " , coraz częściej dochodzi bowiem do sytuacji drażliwych. B y ć może warto będzie w p r o w a d z i ć równoległe nagrody w r ó ż n y c h kategoriach, w k a ż d y m razie trudno p r z y m y k a ć oczy na to, że coraz częściej „ l u d o w e " prace dają właśnie amatorzy 1 że status formalnego w y k s z t a ł c e n i a nie zawsze zmienia osobowość człowieka. Nie wierzę, że k t o ś może b y ć godnym nagrody, bo oblał m a t u r ę , a niegodnym — bo j ą zdał. I kiedyż to p r z e s t a ł b y ć w naszym obecnym pojęciu „ l u d o ­ w y m " . R o k przedtem, czy w dzień po dyplomie? I r o n i z u j ę , ale problem istnieje n a p r a w d ę . I będzie się k o m p l i k o w a ł , zwłaszcza w rzeźbie, k t ó r a nie ma tego oparcia w zapleczu tradycji i w technice - co wiejskie rzemiosła. Sytuacja wymaga więc rozwagi i elastyczności w d z i a ł a n i u , zwłaszcza ze strony kadry Cepeliowskich opiekunów, od k t ó r y c h w d u ż y m stopniu zależy los naszego rzeźbiarskiego p r z e m y s ł u . M a r t w i więc, gdy się słyszy, że na Pomorzu etnogra­ fowie (? ?) n a k ł a n i a j ą rzeźbiarzy, aby nie malowali swych �24 25 I I . 22. Kazimierz Urbanek, Gdynia. Kobieta, drewno, wys. 42 cm. I I . 23. Helena Maciejewska, Ł a n k i e j m y , pow. K ę t r z y n . Syrena, drewno, wys. 49 cm. I I . 24. Jan Stachura, K c y n i a , pow. Szubin. Paw, drewno, wys. 22,5 cm. I I . 25. St. Rekowski, Więcków, pow. K o ś c i e r z y n a . Paw, drewno, wys. 34 cm. I I . 26. Helena Maciejewska, Lew, drewno, wys. 20 cm. 119 �I I . 27. L u d w i k K a m i ń s k i , Napoleon, drewno, 3 5 x 1 8 cm. I I . 28. Helena Majeciewska, Kościuszko, prac, ponieważ rzeźba kulowa powinna zachować czysta, f a k t u r ę drewna. Obawiam się, że щ to (-cha haseł głoszonych przez p l a s t y k ó w jeszcze w okresie przed I wojną, haseł, k t ó r e m i a ł y swój sens w zupełnie innej sytuacji. R z e ź b a natomiast ludowa, o czym warto, aby manipulatorzy sztu­ k ą l u d o w ą wiedzieli, z reguły b y ł a polichromowana, tak z powodów dekoracyjnych jak i utylitarnych (zabezpie­ czenie przed deszczem, zimnem, suszą). PRZYPISY 1 XI Wojewiklzka wystawa sztuki ludowej. Szczecin, Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. 1 5 . X I — 10.Х11.1972. IV Wystawa plastyki amatorskiej Ziem Nad odrzańskich.. Szczecin. Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. 1 5 . X l — 10X11.1972. IWystawa t u poszerzona została, o prace z woj. koszaliń­ skiego. Poprzednio trzy wystawy o d b y ł y się w Zielonej (Jorze, W r o c ł a w i u i Opolu]. 11 Wojewódzka wystawa plastyki amatorskiej. G d a ń s k . D w ó r Artusa. 2 5 . Х Т - 1 5 . Х 1 1 . 1 9 7 2 . [Wydany został katalog ze zdjęciami]. wys. 34 cm. Rzeźba ludowa Polski północnej. Wystawa pokonkursowa. Oliwa. P a ł a c O p a t ó w . Listopad — grudzień 1972. [Katalog ilustr., wstęp A. Jackowskiego.] - A r t y k u ł ograniczam do ram problemu: ludowe-amatorskie, s t ą d też z a w ę ż a m ten p r z e g l ą d t y l k o do rzeźby i sztuki ludowej. Omawianie malarstwa amatorskiego od­ k ł a d a m na później, wystawa w Szczecinie nie d a ł a bowiem pełnego wglądu w s y t u a c j ę malarstwa amatorskiego woje­ w ó d z t w a szczecińskiego i koszalińskiego. W b i e ż ą c y m roku o d b ę d ą się starannie przygotowane przeglądy w Szczecinie, Koszalinie i G d a ń s k u , wówczas wrócimy do tego tematu. Konkurs na w y c i n a n k ę i m a l o w a n k ę l u d o w ą . W D K . Wroclaw. 1972. Mały pokonkursowy pokaz m i a ł miejsce w salach Muzeum Etnograficznego. 4 Konkurs na sztukę ludową i pamiątkę m. Zielonej Góry i woj. Zielonogórskiego. [Katalog wystawy] Wojewódzki D o m K u l t u r y . Zielona, Góra 1972. 5 Wojewódzka wystawa sztuki ludowej i twórczości pla­ styków amatorótc. Szczecin. W D K . S t y c z e ń - l u t y 1962. [ W s t ę p do katalogu Alicji Gerlach]. Fot.: J;m Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97f0401ee162933850343de66d803a77.pdf 0ef73799684a413779d6911be8a067fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:974 Title A name given to the resource Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.143-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ PRZEGLĄD PROBLEMATYKI BADAŃ NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ W POLSCE (ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM B A D A N NAJNOWSZYCH) Artykuł niniejszy jest próbą przedstawienia rozwoju badań nad k u l ­ turą robotniczą w Polsce na podstawie ważniejszych publikacji, jakie ukazały się drukiem od końca lat 60-tych do roku 1980. Celem zasad­ niczym tego artykułu jest ogólna ocena dorobku etnografii na polu po­ znawania kultury robotniczej w zestawieniu z trwałymi osiągnięciami innych dyscyplin humanistycznych, w t y m głównie socjologii i historii. Chociaż wielu badaczy zdaje sobie sprawę z wartości wyników, jakie osiągnięto dotychczas, nie stać nas wciąż na podsumowanie wiedzy, ergo określenie zasadniczych cech kultury robotniczej w Polsce w epoce kapitalizmu, jak również w obecnym okresie socjalistycznego rozwoju. Prawdopodobnie długo jeszcze nie będzie nas stać na taką syntezę, szcze­ gólnie w odniesieniu do współczesności. Przełom w życiu społeczeństwa polskiego, jaki dokonał się w lecie 1980 r., wskazał także i humanistom, jak złudne i niepełne były wcześniejsze ustalenia, dotyczące systemu aksjonormatywnego (wartości i normy), funkcjonującego w obrębie kla­ sy robotniczej, a także jak zaniedbane zostały badania nad miejscem i rolą kultury robotniczej w kulturze narodowej. 0 znacznym ożywieniu badań w związku z podejmowaniem nowej problematyki i rozwijaniem wcześniej podjętych zagadnień i możemy mówić w odniesieniu do lat 70-tych. Badania etnograficzne i historycz­ ne nad kulturą robotniczą w Polsce pozostają jednak nieco w tyle w sto­ sunku do podobnych badań prowadzonych w innych krajach socjali­ stycznych, głównie w NRD, Czechosłowacji i Związku Radzieckim . 2 1 Interesujący projekt szeroko zakrojonych interdyscyplinarnych badań nad kulturą robotniczą przedstawił K . Żygulski w odniesieniu do Łodzi. Por. Ż y g u 1s k i , Problematyka badań nad kulturą klasy robotniczej ze szczególnym uwzględ­ nieniem Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 13-26. Por. E . P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 33-38 (oraz sprawozdanie z konferencji po­ święconej kulturze robotniczej, która odbyła się w dn. 3-5 listopada 1980 w K a r l Marx-Stadt, w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej"); por. także odpowiednie 2 �lii ANDRZEJ STAWARZ Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest brak w naszym kraju ośrod­ ka, który koordynowałby badania prowadzone indywidualnie lub przez nieduże zespoły badawcze np. w uniwersyteckich katedrach etnografii w Warszawie i Łodzi, Instytutach PAN (głównie przez Instytut Filo­ zofii i Socjologii oraz Instytut Historii) oraz Instytucie Historii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Inna przyczyna to stosunkowo jeszcze nie­ duża popularność interesującej nas problematyki w większości ośrodków. W niniejszym artykule chciałbym wykazać, że mimo ograniczonej liczby badaczy, niedowładu w koordynacji badań, luk w podejmowanej problematyce oraz rozbieżności teoretyczno-metodologicznych dzielących etnografię, historię i socjologię, istnieje wcale niemała liczba interesu­ jących i wartościowych prac. Duża część tych publikacji, a starałem się brać pod uwagę zarówno druki zwarte, wydawnictwa seryjne i arty­ kuły pomieszczone w czasopismach fachowych, jak i niektóre niepubli­ kowane prace doktorskie, już dziś może być użyteczna przy próbie two­ rzenia syntezy kultury robotniczej. Moja propozycja przedstawienia rozwoju badań nad kulturą robotni­ czą wyniknęła z chęci unaocznienia aktualnego stanu dorobku etnografii na t y m polu badań. Istotą zagadnienia jest tu ocena wkładu etnografii w poznanie kultury robotniczej. Chodzi bowiem o to, aby etnograficzne badania monograficzne i problemowo-tematyczne uzyskały wyższą ran­ gę na gruncie humanistyki polskiej. Dla etnografii (etnologii lub antro­ pologii kulturowej) kultura jest przecież podstawowym i zasadniczym przedmiotem badań 3. W przeciwieństwie do socjologii kulturę pojmuje się w naukach etnologicznych w sposób niewartościujący a zarazem re­ latywistyczny i systemowy . W badaniu konkretnej kultury, np. ludowej bądź robotniczej, etnografię interesuje przede wszystkim związek za­ chowań ludzkich w obrębie danej grupy z funkcjonowaniem w tej spo­ łeczności wzorów kulturowych i symboli, a przede wszystkim leżącego u ich podstaw systemu wartości i n o r m . Kontynuacja i konsekwentne rozwijanie takiego podejścia w badaniu kultury robotniczej daje ogrom4 3 6 fragmenty a r t y k u ł ó w o rozwoju etnografii Czechosłowacji, N R D i Z S R R zawarte w pracy pt. Etnografija v stranach socjalizmu, J u . V. B r o m l e y [red.], Moskva 1975. Szerzej na ten temat w polskiej literaturze etnograficznej por. Z. S o k ol e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974; A. W a l i g ó r s k i , Antro­ pologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, i in. J . B u r s z t a , Etnograficzny punkt widzenia w badaniach nad rodziną, [w:] Metodologiczne problemy badań nad rodziną, Z. Tyszka [red.], Poznań 1980, s. 63-64. B u r s z t a , op. cit, s. 64; A. F l i s , Antropologiczna koncepcja grupy, „Stu­ dia Socjologiczne", nr 3 [74]: 1379, s. 51^53. Dotychczas najszerzej o udziale etnografii w badaniach nad kulturą robot­ niczą pisali B. Matysiak-Polakowa i Pietraszek. Por. M a t y s i a k - P o l a k o w a , Etnograficzna problematyka badań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, „Łódzs 4 5 6 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 145 ną szansę całościowego i syntetycznego opisania oraz zrozumienia istoty kultury klasy robotniczej jako jednego z największych fenomenów w dziejach najnowszych nie tylko naszego kraju. Etnografowie nie mogą oczywiście poprzestać na własnych badaniach. Muszą oni ściślej współpracować zarówno z historykami badającymi dzieje społeczeństwa, kultury i obyczaju, jak i socjologami, szczególnie specjalistami takich zagadnień, jak praca, rodzina czy życie kulturalne. W przypadku badań etnograficzno-historycznych koniecznie trzeba sięg­ nąć do archiwalnych źródeł masowych (akta: stanu cywilnego, nota­ rialne, także wytworzone przez administrację ogólną — gmin i miast) oraz bogatej prasy. Natomiast w badaniach z pogranicza socjologii i etno­ grafii muszą znaleźć uznanie (znacznie większe niż dotychczas) doku­ menty współczesnego życia społecznego, pamiętniki i wspomnienia oraz inne materiały biograficzne. W niniejszym artykule nie rozwijam szerzej zagadnienia różnic w podejściu teoretyczno-metodologicznym do kultury robotniczej jako wspólnego dla etnografii, socjologii oraz historii przedmiotu badań. Pro­ blem ten (poniżej tylko zasygnalizowany) godny jest niewątpliwie od­ rębnego opracowania. Aktualnie ważniejsze jest chyba uporządkowanie podstawowej literatury przedmiotu, wykazanie luk w tematyce badaw­ czej oraz pokazanie dotychczasowych płaszczyzn współpracy dyscyplin humanistycznych w zakresie kultury robotniczej. Dokonanie takiej pró­ by jest o tyle ułatwione, że mimo braku definicji kultury robotniczej (por. 3.1) funkcjonuje w środowiskach badawczych robocza koncepcja tej kultury, przyjmowana bez większych zastrzeżeń przez etnografów i znaczną część socjologów oraz historyków bliżej zainteresowanych tą problematyką . W artykule niniejszym chciałbym także, przy okazji, spojrzeć z pew­ nego dystansu na w y n i k i dawniejszych badań. Warto bowiem przypo­ mnieć najwartościowsze opracowania powstałe przed 1939 rokiem, a tak­ że po 1945 r. do początku lat 60-tych. Dać to nam może asumpt do skonstatowania istnienia ciągłości bądź jej braku, w podejmowaniu kon­ kretnych zagadnień dotyczących kultury robotniczej. Proponowana poniżej systematyka prac, szczególnie tych powstałych w ciągu ostatnich kilkunastu lat, daje dość precyzyjne spojrzenie na zakres podejmowanej problematyki, na mocniejsze i słabsze ogniwa pro­ cesu badawczego. 7 kie Studia Etnograficzne", t. 6: 1»64, s. 87-103; P i e t r a s z e k , Etnograficzne ba­ dania..., s. 27-32; t e n ż e , Problematyka kultury robotniczej a etnografia, „Lud", t. 50: 1965, cz. 2, s. 585-600. Por. Z. B a u m a n , Metodologiczne zagadnienia badań nad kulturą robotni­ czą, „Studia Socjologiczne", nr 1 [12]: 1964, s. 20H22; P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 29-30. 7 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. I �1-16 ANDRZEJ STAWARZ 1. POCZĄTKI I ROZWÓJ B A D A Ń N A D K U L T U R Ą ROBOTNICZĄ (OD S C H Y Ł K U X I X W I E K U DO R O K U 1939) Krótką analizę ważniejszych publikacji powstałych przed I I wojną światową odnosimy do dwóch okresów: przełomu X I X i X X w. (do roku 1914) oraz dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939). Okresy te różnią się między sobą nie tylko ze względu na oczywiste dla każ­ dego podstawy ustrojowo-polityczne warunkujące istnienie Polski i na­ rodu polskiego, ale także ze względu na charakter i poziom nauk hu­ manistycznych. Ogólnie można stwierdzić, że przełom X I X i X X w. to okres „pierwocin" wielu kierunków badawczych nowoczesnej humani­ styki, w t y m także etnografii. Okres międzywojenny charakteryzuje się natomiast wieloma próbami bardziej kompleksowego badania rzeczy­ wistości społecznej i kulturowej. Czy znajduje to potwierdzenie w od­ niesieniu do kultury robotniczej spróbuję odpowiedzieć poniżej. 1.1. Zainteresowania badawcze kulturą robotniczą pojawiają się w Polsce w latach 80-tych ubiegłego stulecia. Bez wątpienia prekurso­ rami naukowego podejścia do problematyki sposobu życia i obyczajo­ wości klasy robotniczej są etnografowie. Klasyczną już dziś pracą jest opracowanie S. Ciszewskiego Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim . Autor stworzył pełną, aczkolwiek dość statyczną w ujęciu, monografię grupy dwuzawodowej. Praca Ciszewskiego podzie­ lona jest na dwie części. W pierwszej odnajdujemy ogólną charaktery­ stykę grupy i środowiska jej bytowania, dalej stan kultury materialnej (ubiór, pożywienie itp.) oraz społecznej (język, obrzędy, gry i zabawy), wreszcie materiał folklorystyczny w postaci rozmaitych pieśni. W dru­ giej natomiast został ukazany przede wszystkim światopogląd grupy, sze­ rzej rozwinięto wątki wierzeniowe demonologiczne opisano mądrości wiedzy ludowej (np. medycznej) a także zaprezentowano bogatą tra­ dycję literatury ustnej postaci podań legend gadek anegdot i gadek Mimo wzorcowego charakteru praca Ciszewskiego przez wiele dziesiątków lat nie znalazła naśladowców na gruncie badań nad klciSc| robotniczą 8 Druga połowa X I X w. to okres przekształcania się mas proletariac­ kich w klasę robotniczą, a także okres narodzin kultury robotniczej. Badacze działający w owym okresie nie skorzystali z możliwości bliż­ szego obserwowania nowej kultury znajdującej się niejako in statu nascendi. Powstało co prawda szereg interesujących prac, które dotyczyły przeważnie tylko problematyki warunków i standardu życia robotni- 8 S . C i s z e w s k i , Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, K r a k ó w 1886-1887, t. 10-11. W mniejszym zakresie kulturą proletariatu interesowali się też J . L o r e n t o w i c z i S. C e r c h a . �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 147 ków». Dziś odczytujemy je na nowo i próbujemy wyzyskać dla badań nad materialną, a niekiedy i obyczajową stroną sposobu życia prole­ tariatu. 1.2. Do najciekawszych opracowań wiążących się bliżej z problema­ tyką kultury robotniczej należą prace ks. A. Wóycickiego, oparte na materiałach zgromadzonych przed 1914 r. oraz tuż po odzyskaniu nie­ podległości (lata 1918-1920). Przede wszystkim mam t u na myśli pracę pt. Robotnik polski w życiu rodzinnem™. Jest to ciekawe studium syn­ tetyzujące zagadnienia kultury w aspekcie domowego i publicznego ży­ cia rodzin proletariackich. Strona faktograficzna dotycząca realiów ży­ cia robotników jest dość mocną stroną monografii mimo tego, że auto­ rowi bardziej chodziło o pokazanie' szeregu zjawisk niekorzystnych dla rozwoju rodziny robotniczej (niemoralność i nieobyczajność, patologia społeczna). A. Wóycicki zastosował w dużym stopniu metodę monogra­ ficznego badania rodzin zbliżoną do metody Le Playa i innych ekono­ mistów francuskich. Szeroko zostały wykorzystane materiały ankietowe zbierane nie tylko do celów ściśle naukowych), mniej już dziś dostępna literatura oraz dane statystyczne. Przykłady mające uzasadnić tezy au­ tora pochodziły z terenu Warszawy, Łodzi, Żyrardowa, Zagłębia Dą­ browskiego, a także niektórych okręgów przemysłowych Galicji. Opracowanie A. Wóycickiego, mimo swojego nowatorskiego charak­ teru — o rodzinie robotniczej nikt wcześniej tak szczegółowo nie p i ­ sał — przez kilkanaście lat nie znalazło żadnej kontynuacji. W okresie międzywojennym badania empiryczne na większą skalę rozwinięte zo­ stały od końca lat 20-tych. A stało się to za sprawą i z inicjatywy po­ wstałego w 1920 r. Instytutu Gospodarstwa Społecznego, z którym szcze­ gólnie po 1926 r. związało się wielu wybitnych uczonych, takich jak Ludwik Krzywicki czy Stefan Czarnowski. Jednym z głównych celów IGS-u było wszechstronne zbadanie struktury i poziomu życia poszcze­ gólnych grup klasy robotniczej, przy czym najbliżej zajęto się bezro­ botnymi W toku wieloletnich badań wypracowano metodę monogra­ ficzną (ankiety, dane statystyczne, pamiętniki). Gromadzono przede wszystkim materiały z pogranicza socjologii i ekonomii. Ogromna więk­ szość tych materiałów uległa zniszczeniu podczas wojny. Na szczęście pozostały liczne opracowania np. porównawczo ujmujące problematykę 9 Por. E . S t r a s b u r g e r , Zur Entwicklung der Arbeitfrage im Koenigreich Polen, Warszawa 1907; S. G ó r s k i , Łódź spółczesna, Łódź 1904 (szczególnie roz­ dział Fabryki); E . C a s p a r , Z przeszłości przemysłowej klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku, „Ekonomista", z. 3: 1909; V. V. S v i a 11 o v s k i j , Fabricnyj raboćij, Varśava 1889; B. W a ś n i e w s k i (K. K r z e c z k o w s k i ) , Byt i warunki pracy robotników w przemyśle cukrowniczym Królestwa Polskiego, Warszawa 1911, i in. A. W ó y c i c k i , Robotnik polski w życiu rodzinnem. Monografia społeczna, Warszawa 1922. » Warunki pracy i życia w Polsce międzywojennej w świetle badań społecz­ nych. Wybór i opracowanie D. P o l i ń s k i , Warszawa 1980, s. 5-13. 1 0 �148 ANDRZEJ STAWARZ 12 warunków bytowych robotników w k i l k u okręgach p r z e m y s ł o w y c h , prezentujące w y n i k i badań ankietowych nad bezrobotnymi", wreszcie antologie pamiętników robotniczych". Poza t y m w okresie 1918-1939 powstało sporo prac o klasie robotniczej (najczęściej do walki klaso­ wej: o poprawę w a r u n k ó w materialnych, awans społeczny i kulturalny), które w pewnym zakresie wiązały się z problematyką życia kultural­ nego czy obyczaju. Jeszcze bliżej natomiast mogą etnografów zaintere­ sować drobniejsze prace dotyczące rozwoju instytucjonalnych form ży­ cia kulturalnego, artystycznego oraz oświaty robotników zamieszczane w popularnych kalendarzach (np. wydawanych przez PPS), czasopismach (głównie w ukazującej się przez zaledwie 2 lata „Kulturze Robotniczej") i wielu wydawnictwach broszurowych. Nie będę bliżej przytaczał tego rodzaju prac, wskażę jedynie pomocne w t y m względzie opracowanie bibliograficzne M . T r a w i ń s k i e j . Okres międzywojenny nie przyniósł praktycznie żadnej syntezy k u l ­ tury robotniczej, ani też obszerniejszych monografii, mimo znakomitych w t y m względzie propozycji metodycznych S. Rychlińskiego . Poja­ wiły się natomiast pewne propozycje teoretyczne dotyczące bezpośred­ nio kultury klasy robotniczej, z których na szczególną uwagę zasługują koncepcje S. Rudniańskiego S. Czarnowskiego i F. Grossa . Prace tych autorów na temat kultury robotniczej są dobrze znane. Wielokrot­ nie w ciągu ostatnich lat omawiano te publikacje i nie ma chyba tutaj potrzeby bardziej szczegółowego powracania do tej problematyki . Nie­ mniej należy stwierdzić, że ustalenia Czarnowskiego, Grossa czy Rud­ niańskiego są dla wielu badaczy nadal cenną wskazówką, oddziałują niezwykle inspirująco np. przy próbach stworzenia definicji kultury robotniczej (por. 3.1). 15 16 1 8 19 20 " Warunki życia robotniczego w Warszawie, Łodzi i Zagłębiu Dąbrowskim w świetle ankiet z 1927 r., Warszawa 1929. H. K r a h e l s k a , S. P r u s s, Zycie bezrobotnych. Badania ankietowe, W a r ­ szawa 1933; A. M i n k o w s k a , Rodzina bezrobotna na podstawie ankiety, War­ szawa 1935. « Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa 1933; Z. M y s ł a k o w s k i , F . G r o s s , Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, K r a k ó w 1938. M. T r a w i ń s k a, Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. 1, Łódź—Warszawa 1961, s. 19-104. S. R y c h l i ń s k i , Badania środowiska społecznego, Warszawa 1932. S. R u d n i a ń s k i (S. R u n i c z), Walka o kulturę, Warszawa 1923. S. C z a r n o w s k i , Powstanie nowej kultury (Wytwarzanie się kultury ro­ botniczej), [w:] t e n ż e , Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79 (przedruk z „Wiedza i Życie", R. 8: 1933, nr 7). F . G r o s s , Proletariat i kultura, K r a k ó w 1938. « Por. m. in. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania...; D. D o b r o w o l s k a , Z zagadnień kultury robotniczej, „Studia Socjologiczne", nr 3: 1967, s. 83-112. 1 1 1 5 1 8 1 7 1 8 1 8 2 �BADANIA NAD KULTURĄ 149 ROBOTNICZĄ 2. OSIĄGNIĘCIA B A D A Ń W O K R E S I E OD R O K U DO K O Ń C A L A T 6 0 - T Y C H 1945 Zanim omówię bliżej w y n i k i najnowszych badań warto chyba przy­ pomnieć w ogólnym zarysie podstawowe kierunki badań i najwartoś­ ciowsze publikacje, jakie ukazały się w okresie powojennym do połowy lat 60-tych. Połowa lat 60-tych to cezura nieco umowna aczkolwiek możliwa do uzasadnienia. Wydaje się, że jest to okres przełomowy w powojennych badaniach nad kulturą robotniczą. Wtedy właśnie wy­ kształca się metodologia badań nad strukturą i kulturą klasy robotni­ czej, szczególnie odczuwalne jest to w socjologii. W t y m też czasie pro­ blematyka kultury robotniczej zdobywa sobie — jeśli można tak po­ wiedzieć — znaczną popularność, w rezultacie następuje przejście do znacznie szerzej zakrojonych badań niż kilka lat wcześniej. 2.1. W latach 1945-1956 nie prowadzono w Polsce prawie żadnych oficjalnych badań nad kulturą robotniczą, która nie stała się na trwałe przedmiotem badań etnograficznych « ani t y m bardziej socjologicznych. Historycy natomiast rozwinęli na dużą skalę badania z zakresu genezy i rozwoju polskiej klasy robotniczej w X I X i początkach X X w. (T. Łepkowski, S. Kalabiński, I . Pietrzak-Pawłowska, N . Gąsiorowska, G. Missalowa i in.), przy czym problematyka kultury (obyczaju) nie była jeszcze brana pod uwagę. Jedynymi godnymi dziś naszej uwagi są studia nad tradycjami zawodowymi oraz plastyką i folklorem górniczym Górnego Śląska » 2.2. Dopiero w 1956 r. K. Dobrowolski wykazał, że badanie kultury robotniczej jest jednym z głównych zadań stojących przed współczesną etnografią s. Za t y m ustaleniem nie zrobiono jednak następnego poważ­ nego kroku, to znaczy nie stworzono szczegółowego programu badań w t y m zakresie dla całej polskiej etnografii. Nie uczyniono tego zresztą do dziś i stąd większość ośrodków prowadziła w latach 60-tych i pro­ wadzi nadal badania niezależnie od pozostałych. Inaczej sytuacja przed­ stawia się w socjologii. Specjaliści różnych dziedzin socjologicznych bio­ rą od początku lat 60-tych udział w pracach Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, zajmując się między innymi problematyką współczesnej kultury robotniczej w takich ośrodkach przemysłowych, jak Zagłębie Miedziowe, Konin czy Bełchatów. Niezależnie od tego kie­ runku rozwijane były i są nadal badania indywidualne bądź zespołowe w ramach Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, a także w ośrodkach 2 " P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 27. * M. in. w „Polskiej Sztuce Ludowej"; Por. także wcześniejsze prace M. Ż y wirskiej, J . Ligęzy i W. Mrozek (publikowane w końcu lat 50-tych). K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zada­ nia, metody i związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjne), „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 76-77. u �150 ANDRZEJ STAWARZ pozawarszawskich, np. łódzkim, śląskim i in. Historycy zainteresowali się bliżej kulturą robotniczą stosunkowo późno i raczej na marginesie badań nad dziejami społeczeństwa polskiego X I X w. (Instytut Historii PAN). Należy też dodać, że problemy metodologiczne związane z pro­ cesem poznawania kultury robotniczej były w latach 1956-1965 stosun­ kowo rzadko dyskutowane w szerszych kręgach naukowców, bodaj naj­ bardziej twórczo podczas konferencji w Warszawie w 1963 r . * J e d y n ą placówką powołaną przed rokiem 1965 wyłącznie do badań nad kulturą robotniczą był dwuosobowy zespół (kierowany przez K. Do­ browolskiego) istniejący w latach 1957-1971, w Katedrze Etnografii i So­ cjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W wyniku działal­ ności tego skromnego pod względem liczby badaczy zespołu powstały przede wszystkim dwie obszerne i ciekawe prace z pogranicza etno­ grafii, socjologii i historii 25. D. Dobrowolska i E. Pietraszek, stosując z dużym powodzeniem metodę integralną Dobrowolskiego, przedstawili w tych wzorcowych pod względem metodycznym i merytorycznym stu­ diach panoramę przemian życia i pracy ludności robotniczej dwóch znacznych ośrodków górniczych. Szczególnie D. Dobrowolska rozwinęła zagadnienie genezy powstania kultury robotniczej oraz czynników kształ­ tujących ten typ kultury w przeszłości «. Warto dodać, że wymienione prace poprzedziło wydanie monografii tradycyjnej kultury górniczej Za­ głębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska » . W początkach lat 60-tych szerzej zakrojone badania próbują podej­ mować etnografowie ośrodka łódzkiego. Pierwszy etap tych badań to poznawanie pozostałości chłopskich tradycji w kulturze proletariatu włókienniczej Łodzi przełomu X I X -i X X w., a także okresu międzywo­ jennego 8 . Ciekawsze rezultaty publikują A. Lipiński, I . Lechowa i J. P. Dekowski w „Łódzkich Studiach Etnograficznych" bądź Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi *». 2 2 2 2 4 Por. B a u m a n , op. cit., s. 19-34, także artykuły i sprawozdanie z dyskusji zamieszczone w „Studiach Socjologicznych", nr 1: 1964. D. D o b r o w o l s k a , Córnicy salinarni Wieliczki w latach 1880-1939. Stu­ dium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej, K r a k ó w 1965; E . P i e t r a s z e k , Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w XIX i XX w., K r a k ó w 1966. Por. D. D o b r o w o l s k a , Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w la­ tach 1880-1939, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 288-314. J . L i g ę z a , M. Ż y w i r s k a, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964. M a t y s i a k - P o l a k o w a , op. cit, s. 87-103. A. L i p i ń s k i , Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach ro­ botniczych, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 5-39; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym, Prace i M a ­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 11, Łódź 1967, s. 133-163; J . P. D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne łódz­ kich rodzin robotniczych, tamże, s. 166-190, i in. 2 5 2 8 2 7 s 9 2 9 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 151 Zarysowującą się lukę w badaniu współczesnej kultury robotniczej z 'wolna zaczynają wypełniać socjolodzy . W latach 60-tych w socjo­ logii wypracowano dwa podstawowe modele badań nad kulturą robot­ niczą ustroju socjalistycznego: a) model badań nad wolnym czasem ro­ botników; b) model badań nad kulturą pracy robotników. Ogólnej pro­ blematyce tzw. czasu wolnego poświęcili swe prace przede wszystkim D. Czauderna, M . Ćwiakowski, J. Danecki, D. Dobrowolska, A. Kamiń­ ski, A. Kobus-Wojciechowska, A. Pawełczyńska, A. Siciński, Z. Skórzyński, K. Ż y g u l s k i . Większość wymienionych badaczy prowadziła badania empiryczne w konkretnych środowiskach. W y n i k i tych badań zaczęto publikować w końcu lat 60-tych. Natomiast problematyką k u l ­ tury pracy zajmowano się w mniejszym stopniu tylko k i l k u autorów przedstawiło ciekawsze w y n i k i i propozycje np. S Kowalewska E. Ma­ zurkiewicz M Siemieński Z Sufin a w pewnej mierze i K Dobro­ wolski Należy zauważyć, że badania tego typu (na ogół prowadzone sociolosów 131* cl i pozostała nadal w tvle za badaniami nad C Z cl sem wolnym Ponadto pewna część badaczy nie zadowoliła się przyję­ ciem tylko iednego z wymienionych modeli nroDonuiac nieiako w-riant trzeci ti badania konkretnych środowisk snołeczno zawodowych w asoekcie zarówno czasu wolnego i kultury nrar-y ale iako zasadniczy n r . P r L i n t h « d ^ n h i , ™ r rc^L ™ ł ™ w L KJL^JL* JPP t . I typu. opufolikowcili F Adcimski i ^V JMrozck ^ 30 31 3 2 3. B A D A N I A N A J N O W S Z E 3.1. Definicja kultury robotniczej. Mimo stale rosnącego zaintereso­ wania kulturą robotniczą nie wypracowano do tej pory takiej jej defi­ nicji, która zadowalałaby na równi etnografów, socjologów i historyków. Przedmiot badań wydaje się być wspólny. Niemniej zauważamy, że "historyka interesują przede wszystkim instytucje kulturalne, oświatowe bądź społeczne stworzone do działalności na rzecz klasy robotniczej w przeszłości. Socjolog natomiast skupia swą uwagę na badaniu kultury robotniczej głównie w oparciu o wspomniane modele — „wolnoczasow y " i „kultury pracy" (por. 2.2). Etnograf zaś stara się stosować w po­ dejściu do problematyki kultury robotniczej koncepcje szerszego rozu­ mienia kultury, nawiązując przy t y m do osiągnięć i doświadczeń zdo8 0 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Założenia i zagadnienia badań nad klasą robot­ „Studia Socjologiczne", nr 1: 1964, s. 14-15. W ciągu ostatnich kilku lat problematyka czasu wolnego stała się istotnym ogniwem w badaniach nad stylem życia społeczeństwa polskiego. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966. F . A d a m s k i , Hutnik i jego rodzina, Katowice 1966; W. M r o z e k , Rodzina górnicza, Katowice 1965. niczą, 8 1 8 2 3 8 �152 ANDRZEJ STAWARZ 34 bytych w badaniach nad kulturą ludową . Rozbieżności w podejmowa­ niu określonej problematyki badawczej, zarysowane tu w sposób oczywiście uproszczony, wynikają z odmienności tradycji badawczych, możliwości warsztatowych oraz różnic w pojmowaniu kultury w ramach poszczególnych nauk społeczno-humanistycznych. Na tej kanwie rozwi­ jają się liczne dyskusje i polemiki prowadzące niekiedy do prób zniwe­ lowania teoretycznych i metodologicznych rozbieżności. Problemowi te­ mu, jak dotąd, poświęcono chyba za mało uwagi podczas oficjalnych spotkań konferencyjnych i poważnych sympozjów naukowych . Do cie­ kawszych prób zdefiniowania kultury robotniczej jako wspólnego przed­ miotu badań k i l k u nauk humanistycznych należą propozycje D. Dobro­ w o l s k i e j i E. Pietraszka . Sformułowane przez nich „robocze" defi­ nicje, choć różnią się nieco między sobą, są przyjmowane bez większych zastrzeżeń przez ogół badaczy. Definicje te powstały na podstawie szcze­ gółowej analizy propozycji wcześniejszych, np. F. Grossa , a także teo­ retycznych wyników prac wymienionych autorów. Niemniej dyskusje trwają nadal, niekiedy powraca się do propozycji dawniejszych »9 i wciąż wysuwa nowe . Nie rozwijam w t y m artykule rozważań nad problemem definicji kultury robotniczej, który wart jest sam w sobie zupełnie odrębnego i szczegółowego opracowania. Poprzestając na k i l k u ogólnych stwierdze­ niach pragnę jedynie zaznaczyć, że mimo wspólnego przedmiotu badań zarówno etnografia, jak historia i socjologia interesują się w różnym stopniu podobnymi zagadnieniami kultury robotniczej. Systematyka tych 35 36 37 38 40 8 4 Dla przykładu warto tu w s p o m n i e ć o próbie zastosowania bystroniowskiej koncepcji autorytetu na gruncie badań nad kulturą robotniczą, por. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Kultura ludowa — kultura robotnicza (mpis przygotowany do druku). Por. referaty i sprawozdanie z konferencji w kwartalniku „Kultura i Spo­ łeczeństwo", t.* 13: 1969, nr 3 i 4, także t. 15: 1973 „Łódzkich S t u d i ó w Etnograficz­ nych", w którym pomieszczono referaty z narady roboczej na temat kultury ro­ botniczej (Łódź, marzec 1972). Aktualnie w druku znajdują się materiały z podob­ nych sesji, które odbyły się we wrześniu 1977 r. w Łodzi i w marcu 1979 r w Żyrardowie. D o b r o w o l s k a , Z zagadnień kultury..., s. 83-112. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 29-31; t e n ż e , Typy środowisk robotniczych a ich kulturowe zróżnicowanie, „Kultura i Społeczeństwo", t. 19: 1969, nr 4, s. 105-108. G r o s s , Proletariat..., s. 62-80. Por. S. M i c h a l s k i , Geneza kultury robotniczej i jej teoretyczne prze­ słanki w wersji Stefana Rudniańskiego, „Kultura i Społeczeństwo", t. 21: 1971, nr 1, s. 85-103. Ciekawa i zarazem mocno kontrowersyjna jest ostatnio propozycja E . K a ­ c z y ń s k i e j , która próbuje zastosować koncepcję „kultury ubóstwa" O. Lewisa w odniesieniu do kultury robotniczej ziem polskich w X I X w. (Spotkanie w r a ­ mach Zespołu Badań nad Kulturą Robotniczą Instytutu Historii Uniwersytetu Warsz*tfb.-..c , v. ^ c a ł k a c h 1980 r.). 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 4 0 6 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 153 zagadnień nie jest łatwa do ustalenia. Podział na dziedziny dokonany poniżej określony jest w przeważającej mierze poprzez antropologiczne rozumienie k u l t u r y " , zatem bliższy będzie zapewne ujęciom etnogra­ ficznym, a w mniejszym stopniu socjologicznym. 3.2. Prace syntetyzujące wiedzę o kulturze robotniczej. Zanim omó­ wimy prace tematyczne warto zapoznać się z postępami w opracowaniu syntez i monografii. Dotychczasowy stan badań nie pozwala, jak się wydaje, na przygotowanie pełnej syntezy dziejów kultury robotniczej w Polsce. Ostatnio podejmowane próby stworzenia syntezy mają prze­ ważnie charakter popularnonaukowy. Najobszerniejsze i stosunkowo peł­ ne jest aktualnie opracowanie W. L . Karwackiego pt. Kultura i oby­ czaje robotników « które dotyczy okresu X I X i początków X X w. Autor charakteryzuje bliżej przenikanie różnorodnych elementów kulturowych, głównie wywodzących się z tradycji chłopskich, do środowisk robotni­ czych, wpływ procesów urbanizacyjnych na kulturę robotniczą, rozwój świadomości narodowej robotników, rolę literatury i piosenki w kształ­ towaniu się postaw społecznych klasy robotniczej, wreszcie kulturę poli­ tyczną proletariatu. Nie zapomina też o charakterystycznych formach życia towarzyskiego, o uczestnictwie robotników w życiu kulturalnym (teatr, początki kina) oraz o materialnych wytworach typowych dra środowisk robotniczych (odzież, mieszkanie). Praca Karwackiego, aczkol­ wiek nie wyczerpuje zupełnie problematyki kultury robotniczej, przed­ stawia dużą wartość poznawczą. Z drugiej strony zauważyć też trzeba, że większość uogólnień autor wyprowadził na podstawie analizy mate­ riałów (bez podania źródeł) dotyczących łódzkiego okręgu przemysłowe­ go, stosunkowo rzadko wykorzystując możliwości porównań z innymi ośrodkami. Pewnych cech syntetyzującego spojrzenia na wiele zagadnień k u l ­ tury robotniczej możemy dopatrzeć się w opublikowanym również nie­ dawno dziele Historia kultury materialnej Polski w zarysie**. W pracy tej odnajdujemy krótką i dość ogólną zarazem charakterystykę sposobu urządzania wnętrz mieszkalnych, ubioru, pożywienia, wreszcie akceso­ riów materialnych wiążących się z wypoczynkiem, zabawą i rodzącym się u schyłku X I X w. wśród robotników sportem. Walory ogólniejszego spojrzenia na przemiany społeczno-obyczajowe proletariatu w okresie 1815-1864 odnajdujemy w artykule S. Kowalskiej-Glikman " zamieszczonym w bardzo interesującej pracy zbiorowej " Por. L . J . L u z b e t a k , Kościół a kultury, Warszawa 1972, s. 65-120, 325¬ 329; A. K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, Warszawa 1980, s. 21-42. W. L . K a r w a c k i , Kultura i obyczaje robotników, [w:] Polska klasa ro­ botnicza. Zarys dziejów, t. 1, cz. 1, Warszawa 1974, s. 705-831, t. 1, cz. 3, Warsza­ wa 1978, s. 707-884. « Historia kultury materialnej Polski w zarysie. Opracowanie zbiorowe pod redakcją W. H e n s 1 a i J . P a z d u r a , t. 5, Wrocław 1978; t. 6, Wrocław 1979. " S. K o w a l s k a - G l i k m a n B^tniry. [ w ] Przemiany społeczne w Kró­ lestwie Polskim 1815-1864, Wrocław 19,9, s. 36O-370. tó �154 ANDKZEJ STAWARZ dotyczącej całokształtu przemian społeczeństwa Królestwa Polskiego przed powstaniem styczniowym. Aktualnie najbardziej dotkliwie odczuwalny jest brak syntezy współ­ czesnej kultury robotniczej. Nieduże objętościowo artykuły drukowane w czasopismach społeczno-kulturalnych oraz niedawno opublikowana praca W. Loranca Kultura i świat robotniczy nie zadowalają nas w t y m względzie, są co najwyżej przyczynkami do przyszłej syntezy. 3.3. Ujęcia monograficzne. Przez opracowania monograficzne należy rozumieć przede wszystkim takie prace, w których autorzy zajmowali się opisem dawnej bądź teraźniejszej kultury konkretnego środowiska proletariackiego, grupy zawodowej, załogi fabrycznej itp. Jak dotychczas żadna grupa zawodowa robotnicza związana z okre­ śloną branżą przemysłu nie posiada — w skali całego kraju — swojej pełnej monografii. Jeśli zawęzimy wymagania do chronologii i zasięgu terytorialnego, to okazuje się, że tylko kultura włókniarzy łódzkich oraz wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska zyskały w ostat­ nich latach opracowania o charakterze monograficznym. Mam tu na myśli obszerne opracowanie Włókniarze łódzcy* , a przede wszystkim ostatnio wydany pierwszy tom dziejów miasta Ł o d z i w którym k i l k u ­ nastu autorów dość szczegółowo omawia zagadnienia rodowodu i dróg rozwoju kultury i oświaty w Łodzi, dalej problematykę języka, zwy­ czaje i obyczaje związane z pracą, warunkami bytu, życiem rodzinnym, czasem wolnym, świętami itp., także szkolnictwo, rozwój społecznych stowarzyszeń kulturalno-oświatowych, życie literackie, prasę, ruch wy­ dawniczy działalność bibliotek teatru ruch muzyczny plastykę kulturę fizyczną. W ten sposób otrzymaliśmy monografię kultury mia­ sta Łodzi (do roku 1918) Na t y m tle możemy ocenić wartości tworzone 6 do wspólnego dorobku społeczeństwa Autorami nracy ^ w y t r a w n i nie z p h r l k ł o W iq„ ¡8 p P 7 h a r f i e ?nnVi ^kndl t lim P W irh aro T K^c^nC^^Tn^fiT Hot 7 iTlf ; ™ lerenowycn prowaazonycn w iatacn y r a c o w w a n l u ; . °P y ^ pozostaiycn zagaonien wykorzystano wiele wcześniejszych opracowań liczne inlormatory drukowane związa­ ne z działalnością instytucji kulturalnych, a także bogatą XIX-wieczną prasę. Na bliższą uwagę zasługuje też praca Folklor robotniczej Łodzi *• która jest pokłosiem oryginalnego konkursu. Nie jest to opracowanie pełne, a to na skutek niekompletności materiałów konkursowych. Pewną w a d ą jest też i to, że nie podjęto próby przedstawienia zmian zachodzą4 5 W. L o r a n c , Kultura i świat robotniczy, Warszawa Włókniarze łódzcy. Monografia, Łódź 1966. Łódź, dzieje miasta, t. 1, do 1918 r., Łódź—Warszawa *> Tamże, s. 493-507 (opracowała B. K o p c z y ń s k a « Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, Łódź 1979. 46 47 1980. Jaworska). 1976. �BADANIA NAD KULTURĄ 155 ROBOTNICZĄ cych w kulturze robotniczej w sposób bardziej dynamiczny, szczególnie że opisy dotyczą okresu od schyłku X I X w. do roku 1939. Bardzo interesującą propozycją jest praca A. Gładysza o kulturze środowisk wielkoprzemysłowego proletariatu Górnego Ś l ą s k a . Cho­ ciaż i tu zabrakło przedstawienia całokształtu kultury robotniczej, to jednak autor dokonał pewnego istotnego kroku naprzód w badaniach. Wykazał on istnienie wartości w dawnej kulturze robotniczej, które należałoby przywrócić i rozpowszechnić wśród społeczeństwa dzisiejszej konurbacji górnośląskiej. Do udanych prac zaliczymy też opracowanie W. Bielickiego poświę­ cone kolejarzom . Jest to monografia socjologiczna porównawczo uka­ zująca dwa współczesne środowiska osiedli kolejarskich (w Piastowie i Ostrołęce) poprzez pryzmat życia rodzinnego oraz uczestnictwa k u l t u ­ ralnego badanych rodzin. Autor rozwija też w ą t e k teoretyczny próbując określić miejsce kolejarzy we współczesnej kulturze robotniczej. Ponadto trzeba wymienić cały szereg monografii zakładów przemy­ słowych i ich załóg. Bodaj najwięcej takich opracowań powstało w od­ niesieniu do branży włókienniczej. W tej grupie na bliższą uwagę za­ sługują prace o Zakładach Żyrardowskich w X I X i na początku X X w. W monografiach tych odnajdujemy stosunkowo wiele danych 0 standardzie życiowym robotników (budżety rodzinne, pożywienie), wa­ runkach mieszkaniowych, stosunkach między podwładnymi i przełożo­ nymi w pracy. Nie brak też bliższych informacji o tzw. zapleczu socjal­ n y m ' i kulturalnym stworzonym przez właścicieli fabryki dla załogi. Autorzy pominęli jednakże (lub uwzględnili w małym stopniu) szereg innych ważkich zagadnień, takich jak rodzina, współżycie zbiorowości, rozrywki, zwyczaje doroczne i rodzinne itp. Luk tych nie wypełniła niestety wydana ostatnio monografia dziejów Żyrardowa . Poważne osiągnięcia na polu monografistyki zakładów przemysło­ wych notują od kilkunastu lat socjolodzy. Szczególnie cenne są opra­ cowania dotyczące fabryk i ich załóg w Polsce południowej. Inicjatorem 1 kierownikiem wielu z tych badań był K. Dobrowolski. Z ciekawszych prac obejmujących swym zakresem k u l t u r ę robotniczą warto wymienić wieloczęściową monografię klasy robotniczej Nowej H u t y * oraz opra50 51 5 2 53 5 5 0 A. G l a d y s z , Kultura środowisk wielkoprzemysłowych, Katowice 1975. W. B i e l i c k i , Kolejarze. Rodzina, zawód, kultura, Warszawa 1S74. J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów Żyrardowskich i ich załogi w latach 1829-1885, Warszawa 1979 (praca doktorska, mpis, Instytut Historii PAN); K . Z w o ­ l i ń s k i , Zakłady Żyrardowskie w latach 1885-1915, Warszawa 1979 (opublikowa­ na praca doktorska). Żyrardów 1829-1945. Praca zbiorowa pod redakcją I. P i e t r z a k - P a wł o w s k i e j , Warszawa 1980. A. S t o j a k , Studia nad załogą Huty im. Lenina, Wrocław 1967; R. S i e ­ m i ń s k a , lyoioe życie w nowym mieście, Warszawa 1969, i in. 5 1 5 2 58 5 4 �156 ANDRZEJ STAWARZ 55 cowanie dotyczące załogi Huty Aluminium w Skawinie . Etnografów zaś bliżej powinna zainteresować rozprawa I . H u t k i o załodze ZUT Zgoda . Jest to zwarta i stosunkowo pełna monografia życia społecz­ nego i kultury materialnej środowiska robotniczego uformowanego w osadzie Zgoda wokół pobliskiej huty. Praca dotyczy głównie okresu międzywojennego. Z punktu widzenia badań nad obyczajem klasy ro­ botniczej praca ta wnosi więcej wartościowego materiału niż wymie­ nione wyżej opracowania o Nowej Hucie czy Skawinie, w których wię­ cej uwagi poświęcono formom zinstytucjonalizowanego życia kultural­ nego. Mówiąc o monografiach kultury robotniczej różnych środowisk czy grup zawodowych powinniśmy pamiętać o ludności dwuzawodowej, np. chłopach-robotnikach, a także o robotnikach, którzy w niektórych rejo­ nach kraju zdominowali osadnictwo typu wiejskiego. W pierwszym przy­ padku ograniczymy się do stwierdzenia stanu poważnego zaawansowa­ nia badań socjo-ekonomicznych i etnograficznych, przy czym nie ma t u chyba potrzeby cytowania ogólnie znanych najcenniejszych publikacji. W drugim przypadku sytuacja jest diametralnie odmienna. Aktualnie dysponujemy zaledwie jedną wartościową pozycją, t j . opracowaniem E. Pietraszka Wieś robotnicza^, w którym dość szeroko przedstawiono socjologiczną i po części etnograficzną problematykę życia robotników na wsi. Autor oprócz literatury wykorzystał interesujące materiały z ba­ dań w rejonie Krakowa. 3.4. Ujęcia tematyczno-problemowe. P r a c a z a w o d o w a (zarob­ kowa) zajmuje nadal bardzo ważne miejsce w życiu klasy robotniczej. Odgrywa pierwszorzędną rolę nie tylko w kształtowaniu jednostek, ich postaw i aspiracji, ale także waży na rozwoju rodziny, wreszcie spełnia szereg ogólniejszych funkcji, np. kulturotwórczych. Ma też istotny wpływ na kształtowanie się systemu wartości przyjmowanego przez ogół klasy robotniczej. Praca będąca do niedawna prawie wyłącznym przedmiotem badań ekonomii, psychologii czy ergonomii budzi coraz żywsze zainte­ resowanie w socjologii. Wiele też wskazuje i na to, że coraz bliżej tej dziedziny kultury jest i etnografia . Z osiągnięć badawczych w zakresie zagadnień pracy i zawodu w ostatnich latach na szczególniejszą uwagę zasługują prace D. Dobro56 58 " Studia nad załogą Huty Aluminium w Skawinie. Praca zbiorowa pod re­ dakcją K . D o b r o w o l s k i e g o , Wrocław 1969. " I . H u t k a, Środowisko robotników fabrycznych Huty Zgoda obecnie ZUT Zgoda, [w:] Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce Południowej, Wro­ c ł a w 1966, s. 7-70. E . P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, Wro­ c ł a w 1969. w Por. A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo'faber — homo ludens, (Warszawa 1980, mpis autorki). 8 7 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 157 wolskiej. Przypominając tylko tytuł jej wcześniejszej publikacji 59 sku­ pię się na bliższym przedstawieniu ostatniej książki tej autorki pt. Praca w życiu człowieka «». Dobrowolska dość wszechstronnie charakteryzuje rolę pracy w życiu współczesnego Polaka odwołując się do wyników własnych badań prowadzonych głównie w środowiskach robotniczych, a także wykorzystując syntetyzujące rzeczywistość w y n i k i prac innych badaczy. W swojej pracy Dobrowolska przedstawiła wiele ciekawych i udokumentowanych tez (np. na podstawie materiałów pamiętnikar­ skich) odnoszących się do takich zagadnień, jak droga do zawodu, miej­ sce pracy zawodowej w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia, i wiele innych. Zagadnienie roli pracy w rozwoju kultury robotniczej nie zostało wyodrębnione w wyraźny sposób, nie mniej znalazło — jak sądzę — właściwe odbicie dzięki stosowanym przez Dobrowolską licz­ nym porównaniom stosunku do pracy różnych grup zawodowych. Inne publikacje, które warto byłoby wymienić, wiążą się ściśle z bar­ dziej zawężonym przedmiotem badań, określanym przez socjologów mianem kultury pracy. Jest to termin może niezbyt adekwatny i budzi on liczne kontrowersje, chociażby ze względu na to, że w naukach humanistyczno-społecznych funkcjonuje wiele, często w sposób istotnie różniących się, definicji kultury. Dość powiedzieć, że nie ma też ogól­ nie przyjmowanej definicji kultury pracy . Na użytek niniejszego arty­ kułu przyjmuję, że w tej części interesują mnie te opracowania, w któ­ rych znajdują odbicie wszelkie kulturowe aspekty procesu pracy, szcze­ gólnie wśród robotników. Do ciekawszych propozycji w tej dziedzinie należą publikacje B. Go­ łębiowskiego . Zasadniczo nawiązuje w nich autor do podstawowych tradycji obyczaju zawodowego górników *, szeroko korzystając z opu­ blikowanych po wojnie zbiorów p a m i ę t n i k ó w . Istotną cechą dociekań B. Gołębiowskiego jest próba przedstawienia najważniejszych zmian do­ konujących się w obyczaju zawodowym (przygotowanie do zawodu, przyjęcie do społeczności górniczej, współżycie między górnikami jako towarzyszami pracy) w aspekcie zachodzących przewartościowań i do61 62 6 64 » D. D o b r o w o l s k a , Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, War­ szawa 1974. D. D o b r o w o l s k a , Praca w życiu człowieka, Warszawa 1980. Por. Z . A. Ż e c h o w s k i, Kultura pracy — pojęcie i podstawowe proble­ my, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny", z. 4: 1974, s. 77-90; D o b r o ­ w o l s k a , Praca w życiu..., s. 171-180; Kształtowanie postaw zawodowych. Wy­ brane zagadnienia kultury pracy, S. K o w a l s k a [red.], Wrocław 1964, s. 11 n. M. in. B . G o ł ę b i o w s k i , Biografie zawodowe i kultura pracy górników, „Kultura i Społeczeństwo", t. 16: 1972, nr 1, s. 29-42. Por. L i g ę z a , Ż y w i r s k a , Zarys kultury..., s. 149-162. " P o r . Życiorysy górników, M. Ż y w i r s k a [oprać], Katowice 1949; Pamięt­ niki górników, B. G o ł ę b i o w s k i [red.], Katowice 1973. 6 0 8 1 6 8 6 8 �158 ANDRZEJ STAWARZ konującego się znacznego awansu społeczno-zawodowego górników w wa­ runkach ustroju socjalistycznego «. Inni badacze na ogół w mniejszym stopniu zajmowali się podobną problematyką. Na bliższą uwagę etnografów zasługują jeszcze np. stu­ dia nad konkretnymi załogami zakładów przemysłowych (por. 3.3), z któ­ rych inspirująco może oddziaływać na badaczy obyczaju zawodowego artykuł G. Pomian poświęcony funkcjonowaniu wzorów zachowań pod­ czas pracy w społeczności robotników dużego zakładu przemysłowego «6. Trzeba także stwierdzić, że badania nad problematyką tzw. kultury pracy w aspekcie historycznym podejmowane są rzadko. Jak się wydaje, jedyną godną większej uwagi publikacją tego rodzaju, jaka pojawiła się w ostatnich latach, jest artykuł J. Żarnowskiego poświęcony zagad­ nieniom pracy robotników w okresie międzywojennym « Autor wyko­ rzystał takie materiały, jak drukowane pamiętniki (por. 1.2) oraz spra­ wozdania Komisji Ankietowej IGS-u. Artykuł jest bez wątpienia cie­ kawą próbą ukazania roli pracy w kulturze robotniczej okresu 1918-1939, osobliwie w czasach narastającego bezrobocia. Zagadnienie szeroko pojmowanego ż y c i a r o d z i n n e g o należy niewątpliwie do grupy najlepiej zbadanych, szczególnie w odniesieniu do współczesności. Istnieje ponad 600 znaczących prac poświęconych małżeństwu, rozwojowi rodziny, społecznej pozycji kobiety i t p . Do ciekawszych i obszerniejszych prac w t y m zakresie zaliczymy zbiorowe opracowanie Przemiany rodziny polskiej «9, k t ó r y m ujęto problematy­ kę rodziny w wielu aspektach — historycznym, socjologicznym, demo­ graficznym, a także literackim. Z innych opracowań ogólniejszych uwzględniających w większym stopniu zagadnienia współczesnej rodziny robotniczej warto wymienić prace A. Kłoskowskiej , J. Komorowskiej n oraz F. Adamskiego . 6 8 w 70 72 6 5 Podobnej analizy dokonał tenże badacz w odniesieniu do ludności dwuzawodowej, por. B. G o ł ę b i o w s k i , Kultura pracy i kultura społeczna chłopówrobotników w świetle ich pamiętników, „Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973, nr 1, s. 149-160. W zbiorze pt. Z zagadnień 'kultury pracy robotników przemysłowych, War­ szawa 1969. J . Ż a r n o w s k i, Kultura pracy klasy robotniczej w Polsce okresu między- * wojennego, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 268-291. «8 Obszerne bibliografie zawiera większość prac monograficznych p o ś w i ę c o ­ nych rodzinie. Problematykę najnowszych badań syntetycznie przedstawiła nie­ dawno A. E o d z c w i c z w przeglądzie pt. Tematyka badań nad rodziną prowa­ dzonych w Polsce w latach 1975-1979, „Problemy rodziny", nr 6: 1979, s. 60-66. es Przemiany rodziny polskiej, J . K o m o r o w s k a [red.], Warszawa 1975. A. K ł o s k o w s k a , Rodzina w Polsce Ludowej, Warszawa 1965. J . K o m o r o w s k a , Rodzina wielkomiejska, [w:] Socjologiczne zagadnienia stolicy i aglomeracji, Warszawa 1969. F . A d a m s k i , Modele małżeństwa i rodziny a kultura masowa, Warszawa 1970. M 6 7 7 0 7 1 7 2 �BADANIA NAD KULTURĄ 159 ROBOTNICZĄ Wśród stosunkowo nielicznych jeszcze badań historycznych na bliż­ szą uwagę zasługują studia A. Żarnowskiej , przeprowadzone w odnie­ sieniu do proletariatu wielkoprzemysłowego Warszawy i niektórych i n ­ nych środowisk (np. Żyrardowa) z przełomu X I X i X X w. Określając ogólne cechy strukturalne rodzin autorka posłużyła się głównie druko­ wanymi rosyjskimi źródłami statystycznymi. Problematyka rodziny we­ szła także w zakres nowatorskiej pod względem metody pracy S. K o walskiej-Glikman , poświęconej w głównej mierze zagadnieniu ruchli­ wości społeczno-zawodowej różnych warstw społeczeństwa Warszawy w połowie ubiegłego stulecia. Natomiast ogólne cechy rozwoju rodziny robotniczej w tymże stuleciu określili w swoich pracach Z. T y s z k a oraz Z. Jabłonowska . Znacznie pełniej opracowano problematykę rodziny robotniczej dla okresu powojennego.'Szczególnie poważnym dorobkiem poszczycić się może Z. Tyszka. Badacz ten posługując się technikami typowo socjolo­ gicznymi poznał od strony struktur i funkcji rodziny robotnicze Pozna­ nia i K o n i n a . W rezultacie tychże badań oraz analizy obszernej l i ­ teratury przedmiotu autor ten stworzył cenną syntezę pt. Rodziny ro­ botnicze w Polsce™, przedstawiając niemal cały wachlarz socjologicz­ nych zagadnień. Można tu wspomnieć i o innych wcześniejszych pracach ogólnie charakteryzujących typy rodzin robotniczych . Nie bez znaczenia są studia nad wybranymi problemami życia ro­ dzinnego. I tak, coraz lepiej rozwijają się badania nad zawieraniem mał­ żeństw robotniczych , nad kontaktami sąsiedzko-towarzyskimi rodzin 73 74 75 76 7 7 78 80 81 7 8 A. Z a r n o w s k a , Status rodzinny robotników przemysłowych Warszawy u schyłku XIX w., [w:] Warszawa popowstaniowa 1864-1918, z. 2, „Studia War­ szawskie", t. 2, Warszawa 1969, s. 5-44; t e j ż e , O sytuacji rodzinnej wielkoprze­ mysłowego proletariatu Warszawy na przełomie stuleci, [w:]- Wielkie zakłady przemysłowe Warszawy, Warszawa 1978, s. 333-341; t e j ż e , Rodzina i status ro­ dzinny robotników przemysłu i rzemiosła Królestwa Polskiego u schyłku XIX w., Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 2, Warszawa 1971, s. 47-78. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Z. T y s z k a , Socjologia rodziny, Warszawa 1979, s. 100-109. Z. J a b ł o n o w s k a , Rodzina w XIX i na początku XX w., [w:] Przemiany rodziny..., s. 52-74. Z. T y s z k a , Zmiany . w strukturze rodziny robotniczej, „Studia Socjolo­ giczne", nr 4: 1967, s. 201-226. Z. T y s z k a , Przeobrażenia rodziny robotniczej w warunkach uprzemysło­ wienia i urbanizacji, Warszawa 1970; t e n ż e , Badania nad rodziną robotniczą w uprzemysławianym rejonie konińskim, Zeszyty Badań Rejonów U p r z e m y s ł a ­ wianych, nr 65: 1976, s. 226-236. Z. T y s z k a , Rodziny robotnicze w Polsce, Warszawa 1977. A. D o d z i u k - L i t y ń s k a , D. M a r k o w s k a , Rodzina w miastach pol­ skich, Wrocław 1971. " N p . B. Ł o b o d z i ń s k a , Małżeństwo w mieście, Warszawa 1970; W. W ar z y w o d a - K r u s z y ń s k a , Małżeństwa a struktura społeczna, Wrocław 1974* i in. 7 4 7 6 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 �160 ANDRZEJ STAWARZ 82 83 robotniczych , a także ich życiem odświętnym . Pojawiają się też pra­ ce dotyczące rodzin o jednolitym profilu zawodowym, zarówno tych związanych z pracą w przemyśle s , jak i poza n i m *. Badania nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą robotników przedstawiają pe­ wien problem metodologiczny wynikający z faktu niemal całkowitego braku własnej wytwórczości. Robotnicy bowiem korzystają w najszer­ szym zakresie z produkcji masowej wyrobów standardowych. Oczywiście produkcji tej dokonują sami robotnicy, i to z myślą o zaspokajaniu po­ trzeb całego społeczeństwa. Mimo standaryzacji i masowości w sferze kultury materialnej, humanistów mogą bliżej interesować psychospo­ łeczne aspekty tej problematyki, np. aspiracje, upodobania, mody i zwy­ czaje robotników odnoszące się do ubioru, urządzania wnętrz mieszkal­ nych, a także realizowany styl konsumpcji pożywienia czy innych dóbr o charakterze materialnym. Jak się okazuje, prac ściśle etnograficznych w zakresie kultury ma­ terialnej robotników mamy niezmiernie mało. Na bliższą uwagę zasługują a r t y k u ł y E. W ł a d y k o w e j i A. Kuczyńskie j-Skrzypek " poświęcone problematyce urządzenia wnętrz mieszkań robotniczych w Łodzi i Ży­ rardowie na przełomie X I X i X X w. Badania tego typu dotyczące współ­ czesności są nadal w fazie p o c z ą t k o w e j W zakresie badań nad odzieżą robotniczą sytuacja też nie jest lepsza. Do ciekawych zaliczyć możemy artykuł G. Woźniczko-Baranowskiej » o ubiorze klasy robotniczej I I połowy X I X w. Najgorzej przedstawia się sytuacja na polu badań nad przemianami wzorów konsumpcji pożywienia. Współcześnie zagadnienie to wiąże się na ogół z badaniem budżetów ro­ dzinnych i ujmuje w sposób statystyczny. Wypływające stąd opracowa4 8 86 88 8 8 2 K . S z w a j a , Przemiany życia społecznego rodzin robotniczych w wielkim mieście, [w:] Studia nad organizacją życia społecznego w wielkim mieście, War­ szawa 1973. J . K o m o r o w s k a , Społeczne zróżnicowanie i typologia świątecznej kul­ tury rodziny, „Kultura i Społeczeństwo", t. 23: 1979, nr 1/2, s. 189-202, i in. arty­ k u ł y tej autorki. B . G o ł ę b i o w s k i , Rodzina górnicza, „Odra", nr 1: 1972. Np. L . M a s i u k i e w i c z, Rodzina robotnicza państwowych gospodarstw rolnych, „Rocznik Słupski", 1979, s. 100-112. E . W ł a d y k o w a, Mieszkanie łódzkich robotników, [w:] Folklor robot­ niczej..., s. 13-29. A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1, s. 43-50. Por. A . R ę b o w s k a - S o w i n a , Organizacja życia i sposobu użytkowania mieszkania jako wskaźnik zurbanizowania rodzin robotniczych pochodzenia na­ pływowego, K r a k ó w 1970 (mpis powiel.); W. M a l i c k a , Mieszkanie — formy przestrzenne i aspekty społeczne [w:] Przemiany rodziny..., s. 175-198. G . W o ź n i c z k o - B a r a n o w s k a , Przemiany w sposobie ubierania się robotników większych ośrodków miejskich Królestwa Polskiego w latach 1864¬ 1900, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 6, Warszawa 1974, s. 119-133. 8 8 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 161 nia ekonomiczne nie posłużyły jednak, jak dotąd, rozwinięciu poszuki­ wań etnograficznych w odniesieniu do stylu konsumpcji w obrębie śro­ dowisk robotniczych. Stosunkowo rzadko problematyka ta jest uwzględ­ niana w monografiach załóg fabrycznych . Temat w s p ó ł ż y c i a z b i o r o w o ś c i , w odniesieniu do klasy ro­ botniczej funkcjonującej w ramach bardzo wielu społeczeństw, należy wciąż do zbyt słabo zbadanych. Tylko niektórzy badacze w ramach obszer­ niejszych monografii załóg bądź zbiorowości robotniczych innego rodzaju, a także w powiązaniu z innymi zagadnieniami (rodzina, czas wolny), po­ dejmowali problematykę więzi społecznej stosunków sąsiedzkich i kon­ taktów towarzyskich, integracji społecznej m . Jest to niewątpliwie te­ matyka trudna obecnie do pełniejszego ujęcia w badaniach historycz­ nych (ograniczenia bazy źródłowej) czy nawet etnograficzno-historycznych. Nie mniej są t u ogromne szanse rozwoju tego typu badań w odnie­ sieniu do współczesności, chociażby na bazie dotychczasowych znacznych osiągnięć w procesie poznania wiejskich społeczności lokalnych. Badania nad u c z e s t n i c t w e m k u l t u r a l n y m robotników są systematycznie rozwijane od kilkunastu lat przez liczne grono socjo­ logów k u l t u r y i k i l k u historyków. Pewne zagadnienia nie są obce i etnografom (rozrywki, gry i zabawy itp.). Całość tej problema­ t y k i mieści się w bardzo popularnym od lat nurcie badań nad tzw. czasem wolnym (por. 2.2). Współcześnie spojrzenie na uczestnictwo robotników w kulturze komplikuje się na skutek dynamicznego rozwoju „trzeciego układu kultury", czyli kultury masowej*. Do ciekawszych prac empirycznych poświęconych badaniu wzorów wykorzystania czasu wolnego, kształtowaniu się aspiracji, dążeń w za­ kresie uczestnictwa kulturalnego należą w ostatnich latach studia D. CzaudernyM nad środowiskami wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska oraz P. Skerisa o mieszkańcach robotniczego osiedla w Lublinie. Obie te prace powstały na podstawie badań ankietowych w kilkuset wybranych rodzinach na przełomie lat 60- i 70-tych. Nato­ miast problematyka potrzeb i aspiracji kulturalnych robotników, od lat 90 9 0 Przykładem mogą być w tym względzie fragmenty pracy Z w o l i ń s k i e ­ go, Zakłady Żyrardowskie..., s. 144-152. Autor starał się dość dokładnie opisać standard życia robotników na tle ówczesnych płac i cen. Niektóre ustalenia wy­ magają jednakże weryfikacji ze strony etnografów. 'i Np. H u t k a, op. cit.; P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza, i in. monografie (por. 3. 3). « A. K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, Warszawa 1972; t e j ż e , Kul­ tura masowa... D. C z a u d e r n a, Czas wolny, jego struktura, funkcja i wykorzystanie w środowisku robotniczym, Katowice 1973. P. S k e r i s, Wzory wykorzystania czasu wolnego i uczestnictwo w kultu­ rze w nowym wielkomiejskim osiedlu robotniczym, „Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973, nr 3, s. 151-164. 9 8 8 4 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. 1 �102 ANDRZEJ STAWARZ 95 zresztą postulowana , nadal nie doczekała się szczegółowych opracowań. Patrząc na zagadnienie czasu wolnego z nieco innej strony warto zau­ ważyć niektóre prace omawiające czynniki, które ograniczają możliwości wykorzystania czasu wolnego na aktywne bądź nawet bierne uczestnic­ two kulturalne, w zależności od charakteru p r a c y bądź też innych barier . Bodaj najobszerniejsze opracowanie z zakresu uczestnictwa kultural­ nego poświęcono włókniarzom . Praca Aktywność kulturalna włóknia­ rzy to zbiór kilkunastu artykułów, w których autorzy przedstawili w wie­ lu aspektach (pedagogicznym, zawodowym, społecznym i in. organizację i zasięg pracy kulturalno-oświatowej we współczesnym zakładzie prze­ mysłowym, a dla porównania z przeszłością także rozwój życia kultural­ nego w początkach naszego stulecia . Ponadto zwięzłe ujęcia podobnych zagadnień przedstawiono we wspomnianej już monografii Włókniarze łódzcy . W miarę całościowo starano się też obserwować życie k u l t u ­ ralne w innych rejonach kraju, np. na Górnym Śląsku, w Nowej Hucie, Skawinie, także Szczecinie. Do ciekawszych prac, opartych najczęściej na wynikach badań ankietowo-kwestionariuszowych, należą szczegółowe studia T. Goban-Klasa i A. Gładysza , a także opracowanie, które po­ wstało pod kierunkiem K . Żygulskiego . Istnieje też sporo publikacji prezentujących w y n i k i badań sondażowych , które w przeszłości miały 96 97 98 99 1 0 0 1 0 1 m 103 104 9 5 A. K ł o s k o w s k a , Zagadnienia potrzeb i aspiracji kulturalnych środowisk robotniczych, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1969, nr 3, s. 73-84. S. K o w a l e w s k a , Charakter pracy robotników przemysłowych a uczest­ nictwo w kulturze, [w:] Społeczne problemy pracy i produkcji, Warszawa 1970. Z. B o k s z a ń s k i, Młodzi robotnicy a awans kułturalny, Warszawa 1976. Aktywność kulturalna włókniarzy. Praca zbiorowa pod red. A. K a m i ń s k i e g o i J . M a r c z a k a , Łódź 1969. Tamże: I . M a c h n i c k a , Potrzeby kulturalno-oświatowe włókniarzy na tle ich czasu wolnego, s. 217-242; B. B u t r y m o w i c z , Potrzeby kulturalne włók­ niarzy rencistów, s. 243-277; W. L . K a r w a c k i , Z tradycji pracy kulturalnoo ś w i a t o w e j łódzkich związków zawodowych, s. 279-322, i in. W. L . K a r w a c k i , Z zagadnień kultury i oświaty robotniczej w Łodzi w latach 1905-1939, [w:] Włókniarze..., s. 158-li68; A. K a m i ń s k i , Zagadnienie czasu wolnego ludzi pracy na przykładzie społeczności włókniarskiej, tamże, s. 463-476. T. G o b a n - K 1 a s, Młodzi robotnicy Nowej Huty jako odbiorcy i współ­ twórcy kultury, Wrocław 1971; t e n ż e , Organizacja życia kulturalnego załogi Huty Aluminium w Skawinie, [w:] Studia nad załogą Huty Ałuminium..., s. 233-255. A. G ł a d y s z, Problemy życia kulturalnego robotników, [w:] Klasa robot­ nicza województwa katowickiego w ćwierćwieczu Polski Ludowej, Katowice 1972, s. 210-256. Zycie kulturalne robotników wielkiego przedsiębiorstwa przemysłowego. Praca zbiorowa pod red. K . Ż y g u l s k i e g o , Wrocław 1971. Np. T. W o j t o w i c z , Formy aktywności kulturalnej załogi Zakładów im. G. Dymitrowa w Warszawie, Warszawa 1969, a także drobniejsze studia dot. ZM Ursus (A. R o s z c z y k ) czy Mera-Zsm (M. Ś m i e t a n k o ) zamieszczone w pracy pt. Wielkie zakłady przemysłowe..., s. 691-701, 753-758. 0 6 9 7 98 9 9 m 1 0 1 m 108 1 0 4 �BADANIA NAD KULTURĄ 163 ROBOTNICZĄ spełniać rolę raportów pomocnych przy planowaniu działalności kultu­ ralno-oświatowej w zakładach przemysłowych. Prace etnografów i historyków, odnoszące się do dawniejszych form życia kulturalnego w środowiskach robotniczych, koncentrują się na wy­ branych zagadnieniach. Stosunkowo dobrze zbadano już rozwój czytel­ nictwa , coraz lepsze w y n i k i przynoszą też studia nad kontaktami ro­ botników z teatrem , także ze sportem, rekreacją i turystyką . Szer­ sze odbicie w monografiach załóg (por. 3.3) i niektórych opracowaniach na temat obyczajowości społeczeństwa polskiego w X I X i X X w. znaj­ duje też problematyka kultury ludycznej . Problematyka z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w (szczególnie rodzinnych i dorocznych) funkcjonujących w środowiskach robotniczych najżywiej interesuje etnografię. W tej sferze życia klasy robotniczej od dawna do­ szukiwano się najtrwalszych pozostałości chłopskiej tradycji. Niewątpli­ wie najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad obrzędami włók­ niarzy łódzkich , a ostatnio i żyrardowskich . Kontynuowane są też badania wśród górników . W pracach tych najwięcej miejsca poświęca się zazwyczaj obrzędom weselnym i najważniejszym świętom dorocznym (Boże Narodzenie, Wielkanoc). Badaczy interesuje również problematyka zachowania treści wierzeniowych o podłożu ludowo-religijnym . Zanied­ bane są natomiast wyraźnie badania nad religijnością klasy robotniczej. Zupełnie dobrze rozwijają się badania nad obrzędowością świecką funkcjonującą współcześnie, chociaż chyba w zbyt małym stopniu objęto 105 1 0 6 1 9 7 108 109 110 1 1 1 1 1 2 1 0 6 J . K r a j e w s k a , Z dziejów oświaty robotniczej. Biblioteki robotnicze w Królestwie Polskim w latach 1870-1914, Polska klasa robotnicza. Studia histo­ ryczne, t. 5, Warszawa 1975, s. 180-209; t e j ż e , Czytelnicttuo wśród robotników w Królestwie Polskim 1870-1914, Warszawa 1979. W. L . K a r w a c k i , Teatr dla robotników przed 1914 r., Polska klasa ro­ botnicza. Studia historyczne, t. 7, Warszawa 1976, s. 159-216; M. S l u " S a r s k a , Kontakty proletariatu warszawskiego z teatrem do 1939 r., [w:] Wielkie zakłady..., s. 373-380. H . Ł a s k i e w i c z, Sport robotniczy m. st. Warszawy w latach 1918-1939, [w:] Wielkie zakłady..., s. 407-431; J . G r y l i c z, Wypoczynek, turystyka, rekreacja i sport w Polskich Zakładach Optycznych, [w:] Wielkie zakłady..., s. 775-792. W. L . K a r w a c k i , Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s. 81-146. Por. przypis 29. A. W o ż n i a k , Obrzędy rodzinne i doroczne w środowisku robotniczym Żyrardowa na przełomie XIX i XX w. (mpis referatu z sesji naukowej w Żyrar­ dowie, marzec 1979 r.). H . G e r l i c h , M. G e r l i c h , Obrzędy i obyczaje grupy zawodowej górni­ ków, „Górnośląskie Studia Socjologiczne", t. 13: 1979, s. 181-205. W o ź n i a k , op. cit.; U . J a n i c k a - K r z y w d a , Wierzenia górników wie­ lickich, Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce, Wieliczka, t. 8: 1979, s. 127-156; J . T. C z a r n i c k i , Aspekt społeczny kultu świętej Barbary w ludowej tradycji górników polskich (praca doktorska, mpis, Katedra Etnografii U B B Wrocław 1977). 1 0 6 1 0 7 1 0 8 11,9 1 1 0 1 1 1 1 1 S �IGI ANDRZEJ STAWARZ 115 w tego rodzaju badaniach środowiska robotnicze . Z badań socjologicz­ nych warto w t y m miejscu wyróżnić studia nad zwyczajami domowymi prowadzone od kilku lat przez J. Komorowską . Badaczka ta, posługując się dość nietypową metodą (prace pisemne i ankietowanie młodzieży w wieku 17-19 lat) zastosowaną w złożonych warunkach wielkomiej­ skich (Warszawa), uzyskała już interesujące wyniki m. in. w zakresie uczestnictwa w zwyczajach domowych. Rozwijanie badań nad współczesną obrzędowością napotyka trud­ ności, które w dużym stopniu są związane z przeobrażeniami samego przedmiotu badań. Obrzędy o charakterze tradycyjnym zatraciły już bowiem niemal wszystkie treści wierzeniowe i rytualne, przekształ­ cając się najczęściej w formy ludyczne. Studia nad r o z w o j e m t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j robotni­ ków są dość poważnie zaniedbane. Zagadnienie to znajduje pewne od­ bicie w piśmiennictwie naukowym czy popularnonaukowym, np. w ka­ talogach wystaw współczesnej sztuki amatorskiej czy tzw. nieprofesjo­ nalnej, okazjonalnie także na łamach kwartalnika „Polska Sztuka L u ­ dowa". Z szerszych opracowań, które powstały niedawno, wymienić moż­ na pracę na temat rzeźby w węglu, tak charakterystycznej dla środowiska artystów górników . Znacznie lepiej poznana została twórczość ustna, słowna, określana przez niektórych mianem folkloru miejskiego. Chodzi tu zarówno o samo­ rodną twórczość robotniczą, jak i elementy twórczości innych grup przy­ swajane przez robotników. Dobrą orientację w tych zagadnieniach daje nam interesujący wybór najważniejszych pieśni proletariackich , a tak­ że obszerne i szczegółowe studia nad rolą piosenki w życiu środowisk robotniczych od końca X I X w. do roku 1939 . Pojawia się też coraz więcej opracowań dawnych podań, gadek, bajek i anegdot swoistych dla niektórych grup robotniczych, głównie górników. Nowszą formą twór­ czości literackiej, obejmującą szerokie kręgi robotników, jest pamiętni114 115 116 117 1 1 8 Por. T. M. C i o ł e k , J . O l ę d z k i , A. Z a d r o ż y ń s k a , Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Warszawa 1976; Z. P e ł k a , Polski rok obrzędowy, War­ szawa 1980. J . K o m o r o w s k a , Zwyczaje domowe w wielkim mieście, „Kultura i Spo­ łeczeństwo", t. 20: 1976, nr 4, s. 147-176. I. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna twórczość plastyczna środo­ wiska robotniczego w rejonie GOP i ROW — na przykładzie rzeźby (praca dok­ torska, mpis, Katedra Etnografii U A M Poznań 1976). J . K o z ł o w s k i , Śpiewy proletariatu polskiego, Warszawa 1977. J . D u n i n, Druk i wielkomiejski folklor, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 53-66; K a r w a c k i , Piosenka w środowisku robotniczym, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 5, Warszawa 1973, s. 98-179; t. 6, War­ szawa 1974, s. 84-118; t e n ż e , Żywot robotnika w pieśni, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 292-360; por. t a k ż e , Folklor robot­ niczej Łodzi... (rozdz. Pieśni). 1 1 4 1 1 5 1 1 6 1 1 7 �165 BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ karstwo, którego początki sięgają okresu międzywojennego. Znaczną część tych pamiętników już opracowano i wydano . Stanowią one war­ tościowe źródło do badań (metoda biograficzna), są także niezaprzeczal­ nym dowodem rozwoju kultury umysłowej klasy robotniczej. Innym cha­ rakterystycznym zjawiskiem ostatnich lat jest żywiołowy rozwój poezji pisanej przez robotników. 118 * Kończąc przegląd publikacji o kulturze robotniczej chciałbym podkreś­ lić szeroki zakres zainteresowań łączących etnografię z socjologią i histo­ rią. Najistotniejsze jest to, że dzisiaj etnografowie nie tylko interesują się pozostałościami ludowych tradycji w kulturze robotniczej ale także próbują przystępować do badań nad współczesnym obrazem kultury. W wielu dziedzinach (czas wolny, współżycie zbiorowości, religijność i in.) zarysowuje się możliwość ściślejszej współpracy z socjologią. Nie mniejsze możliwości istnieją zapewne w odniesieniu do wspólnych badań etnograficzno-historycznych nad rozległą problematyką obyczaju, kształ­ towania się świadomości społecznej i narodowej oraz kultury politycznej klasy robotniczej w przeszłości. Wkład etnografii w poznanie kultury ro­ botniczej, jej podstawowych wartości oraz trendów rozwojowych w X I X i X X w., jest znaczny, w wielu dziedzinach zaczęto nawet odrabiać wieloletnie zaniedbania. Ana*eił CiaDasK OE30P nPOBJIEMATHKM HCCJ1 E/JOBAHMM n o PAEOMEH K y j I b T y P E B nOJlbUIE (C OCOBEHHŁIM YMETOM HOBEMUIMX HCCJlE/JOBAHMfi) Pe3K>Me B CTaTbe / l a e r c s o 6 3 o p K p y i m b i x 3THorpa(})n4ecKHx HCCJieflOBaHHił p a S o n e i ł K y j i b T y p t i B T l o j i b - me Bo BCTynHTenbHOM ł a c i n a B T o p y n o M M H a e T H couHOJioTHeH HsyneHHR. B B H n y m n p o T b i Rita c B o e r o noflxo;na KOMnjieKCHoro o n n c u B a w f f l Jlo^bujM — rnySoKO H ryMaHHTapHbix Hayx. IlpH MetKjjy 3 T H o r p a ( } ) H e i i , HBnsnow,etica n x O 6 I U H M pa3JiHHMH K KyjibType HMCHHO ToincoBaHHs B K p e c T t s m c K o ń jpanmatH. B H T H H 3 T o r o p o A a HccneflOBaHHH THX o6mne B rpaKTOBKe H M H K y n Ł T y p b i p a 6 o H e r o m i a c c a , pa6oieii flanee 3THorpa(})Hfl HMeeT u c e KynbTypu, KopeHsimettcs — B B CTaTbe a B T o p yKa3biBaeT B npe/ieJiax 3 T H o r p a ( } ) H H n o c p a B H e H H i o STOM 1 1 8 npo6neMaTMKH pa3npy- o6»3aTejn>Ho npiixoflHTCfl cocnaTbcsi Por. przypis 64. HCCJieflOBaHMii paGonett KyjibTypbi cny4ae c ^OCTMJKCHHJIMH Ha nepBOHaianbHbie T o r o HarroMHHTb u i a B H w e T e o p e T H i e c K H e nojro>KeHHH B S T O H o 6 j i a c T H , BbijiBHHyTbie B HOBeMujett .namibie crenenb S J i e M e m u H c c j i e j i o B a H H ń Kyjibirypbi n p o j i e T a p H a T a B L T o J i b i i i e , B o c x o , n H m n e K K o m r y X I X Oósop Mcropaeii npeflMeTOM 6bui B . a CBepx 1918-1939 npeflBapeH rr. KpaTKoń �166 ANDRZEJ STAWARZ pa6oT, B O 3 H H K U I H X B n e p n o a c 1956 H W Hanana 60-roaoB, a 3HaiHT nepHoa, Koraa 6BIJIO n o n o » e H o Haia.no coBpeMeHHbiM HCCJie^oBaHHSM B H H T e p e c y i o m e M Hac 3 f l e c t o6i>eMe, KaK B o6jiac™ 3THorpa<{>HH, TaK H c o m i o j i o r i m . A B T O P nbiTaeTca CHCTeMaTH3HpoBaTB HOBeiiiuyio jiHTepaTypy npe^MeTa. C H a n a j i a npe^cTaBJifleT n p e A e J i H pa6ox B o6jiacTM o6o6meHH pa6oHeił Kyjn»Typw, a 3aTeM MOHorpa<J)HiecKHX pa6oT n o KOHKpeTHHM 3aBO«CKHM Kon. ieKTHBaM, npo4)GccwoHajiBHbiM cpe^aM H r p y n n a M . B n o c j i e A H e i i HSLCTH paccMOTpeHO p a 3 xapaKTepHCTHKO« K p y n H w x B T BHTHe HccjiefloBauHM T p y i i a , ccMeiiHaa B n p e a e n a x TeMaTHHecKH-npo6neMHbix 3KH3HB, MaTepHajiBHafl TpaKTOBOK ( K y j i Ł T y p H t i e acneKTbi KyjiBTypa, COJKHTCJIBCTBO pa6oHHx K O J I J I C K T H B O B , XVJIO- 2KCCTBCHHOC TBOpHCCTBO). B 3aKJIK5HCHHC aBTOp O T M C H S C T , HTO BKJiafl 3THOrpa(j)MH B P 3 6 o H 6 H KyJTfcTypBl 3H9.HHTCJTCH H HTO OH M03KCT yBCJIKHHTŁCfl B CBJJ3H C BbipHCOBŁIBcHOUJK- MHCH B03M05KHOCTJIMK ÓOJICC LLIUpOKOTO H6M ,HO CHX TIOp HŁIX ^JHCŁI|Hn JTHH MHTCpCCyK)IJHHXCJI COTpyjXHUHL6CTB3. npo6"ji£MaTHKOK paSoneił Ky JI b Ty p ŁI MHOrHX ryM3.HHT3.p™ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1613c11e54b13c7589bf52a0572de9c.pdf 104da7ee05ade58a7f389e4cae99b781 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4245 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów : cz.1 województwo lubelskie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.39-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PRZEGLĄD T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ*AMATORÓW C Z . I. W O J E W Ó D Z T W O LUBELSKIE (DALSZY CIĄG) W n u m e r z e 3/1972 r. r o z p o c z ę l i ś m y d r u k p r z e g l ą d ó w p l a s t y k i a m a t o r s k i e j , p o s z c z e g ó l n y c h woje­ w ó d z t w . P o n i e w a ż ze w z g l ę d ó w t e c h n i c z n y c h z m u s z e n i b y l i ś m y o p u b l i k o w a ć t e k s t bez i l u s t a r c j i , z a m i e s z c z a m y j e oddzielnie — n a t y m m i e j s c u . П . 1. K o n r a d S z u r o w s k i , Konie, ol. p ł . , 58,5 x 74 c m . I I . 2. Z y g m u n t W a l e n c i u k , r y s u n e k t u s z e m , 4 0 x 29 c m . I I . 3. F e l i k s D u t k i e w i c z , Chrystus w y s . 45 c m . w cierniowej koronie, drewno �40 �U. 6. P a w e ł K r z a k , Orka, o l . / p ł y t a p i l ś n i o w a , 65x99 c m . 11. 7. F e l i k s D u t k i e w i c z , K r ó l z szopki, drewno, wys. J ó z e f K u l i ń s k i , Człowiek, l i n o r y t , 25x19 c m . Fot.: J a n Świderski— il. 1-8 23 cm. U. 8. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09fe99d15d49d543d5355f26b00f5bd8.pdf 7ae60eae23610fd3a425c319f8c7f453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4646 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4315 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów cz.I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.181-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski P R Z E G L Ą D T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ C Z . I. W O J E W Ó D Z T W O Uwagi ogólne Ocena całościowa stanu plastyki amatorskiej w Polsce nie jest ł a t w a , p o n i e w a ż tylko część tej twórczości ujaw­ nia się podczas p r z e g l ą d ó w (wystaw), same zaś p r z e g l ą d y o d b y w a j ą się z r ó ż n ą częstotliwością i nie wszędzie są obrazem twórczości ludzi, k t ó r z y chcą swe prace ujaw­ niać, a t y m samym w p r o w a d z a ć w obieg społeczny. Dla w i e l u bowiem malowanie czy rzeźbienie jest s p r a w ą osobistą, i n t y m n ą , boją się oni nieżyczliwości a nawet obojętności k r y t y k ó w i widzów, wolą samotnie p r z e ż y w a ć swoje radości i p o r a ż k i — s n u j ą c jak gąsienica nić ko­ konu, aby schronić się we w ł a s n y m świecie złudzeń, czasem f i k c j i , spokoju. Nie zawsze te p r z e g l ą d y dają w i e r n y obraz sytuacji, po prostu informacja o nich niedociera do wielu amato­ r ó w , czasem brak słowa zachęty, j a k i e g o ś bodźca, k t ó r y m może być sam fakt wystawy, notatka w miejsco­ wej prasie, plakat w widocznym miejscu. Są r ó w n i e ż i różnice w regulaminie p r z e g l ą d ó w . Tak np. W r o c ł a w wyklucza u c z n i ó w liceów plastycznych, co w pierwszej c h w i l i m o ż e w y d a ć się s ł u s z n y m , ale przy u w a ż n i e j s z y m na rzecz spojrzeniu okazuje się s p r a w ą chyba dysku­ syjną. W odróżnieniu bowiem od wystaw p r o f e s j o n a l i s t ó w czy w y s t a w sztuki ludowej — na p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w mamy do czynienia ze s p o r ą różnorodnością postaw. A m a t o r a m i s ą bowiem z a r ó w n o ci, k t ó r z y z ledwością w ł a d a j ą pędzlem, jak i biegli w t y m r z e m i o ś l e p ó ł - p r o fesjonaliści, ludzie pozbawieni wszelkiego niemal kon­ t a k t u z w i e d z ą o sztuce, wiejscy p r y m i t y w i ś c i i na d r u ­ g i m biegunie — inteligenci, znający l i t e r a t u r ę o sztuce, oglądający w y s t a w y plastyczne, f i l m y o sztuce. G r a n i c ą *d „ d o ł u " jest więc punkt zerowy, od „ g ó r y " ten stopień s p r a w n o ś c i i świadomości plastycznej, k t ó r y k w a l i f i k u j e (niezależnie od sposobu nabycia wiedzy i świadomości) do s z e r e g ó w profesjonalistów, członków Z w i ą z k u Polskich Artystów Plastyków. Przyjmuje się przy t y m za naturalne, że w w y ­ stawach a m a t o r ó w uczestniczą r ó w n i e ż członkowie Ognisk Plastycznych, K l u b ó w , a więc ludzie p r z e w a ż n i e w j a ­ kiejś mierze szkoleni. W sztuce jednak s p r a w n o ś ć r ę k i i oka, ćwiczona podczas zajęć szkoleniowych, nie decy­ duje o w y n i k u . Często (a w i d a ć to nie tylko u a m a t o r ó w ) p o w i e r z c h o w n ą k u l t u r ę obrazu czy rzeźby osiąga się kosztem a u t e n t y c z n o ś c i , kosztem osobistego wyrazu, kosz­ tem w y o b r a ź n i . Szkolenie pomogą p r z e z w y c i ę ż a ć t r u d ­ ności techniczne, pomaga wzbogacać ś w i a d o m o ś ć , uczy krytycyzmu, ale dzieje się to na stopniu poznawania rzemiosła. O t y m natomiast, czy k t o ś ma coś istotnego do powiedzenia o d s i e b i e — decyduje t y l k o osobo­ wość, talent i praca nad sobą jednostki. Można n a u c z y ć się j a k rzeźbić w drzewie, glinie czy kamieniu, ale nie — j a k b y ć a r t y s t ą . Toteż suma warsztatowej wiedzy nie p r z e s ą d z a wcale o t y m , jakie są istotne walory prac na wystawach a m a t o r ó w . Często te nieszkolone, w y r ó ż n i a j ą się siłą talentu, inwencji, śmiałością r o z w i ą z a ń , do k t ó ­ r y c h t w ó r c a doszedł na drodze ż m u d n y c h i samodziel­ nych p r ó b , szukania r o z w i ą z a ń najlepszych dla swych możliwości, choćby nawet t y l k o manualnych. AMATORÓW LUBELSKIE Uczniowie i absolwenci liceów plastycznych należą zazwyczaj do tego wyższego p i ę t r a w y s t a w amatorskich, na k t ó r y m dominuje pewna s p r a w n o ś ć , ś w i a d o m o ś ć j a k co m o ż n a i należy robić. Ale u k o ń c z e n i e liceum świadczy t y l k o o nabyciu pewnej wiedzy, o pozycji wyjściowej dla dalszej pracy nad s o b ą jalko potencjalnym a r t y s t ą . Nie należy b o w i e m p l ą t a ć , j a k to się czasem czyni, s p r a w n o ś c i i wiedzy koniecznej np. do przyzwoitego u r z ą d z e n i a w i t r y n y sklepowej, z a a r a n ż o w a n i a prostej de­ koracji sali czy w n ę t r z a , zaprojektowania p l a k a t u i n f o r ­ m u j ą c e g o o jakiejś imprezie czy wzoru garnka l u b t k a ­ niny — od pogłębionej wypowiedzi artystycznej, j a k ą jest p r z e w a ż n i e obraz, grafika czy rzeźba. T u dyplom liceum sprawy nie p r z e s ą d z a . Decyduje p r a k t y k a , rzeczy­ wista w a r t o ś ć talentu, potrzeba t w ó r c z e j wypowiedzi w takiej w ł a ś n i e formie. Po k i l k u latach okazuje się, że n i e k t ó r z y absolwenci, nawet bez dalszych s t u d i ó w na wyższej uczelni, stają się d o j r z a ł y m i artystami, i n n i często p r z e ż y w a j ą regres swych uzdolnień, ambicji, m o ż ­ liwości, zwłaszcza gdy nie m a j ą w a r u n k ó w do stałej pracy artystycznej. Zdarza się, choć rzadziej, że podobny regres p r z e c h o d z ą i absolwenci wyższych uczelni plastycz­ nych, nawet członkowie ZPAP. Bywa, że w r a c a j ą c po latach do twórczości, p l a s u j ą się w k r ę g u a m a t o r ó w , po­ wiedzmy więcej — t y p o w y c h a m a t o r ó w . Dla p ó ł - p r o fesjonalistów nie ma o d r ę b n e g o statusu, o d r ę b n y c h w y ­ staw, p r z e g l ą d ó w , k o n k u r s ó w . Mieszczą się oni w r a ­ mach p r z e g l ą d ó w a m a t o r ó w podobnie jafk r z e m i e ś l n i c y z b r a n ż „ocierających s i ę " o p l a s t y k ę (dekoratorzy, sto­ larze artystyczni, projektanci w z o r ó w , pracownicy teatru związani z b u d o w ą , malowaniem dekoracji itp.), podobnie jak e m e r y t k i pracowicie m a l u j ą c e swe otoczenie, podob­ nie, jak „ n a i w n i " zadziwieni ś w i a t e m , czy t r a w i e n i ob­ sesjami malarze swoich n i e p o k o j ó w czy ludzie t k w i ą c y jeszcze w klimacie kończącej się sztuki ludowej. Wszyscy oni t w o r z ą b a r w n y , r ó ż n o r o d n y konglomerat postaw i dzieł, z j a k i m i spotykamy się na p r z e g l ą d a c h p l a s t y k i amatorskiej. P r z y s t ę p u j ą c do spisywania refleksji po p r z e g l ą d a c h różnych t e r e n ó w i środowisk, opieram się g ł ó w n i e na p r z e g l ą d a c h wojewódzkich, organizowanych przez Woje­ w ó d z k i e Domy K u l t u r y . P r z e g l ą d y te poprzedziły po­ dobne imprezy powiatowe, z k t ó r y c h wyselekcjonowane ciekawsze prace zostały z kolei przedstawione komisjom, t y p u j ą c y m najlepsze obrazy, r y s u n k i i rzeźby na w y ­ stawy. Przewidziane jest przy t y m , że w ciągu ostat­ niego k w a r t a ł u 1972 r. i całego 1973 r. o d b ę d ą się takie wielostopniowe p r z e g l ą d y we wszystkich w o j e w ó d z t w a c h , zakończone w 1974 p r o b l e m o w ą w y s t a w ą twórczości ama­ t o r ó w i t o w a r z y s z ą c y m jej sympozjum n a u k o w y m . W y ­ stawa problemowa da jednak m a t e r i a ł syntetyczny, w ł a ś ­ nie problemowy, stąd wydaje się celowym podjęcie na t y m miejscu p r ó b y ohoćby szkicowego podsumowania stanu i charakterystyki plastyki amatorskiej i w po­ szczególnych w o j e w ó d z t w a c h . L u b l i n należy do ośrodków, k t ó r e m a j ą j u ż tradycje p r z e g l ą d ó w plastyki amatorskiej, doświadczenia z a r ó w n o dobre jak złe. P o n i e w a ż o b s e r w o w a ł e m je w r ó ż n y c h latach, c h c i a ł b y m obecny p r z e g l ą d (otwarty 19 listopada w lokalu Muzeum na Zaniku, zorg. przez W.D.K.) o m ó w i ć na tle dawniejszych doświadczeń. 181 �Pierwsza powojenna wystawa plastyki amatorskiej w L u b l i n i e odbyła się w 1957 roku. W mieście istniał w ó w c z a s dość silny ośrodek z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą w s p ó ł ­ czesną, grupa uzdolnionych h i s t o r y k ó w sztuki z K U L - u oraz a b s o l w e n t ó w Liceów plastycznych w L u b l i n i e i Za­ mościu. Potraktowali oni tę p i e r w s z ą w y s t a w ę a m a t o r ó w za odskocznię dla ujawnienia publicznego grupy, k t ó r a już w ó w c z a s p r z e b r a ł a n a z w ę „ Z a m e k " . Do czołowych jej r e p r e z e n t a n t ó w należeli historycy sztuki — K i w e r s k i , К om en decki, T a r ł o w s k i . Propagatorem grupy był znany dziś k r y t y k i działacz w ś r o d o w i s k u w r o c ł a w s k i m Jerzy L u d w i ń s k i . Z a p r o s i ł on r ó ż n y c h z n a w c ó w sztuki na w y ­ s t a w ę m.in. z K r a k o w a dr. Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o . W t a k i m u k ł a d z i e wystawa była t y l k o pretekstem dla publicznego startu grupy „ Z a m e k " , k t ó r a pracami efektownymi i awangardowymi z d o m i n o w a ł a w y s t a w ę . Selekcja prac wystawionych, prowadzona pod k ą t e m wa­ l o r ó w plastycznych, d o p r o w a d z i ł a do odrzucenia w i ę k ­ szości prac n a d e s ł a n y c h . Tak np. z ponad 78 a u t o r ó w , wystawiono jedynie prace 29-ciu. Warto podkreślić, że 24 spośród nich to b y l i ludzie o w y k s z t a ł c e n i u w y ż s z y m lufo co najmniej ś r e d n i m , p r z e w a ż n i e plastycznym. Po­ zostałych pięciu — b y l i to malarze bliscy sztuce „ p r y ­ m i t y w n e j " i dziecięcej (np. 13-letni Bogusław Ciećko). Wystawa, r o z s ą d n a z p u n k t u widzenia grupy „ Z a m e k " w istocie rzeczy działała h a m u j ą c o na z w y k ł y c h ama­ t o r ó w , toteż pod t y m w z g l ę d e m rola jej była negatywna. N a s t ę p n y pokaz, w k t ó r y m uczestniczyłem miał miejsce w 1962 r. Był on poprzedzony r z e t e l n ą p r a c ą w terenie, p r z e g l ą d a m i w skali powiatowej, toteż dał dość chyba prawdziwy obraz stanu plastyki amatorskiej w terenie. P r z e g l ą d u j a w n i ł istnienie tam ciekawych, samorodnych t w ó r c ó w jak пр.: woźny PRN w K r a s n y m stawie — Seweryn Odrzywolski, „ p r y m i t y w " , bliski w kolorycie sztuce jarmarcznej; S t a n i s ł a w K a r u l a k kolejarz z Hrubieszowa, p r y m i t y w — naiwny, w ó w c z a s już w p o d e s z ł y m wieku (zmarł niedawno); Bazyli Albiczuk, ogrodnik z D ą b r o w i c y M a ł e j , malarz k w i a t ó w w ł a s n e g o ogrodu, d o k u m e n t u j ą c y k a ż d ą fazę rozwoju natury, bliski kiczu, zwłaszcza w t r a k t o w a n i u postaci ludzkich, ale poetycki i p i ę k n y w „ g ę s t y c h " partiach roślinności i k w i a ­ t ó w . W y r a ź n e cechy odrębności psychicznej nosiło cie­ kawe w niespokojnej l i n i i i gąszczu szczegółów malar­ stwo rolnika Edwarda Błaziaka z F a j s ł a w i c . Wszyscy oni wyrastali z k l i m a t u dawnej sztuki l u ­ dowej, choć oczywiście p r z e j a w i a ł o się to jedynie w cha­ rakterze kolorystyki, w bliskości jarmarcznym „ m a k a ­ tom", (zwłaszcza — Odrzywolski). Na granicy sztuki naiwnej p l a s o w a ł y się obrazy emeryta l e ś n i k a z O h e ł m a — Juliana Bajkiewicza, k t ó r y w y t r w a l e doskonali swój warsztat i na obecnej w y ­ stawie p o k a z a ł chyba najciekawszy zestaw prac, dobrych w kolorze, poetyckich i cieszących oko naiwnością szczegółów. Pogranicze n a i w n o - p r y m i t y w n e r e p r e z e n t o w a ł jesz­ cze emeryt z Krasnegostawu Franciszek Piasecki i F r a n ­ ciszek S z a ł a c h a z Lublina, którego Leda w biustonoszu s t a n o w i ł a ozdobę wystawy kiczu w Warszawie (bodajże w 1970 г.). Realizm „fotograficzny", tak typowy dla wystaw a m a t o r ó w przed w o j n ą i w pierwszych latach powojen­ nych znalazł na wystawie swego przedstawiciela w oso­ bie H e n r y k a G ł a z o w s k i e g o z L u b l i n a (prac. umysł.). Za­ pewne do tej grupy zaliczyć też n a l e ż a ł o niemal surreali­ styczny obraz p r z e d s t a w i a j ą c y b o d a j ż e b a ż a n t a — malo­ wany przez wypychacza p t a k ó w z Biłgoraja Piotra S t ę ­ pienia. O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ł y prace nauczycieli, ś w i a d ­ czące o dobrej znajomości sztuki i warsztatu. Na u w a g ę 182 zasługiwały nazwiska: Romualda i Janusza M a k s y m i u ­ k ó w i S t a n i s ł a w a Popka. Wyróżnić też należało b. i n d y ­ widualne i dobre p ł a s k o r z e ź b y Zbigniewa J ó ź w i k a , eks­ presyjne obrazy inż. Ryszarda Mazusia, d o s k o n a ł e ma­ larsko p ł ó t n a ks. Mariana Malarza z P u ł a w i r ó w n i e ż ciekawe akwarele i grafiki Floriana Myślićkiago z P u ł a w . W pełni dojrzały talent z a p r e z e n t o w a ł też Tadeusz Ścibior, fotograf z C h e ł m a , e k s p e r y m e n t u j ą c y na pograniczu technik fotograficznych i g r a f i k i . Ścibior stanowi dosko­ nały p r z y k ł a d rozszerzania h o r y z o n t ó w zawodowych po przez zainteresowania plastyczne. Na wystawie u j a w n i ł y się zespoły prac z Białej Pod­ laskiej, C h e ł m a i P u ł a w . Jak to często Obserwuje się na p r z e g l ą d a c h , prace u c z e s t n i k ó w w s p ó l n i e pracujących zespołów, c e c h o w a ł a spora s p r a w n o ś ć warsztatowa, były one, jak to się m ó w i , „ ł a d n e " „ m a l a r s k i e " , ale zarazem t r o c h ę bezosobowe, pozbawione tej świeżości widzenia, k t ó r ą czasem spotykamy u a u t o d y d a k t ó w , lufo też j u t na d r u g i m biegunie — u nielicznych t w ó r c ó w w pełni dojrzałych, u m i e j ą c y c h przebić się przez konwencje, pod­ p o r z ą d k o w a ć p o s i a d a n ą wiedzę swojej osobowości a r t y ­ stycznej. W rzeźbie w y r a ź n i e wydzielały się dwie grupy — t w ó r c ó w w y c h o d z ą c y c h od sztuki ludowej (b. ciekawy Feliks Dudkiewicz) lub p r z y j m u j ą c y c h pewne jej umow­ ne konwencje (np. Franciszek Sitarz i S t a n i s ł a w Szwajgier) oraz a m a t o r ó w usiłujących s t w o r z y ć postacie r e a l i ­ styczne lub symboliczne (rzeźby z korzeni Kazimierza Zaibielskiego). Na wystawie z a b r a k ł o jednak t w ó r c ó w tak wybitnych jak choćby fascynująca malarka k r ę g u naiwno-fantastycznego Maria M i c h a ł o w s k a (nieżyjąca już), b. ciekawa rzeźlbiarka z Kazimierza Halina K u n i c k a ( p r z e b y w a j ą c a od k i l k u lat w A n g l i i i w y s t a w i a j ą c a tam z d u ż y m sukcesem), r z e ź b i a r z w i e l k i c h martyrologicznych kompo­ zycji w k ł o d a c h drewna — Tadeusz Niewiadomski z Bia­ łej Podlaskiej (cykl swój p o k a z a ł m.in. w Warszawie, znajduje się obecnie w klasztorze K o d e ń s k i m , tam też znakomita „Droga K r z y ż o w a " ) Włodzimierz Hess, t w ó r c a dramatycznych i ekspresyjnych rzeźb — colaży w me­ talu ( w y s t a w i a ł później w Lublinie, Warszawie). Bez nich obraz plastyki tego terenu w y d a w a ł b y się niepełny. Pokaz z 1966 r. poprzedzony d o b r ą p e n e t r a c j ą terenu, s t a n o w i ł najpełniejszą r e p r e z e n t a c j ę plastyki amatorskiej w o j e w ó d z t w a . Z ciekawszymi autorami utrzymywano kontakt i w późniejszych latach, zwłaszcza dobrym po­ m y s ł e m były wycieczki organizowane dla a m a t o r ó w np. do Warszawy na ważniejsze wystawy, połączone ze zwie­ dzaniem Muzeum Narodowego, a nawet obejrzeniem spektaklu w Teatrze W i e l k i m . N a s t ę p n y „Wojewódzki P r z e g l ą d Plastyki A m a t o r ­ skiej" odbył się w 1970 r. i z g r o m a d z i ł prace 74 uczest­ n i k ó w . U j a w n i ł się w ó w c z a s jeszcze jeden r z e ź b i a r z z k r ę g u ludowego — Jan Marzec z D ą b r o w i c y , o czym mogę sądzić na podstawie ilustracji w folderze w y d a n y m z racji wystawy, na p r z e g l ą d z i e bowiem nie b y ł e m . Obecny „Wojewódzki p r z e g l ą d plastyki amatorskiej" ogranicza się do wyboru prac 42 a m a t o r ó w . Brak t u w i e l u nazwisk z lat poprzednich i to tak w a ż n y c h j a k K a r u l a k , Błaziak, Odrzywolski, Malarz, Pental, Myślicki, Nekanda-Trepka i inn. N i e k t ó r z y zapewne wyjechali czy nie mogli wziąć udziału w przeglądzie, ale nieobecność sporej grupy świadczy raczej o b r a k u dostatecznej i n ­ formacji. Co nowego w n i ó s ł obecny p r z e g l ą d ? P o k a z a ł wiele, nieznanych dotąd postaci, u c z n i ó w t e c h n i k ó w z Lublina, rzeźbiących w drzewie f i g u r k i w y c h o d z ą c e od programu ludowej rzeźby, ale rozwijane coraz śmielej w k i e r u n k u ekspresji, ruchu postaci (najciekawsi: Waldemar Macie-. �jewski i A d a m Suska). D r u g i m w a ż n y m odkryciem jest twórczość „ n a i w n y c h " P a w ł a Krzaka z Biłgoraja i Ho­ noraty G ó r a z Janowa Lub. Ta ostatnia, chora, m a l u j ą c a w łóżku, reprezentuje typ malarstwa prymitywnego blis­ kiego pograniczu jarmarczno-naiwnamu. Krzak nato­ miast, d o s k o n a ł y w kolorze, kompozycji i r y s u n k u po­ staci, przypomina j u g o s ł o w i a ń s k i e g o „ n a i w n e g o " — M . Viriusa. Obie postacie zasługują na d o k ł a d n e poznanie. Nie znam prac n a d e s ł a n y c h i wyeliminowanych, ale w ś r ó d wystawionych z a b r a k ł o zupełnie drobiazgowych naturalistyczno-opisowych obrazów, tak typowych dla starszych wiekiem a m a t o r ó w . P o j a w i a j ą się natomiast p r ó b y „ n o w o c z e s n e " i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i g e n t ó w (St. Popek — nauczyciel, psycholog) jak i ludzi ze wsi i miasteczek jak np. Kazimierz K o t l i ń ś k i z P u ł a w , k t ó ­ rego l i n o r y t y o ekspresyjno-obsesyjnej tematyce zaska­ k u j ą c o p r z y p o m i n a j ą rysunki Surowiaka, nie znanego zresztą autorowi. K o t l i ń ś k i ma s p o r ą ś w i a d o m o ś ć pla­ styczną, nie ma jej natomiast chłop Zygmunt Walenciuk, autor nie t y l k o k i l k u rzeźb (np. „ J a ś i Małgosia") ale i grafik, w y c h o d z ą c y c h od gęstego splotu kresek, l i n i i przypadkowych, intuicyjnie p o d c h w y t u j ą c y c h ten typ grafiki, k t ó r y u dojrzałych t w ó r c ó w w i ą ż ą się z kosmo­ sem, nieokreślonością symboliki. Ciekawe jest to jako p r y m i t y w n y refleks sztuki nowoczesnej, znanej z przy­ padkowej ilustracji w p i ś m i e czy z k r o n i k i f i l m o w e j . deusz M a ł e k m a l u j ą c y stylizowane chaty, to chłop, k t ó ­ rego k i l k a d z i e s i ą t lat temu tak n a u c z y ł j a k i ś b. wojsko­ wy, m a l u j ą c y amatorsko, k t ó r y był wtedy nauczycielem M a ł k a w szkole. Na u w a g ę zasługuje też obraz W i e s ł a w a Dedko, świadczący o możliwościach jego dalszego roz­ woju. Słabsze natomiast niż na poprzednich p r z e g l ą d a c h okazały się prace ś r o d o w i s k a p u ł a w s k i e g o i c h e ł m s k i e g o . Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane jest trojako. B e z p o ś r e d n i ą t r a d y c j ę kontynuuje znakomity r z e ź b i a r z ludowo-naiwny z Bychawy Feliks Dudkiewicz. P o ś r e d n i o — w y c h o d z ą z zasad ludowej r z e ź b y wspomnia­ ni Maciejewski i Suska. Do kolorytu p r y m i t y w u raczej współczesnej makaty zbliża się t r o c h ę malarstwo Hono­ r a t y G ó r a . Inspiracje l u d o w ą w y c i n a n k ą p r z e j a w i a j ą się natomiast w pracach nauczycielek, r o b i ą c y c h wycinanki bliskie tradycji D o b r z y ń s k i e g o , a m o ż e i serwetek hafto­ wanych (np. M a r i a Osadkowska). Z okazji wystawy wydano folderek, szkoda, że nie podano a u t o r ó w reprodukowanych prac a w spisie na­ zwisk choćby m a ł y c h notek o ludziach. Na przyszłość na­ leżałoby życzyć organizatorom aby objęli r ó ż n e ś r o d o ­ wiska działające poza W D K , zwłaszcza te, nad k t ó r y m i r o z t a c z a j ą patronat Związki Zawodowe. P r z e g l ą d y po­ w i n n y być bowiem i m p r e z ą u k a z u j ą c ą całość zagadnienia na terenie danego w o j e w ó d z t w a . Z innych: b. dobry, lepszy niż kiedykolwiek Bajkiewicz, dobry Ścibior, Dołgań, Szurowski ( „ J a r z ę b i n a " ) . Ta­ Z powodów technicznych Ilustracje przy omówieniu plastyki dolnośląskiej zamieścimy w nr 1-1973 г., — Redakcja. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de96bb6421a02d47c439a82d8a79a417.pdf 9dfda5a1014b66ae146e5269b7e407f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4246 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów cz.II. województwo wrocławskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.42-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PRZEGLĄD T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ AMATORÓW C Z . II. W O J E W Ó D Z T W O WROCŁAWSKIE Nic tak dawno b y ł y t u zgliszcza, r u i n y . P r z y c h o d z i l i ludzie — z e w s z ą d , z r ó ż n y c h c z ę ś c i k r a j u , z r ó ż n y c h w a r s t w i ś r o d o w i s k . Z a k ł a d a l i rodziny, odbudowywali tworzyli zawiązki nowej społeczności. gospodarkę, Nawarstwiały się zarówno teraźniejszością jak wspomnieniami przeszłości W ł a ś n i e w sferze potrzeb p s y c h i c z n y c h d o p a t r y w a ł b y m s i ę t u w i ę k s z e j , n i ż gdzie indziej a k t y w n o ś c i t w ó r c z e j jednostek. Aktywności, k t ó r a w y r a s t a z potrzeby kompensacji, zna­ i z d e r z a ł y r ó ż n e obyczaje, gwary, tradycje, aby w zadzi­ lezienia osi, w o k ó ł k t ó r e j k r y s t a l i z u j e s i ę ż y c i e w e w n ę t r z n e wiająco człowieka, szybkim czasie utworzyć w y j ą t k o w o zwarte, ambitne, patriotyzmu. Nie minęło środowiska kulturowe o dobrych cechach lokalnego dziesięć lat a W r o c ł a w stał się Aktywności, jego świat której przeżyć, przejawem sentymentów jest i właśnie ambicji. twórczość a m a t o r s k a , a w o m a w i a n y m t u p r z y p a d k u -— p l a s t y c z n a . j e d n y m z c e n t r ó w naszej k u l t u r y , n a u k i , s z t u k i . Ś r o d o w i s k o S p e c y f i k a tej t w ó r c z o ś c i polega na t y m , ż e w plastyczne od z e s p o ł o w y c h form u p r a w i a n i a s z t u k i , p l a s t y k a jest f o r m ą , wysunęło się na jedno z pierwszych w kraju, a ta a k t y w n o ś ć instytucji i zawodowych znalazła w j a k b y swoje szerokim zasięgu przedłużenie uprawiania w ruchu plastyki, miejsc odróżnieniu artystów w k t ó r e j a k t t w ó r c z y m a charakter indywidualny, a dzia­ amatorskim, ł a l n o ś ć t w ó r c z a a m a t o r a c z ę s t o p r z e j a w i a s i ę poza, ś r o d o ­ szerszym niż wiskiem, poza kontaktem z innymi ludźmi o podobnych gdzie indziej w k r a j u . C z e m u to p r z y p i s a ć ? C z e m u w ł a ś n i e nawet potrzebach i upodobaniach. Teatr, z e s p ó l t u , na ziemi d o l n o ś l ą s k i e j t y ł u l u d z i r z e ź b i , m a l u j e , r y s u j e ? muzyczny, T r u d n o o d p o w i e d z i e ć n a to p y t a n i e , nie b y ł o odpowiednich b a d a ń , a g d y b y je nawet p o d j ą ć , dotyczyć tak skomplikowanych zjawisk jak bowiem musiałyby psychologia chóralny, r e c y t a t o r s k i —- t w o r z ą taneczny, płaszczyznę w i ę z i z g r u p ą . J e d n o s t k a jest c z ą s t k ą c a ł o ś c i , w k t ó r ą s i ę w t a p i a , k t ó r e j s i ę p o d p o r z ą d k o w u j e , ł ą c z ą c swojo ze ś r o d o w i s k i e m ambicje k t ó r e w y b i e r a , z k t ó r y m s i ę b. c z ę s t o iden­ j e d n o s t k i i g r u p y w y r w a n e j ze swego ś r o d o w i s k a , zderzonej tyfikuje. T w ó r c z o ś ć zaś indywidualna, j a k np. z c z y pisanie, b y w a c z ę s t o gestem o b r o n n y m p r z e d a l i e n a c j ą , inną grupą, intensywniej, o odmiennych n i ż to wzorcach m a miejsce I I . 1. S t a n i s ł a w S u c h o c k i , Rusałki, kultury, w grupie drewno, żyjącej zakorzenionej, swoistym amortyzatorem u ł a t w i a j ą c y m wrażliwej w y s . 2!) c m . 11. 2. J ó z e f S e r w i k . Matka w y s . 25 c m . z dzieckiem, drewno malowanie jednostce polichromowano �kontakt utwierdzającym wiarę w siebie, swoje m o ż l i w o ś c i , u w z n i o ś l a j ą c y m w ł a s n ą z otaczającym światem, egzys­ t e n c j ę , n a d a j ą c y m jej n o w y n i z a c y j n i e i k o n c e p c y j n i e , w s p o m a g a n a przez grono w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w w terenie i k o n s u l t a n t ó w , p l a s t y k ó w P l a s t y k ę a m a t o r s k ą Dolnego Ś l ą s k a cechuje p r z y t y m za najważniejsze d u ż a r ó ż n o r o d n o ś ć . W o d r ó ż n i e n i u od takiego n p . w o j . b i a ­ łostockiego, jednolite, które jest stabilne, w estetycznych — amatorzy różnych tradycji swym wyrastające przekroju na Na stosunkowo podobnych dolnośląscy i postaw. tworzą przeglądach tyki amatorskiej, wzorcacli konglomerat wojewódzkich w różnych tradycjach kultu­ 2 - — dobrą rowych. T w ó r c ó w z miast i wsi, m ł o d y c h i starych . Dokładny szacunek liczby amatorów dolnośląskich nie j e s t o c z y w i ś c i e m o ż l i w y , n a w e t p r z y b l i ż o n y wymagałby k o s z t o w n y c h i niewiele w k o ń c u d a j ą c y c h b a d a ń . O b s e r w u ­ jąc dotychczasowe „Wojewódzkie Przeglądy Twórczości A m a t o r s k i e j " , a b y ł o i c h j u ż siedem, w y r a ź n i e w i d a ć w z r o s t 2 l i c z b y u c z e s t n i k ó w . C z y ś w i a d c z y to o r o s n ą c e j l u d z i do twórczej wypowiedzi, czy t e ż o coraz p o p u l a r n o ś c i „ P r z e g l ą d ó w " i dobrej p r a c y oraz P o w i a t o w y c h Domów tendencji większej Wojewódzkiego K u l t u r y '! W y d a j e s i ę , ż o wys­ t ę p u j ą t u oba wspomniane powody. C z y n n i k organizacyjny roli z a r ó w n o jego t w ó r c y co jest i efekciarstwa, miejsca plastyki amatorskiej powinna ona bowiem i jej konkurować p l a s t y k ó w , ani jej z a s t ę ­ D o d a ć n a l e ż y , ż e W D K stara się o kontakty z i n n y m i analogicznymi placówkami w kraju i za g r a n i c ą i o kon­ f r o n t a c j ę n a j c i e k a w s z y c h (z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w ) p r a c w ł a s ­ nych z obcymi'. Wrocławskie „Przeglądy" a m a t o r ó w , s t a n o w i ą bowiem mają dużo znaczenie teren p o r ó w n a ń dla umiejętności w ł a s n y c h z c u d z y m i , s p r z y j a j ą rodzeniu s i ę m y ś l i k r y t y c z n e j , horyzontów się przy tym intelektualnych podnoszenie i estetycznych. poziomu wystaw, (inicjatora a z w ł a s z c z a dolnej j a k o ś c i t y c h prac". S ą d z ę , ż e jest to re­ „ P r z e g l ą d ó w " i a u t o r a jego regulaminu) — a r t . piast. S t e f a n a z u l t a t z a r ó w n o o g ó l n e g o podnoszenia s i ę k u l t u r y p l a s t y c z n e j S z m i d t a , j a k i mgr K r y s t y n y amatorów, 3 i k i e r o w n i k a do r. 1970 zasługą geniuszy pować). Obserwuje kraju, (nio istotnie 4 opieką . propagandowo-upowszech- kreowania właściwego wyławianie ich z d o b r ą twórczością zawodowych jest w unikanie społecznej poszerzaniu pracujący terenu, l u d z i , otaczanie 3 — prawidłową działalność nieiiiową, n a pewno jest istotny. D z i a ł P l a s t y k i w r o c ł a w s k i e g o W D K c h y b a najlepiej penetrację utalentowanych rozumienie 1 uważam : 1 - - stworzenie k l i m a t u s p r z y j a j ą c e g o r o z w o j o w i plas­ s p o t y k a m y j e d n o c z e ś n i e prace l u d z i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h części kraju, wychowanych i peda­ g o g ó w z p r a w d z i w e g o z d a r z e n i a , p r z y n o s i efekty, z k t ó r y c h sens. Gerliczowej, p r o w a d z ą c e j od tego c z a s u ten d z i a ł . S y s t e m a t y c z n a p r a c a , s p r a w n a orga- jak i zaostrzania kryteriów przy typowaniu prac na wystawo. 11. 3. J ó z e f L u r k a , Golgota, artystycznych M o ż l i w o to jost m.in. drewno, w y s . 31 c m . ..4 43 ��właśnie dzięki coraz większej liczbie nadsyłanych dzieł. co j e d e n a s t a . P o s z e r z a n i e s i ę k r ę g u u c z e s t n i k ó w T a k w i ę c , g d y w 1968 r. n a w y s t a w i e z n a l a z ł a s i ę co c z w a r t a liczby n a d s y ł a n y c h z n a d e s ł a n y c h p r a c , to w rok p ó ź n i e j j u ż co p i ą t a , a w 1971 — tawienie : Przeglądy nr I II III IV V VI VII Z zestawienia tego w i d a ć , lata Udział powia­ tów 1965/66 1966/67 1967/68 1968/69 1969/70 1970/71 1971/72 11 18 21 21 26 27 27 ż e od d w ó c h lat I I I elimi­ nacje eliminacje uczest­ nicy prace 62 143 153 194 280 385 355 у ? 1361 1895 4302 5070 4703 przeglądami zes­ Przegląd Wojewódzki uczest­ prace nicy prace 162 490 574 842 999 1299 1218 Obejmując i wzrost d z i e ł p o k a z u j e najlepiej p o n i ż s z e 50 97 114 144 136 202 198 72 208 317 338 303 453 519 wszystkie powiaty „Przeglądy" nie dają o b j ę t e s ą wszystkie powiaty, przy c z y m n a t y m pierwszym j e d n a k p e ł n e g o o b r a z u s y t u a c j i , p o m i j a j ą bowiem... W r o c ­ szczeblu ław, a w i ę c ośrodek najbardziej w a ż n y i liczny. autora do eliminacji wybiera na pokaz Wrocławia walor p r a c . wymogiem tawie na skąd 11 W Komisja eliminacje. regulaminu, aby każdy tej powiat reprezentowany. wojewódzkim Dąży znalazły najciekawszych, najlepszych również zać prace fazie decyduje jest był zostają jedynie na wys­ t e ż do tego, s i ę obok prac i typowe. A b y poka­ c a ł ą g a m ę postaw — od p r y m i t y w u dojrzałą artystycznie. każdego przesłane o c e n i a j ą c a ograniczona wojewódzkiej aby na Przeglądzie s i ę najlepsze środowiskowy a ż po twórczość Przyjęto b o w i e m z a s a d ę ograniczenia s i ę do obszaru d z i a ł a n i a W D K . „Przegląd" jest więc podsumowaniem opieki metodycz­ nej W D K , nie jest z a ś p r z e g l ą d e m p e ł n y m p l a s t y k i dolno­ śląskiej. Rozumiem stanowisko t r u d n o o pomieszczenie że odrębne, W D K , argument, że c a ł o ś c i o w e p r z e g l ą d y robią w swoim Stowarzyszenie i n a wystawie w y t y p o w a n y c h (Klub) Plastyków Amatorów, tak prac, zakresie Państwowe O g n i s k o K u l t u r y P l a s t y c z n e j oraz Z a k ł a d o w e D o m y Kul­ t u r y . N i e m n i e j w y d a j e m i s i ę , ż e co pewien czas jest celowa konfrontacja działań różnych instytucji, pokazanie naj­ bardziej t y p o w y c h i c i e k a w y c h p r a c r a z e m , w ł a ś n i e w formie przeglądów całego województwa. W r o c ł a w - m i a s t o jest ż y w y m c e n t r u m p l a s t y k i a m a t o r s ­ kiej, działa w nim chociażby wspomniany K l u b P l a s t y k ó w -Amatorów, w którego r e j e s t r a c h figuruje p o n a d ćwierć t y s i ą c a o s ó b , a w y s t a w y g r o m a d z ą prace 100—120 p l a s t y ­ k ó w . A K l u b nie o b e j m u j e p r z e c i e ż w s z y s t k i c h , a m a t o r z y skupiają wielu się również pozostaje We wokół poza branżowych zasięgiem domów kultury, jakiejkolwiek instytucji. W r o c ł a w i u d z i a ł a ł przez l a t a , z m a r ł y w 1969 г., c i e k a w y m a l a r z i pisarz B o l e s ł a w D y n d a , listonosz. J e s z c z e wcześniej, w latach pięćdziesiątych, swoistą sensacją w śro­ dowisku plastycznym miasta b y ł samorodny dziutkiego talent mło­ 7 Jana K a z i m i e r s k i e g o . O t o c z o n y o p i e k ą i skie­ r o w a n y n a u c z e l n i ę z n i k n ą ł j e d n a k z p o l a w i d z e n i a . (Co s i ę z nim stało ? Czy przestał b y ć „ n a i w n y m " w miarę rozwoju? A m o ż e w o g ó l e o d s z e d ł od m a l a r s t w a ?). Obecnie z c i e k a w y c ł i indywidualności Ignarską, na artystkę terenie z miasta pogranicza wymieniłbym twórczości Marię „naiwnej", d o b r ą k o l o r y s t k ę , w y p o w i a d a j ą c ą się p r z e w a ż n i e w scenach z ż y c i a w s i , r ó w n i e c i e k a w ą A n n ę B i n k u ń s k ą oraz T o m a s z a Sitkowskiego, który dotknięty kalectwem (mongolizm) wypowiada się w r y s u n k u i malarstwie w s p o s ó b n a pozór bliski u j ę c i u p r z e d m i o t ó w przez s z t u k ę w s p ó ł c z e s n ą , r ó ż n i ­ c a jest t y l k o t a k a , m ó w i ą c w n a j w i ę k s z y m s k r ó c i e , ż e to co d l a a r t y s t y w s p ó ł c z e s n e g o jest ś w i a d o m ą s y n t e z ą k s z t a ł t u przedmiotu, jego u zapisem, Prace Sitkowskiego jest jost znakiem Sitkowskiego były jakby pierwiastkowym przedmiotu, pokazane na czy sytuacji. „Przeglądzie" w 1969 г., w listopadzie 1972 r. — n a i n d y w i d u a l n e j w y s ­ tawie w „Klubie Dziennikarza". Inną widualnością środowiska wrocławskiego, ciekawą o której indy.chcę tu w s p o m n i e ć , jest Andrzej W a c l a w c z y k , t w ó r c a znakomitych, dziwnych Wróćmy W 8 ex-librisów . jednak 1969 r . p r ó b o w a ł e m do „Przeglądów ustalić liczebność wojewódzkich". poszczególnych t y p ó w p r a c i t e m a t ó w . O k a z a ł o s i ę w ó w c z a s , ż e n a 338 p r a c o b r a z ó w b y ł o 249, r z e ź b 39 (w t y m : w drzewie 24, glinie 2, gipsie 4, s t y r o p i a n i e 2, k o ś c i 2, korzenio-form 7), g r a f i k i 45 �oraz r y s u n k ó w 23, m e t a l o p l a s t y k i 4, t k a n i n 4, w y c i n a n e k 4, i n n y c h 7. Prac z pogranicza ludowo-jari n a r o ż n e g o było ok. 30, a podtrzymywanych przez środki masowego przekazu. N a j c i e k a w s z ą d l a c z y t e l n i k ó w naszego p i s m a jest g r u p a prac z p o g r a n i c z a s z t u k i l u d o w e j . P o g r a n i c z e to o d g r y w a twórczości, choć a l a „ g r u p a Z a c h ę t a " ok. 30. p o s t i m p r e s j o n i z m o w i ok. 15, w o d r ó ż n i e n i u od w y s t a w a m a t o r ó w w B i a ł y m s t o k u , Rze­ s u r r e a l i z m o w i —- 10, e k s p r e s j o n i z m o w i - • ok. 20. a b s t r a k - szowie, L u b l i n i e c z y K i e l c a c h , nie s p o t k a m y t u b e z p o ś r e d ­ p r y m i t y w n o - n a i w n y c h (i. p o d o b n y c h w typie r e a l i z m o w i 2, f o r m i z m o w i — 12. cjonizmowi Oceniając subiektywnie walory plastyczne wystawy, z a w y r a ź n i e dobro u z n a ł e m ok. 15 p r a c , z a dobre, s p r a w n e warsztatowo W z obrazów a r c h i t e k t u r ą ) - - ok. 00 dominował prac, rolę w panoramie dolnośląskiej nich p r z y k ł a d ó w dawnej s z t u k i wystawach jeszcze były albo z o s t a ł y ludowej (na p o p r z e d n i c h wycinanki łowickie, wyeliminowane w powiatowych t y m razem przeglądach, albo i c h nie n a d e s ł a ł a p. A n n a K r z e m i ń s k a z J e l e n i e j G ó r y ) . ok. 30. z a ś r e d n i e ok. (iO. tematyce istotną pejzaż portretów było (łącznio ok. 30, Nie było toż stylistycznej kontynuacji sztuki ludowej, poza r z e ź b a m i A d a m a Ł a w i ń s k i c g o . B y ł y n a t o m i a s t p r a c e k w i a t ó w 24. r ó ż n y c h k o m p o z y c j i f i g u r a l n y c h ok. 70. M a r t ­ należące w y c h n a t u r n a l i c z y ł e m 4. B y ł o i c h o c z y w i ś c i e bardzo wielo d a w n a a u t e n t y c z n a s z t u k a l u d o w a , a w k t ó r y m d z i ś fun­ zgłoszonych kcjonują ogniska do e l i m i n a c j i p o w i a t o w y c h , i kluby, większość zwłaszcza jednak t y c h prac, - znamion Przejdźmy osobowości, z odpustowych czy jeleniami. kramów, Przykładem b a n i a (dozorcy), J ó z e f a L u r k i z B y s t r z y c y G ó r n e j ( d r w a l a ) salach za m a ł y c h wobec łabędziami istniała najlepszym i ciekawym s ą tu r z e ź b y J ó z e f a Serwika z L u ­ ostatniej wystawy, oraz S t a n i s ł a w a Suchockiego z L w ó w k a k t ó r a m i a ł a m i e j s c e w listopadzie 1972 r. w salach M u z e u m stłoczonych jarmarczne, z różami, w którym b y w a w ognis­ j e d n a k do o m ó w i e n i a Archeologicznego, wyroby makaty kulturowego, o d p a d ł a w czasie e l i m i n a c j i . p r a w n y c h i pozbaw i o n y c ł i - - jak to c z ę s t o kach przez lodwio po­ do togo k r ę g u togo n a ś c i a n a c h d l a 519 e k s p o n a t ó w , w sposób wybitnie Serwik gdy żywa reprezentuje jeszcze pamięć istnieje z e s t e t y k ą , którą dawnej fazę przejściową, ludowej współ­ nazywa się „drobno- u t r u d n i a j ą c y oglądanie. Dodajmy, że plastyk rozwieszający mieszczańską". z p a k u ł , u ł a n n a k o n i u c z y t y p y ludowe — to r z e ź b y p r y ­ rozpraszając m i t y w n o , ś w i a d c z ą c e o t r u d n o ś c i p o r a d z e n i a sobie z n o w ą w różnych miejscach obrazy togo samego tematyką, N a w y s t a w i e z n a l a z ł o s i ę 370 o b r a z ó w . 88 r z e ź b , 54 g r a f i k i . 7 tkanin. czasom W porównaniu z poprzednimi przeglądami u w a g ę w z r o s t l i c z b y r z e ź b , co ś w i a d c z y 7 zw raca o żywotności tej sensie z chęcią określenie tego tematyce przełamać, słowa. z Śląskiego. rzeźby umownie aniołki tę prace u c z y n i ł to w s p o s ó b . . a r t y s t y c z n y " , c z y l i bez sensu, artysty. Jego najlepiej przyklejonymi indywidualizacji postaci. ..zabawne", ale raczej w Serwik zachowuje jeszcze włosami Nasuwa się pozytywnym w ludowej s z t y w n o ś ć k o m p o z y c j i , ale w i d a ć , ż e c h c i a ł b y j ą nie r a d z i sobie czasom z p r o p o r c j a m i postaci, d z i e d z i n y s z t u k i n a p o ł y jeszcze l u d o w e j , i co jest zapewne gdy p r ó b u j e b u d o w a ć jo raczej n a w z ó r k o l o r o w y c h g i p s ó w rezultatem niż zainteresowań rozbudzonych przez Cepelię dawnych świątków. Inspirują go bardziej postacie �47 �т �П . 12. B r u n o n P o d j a s k i , Sanatorium, ol./pł., 4 0 x 5 5 , 5 cm. z szopek n i ż k a p l i c z e k . N a i w n o ś ć jego, z j e d n u j ą c a s y m p a t i ę pełen wielu w i d z ó w zasadza s i ę c h y b a t r o c h ę n a t y m , ż e nie p o j ą ł on p r a c a c h s z t u k ą l u d o w ą , ale b l i ż s z y m u j e s t w t y p i e t e n ro­ pomysłów, świadomie inspiruje się w niektórych do k o ń c a n o w y c h p r a w d , a nie u m i a ł z a p o m n i e ć o s t a r y c h . dzaj p o m y s ł o w o ś c i , k t ó r ą m a j ą np. uczniowie s z k o ł y K e n a r a . T o p r a w d a , ż e r z e ź b y te s t o j ą c e n a g r a n i c y s z t u k i l u d o w e j , T y m r a z e m p o k a z a ł o b r a z y n a szkle o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j p r y m i t y w n e j -— o c i e r a j ą frapują d o l n o ś l ą s k i e j oraz d w i e k o m p o z y c j e m a r t y r o l o g i c z n e o c h a ­ świeżością w sobie k o m p l e t figur s z a c h o w y c h , s t y l i z o w a n y c h n a d a w ­ Przekła­ n y c h w o j ó w . Skrzynia w dowcipny i funkcjonalny s p o s ó b się często o kicz, jednak swoją odrębnością, autentyzmem Suchocki, pomysłów, mimo swych ale (il. 2). rakterze 70 l a t , z a s k a k u j e b r a k i e m konwencjonalnego myślenia. pomnikowym, rzeźbioną skrzynię mieszczącą d a on k a ż d y z a m i a r t e m a t y c z n y n a z u p e ł n i e w ł a s n ą f o r m ę z a m y k a się i otwiera. T y p m y ś l e n i a plastycznego p l a s t y c z n ą , p r z y c z y m n i e m a l z a w s z e s ą to b a z u j e n a p o m y ś l e , c z ę s t o r z e c z y w i ś c i e d o w c i p n y m , co n a j ­ płaskorzeźby, c z ę s t o b. p i ę k n i e a ż u r o w a n e . M a on d u ż ą s p r a w n o ś ć ręki, nie z d a r z a j ą m u s i ę k i k s y , u j ę c i e t e m a t ó w p o d p o r z ą d k o w u j e swoim możliwościom, i w tych granicach jest jego l a u b z e g o w o - a ż u r o w e k o m p o z y c j e p r z y p o m i n a j ą rzeźby Łęczycy. kompozycji „ F o t o g r a f i a r o d z i n n a " (il. 4), doskonały z d u ż y m w y c z u c i e m w a r t o ś c i d e k o r a c y j n y c h (il. 1). N i e k t ó r e W a l c z a k a spod lepiej w i d a ć n a p o k a z a n e j p r z e d t r z e m a l a t y Furgały Odrębne zagadnienie reprezentują rzeźby Bolesława M u s i a ł a z O l e ś n i c y (il. 6). M o t o r e m tej t w ó r c z o ś c i j e s t p r z e ­ ż y c i e w e w n ę t r z n e c z ł o w i e k a , k t ó r y c h o c i a ż p o c h o d z i ze w s i i t k w i w j e j k u l t u r z e , to w r z e ź b i e w y p o w i a d a n ę k a j ą c e go technikę m y ś l i i emocje, o b o j ę t n y n a to, j a k jego p r a c e s ą p r z y j m o ­ jego o b r ó b k i . I w t y m b l i s k i j e s t d a w n y m m i s t r z o m l u d o w e j w a n e przez i n n y c h . N i e jest to n a w e t o b o j ę t n o ś ć , a r a c z e j Lurka, 45-letni drwal rzeźby. Nie czuje ograniczony konkretnymi zna dobrze drzewo, się jednak, tak j a k dawni świątkarze, ujęciami kilku tematów. Ins­ przeświadczenie, że tylko tali m o ż n a i n a l e ż y dany przedstawiać. Ludzie w rodzaju Musiała zawsze temat istnieli p i r u j ą go nie r z e ź b y , ale s ł o w o , t e m a t y k a b i b l i j n o - r e l i g i j n a n a w s i , ż e w y m i e n i ę ze z n a n y c h p r z y k ł a d ó w D o r o t ę a nie wzorce ikonograficzne, k t ó r y c h z n a niewiele i nie wie part, n a w e t , ż e „ p o w i n n y " go o b c h o d z i ć . S i ł ą jego z n a k o m i t y c h odrzucana rzeźb mieściła się w k r ę g u norm estetycznych i przyjętej tematyki, jest doskonale bryły, więc z jednej strony wyobraźnia, przełożona uzyskanego przez czy przez Nikifora. Twórczość miejscową społeczność, i c h nieraz tak nie s t a n o w i ł a w i ę c nasycony g ł ę b o k ą e m o c j ą jednostki margines l u d o w e j s z t u k i . P e ł n e w y r a z u f i g u r y M u s i a ł a , z niepropor­ cjonalnie d u ż y m i g ł o w a m i ł ą c z ą s i ę w naszej c z ę s t o r z e ź b i sceny, bardziej a rzeźby była wyczucie ciekawą, przeważnie bezbłędną. Warto tu dodać, że L u r k a grupy postaci, dalece Lam­ kompozycję n a j ę z y k r z e ź b y , z drugiej d o s k o n a ł e ekspresji, w y r a z u Heródka swe maluje a k w a r e l ą (il. 3). J a r o s ł a w F u r g a ł a z P o l w i c y , pow. O ł a w a (ur. 1935 г.), ze sztuką np. Rząsy niż świadomości ludowo-cepeliowskimi rzeźbami czy też d a w n ą sztuką ludową. W malarstwie ź r ó d ł e m inspiracji, m o ż e nawet n i e ś w i a ­ m a l u j e , r z e ź b i , u r z ą d z i ł t e ż sobie w s t y l u l u d o w o - r u s t y k a l - domej, s ą w s p ó ł c z e s n e ludowe n y m b. interesujące w n ę t r z e pracowni. Pracownik fizyczny, niami, oleodruki, spotykane z r e s z t ą n a Ś l ą s k u c z ę ś c i e j n i ż „ d y w a n y " , m a k a t y , z jele­ 49 �13 13. B o g d a n K r u p i ń s k i , Kompozycja, o l . / p ł . , 97x97 c m . I I . 14. J ó z e f P u c k , Poranek, o l . / p ł . , 50,6x70 c m . I I . M a r e k L e r c h e r , Południe, l i n o r y t , 50 X 36 c m . I I . 16. K a r o l P o t y s z , Mandragora, t e m p e r a / p a p i e r , 29,5 X 21 c m . �15 gdzie indziej. twórczości Na, granicy „naiwnej" i sztuki nawet ludowej, kiczu prymitywu, plasują się k u n a i w n e j r e m i n i s c e n c j i wczesnego W płótna klimacie „naiwnej" znacznie O d l a t w y s t a w i a o n swe prace n a „ P r z e g l ą d a c h " (il. 5). palacz k o t ł o w n i w B u k o w c u , zafascynowany bowością świadomy wielkiego 57-letni artysty, włoskiego maluje J ó z e f a M ą c z y n s k i e g o z M i s z k o w i c (pow. K a m i e n n a G ó r a ) . Pogranicze z t w ó r c z o ś c i ą p r y m i t y w n ą i n a i w n ą stanowi bardziej renesansu twórczości również Brunon pacjenta Pod jaski s z t u k ą i oso­ sanatorium Józefa i n t e r e s u j ą c e w k o m p o z y c j i (obraz w obrazie), bliskie oleo- G i e l n i a k a , k t ó r y z w ł a ś c i w ą sobie d e l i k a t n o ś c i ą drukowo-makatowej malarstwu amatora. L i n o r y t y Gielniaka, z w ł a s z c z a z c y k l u tematyce, płótno ogrodnika-emeryta J a n a D u d z i a k a z B ę d k o w i e „ L e ś n i c z ó w k a P o k r z y w i ł o " (il. 7). Na Dolnym granicze B. Wł. Śląsku nurt reprezentuje Lipiński, kilku M. Osińska, Malitowski, ale „prymitywny" amatorów: St. A b ł a m o w i c z , naprawdę i Wł. ciekawe są jego po­ Antonowicz, Al. Kosińska, tu akwarele B r o n i s ł a w y S o k o ł o w s k i e j , s p r z ą t a c z k i z Legnicy, nierzadko świetne w charakterystyce przedstawionej w kolorze. S o k o ł o w s k a p o k a z a ł a w t y m sceny, roku kilka dobre prac, (il. 8), ale n a j l e p s z ą j e s t c h y b a „ M y c i e p o d ł o g i " s p r z e d t r z e c h lat, zakupione podobnie j a k i wiele i n n y c h dziel z „ P r z e ­ g l ą d ó w " do d z i a ł u m a l a r s t w a a m a t o r s k i e g o Muzeum wrocławskiego Etnograficznego. „Sanatorium w Bukowcu" w y w a r ł y w y r a ź n y w p ł y w na kom­ p o z y c j ę i u j ę c i e o b r a z ó w P o d j a s k i e g o (il. 12). S ą to oleje dos­ k o n a ł e w kolorystyce, o specyficznym stylu, znane publiczno­ ści zagranicznej z tegorocznej w y s t a w y n a F e s t i w a l u w Spoleto. P o d j a s k i m a j u ż z r e s z t ą u c z n i a , A l e k s a n d r a M i c h a l c z y k a , k t ó r y m a l u j e n i e k t ó r o swe oleje „ p o d " m i s t r z a (il. 11) w y k a ­ zując zresztą osobowości pielęgniarki lepsze z w „naiwnej" formuło W a ł b r z y c h a •— M a r i i jest malarstwo Hawro zwłaszcza „ P e j z a ż z m ł y n e m " (il. 9). własnych szeregów. powszechnie interesujących nej Góry, tonacji n y m j a k W r ó b e l , K a r u l a k czy Albiczuk. K a r o l Sorychta, np. np. Ociepka, sierpeckich). środowiska emeryta, malującego jest jakby dolno­ swe obrazy Kontury zawsze rozjarzającymi O b r a z y jej s ą w y p u k ł e , z reliefowy podkład, P i ę ć d z i e s i ę c i o l e t n i kotlarz z pow. B y s t r z y c a — Ignacy miał rzeźbiarzy O d r ę b n ą p o s t a c i ą j e s t r ó w n i e ż 64-letnia J ó z e f a z Ząbkowic. najpierw P r z e w o d n i c z ą c y W R N K a t o w i c e " , (il. 10) u wając papier-mache kontur który mają autor d w ó c h p r a c : „ M a l b o r k " i „ W ś w i ą t y n i " , pełnej w d z i ę ­ oliwkową robi jaka czy z której Nowak artystka formuje podmalowuje, wiedząc w jakim wyczu­ słoiczku z n a j d u j e s i ę f a r b a . O b r a z y jej żółto-złocisto-brązowy zielenią i niewidoma papkę, następnie przedmiotów przed n i ą s t o j ą c y m P a w ł o w s k i p o z o s t a ł w m e j p a m i ę c i przede w s z y s t k i m j a k o się (il. 14). „ L a s bukowy", „ P o s t ó j przy studni", i „Gen. Ziętek, obserwo­ naśladują oliwkowo-ziolono-brunatnej. obraz b u d o w a n y b y ł n a wystawie 8 olejami, z k t ó r y c h najciekawszymi b y ł y młyńska" skrystalizowanej l e k k o s t y l i z o w a n y c h drzew b i e g n ą w jogo p ł ó t n a c h pasmami koloru „Uliczka to indywidualności 70-letniego w s z y m a wszelkie dane, a b y s t a ć s i ę r ó w n i e c e n i o n y m i z n a ­ reprezentowany brak ś l ą s k i e g o w y m i e n i ć t r z e b a jeszcze J ó z e f a P u c k a z K a m i e n ­ faliście, z Jeleniej G ó r y , obrazach (Naśladowców występuje g l ą d z i e " S o r y c h t a i P a w ł o w s k i , z k t ó r y c h z w ł a s z c z a pierw­ 73 l e t n i r o b o t n i k - e m e r y t innych nie t y l k o t w ó r c z o ś ć „ z a w o d o w ą " ale i m i s t r z ó w ze s w o i c h zawsze Czystej wody „ n a i w n e " malarstwo pokazali na „ P r z e ­ w artystycznej. W y s t ę p u j e t u zjawisko wane j u ż przeze m n i e wielokrotnie, iż a m a t o r z y Z Coraz patronował koloryt, czernią. delikatnie Przedstawia ożywiony często siebie 51 �w czarnych okularach, siedzącą rodziny. G ł ę b o k o w z r u s z a j ą przy stole w otoczeniu mnie o b r a z k i J ó z e f y Nowak. P o k a z u j ą w y m i a r s z t u k i , k t ó r a jest c z y m ś w i ę c e j n i ż z a b a w ą czy popisem zręczności. M a l a r s t w o to pełni funkcje t e r e s o w a ł y mnie r ó w n i e ż agresywne w barwie, d u ż e p ł ó t n a Konstantego Biehnana i Bogdana Krupińskiego (il. 13), p o d e j m u j ą c e w e k s p r e s y j n e j formie s y m b o l i c z n e t r e ś c i . tak Nie zabrakło t e ż na wystawie prac d o j r z a ł y c h świad­ istotne, ż e w r ę c z nie chce s i ę p r z y n i m m ó w i ć o p r o b l e m a c h c z ą c y c h o ś w i a d o m o ś c i i wrażliwości plastycznej, s t o j ą c y c h estetycznych. B u d z i W było szacunek i podziw. licznej grupie p r a c oczywiście ślady już na można Do takich właśnie różnych (il. 15), amatorskich n a p o t k a ć zainteresowania sztuką k i e r u n k ó w i m i s t r z ó w n p . A j w a z o w s k i e g o , v a n G o g h a , Modiglianiego, S a l v a d o r a D a l i czy Chagala — z naszych Liberskiego, Gepperta i Gielniaka. dostrzec b y ł o (R. można inspirowanie się b a r w n ą fotografią Kowalczyk). Były n a wystawie prace ś w i e ż e , malowane dobrze z b u d o w a n e k o l o r y s t y c z n i e , j a k n p . kiewicza, Mariana Wódkiewicza, wrażliwie, Jerzego Ryszarda Wagnera, A d a m a Niewidoka, Karola Mielżyńskiego, Leona W a n d y Victorini, Konrada J a n u s z a Boguckiego czy pokazał Bociana, Tyszkiewicza, Tomasza George S c h m i d t a . D o b r y 18 l e t n i K r z y s z t o f Z a j ą c , ł a d n e w Woja- kolorze Dudy, Z w sztuką zawodowych plastyków. Lerchera a s ą d z ę , ż e w k r ó t c e do tej g r u p y dojdzie robiący Wódkiewicz. przyjemnością zawodach obserwuję, bliskich plastyce, jak ludzie pogłębiają pracujący amatorskim uprawianiem sztuki s w ą wrażliwość artystyczną. Przykła­ d e m s ą t u b. dobre o b r a z y m a l a r z a pokojowego Edmunda Zalisza, dojrzałe Niewidoka, intelektualnie prace wspomnianego i n s t r u k t o r a plastycznego s a n a t o r i u m w już Stro­ n i u Ś l . , poligrafa M a r i a n a Z u b r z y c k i e g o , fotografa J a n u s z a Manieckiego, c z y rzego obraz kafelki ze z a l i c z y ł b y m linoryty Marka stało p o s t ę p y Marian choćby W n i e k t ó r y c h obrazach pograniczu dekoratorów Henryka Kryńskiego i Je­ Marciniaka. „ P r z e g l ą d " wrocławski pokazał więc w s p o s ó b niemal m o d e l o w y c z y m jest p l a s t y k a a m a t o r s k a . P o k a z a ł z p e j z a ż a m i miejskimi n a d e s ł a ł a Zinaida Moszkowicz z L e g ­ b i e g u n j a k i m jest t w ó r c z o ś ć jeden „ p r y m i t y w n a " o p a r t a o sto­ nicy. Z s y m p a t i ą o g l ą d a ł e m skromne studia k w i a t ó w L u d w i ­ s u n k o w o n i k ł e zaplecze t r a d y c j i k u l t u r o w e j i d r u g i biegun k a T y ń s k i e g o , 63-letniego r z e m i e ś l n i k a ze Ś w i d n i c y , który sztuki pozostawiając rysunkowy, każdy ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. P o k a z a ł zjawiska spontaniczne kolorystycznie. Zain­ i k o n t r o l o w a n e ś w i a d o m o ś c i ą . W a ż n e s ą i j e d n e i drugie. identyczny schemat o b r a z e k i n a c z e j a dobrze r o z w i ą z a ł ukształtowanej w kręgu zainteresowań plastyką PRZYPISY 1 K r y s t y n a Gerliczowa s t o s u j ą c m e t o d ę reprezenta­ t y w n ą , w oparciu o karty ewidencyjne p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w s t w i e r d z i ł a , iż n a w s i z a m i e s z k u j e i c h ok. 20%, pozostali z a m i e s z k u j ą m i a s t a p o w i a t o w e , m i a s t e c z k a i osiedla (ba­ dania dla W r o c ł a w s k i e g o Towarzystwa Naukowego na temat u d z i a ł u wsi w plastyce amatorskiej). Autorka, której d z i ę k u j ę t u serdecznie z a p r z e k a z a n e i n f o r m a c j e , d o d a j e , ż e w ś r ó d a m a t o r ó w n a j w i ę c e j jest o s ó b z w y k s z t a ł c e n i e m średnim, najmniej z w y ż s z y m . W ś r ó d rzeźbiarzy przewa­ ż a j ą m i e s z k a ń c y wsi. W i e k - z r ó ż n i c o w a n y w z a l e ż n o ś c i od p ł c i . T a k n p . w ś r ó d k o b i e t p r z e w a g a o s ó b w w i e k u ś r e d n i m , podczas gdy w ś r ó d m ę ż c z y z n w ł a ś n i e w tej grupie wieku jest najmniej a m a t o r ó w , n a j w i ę c e j zaś m ł o d y c h i p o w y ż e j 40 lat, z w ł a s z c z a w l a t a c h e m e r y t a l n y c h ( w ś r ó d kobiet j e s t t y l k o k i l k a w tej grupie w i e k u ) . P l a s t y k ą a m a ­ t o r s k ą z a j m u j e s i ę w i ę c e j m ę ż c z y z n n i ż kobiet. 2 W e w i d e n c j i W D K z n a j d u j e s i ę blisko 700 o s ó b , a t y l k o w czasie ostatniego p r z e g l ą d u p o j a w i ł o s i ę 97 n o w y c h nazwisk. ' W Dziale Plastyki W D K (Pracowni plastycznej) poza mgr K r y s t y n ą Gerliczowa, s p e c j a l i z u j ą c ą się w za­ kresie e s t e t y k i i psychologii p r a c u j ą a r t y ś c i p l a s t y c y , wszyscy z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m — Stefan Schmidt (obecnie w 3 letniej delegacji do A f r y k i ) , W ł a d y s ł a w L e c h i Tadeusz Wroński. D z i a ł współpracuje z 6 konsultantami, artystami plastykami — s t a n o w i ą c y m i K o m i s j ę I eliminacji Wojewódzkich Przeglądów. W powiatowych o ś r o d k a c h K u l t u r y działają etatowi i n s t r u k t o r z y p l a s t y c z n i . J e s t i c h w 18 p o w i a t a c h — d w u ­ d z i e s t u . W t y m 8 z w y k s z t a ł c e n i e m w y ż s z y m , 11 z w y k s z ­ t a ł c e n i e m ś r e d n i m (po l i c e u m p l a s t y c z n y m ) , 1 (na 1/2 e t a t u ) ukończył Studium Nauczycielskie. Wszyscy prowadzą k o ł a p l a s t y c z n e n a s w o i m terenie. Z a j ę c i a i n s t r u k t o r ó w w i z y t o w a n e s ą przez w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r a c o w n i P l a s t y c z ­ nej W D K i n a tej p o d s t a w i e p r z e p r o w a d z a n a jest w e r y ­ fikacja kadry. S p o ś r ó d p r a c o w n i k ó w W D K — poza jednym wszyscy p r a c u j ą p o n a d 3 l a t a , w terenie 11 i n s t r u k t o r ó w p r a c u j e 3 lata i dłużej. Można więc m ó w i ć o stabilności kadry, zwłasz­ c z a , ż e p o z o s t a l i p r a c o w n i c y o b j ę l i s w o j e p l a c ó w k i w ostat­ n i c h l a t a c h , co z a p e w n e w i ą ż e s i ę z r o z s z e r z a n i e m d z i a ł a l ­ ności na skutek b o d ź c a jakim są W o j e w ó d z k i e P r z e g l ą d y Plastyki Amatorskiej. J e d n y m z p r z e j a w ó w tego s ą z a k u p y prac do G a l e r i i Plastyki Amatorskiej we w r o c ł a w s k i m Muzeum Etnografi­ c z n y m . W z b i o r a c h t y c h z n a j d u j ą s i ę obecnie 173 p r a c e do­ b r a n e g ł ó w n i e z n u r t u ludowego, naiwnego, p r y m i t y w n e g o . 4 F o t . : J a n Ś w i d e r s k i — II. 1—4, 52 T W D K wraz z Muzeum zorganizowało w y s t a w y z katalogami, z zaproszeniami, afiszami): a (wraz b — „ Ś w i ą t k a r z e " ( L u r k a , Serwik, Giejson, J ó z k ó w , F u r g a ł a ) w L u b a n i u podczas „ D n i F o l k l o r u " oraz we w r z e ś n i u we W r o c ł a w i u w g m a c h u Muzeum, — kiermasz r z e ź b y ludowej (autorzy j a k w y ż e j plus с — wystawę E l s n e r ) , W r o c ł a w , M u z e u m , g r u d z i e ń 1970 r. mebli L u b a ń , maj i 1971, rzeźb Jarosława Furgały. MDK W D K W r o c ł a w , czerwiec 1971 r. d — Wystawa rzeźb Józefa Lurki. M D K Lubań, oraz M u z e u m , W r o c ł a w , m a j 1972 r. e — W y s t a w a malarstwa B r u n o n a Podjaskiego i A n n y B i n k u ń s k i e j . M u z e u m , W r o c ł a w , l u t y 1972 (przy współpracy Wrocławskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h ) f — W y s t a w a rzeźb Józefa Serwika, Muzeum, W r o c ł a w , m a r z e c 1973 r. Penetracji terenu s ł u ż y ł y t e ż konkursy i w y s t a w y pokonkursowe: a — z o k a z j i 20 l e c i a P R L ( W D K , 1964 r.) b — z o k a z j i 25 l e c i a P R L ( W D K , 1969 r.) R o z d z i e l o n o n a g r o d y rzeczowe. с — n a m a l o w a n k ę n a szkle i w y c i n a n k ę o charakterze l u d o w y m (konkurs m i a ł charakter s o n d a ż u ) . W y s t a w ­ k a pokonkursowa — Muzeum Etnograficzne, paździer­ n i k 1972 r . W y b ó r 54 p r a c 39 a u t o r ó w z I I I P r z e g l ą d u w y s ł a n o w r a m a c h w y m i a n y K u l t u r a l n e j z D r e z n e m do D i p p o l d i s w a l d e n a w y s t a w ę w g r u d n i u 1968 r . W y b ó r 100 p r a c 72 a . u t o r ó w z V I P r z e g l ą d u w y s ł a n o do H r a d e c K r a l o v e n a w y s t a w ę „ K o n f r o n t a c j e 72", p a ź ­ d z i e r n i k 1972 r . N a w y s t a w i e tej m o ż n a b y ł o p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p r a c a co z a t y m idzie i m e t o d y opieki n a d plas­ tyką amatorską na Dolnym Śląsku i w województwie wschodnioczeskim. 5 Prace z „ P r z e g l ą d ó w " znalazły się też n a wystawach o g ó l n o p o l s k i c h w K r a k o w i e (1971 г.), K a t o w i c a c h (sty­ c z e ń 1973 r.) a w c z e ś n i e j w 1966 r. n a w y s t a w i e w o j e w ó d z t w zachodnich i p ó ł n o c n y c h w Opolu. « P o t w i e r d z a to o b s e r w a c j a o r g a n i z a t o r ó w we w s t ę p i e do k a t a l o g u V I „ P r z e g l ą d u " O Dyndzie i Kazimierskim pisałem w Katalogu w y s t a w y „ I n n i " W a r s z a w a , C B W A , 1965 r. O W a c ł a w c z y k u : art. В . Jakubowskiej, Książę z D o l i n y lilii, „ P o l s k a S z t . L u d . " , R . X X V I . 1972, n r 4. 7 8 6—16, Józef Milki — a . 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a93fcc7691190592d3632dddd35c6a.pdf 3115cc6a5d11d1876ceec6488b1cf2f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4140 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3862 Title A name given to the resource Przegłąd prasy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 �N a s z y m z d a n i e m twórcą l u d o w y m jest ten, kto t w o ­ r z y wśród l u d u , c z y j a s z t u k a z n a j d u j e oddźwięk w m i e j s c o w e j społeczności. Twórca (artysta) ludowy dlatego właśnie j e s t „ l u d o w y " — ponieważ f o r m a jego w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j wiąże się z tradycją ludową. Będzie więc ludowym twórcą świetny rzeźbiarz J . C e n t k o w s k i z N i e s z a w y , będzie w jakimś sensie i nestor świątkarzy L e o n Kudła — a l e n i e zdolny uczeń szkoły p l a s t y c z n e j , n i e z a w o d o w y już rzeźbiarz, tworzący z pełną świadomością artystyczną, z pełnym opanowaniem warsztatu. „Stolica" (15. X I I . 57) zamieściła a r t . pt. „Cepeliow­ s k a w z o r c o w n i a s z t u k i l u d o w e j " . P a n (e) p i s z e m . i n . : „Niezwykle bogaty zbiór — to w y c i n a n k i — k r a k o w ­ skie, k u r p i o w s k i e , góralskie, śląskie, łowickie i, i n n e " . Wiadomość — jeśli p r a w d z i w a — r e w e l a c y j n a . N i e mieliśmy d o t y c h c z a s w y c i n a n k i k r a k o w s k i e j a n i ślą­ s k i e j , a co do góralskiej, to z n a n a była niegdyś j e d y n i e n a g w i a z d a c h obrzędowych. J a k o s a m o d z i e l n a f o r m a z d o b n i c t w a w sztuce l u d o w e j w y c i n a n k a j e d n a k n a P o d h a l u n i e występuje. P r z y n a j m n i e j t a k się n a m d o ­ tąd zdawało... ' „Gazeta K r a k o w s k a " (11. X I I . 57) z a m i e s z c z a i n t e ­ resujący w y w i a d z d y r e k t o r e m M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w K r a k o w i e , z n a n y m i n i c j a t o r e m konkursów s z o p k a r s k i c h . Oto c i e k a w s z e f r a g m e n t y : „...Wykonawcy d o w i e d l i też, że i c h s z t u k a n i e jest czymś m a r t w y m , wykazując dążenia e w o l u c y j n e , p r z e ­ jawiające się w n a d a w a n i u s z o p k o m n o w y c h kształtów przez w p r o w a d z a n i e różnych elementów a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Niegdyś b o w i e m stałym p r a w i e wyłącznym w z o r e m a r c h i t e k t o n i c z n y m były n i c h wieże kościoła Mariackiego. — K o n k u r s y szopkowe budząI zz a i n t e r e s o w a n i e nie t y l k o w n a s z y m mieście... — Oczywiście, choćby dlatego, że dostarczyły one eksponatów d l a muzeów p o l s k i c h i szeregu w y s t a w w k r a j u i zagranicą. J e d n a z n a g r o d z o n y c h n a k o n ­ k u r s i e szopek została z a k u p i o n a do M u z e u m O b r a z c o w a w M o s k w i e . S z o p k i k r a k o w s k i e nabyły również placówki m u z e a l n e w A n g l i i , F r a n c j i , w N i e m c z e c h i S z w a j c a r i i . N a s i s z o p k a r z e otrzymują zamówienia z K a n a d y i z U S A oraz z ośrodków p o l o n i j n y c h w i n ­ nych krajach... — W y k o n a w c a m i szopek są przeważnie m u r a r z e i r o ­ b o t n i c y b u d o w l a n i . Dlaczego właśnie oni? — W l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h pracujący p r z y b u d o ­ w a c h w o k r e s i e j e s i e n n o - z i m o w y m b y l i bezrobotnymi. N i e mając p r a c y z a r o b k o w e j z a j m o w a l i się s z o p k a r s t w e m . O b e c n i e wykonują oni przeważnie s z o p k i małe, zaprzestając sporządzania szopek z l a l k a m i , które były n i e j a k o p i e r w s z y m i t e a t r z y k a m i kukiełkowymi. Zanikł p r z e z to z w y c z a j obnoszenia szopek po d o m a c h d l a o d g r y w a n i a przedstawień p r z y pomocy kukiełek. W a r t o też c h y b a wspomnieć, że badacze l i t e r a t u r y stwierdzają, iż w i d o w i s k o s z o p k o w e miało w p ł y w n a kompozycję literacką i artystyczną «Wesela». S a m zaś Wyspiański posiadał w d o m u piękną szopkę krakowską wykonaną przez artystów z przedmieścia." ą 1 �